Absurdly Hard

از دیدنی‌ها

noreply@blogger.com (Masoud) — Sat, 24 Dec 2011 16:04:00 +0000

دیدنی بود هر آن‌چه با دستان ظریف‌اش می‌کرد. سیگار را جوری می‌گذاشت بین آن انگشتان ِ کشیده‌اش که گویی، بهترین جایی بود که می‌شد برای آن سیگار تصور کرد و مجبورم می‌کرد به اقرار این‌که بگوی‌ام «حرکات‌اش آئینی بود». توی همان جمع‌های شلوغ، توی کافه‌های دودگرفته‌ی تهران، که من یک گوشه‌ی میز نشسته بودم، بود و صُحبت می‌کرد و به‌وقت‌اش که می‌شد، یه کمی مکث. آن انگشتان کشیده، روی میز جلو می‌رفتند و پاکت سیگار را پیدا می‌کردند. بعد، انگاری نیازی به نگاه کردن نداشته باشد، آن دست‌ها، آن دست‌های سفید و ظریف، سیگاری بیرون می‌کشیدند و می‌بُردند سمت لب‌هاش. حرف می‌زد؟ مکث کرده بود؟ نفهمیدم هیچ‌وقت بس که شیفته‌ی آن دست‌هاش می‌شدم و هوش و حواس می‌رفت سمت‌شان و بعدترش، وقتی که سیگار بین لب‌هاش بود، آن یکی دست‌اش، با لوندی، فندک را بالا می‌بُرد و روشن‌اش می‌کرد سیگار را. کام ِ اول، کام ِ تلخ‌تر را که می‌گرفت، دودش را توی هوا می‌فرستاد و پخش می‌شُد این دود و چشمان‌ام مسیرش را دُنبال می‌کرد و پخش می‌شُد رشته‌ی نگاه‌ام...

دوباره که می‌دیدم‌اش، حرف زدن را از سر گرفته بود و دست‌هاش، آن دست‌های سفید ظریف، انگار که می‌رقصیدند و با دود سیگاری که بین انگشت‌هاش بود، شکل‌ها می‌ساختند. حرف می‌زد و حرف می‌زد و به‌وقت‌اش، مکثی می‌کرد و می‌مانْد و دوباره کامی می‌گرفت اما هیچ نمی‌فهمیدی که مکث کرده؛ بس که کلمات را به‌وقت جلو می‌بُرد و به‌وقت، استراحت می‌داد و به‌وقت ِ راحتی ِ حرف‌هاش، از سیگارش کامی گرفته بود که من ِ مبهوت در حرکات‌اش، در دست‌هاش، آن دست‌های سفید ظریف، از آن گوشه‌ی جمع، نفهمیده بودم کلام کُجا رفته و همین‌طور مبهوت، همین‌طور خیره...

حرف می‌زد و سیگار می‌کشید و گاهی که یک نفر ِ دیگر حرف می‌زد، آن دستی که سیگار را گرفته بود، می‌رفت زیر چانه‌اش و می‌شُد تکیه‌گاه آن حجم ِ عظیم ِ زیبایی؛ و آن دست‌، آن دست‌ سفید ظریف، که سیگاری بین انگشت‌هاش بود، طاقت می‌آورد آن بار را و دود بود که اوج می‌گرفت از سیگار و صورت‌اش را می‌بُرد توی ابهام. و آن یکی دست‌اش، آن یکی دست سفید ظریف، روی میز، با موسیقی جَز، که پخش بود توی هوا، روی پاکت سیگار می‌رقصید و ضرب می‌گرفت جوری که باورم می‌شُد تمام آن موسیقی، با تاریخ غم‌بار پدیدآورنده‌گان‌اش، از ضرب پیانوی آن انگشتان کشیده‌ی دست ِ چپ ِ سفید ِ ظریف‌اش ساخته...

و می‌گذشت زمان و می‌گذشت زمان و من ِ مَنگ، از آن گوشه‌ی جمع، آئین‌اش را دُنبال می‌کردم و گذر زمان را نمی‌فهمیدم بس که طولانی بود و آن‌جهانی، تا تمام می‌شد سیگار و غلت می‌خورد بین انگشت‌هاش و جلو می‌آمد و دُم‌اش را می‌گرفت و توی زیرسیگاری روبه‌رو، خاموش می‌کرد و دودی که زیاد بود و کم‌تر می‌شد و بعد هم، خاموش. و من، و من ِ مبهوت که به خودم می‌آمدم و فضا را می‌فهمیدم و لب‌خند تحویل می‌دادم و از آن گوشه‌، عیش‌ام را، این‌بار ولی شکل ِ دیگر، ادامه می‌دادم و خیره می‌شدم به صورت‌اش، به آن حجم ِ عظیم ِ زیبایی و غرق می‌شدم و همین‌طور مبهوت، همین‌طور خیره...

که آن، خودش حکایت دیگری‌ست...

دو سه چیزی که از زن‌ها می‌دانم...

noreply@blogger.com (Masoud) — Sun, 27 Nov 2011 02:01:00 +0000

برای ر.ر

شعری بگو، تا امضای‌اش کُنم...‏

‏

یک

در توان‌ام نیست تغییرت دهم

یا حتا آن‌چه را که هستی شرح دهم.‏

هرگز باور نکن مَردی بتواند زنی را تغییر دهد؛

مردانی که این‌طور ادعا می‌کنند

ریاکارانی هستند

که گُمان می‌برند، زن را از دنده‌شان آفریده‌اند!‏

زن، هرگز، هرگز، از دنده‌ی مرد آفریده نشده

بلکه این مرد است که از زهدان زن پدید آمده،‏

هم‌چو ماهی که از اعماق آب بیرون می‌جهد،‏

و یا شاید مثل برکه‌ای کوچک، که از رودی بُزُرگ منشعب شده؛

این مرد است که به دور خورشید ِ زنانه‌گی می‌گردد و می‌گردد

و خوش‌ست با این خیالْ که در جای‌اش، ثابت ایستاده...‏

دو

در توان‌ام نیست چیزی یادت دهم،‏

آن‌گاه که پستان‌های‌ات دائره‌المعارف‌اند،‏

و لب‌های‌ات، خُلاصه‌ای از تاریخ ِ شراب؛‏

تو، زنی هستی که وجودت به‌تنهایی کافی‌ست:‏

روغن از توست،‏

گندم از توست،‏

آتش از توست،‏

تابستان و زمستان از توست،‏

رعد و برق از توست،‏

باران و برف از توست،‏

موج و دریا از توست،‏

همه و همه، هر چه که هست، همه‌شان از توست...‏

حالا، تو بگو؛

چه می‌توان‌ام یادت بدهم ای زن؟

اصلن، مگر ممکن‌ست کسی بتواند سنجابی را به مدرسه بفرستد؟

یا گُربه‌ای را به نواختن پیانو وادارد؟

مگر می‌شود کسی بتواند، کوسه‌ای را راضی کند

تا به راهبه‌ای پاک‌دامن تبدیل شود؟

نه! آموختن به تو غیرممکن‌ست!‏

سه

در توان‌ام نیست رام‌ات کنم،‏

آداب‌دان و شهری‌ات کنم،‏

و یا حتا، غرایز اولیه‌ات را تعدیل کنم؛

که این، ماموریتی غیرمُمکن‌ست!‏

هر آن‌چه را که می‌دانستم، به تو، امتحان کردم

از حماقت‌ام کُمک گرفتم

اما هیچ‌کدام، بر تو اثر نکرد...‏

نه راهنمایی و ارشاد، و نه اغوا و وسوسه!‏

اصیل و بدوی بمان، همان‌طور که هستی!‏

وحشی و پُر شر و شور بمان، همان‌طور که هستی!‏

فکر کُن، اگر بَبر و ادویه‌جات را از آفریقا بگیرند،‏

چه باقی می‌ماند ازشان؟!‏

یا اگرْ نفت و اسب‌سواری را

از جزیرة‌العرب؛

چه باقی می‌ماند برجا؟!‏

نه! همان‌طور که هستی، باش!‏

چهار

در توان‌ام نیست عادات‌ات را تغییر دهم،‏

سی‌سال،‏

سی‌صد سال،‏

سه‌هزار سال‌ست که این‌گونه‌ای؛

طوفانی هستی که در یک بُطری محبوس شُده‌ای؛

بدنی داری که بوی مردان را، هرجا که باشند، حس می‌کند،‏

حمله می‌کند سمت‌شان،‏

و آن‌گاه، با غریزه‌اش، نابود می‌کند تمام‌شان را...‏

باور نکن آن‌چه را که یک مرد درباره‌ی خودش می‌گوید؛

این‌که اوست شعر می‌گوید

و بچه می‌سازد؛

این زن‌ست که شعر را می‌سُراید

و مرد، فقط آن را به نام خودش امضا می‌کند؛

این زن‌ست که بچه را می‌زاید

و مرد، فقط کاغذ زایش‌گاه را امضا می‌کند

تا این‌طور، «پدر» نام بگیرد!‏

پنج

در توان‌ام نیست طبیعت‌ات را تغییر دهم

کتاب‌های‌ام به کارَت نمی‌آیند،‏

حرف‌های‌ام متقاعدت نمی‌کنند

و نصیحت‌های پدرانه‌ام سودی برای‌ات ندارند...‏

تو، ملکه‌ی آشوبی!‏

ملکه‌ی دیوانه‌گی!‏

که به هیچ‌کس تعلق نداری...‏

باش؛ همان‌طور که هستی!‏

تو، درخت زنانه‌گی هستی

که بی‌خورشید و آب،‏

بالا می‌رود و رُشد می‌کند؛

تو، آن پری دریایی هستی

که تمام مردان را دوست می‌دارد

اما عاشق هیچ‌کدام‌شان نیست،‏

با همه‌شان می‌خوابد

و با هیچ‌کدام‌شان!‏

تو، آن زن بادیه‌نشینی

که با تمام قبایل می‌رود

و باکره برمی‌گردد...‏

باش!‏

باش، همان‌طور که هستی

که در توان‌ام نیست تغییرت دهم...‏

نِزار قبّانی

مترجم: مسعود ناسوتی

زنده‌گی و دیگر هیچ

noreply@blogger.com (Masoud) — Thu, 24 Nov 2011 22:36:00 +0000

آیا «یه حبّه قند» به‌خاطر نمایش رابطه‌ی ِ افراد ِ یک خانواده، استفاده از خانه‌ی قدیمی و جمع مهربان ساکن ِ خانه‌، قدیمی و کُهنه‌ست؟ آیا چون سُنت را نقد نمی‌کند، واپس‌گرا و ارتجاعی‌ست؟ آیا از بازگشت به خویشتن حرف می‌زند؟

قبل از هر چیز، در «نقد سینمایی» باید به این نُکته برسیم که آن‌چه را که محتوا می‌نامیم، در واقع جُزئی از فُرمِ اثر است (برای توضیح بیش‌تر، به مقالات دیوید بوردول مراجعه کنید). پس می‌بایست در تحلیل یک اثر سینمایی، بیش‌تر از هر چیز دیگری، به فُرم اثر توجه کنیم و اگر قصد داریم این‌گونه احکامی، هم‌چون «سنتی»، «کهنه» و «واپس‌گرا» را صادر کنیم، فقط بر اساس مضمون فیلم، قضاوت نکنیم. با این مقدمه‌ی کوتاه، به این‌جا می‌رسیم که بیاییم و فُرم فیلم«یه حبّه قند» را با دقت بیش‌تری واکاوی ‌کنیم تا به جواب این سوال برسیم.

«یه حبّه قند»، از لحاظ فُرم، بسیار مُدرن‌ست؛ با آن‌چه که در داستان‌های چند پرده‌ای فیلم‌های سینمای کلاسیک دیده‌ایم، تفاوت بسیار دارد. قهرمان و ضدقهرمان به معنای عام و خاص ندارد. داستان‌اش، گره‌افکنی و گره‌گشایی ندارد. حتا فیلم به طرز هوش‌مندانه‌ای از تمام موقعیت‌هایی که قابلیت دراماتیک دارند (مثل ورود قاسم که می‌شد داستان پُر از اشک و آه عاشقانه‌ای ازش ساخت)، به ساده‌گی عبور می‌کند و سعی می‌کند از ساختارهای مرسوم و غالب، آشنایی‌زدایی کند؛ پس به هیچ عنوان نمی‌تواند فیلمی «کهنه»، «سنتی» و یا «واپس‌گرا» باشد.

در مورد قسمت دوم سوال و نقد سنت باید این نکته را درنظر داشته باشیم که نقد نکردن سُنت، لزومن نشانه‌ی طرف‌داری از آن نمی‌تواند باشد. اما، اتفاقن، این‌جا، می‌شود گُفت با وجود بهره‌جُستن از اله‌مان‌های فراوان ِ زندگی سنتی ایرانی، «یه حبّه قند» فیلمی‌ست که «فردیت‌طلبی» را تبلیغ می‌کند و همان‌طور که می‌دانیم، فردیت‌طلبی، یکی از مهم‌ترین پایه‌های تفکر مُدرن‌ست. در این فیلم، پسند، در ابتدا، به‌خاطر خواست خانواده‌اش، از عشقی که در دل‌اش نسبت به قاسم دارد می‌گذرد و حاضر می‌شود تا با پسر خانواده‌ی وزیری که وضعیت مالی خوبی دارند، ازدواج کند. فیلم، آشکارا در این مورد، بعد از مرگ خان دایی، و رفتن متاثرکننده‌ی قاسم، نشان می‌دهد که چه سمت و سویی دارد. پسند بعد از تمام این ماجراها و اتفاق‌ها، به جایی می‌رسد که متوجه می‌شود تصمیم ِ شخص ِ خودش، بر آن‌چه که مادر و خانواده‌اش برای‌اش درنظر دارند، مهم‌تر است و در نهایت، تصمیم می‌گیرد لباس سیاه بپوشد و تا چهل‌ام دایی، در مورد ازدواج‌اش با پسر خانواده‌ی وزیری، صبر کند. تمام فیلم، مسیری را طی می‌کند تا پسند، از آن دختر بیش از حد ماخوذ به حیا، به زنی مستحکم تیدیل شود که بالای سفره (جای بزرگ خانواده) می‌نشیند و تصمیم خودش (بخوانید فردیت‌طلبی‌اش) را مهم‌تر از هر چیزی بداند.

می‌گویند «یه حبّه قند» از نظر فُرم ادای فیلم‌های مدرن را در می‌آورد، اما در باطن سانتی‌مانتال‌ست و شبیه به سریال‌های تلویزیونی. می‌گویند «یه حبّه قند» چیزی جُز رنگ و لعاب نیست و ایدئولوژی‌اش عقب‌مانده و مبتذل‌ست. این نظر را قبول دارید؟

مسلمن مخالف‌ام! در سوال بالا از چند قید استفاده شُد که راجع به هر کدام‌شان می‌شود بحث‌های طولانی‌ای کرد. اولن این «ادا درآوردن» از آن حرف‌هاست که به ساده‌گی نمی‌شود آن را ثابت کرد. کسی که چنین اتهامی به فیلم وارد می‌کند، پیش از هر چیز، باید بتواند آن‌را اثبات کند که خوش‌بختانه یا متاسفانه، تا به‌حال، بُرهانی در اثبات این نظر نشنیده‌ام. مخالفان فیلم که تمام آن را ادا می‌دانند، نهایتن به این می‌رسند که فیلم زیبایی‌ست، کارگردانی خوبی دارد، ولی این‌ها فایده‌ای ندارند چون فیلم به نتیجه‌ی خاصی نمی‌رسد. آشکار است که این حرف‌ها، از جنس سینما نیستند و بیش‌تر به حرف‌های کوچه‌بازاری شبیه‌اند. در سینما، می‌بایست برای هر اله‌مان، کارکردی پیدا کنیم و در چهارچوبِ کلیتی که فیلم قرار است بسازد، درباره‌ی آن بحث کنیم.

مسئله‌ی دوم استفاده از صفات «سانتی‌مانتال» و «تلویزیونی»ست. این‌جا فرض شُده، تمام فیلم‌های تلویزیونی، سانتی‌مانتال هستند؛ که خُب به‌گمان‌ام، رد این مسئله آن‌قدر ساده و واضح‌ست که می‌شود به راحتی از آن گُذشت. وقتی از لفظ سانتی‌مانتال استفاده می‌کنیم، در حالت عمومی، منظورمان این‌ست که فیلم، در نهایت فقط به دنبال احساسات‌گرایی‌ست و از عمد، قصد دارد به نحوی، خود اثر، و متعاقب آن بیننده‌اش را، از چهارچوب عقلانیت خارج کند. صفت سانتی‌مانتال، چون بیش از حد قابل تفسیر است و حتا می‌شود با مجموعه دلایلی یک‌سان، هم‌زمان، آن را رد یا اثبات کرد، این‌جا هم در نهایت به یک نظر فردی و سلیقه‌ای تقلیل پیدا می‌کند. نظر من این‌ست: فیلم، برای مثال، همان‌طور که قبل‌تر هم گفتم، با بازگشت قاسم، می‌توانست وارد چرخه‌ای شود که بیش از حد مخاطب‌اش را احساساتی کند، ولی به عمد از آن می‌گذرد. با توجه به این‌که می‌توان مثال‌های دیگری هم پیدا کرد که فیلم، به عمد، از این‌گونه احساسات‌گرایی رایج می‌گذرد، به‌هیچ‌وجه سانتی‌مانتال نیست.

همان‌طور که در جواب سوال قبل هم گفتم، به‌نظرم، «یه حبّه قند»، از همه لحاظ مُدرن‌ست. فُرم روایی ساختارشکنانه‌ای دارد و در مضمون هم، «فردیت‌خواهی» را ارئه می‌دهد، پس نه تنها ایدئولوژی عقب‌مانده‌ای ندارد، بلکه به نسبت بسیاری از فیلم‌های امروز سینمای ایران، نو، مُدرن و پیش‌رو است.

«یه حبّه قند» شُما را یاد سینمای زنده‌یاد علی حاتمی می‌اندازد؟ مثلن خاطره‌ی «مادر» را زنده می‌کند؟ اصلن «یه حبّه قند» شُما را یاد فیلمی می‌اندازد؟

فیلم از لحاظ تعدد شخصیت‌ها، جمع‌شدن اعضای یک خانواده در خانه‌ی پدری‌شان، دور یک شخصیت مُسن‌تر، شاید شباهتی با «مادر» علی حاتمی داشته باشد ولی این کُجا و آن کُجا! سینمای مرحوم حاتمی، از لحاظ مضمون به‌خصوص، به‌خاطر آن‌وجه پُررنگ‌اش که هاله‌ای از تقدس به دور گذشته می‌کشید، اصل‌اش را بر «نوستالژی» بنا کرده بود و شخصیت‌هایی داشت که همه‌شان از امروزشان، به خاطر مُدرن شُدن زندگی، می‌نالیدند، بسیار متفاوت از «یه حبّه قند»ی است که به‌هیچ وجه گذشته‌گرایی را تقدیس نمی‌کند. همان‌طور که گفتم، فیلم، به نوعی، آن عمل سنتی که مثلن خانواده به‌جای دخترشان، برای ازدواج تصمیم می‌گیرند را، به‌کل، نفی می‌کند. برای عقلانیت فردی ارزش قائل می‌شود و نشان می‌دهد اله‌مان‌های زندگی مدرن (برای مثال آن گوشی آی‌فون، ال‌سی‌دی و ...) چه‌قدر می‌تواند در زندگی تنیده شوند، بدون این‌که ایرادی داشته باشند. پس، این نگاه مدرن میرکریمی، با آن نگاه غم‌خوارانه‌ی علی حاتمی به گذشته، از زمین تا آسمان فرق دارد.

علاوه بر این، شاید عده‌ای بگویند، فیلم به «مهمان مامان» مهرجوئی شبیه‌ست. این‌جا، باز هم شاید بتوان گفت از لحاظ موقعیت شباهت‌هایی وجود دارد ولی در فیلم مهرجوئی، ما با قصه‌ای طرف بودیم که اوج و فرود داشت. گره‌گشایی و گره‌افکنی داشت و بیننده را با استفاده از قُلاب خط روایی‌اش به فیلم نگه می‌داشت ولی در فیلم میرکریمی، اصلن داستان فیلم، ابتدا و انتهای مرسوم را ندارد. اگر بیننده با فیلم همراه می‌شود، به خاطر حرکت در طول فیلم (روابط علی و معلولی) نیست، بلکه به‌خاطر جُزئیات فیلم‌ست، به‌خاطر حسی‌ست که تمام این خُرده‌روایت‌های حتا شاید بی‌ربط به‌وجود می‌آورند، به‌خاطر فضایی‌ست که نهایت آن، آینه‌ای از زندگی خود ماست؛ این‌هاست که باعث می‌شود «یه حبّه قند» فیلم متفاوتی به‌نظر برسد. علاوه بر این،«مهمان مامان» مهرجوئی (که اصولن فیلم‌ساز شلخته‌ای‌ست و فیلم‌های‌اش، با ایرادهای کارگردانی هم‌راه هستند) از لحاظ کارگردانی، با فیلم مهندسی‌شده‌ی میرکریمی، که میزانسن‌های‌اش همه‌گی با صرف وقت بسیار طراحی و اجرا شُده‌اند، تفاوت بسیار دارد.

اگر بخواهم از فیلمی نام ببرم که شبیه به «یه حبّه قند» میرکریمی‌ست، شاید اثر جاودانه‌ی ابراهیم گلستان،«خشت و آینه» را مثال بزنم که البته شاید در ظاهر، مثال دوری به‌نظر بیاید. هر دو فیلم، فُرم مدرن دارند، هر دو فیلم با وسواس بسیار (در «خشت و آینه»، گلستان به‌خاطر شکستن یک لنز، حاضر می‌شود یک‌سال صبر کند و یا میرکریمی، برای ساختن دکور، می‌خواهد تا درختانی از شهر یزد برای‌اش بیاورند)، و با تاکید بر جُزئیات ساخته شُده‌اند. هر دو فیلم، مفهوم کارگردانی را در سینمای ایران چند پله‌ای بالا بُرده‌اند و البته، هر دو فیلم، با نظرات منفی بی‌ربط بسیاری مواجه شده‌اند.

به‌نظر شُما، «یه حبّه قند» درام ضعیفی دارد؟ آیا شخصیت‌ها بی‌دلیل در فیلم پرسه می‌زنند و علت حضورشان معلوم نیست؟

اول باید بپذیریم که لزومن، تمام فیلم‌ها، به یک اندازه قرار نیست از درام استفاده کنند. می‌شود از سینمای کلاسیک ِ جان فورد و یا هیچکاک مثال زد که درام در فیلم‌شان، حرف اول را می‌زند و همین‌طور می‌شود از سینمای مُدرن و یا تجربیِ فلینی و یا حتا کیارستمی مثال آورد که در فیلم‌های‌شان، درام آن مفهوم مقدس را ندارد و قرار نیست فیلم، به آن مفهوم کلاسیک‌اش، قصه‌گو باشد. این مسئله که فیلم تا چه حد از درام استفاده می‌کند، تمامن به استراتژی فیلم بسته‌گی دارد.

در فیلم «یه حبّه قند»، مثل بسیاری از فیلم‌های مدرن دیگر، با درام کلاسیکی مواجه نیستیم. این‌جا، در سینمای مدرن، فضاسازی‌ست که اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند. مفهوم کارگردانی پیچیده‌تر می‌شود و مخاطب، از لحاظ فکری و ذهنی درگیر فیلم می‌شود. میرکریمی، تمام تلاش‌اش را کرده تا فیلمی بسازد که در وهله‌ی اول، بتواند حس زنده‌گی، چیزی که برای هر انسان زنده آشناست را در فیلم‌اش جاری کند. برای این منظور، به سراغ تمام اله‌مان‌هایی رفته که ممکن‌ست، برای رسیدن به این هدف، مفید باشند. در فیلم‌اش، به جُزئیات، توجه فراوان شُده (یک نمونه از بی‌شمار نمونه‌ی ممکن، شاید دقت فوق‌العاده‌ی کارگردان به آن درخت ِ خاصِ توی باغ باشد که زنبورها، فقط آن‌جا هستند و هرکس از آن قسمت می‌گذرد در معرض نیش زنبور قرار می‌گیرد، باشد)؛ جُزئیاتی که همه‌شان، در کنار هم، کلیتی را می‌سازند و ناخودآگاه (و شاید در مرحله‌ای بالاتر خودآگاه) مخاطب را به‌کار می‌گیرند و او را به مفهوم ساده‌گی زنده‌گی، ملموس بودن‌اش و تلخ و شیرین بودن‌اش، نزدیک می‌کند.

این فضاسازی، به‌هیچ وجه ممکن نیست مگر کارگردان درک درستی از ابزار سینما داشته باشد. فیلم‌برداری حیرت‌انگیز این فیلم، با پیش‌زمینه و پس‌زمینه‌ی پُر از ریزه‌کاری (مفهوم عُمق میدان)، میزانسن‌های شلوغ و عمیق و چندلایه، صدابرداری حرفه‌ای، دکور فوق‌العاده، استفاده از رنگ برای زنده‌بودن تصاویر و بازی‌های خوب بازی‌گران همه و همه دست به دست هم داده‌اند تا با فیلمی تخت روبه رو نباشیم. فیلمی را ببینیم که شادی‌های کاراکترهای‌اش واقعی‌ست، غم‌شان ما را هم محزون می‌کند و به‌جایی می‌رسیم که انگار، خودمان در آن فضا نفس می‌کشیم.

با توجه به این مسائل، شاید بشود گفت راه داشت بعضی از شخصیت‌ها را جا‌به‌جا کرد، حتا می‌شود بعضی‌ها را حذف کرد، می‌شود پسر خواهر بزرگ‌تر را با دختر خواهر کوچک‌تر جابه‌جا کرد و آب از آب هم تکان نخورَد؛ که البته، به‌گمان‌ام همه‌ی این‌ها درست است؛ چون فیلم بر مبنای درام حداکثری شکل نگرفته، روابط علی و معلولی مرسوم ندارد. نکته در این‌ست که مجموع این شخصیت‌ها، با فضایی که در آن هستند، آن حس خاص را بسازند و مخاطب‌شان را درگیر کنند که در این مورد می‌کنند. شاید بشود به ترکیب‌های دیگری از بازی‌گران هم رسید، شاید می‌شد با تعداد کم‌تر و یا بیش‌تری همین فضا را درآورد ولی چون در این حالت موجود، فضا به درستی ساخته شده، نمی‌شود آن را ایراد دانست.

در یک مقایسه‌ی کلی، سینمای میرکریمی از «زیر نور ماه» تا «یه حبّه قند» ایدئولوژیک‌تر و شعاری‌تر شده‌ست و به‌دنیای مدرن پُشت کرده؟

به نظر من این‌طور نیست. میرکریمی اتفاقن از شعارگوئی مستقیم در فیلم‌های‌اش، به جایی رسیده که فهمیده باید همه‌چیز را در ساده‌گی زندگی دید. برای مثال شما را ارجاع می‌دهم به فیلم «خیلی دور، خیلی نزدیک»اش که از لحاظ کارگردانی اثری قابل توجه بود ولی در سکانس نهایی، دکتر درمانده‌ی فیلم، در حالی که داشت توی بیابان تلف می‌شد، دستی، آن هم از بالا او را از فلاکت نجات می‌داد. این موقعیت، حتا برای من که دوست ندارم سینما را نمادین ببینم، بس که سمبلیک و گُل‌درشت‌ست، توی ذوق می‌زند؛ از طرف دیگر، نگاه کنید میرکریمی، آن شعارگویی مستقیم را، در دو فیلم اخیرش، با سینمایی عوض کرده که خود مخاطب، با آن درگیر می‌شود و چیزی را که دوست دارد، از فیلم بیرون می‌کشد.

نُقطه‌ی ضعف فیلم کُجاست؟ چیزی در فیلم هست که آزارتان بدهد؟

در فیلم، چیزی نیست که من را آزار بدهد ولی هنوز، برای خودم، با توجه به استدلال‌های مختلفی که سعی کرده‌ام بکنم، هنوز به نتیجه‌ای مستدل، برای وجود آن سه کلیپ همرا با موزیک، که ناگهان مخاطب را از فضای فیلم جُدا می‌کند، پیدا نکرده‌ام. این سه کلیپ، حس بدی به من نمی‌دهند و حتا فضا را لطیف‌تر هم می‌کنند ولی به‌نظرم، این نوع نقطه‌گذاری، با منطق فیلم جور نیست.

«یه حبّه قند» چه نسبتی با دنیای امروز دارد؟ اصلن فیلم به‌روزی هست؟

در تمام فیلم، ما با مفهوم زندگی آشنا می‌شویم. ساده‌گی زندگی و حتا ابسورد بودن‌اش (صحنه‌ی مرگ دائی) را می‌بینیم. می‌بینیم که چه‌قدر ساده، شادی و عروسی، می‌تواند به خنده و عزا تبدیل شود. این‌ها چیزهایی‌ هستند که هر انسان زنده‌ای، در عمرش، با آن مواجه می‌شود. پس از این لحاظ، فیلم به‌روزتری از«یه حبّه قند» نمی‌شود پیدا کرد!

به‌نظرتان چرا عده‌ای «یه حبّه قند» را با «جُدایی نادر از سیمین» مقایسه می‌کنند؟ چرا این دو فیلم شبیه به‌هم‌اند؟

هر دوتای‌شان فیلم‌های ایرانی‌ای هستند که امسال اکران شُده‌اند و هر دو، کم و بیش موفق بوده‌اند و هر کدام‌شان، به‌نحوی، آن‌چه را که سینمای اصیل می‌نامیم، به مخاطب نشان داده‌اند، پس واضح‌ست عده‌ای بخواهند این دو فیلم را با هم مقایسه کنند. ایراد اما آن‌جاست که وارد جُزئیات می‌شوند و روایت طولی (علی و معلولی) «جُدایی نادر از سیمین» را با روایت عرضی (استفاده از عُمق برای ایجاد فضا) «یه حبّه قند» مقایسه می‌کنند.

در فیلم فرهادی، نُکته‌ی حیرت‌انگیز، فیلم‌نامه‌ی مهندسی‌شُده‌ی دقیقی بود که همه‌چیزش در امتداد هم بود. هر کدام از نماهای فیلم، حُکم حلقه‌ی زنجیری را داشتند که باعث سرپا ماندن کُلیت استوار فیلم می‌شدند. برای مثال، آن‌جا، آن کیسه‌ زباله‌ای که توی راه‌پله پاره می‌شد، باعث می‌شد پدربزرگ از خانه بیرون برود، راضیه برای یافتن‌اش به خیابان برود (تصادف کند)، راه‌پله کثیف شود، راضیه آن را تمیز کند، راه‌پله لیز بشود، نادر به‌خاطر نبود راضیه در خانه (چون تصادف کرده به دکتر می‌رود) او را هُل بدهد، راضیه به‌خاطر لیز بودن راه‌پله سُر بخورد، بچه‌اش سقط شود و ...

دیدید؛ همه‌چیز در فیلم فرهادی جوری کنار هم چیده شده بود که در خدمت روابط علی و معلولی کلیت فیلم بود. هر اتفاقی، آن‌جا سببیت درست و به‌جای خودش را داشت اما در فیلم میرکریمی، با این نوع روابط سببی رو‌به‌رو نیستیم. همان‌طور که گفتم، توی فیلم میرکریمی می‌شود شخصیت‌ها را حتا کم و زیاد کرد. حتا جاهایی شاید راه داشته باشد بعضی از صحنه‌ها را پس و پیش کرد و فیلم با خللی مواجه نشود. مخاطب حتا ممکن‌ست بعضی از روابط بین شخصیت‌ها و یا حتا دیالوگ‌ها را متوجه نشود ولی هیچ‌کدام این‌ها، او را از لذت فیلم محروم نکند. توی «یه حبّه قند» ما با پی‌رنگی طرف هستیم که قرار است با توجه به فُرم ِ گریزان از داستان‌گویی‌اش، با شخصیت‌ها هم‌راه شویم، توی فضای فیلم غرق بشویم و بیش‌تر از هر چیزی، توسط تمام اله‌مان‌هایی که کلیت فیلم را می‌سازند (فیلم‌برداری، ریزه‌کاری شخصیت‌ها، خُرده روایت‌های فرعی، رنگ و نور و دکور و ...) به فیلمْ قلاب شویم.

پس می‌شود گُفت که هر دو فیلم، بیش‌تر از هر چیزی، در فُرم‌شان با هم متفاوت‌اند؛ هرچند بعد از دیدن فیلم فرهادی، با غم و احساس آزار دیدن از سینما خارج می‌شویم ولی بعد از دیدن فیلم میرکریمی، همراه‌مان انبوهی حس خوب و دوست‌داشتنی خواهد بود.

توضیح: سوال‌های بالا، از ماه‌نامه‌ی «تجربه» بودند.

از سرگردانی‌ها...‏

noreply@blogger.com (Masoud) — Sun, 20 Nov 2011 10:07:00 +0000

تاریخ دقیق‌اش خاطرم نیست. حتا این‌که چه شُد که این‌طور شُدم را دقیق به یاد نمی‌آورم. حتا به‌گمانم چیزی بود که کم کم شکل گرفت و بزرگ شُد و رفت آن بالا، توی ذهن ِ مغشوش و پریشان‌ام. این‌که فهمیدم «زندگی کردن»، مهم‌ترین هدف‌ام از زندگی‌ست. حتا مطمئن هم نیستم این ایده‌ام تا چه‌اندازه درست‌ست فقط می‌دانم که می‌خواهم زندگی کنم. بعدترش یا شاید هم هم‌زمان با این فکر، دیدم این جزئیات به‌ظاهر ساده و بی‌اهمیت چه‌قدر می‌توانند مهم باشند. چیزهایی که شاید باقی مردم نبینندشان، یا حتا بهشان فکر هم نکند. حالا منی که دارم این‌ها را می‌نویس‌ام آدمی هست‌ام در بند جزئیات کوچک. سعی می‌کنم توی زندگی نه‌چندان پُراتفاق‌ام، این جزئیات را ببین‌ام و بهشان اهمیت بدهم. سعی می‌کنم به کارگر ِ ساختمان ِ نیمه‌کاره‌ای که روبه روی ِ خانه‌مانْ می‌سازند نگاه کنم. بفهمم سیگاری که می‌کشد مگناست یا مونتانا. توی ذهن‌ام خیال‌بافی می‌کنم برای آدمی در موقعیت‌اش، شب‌ها، بعد از یک روز کاری سخت، شنیدن صدای هایده چه‌قدر می‌تواند لذت‌بخش باشد...

***

قبل‌تر از این‌که به دنیا بیایم، دایی‌ام رفته بود انگلیس. احتمالن چهار یا پنج ساله بودم که دایی، بعد از پانزده-بیست سالی ایران نبودن، برگشت ایران. با زن ِ فرنگی و دوتا دختربچه‌اش که هم‌سن و سال‌ام بودند. دنیای‌شان، برای‌ام عجیب بود. نمی‌فهمیدم چه به هم می‌گویند ولی حس می‌کردم مثل من نیستند این بچه‌ها. دنیایی که دارند زمین تا آسمان فرق می‌کند. عقل آن موقع‌های‌ام نمی‌توانست تحلیل کند ماجرا را، ولی از دیدن این همه تفاوت در رفتار و گفتار تعجب می‌کرد.

بعدترش که دوباره برگشتند کشورشان، با آن توهمات بچه‌گانه‌ام، فکر کردم همه‌چیز زیر سر ِ انگلیس‌ست! جایی که هستند. جایی که زندگی می‌کنند. دوست داشت‌ام بیش‌تر راجع به انگلیس بدانم. توی همان بچه‌گی کلاس زبان رفتم. کافی بود چیزی ببینم که به انگلیسی نوشته شُده تا مثل وهم‌زده‌ها، بدون آن‌که ازش سر در بیارم، خیره نگاه‌اش کنم. جوری شُد که وقتی سریال‌های انگلیسی را می‌دیدم، خودم را جای شخصیت‌ها می‌گذاشتم. آن آداب‌دانی ِ انگلیسی‌ها، توی فیلم‌های کلاسیک، زندگی اشرافی‌شان، همه و همه برای‌ام مهم شدند. شخصیت‌های محبوب‌ام شُدند خانم مارپل و شرلوک هولمز. حتا توی فوتبال هم، طرف‌دار تیم ملی‌شان شدم. پُل گاسکوئین و تونی آدامز و آلن شیرر و مایکل اوون و استیو مک‌منه‌من. این‌ها شدند بُت‌های من توی فوتبال. وقتی توی جام‌جهانی نود و هشت، اوون یک نیمه‌ی زمین را با توپ دوید و به آرژانتین گل زد، انگار دنیا را به من دادند. توی همان بازی، بعد از اخراج احمقانه‌ی دیوید بکهام و باخت‌شان توی پنالتی، بیش‌تر از حذف ایران توی همان تورنمنت، اشک ریختم. انگلیسْ تمام دنیای من شُده بود. آرزوی‌ام این بود توی لندن مه‌گرفته و روی آن سنگ‌فرش‌های پیاده‌روهاشان راه بروم. این اولین تصورم از مُهاجرت بود....

***

قانون معروفی توی فیزیک هست که می‌شود بنا بر موقعیت، تغییرش بدهی. مثلن این‌جا، آن شکل تغییریافته‌اش می‌شود چیزی شبیه به این: «بزرگ‌تر که می‌شوی، آن آرزوهای بچه‌گانه از بین نمی‌روند؛ فقط از شکلی به شکل دیگر تغییر می‌کند». عاقل‌تر که شُدم، سعی کردم جوری زندگی‌ام را بچینم تا این جزئیات به‌ظاهر بی‌ربط، در جهت خوشی‌های‌ام باشند. مُدام که جلوتر می‌آمدم دیدم ایران برای زندگی جای خوبی نیست. مطمئن‌ام آن اوهام و خیالات بچه‌گی چیزی بودند که مرا به این سمت کشاندند. تصمیمی که کم‌تر از روی آگاهی بود. چیزی بود که آن پایین‌ها، توی ِ سرم، جایی ته‌نشین شُده بود. ناخواسته در جهت‌اش قدم می‌زدم و جوری زندگی‌ام را می‌چرخاندم که برسم به آن آرزوهای کودکانه. دانشگاهی که رفتم و رشته‌ای که انتخاب کردم هم شاید توی همین مسیر بود. بعدترش چیزهایی دیدم که همه‌مان می‌دانیم. رسیدم به‌جایی که فکر می‌کردم این آن زندگی نیست که من می‌خواهم. منْ آدم ِ خودم بودم و هستم ولی تعاملات‌ام با جامعه، شهر و مردمی که باهاش زندگی می‌کردم، کیلومترها دورتر از تصورات‌ام بود. توی ذهن‌ام می‌گشتم و آن‌جایی را که دوست داشتم باشم را می‌ساختم. نتیجه‌اش چیزی می‌شد از جنس همان خیال‌های بچه‌گی‌ها که حالا کمی شکیل‌تر شُده بودند. چیزی شبیه به نیویورک دهه هفتاد. مردمی که توی خیابان‌های‌شان، انگار آرام‌ترند. کت و شلوار تنگ می‌پوشند. توی کافه‌ها می‌نشینند و حرف می‌زنند. شغل و کارشان دست خودشان‌ست. فردیت دارند. هم پول درمی‌آورند و هم بلدند چه‌طور خرج‌اش کنند. خوش‌گذرانی دارند. شب‌نشینی دارند. زوری بالاسرشان نیست....

این تصویرها و فکرها نتیجه دادند. شُدند یک تجربه‌ی زیستی بینابین. سعی کردم تا جایی که می‌شود از زندگی‌ای که این‌جا دارم لذت ببرم. جوری زندگی کنم که می‌خواهم. شاد باشم، بخندم، خوش‌گذاری کنم ولی امان از همان جزئیات ِ بی‌ربط. یک‌دفعه چیزی از جایی می‌رسید که می‌زد و خراب می‌کرد همه‌ی آن‌چیزهای خوب را. می‌خواست بخش‌نامه‌ی ِ بی‌ربط ِ آموزش ِ دانش‌گاه باشد و یا دربه‌در ماندن برای خرید یک پاکت سیگار، ساعت دوی شب، توی پای‌تخت ایران، تهران. این‌ها می‌آمدند و اذیت می‌کردند و به آن دنیای خیالی‌ای که از مهاجرت برای خودم ساخته‌ام وزن بیش‌تر می‌دادند. جوری که جایی، تصمیم‌ام را گرفتم. تصمیم گرفتم آروزی‌ام را عملی کنم: «مُهاجرت به ینگه‌ی دُنیا»...

***

اما چیزی که فکرش را نمی‌کردم پیش آمد. جوری شُد که دوباره آن وجه ِ جزئیات‌طلب‌ام، سانتی‌مانتال شُد. برای هرچیزی دل‌اش تنگ می‌شد. می‌گفت فرضن که رفتی، می‌دانی که لذت قدم زدن توی ولی‌عصر را از دست می‌دهی؟ می‌دانی دیگر نمی‌توانی دست معشوقه‌ات را بگیری و روی پل سفید اهواز قدم بزنی؟ می‌دانی دوستان‌ات، بعد از رفتن تو، دوباره توی همان کافه‌های دور و بر تئاتر شهر می‌نشینند و حرف می‌زنند و آسمان‌ریسمان می‌بافند؟ می‌دانی؟ اصلن می‌فهمی این چیزها را؟ من را می‌گویی، سخت‌تر شُد اوضاع‌ام. این‌همه آدم دوست‌داشتنی و موقعیت‌های ناب این‌جا هست که باید به همه‌شان پُشت ِ پا بزنی. به‌جایی رسیدم که دست‌هام به رعشه اُفتادند. نه می‌شود ماند و نه می‌شود رفت. سخت است. خیلی سخت...

***

حالا این‌ها را که می‌نویسم دو مُدل امتحان ِ زبان داده‌ام. چندتایی رزومه نوشته‌ام. شروع کرده‌ام به این‌ور و آن‌ور ای-میل زدن؛ از توانایی‌های‌ام برای‌شان می‌گویم تا بگویند بیا دانش‌گاه ما. بیا این‌جا دُکترای‌ات را بگیر. بیا پیش ِ ما زندگی کن‌. بیا پیش ما آرزو‌هات را عملی کن. و منی که مثل یک ربات بی‌احساس، یا شاید هم مثل یک انسان مسخ شُده، در شرایطی که می‌دانم دارم زندگی‌ام را دو پاره می‌کنم، ای-میل می‌زنم و روزمه می‌فرستم. تا این‌که شاید، شاید، جایی باشم که برای دیدن ویدئوهای یوتیوب، مجبور نشوم به زمین و زمان بد و بی‌راه بگویم...

خنده‌دار است؟! باور کُنید خودم هم نمی‌دانم...

بدون عُنوان

noreply@blogger.com (Masoud) — Sat, 22 Oct 2011 18:42:00 +0000

آدم‌ست دیگر، حال‌اش بالا و پایین دارد؛ گاهی بد، گاهی خوب، و ندرتن خیلی خوب، مثل امروز...‏

بعد خوش‌حال می‌شوی که وب‌لاگ داری و فکر می‌کنی بین این همه بالا و پایینی که نوشته‌ای، می‌شود، جایی، گوشه‌ای، به این روز خوب هم اشاره‌ای کنی، جوری که حتا، ذخیره‌ای بشود برای آینده‌ات، جوری که ثبت‌اش کنی، جایی، برای همیشه...‏

عاشقانه‌ای از نزار قبانی

noreply@blogger.com (Masoud) — Tue, 20 Sep 2011 07:04:00 +0000

دوست‌ات می‌دارم... دوست‌ات می‌دارم... و این امضای من است! ‏

یک

آیا شک داری که تو،‏

شیرین‌ترین و مهم‌ترین زنِ دُنیایی؟

آیا شک داری که وقتی یافتم‌ات،‏

کلیدِ تمامیِ درهایِ جهان از آنِ من شُد؟

آیا شک داری وقتی دست‌ات را گرفتم،‏

جهان دگرگون شُد؟

شک داری بزرگ‌ترین روزِ تاریخ

و زیبا‌ترین خبرِ دُنیا

لحظهٔ ورودِ من به قلب‌ات بود؟

دو

در کیستی‌ات شک داری؟

تو آن زنی هستی که چشمان‌ات،‏

لحظه لحظه‌ی زمان را مال خودش می‌کند

تو همانی که وقتی خرامان راه می‌روی

دیوارِ صوتی را می‌شکند!‏

نمی‌دانم چه بر من می‌گذرد...‏

انگارْ تو اولین زنی

و انگارْ پیش از تو، کسی را دوست نداشته‌ام

و تجربه نکرده‌ام عشق را...‏

بر کسی بوسه نزده‌ام

و کسی مرا نبوسیده انگار...‏

تو، میلادِ من هستی!‏

بودن‌ام را، پیش از تو، حتا به‌خاطر نمی‌آورم...‏

تمامِ وجودم را در بر گرفته‌ای،‏

گویی قبل از عشق و محبّت‌ات

چیزی به نامِ زند‌ه‌گی نمی‌شناخته‌ام...‏

شه‌بانو!‏

انگارْ من، هم‌چون گنجشککی

از سینه‌ات پر کشیده‌ام!‏

سه

دوست دارم بدانم، آیا شک داری که تو،‏

بخشی از منی؟

شک داری که من، آتش را از چشمان‌ات ربوده‌ام

و بزرگ‌ترینِ انقلاب‌ها را رقم زده‌ام؟

ای گُلکم!‏

یاقوت‌ام!‏

ریحان‌ام!‏

شه‌زاده‌ام!‏

بر‌ترین ملکه‌یِ تمام ملکه‌ها!‏

ماهیِ رها در برکه‌ی زنده‌گانی‌ام!‏

تو همانی،‏

که هر غروب، هم‌چون ماه

به میانِ کلمات‌ام می‌آیی...‏

بزرگ‌ترینِ فتوحاتِ من!‏

تو

آخرین سرزمینی که در آن متولد می‌شوم

و در آن دفن می‌شوم،‏

و نوشته‌های‌ام را در آن منتشر می‌کنم!‏

چهار

ای بانویِ بُهت!‏

بانویِ من!‏

نمی‌دانم...‏

نمی‌دانم چه‌گونه امواج، مرا پیشِ پای تو می‌اندازند...‏

نمی‌فهمم چه‌طور سویِ من آمدی

و چه‌گونه، من به سمتِ تو گام برداشتم...‏

با توام!‏

توئی که تمامِ مُرغانِ دریا

غوغا به‌پا می‌کنند تا بر سینه‌ات،‏

آشیان بسازند؛

نمی‌دانی،‏

نمی‌دانی که چه لذتی‌ست

دست کشیدنِ بر تو...‏

ای بانویی که به ترکیبِ شعر وارد می‌شوی!‏

تو همانی

که هم‌چون شن‌های دریا، گرمی؛

و دل‌نشینی

مثالِ شبِ قدر!‏

تو، در را به روی‌ام باز کردی

و آن‌گاه، عمرِ من، آغاز گرفت...‏

پنج

چه‌قدر شعرم زیبا شُد،‏

وقتی که در دستان‌ات

روزگار را آموختم،‏

و چه‌قدر توان‌مند و قوی شُدم

آن‌گاه که خداوند به من بخشید

تو را...‏

شک داری

که شراره‌ای از چشمانِ منی

و دستان‌ات

امتدادِ نورانیِ دستانِ من‌ست؟

شک داری

که تو

همان کلامی که بر لبانم جاری شُده؟

شک داری؛

دل‌بَرَکم هنوز هم شک داری

که من توام

و تو منی؟!!‏

شش

ای آتشی

که به باد می‌دهی دودمان‌ام را!‏

میوه‌ای که ثمر می‌دهی

شاخه‌های‌ام را!‏

ای جسمی که هم‌چون

شمشیر می‌بُرَد

و مثالِ آتش‌فشان

همه‌چیز را بالا و پایین می‌کند!‏

سینه‌ای که مثالِ مزرعه‌های تنباکو

عطر می‌پراکند

و هم‌چون توسنِ چابکِ نجیبی

می‌تازد به سوی‌ام!‏

بگو؛

به من بگو،‏

چه‌گونه از امواجِ طوفان

برهانم خود را؟

بگو به من،‏

چه کنم با تو؟!‏

وقتی که شیدایِ تو هستم؟

بگو چاره چیست؟

حالا که به مرزِ جنون کشانده مرا

اشتیاق‌ات...‏

هفت

آی بینی‌ات یونانی و

و گیسوان‌ات اسپانیایی!!‏

ای که بی‌مثالی

تا قرن‌ها!‏

آی زنی که پا برهنه

در رگ‌های من

می‌رقصی!‏

از کُجا آمده‌ای؟

چه‌گونه آمده‌ای

این‌گونه در من؟

تنها رحمتِ خداوندگار بر من!‏

فورانِ عشق و محبت‌ام!‏

دُردانه‌ام!‏

آه...‏

چه دست و دل‌باز بوده

خدا

در بخشیدنِ تو به من...‏

شعری از نِزار قبّانی

مترجم مسعود ناسوتی

ترجمه‌ی تنهایی

noreply@blogger.com (Masoud) — Fri, 02 Sep 2011 12:05:00 +0000

«راننده تاکسی حکایت ِ «تنهایی»ست؛ شاید کمتر فیلمی در تاریخ سینما چُنین از در تصویر کردن ِ دقیق و عمیق ِ تنهایی ِ یک انسان موفق بوده باشد. تراویس، آن‌طور که فیلم نشان می‌دهد، نه مجنون است، نه عقب‌اُفتاده، نه حتی گُریزان از جامعه. فقط تنهاست. مبارزهٔ او نه با فساد و تباهی، بلکه با تنهایی‌ست. اگر از جامعه متنفر می‌شود، و دیگران را (هم‌چون راوی بوف کور) «رجاله» می‌بیند، برای آن است که تمام تلاشش برای برقراری ارتباط، و یافتن ِ «هم‌صُحبت» ناکام می‌ماند. آن‌چه او را در این مسیر تراژیک پیش می‌برد، مجموعه‌ای سوءتفاهم است و بس. و فیلم خیلی خوب نشان می‌دهد که همهٔ سرنوشت تراویس در آن لحظه‌ای رقم می‌خورد که بتسی در سینمای نمایش‌دهندهٔ فیلم‌های مبتذل دچار سوءتفاهم می‌شود؛ و برای تراویس راه بازگشتی نیست.‏

راننده تاکسی حکایتی آشنا از عشقی ناکام است؛ بهترین شکلی که از چنین حکایتی می‌توان تجسم کرد. هر کس زمانی به‌نوعی شکلی از چنین احساساتی را تجربه کرده باشد، انعکاسش را در فیلم خواهد یافت.»...‏

از مقدمه‌ی مجید اسلامی بر فیلم‌نامه‌ی «راننده تاکسی»؛ به قلم ِ پل شریدر و به ترجمه‌ی فردین صاحب‌الزمانی؛ نشر نی؛ ۱۳۸۴

سه پیش‌نهاد دیگر

noreply@blogger.com (Masoud) — Tue, 09 Aug 2011 03:28:00 +0000

فیلم:

(Performance (1970

حقیقتن یک فیلم غافل‌گیرکننده. در عجیب و رادیکال بودن این فیلم، می‌شود به این مسئله اشاره کرد که میک جگر –ستاره‌ی بسیار مشهور گروه راک رولینگ استونز- وقتی تازه در اواسط فیلم ظاهر می‌شود، موزیک ِ غالب، صدای سنتور است! در شرایطی که انتظار می‌رود در فیلمی که ستاره‌ی رولینگ استونز حضور دارد بیش‌تر موزیک راک بشنویم –که کم هم نمی‌شنویم- صدای سنتور و صدای یک خواننده‌ی سنتی ایرانی، صدای غالب حاشیه‌ی صوتی دو سکانس مهم از فیلم‌ست.

نکات جالب در مورد این فیلم فقط به همین‌ ختم نمی‌شود. فیلم با توجه به سال ساخت آن –در واقع 1968 که به‌خاطر بیش‌ از حد رادیکال بودن‌اش، کمپانی برادران وارنر، به‌عنوان پخش‌کننده‌ی فیلم، جرئت اکران عمومی‌اش را نداشته‌- بسیار نوآوارنه‌ست. در مواجه‌ی فُرمی با فیلم، عملن با دو نیمه‌ی کاملن مجزا طرفیم. یک نیمه به سبک فیلم‌های گنگستری در لندن، با طنز غزیب و خشونت و صحنه‌های عُریانی بی‌پروایانه، و نیمه‌ی دومی که با آمدن میک جگر، سراسر پُر از دیوانه‌گی‌ست. پر از رنگ و نقاشی و موسیقی. سرشار از تمام آن چیزهایی که از دهه‌ی دیوانه‌ی شصت انتظار می‌رود.

علاوه بر تمام این‌ها، شیوه‌ی تدوین فیلم، به‌خصوص در دقایق ابتدایی، بسیار جسورانه‌ست. ریتم سرسام‌آوری که در نهایت ختم به فوران رنگ و تابلوهای نقاشی می‌شود. پایان‌بندی فیلم هم در نوع خودش غافل‌گیرانه‌ست و اجازه‌ی تفسیرهای بسیار را می‌دهد.

مستند:

(It Might Get Loud (2008

یک مستند ِ تمامن موسیقایی. با حضور سه موزیسین/گیتاریست بزرگ، با سه بک‌گراند مختلف. جیمی پیج افسانه‌ای (یارد بردز و بعدتر لد زپلین)، د ِ اِج (یوتو) و جک وایت. هر سه گیتاریست درباره‌ی نحوه‌ی شروع موزیک‌شان و نوآوری‌ها و ایده‌هایی که داشته‌اند و ... حرف می‌زنند.

شیوه‌ی تدوین این مستند، یکی از نکات جالب آن‌ست. در واقع چهار داستان، به‌صورت موازی جلو می‌روند. قصه‌ی موزیسین شُدن هر کدام‌شان از نوجوانی تا به‌حال (این سه داستان) و داستان ِ بعدی، دورهم جمع شدن‌شان و حرف زدن با هم‌دیگر و اجرای یکی-دو موزیک معروف‌شان‌ست. تدوین این فیلم، با وجود این‌که اطلاعات جذابی از دوران نوجوانی و نهادینه شدن موزیک در وجود هر سه‌نفر برای‌مان نمایان می‌کند، به‌شدت از غرق شدن در هر جزء فیلم، جلوگیری می‌کند. مثلا یک‌کدام‌شان داستانی تعریف می‌کند و بعد اجرایی از موزیکی می‌بینیم و وقتی که بیننده جذب موزیک شُده به طرز ناجوان‌مردانه‌ای همه‌چیز قطع می‌شود و به سُراغ شخصیت بعدی می‌رویم.

نکته‌ی دیگر، وجه حماسی جالبی‌ست که با استفاده از فیلم‌برداری جذاب و متناقض‌ فیلم، به گیتار، یه‌عنوان محبوب‌ترین ساز موسیقی راک داده شُده. شاید اغراق نباشد اگر بگویم نوع تمرکز بر ساز ِ گیتار، و نحوه‌ی نشان دادن‌اش، کما این‌که در پوستر فیلم هم پیداست، هیچ‌کم از به‌تصویر کشیدن یک اسلحه‌ی بزرگ، یا حتا یک گنج ارزش‌مند قدیمی نداشته باشد.

کتاب:

آبی‌تر از گُناه

داستانی‌ست که در سال 1384 دو جایزه‌ی مهم گلشیری و همین‌طور مهرگان را بُرده. نکته‌ی اصلی در این داستان، نحوه‌ی روایت است. سراسر داستان، درواقع یک تک‌گویی‌ست. بدین‌صورت که متهمی برحسب چیزهایی که از او خواسته‌اند، اعترافات‌اش را بیان می‌کند. با درنظر گرفتن این نوع روایت جذاب، سبک داستان‌سرایی و پروراندن شخصیت‌ها، و همین‌طور دادن اطلاعات به خواننده، بسیار غافل‌گیرکننده‌ست. نویسنده –محمد حسینی- در واقع با این نوع روایت، نوآورانه، پیچش‌های داستان‌اش را به‌وجود می‌آورد و به خواننده‌اش رودست می‌زند.

البته به‌گمانم راه داشت شخصیت‌ها پُخته‌تر می‌شدند و تم عاشقانه‌ی داستان، پُررنگ‌تر، و درنتیجه کلیت داستان، جذاب‌تر و تاثیرگذارتر از آب درمی‌آمد. با این‌حال، و با وجود این‌که فصل اعترافات نهایی می‌توانست مقدمه‌چینی بیش‌تر و البته غافل‌گیرکننده‌تری داشته باشد، کتاب خواندنی و جذابی‌ست و پایانی ابسورد دارد.

شناس‌نامه‌ی کتاب:

آبی‌تر از گناه، یا بر مدار هلال آن حکایت سنگین‌بار

نوشته‌ی محمد حسینی

انتشارات ققنوس

سوختن در آب

noreply@blogger.com (Masoud) — Sun, 10 Jul 2011 02:29:00 +0000

خوب‌تر نگاه‌اش که کنی، وسوسه‌انگیز هم هست. حداقل برای مدتی...

نکته‌ی اصلی‌اش «لاقیدی»‌ست؛ به‌هیچ‌چیز و هیچ‌کس، قرار نیست دل ببندی. قرار نیست پای ِ چیزی بمانی. تازه این "قرار نیست" هم از قبل، تعریف نکرده‌ای. می‌شود این‌طور گفت حصاری دور و برت نداری. بخواهی می‌نشینی و نخواستی هم می‌روی. نه کار برای‌ات مهم می‌شود و نه زن‌هایی که می‌آیند و می‌روند. اصلن می‌دانی که چیزی، قرار نیست برای‌ات بماند. فهمیده‌ای همه‌چیز مسخره‌تر از این حرف‌هاست که برای‌اش مرثیه‌سُرایی کنی. پس خودت، از همان اول‌، می‌دانی دست ِ آخر، چیزی نیست که آن انتها، در چنگ‌ات باقی‌مانده باشد...

نتیجه‌اش می‌شود پرسه‌زدن. با همه بودن و با هیچ‌کس نبودن. پوزخندهای همیشه‌گی به مردم عادی و احیانن نداشتن رفیق و تنهایی. اما نه از آن جنس تنهایی‌های مرسوم؛ آن نوع از تنهایی که برای خودت، آقای دُنیا هستی و همه‌چیز و همه‌کس به هیچ‌جای‌ات نیست...

دیدید! شاید غیر ممکن باشد ولی وسوسه‌انگیزست. حداقل برای مدتی...

***

همیشه همه‌چیز رو به جلو نیست

گاهی مجبورید
یک یا
دو قدم
عقب برگردید
از بقیه کناره بگیرید
یک‌ماه از همه‌چیز
دوری کنید
هیچ کاری نکنید
نخواهید که
هیچ‌کاری بکنید
آرامش حُکم‌فرماست
خرامش حُکم‌فرماست
هرچه که طلب می‌کنی
با تلاش زیاد
به‌دست نمی‌آید
ده‌سال
از همه کناره بگیرید
قوی‌تر می‌شوید
بیست‌سال از همه کناره بگیرید
قوی‌تر می‌شوم
در هر حال
چیزی برای بُردن نیست
و
به یاد داشته باش
دومین چیز برتر
در این دنیا
خواب آسوده‌ی شبانه‌ست
و برترین:
مرگ آرام
در این بین
قبض گاز را
به‌موقع بپردازید
و با زنان
زمان قاعده‌گی‌شان
جر و بحث نکنید.

چارلز بوکوفسکی
ترجمه‌ی پیمان خاکسار

پوستر بالا، مربوط به فیلم «کافه‌گرد» است که بوکوفسکی فیلم‌نامه‌اش را نوشته. جُدای این‌که فیلم خوبی‌ست و می‌شود ازش لذت بُرد، به‌نظرم، یکی از بهترین راه‌ها برای آشنایی و نزدیک شُدن به دنیای عجیب و غریبی‌ست، که بوکوفسکی در شعرها و داستان‌های‌اش ترسیم می‌کند. دنیایی که احیانن می‌تواند پیش‌نهادی باشد برای خیلی‌ها، به‌خصوص برای آن‌ها که «خسته»اند.

تصاویر دنیای خیالی

noreply@blogger.com (Masoud) — Fri, 10 Jun 2011 07:55:00 +0000

اکنون کجاست؟
چه می‌کند؟
کسی که فراموش‌اش کرده‌ام...‏

عباس کیارستمی

تصویر چیزی را می‌گفت که به خاطر نمی‌آوردم. به‌گمان‌ام ثبت شُده بود تا لحظه‌ای را ابدی کند. احتمالن چیزی مثل باقی عکس‌ها. دختری خندان در قاب! مشخصن پر از شادی. با ژستی مغرورانه و نگاهی عشوه‌آمیز توی لنز. فکر کردم تا جزئیاتی از لحظه‌ی ثبت عکس به‌خاطر بیاورم ولی انگار همه چیز پاک شُده بود. از نشانه‌های ظاهری ِ عکس، محیط ِ پس‌زمینه و دختر خندان توی عکس، می‌شد چیزهایی فهمید اما برای منی که خودم عکس را گرفته بودم، این‌ها کم بود.

شروع کردم به خیال‌بافی و داستان‌سُرایی. سعی کردم دختر توی عکس را، این‌بار در ذهن‌ام و از روی نشانه‌هایی که داشتم، از نو خلق کنم. شعری برای دستان سفید و کشیده‌اش بگوی‌ام. از چشمان‌اش حرفی بزنم. از لب و دهان داغ‌اش. از خنده‌های مثل شراب‌اش و سفیدی پوست‌اش...

این‌ها خیالی بودند؟ داشتم از روی عکس داستان‌سُرایی می‌کردم یا فقط نشانه‌های عینی را که از دختر به سختی یادم مانده بود، توی ذهن‌ام مرور می‌کردم؟ مهم بود آیا؟ نمی‌دانم... من داشتم دختری را توی ذهن‌ام می‌ساختم که رویایی بود. همه‌چیز تمام بود و بدون ِ ایراد. به گمان‌ام عجیب بود چون روزی، واقعن همین‌طور فکر می‌کردم. فکر می‌کردم فرشته‌ی سپید پوشی‌ست که آمده پروازم دهد. خنده‌دار است؟ می‌دانم. اما به دل‌ام ماند همین‌ها را برای‌اش بگویم...

فهمیدم فراموش‌اش کرده‌ام و نکرده‌ام. که گاهی درباره‌اش فکر می‌کنم ولی این دیگر آن آدم واقعی که می‌شناختم نیست. من، درباره‌ی آدمی فکر می‌کنم که ساخته‌گی‌ست. آدمی که دوست داشتم باشد ولی نبود. احیانن آدمی که فقط در خواب و خیال می‌تواند باشد. آدمی که به قول شاعر* نام و نشانی ندارد. از تصاویر جادوئی می‌آید و خیالی‌ست...

* این شعر را، با تکیه بر دو خطِ آخرش را بخوانید...

عنوان، نام کتابی از بابک احمدی است.

چند پیش‌نهاد

noreply@blogger.com (Masoud) — Fri, 20 May 2011 20:38:00 +0000

کتاب

اگر علاقه‌مند ادبیات پلیسی و رُمان‌های جنایی هستید و کتاب‌های سیاه انتشارات طرح نو و سری کتاب‌های پلیسی قطع پالتویی انتشارات هرمس را قبلن خوانده‌اید، خبرهای خوبی برای‌تان دارم. انتشارات مُروارید –که با کتاب‌های شعرش، معرف حضورتان هست- پنج رُمان پلیسی جدید، منتشر کرده. سه کتاب ارژینال از ژرژ سیمنون و کمیسر مگره‌ی دوست داشتنی به نام‌های «سایه بازی»، «دیوانه‌ای در شهر» و «مشتری شنبه‌ها» و همین‌طور دو کتاب غیر ارژینال که شرلوک هلمز افسانه‌ای، شخصیت اصلی‌شان است به نام‌های «ماجرای جدید شرلوک هلمز» و «شرلوک هلمز در محلول هفت درصدی». کتاب‌های هلمز از این جهت غیر ارژینال هستند که سر آرتور کانن دویل نویسنده‌شان نیست و افرادی دیگر، همان هُلمز افسانه‌ای را دوباره زنده کرده‌اند. با وجود این، هر پنج کتاب خواندنی هستند و عیشی برای علاقه‌مندان رمان‌های کلاسیک پلیسی فراهم کرده‌اند.

مجله

احیانن هر مجله‌خوان ایرانی، با «شهروند امروز» و «مهرنامه»، آشنایی دارد و احتمالن «نافه» را هم می‌شناسد. حالا، همان گروهی که بخش‌های ادبی/هنری/سینمایی «شهروند امروز» و «مهرنامه» را تهیه می‌کردند و پیش از این «نافه» را می‌گرداندند، مجله‌ی جدیدی منتشر می‌کنند به اسم «تجربه». مجله‌ی جدید، همان طرح ِ جلد آشنای دور قرمز را دارد. پر از مطالب خواندنی سینمایی و ادبی و هنری‌ست و می‌تواند خوراک مناسبی برای یک ماه مجله‌خوان‌های ایرانی فراهم کند.

فیلم

علاوه بر فیلم‌هایی که جایزه می‌گیرند و معروف‌تر می‌شوند، همیشه فیلم‌هایی هم هستند که کمی مهجورتر می‌مانند و چه بسا، از دسته‌ی قبلی بهتر هم باشند. از جمله‌ی این فیلم‌های امسال، «ولنتاین غم‌گین»، «کارلوس» و «یک سال دیگر» هستند.
«ولنتاین غم‌گین» یک داستان عاشقانه‌ی بسیار تلخ است که شاید از فرط غم‌ناک بودن هر کسی نتواند تحمل‌اش کند. با این حال، فیلم چه از لحاظ سینمایی و فرم‌اش، و چه از لحاظ احساسی، بسیار کامل است.

فیلم بعدی، یا شاید درست‌تر باشد بگویم سریال بعدی، «کارلوس» است. مجموعه‌ی سه فیلم ِ تقریبن دو ساعته، که برای شبکه‌ی تلویزیونی «کانال پلو» فرانسه، تهیه شده. فیلم داستان اوج و فرود تروریست ِ مطرح دوران جنگ سرد، یعنی کارلوس را روایت می‌کند. کسی که با اندیشه‌های به اصطلاح انقلابی‌اش، باعث و بانی قتل بسیاری از مردم بی‌گناه شد. علاوه بر این‌ها و جُدای درام هیجان‌انگیزش، دیدن رابطه‌ی کارلوس با کشورهای عربی که این روزها درگیر انقلاب هستند، می‌تواند نشانه‌های جالبی برای تحلیل به ما بدهد.

فیلم آخر، فیلم جدید مایک لی انگلیسی‌ست. «یک سال دیگر» که از جهاتی به «رازها و دروغ‌ها»، شاهکار قبلی مایک لی بسیار شبیه‌ست، یک داستان امروزی از آدم‌های تنها و مشکل دار اطراف ما می‌تواند باشد. فیلمی با جزئیات فراوان و بسیار باورپذیر.

وب‌لاگ

این یکی، پیش‌نهادی شخصی‌ست. وب‌لاگی به تازه‌گی ساخته‌ام که در آن عکس‌هایی را که می‌گیرم در آن می‌گذارم. به نوعی، فوتوبلاگ شخصی من است. این لینک‌اش: Captured in a Frame

البته چون وب‌لاگ در دامنه‌ی بلاگ اسپات ثبت شده و این دامنه برای کسانی که در ایران هستند مسدود شُده، می‌بایست به نحوی از سد گذشت! البته اگر دوست داشته باشید و اهل گوگل‌ریدر باشید، بدون هیچ دردسری، می‌توانید فیدش را به گودرتان اضافه‌ کنید. خوش‌حال می شوم به آن سر بزنید.

پی‌نوشت: توی نشریه‌ی «تجربه»، من هم یادداشتی درباره‌ی فیلم «قوی سیاه» که بسیار دوست‌اش دارم، نوشته‌ام. بیش‌تر خوش‌حال می‌شوم که آن را هم بخوانید.

نامه‌هایی از اعماق دریا

noreply@blogger.com (Masoud) — Sat, 23 Apr 2011 12:04:00 +0000

اگر دوست من هستی
کمکم کن تا رهای‌ات کنم...
و اگر دل‌دارم،
کمک کن تا از دستت شفا پیدا کنم...
اگر فقط می‌دانستم
که این اقیانوس چه‌قدر عمیق‌ست... هیچ‌گاه قصد شنا کردن در آن را نمی‌داشتم...
اگر فقط می‌دانستم... چه‌گونه تمام می‌شود،
‌هیچ‌گاه آغازش نمی‌کردم

***
طلب تو را دارم... پس به من بیاموز هیچ‌گاه طلب نکنم
به من بیاموز
چه‌گونه ریشه‌های عشقت را از اعماقم قطع کنم
به من بیاموز
چه‌گونه می‌شود اشک‌ها را در چشمان‌ام بخُشکانم
و چه‌گونه می‌شود عشقت را در خودم بمیرانم

***
اگر پیام‌بر هستی
تطهیرم کن از این طلسم
رستگارم کن از این الحاد...
که عشق تو هم‌چون بی‌دینی‌ست...
منزه‌ام گردان از این کفر

اگر قدرت‌مند هستی...
رهای‌ام کن از این دریا
که نمی‌دانم چه‌گونه در آن غرقه نشوم
موج‌های آبی... در چشمانت
مرا تا عمق می‌کشانند
آبی...
آبی...
و هیچ نیست آن‌جا، مگر رنگ آبی
و من تجربه‌ای ندارم
در راندن قایق‌ها
و در عشق...

***

اگر کمی دوستم داری...
بگیر دستم را
که من پُر از خواهش‌ام
از فرق سرم
تا پاها

من، زیر آب نفس می‌کشم
و غرق می‌شوم...
غرق می‌...
غرق...

نزار قبانی
برگردان از انگلیسی: مسعود ناسوتی

درباره‌ی جدایی نادر از سیمین

noreply@blogger.com (Masoud) — Mon, 04 Apr 2011 20:26:00 +0000

آیا «جدایی نادر از سیمین» در مقایسه با «درباره‌ی الی...» فیلمی متفاوت است؟ این دو فیلم، آیا به نوعی مکمل هم هستند؟ آیا می‌شود این دو فیلم را دو نگاه جُدا به مسئله‌ای واحد دانست؟

اگر قرار نباشد بحث پوسیده‌ی «تئوری مولف» را پیش بکشیم، من، فیلم اخیر فرهادی را در ادامه‌ی فیلم قبلی‌اش می‌دانم. شباهت‌ها، غیر قابل انکار هستند. اگر فقط وجه تماتیک دو فیلم را در نظر بگیریم، در هر دو فیلم، با داستانی روبه‌رو هستیم که عده‌ای در موقعیت قضاوت قرار می‌گیرند. افرادی عادی، که ترجیح می‌دهند زندگی عادی‌شان را ادامه بدهند، بر اثر سلسله مراتبی از حرکات اشتباه، که در نگاه اول هر کدام‌شان قابل توجیه‌ست، به‌وجود آورنده‌ی موقعیتی می‌شوند که عیار اخلاقی‌شان را باید محک بزنند.

علاوه بر این، هر دو فیلم، به نوعی قوم‌نگاری طبقه‌ی متوسط ایرانی در دهه‌ی هشتاد هستند. فرهادی در این دو فیلم، به طرز بی‌رحمانه‌ای، با جزئیات فراوان، چیزهای که دور و برمان می‌بینیم را به تصویر کشیده. این دو فیلم، شاید به نوعی، در آینده بتوانند حتا به ابزارهایی برای جامعه‌شناسی مردم ایران، با تمام تناقضات بی در و پیکرمان هم تبدیل شوند.

آیا «جدایی نادر از سیمین» را می‌شود نوعی تفتیش عقاید اجتماعی دانست؟ آیا کارگردان عامدانه، ریا کاری و تقلا برای ابراز وجود و رسیدن به پیروزی را با نقاط ضعف دو طبقه‌ی فرودست و متوسط جامعه ترکیب کرده تا به نتیجه‌ی سیاه و سفید دل‌خواهش برسد؟ یا این‌که چنین نگاهی را درست نمی‌دانید؟

این دیگر از آن حرف‌هاست! اگر کسی هست که گمان می‌کند در «جدایی نادر از سیمین» با شخصیت‌های سیاه و سفید طرفیم؛ یا معنی سیاه و سفید را نمی‌داند یا فیلم را به‌درستی ندیده! در این فیلم، تقریبن تمام شخصیت‌ها خاکستری هستند. یعنی از جنس واقعیت. همانی که دور و برمان هم می‌بینیم. شخصیت‌ها، چه از طبقه‌ی فرودست و چه از طبقه‌ی متوسط، جوری ترسیم شده‌اند که در کنار نقاط ضعف‌شان، ویژگی‌های هم‌دلی‌برانگیز هم دارند. اگر نادر شخصیتی‌ست که بر سر اصول‌ش لج‌بازی می‌کند و حاضر نیست به اشتباهش اعتراف کند، در مقابل، برای پدر پیرش، هر کاری انجام می‌دهد. اگر راضیه قضیه‌ی تصادف را پنهان می‌کند، در عوض در انتها حاضرست از زندگی‌اش بگذرد ولی کاری خلاف آن‌چه که بدان اعتقاد دارد انجام ندهد. اگر حجت حاضر می‌شود گناه ِ دست روی قرآن گذاشتن را قبول کند، موقعیتش طوری ترسیم شده که اگر هر کدام‌مان به جای‌اش قرار داشتیم، ممکن بود همان کار را انجام دهیم.

علاوه بر مثال‌های بالا که خیلی بیش‌تر می‌شود بسطشان داد، به‌نظرم این نگاه که فکر کنیم فرهادی، با توجه به موقعیت خدای‌گانی‌اش به عنوان خالق اثر، قصد داشته تماشاگر را به نتیجه‌ی خاصی که مدنظرش بوده، برساند، به‌شدت اشتباهست. فیلم همان‌طور که خود فرهادی هم در مصاحبه‌های‌اش گفته، در واقع یک طرح مسئله‌ست. فیلم‌ساز قصد نداشته کمبودها و عقده‌های دو طبقه از جامعه‌ی ایرانی را پررنگ کند و به عنوان اشتباه، به صورت‌شان بکوباند. اگر این‌طور بود، شخصیت‌پردازی به گونه‌ای می‌شد که از شخصیتی بدمان می‌آمد و دیگری را دوست داشتیم. اگر این‌طور بود بعد از اتمام فیلم، به جایی که غرق در صورت مسئله شویم و درباره‌ی شخصیت‌ها فکر کنیم، می‌بایست به‌خاطر نشان دادن ضعف‌ها و عقده‌های‌مان یا از خودمان و یا از خالق اثر متنفر می‌شدیم و ...

به‌نظرم اگر هم‌چه سوالی طرح می‌شود، به‌خاطر لحن فیلم‌های فرهادی‌ست. قبل‌تر هم گفته بودم، جنس سینمای فرهادی، می‌تواند حتا به «سینمای آزار» هم تکیه بزند. از این جهت که شخصیت‌های داستان در موقعیت‌های سخت و رقت‌بار قرار می‌گیرند و از طرفی، چون شخصیت‌پردازی آن‌قدر کامل صورت گرفته که مخاطب با دیدن مشکلات، دچار همان حس خفقان می‌شود و آزار می‌بیند، می‌تواند این شائبه را به‌وجود بیاورد که فرهادی قصد آزار مخاطب‌ش را دارد که البته با ادعای خنده‌دار عده‌ای که می‌گویند فرهادی شخصیت‌های‌اش را دوست ندارد و از این رو به عمد در موقعیت‌های سخت قرارشان می‌دهد، به کل متفاوت‌ست.

آیا «جدایی نادر از سیمین» را می‌شود واکنشی به شرایط اجتماعی روز دانست؟ نشانه‌های این واکنش چیست؟

به‌طور عام، هر فیلمی که مورد استقبال واقع می‌شود، دارای ویژگی‌هایی از شرایط زندگی عمومی مخاطبانش هست. اگر فیلم موفق می‌شود مردم را همراه خودش کند، پس چیزهایی دارد که در زندگی تماشاگرش آشناست. ترسیم‌گر موقعیت‌هایی‌ست که یا برای تماشاگر پیش آمده، یا ممکن‌ست دغدغه‌اش باشد. با توجه به جامعه امروز ایرانی و مردمش، این فیلم هم، آینه‌ای تمام قد از شرایط اجتماعی روز است.

فیلم عملن دو دیدگاه متفاوت در زندگی امروز ایرانی را نشان می‌دهد. اول، دیدگاهی مبتنی بر اصولی ثابت و غیرقابل تغییر که نادر نشانه‌ی آن‌ست و دیگری، دیدگاهی که حتا با وجود این‌که ممکن‌ست متهم به ترسو یا ضعیف بودن بشود، ترجیح می‌دهد به وقتش، پای‌اش را از معرکه بیرون بکشد و به هر طریقی که شده، خودش را نجات بدهد؛ که سیمین سمبل این نگاه است. در همان ابتدای فیلم، در سکانس دادگاه، سیمین قصد دارد به خاطر شرایط امروزی، ایران را ترک کند و نادر به خاطر پدرش تن به چنین کاری نمی‌دهد. فیلم عملن در تک‌تک سکانس‌های‌اش موقعیت‌هایی به‌وجود می‌آورد که گاهی کفه‌ی سیمین سنگین می‌شود و گاهی کفه‌ی نادر. اگر نادر در سکانس اول فیلم و در دادگاه محق به‌نظر می‌آید، با پافشاری بی‌مورد بر بی‌گناه بودنش (که بعدن متوجه می‌شویم این‌طور نیست)، غائله را بیش از حد کش می‌دهد و در نهایت زندگی‌اش و آینده‌ی دخترش را احیانن تباه می‌کند.

فیلم با نشان دادن این دو سبک از زندگی، در واقع نظرات خیل عظیمی از مردم جامعه را پوشش می‌دهد. عده‌ای که فکر می‌کنند با شانه خالی کردن و ترک موقعیت می‌توانند زندگی بهتری داشته باشند و عده‌ای که فکر می‌کنند می‌شود بمانند و بر اصول‌شان پافشاری کنند تا زندگی بهتری برای خودشان بسازند.
علاوه بر این، فیلم درباره‌ی طبقه‌ی محروم جامعه هم تصویری واقعی به نمایش می‌گذارد. بخشی از جامعه که شاید به خاطر فقر فرهنگی، در نگاه خیلی‌های‌مان، عقب‌افتاده جلوه کند با نشانه‌هایی، باور پذیر و هم‌دلی‌برانگیز نشان داده می‌شود.
از این لحاظ، به‌گمانم، «جدایی نادر از سیمین» یکی از اجتماعی‌ترین فیلم‌های ایرانی‌ست که بدون قضاوت خاصی، بسیاری از ضعف‌ها و نقاط قوت جامعه‌ی ایرانی را نشان می‌دهد.

آیا گمان می‌کنید نظر منتقدانی که می‌گویند ساختار «جدایی نادر از سیمین» تلویزیونی‌ست و مثلن در مقایسه با «چهارشنبه سوری» -که قصه‌ی آن هم بیش‌تر در فضای داخلی سپری می‌شد- ایماژ و تصویر کم دارد، درست‌ است؟

این هم از همان حرف‌هاست! هر فیلمی با توجه به موقعیتی که بنا می‌کند و ساختاری که دارد، نوعی از تصویرسازی را می‌طلبد. در عصری که پست‌مدرنیسم خیلی از نظرات و کلیشه‌های سابقن رایج را از بین برده، عجیب‌ست بگوییم چون در دکوپاژ فیلم، مدیوم شات به مقدار زیاد استفاده شده، پس تلویزیونی‌ست.

نکته‌ی مهم در تصویربرداری این فیلم، همین نوع ِ فاصله از شخصیت‌هاست. دوربین قرار نیست بیش از حد به شخصیتی نزدیک شود تا قضاوتی را در ناخودآگاه مخاطب به‌وجود آورد و یا این‌که، با نماهای بازتر، موقعیتی خداگونه را تصویر کند. فاصله‌ی دوربین طوری با شخصیت‌ها تنظیم شده که مخاطب به عنوان یک شخص سوم خاموش، خودش را در تک‌تک موقعیت‌ها احساس کند. نوع فیلم‌برداری روی‌دست فیلم، که بر خلاف «درباره‌ی الی...» با تکان‌های‌اش، استرس را منتقل می‌کرد، این‌بار آرام‌تر شده و احساس نمی‌شود. این نوع حرکت سیال دوربین در همان راستای درگیر کردن ِ ناخودآگاه مخاطب قرار دارد.

علاوه بر این‌ها، اگر منظور از «ایماژ»، روایت با تصویر به جای دیالوگ است، باز هم فیلم نمره‌ی قبولی می‌گیرد. برای مثال رجوع کنید به سکانس شلوغی که سیمین، جوری که دیالوگ‌هایی در مورد رفتن یا نرفتنش با ترمه دارد، مقداری از پول‌های توی کشو را می‌شمارد تا به کارگرانی که قرار است پیانو را جابه‌جا کنند، بدهد؛ که بعدها همین، قوه‌ی حرکت درام فیلم می‌شود.

آیا حذف صحنه‌ی تصادف، از نظر شما نوعی رودست زدن و غافل‌گیر کردن تماشاگر است یا این‌که تابعی از ساختار قصه و مضمون فیلم است که پنهان‌کاری را در تار و پودش مخفی کرده؟

این جایی‌ست که به‌نظرم فیلم ایراد دارد. البته حذف تصادف، نه رودست زدن به تماشاگر است و نه موضوعی فرامتنی که با تفاسیری بخواهیم پنهان‌کاری را در ساختار فیلم هم وارد بدانیم. فرهادی جوری داستانش را چیده که «مجبور» می‌شود در آن صحنه، لحظه‌ی تصادف را نشان ندهد.
فیلم، عملن استراتژی‌اش را بنا گذاشته بر نشان دادن بی‌رحمانه‌ی جزئیات. یعنی تقریبن فیلم، تمام اتفاقات را، حتا شده در گوشه‌ای از قاب، که کم‌تر به چشم می‌آید، نشان می‌دهد اما صحنه‌ی تصادف، که اهمیت روایی بسیار زیادی دارد، حذف می‌شود و بعدتر، به‌عنوان یکی از پیچش‌های داستانی و نقاط گره‌گشایی، زمانی که موتور درام از حرکت افتاده، بیان می‌شود. به‌نظر من این «گسست فُرمی»، از معدود ایرادهای فیلم‌ست که متاسفانه ایراد بزرگی هم هست.

شخص فرهادی، در مصاحبه‌ای، این ایراد را وارد ندانسته و گفته که من همیشه صحنه‌هایی را به عهده‌ی تماشاگرم می‌گذارم و همه چیز را نشان نمی‌دهم. از طرف دیگر فرهادی می‌گوید من با نشان دادن صحنه‌ی از حال رفتن راضیه در اتوبوس، بعد از تصادف، و یا نحوه‌ی بُرش سکانس تصادف و آن بوق ممتدی که در انتها می‌آید، به‌نوعی آن تصادف را به نمایش گذاشته‌ام. جدای این‌که این دو گزاره‌ی فرهادی متناقض هستند، نوع روایت، اصلن اجازه‌ی بیان مینیمال صحنه‌ی تصادف را نمی‌دهد. اولن به این خاطر، که آن «تصادف»، ارزش و وزن روایی بسیار زیادی دارد و از طرف دیگر، در لفافه بیان‌کردنش، هیچ نکته‌ی مثبتی از لحاظ نوع داستان‌گویی و روایت، و امتیاز دادن به تماشاگر محسوب نمی‌شود.

از طرف دیگر، عده‌ای هستند که می‌گویند فیلم، لزومن ساختار کلاسیک ندارد، پس می‌تواند حذف در روایت را در ساختارش داشته باشد. ضمن این‌که به نظر این دوستان احترام می‌گذارم و روایت مینیمال یا حذف را در سینمای مدرن و یا پست‌مدرن، به‌جا و درست می‌دانم، باید این نکته را هم اضافه کنم که در سینمای مدرن هم، روایت، منطق خاص خودش را زیر پا نمی‌گذارد. اگر فیلمی منطق روایت مینی‌مال را برای خودش در نظر می‌گیرد، می‌تواند از این نوع روایت استفاده کند اما نمی‌شود وقتی که داستان دچار سکته می‌شود، بخشی از روایت را حذف کرد و آن را از ملزومات سینمای غیر کلاسیک دانست. این توجیه، به‌نظر، بیش از حد ضعیف می‌آید.

بیش از همه، چه چیزی در این فیلم توجه شما را به خود جلب کرده؟ بعد از تمام شدن فیلم بیش‌تر به کدام جنبه‌های فیلم فکر کرده‌اید؟

در واقع این اثر فرهادی، که به نظرم کامل‌ترین و بهترین فیلمش هم هست، آن‌قدر چیزهای خوب و بی‌نقص دارد که نمی‌شود به همه‌شان به عنوان جواب این سوال اشاره کرد! فیلم، در فیلم‌نامه، یک نمونه‌ی عالی‌ست. منطق مهندس‌وار فرهادی، که همه‌چیز را به خاطر هدفی –هر چند در ظاهر بی‌ارزش- در فیلم‌نامه‌اش گنجانده، قابل تحسین‌ست. نمونه‌اش همان سکانس فوق‌العاده‌ی پول شمردن سیمین یا مجموعه اتفاقات زنجیره‌وار که باعث می‌شود آشغال روی راه‌پله‌ها بیافتد و پیره‌مرد از خانه خارج شود و راضیه به دروغ، سرگیجه‌اش را در پاسخ به هم‌سایه بهانه‌ کند و بعدتر لیز بودن راه‌پله باعث اتفاق‌های بعدی شود. موارد این‌چنینی که در فیلم‌نامه تعدادشان کم نیست، باعث می‌شوند تا فیلم آخر فرهادی را، چیزی بالاتر از کلاس سینمای ایران بدانیم.

علاوه بر این، باید فرهادی را به‌خاطر نگاه تیزبینانه‌اش به جامعه و شناخت جزء جزء آن، ستود. فیلم با تکیه بر جزئیاتش آن‌چنان جامعه‌ی امروز ایرانی را تصویر کرده، که شاید حتا از واقعیت دور و برمان هم واقعی‌تر باشد! فرهادی با به‌وجود آوردن موقعیت‌های خاص برای شخصیت‌های‌اش و بنا بر اقتضای داستان، عملن شرایطی را برای تماشاگر به‌وجود می‌آورد که تا مدت‌ها درباره‌ی قضاوت‌های اخلاقی شخصیت‌ها فکر کند و خودش را در جای‌شان قرار بدهد. که این خوب‌ست.

توضیح: سوال‌های بالا، همان‌هایی هستند که در مجله‌ی نافه، مطرح شده بودند.

انگارْ رسم روزگار چُنین‌ست...

noreply@blogger.com (Masoud) — Thu, 03 Mar 2011 00:15:00 +0000

آن قدیم‌ها یادم می‌آید که معلّم ریاضی‌مان توابع مثلثاتی را درس می‌داد. از ضلع‌های مجاور و مقابل به وتر می‌گفت و سینوس و کسینوس را. نمودارهای‌شان را می‌کشید که مُدام خودشان را تکرار می‌کردند و بالا می‌رفتند، اوج می‌گرفتند و بعدش سقوط می‌کردند. به ته درّه می‌رسیدند و همین‌طور تا بی‌نهایت ادامه می‌دادند...

***

دل‌تنگی و کم‌حوصله بودن که چیز عجیب و غریبی نیست. می‌آید و هست و بعدترش، احیانن می‌رود. دلیل خاصی هم نمی‌خواهد. همین که بیدار شُده‌ای و روزت را از فرط بی‌حالی با یک سیب زرد به جای صُبحانه، شروع کرده‌ای، کافی‌ست تا پایه‌های‌اش را مُحکم کند و همین‌طور که جلوتر می‌روی، مثل آن تابع مثلثاتی، بیش‌تر به ته درّه نزدیک می‌شوی...

هر چه توی درّه، بیش‌تر سقوط می‌کنی، کم‌حوصله‌گی هم اوج می‌گیرد. هوای خُنک و بارانی که می‌بارد، هیچ شوقی را برنمی‌انگیزاند. حال و هوای دم عید را هم، حس نمی‌کنی. شور و حال مردم، و شلوغی‌شان را نه تنها دُنبال نمی‌کنی، بلکه برای‌ات عجیب هم هستند. حس خودآزاری هم، احیانن اوج می‌گیرد. و این «بد» است؛ اما چاره چیست؟

***

نشسته‌ام. کنار دستم یک لیوان چای سرد است که تیره‌گی و تلخی‌اش حتا چشم‌های‌ام را هم می‌زند. یک نخ کنت ِ لایت تمام خاکستر شده کنارش و نامجو که فریاد می‌زند: "هفت‌ات رو بالا بود و ...".

تیتر، موتیف ِ‌ -اندکی تغییریافته- کتاب ِ «سلاخ‌خانه‌ی شُماره پنج» ِ کورت ونه‌گات است. توی آن کتاب ِ فوق‌العاده، هر وقت مرگی اتفاق می‌افتاد، راوی این‌طور می‌گفت.

از خاطرات سال بلوا

noreply@blogger.com (Masoud) — Mon, 21 Feb 2011 15:32:00 +0000

نمی‌دانم از دل‌تنگی عاشق‌ترم
یا از عاشقی
دل‌تنگ‌تر!
فقط می‌دانم
در آغوش منی
بی آن‌که باشی
و رفته‌ای
بی آن‌که نباشی.

عيد امسال هم
می‌توانم تنهايی سوت بزنم
همين که بدانم هستی
آسمان را پر از پرنده می‌بينم.
لبخند يادت نرود!

تشنه‌ام
و تو نیستی.
مثل آب باران
گودی کمرم را
با نوازش دست‌هات
پر می‌کنم
تا از خشک‌سالی نبودنت
زنده برهم.
دست‌هات مال کمر من؟

از اين تنهايی هزارساله
خسته‌ام
از بس تنهايی غذا خورده‌ام
تا لقمه‌ای نان به دهن می‌گذارم
باران شروع می‌شود
و من چتر ندارم
تو را دارم.

می‌دانی؟
می‌دانی چرا بند نمی‌آيد
اين باران؟
خدا از خجالت آب شده.

عباس معروفی

یک جمع‌بندی شخصی از جشن‌واره‌ی بیست و نهم

noreply@blogger.com (Masoud) — Tue, 15 Feb 2011 19:41:00 +0000

این‌جا، درباره‌ی بعضی فیلم‌ها که دوست داشته‌ام، یا فیلم‌هایی که از فرط بد بودن، لجم را درآورده‌اند، چند خطی نوشته‌ام که لزومن نه نقد است و نه ریویو. یک اظهارنظر خُلاصه‌ی شخصی‌ست، آن هم در شرایطی که فیلم‌ها فقط یک بار دیده شده‌اند (به جز فیلم اصغر فرهادی که سه بار دیدمش و هنوز هم برای تماشای‌اش تشنه‌ام).

فیلم‌هایی که دوست داشتم (به ترتیب):

جُدایی نادر از سیمین (اصغر فرهادی) 1/2****

مسلمن بهترین فیلم جشن‌واره!

اصغر فرهادی، حالا آقای سینمای ایران‌ست. فرهادی، فیلم به فیلم پیش‌رفت کرده و حالا، کامل‌ترین اثرش را ساخته. فیلمی که مایه‌ی مباهات سینمای ایران‌ست. سه‌گانه‌ی «داوری/دروغ»‌ش، با داستان جُدایی نادر از سیمین تکمیل شده. فیلمی که در فیلم‌نامه، از لحاظ جزئیات، نمونه‌ی دیگری در سینمای ایران شاید نداشته باشد. «جُدایی نادر از سیمین» بر خلاف نظر منتقد «برنامه‌ی هفت» نیازی به تعلیق، آن‌هم از نوع کلاسیک هیچکاکی‌اش ندارد. این فیلمی‌ست که با ریزه‌کاری‌ها و معرفی شخصیت‌های‌اش، با بازی‌های اعجاب برانگیزش، آن‌چُنان مخاطب را درگیر می‌کند که گاهی همراه با شخصیت‌ها اشک می‌ریزد و گاهی نفسش بالا نمی‌آید.

یکی از نکات جالب فیلم همان تیتراژ ابتدایی‌اش است. جایی که در دادگاه خانواده، دستگاه کُپی‌ای را می‌بینیم که شناس‌نامه و سند تکثیر می‌کند. اگر دقت کنید، شناس‌نامه‌هایی با عکس‌های حمید فرخ‌نژاد و هدیه تهرانی هم می‌بینید. انگار پایان ماجرای زوج «چهارشنبه سوری»، فیلم دیگر اصغر فرهادی هم به طلاق کشیده شده‌ست.

این از آن فیلم‌هاست که موقع اکرانش، باید بیش‌تر درباره‌اش بحث کرد...

چیزهایی هست که نمی‌دانی (فردین صاحب‌الزمانی) ****

بدون شک دوستش دارم. این شخصی‌ترین و دلی‌ترین فیلم جشن‌واره برای من بود. جوری که مثلن مثل «راننده تاکسی» یا نمونه‌ی دیگر وطنی‌اش، «تنها دوبار زندگی می‌کنیم»، خودم را در آن پیدا کردم.

فیلم، ماجرای مردی بود، که تنهایی و حرف‌نزدن‌ عادتش شده بود. با ماشین قدیمی امریکائی‌اش مسافرکشی می‌کرد. عشق قدیمی‌اش هنوز از اعماق قلبش می‌خواستش و او، بلد نبود که چه‌طور، این عشق را پاسخ دهد. تا این‌که با مسافری جدید –با بازی فوق‌العاده‌ی لیلا حاتمی ِ دوست‌داشتنی- مواجه می‌شود و دیگر زندگی، وقتی با زنی گرم‌تر می‌شود، ارزش ریسک کردن را دارد...

فیلم پر از لحظه‌های سکوت است. پر از قاب‌های سرد و خالی که می‌شود در سکوت‌شان فکر کرد و خود را بازیافت و به ماجراهایی، از جنس ِ چیزهایی هست که نمی‌دانی فکر کرد...

این فیلم هم اگر اکران بشود، خیلی بیش‌تر از این‌ها، درباره‌اش حرف دارم.

اسب حیوان نجیبی است (عبدالرضا کاهانی) 1/2***

یکی از بهترین نمونه‌ها، برای اثبات این‌که همین چیز دنیا، بیش از حد ابسورد و جفنگ‌ست (به اسم وب‌لاگ هم نظری داشته باشید).

فیلم، یک کمدی ابسورد، تمام معناست. با آدم‌های عجیبی که اتفاقن، نمونه‌های‌شان در همین دنیای اطراف‌مان کم نیستند. پلیسی که رشوه می‌گیرد، آهنگ‌سازی که از فرط کم طرف‌دار بودن، به هر که می‌رسد یک کُپی از موزیکش را اهدا می‌کند، مردی که بیش از حد قرض بالا آورده و مستی تنها راه فرارش شده و ... پر از موقعیت‌های مضحک و خنده‌دار که احمقانه‌ هم شاید جلوه کنند ولی همه‌شان ما به ازای بیرونی دارند.

خوبی این مدل کمدی‌های ابسورد این‌ست که می‌خندانند ولی تلخ هم هستند. از آن مدل تلخی‌ها که یقه‌ی آدم را رها هم نمی‌کنند. اُمیدوارم فیلم، بدون هیچ مشکلی اکران هم بشود.

یه حبّه قند (رضا میرکریمی) 1/2***

داستان دوست‌داشتنی یک خانواده‌ی شلوغ که برای عقد جوان‌ترین دخترشان، دور هم جمع می‌شوند. فیلم، پر از شخصیت‌های ریز و درشت است. روابط‌شان، به گرمی قاب‌های تصویر است و به دل مخاطب می‌نشیند. دوربین به نرمی و سیالی بین شخصیت‌های مختلف می‌چرخد و ما را با آن‌ها آشنا می‌کند. فیلم دو نیمه‌ی شاد و غم‌گین دارد که هر دو تای‌شان هم‌دلی‌برانگیز هستند.

مثل همیشه، نگار جواهریان، با نقش مهمی که دارد، در فیلم می‌درخشد.

مرگ کسب و کار من است (امیر ثقفی) ***

فیلم تلخی‌ست و دیالوگ کم دارد. شاید حتا نیمی از زمان فیلم بدون دیالوگ، توی برف، شخصیت‌ها را، فقط با یک موزیک آرام دنبال می‌کنیم.

داستان سه مرد که از روی فقر و بی‌چاره‌گی‌شان مجبورند کابل‌های برق را بدزدند و همین، عاملی می‌شود که در نهایت، به سمت سرنوشت محتوم‌شان پیش بروند. فیلم فوق‌العاده فیلم‌برداری شده. نماهای سفید و پر از برف فیلم، چشم‌نواز هستند.

این هم از فیلم‌هایی‌ست که اُمیدوارم رنگ پرده‌ی اکران را به خودش ببیند.

آلزایمر (احمدرضا معتمدی) 1/2**

زنی را به دیوانه‌خانه فرستاده‌اند، چون گمان می‌کند، هم‌سرش زنده‌ست؛ در شرایطی که همه، ادعا می‌کنند مرد در تصادفی سوخته‌ست. بیست سال بعد، مردی که هوش و حواس درست و حسابی ندارد، پیدا می شود و زن فکر می‌کند همان شوهر گُم‌شده‌ست و دیگران سعی دارند زن را مُجاب کنند که قضیه غیر از این‌ست و مرد به ظاهر شیاد را به زندان بفرستند. مسئله این نیست که متوجه بشویم کدام راست می‌گوید، نکته این‌جاست که ببینیم واکنش‌ها به این قضیه چیست. این‌که کدام، بیش‌تر به آن‌چه که می‌گوید ایمان دارد...

فیلم ریتم کُندی دارد. بازی‌گران‌اش، علی‌رغم خوب بودن، نقش‌هایی از فیلم‌های قبلی‌شان را تکرار می‌کنند ولی، تمام این‌ها اهمیتی ندارد؛ چرا که با فیلم خوبی طرفیم.

خیابان(های) آرام (کمال تبریزی) 1/2**

یک کمدی-سیاسی اجتماعی خوب و قابل‌قبول. هم حرفی را که می‌خواهد، می‌زند و هم با شوخی‌های‌اش، خوب می‌خنداند. فیلم پر از بازی‌گوشی‌های بصری‌ست. از دوربین روی دست گرفته تا نوشته‌هایی که وارد تصویر می‌شوند و انیمیشن خنده‌دارش. این فیلم، احتمالن توانایی این را دارد که یکی از پر فروش‌ترین فیلم‌های سال بعد شود. بازی حسن معجونی، شیرین و زیباست.

آفزیقا (هومن سیدی) **

فیلم بسیار عالی و با ریتمی سرسام‌اور شروع می شود اما هر چه جلوتر می‌رود از نفس می‌افتد و پایانی دارد که راستش با منطق شخصیت‌های فیلم نمی‌خواند. با وجود این، فیلمی‌ست دیدنی که با طنزهای کلامی‌اش، می‌شود به آن نمره‌ی قابل قبولی داد.

سعادت‌آباد (مازیار میری) **

فیلم یک موقعیت وودی آلنی را، با پرداختی حداقل در ظاهر، فرهادی‌وار بیان می‌کند. سه زوج در خانه‌ای دور هم جمع می‌شوند. دو به دو، هر کدام چیزی را از هم، و گاهی بیش‌تر از یک نفر پنهان می‌کنند. فیلم موتیفی دارد که بسیار عالی سر جای‌اش نشسته، اما ایرادش این‌ست که جاهایی از نفس می‌افتد و دست نامرئی کارگردان، قصه را جلو می‌برد. شاید اگر شخصیت‌ها پُخته‌تر می‌بودند، فیلم می‌توانست، هم‌چون آثار اخیر فرهادی، ستایش شود. بازی مهناز افشار هم در این فیلم، در سطح سایر بازی‌گران نیست.

در کُل فیلم خوبی‌ست که ارزش دیدن و بحث کردن را دارد.

ورود آقایان ممنوع (رامبُد جوان) **

یک کمدی-رومانتیک دوست‌داشتنی. ماجرای مدیره‌ی مدرسه‌ای، که از مردها نفرت دارد و بر حسب شرایطی مجبور می شود، یک دبیر شیمی مرد را استخدام کند. فیلم عملن داستان این‌ست که خانم مدیر چه‌طور نرم می شود و تن به ازدواج می‌دهد.

شوخی‌های کلامی فوق‌العاده‌ای در فیلم داریم که نمونه ی وطنی کم دارند. بازی مانی حقیقی، شیرین و دوست‌داشتنی ست.

فرزند صُبح (بهروز افخمی؟) **

این فیلمی‌ست که کارگردانش هم به خاطر جو بد راه افتاده علیه فیلم، آن را اثر خودش نمی‌داند ولی به نظر من، فیلم قابل‌قبولی‌ست. ایراد‌های فیلم اکثرن حول این می‌چرخد که چرا فیلم داستان خاصی ندارد و یا چرا بازه‌های دراماتیک‌تر زندگی امام خُمینی را پوشش نمی‌دهد.

نکته این‌جاست لزومن هر فیلمی، قرار نیست قصه تعریف کند. این فیلمی‌ست از جنس سینمای ضدقصه. عملن داستان در آن حذف شده و به برهه‌ی کودکی روح‌الله پرداخته که شاید کش و قوس داستانی نداشته باشد. اتفاقن این نکته‌ی جالبی‌ست که بشود از زندگی کسی که این همه بالا و پایین داشته، زمانی بدون اتفاق قابل ذکری را انتخاب کرد و به آن پرداخت.

فیلم داستان کودکی روح‌الله‌ است. زمانی که بیش‌تر نگاه می‌کند. زمانی که یاد می‌گیرد. فیلم سرشار از نماهای فوق‌العاده ست. عملن از هرگونه احساسات‌گرایی رایج خالی‌ست تا بشود مهم‌ترین بازه‌ی زندگی هر کس که همان خُردسالی‌اش هست را به نمایش درآورد و بیش از آن‌که احساسی درگیرش شد، درباره‌اش فکر کرد. بازی‌های زمانی فیلم و فضای پر از اوهامش به خوبی درآمده، هرچند ممکن‌ست برای یک تماشاگر بی‌حوصله، کسل کننده باشد. هم‌چنین، فضا و اتمسفر آن‌ سال‌ها، با دکورها و لباس‌ها و ... بسیار عالی شده.

فیلم ایراداتی هم دارد. مهم‌ترین‌شان، دوبله‌ی شبیه به برره‌ی اهالی خُمین‌ست! هم‌چنین فیلم، نیاز به تصحیح قاب دارد. با وجود تمام این‌ها، همین فیلم بی‌صاحب موجود، فیلم خوبی‌ست.

کوچه ملّی (مهرشاد کارخانی) *

راستش، فیلم خوبی نیست. فیلم‌نامه پر از ایراد است. از لحاظ منطق دچار مشکل‌ست و داستان سینماپارادیزویی‌اش، اصلن درنیامده ولی می شود دوستش داشت.

مهم‌ترین دلیلش، به نماهایی مربوط است که فیلم‌های قدیمی ِ سینمای ایران را نمایش می‌دهد. برای نسل ما که فیلم‌های قدیمی ایرانی را روی پرده ندیده و مثلن، ابهت بهروز وثوقی را درک نکرده، همین فیلم غنیمتی‌ست. علاوه بر این، تیتراژ پایانی فیلم را دریا دادور، می‌خواند. اتفاقن یکی از بهترین موزیک‌های فریدون فروغی را هم می‌خواند و این هم بسیار دوست‌داشتنی ست. به جز این، بازی‌گر زن فیلم، که اتفاقن بازی بسیار بدی هم کرده و اسمش را هم نمی‌دانم، چهره‌ی دوست‌داشتنی‌ای (!) دارد.

فیلم‌هایی که از فرط بد بودن، ناخوش‌ام کردند (ترتیبش با خودتان!):

گزارش یک جشن (ابراهیم حاتمی‌کیا) 0

فیلم بسیار بد است. می‌خواهد داستانش را در یک فضای غریب تعریف کند و حرفش را جوری بزند که به کسی برنخورد که اتفاقن اصلن هم ایرادی ندارد ولی مشکل از جایی شروع می شود که داستان، منطق خودش را زیر پا می گذارد. شخصیت‌ها، ناگهان تغییر موضع می‌دهند. مثلن زنی که شخصیت محکمی دارد، ناگهان رومانتیک می‌شود و کوتاه می‌اید و خودش را پنهان می‌کند و در حالی که به شیوه ی سنگ نوردها، یک بُرج مضحک را بالا می‌رود، خطبه ی عقد می‌خواند! همین داستان در مورد دو شخصیت اصلی دیگر فیلم هم اتفاق می‌افتد.

فیلم دلش می‌خواهد داستانی بگوید که به حوادث سال پیش هم مربوط باشد، برای همین، عده‌ای زن و مرد را، در موقعیتی خنده‌دار، ده دقیقه، با یک موزیک مزخرف توی خیابان‌ها می‌گرداند. به‌نظرم این اشارات سیاسی-اجتماعی فیلم به زور به داستان تحمیل شده‌اند و برای همین، بیش از آن که متاثرکننده باشند، کُپی مضحکی از آن‌چه که باید را به نمایش می‌گذارند و این دردناک‌ست.

حاتمی‌کیا یا باید به همان حاج کاظم‌اش برگردد یا سینما را کنار بگذارد. هم‌چنان بی‌تعارف!

آسمان محبوب (داریوش مهرجوئی) 0

این فیلمی‌ست که نمی شود از آن حمایت کرد. فیلم بیش از حد بد است و نشان دهنده‌ی این‌که، مهرجوئی، انگار حال و روز خوشی ندارد. داستان ماورایی فیلم، خنده‌دارست و حتا لیلا حاتمی هم این‌جا، کمکی به فیلم نکرده. راستش الان نمی‌دانم از دوبله‌ی مضحک شخصیت مانی حقیقی بگویم یا آن برق چشم‌های‌اش که در تمام فیلم‌هایی که توی عمرم دیده‌ام، چیزی مزخرف‌تر از این ندیده‌ام. از دستیار مشنگی که اسمش افلاطون است یا آن سکانس با تدوین افتضاحی که مانی حقیقی از توی رودخانه مروارید بیرون می‌آورد.

مهرجوئی، با بالا رفتن سنش، انگار حوصله ندارد به فیلمش دقت کند. فیلم بیش از حد شلخته و آشفته‌ست. حرف دلم را که بخواهم بزنم باید بگویم آشغال است. همین.

سیزده59 (سامان سالور) 0

نه این‌که لزومن و در هر شرایطی مستقل بودن خوب‌ست اما ای کاش، سامان سالور هم‌چنان فیلم‌های جمع و جورتری می‌ساخت که اکران نمی‌شدند تا این فیلم بی سر و ته را. قبل از شروع جشن‌واره دو فیلم فرهادی و همین فیلم سالور را بهشان اُمید داشتم، که سالور، با فضاحت تمام، خاطره‌ی فیلم‌های خوبش مثل «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» یا مستند مدرنش «آرامش با دیازپام 10» را یک‌جا پاک کرد.

عملن به جز سکانس ابتدایی فیلم، و گریم پرستوئی، فیلم چیزی جز سرافکندگی برای ارائه ندارد. یک آشغال تمام عیار دیگر!

یک نکته: فیلم‌های بد دیگر، کم نبودند: پاریس تا پاریس، گلوگاه، آقا یوسف، برف روی شیروانی داغ، آینه‌های روبه‌رو، راه‌ آبی ابریشم، پایان‌نامه و... که البته در مورد نظر ندادن، برای وقت خواننده‌ی احتمالی و اعصاب خودم احترام فائل بوده‌ام. همین‌طور این‌که، فیلم «جُرم» مسعود کیمیایی را ندیده‌ام که البته هم، ندیده می‌گویم هیچ چیزی را از دست نداده‌ام!

یک نکته‌ی دیگر: این جشن‌واره، از لحاظ بازی‌گری، مطلقن در اختیار لیلا حاتمی دوست‌داشتنی بود. در تمام فیلم‌های‌اش (منظور، آن‌چه که مهرجوئی ساخته نیست، چون من شرم دارم کار مهرجوئی را فیلم بدانم) عالی بود. علاوه بر او، ساره بیات در «جُدایی نادر از سیمین» درخشان بود. همین‌طور نگار جواهریان دوست‌داشتنی که او هم طبق معمول، عالی بازی کرده بود (در «یه حبّه قند»).

از بازی‌گران مرد هم، فقط بازی پیمان معادی در فیلم «جُدایی نادر از سیمین» عالی بود و باقی بازی‌گران مرد، بازی‌های فوق‌العاده و درخشانی نداشتند که مرا به ستایش از خودشان وا به دارند.

در مورد کارگردانی، نمی‌شود به گزینه‌ی دیگری به جز اصغر فرهادی فکر کرد. آن‌قدر میزانسن‌های فیلمش در موقعیت‌های شلوغ خوب درآمده و آن‌قدر بازی‌ها طبیعی و روان‌ست که به غیر از «جُدایی نادر از سیمین»، هیچ فیلمی شایسته‌ی دریافت بهترین کارگردانی نیست.

مسلمن بهترین فیلم‌نامه هم متعلق به «جُدایی نادر از سیمین»‌ست. به خاطر این‌که ساختمانش را آن‌چنان، بدون نقص روی هم سوار می‌کند و جلو می‌برد و جزئیات حتا به ظاهر بی‌اهمیتش را آن قدر عالی به مخاطب نشان می‌دهد، که تماشاگر را بارها و بارها مجبور می‌کند به حافظه‌اش رجوع کند و حقیقتی را پیدا کند. همین‌طور، شخصیت‌های‌اش را این‌قدر عالی معرفی می‌کند که فکر نمی‌کنیم حتا ذره‌ای از ما دور هستند.

در فیلم‌برداری، فیلم‌های «جُدایی نادر از سیمین» به خاطر سیال بودن بودن دوربین و احساس نکردن‌اش، «یه حبّه قند» به خاطر گرم و پر عمق بودن قاب‌ها، و «مرگ کسب و کار مکن است» به خاطر زیبا بودن نماها، از سایر فیلم‌ها بهتر بودند.

در تدوین، نمی‌توانم اسمی به جز «جُدایی نادر از سیمین» بیاورم که دقیقن در جای خودش، ریتم می‌گرفت و به موقع، آرام می‌شد. تدوین این فیلم، چیزی از جنس خود زندگی بود.

نکته‌ی نهایی: این جشن‌واره‌، تمامن متعلق به اصغر فرهادی و لیلا حاتمی دوست‌داشتنی بود.

ما هیچ، ما هیچ، ما هیچ ...

noreply@blogger.com (Masoud) — Thu, 03 Feb 2011 01:21:00 +0000

ویژگی عجیبی دارم. گاهی، حرف‌ها و بعضی از اوقات هم، اوهام و تفکراتم را به صورت رنگی می‌بینم! برای مثال، موقع شنیدن حرف‌های کسی، رنگ کلماتش را متوجه می‌شوم. بعضی وقت‌ها هم، فکر و خیال‌هایم را رنگی می‌بینم! چند روز قبل، کسی را دیدم که حرف‌های‌اش، بنفش و زرد بود. ام‌روز هم، سلام مصطفی، هم‌خانه‌ام، نارنجی بود. یا این‌که، پدربزرگم همیشه در خیالاتم آبی‌ست و ...

***

قبل‌تر هم گفته بودم، آدمی‌ام که زیاد به حرف زدن علاقه‌ای ندارد. به‌طور کلی، کلام را، راه درستی برای انتقال ایده‌‌ها نمی‌دانم. نمی‌توانم به زبان اعتماد کنم اما خُب، روش بهتری هم تا به حال پیدا نکرده‌ام. اما، این، باعث شده در خیلی از مواقع، بیش از حد کم حرف باشم. معمولن، بیش‌تر چیزهایی را که در ذهنم برای خودشان می‌چرخند، بیان نمی‌کنم.

***

همین کم‌حرفی‌ام، باعث شده، دوستان زیادی نداشته باشم. ناراحت هم نیستم. ترجیح می‌دهم با همین‌ها که کلامم را بهتر می‌فهمند هم‌صحبت بشوم. هر چند با خیلی از دوستان ِ بیش از حد صمیمی‌ام هم، تمامن راحت نیستم.
روزی بر حسب اتفاق (؟) با دوستی آشنا شدم. اشتراکات، حداقل از پشت مانیتور، تعدادشان زیاد بود. اولین بار، توی همان کافه‌ی کذایی «گندم» دیدم‌اش. باورم نمی‌شد. یک جورهایی «خودش» بود. همان حلقه‌ی مفقوده انگار. کسی را پیدا کرده بودم که حرف‌های‌ام را می‌فهمید. من ِ معمولن کم‌حرف، سه-چهار ساعتی، توی همان دیدار اول، با دوست تازه کشف شده‌ام حرف زدم. با هم از سینما گفتیم، از موسیقی، از علایق‌مان، از عشق‌های ناکام و حسرت‌های به دل مانده. فهمیدم آدم باید اصل جنس را پیدا کند. باید بگردد تا با رفیقی رفاقت کند، که هم را می‌فهمند. کسی که نیاز نباشد برای‌اش، فکرها و احساساتت را بیش از حد توضیح بدهی. کسی که خودش سر ِ نخ را بگیرد و تا ته‌اش برود. کسی که...

***

دیروز یکی از تلخ‌ترین و البته، عجیب‌ترین تماس‌های تلفنی عمرم را تجربه کردم. همین دوستی که بالا گفتم، زنگ زد و ناگهان گفت که دیگر ایران نیست و قرار هم نیست دیگر برگردد. بیش از حد شوکه شدم. حرف خاصی نتوانستم بزنم. حتا نتوانستم بگویم که چرا قبل‌ترش به من نگفتی. فقط تنهایی و خسته‌گی صدای‌اش را حس کردم و مثل یک آدم بی‌مصرف، سعی کردم، به شرایط جدید اُمیدوارش کنم. مثل احمق‌ها فقط توانستم بگویم من هم تا یکی-دو سال دیگر، شاید به تو ملحق شدم.
راست‌اش را بگویم؛ از خودم بدم آمد. از الکن بودن زبان و خیلی چیزهای دیگر هم...

***

بعدش من چه کردم؟ هیچ! فقط فهمیدم رنگ صدای‌اش بیش از حد خاکستری‌ست. موزیک «تلگراف رُد» از دایر استریتس را توی گوش‌ام فرو کردم و خیره ماندم و به رنگ خاکستری فکر کردم...
همین.

بنمای صورتی را کان لوح درنگنجد

noreply@blogger.com (Masoud) — Tue, 11 Jan 2011 23:49:00 +0000

«رستگاری» هم برای خودش داستان پیچیده‌ای دارد. گاهی وقت‌ها، برای رسیدن به آن، باید مثل بنجامین فیلم «گراجوئت/فارغ‌التحصیل»، برای‌اش جنگید. باید برای‌اش خطر کرد. دیوانه‌بازی درآورد حتا. بنجامین برای رسیدن به رستگاری‌اش، برای کمال‌اش، باید به آب و آتش بزند. نباید از مشکلات بترسد. اگر آن معشوقه‌ی دوست‌داشتنی را می‌خواهد، باید اصول را بشکند. نامتعارف باشد. دل‌ شیر داشته باشد. هزینه‌اش را هم بپردازد. اما در پایان، به دل‌خواه‌‌اش می‌رسد. با «صدای سکوت»، دست محبوبه‌اش را می‌گیرد و پای خطبه‌ی عقد، حتا بعد از جاری شدن‌اش، تو دهنی محکمی به مادر بدطینت عروس و رقیب‌اش می‌زند و فرار می‌کند. این همان داستان «تکامل»‌ست. داستان آشنای رستگاری.

اما مگر رستگاری فقط همین راه را دارد؟ داستان‌اش که به همین ساده‌گی‌ها نیست. از آن طرف هم، گاهی باید با دیو درون جنگید. یا حتا شاید فرشته‌ی درون! هزینه‌اش این بار، شاید بیش‌تر و سخت‌تر هم باشد. گاهی باید رها کرد. گذاشت و برای همیشه رفت. یک‌بار ماجرای‌اش می شود شبیه به کابِ «اینسپشن»، که دست آخر فهمید برای رهایی‌اش، برای آزادی‌اش، برای رسیدن به همان رستگاری، باید گذاشت و رفت. باید فراموش کرد، حتا اگر سخت‌ترین باشد. باید یاد آن محبوبه‌ی ازلی را به تاریخ سپرد. حتا نباید خواب‌اش را هم دیگر دید. و این آسان نیست. ولی مگر غیر از این، برای رستگاری راهی مانده؟

اما ماجرا، پیچیده‌تر هم ممکن‌ست بشود. بحث شد؛ گاهی باید با «دیو/فرشته‌»ی درون جنگید. این‌بار، همان طور که مُرشدِ «قوی سیاه» می‌گوید: "رسیدن به کمال، فقط در بی‌نقص بودن نیست؛ گاهی باید بگذاری و رها‌ کنی". باید آن موجود ساده و سربه‌زیر که در نگاه خانواده و اجتماع، شیرین و دوست داشتنی‌ست، نباشی. باید طغیان کنی. و البته، اول از همه، طغیان علیه خودت. دیدید؟ این بار سخت‌تر از قبل هم شد. باید خود را شکست. باید در دیگری –که می‌تواند رها کند، می‌تواند دنیا را به هیچ حساب کند- استحاله یافت. بله! این‌بار داستان، داستان ِ آشنای مرگ‌ست. گاهی باید که برای رستگاری، مُرد...

عنوان، بخشی از غزل مولاناست.

پی‌نوشت: موسیقی فیلم «قوی سیاه»، با آن موتیف وهم‌ناک‌اش، این روزها مُدام در ذهن‌ام می‌چرخد و تکرار می‌شود. از این‌جا بشنوید یا داونلود کنید.

از تن‌هایی‌ها ...

noreply@blogger.com (Masoud) — Sun, 02 Jan 2011 15:21:00 +0000

گفته بودم زیبا‌تر

از تمام ستارگانی هستی

که سینمای ِ جهان کشف کرده است،

حالا هزار سال نوری

دور شده‌ای از من

و هزار بار زیبا‌تر.

حتا از آدمک برفی

شال و کلاهی بر جا می‌ماند

و هویج کبودی بر چَمن زرد،

اما به یادگار از تو

نمانده در این خانه هیچ

جُز سرمای قلب یخ‌زده‌ات.

یاد گرفته‌ام تنهایی‌ام را

ماهرانه پشت روزنامه‌ای

پنهان کنم،

اما از مهتاب

که بوی ِ شانه‌های تو را می‌دهد

چیزی را نمی‌توان پنهان کرد.

آسمان

و هر چه آبی ِ دیگر

اگر چشمان تو نیست

رنگ ِ هدر رفته است.

بر بوم روزهای حرام شده

چه رنگ‌ها که هدر رفتند

و تو نشدند.

بخش‌هایی از «هفت تَنکای تنهایی»، از مجموعه‌ی «کبریت خیس»؛ سروده‌ی عباس صفاری

پی‌نوشت: عکس بالا مشخصن از «کازابلانکا»ست؛ یکی از بزرگ‌ترین عاشقانه‌های تاریخ سینما.

دوستت دارم؛ تا آسمان قدری بلند شود ...

noreply@blogger.com (Masoud) — Mon, 27 Dec 2010 19:07:00 +0000

پیش از آن‌که محبوب من شوی

چندین و چند گاهشمار در کار بود

هندیان گاهشمار خود را داشتند،

چینیان گاهشمار خود را،

پارسیان گاهشمار خود را،

مصریان گاهشمار خود را ...

و از آن پس که محبوبم شدی

شیوه‌ی گفتار مردم این‌چُنین شد:

سالِ هزارْ پیش از چشمان او

سده‌ی دهم پس از چشمان او.

بیش از این نمی‌توانم

در بیشه‌های گیسوانت پیش‌روی کنم

که از سال‌ها پیش

در روزنامه‌ها اعلام کرده‌اند که من مفقودالاثر هستم ...

کلام را دیگر نرسد که تو را بگوید ...

کلمات چون اسب چوبین شده‌اند

شب و روز در پی تو می‌پویند

و به تو نمی‌رسند ...

مشکل من با نقد این است

که هرگاه شعری به رنگ سیاه نوشتم

گفتند که آن را از چشمانت رونویسی کرده‌ام ...

اگر مردی می‌شناسی

که بیش از من، تو را دوست می‌دارد

او را به من نشان بده

تا به او تبریک بگویم ...

و پس از آن، او را بکشم ...

از شعر بلند «جهان ساعات خود را با چَشمان تو تنظیم می‌کند»؛ سروده‌ی نِزار قبّانی / ترجمه‌ی موسی اسوار

از همین لحظه‌های سکوتِ مردانه‌یِ لذت‌بخشی که خودش ناگاه می‌آید و ...

noreply@blogger.com (Masoud) — Sun, 19 Dec 2010 17:41:00 +0000

از یک‌جایی به بعد اگر رفاقت‌ها شدند از جنس رفاقت پدر و پسر فیلم «کریمر علیه کریمر»، یا چه می‌دانم، مثلن عین آن جنس رفاقتی که بوچ و ساندنس داشتند، باید خودت را خوش‌بخت‌ترین مرد دنیا بدانی. بی‌هیچ اغراقی.

***

آن‌شب که طبق معمول با دوستان جمع شدیم و خوش‌گذرانی کردیم و لذت بردیم و خندیدیم و تو هم مثلن با ما راه آمدی اما از چشمان‌ت خواندم که از ته دل‌ت نمی‌خندی. بعدترش که بقیه خوابیدند، من و تو رفتیم لب آن پنجره‌ -که شهر دل‌گیر و کثیف و ساختمان‌های نخراشیده را نشان‌مان می‌داد- تا مثلن هوای تازه‌ای به سر و صورت‌مان بخورد. برای‌ت سیگاری روشن کردم. دست‌م را روی شانه‌ت گذاشتم. و سکوت مردانه‌ی لذت‌بخشی که خودش آمد. تا صبح نشستیم و برای‌م گفتی از روزگار‌ت و آن دم‌دم‌های صبح، نم‌نم اشک توی چشم‌های هر دوتای‌مان جمع شده بود. ناخواسته هم آمده و جمع شده بود. حرفی نداشتم که بزنم. چیزی نمی‌توانستم بگویم که درد را کم‌تر کنم، اما از صمیم قلب‌م فهمیدم‌ت. و تو هم این را فهمیدی. و بعدترش پیاده‌روی هم‌راه با سکوت و سیگار. رفاقت ما همین بود...

***

فصل پایانی «کریمر علیه کریمر». بعد از آن‌همه جنجال و کشمکش بین پدر و پسر خردسال داستان. حالا جایی رسیده‌اند که جنس رابطه‌شان، از همین جنس رفاقت مردانه‌ی هم‌راه با سکوت شده. آن سکانس طلایی درست کردن صبحانه در سکوت؛ و رابطه و رفاقتی که بدون نیاز به حرف زدن، گاهی با نگاهی، گاهی با لب‌خندی و گاهی با قطره اشکی، خودش مسیرش را درست جلو می‌رود.

سحر از بسترم بوی گل آید...

noreply@blogger.com (Masoud) — Wed, 17 Nov 2010 18:13:00 +0000

نه این‌که دلم نمی‌خواهد، نمی‌توانم. این فکر و خیال‌ت آن‌قدر فرو رفته و ته‌نشین شده که دست من نیست انگار. که جزئی از من‌ست. آن‌هم جزئی نافرمان. خیال‌ت برای خودش دارد جولان می‌دهد. خواب و بیداری هم سرش نمی‌شود. مثلن همین دی‌شب که به سراغ‌م آمدی. نفهمیدم دقیقن از کجا ولی مثل همیشه، کنار هم داشتیم قدم می‌زدیم. توی کوچه پس کوچه‌های همان شهر لعنتی. دست‌ت را هم گرفته بودم. با آن خنده‌های‌ت می‌گفتی داری معتاد می‌شوی. مراقب هستی؟ و من می‌گفتم کجای کاری خانم. مدت‌هاست معتادت شده‌ام و راه فرار نیست. توی خواب فهمیدم که خواب می‌بینم. همین شد یک‌دفعه دست‌ت را رها کردم و روی پله‌های ورودی یک خانه‌ی قدیمی نشستم و اشک ریختم. آمدی کنارم. گفتی چی شده؟ نمی‌توانستم بگویم تو خوابی. تو خیال منی. من دیوانه‌ی تو شده‌ام. آن یاد و حضورت رفته برای خودش جا خوش کرده. به جای همه‌ی این‌ها دست‌ت را گرفتم و کنار خودم، روی پله نشاندم‌ت. آن طره‌ی موی‌ت را که از مقنعه‌ی سیاهت بیرون آمده و بود و زیباترت کرده‌ بود، لمس کردم. سرت را روی شانه‌ام گذاشتی. باز یادم رفت که همه‌ش خواب و خیال است. عمق چشمان‌ت را نگاه کردم. لب‌خند کم‌رنگی زدم. محو تماشای صورت‌ت شدم. آن‌قدر که نفهمیدم شب شده. لب و دهان‌ت را غنچه کردی و با لحن بچه‌گانه‌ و دوست‌داشتنی مربوط به خودت گفتی این‌قدر دید نزن. این‌بار قهقهه زدم. داشتم لذت می‌بردم. خواستم صورت‌م را به صورت‌ت نزدیک کنم که خجالت کشیدم. فهمیدی و خودت جلوتر آمدی ...

بله. خیال بود. خواب بود. اصلن چه می‌دانم غیرواقعی (؟) بود. مگر مهم است؟ مگر جای دیگری جز خیال مانده که در آن با هم باشیم. بگذار تا ابد در خیال زندگی کنم. وقتی خیال‌م تو هستی...

همین. فقط خواستم بگویم‌ش...

پی‌نوشت یک: فیلم جدید کریستوفر نولان، «اینسپشن» فیلم خیلی خوبی‌ست. بدون تعارف شاهکار است. فُرم فوق‌العاده‌ای دارد. فیلم‌نامه‌اش حساب شده‌ست. تدوین و موزیک‌ش استادانه هستند. روایت جذابی دارد و ... . تمام این‌ها را می‌دانم. ولی آن بخشی از فیلم که برای شخص من جذاب‌تر و دل‌نشین‌تر بود، رابطه‌ی دو دلداده‌ی فیلم بود. زن و مردی که فقط در خواب می‌توانستند با هم باشند و مردی که عمدن می‌خوابید تا خیال زن‌ش را ببیند. واضح‌ست آن‌چه بالا خواندید عرض ارادتی به این جنبه‌ی خاص از «اینسپشن» بود و هیچ جنبه‌ی شخصی‌ای نداشت!

پی‌نوشت دو: از باباطاهر بخوانید: « چو شب گیرم خیالش را در آغوش / سحر از بسترم بوی گل آید».

همین‌قدر محتوم، همین‌قدر اَبسورد

noreply@blogger.com (Masoud) — Mon, 01 Nov 2010 10:05:00 +0000

شروع ماجرا جایی‌ست که انگار ربط چندانی به آن بحث نهایی‌مان ندارد؛ کنفرانسی برای معرفی ترجمه‌ی ایتالیایی کتابی که احتمالا جز چند استاد دانشگاه، شخص دیگری، علاقه‌ای به خواندن‌اش ندارد. بعدتر با زنی‌ آشنا می‌شویم که برای نویسنده‌ی میان‌سال و خوش‌بر و روی داستان‌مان لوندی می‌کند. با هم آشنا می‌شوند و حرف می‌زنند. از ایده‌ها و آرزوهای‌شان. زن از خواهرش می‌گوید و مرد هم جوک بی‌مزه‌ای تعریف می‌کند. مناظر را تماشا می‌کنند و درباره‌ی کُپی و اصل حرف می‌زنند. کپی‌هایی که ارزش‌شان هیچ کم از آن جنس اصل نیست. به کافه‌ای می‌روند و قهوه می‌نوشند. عروس و دامادهای جوان را در کلیسایی می‌بینند که طبق روایتی، خوش‌شانسی برای‌شان می‌آورد.

باز هم جلوتر می‌رویم. زن و مرد ابتدای داستان، که آشنایی‌ با هم نداشتند. جوری که دقیق متوجه‌ نمی‌شویم از کجا، نقش زن و شوهر را بازی می‌کنند. اما نسخه‌ای کپی از واقعیت را. حالا انگار پانزده سال از ازدواج‌شان گذشته. دیگر خبری از شور و هیجان نیست. مرد که عروس و دامادهای جوان را می‌بیند، با تنفر سرش را برمی‌گرداند. زن و مرد داستان‌مان، دیگر با هم کنار نمی‌آیند. حتی روی مسائل جزئی و پیش‌ پا افتاده. دچار روزمرگی شده‌اند. در ساده‌ترین مکالمات‌شان عصبی می‌شوند و حرف نزدن را ترجیح می‌دهند. و دست آخر هم در تعلیقی که مشخص نمی‌کنند رابطه‌شان را ادامه خواهند داد یا خیر، رهای‌مان می‌کنند.

فرق ندارد از کدام زاویه ‌ببینیم‌شان. زن و مردی که شور و شر جوانی از سرشان افتاده و تازه با هم آشنا شده‌اند یا همان جوانک‌های بخت‌برگشته‌ی خرافاتی، که فکر می‌کنند فلان کلیسا برای جاری شدن خطبه‌ی عقد، شانس می‌آورد. انتهای همه‌شان همان باغ بی‌برگی‌ست. نقطه‌ی نهایی همین جاست. جایی که دیگر خبری از عشق و دلبری نیست و تاریکی دم غروب بی‌داد می‌کند. حتمیت محکم به سرمان می‌خورد. جوری که انگار هیچ چاره‌ای نیست. بله رفقا سرنوشت همین است؛ همین قدر محتوم، همین‌قدر ابسورد...

پی‌نوشت: فیلم جدید عباس کیارستمی؛ کپی به‌جای اصل

نامه‌ای به او

noreply@blogger.com (Masoud) — Thu, 21 Oct 2010 01:11:00 +0000

سلام العیکم. خوبی؟ سلامتی؟ درس و دانشگاه چه‌طور؟ خوب هستند؟! در کل، اوضاع به کام است؟

راست‌اش را بخواهی خسته‌تر از آنم که بتوانم برای‌ات نامه بنویسم ولی مگر ممکن است از من چیزی بخواهی و من نه بگویم. حال و احوالم بد نیست. می‌گذرانم. همان درگیری‌های ذهنی همیشگی هستند و من هم بهشان عادت کرده‌ام. درس و دانشگاه هم وقت زیادی نمی‌گیرند. اما این چند روزه برای سمینار انرژی زیادی گذاشته‌ام. راستی دوشنبه بعدازظهر پرزنتیشن دارم، اگر وقت داشتی و حوصله، خوش‌حال می‌شوم بیایی. زندگی شخصی هم اوضاع‌اش مثل همیشه است. این روزها خیلی بیش‌تر پیش می‌آید که قفسه‌ی سینه‌ام تیر می‌کشد. مصطفی مدام از من می‌خواهد دکتر بروم، ولی خسته‌تر از آنم که دکتر بروم.

چند تا آلبوم موزیک جدید گرفته‌ام که مُدام دارم بهشان گوش می‌دهم. یکی‌شان سه‌تقطیره از کیوسک است که موزیک عشق و مرگ در دنیای مجازی‌شان را تا حالا هزار بار گوش داده‌ام. آن دیگری آلبوم جدید رضا یزدانی‌ست. همانی که اگر یادت باشد توی شماره‌ی اول نگاه، برای‌اش پرونده درآوردیم. آن‌وقت‌ها که زیاد معروف نشده بود و راست‌اش از این لحاظ که یک‌جورهایی خودمان کشف‌اش کرده‌ایم، حس غرور دارم. داشتم می‌گفتم، آلبوم جدیدش را خیلی دوست دارم. به‌خصوص ترانه‌ی میعادگاه. راجع به عاشقی‌ست که در اوج هیجان و سرخوشی ناشی از عشق، از معشوقه‌اش می‌خواهد، مکانی را برای قرار انتخاب کند حتی اگر آن‌جا جزیره برمودا یا جاکارتای اندونزی باشد!

فیلم هم که طبق معمول می‌بینم. چند شب پیش یک فیلم آرژانتینی دیدم به اسم رازی در چشمان‌شان. همانی که اُسکار امسال را برد. فیلم خیلی به من چسبید. دو داستان عاشقانه را با یک ماجرای پلیسی ترکیب کرده بودند و نتیجه‌اش معجونی، خوش بَر و رو بود. برای‌ات یک کپی ازش می‌زنم. سریال هم کم و بیش می‌بینم. بیگ بنگ تئوری و چگونه با مادرتان آشنا شدم. هر دو تای‌شان سیت‌کام هستند. هرچند به پای فرندز نمی‌رسند ولی توی این روزهای خستگی می‌چسبند.

خانه‌ی جدید هم بد نیست. با هم‌خانه‌ای‌های جدیدم، راحت‌تر از پارسال هستم. هرچند خانه کمی‌ دورتر از پلی‌تکنیک است ولی این‌یکی را بیش‌تر دوست دارم. اینترنت خانه هم که به راه افتاده و من مدام پشت لپ‌تاپ نشسته‌ام و توی گوگل‌ریدر چرخ می‌خورم و گه‌گاه پستی می‌نویسم. انگار آن‌جا خانه‌ی اصلی‌ام شده ولی لامصب این وب‌لاگ چیز دیگری‌ست. فضای آبی‌اش را دوست دارم. یک‌جورهایی آرامم می‌کند. حس می‌کنم بوی دریا را می‌دهد. البته می‌دانم؛ این‌چند وقت خیلی کم‌کار شده‌ام. باید فکری به‌حالش بکنم و بیش‌تر بنویسم. راستی اگر خواستی لینک گوگل‌ریدرم را هم برای‌ات می‌نویسم. اگر خواستی سری بزن. خوش‌حال می‌شوم. فیس.‌بوک هم که هست. به قول ابی: اون که هیچ!

با وجود این‌که امسال دوستان بیش‌تری در تهران دارم ولی هم‌چنان این تنهایی لعنتی اذیت‌ام می‌کنم. گاهی وقت‌ها همین‌طور بی‌خود و باری به‌هر جهت توی خیابان‌ها راه می‌افتم و قدم می‌زنم. معمولا از بلوار کشاورز شروع می‌کنم و بعدش توی ولی‌عصر، تا جایی که بتوانم بالا می‌روم. خسته هم که می‌شوم، برمی‌گردم چهارراه‌ ولی‌عصر و توی کافه‌ گندم، همانی که توی کوچه‌ پشن، روبه‌روی تئاتر شهر است می‌نشینم و قهوه سفارش می‌دهم. سعی می‌کنم به سبک تو زیاد شیرین‌اش نکنم و راست‌اش تازه یاد گرفته‌ام از مزه‌ی تلخ قهوه لذت ببرم.

خسته شدی؟ من که شدم! خواستم شروع نامه‌ام، مثل آن قبلی، شعری از مولانا برای‌ات بنویسم ولی با خودم گفتم این‌بار کمی پُست‌مدرن‌اش کنم و از همان اول، مستقیم بپرم سر اصل مطلب. بگذریم. مثل قبلی‌ها این‌جا جایی‌ست که ناگهان متوقف می‌شوم و نامه را تمام می‌کنم. همیشه شاد و سرزنده باشی.

قربانت
مسعود
پنج‌شنبه، 29 مهر، ساعت چهار و سی دقیقه‌ی صبح

پی‌نوشت: راستی این هم لینک گوگل‌ریدرم. داشت یادم می‌رفت ...

Love Foolosophy

noreply@blogger.com (Masoud) — Mon, 11 Oct 2010 22:18:00 +0000

آمد روبرویم ایستاد چشم‌هایش را بست بعد پلکش را آرام باز کرد و به بالا نگاه کرد، سفیدی چشم‌هایش از سفیدی برف‌ها یک‌دست‌تر و سبک‌تر بود. گفت دوستم داری هنوز؟ گفتم همیشه دوستت داشته‌ام. گفت فقط و فقط من را دوست داری؟ گفتم فقط و فقط تو را دوست دارم. گفت دروغ می‌گویی. گفتم راست می‌گویی.
آن‌وقت راهش را کشید و رفت. حالا من ایستاده‌ام اینجا. منتظر دختری که درک کند یک عاشق دوست ندارد هرگز روی حرف معشوقش حرفی بزند. این مساله‌ی مهمی است که دخترها به راحتی نمی‌توانند درکش کنند. عاشقی که دوست دارد وقتی معشوقش می‌گوید دروغ می‌گویی، دروغ گفته باشد.

پوریا عالمی، دخترها به راحتی نمی‌توانند درکش کنند، انتشارات روزنه، چاپ اول 1388

پی‌نوشت: تیتر درخشان این پست، عنوان موزیکی از گروه انگلیسی Jamiroquai است.