Lezen, schrijven en rekenen werden vanouds beschouwd als de belangrijkste basisvaardigheden om te kunnen participeren in de maatschappij. Soms werden de lessen gegeven door de pastoor zelf, maar meestal werden er schoolmeesters benoemd die de jeugd het lezen, schrijven en rekenen moesten bij- brengen.

Een en ander betekende niet dat alle kinderen naar school gingen. Omdat voor het volgen van onder- wijs betaald moest worden, gingen in eerste instantie de kinderen van gegoede ouders naar school. Het duurde nog tot het begin van de 20e eeuw voordat wetgeving tot stand kwam die alle kinderen van zes tot twaalf jaar verplichtte naar school te gaan.

In die tijd was het onderwijs inmiddels geen zaak meer van de overheid alleen. Naast het openbaar onderwijs – uitgaande van de overheid – was het bijzonder onderwijs tot bloei gekomen. De scholen die behoorden tot het bijzonder onderwijs, waren gesticht door verenigingen met een levensbeschou- welijke achtergrond. Zo ontstonden protestants-christelijke scholen en rooms-katholieke scholen. De financiering van deze scholen zou op politiek vlak leiden tot de Schoolstrijd met het uiteindelijke gevolg dat openbare en bijzondere scholen financieel gelijkberechtigd werden.

In Alphen aan den Rijn is, naast het openbaar onderwijs, het bijzonder onderwijs sinds het derde kwart van de 19e eeuw royaal vertegenwoordigd. De scholen heetten vroeger scholen naar het Hoofd der School, dus de school van Lemkes, de school van Meester Van den Berg, de school van Meester Smits, de school van Stouthamer. Een fenomeen dat zich beperkte tot het protestantisme, maar dat in sommige plaatsen een grote vlucht nam, was de Zondagsschool. Behalve het basisonderwijs telde Alphen aan den Rijn ook een veelheid van scholen van het middelbaar onderwijs, die een regionale en zelfs landelijke uitstraling hadden.

Deze versterkingen maakten deel uit van een reeks versterkingen gebouwd aan de Rijn van Katwijk aan Zee aan de Noordzee tot Bazel aan het Meer van Constance. Deze reeks versterkingen vormde toen de grens tussen het Romeinse Rijk, wat als de ‘beschaafde wereld’ werd beschouwd en de Keltische ‘barbaarse’ stammen en volkeren die ten noorden en oosten van de rivier woonden.

Een band van ongeveer 30 kilometer aan de rechteroever van de Rijn werd verboden gebied verklaard voor de ‘barbaren’. In ons gebied waren dit hoofdzakelijk de Friezen, die deel uitmaakten van de Germaanse volksstammen. Aan het einde van de tweede eeuw was de druk van de ‘barbaren’ wel zodanig, dat de Romeinse vestiging in onbruik raakte en de band van 30 km. werden nu ingenomen door de plaatselijke bevolking, die in aantal toenam.

Deze bewoners leefden in hutten in de uitgestrekte wouden en bossen, die Holland (Holzland = het land van hout) bedekte, en waar de naam van ‘woude’ nog in vele dorpsnamen te herkennen zijn, zoals Jacobswoude, Hazerswoude, Rijnsaterwoude, Zoeterwoude, enzovoort.

Door de verzanding van de uitmonding van de Oude Rijn bij Katwijk aan Zee in ongeveer 860 en een grote vloedgolf in het westen van ons land, werden de bossen aangetast die daardoor afstierven. Heden ten dage kan men in de poldergronden van het Rijnland nog resten van bomen van de verdwenen wouden vinden. Dit liep op den duur uit tot het ontstaan van veengronden in een groot deel van de huidige provincie Zuid Holland.

De versterkingen aan de Oude Rijn stonden met elkaar in verbinding door een zogenaamde Heerweg (‘heer’ betekend leger, waar over de Romeinse soldaten zich snel konden verplaatsen. Tussen de versterkingen, ongeveer elke 800 tot 1000 meter, stond er een wachtpost, deze waren van hout gebouwd en hebben dus weinig sporen nagelaten.

De eerste stenen kerk in Alphen aan den Rijn werd gebouwd op het terrein van het voormalig castellum. Bij het maken van de fundering van de nieuwe kerk werd in de Castellumstraat nog gestuit op zware stenen, dit waren resten van het hoofdgebouw, het zgn. ‘principia’. De barakken voor de manschappen waren van hout gemaakt en lieten dus niet veel sporen na. Ik weet echter niet of er ter plekke van het voormalig castellum van Alphen aan den Rijn nog veel oudheidkundige vondsten aan het licht zijn gekomen.

In het Themapark Archeon in Alphen aan den Rijn wordt het verdwenen Romeinse verleden van Nederland weer tot leven gebracht. Bezoek de website op: www.archeon.nl

Een bezoek aan dit themapark is absoluut de moeite waard voor diegenen die meer willen weten over de Romeinse tijd en de Middeleeuwen in Nederland. De familie Kroon hield op zaterdag 23 juni 2007 haar jaarlijkse bijeenkomst in het Themapark Archeon in Alphen aan den Rijn. Hoewel met minder als de helft van het aantal deelnemers als op zaterdag 22 juni 2002 bij Ab en Ies Kroon in Abbenes in de Haarlemmermeerpolder, namen ongeveer dertig personen in 2007 deel aan deze familiebijeenkomst. Al de aanwezigen zijn nazaten van Cornelis Kroon die zich in 1740 met zijn broer Abraham in Woubrugge vestigden om mee te werken aan het droogmaken van de Vierambachtspolder. Jammer genoeg kon ik op deze bijeenkomst niet aanwezig zijn.

Om meer te weten van de geschiedenis van Alphen aan den Rijn zie hier .

Tussen Alphen en Woerden

“Alphen aan de Rijn, Zwammerdam en Woerden zijn gelegen op de linker oever van de Oude Rijn. Sinds de afdamming van de Rijn bij Wijk bij Duurstede in 1122 zijn de Kromme en Oude Rijn alleen nog van belang voor afvoer van het water uit de regio. Het bedijken van de grote rivieren vanaf het eind van de 11^e eeuw heeft de waterstromen steeds meer gefixeerd. De natuurlijke ontwikkeling van stroomruggen kwam hiermee tot zijn eind. In de Romeinse tijd maakte de Oude Rijn deel uit van de Rhenus, welke bij Katwijk aan Zee in de Noordzee uitmondde.

Gedurende drie eeuwen vormde de Rijn de noordelijke en oosterlijke grens van het Romeinse rijk, de zogenaamde ‘limes’ genaamd. Rond deze periode en kort daarna, vonden er in het gehele riviernetwerk grote veranderingen plaats. De precieze datering van deze veranderingen staan nog ter discussie, maar er vonden rond 400 na J.C. veel avulsies plaats tot een eind kwam aan het Romeinse rijk. De avulsies hadden tot gevolg dat er diverse nieuwe rivieren ontstonden, zoals de Lek, de Linge, de Oude Maas, de Waal en de Gelderse en Hollandse IJssel. Naar mate de nieuwe geulen geleidelijk belangrijker werden, nam de waterafvoer van de Kromme Rijn en de Oude Rijn regelmatig af. De Oude Rijn degradeerde waarschijnlijk iets eerder, waardoor deze in de tijd van de Romeinen al een middelmatige rivier was geworden. Door de beperkte en nog steeds afnemende waterafvoer ligt de rivier na de Romeinse tijd relatief stabiel binnen de stroomgordel. Als gevolg hiervan, in combinatie met de latere bedijking, ligt de Oude Rijn nu nog altijd nagenoeg op dezelfde plaats als in de Romeinse tijd. Alleen de Heerweg lag meer naar het zuiden en op enige afstand van de rivieroever, zoals we op bovenstaande foto goed kunnen zien.

Ondanks het degraderen van de Oude Rijn in de Romeinse tijd was er, als gevolg van de getijdenwerking in combinatie met de (onregelmatige) afvoer van hoogwater, sprake van een grote dynamiek van het landschap tussen Alphen aan de Rijn en Woerden. In de Romeinse tijd maakte dit gebied deel uit van een estuarium bij Leiden. Woerden (Lauri op de kaart van Peutinger) is de meest landinwaarts gelegen plaats waar getijdenwerking van de Noordzee nog goed merkbaar was. De rivier brak daardoor geregeld door zijn eigen oeverwallen heen waardoor crevasse geulen ontstonden. Deze zijriviertjes worden gekenmerkt door een kort bestaan. De geulafzettingen vormen door de verschillende mate inklinking van de kleiafzettingen ten opzichte van het omringende veen (onder andere door ontwatering en ontginning in latere perioden), (inversie)ruggen in het landschap.

Het castellum was gelegen op het terrein waar nu nog het centrum voor geestelijk gehandicapten de “Hooge Burch” staat.

In een recent onderzoek in de Betuwe is gebleken dat vooral op rivier ruggen de kans groot is op het aantreffen van goed bewaarde bewoningssporen, doordat deze niet verstoord worden door verlegging van een geul. Andere gunstige plaatsen voor bewoning liggen in de binnenbochten van een rivier. Door zijwaartse verlegging van de hoofdgeul van de Rijn ontstaan in de binnenbocht kronkelwaard afzettingen, bestaande uit een patroon van geulen en ruggen. De castella in Alphen aan den Rijn en Zwammerdam liggen bijvoorbeeld beide in een binnenbocht van de rivier. Wat betreft de ligging van deze castella wordt ook wel gewezen op riviertjes uit het achterland. Het werkelijke bestaan van een dergelijke rivier bij Zwammerdam wordt in twijfel getrokken. In Bodegraven zijn eveneens sporen gevonden voor de aanwezigheid van een Romeinse versterking.

De aanwezigheid van een stelsel kreken welke vanuit het zuiden op de Rijn afwaterden, is voor de aanleg van deze versterking waarschijnlijk wel bepalend geweest. De ligging van de castellae in Alphen aan den Rijn en Zwammerdam worden wellicht (mede) bepaald door respectievelijk de rivier de Aar en de Meije die een verbindingsroute door het noordelijke veengebied vormden. Aanwijzingen over de ligging van zijriviertjes en stroomgeulen worden soms op luchtfoto’s terug gevonden. Door het ontbreken van harde bewijzen voor de aanwezigheid van dammen of duikers in het gebied en het beperkte geologisch onderzoek, is echter onbekend welke geulen in de Romeinse tijd waterdragend zijn geweest.

Voor onderzoek naar de Romeinse limes weg die de versterkingen van Alphen aan den Rijn, Zwammerdam en Woerden met elkaar verbonden, is een gedetailleerd inzicht in de ligging van de rivier de Rijn in de Romeinse tijd gewenst. Vooral waar de rivier een (scherpe) bocht maakt is de kans groot dat de rivierloop zich lokaal toch tot enkele honderden meters heeft verlegd. Aanwezige kleiruggen boden in het verleden vaak ideale mogelijkheden voor bewoning in het natte veen landschap.

Uit het onderzoeksgebied zijn geen recente geologische gegevens beschikbaar. In 2001 heeft de heer R.S. Kok ten behoeve van de ‘Archeologische Inventarisatie Gemeente Alphen aan den Rijn’, een inventarisatie gemaakt van stroomruggen, kreken en crevasse afzettingen die bekend zijn uit diverse oudere geologische onderzoeken. In 2002 werd een bodemkundig onderzoek uitgevoerd in Bodegraven, waarin de nadruk ligt op het landschap in de Romeinse tijd.”

(Bron: Scriptie “Verder dan het oog rijkt” door Miranda de Kreek, Universiteit te Leiden, 2004). Met toestemming van Miranda de Kreek overgenomen.

Bodegraven

De oudste aanwijzingen van bewoning in Bodegraven bestaan uit archeologische vondsten. Op de zuidelijke oever van de Rijn, waar het riviertje de Oude Bodegrave in de Rijn vloeit, was een vrij grote Romeinse versterking, onderdeel van de verdedigingslinie van de Rijn als grens van het Romeinse Rijk. De Romeinen zijn hier waarschijnlijk van circa 50 tot circa 250 na J.C. geweest.

Het centrum van de Romeinse nederzetting moet zich ten oosten van de Rooms Katholieke kerk aan de Overtocht en rond de Willemstraat en Nassaustraat, aan weerszijden van de Oud-Bodegraafseweg hebben bevonden. Daar zijn immers de meeste vondsten gedaan en in die omgeving kwamen de restanten van een flinke brug- en/of damconstructie van Romeinse oorsprong, over de Oude Bodegrave, die bij verschillende graafwerkzaamheden in het daglicht kwamen. Ook werden daar langs de westelijke oever van de Oude Bodegrave niet al te zware beschoeiingconstructies waargenomen en bij aanvullend onderzoek zelfs een fragment van een indrukwekkende beschoeiing langs de oever van de Oude Rijn.

Archeologische vondsten in Woerden

De oudste aanwijzingen van bewoning in het centrum van de stad Woerden worden gevormd door archeologische vondsten. In de tweede helft van de eerste eeuw ontstond hier een Romeinse versterking langs de Oude Rijn, het Castellum Lauri, een van de vele versterkingen langs die rivier, die als noordelijke grens van het Romeinse Rijk fungeerde.
Na het vertrek van de Romeinen zou onder anderen Bonifatius in Woerden zijn werk als zendeling hebben verricht; bewijzen zijn hiervoor echter niet te vinden. Zeker is dat Woerden tot de eigendommen van de bisschop van Utrecht behoorde. Als grensplaats van het Sticht, gelegen tegen het graafschap Holland, is het plaatsje rondom een klein kerkje voor de verdediging van belang: bisschop Godfried van Rhenen laat er dan ook rond 1160 een versterking bouwen, de voorloper van het huidige Kasteel.
In 1280 verwerft graaf Floris V zich het plaatsje en behoort Woerden tot het graafschap Holland. De heer van Woerden, Herman IV, is niet erg loyaal en is een der hoofddaders van de moord op de graaf in 1296.
De voortdurende oorlogen in het Stichts-Hollands grensgebied maken dat rond 1370 Woerden onder leiding van de baljuw Willem van Naaldwijk voorzien wordt van wallen en een gracht; in 1372 verleend hertog Albrecht van Beieren Woerden stadsrechten. Rondom dat jaar wordt ook een nieuwe kerk gebouwd, de Petruskerk, waarvan de huidige toren gedeeltelijk nog aanwezig is.

Archeologische vondsten in het centrum van Woerden: 1: de resten van een vrachtschip bij de Bibliotheek aan de Groenendaal; 2-6: de resten van een vrachtschip bij de gasfabriek van de Oranjestraat; 3 en 5: de resten van een boomkano, eveneens bij de gasfabriek van de Oranjestraat; 7: de resten van een vrachtschip op de Nieuwe Markt; 7: de resten van een galère, eveneens op de Nieuwe Markt.

Bronnen

• Bronnen: “Volk op Viersprong”, een uitgave van de Stichting Rijnlandse Historiën, Alphen a/d Rijn, 1988).
• P.C. Beunders en A.J.J. van ‘t Riet: “Omzien naar Aarlanderveen” (Boskoop, 1992).
• Scriptie “Verder dan het oog rijkt” door Drs. Miranda de Kreek, Universiteit te Leiden, 2004.
• Scriptie “Romeinen langs de Rijn, over het water, de weg en de kaart”
  door Drs. H.C.J.M. Weijters, Universiteit te Leiden, 2004.

© Hans Arie Kroon – Parijs, 28 maart 2009.

We reden toen met de fiets van Alphen naar Nieuwkoop, stalde dezen bij een verhuur van roeiboten en huurden dezen voor een halve dag.

Foto van Nieuwkoop vanaf het water.
© Ria van Capel, gebruikt met toestemming

Algemeen

Nieuwkoop is een dorp en gemeente in het midden van het Groene Hart van Holland, ingeklemd tussen de grote steden van de Randstad. De gemeente Nieuwkoop in haar huidige vorm is ontstaan op 1 januari 2007, toen de toenmalige gemeentes Nieuwkoop, Ter Aar, en Liemeer werden samengevoegd tot een nieuwe gemeente. Deze gemeente droeg eerst nog de werknaam Meerlanden, maar uiteindelijk is gekozen voor de naam Nieuwkoop.

De gemeente Nieuwkoop telde op 30 juni 2008 26.821 inwoners. Naast het dorp Nieuwkoop bestaat de gemeente uit de kernen Ter Aar, Korteraar, Langeraar, Nieuwveen, Noordeinde, Noorden, Noordse Dorp, Papenveer, Vrouwenakker, Woerdens Verlaat en Zevenhoven.

Natvenerij en de gevolgen daarvan

Als gevolg van de opkomst van de steden in Holland vanaf de zestiende eeuw nam de vraag naar turf als brandstof sterk toe. Hierdoor werd het vervenen toe. Voorheen werd alleen droogveen gebruikt als brandstof, maar in de zestiende eeuw nam het nat vervenen toe. Dit startte toen rond 1530 het baggeren van veen (het zogenaamde slagturven) in gebruik kwam. Hierdoor verkreeg met sterk vermeerderde turfopbrengst. In tegenstelling met droogvenen, geschiedde het natvenen door baggeren met behulp van een beugel of loet. De bagger werd dan op een stuk droog land uitgespreid en nadat het vocht er was uitgezakt, gingen de vrouwen met plankjes aan hun voeten in zijwaartse richting al trippelend dit veen vaststampen. Daarna werd het veen met een scherpe spade aan lange smalle repen gestoken, die men ‘riemen’ noemde. Deze riemen werden vervolgens in in kleine stukjes verdeeld, die men ‘stikken’ noemde.

Dit slagturven was echter schadelijk want land maakte plaats voor water en door het dieper baggeren liep het naastliggende droge land gevaar, met als gevolg dat de ‘moerdijken’ braken waardoor veel land werd onderstroom. Als gevolg van de turfwinning zijn de Nieuwkoopse Plassen ontstaan. In tegenstelling tot veel andere plassen in het Groene Hart zijn deze plassen niet drooggemaakt. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Vierambachtspolder. Hierdoor ligt er bij Nieuwkoop nu nog een prachtig natuurgebied.

In Nieuwkoop hebben ook enkele verwanten van mij geleefd: onder anderen Bonaventura Adrianus Cornelis Zaal Zaal (oom Cornelis kortweg ome Knees) genoemd. Hij had in Nieuwkoop een broodbakkerij annexe kruidenierswinkel. De broodbakkerij is door brand verwoest en nooit weer opgebouwd. Bonaventura Zaal was getrouwd met Jannigje Treels, hun huwelijk werd gezegend met twee kinderen: Anna (geboortedatum onbekend) en Gerritje (geboren in 1903).

Bonaventura overleed te Nieuwkoop op 16 jan. 1945. Oom Cornelis was een broer van mijn grootmoeder Geertruida Zaal, geboren op 15 september 1879 in de Ridderbuurt van Oudshoorn. Ze is op 28 oktober 1949 in het Academisch Ziekenhuis in Leiden overleden. Een andere Cornelis Zaal en Steven Zaal waren vissers van beroep.
In Nieuwkoop bestonden er veel grofsmederijen, daar werden gereedschappen voor de turfwinning en voor de walvisvaart gemaakt. De belangrijkste grofsmederij in Nieuwkoop was die van de gebroeders Bodegraven. Op de grens van Nieuwkoop Noord en Nieuwkoop Zuid ligt een ophaalbrug en vlak daarbij is “de Hoogt”, op die plek lag de broodbakkerij van B.A.C. Zaal.

Nieuwkoop in de vaderlandse geschiedenis

In het jaar 1672 werd de Verenigde Republiek tegelijk aangevallen door Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Munster en Keulen. In juni staken de troepen van koning Lodewijk XIV makkelijk de Rijn over en trokken op naar Utrecht. In deze oorlog heeft Zwammerdam ook veel geleden. De Hollanders om zich te verdedigen tegen de Franse troepen, hadden een groot gedeelte van het Rijnland onder water gezet. Zo lang als het land onder water zat, konden de Fransen daar weinig aan doen. Maar toen aan het einde van december de zogenaamde Waterlinie bevroren raakte, staken de Fransen het ijs over. Stadhouder Willem III probeerde wel door molens het water onder het ijs weg te malen en door wakken te hakken, de opkomst van de Franse troepen te keren. Toch slaagde een Franse legertroep erin om tot Nieuwkoop te komen. De Nieuwkoopse schout, Hendrik van Sevenhoven, wist met gewapende boeren uit Aarlanderveen en door slim gebruik te maken van terreinomstandigheden de Fransen te verjagen. Via Bodegraven en Zwammerdam trokken zij over het ijs terug, maar niet zonder in deze dorpen vreselijk te keer zijn gegaan, mensen op de hoogte van de opkomende Franse troepen waren al op de vlucht geslagen. De overige aanwezige manschappen in het dorp konden maar zeer kort de Fransen weerstaan. Na Zwammerdam ingenomen te hebben, begonnen de soldaten de huizen te plunderen. Als zij daar nog inwoners vonden die niet gevlucht waren, werden die vermoord. Vervolgens werden de huizen in brand gestoken. Ook de kerk werd verbrand. Na het vertrek van de Fransen lag het gehele dorp Zwammerdam in puin en in as. In de Rijnstreek zouden deze wandaden van de Franse soldaten nog lang in de herinnering van de dorpelingen blijven.

Bronnen

Bronnen voor dit artikel en links om verder te lezen:

• Geschiedenis van een dorpselite: de Familie Zaal door Wim Zaal, Heerlen
• Geschiedenis van Zwammerdam door Hans Arie Kroon
• Website : www.groenehartarchieven.nl
• De rooms-katholieke kerk Onze Lieve Vrouw Hemelvaart, Nieuwkoop
• Gemeentetoren Nieuwkoop (1627-2005)
• “Op pad langs Rijnlandse Dorpskerken” onder de redactie van Xander Luttik en Frits de Wilde
  Uitgave: Stichting Rijnlandse historiën – Alphen aan den Rijn, 1990.
• Zie ook De geschiedenis van Zwammerdam over de gebeurtenissen uit 1672.

Met de vriendelijke medewerking van Ivo van Ark, webmaster van www.alphen.com

Andere historische artikelen over dorpen in de omgeving van Alphen aan den Rijn zijn te vinden op de website www.alphen.com onder de rubriek Geschiedenis.

© Hans Arie Kroon – herzien 18 januari 2009.

Met dank aan Ria van Capel voor het beschikbaar stellen van een aantal foto’s.

De geschiedenis van Bodegraven

De oudste aanwijzingen van bewoning in Bodegraven bestaan uit archeologische vondsten. Op de zuidelijke oever van de Rijn, waar het riviertje de Oude Bodegrave in de Rijn vloeit, was een vrij grote Romeinse versterking, onderdeel van de verdedigingslinie van de Rijn als grens van het Romeinse Rijk. De Romeinen zijn hier waarschijnlijk van circa 50 tot circa 250 n.Chr. geweest.

Na een paar donkere eeuwen blijkt er rond 1050 weer een woongemeenschap te zijn nabij de Oude Rijn ter plaatse van het huidige dorp. Bodegraven, aanvankelijk onderdeel van het gebied van de bisschop van Utrecht, werd in 1281 in pand gegeven aan de Hollandse graaf Floris V; sedertdien behoort Bodegraven tot Holland.
In de 15e eeuw kreeg Bodegraven een belangrijke functie bij de waterbeheersing in de regio: in het centrum van het dorp werd de eerste sluis in de Rijn gebouwd. Sedertdien ontwikkelde Bodegraven zich economisch gunstig: het verkeer, dat in die tijd vooral over water ging, moest er stoppen en daar profiteerden de Bodegraafse handel en nijverheid van. In het begin van de 16e eeuw kreeg het dorp echter te maken met brandschatting en plundering. In 1507 en 1512 werd Bodegraven bezocht door Gelderse troepen onder Maarten van Rossum, die een rokende puinhoop achterlieten. De grootste rampen moesten echter nog komen.

1672 was ook voor Bodegraven een Rampjaar. De verdediging van Holland door de Prins van Oranje en zijn troepen werd geleid vanuit een schans tussen Bodegraven en de buurtschap Nieuwerbrug. De Franse vijand wist echter via een omweg, over het ijs door de Meije, Bodegraven van achteren te benaderen. Nadat zij bij Gouwsluis onder Alphen door de troepen van de Republiek verslagen werden, keerden de Fransen verbitterd terug naar Woerden, maar niet na in Zwammerdam en Bodegraven een waar bloedbad te hebben aangericht. Vrijwel het gehele dorp Bodegraven ging in de as.

Het duurde een aantal jaren voordat Bodegraven weer opgebouwd was: van de Dorpskerk (of Galluskerk) was alleen nog een stuk van de toren over. Een ander gevolg van de gebeurtenissen in het Rampjaar was de bouw van een fort op de plaats, waar in dat jaar de Prins van Oranje zijn hoofdkwartier had. Dit fort, De Wierickerschans, vormde een belangrijk punt in de Oude Hollandse Waterlinie en is als historisch monument nog altijd aanwezig.

Bodegraven bleef groeien: de landbouw in de polders rondom het dorp floreerde en ook de handel en nijverheid in het dorp ontwikkelde zich gunstig. Maar in 1870 werd de gemeente met een nieuwe ramp geconfronteerd. Op 31 mei brak er in een bakkerij in het dorp brand uit. Het vuur sloeg over op andere huizen en legde in korte tijd een groot gedeelte van het centrum in de as. De Dorpskerk bleef gespaard, maar ruim 100 huizen, de Lutherse kerk en het gemeentehuis gingen verloren.

Opnieuw likte Bodegraven zijn wonden en als een phoenix herrees het dorp uit zijn as. Nieuwe impulsen op economisch gebied deden het dorp weer groeien: in 1878 kwam er een spoorwegstation en in 1882 werd een wekelijkse kaasmarkt opgericht, die een doorslaand succes werd. Later speelde de aanleg van de Rijksweg Utrecht-Den Haag een belangrijke rol in de economische ontwikkeling.

Tot aan de Tweede Wereldoorlog maakte Bodegraven een geleidelijke ontwikkeling door van een voornamelijk agrarische gemeenschap naar een gemeenschap, waarin handel en industrie een steeds belangrijkere plaats gingen verwerven. Daarnaast werd na 1950 de woningbouw actief ter hand genomen, vooral in het gebied ten zuiden van de spoorlijn, zodat Bodegraven thans een aantrekkelijke woon- en werkgemeente is voor zijn bijna 20.000 inwoners.

In de namiddag van 31 mei 1870 verliet bakker Moll zijn bakkerij aan de Overtocht, op de grens van Bodegraven en Zwammerdam, om aan zijn ventronde te beginnen. Hij vergat echter zijn oven goed uit te doen, waardoor vermoedelijk houtspaanders op zijn zolder in brand waren geraakt. Binnen korte tijd stond de bakkerij in lichterlaaie. De uitgerukte Bodegraafse brandweer kreeg de brand niet onder controle; een harde zuidwestenwind verspreidde het vuur in de richting van de dorpskern. Spoedig vielen ook de nabijgelegen panden ten prooi aan het vuur.

Toen de vonken over de Oude Rijn waaiden en aan de overkant een houten schuur in brand raakte begon zich een ramp af te tekenen. De vlammen sloegen over naar de potten- en pannenwinkel van Dirk van der Hoorn (de eigenaar probeerde nog iets te redden, maar stierf, toen hij onder een vallende muur terecht kwam) en vervolgens ging het grootste deel van de Kerkstraat in vlammen op. Aan de overzijde van de Rijn was de “Tocht” (de Van Tolstraat) al een vuurzee.

De brand ging de hele nacht door. De brandweer van Alphen, Zwammerdam en Woerden verleenden bijstand, evenals de brandspuit van de Wierickeschans, waardoor in de ochtend van 1 juni de brand tenslotte bedwongen werd. Bodegraven kon de balans opmaken: ongeveer honderd panden in de Kerkstraat, Brugstraat, Noordstraat en op de Overtocht waren verwoest. De Lutherse kerk, het Hervormd Weeshuis en de befaamde kostschool van Van Buuren waren tot rokende puinhopen verworden. De gemeentelijke administratie was, ter voorbereiding op de bouw van een nieuw gemeentehuis, in het Hotel van Haaften ondergebracht; ook dit ging in de vlammen op, met een flink deel van het gemeente-archief. De Hervormde kerk bleef als door een wonder gespaard, evenals het pasgebouwde Hotel Blom. Ruim 130 gezinnen waren dakloos.

De hulpverlening kwam snel op gang. Het ministerie van Oorlog stelde tenten beschikbaar voor de daklozen en uit heel Nederland kwamen er giften in geld en natura, waarmee de ergste nood gelenigd kon worden. Er verscheen een scala aan boekjes, prenten, gedichten en preken, die verkocht werden ten behoeve van het noodlijdende dorp.

Opmerkelijk snel wist Bodegraven zich te herstellen van de ramp. Binnen enkele jaren werden de meeste afgebrande panden opnieuw opgebouwd, vaak mooier en groter dan de oorspronkelijke ooit waren geweest. Het dorp herrees, aldus een latere geschiedschrijver, “als een Phoenix uit zijn as”.

Literatuur:

• Cock Karssen “‘t Deftige dorp: kleine geschiedschrijving van Bodegraven” (Bodegraven/Alphen a/d Rijn, 1979), pp. 20-27
• “Boreft in vroeger tijd: grepen uit de historische ontwikkeling van Bodegraven” (Woerden, 1967), pp. 28-47.
• Streekarchief Rijnstreek te Woerden

Archeologische vondsten in Bodegraven

Voor Bodegraven zijn de resten van de Romeinse bezetting moeilijk te vinden. Ik verwijs naar de onderstaande afbeelding overgenomen evenals de volgende tekst uit P.C.Beunder’s werk “Castella en Havens, Kapellen en Hoven”, een uitgave van de Historische Kring Boskoop, 1986.

Aan de westerlijke oever van een rivierstroompje, de Oude Bodegrave genoemd, ter hoogte van de huidige Oud-Bodegraafseweg zijn de resten gevonden van een klein castellum of een wachtpost. De Romeinse heerweg lag hier ongeveer 200 meter ten zuiden van de hedendaagse loop van de Oude Rijn. Tot ver in de weilanden richting Broekvelden, Vettenbroek, Gravecoop en Oucoop, liep ten tijde van de Romeinse bezetting van Rijnland een flink ontwikkeld veenwater. Met behulp hiervan moet het mogelijk geweest zijn, om ongezien het grensgebied achter de Romeinse verdedigingslinie binnen te dringen. Ja, via een stelsel van vertakkingen van veenwateren en overloopgeulen verder landwaarts zo ver te kunnen komen, dat de castellum-bezetting van het naburige Laurum te Woerden, daardoor onaangenaam verwast zou kunnen worden. Omdat het eerstgenoemde veenwater, nabij de uitmonding in de Oude Rijn, ook in verbinding stond met een oude, wellicht nog niet geheel verlande, stroomgeul van de Rijn richting Zwammerdam, was het alleszins van belang, dat ter plekke van de monding van dit veenwater, gemakshalve aangeduid met de latere naam Oude Bodegrave, een soort controle post werd gebouwd.

Omdat van de vorm en de exacte liggingsituatie nog geen duidelijke aanwijzingen zijn teruggevonden, kan met niet met zekerheid zeggen of het hier bij Bodegraven om een wachttoren, een wachtpost, een klein castellum of iets dergelijks gaat. Maar aangezien de oudheidkundige vondsten moet er wel ter plekke zo iets bestaan hebben.

Het centrum van de Romeinse nederzetting moet zich ten oosten van de Rooms Katholieke kerk aan de Overtocht en rond de Willemstraat en Nassaustraat, aan weerszijden van de Oud-Bodegraafseweg hebben bevonden.

Daar zijn immers de meeste vondsten gedaan en in die omgeving kwamen de restanten van een flinke brug- en/of damconstructie van Romeinse origine, over de Oude Bodegrave, die bij verschillende graafwerkzaamheden in het daglicht kwamen. Ook werden daar langs de westelijke oever van de Oude Bodegrave niet al te zware beschoeiingconstructies waargenomen en bij aanvullend onderzoek zelfs een fragment van een indrukwekkende beschoeiing langs de oever van de Oude Rijn.

Uit het gevonden materiaal kan besloten worden dat de militair gestructureerd bewoning te Bodegraven, globaal gedurende de gehele periode van het functioneren van de Rijnlinie aanwezig is geweest. Misschien met de uitzondering van de laatste halve eeuw. Het kan goed zijn dat bij de reorganisatie in het laatste kwart van de tweede eeuw van onze jaartelling, de bewapening op deze strategische plek is vereenvoudigd door rigoureuze afdamming van het veenwater en beheersing van dit punt vanuit het Zwammerdamse castellum.

Aanvankelijk lijkt ook te Bodegraven een onderscheiden bezettingseenheid te hebben gefunctioneerd. Een drietal fragmenten bouwmateriaal met volgelopen stempelindrukken suggereren de aanwezigheid van de 2^de cohorte Asturiërs. Krijgslieden van uit Spanje afkomstig die een een tijdlang (van 70-120 na J.C.) de bezetting van het castellum (of wachtpost) te Bodegraven hebben uitgemaakt.

De stempelindrukken op dakpannen zijn zeer onvolledig en fragmentarisch, zodat deze zienswijze niet meer dan een hypothèse is.

Aardig is ook, dat bij wat aanvullende verkenning in de bodem, voorafgaande aan de uitbreiding van de parkeerplaats in het centrum van Bodegraven een dakpanstempel van de 15e Cohorte vrijwilligers werd geborgen.

Een handelswijze die bij deze 15^e Cohorte ook elders voorkwam.

Verder op in de tweede eeuw heeft ook de Bodegraafse bezetting kunnen profiteren van de bouwmaterialen, die in de centrale bakkerij van het Nedergermaanse leger, op de Holdeurn bij Nijmegen werden gefabriceerd.

Enkele te Bodegraven gevonden “Vexillatio”-stempels leggen hiervan getuigenis af, maar juist het ontbreken van later materiaal uit die centrale bakkerij (o.a. met “Exercitus”-stempels en het voorkomen van betrekkelijk weinig specifiek in het begin van de derde eeuw thuis horende “terra sigilata” (bescheven stukjes aardewerk), doet veronderstellen, dat de de wachtpost te Bodegraven, zoals hierboven reeds werd gesuggereerd, is weggesaneerd.

Maar het kan nog zijn dat het partiële van waarnemingen en onvoldoende bodemonderzoek hier aan schuldig is.

Het is wel heel bijzonder dat de Romeinse bewoning te Bodegraven gelegen is op een dunne kleilaag op veen aan de uiterste rand van de oeverwal van de Rijn.

Daarom heeft Beunders gedacht dat Nigro Pullum betekenende “plek bij een zwarte bult”voor de bewoning van Zwammerdam, op toepassing zou kunnen zijn voor de Bodegraafse nederzetting.

Daarom zou het niet alleen interessant maar ook belangrijk zijn om nog eens een gedegen bodemonderzoek ter plekke zou plaats vinden. In de laatste jaren zijn de moderne Geographische Informatiesche- en Remote Sensing methodes gebruikt.

Dakpanstempel van het XVe Cohorte gevonden op de site van Bodegraven

Een olielamp en aardewerk gevonden op de site van Bodegraven

Romeinse ruiterhelm gevonden in 1937 in de Put van Broekhoven bij de aanleg van de Rijksweg nr. 12

Bron: P.C.Beunder: Castella en Havens, Kapellen en Hoven – Boskoop, 1986

De Hofstede Kruidenburg – Dammekant 38, Bodegraven

Volgens overlevering heeft op de Zwammerdamse boerderij “Kruidenburg” de verzoening plaatsgevonden tussen de de admiraals Maarten Tromp en Michiel de Ruijter. Een prent waarop beide heren elkaar de hand geven is bewaard gebleven. Andere bronnen geven aan de de verzoening in Uithoorn plaatsvond. Een onderzoek naar de boerderij “Kruidenburg”, een Rijksmonument, leverde geen aanwijzingen op voor verzoening tussen de admiraals, wel blijkt dat de boerderij in ieder geval uit de zeventiende eeuw dateert.

De eerste zekere vermelding van de woning, die later zou worden aangeduid met de naam “Kruidenburg” dateert van 1615. Bouwen Gijsbertsz kreeg in dat jaar de woning met twintig morgen land toebedeeld bij de boedelscheiding tussen hem en zijn minderjarige kinderen, na het overlijden van zijn vrouw. De woning was dus al eerder zijn eigendom. In een transportakte van 1602 wordt door Bouwen Ghijsbertsz van de huiszittenmeesters en aalmoezeniers van Leiden elf morgen land in een bruikweer van twintig morgen land gekocht, waarvan Bouwen het overige gedeelte al in eigendom had. Bouwen heeft de woning waarschijnlijk dus zelf laten bouwen in de periode tussen de aankoop van de grond in 1602 en de boedelscheiding in 1615.
Na het overlijden van Bouwen Gijsbertsz, die inmiddels de familienaam Verhoorn gebruikte, verkochten zijn erfgenamen de woning met het bijbehorende land voor 20.500 gulden aan de Amsterdamse koopman Gijsbert van Wieringen. Volgens overlevering heeft in de periode dat Van Wieringen eigenaar was, op de woning in 1673 de verzoening plaatsgevonden tussen de admiraals Cornelis Tromp en Michiel de Ruijter. Of de verzoening inderdaad op deze locatie heeft plaatsgehad, is nog maar de vraag. De bronnen vermelden niets over dit gebeuren. In het tijdschrift “De Prins” verscheen een artikel waarin de verzoening werd gesitueerd in de gelagkamer van het herenlogement het “Rechthuis” van Uithoorn.
In de periode dat Gijsbert eigenaar was, werd voor het eerst de naam “Kruijdenburgh” gebruikt. Dit gebeurde in een akte uit 1703 waar de woning als belending wordt genoemd. Kruidenburg werd, met veertig morgen land, op 7 oktober 1712 toebedeeld voor de (onverdeelde) helft aan de kinderen van Engeltje van Wieringen en voor de andere helft aan ds. Wilhelmus Lomannus, getrouwd met Hillegonda van Wieringen. Zij verkregen de woning bij de deling van de nalatenschap van Mattheus van Wieringen aan wie Kruidenburg door het overlijden van Geertruida Benschap, de weduwe van Gijsbert van Wieringen, was “aanbestorven”.
Vanaf 1744 had Dirk Zwartendijk, een van de kinderen van Engeltje van Wieringen, het beheer over de boerderij. Hij kwam in dat jaar met zijn oom en tante, Wilhelmus Lomannus en zijn echtgenote, de eigenaren van de andere helft, overeen dat hij met de helft van het echtpaar mocht “handelen naar eigen inzicht”, tegen betaling van 69 gulden per jaar. Als hij de woning zou verkopen, moest hij aan Zwartendijk 2.300 gulden uitkeren. Voorlopig werd “Kruidenburg” echter niet verkocht, maar bleef de woning in de familie. Bij de boedelscheiding in 1806, opgemaakt na het overlijden van Gijsbert Zwartendijk, werd de woning, waarschijnlijk voor de helft, toebedeeld aan Willem Griffioen, gehuwd met Johanna Zwartendijk.
Bij het invoeren van het kadaster, in 1832, was de woning eigendom van de Haagse rentenier Huibert Griffioen. De volgende eigenaar was Gerhard Johannis Beeldsnijder van Voshol en de Vrije Nes. Hierna vererfde de woning enkele malen. Achtereenvolgens waren eigenaar Martina Adriana Maria van Toulon, weduwe van G.J. Beeldsnijder; Henriette Johanna Martina Beeldsnijder, echtgenote van Jacob des Tombe; Louise Antoinette Stratenus, echtgenote van Jhr. Hendrik Mello baron Mollerus van Westkerke; en tot slot Jacob Willem des Tombe en mede-eigenaren. In 1922 werd de woning verkocht aan de veehouder Jan Adriaan Hooftman.
Nadat in 1864 in opdracht van de weduwe Beeldsnijder de woning gedeeltelijk was vernieuwd, liet Hooftman meer veranderingen op het terrein rond de boerderij aanbrengen. In 1925 werd een varkensstal gebouwd op de plaats waar voordien een houten schuur had gestaan. In 1930 volgde de bouw van een koestal. Het boerenbedrijf van de familie Hooftman werd beëindigd in 1985, waarna de boerderij alleen een woonfunctie kreeg.

Bron: Streekarchief Rijnstreek te Woerden

Literatuur:

• ‘Boerderijen gelegen onder Zwammerdam’, in: Ons Zwammerdam nr.18 (2003) blz.24-25.

De Wierickerschans

Het imposante fort Wierickerschans ligt aan de zuidzijde van de Oude Rijn tussen Bodegraven en Nieuwerbrug. De geschiedenis van de Wierickerschans begint in het Rampjaar 1672. Stadhouder Willem III had nabij de plaats, waar de Enkele Wiericke in de Oude Rijn stroomde, zijn hoofdkwartier ingericht. Een groot deel van het platteland tussen Muiden en de Merwede stond onder water om de vijand, de Fransen, die vanuit Utrecht en Woerden naar Holland oprukten, tegen te houden. In december 1672 begon het echter te vriezen, waardoor een groot Frans leger over het ijs, via de Meije achterlangs Zwammerdam en Bodegraven wist te bereiken. In deze twee dorpen richten ze een bloedbad en een vuurzee aan om vervolgens langs Nieuwerbrug, waar de Staatse troepen de vlucht hadden genomen, weer naar Woerden terug te keren.

Na het Rampjaar werd de verdediging van Holland gereorganiseerd. Er werd een gordel van vestingen en forten aangelegd, de (Oude) Hollandse Waterlinie tussen Dordrecht en Muiden. In het centrum ervan werd, op de plaats van het vroegere hoofdkwartier van de prins, in 1673 door bouwmeester Anthonie Smits het fort Wierickerschans gebouwd. Het was oorspronkelijk ontworpen volgens het zg. Oud-Hollandse stelsel en werd in 1698 aangepast op basis van het Nieuw-Hollandse stelsel.

Aanvankelijk was de Wierickerschans als verdedigingswerk in gebruik, maar na 1747 werd het voornamelijk gebruikt als opslagplaats voor militair materieel en, vooral, buskruit. Tussen 1824 en circa 1875 was de Wierickerschans zelfs landelijk Hoofddepot van ‘s Rijks Buskruit. Wekelijks voeren er schepen vanuit de schans naar verschillende vestingsteden in Nederland: een uiterst riskant transport.

Na het ontmantelen van de Oude Hollandse Waterlinie (kaart hierboven) in de 19e eeuw bleef de Wierickerschans in gebruik als opslagplaats van legermaterieel en munitie, tot in de jaren ’60 van de vorige eeuw. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn er tussen 1915 en 1917 nog Engelse en Duitse officieren geinterneerd geweest. In 1998 verloor het fort definitief zijn militaire status en werd het overgedragen aan Staatsbosbeheer; thans heeft het een cultuurhistorische en recreatieve functie.

Binnen het fort bevindt zich een aantal oude en interessante panden. Zo zijn daar onder meer een poortgebouw uit 1783, verschillende kruitmagazijnen uit 1747, 1783 en 1828, een kuiphuis uit 1828 en officierswoningen en manschapsverblijven uit het begin van de 19e eeuw. Behalve cultuurhistorisch is het fort tegenwoordig ook als natuurgebied van belang. De Wierickerschans is een Rijksmonument; in 2004 is begonnen met de restauratie van het complex.

Bron: Streekarchief Rijnstreek te Woerden

Literatuur:

• J.F.A. Modderman: Bodegraven in 1672 (Bodegraven, 1972)
• R. de Meyere : De geschiedenis van de Wierickerschans (Bodegraven, 1999)
• R.C. Alkemade: De Wierickerschans als interneringsoord, 1915-1917 in: Heemtijdinghen, 40 (2004), nr 3, pp. 57-71.

De Franse Revolutie van 1789 had ook voor ons land verdragende gevolgen. En voor de familie Kroon natuurlijk ook. De Franse Revolutie was besmettelijk voor de omringende landen.
Franse revolutionaire troepen trokken Belgie (toen de Oostenrijkse Nederlanden) binnen onder bevel van Generaal Jean-Baptiste Jourdan. De Oostenrijkse troepen werden werden op 26 juni 1794 verslagen bij het plaatsje Fleurus.
Dit was het begin van een Frans offensief tegen de Lage Landen. In deze veldslag werden voor de eerste keer ballonnen voor observatie gebruikt. België en Luxemburg werden door Frankrijk geannexeerd. De beurt van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën , de noordelijke Lage Landen, zou spoedig komen.
Aan het einde van het jaar 1794 trokken de Franse troepen Holland binnen onder het bevel van Generaal Charles Pichegru. Franse troepen defileerden in Amsterdam in december.
In januari 1795 raakte de Marine van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën rondom het eiland Texel door pakijs ingevroren en werd bij Den Helder door de Franse troepen verslagen.
De Republiek der Zeven Verenigde Provinciën werd nu een zuster-republiek van Frankrijk onder de naam van de Bataafse Republiek. De stadhouder Willem V vluchtte voor de tweede keer naar Engeland. De regering in Parijs maakte de wet uit in de Bataafse Republiek, provincies werden door departementen vervangen. Na Frans voorbeeld nu genoemd na rivieren en riviermonden. Zelfs de namen van de maanden werden veranderd en de Franse revolutionnaire kalender werd aangenomen.
Ook op plaatselijk bestuur van de dorpen en steden kwamen er ingrijpende veranderingen. Dat zal vast niet zonder gevolgen geweest zijn voor onze familieleden en onze landgenoten in het algemeen. De macht in de afzonderlijke steden en dorpen in het platteland werd overgenomen door revolutionnaire comités.
Schouten, ambachtsbewaarders en schepenen werden ontslagen. Ambachtsbesturen werden vervangen door “municipaliteiten” en de Franse taal ingevoerd naast de Hollandse taal in officiële aktes, zoals we in het boek van Dick van Wingerden “Vier eeuwen familie Kroon” (Rotterdam mei 2000) kunnen lezen. De schout, ambachtsbewaarders en schepen werden verzocht “het veld te ruimen”. In Oudshoorn werden twee uitzonderingen gemaakt voor de bode Jacobus van Yzendijk en de secretaris Cornelis van der Lee mochten aanblijven, deze waren volgens de nieuwe Franse machthebbers “het vertrouwen van het volk waardig”.
Ook in Woubrugge kwam verandering in het ambachtsbestuur. Jacob Claessen werd in maart 1795 als schout afgezet. Abraham Kroon, landbouwer en tevens schepen van de Heerlijkheid Esselijkerwoude, protesteerde in een woedig vlugschrift aan de Représanten van het Volk.
Ook in het dorp Alphen vonden ingrijpende veranderingen plaats. De Oranjegezinde schout, Leendert Ciggaer, werd door de Fransen in 1795 afgezet en vervangen door Pieter Dozy. Zoals vele Holllanders in die tijd van de gegoede middelklasse was hij fransgezind. Hij was geen vurig patriot en voor Alphen geen slechte schout, hij was zelfs een zeer gematigde figuur. Hij bleef aan gedurende de periode dat Lodewijk Bonaparte (de broer van de Franse Keizer Napoleon), Koning van Holland was.
Maar door problemen met het Franse bewind werd Pieter Dozy in 1811 uit zijn ambt gezet, maar hij bleef aan als vrederechter tot aan zijn dood in 1836. Na de afzetting van Pieter Dozy als schout van Alphen werd hij vervangen door J.E.Goetzee die aan bleef tot december 1812.
Op 29 juli 1809 trachtten de Engelsen een militaire expeditie om in Walcheren te landen om de Fransen te verdrijven. Dit draaide echter op 9 december op een mislukking uit. De Hollanders waren steeds minder bevreden met het Franse bewind. Op 9 juli 1810 zette Napoleon zijn broer af als Koning van Holland. Holland werd nu eenvoudig bij Frankrijk ingelijfd.
In 1812 leed Napoleon een grote nederlaag in zijn mislukte campagne in Rusland, waar bij tientallen duizenden soldaten gedood werden of gevangen genomen. Hollanders en mannen van andere ingelijfde landen, namen ook aan deze expeditie verplicht mee. Duizenden kwamen nooit meer naar haar gezinnen terug. Vele vielen in de verschrikkelijke terugtocht in november 1812 met temperaturen van -30°
Het Franse bewind was echter niet helemaal negatief voor ons land. Behalve de belangrijke veranderingen op het gebied van landelijk en plaatselijk bestuur, was de invoering van het “système métrique”. Het was gedaan met “morgens en roeden” voor oppervlakten, het werden hectaren (1 hectare was ongerveer 0.875 morgen, 1 roede was 3.44 meter en er waren zelfs nog plaatselijke verschillen). Alhoewel op het platteland nog lang over “morgens” en “bunders” werd gesproken.
Afgelopen ook met de “de Hollandsche voeten” hier kwamen “meters” voor in de plaats en kilometers in plaats van “mijlen”. Voor inhoudsmaten kwamen liters en hectoliters, alhoewel nog jaren lang in de volksmond de oude maten werden gebruikt.
Maar nog veel belangrijker voor ons was in 1811 de invoering van de Code Civil (Wet op de Burgelijke Stand). Geboortes, huwelijken en overlijden werden nu in de nieuwe “municipaliteiten” in het bevolkingsregister ingeschreven en niet langer in kerkregisters.
Een Code Pénal (Wetboek van Strafrecht) en een Code d’Instruction Criminelle (Wetboek van Strafvervolging) werden eveneens ingevoerd en in ons land toegepast. Met de verschrikkelijke gevolgen voor sommige van onze landgenoten uit het Rijnland.

De opstand tegen het Franse bewind begon in Alphen

Een vergeten geschiedenis

De opstand tegen het Franse bewind begon 20 april 1813 in Alphen met het uithangen van de oranjevlag uit de toren van de Alphense dorpskerk. De oorzaak van deze opstand was de conscriptie, verplichte dienstplicht, voor alle mannen in de leeftijd van 20 tot 40 jaar. Het was makkelijk voor het bewind die mannen op te roepen, daar ieder burger nu in de bevolkingsregisters moest zijn ingeschreven.
Vele doken onder om aan de conscriptie te ontwijken. Relletjes braken uit vooral in Woubrugge, Oudshoorn, Leiden en Alphen. Franse gendarmes maakten arrestaties van zeven en twintig oproerscheppers die in Leiden voor de krijgsraad moesten staan. In toepassing van het pasingestelde Wetboek van strafvervolging werden negen beklaagden vrijgeproken, dertien veroordeeld tot zware gevangenisstraffen en vijf mannen ter dood veroordeeld.
Vier werden voltrokken en één man, Jan de Blom, een 49-jarige molenaar uit Alphen, slaagde er in de vlucht te nemen. De dorpelingen uit Woubrugge en Oudshoorn werden opgesloten in de Leidse gevangenis ‘s-Gravestein.
Op donderdag 29 april 1813 werden Cornelis van den Bos, een 30 jarige timmerman uit Alphen; Cornelis Kruyk, eveneens uit Alphen, huisbediende 26 jaar; Abraham van Duren, een 34 jarige schoenpoetser uit Leiden en Frans Ribot, een 42 jarige lijndraaier, eveneens uit Leiden, op de Vestwal vlakbij de Hoogewoerdsepoort in Leiden, door de Fransen doodgeschoten (gefusileerd zeggen de Fransen). Om de rust bij de executie te kunnen handhaven, werden 600 man Franse troepen naar Leiden gezonden. Die bleven daar drie weken.
Het gaat zonder zeggen dat deze executies veel emotie veroorzaakten in Alphen en Leiden. Mensen waren stil en bang in afwachting van andere gebeurtenissen. Maar de volksopstand was door Franse militaire kracht onderdrukt.

In mei moesten dorpelingen zich inschrijven om in dienst te treden van de Nationale Garde. Op 2 mei had het Franse leger een overwinning behaald op de Russen en de Pruisiërs bij Lützen en daar kreeg de “medewerker”, schout van Oudshoorn, Leendert Kalkoven opdracht voor om op zondag 23 mei in alle kerken gedankdiensten te houden en een “Te Deum” te laten zingen.
Op 15 augustus 1813 werd de verjaardag van “Zijne Majesteit den Keizer en Koning” in ons verplicht gevierd met forse klokkengeluid, het houden van dankdiensten in de kerken en het uithangen van vlaggen van “des Morgens tot Zonneondergang” op alle publieke gebouwen en schepen. Officiële bekendmaking van het programma werd op 12 augustus door de Adjunct Maire van Oudshoorn, Leendert Kalkoven, bekend gemaakt.
Maar het is niet zeker dat God zo met Napoleon was. De troepen van de Europese Natie verzamelden zich in een coalitie en brachten aan de Franse Keizer een grote nederlaag toe in de “Bataille des Nations” (de Slag des Naties) op 16-19 oktober bij Leipzig in Duitsland.

Dat bracht een einde aan de Franse overheersing in Europa en dus de Franse bezetting van ons land. De laatste Franse troepen vertrokken uit het Rijnland aan het einde van november 1813, niet zonder om op 24 november in Woerden de misdaden herhaalden die hun voorvaders in 1672 hadden bedreven in Zwammerdam en Bodegraven. Vele inwoners werden mishandeld en gewond. In de stad werd grote schade aangebracht door terugtrekkende troepen.

Op 19 november werden de gevangen dorpelingen uit de Leidse gevangenis ontslagen.

Op 23 november werd bij proclamatie in ‘s-Gravenhage, Nederland weer vrij verklaard. Een Algemeen Bestuur werd ingesteld door Gijsbert Karel van Hogendorp, A.F.J.A. graaf van de Duyn van Maasdam en Leopold graaf van Limburg Stirum, om het land weer op normale gang te brengen, na het definitief vertrek van de Franse troepen. De prins van Oranje, in ballingschap in Engeland, werd teruggeroepen.

Het Algemeen Bestuur met v.l.n.r. Gijsbert Karel van Hoogendorp, A.F.J.A. graaf van Duyn van Maasdam en Leopold graaf van Limburg Stirum trad op als voorlopige regering na de proclamatie van 21 november 1813

De terugkeer van de Prins van Oranje

Op vrijdag 26 november verliet prins Willem Frederik met het schip “The Warrior” Engeland in gezelschap van de vertegenwoordiger van de Engelse regering, Richard le Poer French, Earl of Clancarty.

De Noordzee was slecht met hoge golven en zware windvlagen. Pas vier dagen, op dinsdag 30 november 1813, later landde het schip op het strand van Scheveningen, tegen vier uur in de middag. De sloep van de prins en zijn gevolg kwam ongeveer op dezelfde plaats aan waar hij achttien jaar eerder met zijn vader naar Engeland had moeten ontvluchten.

Landing van Prins Willem Frederik te Scheveningen

De prins werd eerst door enthousiaste vissers in een door paarden getrokken boerenwagen naar het huis van de tijdelijke gouverneur van de stad , Leopold graaf van Limburg Stirum, gebracht op de Lange Voorhout, bedekt met bladeren als gevolg van de zware storm van de voorafgaande dagen.
Inmiddels waren uitnodigingen uitgezonden naar de Haagse notabelen om kennis te maken met de prins.
Na afloop van de audiëntie van de notabelen dracht de prins een bezoek aan Gijsbert Karel van Hogendorp in zijn woning aan de Kneuterdijk. Veel werd er in de kranten niet over geschreven, althans niet over de inhoud van het gesprek. In ieder geval had van Hogendorp geijverd voor de terugkeer van het Oranjehuis. misschien had hij persoonlijke politieke ambities, maar dat weten we niet. Van Hogendorp had een schets gemaakt voor een grondwet. De prins was in 1813 één en veertig jaar oud, geen politieke ervaring. Zou hij een nieuwe stadhouder worden ?
Het Oranjebewind werd in alle eer hersteld in Holland in de persoon van prins Willem Frederik, die op donderdag 2 december 1813 in de Nieuwe kerk op de Dam te Amsterdam officieel als souveraine vorst werd ingehuldigd onder de naam van Koning Willem I.
Op zondag 5 december werden in alle kerken in Holland een dankdienst gehouden. Holland was weer vrij ! Dominee Sieverts hield zijn dankdienst in de Alphense kerk, daar waar acht maanden eerder de opstand was begonnen. Zijn preek was zeer indrukwekkend en de aanwezigen luisterdan met grote aandacht. Aanwezig waren als plaatselijke notabelen Leendert Ciggaer, in zijn funktie hersteld als schout van Alphen, Pieter Dozy, de vrederechter van Alphen en Steenstra Toussaint, schout van Aarlanderveen. Ook was aanwezig, in de overvolle kerk, Jan de Blom, die door vlucht zijn hoofd had gered in Leiden in april 1813.
Naast hem zat zijn vrouw Neeltje en hun acht kinderen.
Dominee Sieverts gebruikte in zijn preek de volgende woorden:

“……Dictatuur schrijft voor wat een mens moet denken en geloven. Maar dictatuur heeft geen toegang tot je hart, je gevoel en je geloof. Dictatuur schrijft voor om in de kerk te bidden voor de keizer der Fransen. Ook in déze kerk. Maar bidden doe je niet op commando. Bidden doe je met je hart., van je binnenkant, omdat je het wilt!” Wij kunnen nu in vrijheid bidden. Daazrom moeten we steeds bedenken dat in de strijd om die vrijheid de generaals onze helden zijn, doch dat het de soldaten zijn die voor de vrijheid hebben moeten vechten. De namen van de generaals worden opgetekend in het boek van de historie. De soldaten blijven echter naamloos en worden zeer snel vergeten.
De soldaten van onze gemeente hebben zo ver vooraangestaan, dat ze niet meer terug zouden komen. Hun stoelen zijn voortaan leeg. Wij missen hen. Wij missen Cornelis van den Bos en Cornelis Kruyk. Samen met vele anderen uit onze gemeente hebben zij gezorgd dat wij vandaag in vrijheid kunnen danken en bidden”.

Dominee Sieverts kijkt de kerk rond. Hij wacht, als hij nadenkt. Het blijft stil in de kerk, niemand beweegt. Hij stond eerst met beide handen geleund op de lezenaar, doch nu recht hij zich. Hij wijst dwingend met zijn rechterhand de kerk in. Het lijkt wel alsof hij iedereen persoonlijk aan wijst. Zijn stem klinkt plotseling  indringend. Ieder woord wordt apart uitgesproken.

“Vandaag zijn we dankbaar. Vandaag kennen we ook nog de soldaten, die voor ons hun leven hebben gelaten. Vandaag gedenken wij Cornelis van den Bos en Cornelis Kruyk. Vandaag gedenken wij de slachtoffers van de onderdrukking. Wij moeten echter wel bedenken dat uw gemeenschap haar gevoelens in niets zo zeer zal tonen, dan door hetgeen u zult vergeten. Kennen we morgen alleen nog maar de generaals? Laat ons danken.”

Dominee Sieverts vouwde zijn handen en boog zijn hoofd.

—

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in de “International Kroon Times” nr.9 (juli 2003).

Bronnen geraadpleegd voor dit artikel :

• Henk Dinkelaar : “Volk in Opstand, Dagboek van een Dorpeling”- Stichting Rijnlandse Historiën, Alphen aan den
  Rijn, 1990.
• Jean Tulard : « Napoléon » – Librairie Arthème Fayard, Paris, 1987.
• Georges Bordonove : « Napoléon » – Editions Pygmalion – Gérard Watelet, Paris, 1978.
• Gunther E.Rothenberg : “Les Guerres Napoléoniennes”- Editions Autrement, Paris, 2000.
• Marcel Baldet : “Dans les armées de Napoléon” – Librairie Hachette, Paris, 1964.

© Hans Arie Kroon – 18 november 2007.

Geschiedenis van Zoeterwoude en het geslacht Van Zwieten

Zoeterwoude in de moderne tijd sinds 1494

Na de overstromingen van 1508, 1509, en 1510 waarbij het land tussen het IJ en de Oude Rijn steeds weer overstroomt krijgt Rijnland in 1511 een begin van beheer over de Spaarndammer dijk. Hierdoor beginnen de uitgaven van Rijnland te stijgen en dus ook de lasten voor de plattelandsbewoners.

Na de dood van Hugo Hugoszoon van Zwieten in 1507 verliest de familie Van Zwieten zijn invloed in het stadsbestuur van Leiden, het is het begin van de ondergang van het geslacht als een invloedsrijke familie.

In 1514 telt Soeterwoude nu tachtig huizen, zeventien daarvan blijken tapperijen te zijn. Ongeveer 12% van de landerijen behoort aan geestelijke instellingen die daarover geen belasting behoeven te betalen. De overige landbezitters moeten dit opbrengen.

De dochters van de in 1507 overleden Hugo Hugensz. van Swieten verkopen in 1521 het landgoed Roodenburch (Rodenburg ) aan Jacob Cornelisz.

De schilder Lucas van Leyde krijgt op 6 augustus 1526 de opdracht om voor 35 ponden Vlaams een memorietafel te schilderen ter nagedachtenis van Claes Dircksz. van Swieten. Thans is dit, “Het Laatste Oordeel” van Lucas van Leyde, het meest beroemde schilderij dat in de Lakenhal, het Stedelijk Museum van Leiden, te bewonderen is. Claes Dircksz. van Swieten was houthandelaar en schepen en lid van de Raad van Veertig van de stad Leiden.

Gijsbrecht van Swieten draagt in 1531 zijn rechten als Ambachtsheer van Soeterwoude over aan zijn zoon Cornelis van Swieten bij gelegenheid van diens huwelijk met Anna van Borselen.

De nijverheid op het platteland wordt vanaf 1531 beperkt ten gunste van de nijverheid in de steden. Tot de felste tegenstanders van deze verordening behoort Cornelis van Swieten.

Nieuwe overstromingen ten noorden van de Oude Rijn gebeuren in 1532. De ontevredenheid neemt toe over het beleid van het Hoogheemraadschap van Rijnland. Hoge lasten terwijl veel land is vrijgesteld van betaling.

Heer Cornelis van Swieten komt in 1541 tegen betaling met de stad Leiden overeen dat in Soeterwoude geen lakenindustrie meer uitgeoefend mag worden. Heer Cornelis was hiertoe gedwongen vanwege financiële problemen.

De Leiderdorpse brug wordt in 1541 voor het laatst vermeld. Vermoedelijk is deze vrij spoedig daarna afgebroken. Het tijdstip van de bouw van de nieuwe brug is niet bekend.

In de periode 1540 – 1544 wordt het gehele gebied van Rijnland opgemeten. In 1542 wordt Soeterwoude opgemeten, hetgeen leidt tot de samenstelling van het eerste morgenboek. Dit is een per plaats opgestelde lijst van grondeigenaren en de grootte van hun bezittingen voor het verdelen van de aan het Hoogheemraadschap van Rijnland te betalen heffingen. Later wordt het ook gebruikt voor de verpondingen, dat is de grondbelasting. In het vervolg wordt deze lijst om de vijf jaar geactualiseerd. Het landgoed Kroesden is 20 morgen groot. In 1404 had dit landgoed dezelfde oppervlakte.

Heer Cornelis van Swieten overlijdt in 1543. Zijn minderjarige zoon Adriaen van Swieten wordt nu Ambachtsheer van Soeterwoude en Stompwijk.

De nalatenschap van Heer Cornelis van Swieten blijkt na zijn dood met schulden overladen te zijn. De nazaten kunnen hun financiële verplichtingen niet meer nakomen (bankroet noemen we dat). De voogden van Heer Adriaen krijgen toestemming om veel bezittingen uit de erfenis te verkopen. Heer Adriaen blijft echter kasteelheer van Swieten.

Naar aanleiding van een geschil wordt de Grote Polder in 1545 opnieuw opgemeten en in kaart gebracht. Deze kaart, die nog steeds bewaard is gebleven, is één van de oudste gedetailleerde plattegronden van Soeterwoude. Toestemming wordt in 1545 verleend om een nieuwe Grote Molen te bouwen aan de Koppelwatering. Hier staat de huidige Grote Molen nog steeds.

De plattelandsplaatsen verzetten zich van 1545-1546 tegen de hoge lasten van het Hoogheemraadschap Rijnland die volgens de nieuwe in 1542 opgemeten gegevens in rekening worden gebracht.

De voogden van Heer Adriaen van Swieten verkopen in 1545 de rechten (verbonden aan het Ambachtsheerschap van Soeterwoude) aan de stad Leiden voor 5000 Karolus gulden.

Keizer Karel V wil in 1545 de aankoop van Soeterwoude en omgeving goedkeuren op voorwaarde dat hij een deel van de boeten, wat een belangrijk deel van de inkomsten van een Ambachtsheer vormen, kreeg.

De stad Leiden verkoopt in 1547 tegen een aanzienlijk lager bedrag dan de aankoopsom in 1545 de rechten van Soeterwoude aan Willem van der Coulster van Alkemade. Deze wordt de nieuwe Ambachtsheer van Soeterwou­de. Hij was eerder burgemeester en schout van Leiden en Hoogheem­raad van Rijnland. Hij woont op het Huis Rhijnegom.

Leiden laat bovendien in de verkoopsvoorwaarden bepalingen opnemen waardoor zij de economische zeggenschap over Soeterwoude behoudt. Dit betrof vooral het tegengaan van activiteiten met betrekking tot de textielindustrie. Dit kost Leiden wederom veel geld.

Een aantal bewoners van Soeterwoude proberen in 1548 in een proces de economische beperkingen in de overeenkomst van 1547 ongedaan te maken.

De nieuwe Grote Molen aan de Koppelwatering wordt in 1549 in bedrijf gesteld. De oude watermolen aan de Rijnegommer vaart wordt afgebroken.

Na 1550 maakte het gereformeerde protestantisme een stormachtige groei door.

De Barre molen is door een zware storm in 1552 omgewaaid. De nieuwe molen komt verder van de Hoge Rijndijk te staan, waar hij vandaag nog staat.

Agatha van Alkemade wordt in 1554 Ambachtsvrouw van Soeterwoude. Zij is een dochter van Willem van der Coulster en Josine van Swieten en gehuwd met Jan van Culemborg. Jonkheer Adriaen van Swieten begint in 1560 een tevergeefs proces om de in 1545 door zijn voogden gedane verkoop van de rechten van Soeterwoude ongeldig te doen verklaren.

De Heer van Leiderdorp geeft in 1563 de Leiderdorpse brug in pacht. Hieruit volgt dat er toen weer een brug over de Oude Rijn lag.

Begin van de Hervorming en de Opstand tegen Spanje

Vanaf 1560 ontstond een proces van radicalisering met 1566 als hoogtepunt. In de lente begonnen, eerst in Vlaanderen, grootscheepse predikaties in het open veld (hagepreken). Dit leidde op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de beeldenstorm. Daarna op 16-8 in Ieperen; op 20-8 in Amsterdam en 22-8 in Gent. Vele steden volgden. Vooral plaatsen met een zwak stadsbestuur waren het slachtoffer. Leidse beeldenstormers plunderen o.a. het nonnenklooster Roomburgh waaruit zij echter worden verjaagd door toegesnelde boeren. De Protestanten nemen de kerk van het Minderbroeders klooster op het Waardeiland tegenover de huidige watertoren in bezit. Tegelijkertijd met de plundering van het klooster Roomburgh is mogelijk ook kasteel Roodenburgh geplunderd. Enkele jaren later blijkt het niet meer te bestaan.

De eerste hagepreek – verboden protestantse kerkdienst in de open lucht – wordt in 1565 nabij de ridderhofstede Coebel (aan de Haagweg) gehouden. Vier en vijftig leden van de lagere adel bieden in 1566 te Brussel de landvoogdes Margaretha van Parme een smeekschrift aan. Zij vragen voor de schorsing van de plakkaten tegen de Protestanten en bijeenroeping van de Staten Generaal. Tot de ondertekenaars behoort onder anderen Adriaen van Swieten.

Eind 1566 bepaalde de synode van Antwerpen dat het wettelijk was toegestaan om de religie met de wapenen te verdedigen. Het schrikbewind van Duc d’Alva maakte echter korte metten met de gereformeerde troepen en brachten het protestantisme aan de rand van de afgrond.

Buiten de Wittepoort wordt in 1567 aan de Haagweg voor de Protestanten een noodkerk gebouwd. Met de komst van de hertog van Alva, die tot opdracht had de (Spaanse) orde te herstellen en het Protestantisme te vernietigen, wordt deze kerk weer afgebroken.

Jan Cornelius van Oossanen is pastoor te Soeter­woude sinds 1567. Hij overlijdt op 2 oktober 1574 te Haarlem waar hij na het uitbreken van de oorlog tegen Spanje zijn toevlucht had gezocht.

Jonkheer Adriaen van Swieten vlucht op 24 juni 1568 naar Embden waarna hij op 31 augustus 1568 door de Spaanse hertog van Alba (Alva) verbannen en vogelvrij wordt verklaard. Hij werkte nauw samen met Willem van Oranje en andere Hollandse adelen in hun verzet tegen Alva. Dit evenement wordt gerekend als de begin datum van de Tachtig Jarige Oorlog met Spanje voor geloofsvrijheid en Onafhankelijkheid van Holland.

Door het teruglopen van de inkomsten van de Soeterwoudse parochiekerk moet de Commanderij van de St. Jansorde in Haarlem in 1569 financieel gaan bijspringen.

In juli 1570 keert Jonkheer Adriaen van Swieten voor enige tijd clandestien terug op kasteel Swieten.

Het Rijnland benoorden de Oude Rijn komt op 1 November 1570 onder water te staan. Deze vloed staat bekend als de Allerheiligenvloed. De Hoge Rijndijk wordt versterkt. De Diemersdijk aan de Zuiderzee bij Amsterdam, breekt op negen plaatsen door.

De vrijheidsoorlog tegen Spanje

Onder de Watergeuzen die Brielle op 1 april 1572 veroveren bevindt zich ook Jonkheer Adriaen van Swieten, die een leidende rol gaat spelen in de beweging van de Watergeuzen.

Hierna volgt een opstand tegen de Spaanse overheersing. Onder de steden die zich bij de opstand aansluiten bevindt zich ook Leiden. Op last van Alva vluchten vele priesters naar Utrecht. Onder hen bevindt zich ook Jan Cornelisz. van Oossanen, pastoor van Soeterwoude.

Op 11 december begint het Spaanse beleg van Haarlem. Dat duurt tot 20 juli 1573.

Chronologie van het jaar 1573

Tijdens het beleg om Haarlem wordt Leiden een wapenplaats voor ontzettingstroepen. De boeren uit de omgeving worden geprest om hun producten aan deze troepen af te staan.

Tussen juni en november bereidt Leiden zich voor op een Spaanse belegering. Binnen een halve mijl rondom de stad wordt alles vernietigd (huizen afgebroken, bomen gekapt). Tot de afgebroken gebouwen behoort de ridderhofstede Coebel aan de Haagweg dat later niet meer wordt opgebouwd. Aan de Hoge Rijndijk worden Rijnegom en Meerburgh door de Leidenaren afgebroken. De Koepoort wordt gesloten en met aarde gevuld.

10 oktober: De eerste Spanjaarden komen te Soeterwoude en Leiderdorp aan.

14 oktober: Door de stad Leiden wordt bij de kruising Vliet – Roomburger Watering en Vrouwenvaart een schans aangelegd, de zogenaamde Lammenschans.

31 oktober: De stad Leiden is nu ingesloten door de Spanjaarden.

12 november: Alle bouwwerken buiten de stad moeten gesloopt worden, uitgezonderd de molens en de steenovens.

26 november: Een vendel van 100 manschappen neemt vanuit Leiden de Lammenschans in bezit.

29 november: De molen buiten de Wittepoort door brand verwoest. De Spanjaarden komen tot dicht onder de stadswallen.

7 december: De Lammenschans valt in Spaanse handen. De molen buiten de Koepoort wordt in brand gestoken.De Staten van Holland nemen in december een verordening aan waardoor het de Rooms Katholieken verboden wordt hun godsdienst uit te oefenen.

Chronologie van het jaar 1574

21 maart: De Spaanse troepen breken hun beleg op. Zij reizen af naar de Mookerheide.

25 maart: De poorten van de stad Leiden gaan weer open.

14 april: Slag op de Mookerheide. Lodewijk en Hendrik van Nassau sneuvelen.

16 april: Het garnizoen uit Leiden vertrekt.

26 april: Personen die buiten de stadsmuren van Leiden bezig zijn hun huizen te herstellen krijgen het bevel deze werkzaamheden binnen drie weken ongedaan te maken.

25/26 mei: De eerste Spanjaarden te Leiderdorp gesignaleerd.

29 mei : De Spanjaarden staan aan de Waddinger schans.

8 juni: Mislukte poging om de Spanjaarden te beletten de Lammenschans weer op te werpen.

Voorjaar en zomer: De Spaanse troepen bouwen schansen bij Boshuysen, Lammen en aan de Hoge Rijndijk tegenover Leiderdorp. Het dorp wordt bezet door Spaanse troepen. Geruïneerd of verwoest worden het klooster Roomburgh als mede de kastelen Swieten en Cronesteyn. Ook de ridderhofstad Ter Chijs ondergaat eenzelfde lot. Vele bewoners vluchten naar elders.

29 juli: Bij een uitval veroveren de Leidenaren de Boshuyser schans.

3 augustus: Het eerste gat in de zeedijken wordt gemaakt met het doel om het belegerde Leiden over water te gaan ontzetten.

10 september: Het waterpeil is nu zo hoog dat uit de Maassteden een Geuzenvloot richting Leiden kan vertrekken.

21 september: De Watergeuzen onder Boisot breken aan de Zegwaartse weg – tussen Benthuizen en Zoetermeer – door de Spaanse linies. Hierdoor komen de landerijen tot aan de Noord Aa onder water te staan.

22 september: De Spanjaarden aan de Noord Aa verjaagd. Op de landerijen richting Soeterwoude lopen de koeien nog buiten, deze landerijen staan dus nog niet onder water.

23 september: De dijk langs de Noord Aa en de Weipoortse Vliet doorgestoken waardoor de landerijen richting het dorp overstroomd raken.

24 t/m 27 september: Het water blijft, mede door de wind, veel te laag om met platbodem vaartuigen richting Leiden te kunnen trekken. Wel vinden enige schermutselingen plaats met de Spaanse bezetting die te Soeterwoude en op Swieten gelegerd zijn.

28 september: Prins Willem van Oranje bezoekt de Geuzenvloot die noodgedwongen op de Noord Aa niets ligt te doen.

29 september: Weersomslag waardoor het fraaie najaarsweer plaats maakt voor stormachtig weer. De Noordwester storm stuwt het zeewater via de dijkbreuken het land binnen.

1 oktober: De wind draait naar het Zuidwesten waardoor het water richting Oude Rijn wordt gestuwd.

2 oktober: Midden in de nacht verlaat de Geuzenvloot de Noord Aa en wordt de Kerkban veroverd die doorgestoken wordt. Na veel geploeter wordt de Meerburgerwatering bereikt. Het dorp wordt in brand geschoten waarna de Spanjaarden via de Hofweg trachtten te ontkomen. Het Geuzengeschut op het Papenmeer veroorzaakt paniek onder de terugtrekkende Spanjaarden. Velen verlaten de Hoflaan om vervolgens te verdrinken in de naastgelegen landerijen. De Spaanse bevelhebber Valdez die te Soeterwoude verbleef, weet via de Hofweg Voorschoten wel ongestoord te bereiken. Ook de Spanjaarden die via Stompwijk proberen te ontkomen weten het vege lijf te redden. Rond het middaguur is deze operatie voltooid. Te Haarlem overlijdt de uitgeweken Soeterwoudse pastoor Jan Cornelisz. van Oossanen.

In de nacht van 2 op 3 oktober: in opdracht van de Spaanse bevelhebber Valdez verlaten de Spanjaarden in stilte de schans te Lammen. De Spaanse troepen trekken weg naar Leiderdorp.

3 oktober: Om negen uur in de ochtend bereikte de Geuzenvloot Leiden. Na de kerkdienst rukken de Watergeuzen via de Hoge Woerdspoort op naar Leiderdorp dat door de Spanjaarden wordt verlaten. Slechts bij Ter Wadding aan de Haagweg weten de Spanjaarden zich nog weken te handhaven. Op 15 oktober 1574, twaalf dagen na het ontzet van Leiden, wordt Margaretha van Culemborg als opvolgster van haar overleden moeder Agatha van Alkemade, officieel ingeschreven als ambachtsvrouw van Soeterwoude. Op dat moment was dit gebied zo goed als ontvolkt, voor een groot gedeelte verwoest en stond het geheel of gedeeltelijk onder water. Vrouwe Margaretha zal uit dit bezit in de eerste jaren weinig inkomsten hebben genoten. Na de Spaanse oorlog wordt het kasteel Zwieten weer helemaal opgebouwd. De afbeeldingen die wij van het huis Zwieten hebben dateren dus uit de periode na de opbouw. De mooiste en bekendste zijn van de hand van Roeland Roghman, die van 1620 tot1686 leefde en die veel kastelen en buitenhuizen in het Rijnland geschetst heeft.

Het tragische einde van het kasteel Zwieten

In het jaar 1602 verkoopt Jonkheer Adriaen van Swieten zijn voorvaderlijk kasteel Swieten aan Heer Hugo Cuyk van Mierop , Heer van Calslagen. Jonkheer Adriaen mag de titel van Heer van Swieten tot zijn dood – in 1624 – blijven voeren.

De kinderen van Van Mierop verkochten in 1632 het kasteel Zwieten aan Cornelis Bicker, burgemeester van Amsterdam en hoogheemraad van Rijnland. De familie Bicker beheerst in belangrijke mate het politieke en economische leven in die tijd van de stad Amsterdam. De zoon van Cornelis, Gerard Bicker, erft in 1660 het kasteel Zwieten van zijn vader. Hij neemt nu de naam Heer Gerard Bicker van Swieten aan.

In 1666 schenken Heer Gerard Bicker van Swieten, hoogheemraad van Rijnland en zijn echtgenote Cornelia Bicker van Swieten een gebrandschilderd glas aan de Oudhoornse Kerk in Alphen aan den Rijn.

In 1717 onderging het kasteel Zwieten een grote verandering, zowel in- als uitwendig. Ook de tuinen werden geheel naar de toenmalige Franse stijl opnieuw ingericht, met grote waterpartijen, in navolging van de tuinen van het Paleis van de Franse Koning Lodewijk XIV te Versailles, bij Parijs. In de tuin van kasteel Zwieten kwamen, als ook in imitatie van Versailles, beeldengroepen voor, waarbij enkele sfinxen. Deze sfinxen werden later, toen het kasteel in 1794 in verlaten werd, per veiling verkocht aan graaf van Bijland voor zijn herenhuis aan de Rijndijk.

Mr. Gerard Bicker, de eigenaar van het buiten Swieten, overlijdt in 1753.

De familie Bicker verkoopt Swieten in het jaar 1755 aan de Heer Lampsin, baron van Tobago. Deze verkocht het domein echter weer in 1777 aan Jan Danser-Nijman. Lang heeft deze het kasteel niet lang bewoond, want in 1794 bleek het leeg en verlaten te zijn en in 1795 blijkt uit akten dat het kasteel ontmanteld werd en met de sloop begonnen was. De afbraak is in 1805 voltooid, het puin is later gebruikt voor de verhar­ding van de weg Den Haag – Gouda. Alleen de slotgracht met enkele muur- en funderingsresten in het water is alles wat er van het eens zo prachtige kasteel Zwieten overbleef.

Er hoorden bij het kasteel 9 morgen (7.7 ha.) land en is in de tijd van Adriaen van Swieten uitgebreid tot 54 morgen (45.9 ha.) land. Ook had het kasteel een mooie oprijlaan met essen gepland en een poort, waar bij graafwerkzaamheden nog iets is van teruggevonden. Tevens waren er, zoals in de mode van de tijd, zoals bij het Hof van Alphen, boomgaarden, singels en een omdijk. Maar dit is nu allemaal verleden tijd.

In 1977 vierde Zoeterwoude uitbundig het 700-jarig bestaan. Dit feest was gebaseerd op het feit, dat op 1 september 1276 de naam Zoeterwoude voor het eerst in een officieel stuk werd gebruikt, namelijk in een akte, waarin Floris V, Graaf van Holland, het gebied van Zoeterwoude in leen uitgaf aan Dirk van Santhorst. Maar….toch zegt de dichter onder het alom bekende plaatje van “Het dorp Zoeterwoude”:

Dit dorp o Lezers is zeer oudt
`t Wierd door `t Romeinse volk gebouwd
`t pronkt aan den kant der Rhijn,
met schoone Buitens, dreeven,
En kan ons lekkere Kaas en puik
van Boter geven.

Bronnen

Geraadpleegde bronnen voor dit artikel :

Petrus Plemper : “Beschrijving van de Heerlijkheid en het Dorp Alphen aan den Rijn “ (1714)

Kroniek van Zoeterwoude, document Internet.

Revue Suetan nr.131 – februari 2004

P.C.J.Ruigrok : “De Bourgondisch-Habsburgse Nederlanden”, document internet (2000).

Jan van Leuken: “725 jaar Zoeterwoude”, document Internet (2002).

Thimo de Nijs en Eelco Beukers: “Geschiedenis van Holland”, deel I (Hilversum, 2002).

“Het huis te Zwieten” gepubliceerd in het Van S/Zwieten Contactblad , 11e jaargang – nr.1-maart 1987.

Met mijn speciale dank voor zijn vriendelijke medewerking aan de heer Koos Jaap van Zwieten, Docent Anatomie aan de Universiteit van Hasselt in België.

Mijn dank eveneens voor zijn vriendelijke medewerking aan de heer Joop Beemer, voormalige secretaris van de stichting Oud Zoeterwoude.

Geschiedenis van Zoeterwoude en het geslacht Van Zwieten

Zoeterwoude in de middeleeuwen

Vanaf omstreeks het jaar 1000 werd begonnen onder het bewind van de Hollandse graven aan het ontginnen van de Rijnlandse veengebieden.

In het jaar 1049 kwam Floris I aan het bewind in het graafschap Holland, als opvolger van zijn vader Dirk IV, die vanaf 1039 het graafschap in leen had van de Duitse keizer. Deze had in 1048 de Rijnsburg, bij Leiden, verwoest. Kort hierna had hij op een plaats waar twee Rijnarmen en de Mare te samen kwamen, een burcht gebouwd, de zogenaamde Leitheriburch.

Omstreeks 1060 moesten de bewoners van de toen bestaande dorpen een zogenaamde ‘botdingbelasting’ gaan betalen. Een ‘botding’ was een rechtsgeding die de Hollandse graaf hield in de plaatsen die hij tijdens zijn rondreizen aandeed. Plaatsen die na het einde van deze ‘botdingreizen’ ontstonden betaalden deze belasting niet. Suetan was botdingbelasting schuldig, evenals het huidige Zoetermeer. Benthuizen (bij Hazerswoude), dat later als dorp ontstaan is, echter niet. Suetan – de oudste vorm van de naam Swieten – kan men dus beschouwen als de hoofdplaats van een zogenaamd ‘kerspel’, een plattelandsdistrict. Dit district lag langs de Oude Rijn tussen de Vink en de Groenedijk. De stad Leiden bestond toen nog niet.

In het jaar 1083 deed graaf Dirk V samen met zijn echtgenote schenkingen aan de Abdij van Egmond. Tot deze schenkingen behoorde land te Suetan, Rodenburg, Rodenburgerbroek, Waldmannerveen en Boschusa. Waldmannerveen is waarschijnlijk te zoeken in het huidige dorp Soeterwoude. Deze naam als mede Rodenburgerbroek duiden er op dat er in deze periode al begonnen was met het ontginnen van het veengebied. Boschusa is de oudste schrijfwijze voor Boshuizen (thans Leiden zuidwest).

Omstreeks 1100 werd begonnen met de aanleg van de zogenaamde “Omdijken” en de “Wendeldijken” in Soeterwoude.

In 1163 vond opnieuw een enorme vloedgolf plaats, waardoor de uitmonding van de Oude Rijn bij Katwijk helemaal verzand raakte.

Graaf Floris III liet een dam aanleggen bij Zwammerdam, de Swadenburgerdam genoemd. In een oorkonde daterend uit 1165 gaf de keizer van het Heilige Roomse Rijk, Frederik Barbarossa, opdracht aan graaf Floris III om deze dam te ontmantelen, want deze veroorzaakte grote overstromingen in het Bisdom van Utrecht. Of de Hollandse graaf daadwerkelijk zijn dam heeft afgebroken is echter niet bekend.

In 1196 vond opnieuw een grote stormvloed plaats, waardoor de Zuiderzee ontstond en het toen nog kleine Haarlemmermeer via het Spaarne direct onder invloed van de zee kwam te staan.

Na de dood van graaf Floris III in 1203, brak een opvolgingsoorlog uit tussen gravin Ada en haar oom Willem I. Hevige gevechten vonden plaats in het Rijnland rondom de Leidse burcht. In deze periode moet ook het dorpje Swieten geheel, of gedeeltelijk ontvolkt zijn geweest. Graaf Willem I heeft de bewoners, al of niet welwillig, naar Leiden verplaatst. Ook het dorp Leiderdorp nabij de Zijl is in die tijd verdwenen, terwijl de bevolking van Oegstgeest in aantal verminderde. In deze periode is Leiden juridisch losgemaakt van het omringende platteland. Het eerste gebiedsverlies.

In 1204 werd een overeenkomst gesloten tussen graaf Willem I van Holland en Diederik, de bisschop van Utrecht. Daarin werd besloten om een doorstroom opening in de Suadenburgerdam te maken, om overvloedig water en kleine scheepjes door te laten.

In 1205 wordt een zekere Florentius van Soetrewold vermeld in de kronieken. Hieruit valt af te leiden dat het dorp toen al bestond. Het lag op de grens van twee ontginningsgebieden, deze zijn te herkennen aan de loop van de sloten.

De Wendeldijk die omstreeks 1226 voltooid werd, liep van de duinkant af langs Warmond, Alkemade, Leimuiden en Aalsmeer. Hij bezat zeven uitwateringssluizen om het Rijnwater door te laten en op die manier ook de dorpen ten zuiden van de Oude Rijn tegen het zeewater te beschermen. Datzelfde jaar wordt de breedte van de doorstroom opening in de Suadenburgerdam door een overeenkomst vastgesteld.

Petrus Plemper, de beroemde Alphense geschiedschrijver, leert ons dat in 1250 een begin wordt “gemaeckt met het Hofpaleis met de Zaal en Kamers timmeren in de wildernis en boswarenden van zijnen Hage”, de toekomstige Ridderzaal in Den Haag.

en “dat Wilhelm, Rooms Koning, orde gaf, beraden met Lands Edelen, een Damsluis over ‘t Spaarne te leggen vierentwintig voeten breed en die Tol te betalen, in Anno 1253.”

In 1255 bevestigt graaf Willem II, (Rooms Koning sinds 1247), de autoriteit van het “Heemraetschap van den Spaarndamme”. Sinds 1324 draagt dit Hoogheemraadschap de naam Rijnland.

Een jaar later vond graaf Willem II een tragische dood bij Hoogwoud, waar hij door het ijs zakte en dood geknuppeld werd, in een mislukte veldtocht tegen de Friezen.

Graaf Floris V

Floris V volgde hem op als graaf van Holland en trachtte in 1272 vanuit Alkmaar over land Friesland te veroveren, maar dit mislukte.

Op de eerste dag van september 1276 ontvangt Dirk van Santhorst het Ambacht Sotrewold in leen van graaf Floris V. Hiermede vangt in feite het zelfstandig bestaan aan van de ambachtsheerlijkheid Soeterwoude, doordat Dirk van Santhorst de zeggenschap kreeg over de lagere rechtsmacht.

Vier jaar later, in 1280, wordt voor het eerst melding gemaakt van een kerk in het dorp, met zoals gewoonlijk was, een losstaande toren. Waarschijnlijk viel het gebied aan de Hoge Rijndijk (de voormalige Romeinse heerweg) onder de autoriteit van de St.Pieterskerk te Leiden, terwijl een ander gedeelte onder de kerk van Leiderdorp viel.

In 1281 ondertekende graaf Floris V een overeenkomst , waarbij hij de ambachten Waddinxveen en Poliën en een groot veengebied met Benthuizen als kern, ter ontginning uitgaf in “leen” uit aan de zeer vermogende heer Dirk van Teylingen, voor het enorme bedrag van 1333 pond Hollands.

Tegelijkertijd draagt hij ook het visrecht in de Swiet, de Noord Aa en in de Burmade in “leen” over. Dit laatste watertje vormde de verbinding tussen de Swiet en de Willick, nu een onderdeel van de Hoogeveense vaart. Het ligt iets ten noorden van het huidige Weddepad.

In 1282 probeerde Floris V opnieuw om Friesland te veroveren, deze keer vanuit zee. Zijn troepen landden in Wijdenes en veroverden Drechterland tot aan Hoogwoud, waar ze het lichaam van Willem II terugvonden.

In 1284 voerde graaf Floris V een Handvest uit “waarby alle de geene welke eenige Landen zoo binnen als buiten Haezaerswoude woonende, Schat- en Beedegelden, Acker en Ackersgelden zoude betalen”. Om deze zware belastingregeling ontstond veel ongenoegen.

In 1286 verenigt graaf Floris V de ambten van Dijkgraaf en Baljuw van Rijnland. De Baljuw was de hoogste rechterlijke functionaris van een gebied, in dit geval van Rijnland. Hiermede wilden de heemraden van het “Heemraetschschap van den Spaarndamme” hun beslissingen een dwingend karakter te kunnen geven.

In 1289 vaardigt graaf Floris V een keur uit betreffende het tienderecht en de rechtspraak in het “Zoutwouder Ambacht”.

In 1292 wordt vermeld dat het blokland onder Zegwaard – gelegen langs de Slootweg, de weg tussen Gelderswoude en Benthuizen – tot de parochie van Soeterwoude behoorde. Hieruit kan men opmaken dat het moeras rondom Gelderswoude al reeds in cultuur was gebracht.

In 1295 is voor het eerst sprake van ‘t Huys Roodenburch. De houten palissadering heeft plaats gemaakt voor een vierkante stenen muur met op de hoeken torens. Het kasteel is omgeven door een slotgracht en wordt door de familie van Raaphorst bewoond.

De ambachtsgrenzen worden van 1295-1296 in dit gebied vastgelegd. De grens met Benthuizen zal worden gevormd door de Broeksloot.

In 1296 word Graaf Floris V door Gerrit van Velzen vermoord. De samenzwerende edelen worden van hun goederen beroofd. Heeft de familie Raaphorst hierdoor kasteel Rodenburg verloren?

Gerard is de oudste van Swieten die we kennen. In 1296 beloofde hij voor de schepenen van Leiden, Hugo Veren Baartradenzoon niet langer lastig te vallen voor het handgeld dat Hugo hem schuldig was als waarborg bij de koop van land onder Groenendijk. Enige andere edellieden, waaronder zijn broer Boudewijn en Floris van Rinneghem, stonden voor hem borg. Florens bewoont het huis Rinneghem.

Floris’ zoon Jan overleed in 1297 kinderloos en het graafschap van Holland ging nu over naar het huis van Henegouwen.

Holland onder het bewind van het Huis van Henegouwen

Op 17 februari 1305 ontvangt Heer Philips van Santhorst, de zoon van Dirk van Santhorst, het ambacht Soeterwoude in leen van de hand van graaf Willem II van Henegouwen.

In 1306 komt Gerard van Swieten weer in de boeken voor. Of hij daadwerkelijk op Zwieten woonde, is niet zeker. Zijn zoon Dirk echter wel, hij wordt in 1316 in de boeken vermeldt. (zie hieronder).

Zeven jaar later, in 1312, wordt voor het eerst het Huys Swieten op een goederenlijst vermeldt.

Het jaar daarop krijgt Heer Philips van Santhorst het kasteel Rodenburg in leen.

Na de dood van Heer Philips van Santhorst in 1317, wordt zijn zoon, ook Philips van Santhorst geheten, met zijn leengoederen beleend.

In 1321 wordt Swieten als een leengoed vermeldt. Dirk van Swieten is de eerste persoon waarvan wij weten dat hij de kasteelheer van Swieten was. Hij was de zoon van Gerard van Swieten, waarvan bekend is dat hij bezittingen had aan ondermeer de Groenendijk. De familie van Swieten is de meest dominerende familie in de geschiedenis van Zoeterwoude geworden.

In 1328 draagt graaf Willem III de patronaatsrechten van de Zoeterwoudse kerk over aan de landscommandeur van de St.Jansorde der Maltheser ridders. Tot dit patronaatsrecht behoorde het voorrecht om pastoors te benoemen.

Uit een acte blijkt dat Heer Dirk van Swieten in tweede gehuwd was met Emmegaerde van Renneghem. Waarschijnlijk is hij door dit huwelijk ook in het bezit van het leengoed Rijnegom gekomen.

Uit grafelijke belasting documenten blijkt dat Soeterwoude een armelijk gebied was en dus niet aan extra belastingheffing was onderworpen.

In het funeste jaar 1345 verloren Heer Dirk van Swieten en zijn broer Herman met graaf Willem IV hun leven met de bloem van “vierhonderd Baronnen, Ridders en Schildknapen”, zo verteld Petrus Plemper, in de slag bij Stavoren in een mislukte poging om Friesland te veroveren.

De grafelijke macht ging nu over op de zuster van Willem IV, Margaretha, die met de Duitse keizer, Lodewijk van Beyeren, getrouwd was.

Op 23 augustus 1350 werd de heer Claes van Swieten in de stad Delft doodgeslagen, omdat hij samen met Jan van Egmond, Gerard van Heemskerk, Jan van de Wateringe, de heer van Arkel en de stad Delft plannen smeedde om Willem van Beyeren graaf van Holland te maken – in plaats van zijn moeder Margaretha – en de heer van Brederode uit de weg te ruimen. Dit voorval wordt in het algemeen beschouwd als het begin van de Hoekse en Kabeljauwse twisten, de partijstrijd die tussen 1350 en 1428 het graafschap Holland verscheurde.

Dirk, de zoon van Claes van Swieten volgt hem op als kasteelheer van Swieten.

In 1352 overlijdt Gerard van Swieten, zijn neef Dirk – de zoon van zijn overleden broer Claes – krijgt nu het huis Rijnegom in bezit. Dirk van Swieten was een belangrijk en rijk man. Hij had in bezit het leengoed Swieten met 36 morgen land (30.6 ha.), het leengoed Rijnegom met 45 morgen land (38.3 ha), 36 morgen land (30.6 ha.) te Baerle (in de Barrepolder), 51 morgen (43.4 ha) nog elders in Soeterwoude en diverse geldswaardige rechten.

In 1355 bepaalt graaf Willem IV dat de werkzaamheden aan de Zoeterwoudse dijk stilgelegd moesten worden. De grens tussen Leiden en Zoeterwoude blijft het Rapenburg.

Heer Dirk van Swieten blijkt in 1345 geen leenhulde voor het Kasteel Swieten te hebben gebracht. Omdat hij dit bleef weigeren, gaf de graaf van Holland in 1360 zijn toestemming om het kasteel Swieten te laten afbreken. Het is onbekend of dit werkelijk gebeurd is. Waarschijnlijk niet, want het wordt in 1424 weer in de Kroniek van Zoeterwoude vermeldt, als de Heer Willem van Montfoort het kasteel aan Heer Boudewijn van Swieten verkoopt.

Heer Jan van Egmond overlijdt in 1376, vermoedelijk is toen zijn dochter, jonkvrouw Lispelt van Egmond (van Rodenburg), ambachtsvrouw van Soeterwoude geworden.

Uit een in maart van 1369 gehouden onderzoek van een grafelijke commissie blijkt dat er in Soeterwoude 110 gezinshoofden zijn, waarvan 24 te Gelderswoude. Het aantal bewoners zal toen ongeveer 660 zijn geweest. In de zomer treft de pest ook het platteland waardoor bijna 43% van de Soeterwoudse bevolking komt te overlijden. Dit houdt in dat ongeveer 280 personen in een beperkt aantal maanden zijn overleden.

Bartholomeus van Raephorst doet op 23 april 1389 afstand van een gedeelte van Soe­terwoude ten gunste van Leiden ter vergroting van de stad van het Rapenburg naar de Singels. Vanwege de slechter wordende economische situatie vragen veel ambachten – waaronder Soeterwoude – in 1398 dispensatie voor de lasten die de grafelijke veldtochten naar Friesland moeten financieren. De graaf koopt deze protesten af.

Op de XXIX ste van Hooymaand, van het jaar 1398, werd een overeenkomst getekend, “dat de Vriezen de Graven Holland zouden erkennen voor hun wettige Landsheren. Dit zou een eind brengen aan de jarenlange strijd van de graven van Holland met de Friezen. Jonkvrouw Lisbeth van Egmond, weduwe van Philips van Tetrode, draagt op 14 februari 1405 de rechten op Soeterwoude over aan haar zwager Ridder Bartholomeus van Raephorst waardoor deze Leenheer (Ambachtsheer) wordt van het Ambacht Soeterwoude en de rechtsmacht daarover in handen krijgt.

Het Hoogheemraadschap van Rijnland geeft in 1406 vergunning voor de aanleg van een watering van de Noord Aa naar Leiden door het dorp Soeterwou­de. Hierdoor ontstaan de Zuidbuurtse watering, ‘t Watertje, de Noordbuurtse watering en de Vrouwenwatering die bij de Lammen aansluit op de Trekvliet.

De Ambachtsheer van Soeterwoude, Adriaen van Raephorst, verleent in 1408 aan Floris van Alkemade het recht een windwatermolen te stichten in Soeterwoude.

Heer Dirk van Swieten overlijdt in 1413. Hij was de aanzienlijkste van de vroege Van Zwieten. Uit zijn latere jaren dateert een opsomming van al zijn lenen. Hij bezit dan 36 morgen in de Barrepolder, die bij Zwieten horen; 47 morgen onder Zoeterwoude die hij had gekregen van zijn oom Herman; het kasteel Rijnegom met 45 morgen; de Duifhuis boomgaard en Duifhuis- kamp in de hoeve van Zwieten (4 morgen); het goed Verlijsbettenkamp in Heemskerk en de lenen van Urk en Emmelwaarde. Bovendien bezat hij ‘ten vrij eigen’ (dus niet als leen) 60 morgen land en de hofstad in De Lier. Zijn beide zoons, Claes en Floris, overlijden echter net voor hem, zodat zijn dochter Meyne erfdochter is in 1413. Het is haar zoon, Willem van Montfoort, die in 1413 kasteelheer van Zwieten wordt.

Dirk van Zwieten leefde op het einde van zijn leven in onmin met de Hollandse graaf. Enige maanden daarna verzoent de familie Van Zwieten zich met de Hollandse graaf. Tegen een forse boete krijgen zij hun bezittingen weer terug. Dirk’s dochter Meyne wordt nu Vrouwe van Zwieten. Het kasteeltje Rijnegom wordt vrij eigendom van Gillis van Kralingen, de tweede echtgenoot van Meyne. Rijnegom komt uit de boedel van zijn schoonvader Dirk van Swieten.

Heer Willem van Montfoort verkoopt in 1424 het kasteel Swieten aan Heer Boudewijn van Swieten. Met hem zijn we aangeland in de tweede familie van Zwieten. Boudewijn (of Boudijn) is de zoon van Dirk van Swieten (1330-1386), de zoon van Boudijn (1296-1324), zoon van een onbekende vader. Boudewijn van Swieten had zich via een ambtelijke, onadelijke, carrière omhoog gewerkt. Hij werkte sinds 1394 in de grafelijke tresorie (dus de boekhouding). Later was hij klerk van de gravin en rentmeester van Voorne. Daarna keerde hij terug naar de tresorie, waarvan hij van 1424 tot 1432 het hoofd was. Hij was secretaris van Philips de Goede in 1425 en grafelijk raad (dat is adviseur) tot 1447. Van 1438 tot 1447 was hij hoogheemraad van Rijnland. In 1424 kocht hij het kasteel Zwieten met 24 morgen land van Heer Willem van Montfoort.

Het leenverband met de leenkamer in Naaldwijk wordt verbroken. Heer Boudewijn gaat het huis Zwieten verbouwen. Het wordt nu een rechthoekig gebouw met vier ronde hoektorens. Zoals we kunnen zien op de plattegrond van het kasteel Zwieten gepubliceerd in het werk van S.J.Fockema Andreae, J.G.N.Renaud en E.Pelinck:“Kastelen, ridderhofsteden en buitenplaatsen in Rijnland” (1974).

In juli 1428 kwam een einde aan de Hoekse en Kabeljauwse twisten, toen in de stad Delft een verdrag werd gesloten tussen de twee partijen. Dit verdrag staat in de geschiedenis bekend als “de Zoen van Delft”. In feite werd het bewind over Holland overgedragen aan de Hertog Philips van Bourgondië.

Heer Boudewijn van Swieten sticht in februari 1431 het klooster Mariënpoel aan de huidige Rijnsburgerweg onder Leiden. In dit klooster komt een memorietafel van de familie van Swieten.

Dit schilderij is in 1523 over geschilderd geworden en bevindt zich thans in de Lakenhal, het Stedelijk Museum van Leiden.

In Rijnland en in de omgeving van de Loenersloot bouwde Boudewijn een uitgebreid goederenbezit op. Daarmede werd hij de stamvader van de tweede familie van Zwieten, die niet alleen bestond uit de heren van Zwieten (zijn zoon Gijsbrecht en zijn nakomelingen), maar ook uit de heren van Leyenburg en Loenersloot (zijn oudste zoon Dirk en zijn nazaten) en de heren van Opmeer (zijn zoon Jan en zijn kinderen).

Via vader Boudewijn wisten zijn kinderen tal van lucratieve posten en ambten te verkrijgen, met name in Leiden. Van de 81 jaar tussen 1428 en 1509 zijn de Van Zwietens 59 jaar schout, schepen of burgemeester van Leiden geweest. In enige jaren waren er zelfs twee leden van de familie in bestuurlijke functies in Leiden.

Swieten wordt in 1435 ondergebracht in de leenkamer van Huys Zuylen. Huys Zuylen behoort toe aan Frank van Borselen, de beschermheer van Boudewijn van Swieten die vele zeer hoge functies in het graafschap Holland bekleedt. Frank van Borselen was de vierde echtgenoot van Jacoba van Beyeren.

Dirc Moer, was pastoor te Soeterwoude in 1439 (doet binnen een jaar afstand en wordt pastoor te Hazerswoude). Hij wordt opgevolgd door Symon Niclaesz van Schoten. De pastoor blijkt naast de pastoorswoning ook de beschikking te hebben over een boerderij. De St. Jansheren werden ook wel herenboeren genoemd. De pastoor overlijdt in 1473.

In 1446 wordt voor het eerst de naam Weipoort vermeld. Het betekent in feite Weistad, een spotnaam voor een plaats met weinig inwoners.

Vanaf 1446 ontstaat er onenigheid over de kerkelijke rechtsmacht tussen de Heren van de St. Jansorde (parochie van Soeterwoude) en de Ridders van de Duitse Orde (de Pieterskerk te Leiden). Alles blijft hetzelfde. De Rijndijkers blijven kerkelijk ingedeeld bij de Pieterskerk te Leiden of bij de parochie van Leiderdorp.

Heer Boudewijn van Swieten overlijdt in 1454. Zijn zoon Heer Gijsbrecht wordt kasteelheer van Swieten. Hij is schout, schepen en burgemeester van Leiden geweest, maar slecht kort want hij sterft twee jaar naar zijn vader.

Als kasteelheer van Swieten wordt hij opgevolgd door zijn zoon Hugo, die eveneens als zijn vader en grootvader, een reeks van bestuurlijke functies in Leiden uitoefende. Daarnaast was hij heemraad van het Hoogheemraadschap van Rijnland, kastelein, baljuw en rentmeester van de stad Woerden en grafelijke raad. Hij wordt op 23 juni 1475 ambachtsheer van Zoeterwoude, waarmee hij de eerste Van Zwieten is die deze functie uitoefent.

In 1476 wordt een overeenkomst gesloten tussen de stad Leiden en Heer Willem van Swieten in zijn hoedanigheid van Ambachtsheer van Soeterwoude. De stad Leiden mag binnen een vastgestelde straal rondom de stad de stedelijke bieraccijnzen heffen. De familie van Swieten behoorde in deze periode tot de machtigste families binnen Leiden. Hierdoor wordt het verklaarbaar dat de belangen van Soeterwoude ondergeschikt werden gemaakt aan die van Leiden.

Heer Aelbrecht van Raephorst verkoopt in 1477 zijn rechten van Soeterwoude en Stompwijk aan Heer Willem van Swieten die hiermee Ambachtsheer wordt van het Ambacht Soeterwoude. Heer Willem is een broer van Heer Hugo van Swieten. De Heren van Swieten zorgden ervoor dat diverse familieleden functies kregen in het bestuur van Soeterwoude. Het dorp telt nu ongeveer honderd woningen.

Heer Willem van Swieten overlijdt in 1477. Hij wordt als Ambachtsheer van Soeterwoude opgevolgd door de jeugdige Cornelis van Swieten, een zoon van zijn overleden broer Pieter van Swieten.

Heer Hugo van Swieten overlijdt in 1482 zonder wettige kinderen na te laten en wijst per testament, Cornelis van Swieten, de zoon van zijn broer Pieter, aan als zijn wettige erfgenaam.

In 1483 wordt een toestemming verleend om een watermolen te bouwen aan de Rijnegommer vaart (nu gedempt).

De jeugdige Cornelis van Swieten, de zoon van heer Hugo van Swieten, overlijdt twee jaar naar zijn vader plotseling in 1484. Zijn tante Adriana van Swieten wordt nu de ambachtsvrouw van Soeterwoude en Stompwijk.

In het jaar 1484 draagt Adriana van Swieten de rechten van Soeterwoude en Stompwijk over aan Gijsbrecht van Swieten, een broer van de in 1484 overleden Cornelis van Swieten. Heer Gijsbrecht wordt ook kasteelheer van Swieten. Vanaf 1506 neemt hij zelf het schoutambt van Soeterwoude waar zodat hij zelf betrokken raakt bij de plaatselijke rechtspraak en andere overheidstaken.

In 1491 wordt het landgoed Roodenburch (Rodenburg) door Bruyninck van Boshuysen overgedragen aan Hugo Hugensz van Swieten. Hij was een natuurlijke zoon van de in 1456 vermelde Hugo van Swieten. Hugo wordt tussen 1482 en 1506 vermeld als schout van Soeterwoude en Weypoort. Hierdoor was hij belast met de leiding van de plaatselijke rechtspraak en enige andere overheidstaken. Aan het einde van de middeleeuwen in 1494 telt Soeterwoude nog maar slechts zeventig woningen, als gevolg van de slechte opbrengst van de zuivel en door verwoestingen gedurende de Hoekse en Kabeljauwse Twisten.

Geschiedenis van Zoeterwoude en het geslacht Van Zwieten

Oorsprong van het dorp en vroegste geschiedenis

Een dorp in het Hart van Rijnland, gelegen tussen Leiden en Hazerswoude, en waarvan het 725-jarig bestaan officieel in 2002 werd gevierd. 725 jaar geleden, op 1 september 1276, gaf de bekende graaf van Holland, Floris V, het ambacht Zoeterwoude in leen uit aan Dirk van Santhorst om het in zijn naam te besturen.

Maar het dorp is eigenlijk veel ouder als 725 jaar. De oudste vermelding dateert uit de 8ste eeuw. In het jaar 772 moest de Anglo-Saksische monnik Lebuïnus uit Deventer vluchten naar de bekende kloosterschool te Utrecht. Mogelijk is hij van daar uit werkzaam geweest in Zoeterwoude. Hij stichtte daar een eenvoudige kerk, welke gezocht moet worden in Suetan.

Waar lag Suetan? Uit het Utrechtse goederenregister kunnen we dat niet direct afleiden. De meest in aanmerking komende plek is de monding van de Zoete (=Weipoortse Vliet) in de Rijn; dus waar nu de Heinekenbrouwerij staat. Suetan betekent letterlijk: bij- of aan- de Zoete; de plaats moet dus dicht bij het riviertje hebben gelegen. Daar waar de Zoete de Rijn in stroomde, doorkruiste ze ook de oeverwal van de rivier, die het meest geschikt was voor bewoning. En tenslotte: op deze plek zijn archeologische vondsten gedaan, die wijzen op bewoning in de periode rond het jaar 800. Zekerheid over de juiste plek hebben we echter niet.

Van Suetan – een fries woord dat “zoet” betekend – is afgeleid de naam Zwiet, die de naam gaf aan het riviertje de Zwiet, het dorpje Zwieten, later Soeterwoude genoemd, (een woud aan de Zwiet), het slot Zwieten, huis van het befaamde geslacht Van Zwieten. De geschiedenis van deze befaamde familie is nauw verbonden met de geschiedenis van het dorp Soeterwoude. Het dorp Soeterwoude staat op een uit 1573 daterende kaart door Christiaan Sgroten, bewaard in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel.

De eerste bewoners van deze woeste, onontgonnen gebieden waren vooral jagers en vissers. De eerst woning waren van hout, leem en riet opgetrokken. Deze stonden vooral op de hoger gelegen gronden.

Het eerste kerkgebouw is waarschijnlijk door de Vikingen (vroeger aangeduid als Noormannen) verwoest geworden, die verscheidene keren de Rijn opgevaren hebben. In het jaar 810, zoals de bekende Alphense geschiedschrijver Petrus Plemper ons leert, voerde Godfried van Denemarken met twee honderd schepen “vol Noormannen gepropt”, hier een rooftocht uit.

Dit “woeste volk, verlekkerd op buit”, stak in het jaar 835 met een zware vloot uit Engeland over naar het Rijnland. “Hij voer den Rijn op en daar alles van roof, brand en moord moest wagen”.

Hun roof- en plundertochten duurden tot 837.

Hun verwoestingen troffen ook het gebied van het Bisdom Utrecht tot aan Dorestad (nu Wijk bij Duurstede).

In 857 kwamen de Vikingen nog eens terug in het Rijnland om dezelfde misdaden te herhalen.

Tot aan de dood rond 880 van de Deense Noorman, Rorik, bleef een groot deel van Frisia, dat is dat gedeelte van Nederland ten noorden van de Oude Rijn in bezitting van de Vikingen.

De Noorman Godfried had men de Duitse keizer een overeenkomst gesloten en als gevolg daarvan kreeg hij zelfs de beschikking over Kennemerland en de Betuwe, het voormalige gebied van de Bataven. Godfried werd in 882 als christen gedoopt.

De Noorman werd in 887 uitgenodigd om naar Spijk (Lobith) te komen voor besprekingen. Daar werd hij tijdens een ruzie door Graaf Hendrik en Hertog Everhard gedood. Daarmede kwam een einde aan het Noormannen rijk.

Na de dood van de Deen Godfried, kwam Friesland in handen van de Friese koning Gerulf, vazal van de keizer Lodewijk de Vrome. In 843 door het Verdrag van Verdun kwam het westelijk deel van het Duitse keizerrijk in handen van Lotharus, een van de drie zonen van Lodewijk.

Gerulf overleed als monnik in 856 in het klooster Corvey in Westfalen, waar hij sinds 843 verbleef en moet beschouwd worden als de stamvader van de Hollandse graven.

Omstreeks 860 veroorzaakte een grote vloedgolf en de doorbraak van de duinen aan de kust van de Noordzee overstromingen in het westen van ons land. Door deze vloedgolf kwamen de uitgestrekte wouden van het Rijnland onder water te staan en stierven af. Heden ten dage kan men in de poldergronden van Soeterwoude tot aan Alphen aan den Rijn nog restanten van deze bossen vinden. Deze bossen gaven hun naam aan talrijke dorpen in het Rijnland, zoals Hazerswoude, Jacobswoude, Rijnsaterwoude, enzovoort. Deze overstromingen waren de oorzaak van het ontstaan van moerassen, die later veengebieden zouden worden. De veenkussens waren niet alleen door overstromingen ontstaan, maar kennelijk ook door afvloeiing van vele zoetwaterkreekjes. Het kussen zelf lag toen namelijk hoger dan de rivieren van de Maas – Rijn Delta.

Omstreeks het jaar 950 kan men op een lijst van bezittingen bewaard in het archief van de St.Maartenskerk te Utrecht (zetel van de Bisschop van Friesland) vermeld zien “drie boerderyen te Soeten”.

Geschiedenis

Zoetermeer is ongeveer tussen het jaar 900 en 1000 begonnen als een klein veenontginningsplaatsje in de buurt van het in de 17e eeuw drooggemalen Soetermeer. De gemeente houdt zelf als beginjaar 1007 aan, zodat in 2007 het 1000-jarig bestaan gevierd werd. De stad Zoetermeer is ontstaan door de samenvoeging in 1935 van twee onafhankelijke dorpen Soetermeer en Zegwaart.

In de Middeleeuwen werd een rechthoekig stuk grond ontgonnen om voor akkerbouw te gebruiken. Dat stuk grond is waarschijnlijk het Lange Land geweest. Het lag tussen de Broekweg en de Leidsewallenwetering in de tegenwoordige wijk De Leyens, en werd uitgebreid in de richting van het huidige Stadshart. Daarna werd uitgebreid naar het westen, het huidige Buytenwegh. Het veengebied werd ontgonnen door sloten te graven om het water af te voeren. Het is mogelijk dat de Broekweg de oudste straat van Zoetermeer is. De Eersteweg en de Tweedeweg waren zijwegen, die door de kavels liepen. Bij de Eersteweg stond een kerk aan het kruispunt waaraan het restaurant de Sniep nu staat. De Zwaardsloot liep daarvandaan naar het Soetermeer. De Tweedeweg lag verder naar het noorden.

Het Lange Land zou later weer onder water lopen, omdat er op grote schaal veen werd afgegraven. Uit veiligheidsoverwegingen, door afslag werd het Soetermeer groter en bedreigde de bebouwing, werd in de 13e eeuw is de dorpskern verplaatst naar de huidige locatie van de Dorpsstraat. Het veen werd afgestoken en zelfs onder water uitgebaggerd.

De turf werd in andere steden als brandstof verkocht. Nadat het meer in 1616 was drooggelegd werden ook andere polders drooggemalen. De polder waar de huidige wijken Buytenwegh en De Leyens zich bevinden, werd pas in 1770 opnieuw drooggelegd. Door het afsteken van veen en door het inklinken van de drooggelegde grond kwamen grote delen van Zoetermeer onder de zeespiegel te liggen. Straten zoals de Dorpsstraat liggen hoger omdat het veen daar niet is afgestoken. De Buurtvaart die langs de Dorpsstraat loopt is gegraven om het veen nat te houden, om te voorkomen dat de huizen verzakken.

Aan de oude veenontginningsnederzetting bij het Zoetermeer herinnert hoofdzakelijk nog de Leidsewallenwetering, welke door de wijken Dorp en Seghwaert loopt. De vaart was gegraven om het water uit de Zoetermeerse polders weg te laten stromen naar de Weipoortse Vliet. Door de Delftsewallenwetering stroomde het water naar het zuiden. De twee vaarten vormden samen een vaarroute die gebruikt werd door beurtschippers voor het vervoeren van vracht. Bij de Oude Kerk is nu een kruispunt van wegen.

Vroeger was daar een brug over de vaarroute van Leiden naar Delft. Dat water was tevens de scheiding van het gebied van Zegwaard en Soetermeer. De dorpskern was vroeger gesplitst in twee plaatsjes waarvan Soetermeer een stuk welvarender was dan Zegwaard. Aan de westkant van de brug lag Soetermeer en aan de oostkant Zegwaard. De dorpen hadden elk hun eigen raadhuis in dezelfde straat. De weg van Den Haag naar Gouda liep door de Dorpsstraat, waar herbergen stonden voor de reizende handelaren.

Soetermeer kreeg in 1868, als toen nog een van de weinige gemeenten, een aansluiting op het spoorwegnet en sindsdien begonnen Soetermeer en Zegwaard al lichtelijk te groeien.

De Molenweg werd Stationsstraat genoemd toen het station ‘Soetermeer-Zegwaard’ in gebruik werd genomen. In Soetermeer vestigden zich veel boterproducenten. Behalve boter werden ook andere zuivelproducten en margarine geproduceerd.

 

De “Slag bij Zoetermeer”

In de landelijke geschiedenis heeft Zoetermeer eenmaal een belangrijke rol gespeeld, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Op 17 september 1574 vond de zogenaamde “Slag bij Zoetermeer” plaats, maar er is echter nooit echt om Zoetermeer gevochten. De Spaanse troepen onder leiding van De Valdés waren niet in staat om de Voorweg te verdedigen. Het gebied werd onder water gezet en op advies van onder andere de Zoetermeerse scheepstimmerman Wolfert Adraenszoon koos het Geuzenleger onder leiding van Boisot en De La Garde een route richting Leiden. Een aantal weken later, op 3 oktober, kon Leiden ontzet worden. Over de Tachtigjarige Oorlog heb ik meer geschreven in de “International Kroon Times” nr.23 gedateerd 31 januari 2006. (Deze is op aanvraag nog steeds verkrijgbaar bij de auteur).

Groeikern Zoetermeer

De huidige gemeente Zoetermeer (nu met een Z) is ontstaan uit de samenvoeging van de gemeenten Zegwaard en Soetermeer (toen nog met een S) op 1 mei 1935. In 1962 is de gemeente aangewezen als groeikern.

Den Haag kampte met ruimtegebrek. De stad kon niet uitbreiden, omdat het ligt ingeklemd tussen de duinen in het noorden, het Westland in het zuiden en Rijswijk, Leidschendam en Voorburg in het oosten. Om aan de groeiende behoefte aan huisvesting te kunnen voldoen wordt besloten Zoetermeer aan te wijzen als groeikern. Zoetermeer moest ook zorgen voor een betere en vooral gezondere leefomgeving. Oorspronkelijk zou Zoetermeer een kleine stad met zo’n 30.000 inwoners worden.

De nieuwe stad werd ruim van opzet en kreeg veel groen. Zoetermeer kreeg ook een voor Nederland uniek openbaar vervoerssysteem, de Zoetermeer Stadslijn. Een stedelijke ringspoorlijn, met 12 stations verspreid over de stad. (Vergelijkbaar met de RER in Parijs, of de S-Bahn in Berlijn). Elke halte ligt in het hart van een woonwijk en rondom elk station liggen de wijkvoorzieningen en wijkwinkelcentra. Elke wijk zou op die manier in meer of mindere mate zelfvoorzienend zijn. De Zoetermeer Stadslijn is in 2006-2007 in het kader van het lightrailproject RandstadRail omgebouwd tot sneltramlijn.

Een probleem in de jonge stad was de werkgelegenheid. Veel inwoners hadden (en hebben nog steeds) hun werk in Den Haag. Om meer werkgelenheid te creeën wordt het ministerie van O.C.&W. verplaatst van Den Haag naar Zoetermeer. Het gebouw langs de Europaweg was jarenlang het grootste gebouw qua vloeroppervlakte van Europa en bood onderdak aan 15.000 werkplekken.

In de eerste nieuwbouwwijken Driemanspolder, Palenstein en Meerzicht verrezen veel galerijflats. Deze ruime, goedkope flats, met veel kamers en gelegen tussen het groen moesten vooral gezinnen trekken naar de nog jonge stad. In andere delen van deze wijken kwamen vooral eengezinswoningen, laagbouw woningen met een eigen tuin. Voor veel mensen uit Den Haag destijds nog een ongekende luxe.

Er begon toen een periode van stormachtige groei. In 1962 was Zoetermeer nog een landelijke gemeente met niet meer dan ca. 10.000 inwoners. In 1991 werd reeds het aantal van 100.000 bereikt. Men spreekt tegenwoordig dan ook van een stad en niet meer van een dorp.

De behoefte naar nieuwe woningen bleef groot. Vooral de laagbouw en eengezinswoningen bleken populair. In rap tempo werden de wijken Seghwaert en Buytenwegh-De Leyens uit de grond gestampt. Deze beide wijken kenmerken zich door het vele groen. Hoogbouw is in deze wijken niet te vinden. Volgens de oorspronkelijke plannen zou de stad nu niet verder groeien, maar in 1985 wordt de eerste paal geslagen voor de nieuwe wijk Noordhove, een kleine laagbouwwijk aan de oever van de Zoetermeerse Plas.

Terwijl de nieuwbouwwijken in hoog tempo uit de grond worden gestampt, ontbreekt er nog één ding aan Zoetermeer; Een echt stadscentrum. In 1985 wordt begonnen met de bouw van het Stadshart, dat het nieuwe winkelhart van de stad zal worden. Het krijgt een unieke opzet; Magazijns, parkeren en een station op de begane grond, de winkelstraat op de eerste verdieping en boven de winkels woningen en kantoren. Zo moest een compacte en autovrije winkelstraat ontstaan, die zowel per auto als openbaar vervoer goed te bereiken is. De woningen moeten ervoor zorgen dat de winkelstraat ook na sluitingstijd levendig blijft. Het Stadshart is in fases gebouwd. Fase 1; Westwaarts. Fase 2; Promenade. Fase 3 Passage, Noordwaarts, Zuidwaarts en Oostwaarts, Fase 4 Warande. In 2006 is de nieuwse uitbreiding van het Stadshart gereed gekomen, Spazio Shopping Space, en eind 2007 start de 6e en laatste uitbreiding, Cadenza.

Als in 1990 de grootste bouwspurt in Noordhove al weer voorbij is, start aan de zuidzijde van de A12 de bouw van Zoetermeers jongste en tot dan toe grootste wijk: Rokkeveen. De wijk moest gevarieërder worden dan de oudere wijken, waar al snel sociaal economische problemen ontstonden door het gebrek aan diversiteit. Om de stad Zoetermeer op de wereldkaart te zetten én om Rokkeveen een goede groenstructuur te kunnen geven, wordt in 1992 de land- en tuinbouwtentoonstelling Floriade in Zoetermeer gehouden. De parken en het Balijbos in het westelijke deel van Rokkeveen zijn hier overblijfselen van.

In 2000 wordt besloten Noordhove verder uit te breiden. De weilanden en boomgaarden richting Benthuizen maken plaats voor woningen. Noordhove fase twee is veel gevarieërder qua opzet in vergelijking met de monotome bebouwing van Noordhove fase één. Er is veel ruimte voor koopwoningen in het duurste segment en vrije kavels.

Nagenoeg tegelijk met Noordhove II start ook de bouw van Oosterheem. Als deze wijk af is, zal het met 30.000 inwoners en 8.500 woningen de grootste wijk van Zoetermeer zijn. De bouw is momenteel halverwege en zal naar verwachting rond 2010 klaar zijn. De wijk heeft ook een eigen aansluiting met 3 stations gekregen op de RandstadRail, het nieuwe OV-netwerk dat de verouderde Zoetermeer Stadslijn heeft vervangen.

Toekomst

Zoetermeer zit met de komst van Oosterheem aan zijn gemeentegrenzen. De polders in het noorden behoren tot het Groene Hart en mogen niet bebouwd worden. Daarom zal uitbreiding van de stad vooral binnen de stad zelf gezocht moeten worden. Vooral rond de hoofdwegen en het Stadshart zijn nog lege kavels te vinden. Ook wordt het overkluizen (overbouwen) van de Europawegtunnel en de A12 onderzocht.

De grootste opgave ligt na 2010 bij het herontwikkelen van de oude stadswijken. Palenstein, slechts 40 jaar oud, is de eerste wijk waar grootschalig gesloopt zal worden. Hoogbouw maakt deels plaats voor laagbouw en een betere balans tussen sociale huur en duurdere woningen. Dat Zoetermeer een volwassen stad is geworden blijkt wel uit deze grootstedelijke problemen die inmiddels ook in Zoetermeer zijn te vinden.

In Zoetermeer wonen in het jaar 2010 naar schatting rond de 130.000 inwoners.

Zoetermeer zou graag ten zuiden van Rokkeveen nog een nieuwe woonwijk op het grondgebeid van Bleiswijk willen bouwen. Er is in de plannen voor de Zuidplaspolder rekening gehouden met een verdere groei van Zoetermeer naar het zuiden. Deze plannen zijn redelijk extreem en vergen een grote inspanning en investering. Vooral de gemeente Lansingerland ziet de uitbreidingsplannen van Zoetermeer als een bezwaar en wil in het gebied kassen bouwen.

Belangstellende lezers die meer over rijke verleden van Zoetermeer willen weten kunnen de website www.oudsoetermeer.nl raadplegen.

Het Historisch Genootschap Oud Soetermeer (Dorpsstraat 7 – 2712 AB Zoetermeer) geeft behalve boeken en tijdschriften ook een interessante CD-Rom uit : “De geschiedenis op straat – een digitale ontdekkingstocht langs de Zoetermeerse cultuurhistorie.”

Een blik in het verleden kan men ook werpen door een bezoek te brengen aan het Stadsmuseum gevestigd in ‘t Oude Huys.

 

 

 

Auteur: Hans Arie Kroon. Oorspronkelijk verschenen in de International Kroon Times nr42. U kunt contact opnemen met Hans Arie Kroon door te mailen naar hanskroon@alphen.com.

Het leven zoals dat door een ieder van ons beleefd wordt is altijd het na vertellen waard. Alleen wordt er niet altijd over gesproken. Toch moeten wij niet vergeten dat het leven van een ander ons tot lening kan zijn. Wij spraken met de dhr. C. Valk, iemand die beslist niet mislukt is in zijn leven, maar wel veel moeilijkheden in zijn leven heeft moeten overwinnen (net als wij allemaal), alvorens hij aan een rustperiode kon beginnen. In 1919 werkte dhr. C. Valk bij fa. Boot in Alphen a/d Rijn, althans hij had daar gewerkt voor hij zijn dienstplicht ging vervullen. In 1919 dan, na zijn diensttijd, kon hij er ook weer terecht. Maar dan als tijdschrijver, iets wat hem beslist niet aanstond. Daarom nam hij het besluit om zelf een bedrijf te beginnen. Na zijn diensttijd ontving hij f 150,- als kleding vergoeding en dit was het begin kapitaal van zijn bedrijf, gesticht in een hoekje van de mandenmakerij van z’n vader die woonde in het huisje waar nu de familie Griemink woont aan de Westkanaalweg. Spoedig bleek al dat deze ruimte te klein was. Zijn vader zei dan ook, je neemt mijn hele werkplaats in beslag, je moet ergens anders wat op zoeken. Er is toen een soort warande aan het huis gebouwd, en daarvoor kocht dhr. C. Valk een aambeeld, veld-, smid- en gereedschap. De smederij was ingericht. Later toen dhr. C.Valk trouwplannen kreeg en al enige jaren aan de uitbreiding van zijn zaak had gewerkt, adviseerde zijn vader hem ergens anders zijn bedrijf voort te zetten. Dit was echter makkelijker gezegd dan gedaan, een goede raad was duur.

Het oude raadhuis van Ter Aar

Maar Hein van Vliet had toen een winkeltje te koop tussen dhr. Lüling en dominee. Heemskerk. Na veel beraadslagen werd het huisje gekocht. Dat zoiets financiële problemen met zich mee bracht is te begrijpen, want er moest ook nog een smederij aangebouwd worden. Problemen, maar een vertrouwd en bevriend iemand adviseerde: doe het maar; het komt wel terecht, jullie zijn nog jong. Zo is het dan ook gegaan. De smederij werd gebouwd en al spoedig zou men het huisje kunnen betrekken als de bewoner dhr. Van Vliet er teminste uit was. Zolang zijn ze toen maar boven de smederij gaan wonen, en toen enige tijd later het huisje betrokken kon worden was het ideaal bereikt. In die periode werd ook de eerste elektrische stroom in Ter Aar aangelegd en enige monteurs van elders, die toch veel in de smederij moesten zijn kwamen bij C.Valk in de kost. Van hen heeft hij ook zo het een ander op gestoken. De zaak begon lekker te lopen, vooral toen in Ter Aar kassenbouw enige opgang begon te maken. Hiervan heeft hij ook van geprofiteerd. Hij maakte onder andere een mechaniek om de luchtramen tegelijk te openen. Ook met het andere werk ging het prima; zo heeft hij in 1927 de klapburg gemaakt die ongeveer 30 jaar voor de melkfabriek heeft gelegen. Geregeld waren er 3 of 4 mensen bij hem in dienst dus we kunnen wel zeggen een flink bedrijf. Maar door ziekte heeft hij toch veel moeilijkheden onder vonden. Er deed zich nog een grote moeilijkheid voor.

Op een zekere dag dag, in 1929, kwam mijnheer Wiersema, ambtenaar van de provincie binnen stappen met de mededeling dat er een nieuwe weg gemaakt zou worden van Alphen naar Ter Aar; die weg zou uitgerekend door hun huisje lopen, waardoor het gehele bedrijf zou moeten verdwijnen; maar . . . . .hij zou schadeloos gesteld worden. Nou, zei C. Valk, wat mijn huisje betreft wordt ik er niet slechter op, maar van de smederij is het zonde, die is pas nieuw! Maar de boel werd getaxeerd en na wat heen en weer gepraat is het spul verkocht. Maar C.Valk moest het zelf slopen, en het materiaal kon zo veel mogelijk gebruikt worden voor nieuwbouw. En zo is het allemaal gegaan.

Een nieuwe smederij met woonhuis werd gebouwd wat allemaal nog niet zo eenvoudig was. Eerst kwam de vraag waar moet het komen. En vooruitziende kwam de gedachte in hem op om in het centrum te blijven, met de aanleg van de nieuwe weg ontstond ook de mogelijkheid dat een eventuele uitbreiding hier zou ontstaan. En waarom zou hij dan niet de eerste zijn! Dhr. C. Valk heeft goed gezien alleen heeft het nog heel lang geduurd (wel 15 jaar) voor dat de weg in gebruik werd gesteld en toen nog enkele jaren eerder de eerste huizen werden gebouwd in de Pr. Irenestraat.

Dominee Heemskerk heeft in onze tijd ook zijn huis laten bouwen (‘huize altijd iets’) en heeft tijdens de bouw nog in het oude huis van C. Valk gewoond. Achter de eerste smederij heeft een boerderijtje gestaan, een zogenaamd ‘Ka-Barg’; dat is een huisje met daarbovenop als dak, een hooiberg. Hierin woonde de heer Klaas Snaterse. Ook stonden hier schuren van fa. Heemskerk. Wat er in en na de oorlog is gebeurd? Ach, in de oorlog was er veel materiaal- en voedselgebrek, waren er onderduikers, wonderkacheltjes, broodkistjes; dat weten we allemaal nog wel. Winst werd er niet gemaakt en in zwarte handel deed dhr. C. Valk niet mee. Nu wordt het bedrijf voortgezet door Louis Hoogervorst. Inmiddels wensen wij dhr. C. Valk een goede tijd toe.

Bron: de Dorpshuisstem , jaargang 2 no. 8; datum 28-02-1962.
Een bijdrage van: John Bosman, gepubliceerd in de Voshol Kroniek 2000 – 3e kwartaal.
Dit artikel werd aan mij opgestuurd door Leonard van Kessel uit Ter Aar, die ik hiermede wil bedanken voor zijn vriendelijke medewerking.