Angelus Novus

Giorgio Agamben: Η παιδική ηλικία του Αδάμ

2026-04-23T01:13:04.299+03:00

Η αντίληψη του πολιτισμού μας για τον άνθρωπο δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν δεν θυμηθούμε ότι στη βάση της βρίσκεται ένας άνθρωπος χωρίς παιδική ηλικία: ο Αδάμ. Σύμφωνα με την αφήγηση της Γένεσης, ο άνθρωπος που ο Κύριος δημιουργεί και τοποθετεί στον Κήπο της Εδέμ είναι ένας ενήλικας, στον οποίο μιλάει και δίνει εντολές, και για τον οποίο δημιουργεί μία σύντροφο ώστε να μην είναι μόνος. Και μόνο ένας ενήλικας, και σίγουρα όχι ένα βρέφος, θα μπορούσε να δώσει ονόματα σε όλα τα ζώα στον κήπο. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ένα ον χωρίς παιδική ηλικία δεν μπορεί να παραμείνει αθώο και είναι μοιραία καταδικασμένο στην ενοχή και την αμαρτία. Ίσως η απαισιοδοξία που καταδικάζει τη χριστιανική Δύση να αναβάλλει πάντα την ευτυχία και την εκπλήρωση για το μέλλον πηγάζει από αυτή τη μοναδική ανεπάρκεια, η οποία καθιστά τον Αδάμ ένα ον που στερείται συστατικής παιδικής ηλικίας. Και ίσως εξαιτίας αυτής της έλλειψης, πιο αρχέγονης από οποιαδήποτε αμαρτία, είναι ότι, αφενός, η παιδική ηλικία είναι για τον καθένα μας το κέντρο της νοσταλγίας για την αδύνατη ευτυχία και, αφετέρου, στην κοινωνική οργάνωση, μια ελαττωματική συνθήκη που πρέπει να πειθαρχηθεί και να εκπαιδευτεί πάση θυσία. Και αν η ψυχανάλυση βλέπει το παιδί ως το κρυφό υποκείμενο κάθε νεύρωσης, αυτό ίσως συμβαίνει ακριβώς επειδή το Αδαμικό παράδειγμα ενός ανθρώπου χωρίς παιδική ηλικία λειτουργεί κάπου μέσα μας. Αυτό σημαίνει ότι η θεραπεία της ασθένειας της Δύσης - δηλαδή, μιας ενήλικης κουλτούρας που, καταστέλλοντας την παιδική ηλικία, καταλήγει να καταδικάζει τον εαυτό της στην νηπιακότητα - θα είναι δυνατή μόνο αν είμαστε ικανοί να αποκαταστήσουμε την παιδική ηλικία του Αδάμ.

Giorgio Agamben, L’infanzia di Adamo

13 Απριλίου 2026

Quodlibet

Edward Said: Η συνάντησή μου με τον Jean-Paul Sartre

2026-01-08T23:41:00.026+02:00

Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ, που κάποτε ήταν ο πιο διάσημος διανοούμενος, μέχρι πρόσφατα είχε σχεδόν εξαφανιστεί από το προσκήνιο. Λίγο μετά το θάνατό του το 1980, είχε ήδη δεχτεί επιθέσεις για την «τύφλωσή» του απέναντι στα σοβιετικά γκουλάγκ, ενώ ακόμη και ο ανθρωπιστικός του υπαρξισμός είχε γίνει αντικείμενο χλευασμού για τον οπτιμισμό, τον βολονταρισμό και την πούρα ενεργητική του εμβέλεια. Ολόκληρη η σταδιοδρομία του Σαρτρ αποτελούσε σκάνδαλο τόσο για τους αποκαλούμενους «νέους φιλοσόφους», των οποίων οι μέτριες επιδόσεις συναντούσαν απήχηση μόνο για τον ένθερμο αντικομμουνισμό τους, όσο και για τους μεταστρουκτουραλιστές και τους μεταμοντερνιστές που, με λίγες εξαιρέσεις, είχαν περιπέσει σε έναν μουντό τεχνοκρατικό ναρκισσισμό που ερχόταν σε βαθιά αντίθεση με τον λαϊκισμό του Σαρτρ και τις θαρραλέες δημόσιες πολιτικές του τοποθετήσεις.

Η τεράστια έκταση του έργου του Σαρτρ ως μυθιστοριογράφου, δοκιμιογράφου, θεατρικού συγγραφέα, βιογράφου, φιλόσοφου, πολιτικού στοχαστή και ενεργού ακτιβιστή φαινόταν να απωθεί περισσότερους ανθρώπους από όσους προσέλκυε. Από τον πιο συχνά μνημονευόμενο από τους Γάλλους maîtres penseurs, έγινε, μέσα σε περίπου είκοσι χρόνια, αυτός που διαβάζονταν και αναλύονταν λιγότερο. Οι θαρραλέες θέσεις του για την Αλγερία και το Βιετνάμ ξεχάστηκαν. Το ίδιο συνέβη και με το έργο του υπέρ των καταπιεσμένων, την τολμηρή του εμφάνιση ως μαοϊκός ριζοσπάστης κατά τη διάρκεια των φοιτητικών διαδηλώσεων του 1968 στο Παρίσι, καθώς και με το εξαιρετικό εύρος και την ξεχωριστή ποιότητα του λογοτεχνικού του έργου (για το οποίο κέρδισε, αλλά και αποποιήθηκε, το Νόμπελ Λογοτεχνίας). Είχε γίνει πλέον μια διασυρμένη πρώην διασημότητα, εκτός από τον αγγλοαμερικανικό κόσμο, όπου ποτέ δεν τον είχαν πάρει στα σοβαρά ως φιλόσοφο και όπου τον διάβαζαν πάντα με κάποια συγκαταβατικότητα ως έναν σχετικά συμπαθή περιστασιακό μυθιστοριογράφο και συγγραφέα απομνημονευμάτων, ανεπαρκώς αντικομμουνιστή, όχι τόσο κομψό και συναρπαστικό όσο ο (λιγότερο ταλαντούχος) Καμύ.

Στη συνέχεια, όπως συμβαίνει συχνά στη Γαλλία, η μόδα άρχισε να αλλάζει ξανά, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν από μακριά. Εμφανίστηκαν αρκετά βιβλία για τον ίδιο και για άλλη μια φορά έγινε (ίσως μόνο πρόσκαιρα) αντκείμενο συζήτησης, αν όχι ακριβώς μελέτης ή προβληματισμού. Για τη γενιά μου, ήταν πάντα ένας από τους μεγάλους πνευματικούς ήρωες του 20ού αιώνα, ένας άνθρωπος του οποίου η διορατικότητα και τα διανοητικά χαρίσματα ήταν στην υπηρεσία σχεδόν κάθε προοδευτικής υπόθεσης της εποχής μας. Ωστόσο, δεν τον θεωρούσαμε ούτε αλάθητο ούτε προφήτη. Αντίθετα, τον θαυμάζαμε για τις προσπάθειές του να κατανοήσει τις καταστάσεις και, όταν ήταν απαραίτητο, να σταθεί αλληλέγγυος σε πολιτικά αιτήματα, χωρίς συγκαταβατικότητα ή υπεκφυγές. Μπορούσε να κάνει λάθος εκτιμήσεις, ήταν συχνά επιρρεπής σε σφάλματα ή υπερβολές, αλλά ήταν πάντα μεγαλύτερος από το μπόι του. Σχεδόν όλα όσα έγραψε μου φαίνονταν ενδιαφέροντα μόνο και μόνο για την παρρησία τους, την ελευθερία τους (ακόμα και την ελευθερία να είναι φλύαρος) και τη γενναιοδωρία του πνεύματός του.

Με μια προφανή εξαίρεση, στην οποία θα ήθελα να αναφερθώ εδώ. Με ώθησαν να το κάνω δύο συναρπαστικές, αν και αποθαρρυντικές, συζητήσεις για την επίσκεψή του στην Αίγυπτο στις αρχές του 1967, που δημοσιεύτηκαν τον περασμένο μήνα στο λογοτεχνικό ένθετο της εβδομαδιαίας έκδοσης της εφημερίδας Al-Ahram. Η μία ήταν μια κριτική του πρόσφατου βιβλίου του Bernard-Henry Lévy για τον Σαρτρ, η άλλη ήταν μια κριτική του αποθανόντος Lotfi al-Kholi για την επίσκεψη αυτή (ο al-Kholi, κορυφαίος διανοούμενος, ήταν ένας από τους Αιγύπτιους οικοδεσπότες του Σαρτρ). Η δική μου μάλλον απογοητευτική εμπειρία με τον Σαρτρ υπήρξε ένα πολύ μικρό επεισόδιο σε μια ζωή που ήταν πλήρης μεγαλείου, αλλά αξίζει να το μνημονεύσω τόσο για το ειρωνικό του στοιχείο όσο και για την οδυνηρή αίσθηση που μου προκάλεσε.

Μια μικρή αυλή

Ήταν αρχές Ιανουαρίου του 1979 και βρισκόμουν στο σπίτι μου στη Νέα Υόρκη, προετοιμάζοντας ένα από τα μαθήματά μου. Το κουδούνι της πόρτας σήμανε την παράδοση ενός τηλεγραφήματος και καθώς το άνοιγα, παρατήρησα με ενδιαφέρον ότι ερχόταν από το Παρίσι. «Η επιθεώρηση Les Temps modernes σας προσκαλεί σε ένα σεμινάριο για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή που θα λάβει χώρα στο Παρίσι στις 13 και 14 Μαρτίου του τρέχοντος έτους. Παρακαλούμε απαντήστε. Υπογραφή: Simone de Beauvoir και Jean-Paul Sartre». Αρχικά σκέφτηκα ότι κάποιος μου έκανε πλάκα: θα μπορούσε να ήταν μια πρόσκληση από την Κόζιμα και τον Ρίχαρντ Βάγκνερ για το Μπαϊρόιτ, ή από από τον Τ. Σ. Έλιοτ και τη Βιρτζίνια Γουλφ για ένα απόγευμα στα γραφεία της λογοτεχνικής επιθεώρησης The Criterion. Μου πήρε δύο μέρες για να επιβεβαιώσω από φίλους στη Νέα Υόρκη και το Παρίσι ότι ήταν πράγματι γνήσιο, και πολύ λιγότερο χρόνο για να στείλω την άνευ όρων αποδοχή μου (κι αυτό αφού έμαθα ότι les modalités, ο γαλλικός ευφημισμός για τα έξοδα ταξιδιού, θα καλύπτονταν από το Les Temps modernes, το διάσημο περιοδικό που ίδρυσε ο Σαρτρ μετά τον πόλεμο). Λίγες εβδομάδες αργότερα έφυγα για το Παρίσι.

Η επιθεώρηση Les Temps modernes είχε διαδραματίσει σημαίνοντα ρόλο στη γαλλική, και αργότερα στην ευρωπαϊκή, πνευματική ζωή, ακόμη και σε αυτή του Τρίτου Κόσμου. Ο Σαρτρ είχε συγκεντρώσει γύρω του μια αξιοσημείωτη ομάδα διανοουμένων –που δεν συμφωνούσαν όλοι μαζί του– στην οποία περιλαμβάνονταν φυσικά η Μπωβουάρ, ο μεγάλος αντίπαλός του, Ραϋμόν Αρόν, ο διακεκριμένος φιλόσοφος και συμφοιτητής του στην Ecole Normale, Μωρίς Μερλώ-Ποντύ (ο οποίος αποχώρησε από το περιοδικό λίγα χρόνια αργότερα) και ο Μισέλ Λερίς, εθνογράφος, αφρικανιστής και θεωρητικός των ταυρομαχιών. Δεν υπήρχε σημαντικό θέμα που ο Σαρτρ και ο κύκλος του να μην είχαν πραγματευθεί, συμπεριλαμβανομένου του αραβοϊσραηλινού πολέμου του 1967, ο οποίος οδήγησε σε ένα ογκώδες τεύχος του Les Temps modernes –που με τη σειρά του αποτέλεσε το θέμα ενός λαμπρού δοκίμιου του I.F. Stone. Αυτό και μόνο έδωσε στο ταξίδι μου στο Παρίσι μια αξιοσημείωτη προτεραιότητα.

Κατά την άφιξή μου στο μικρό ξενοδοχείο μου στο Καρτιέ Λατέν, βρήκα ένα σύντομο και μυστηριώδες σημείωμα: «Για λόγους ασφαλείας», έλεγε το μήνυμα, «οι συναντήσεις θα πραγματοποιηθούν στο σπίτι του Μισέλ Φουκώ». Έχοντας τη διεύθυνση, έφτασα στις δέκα το πρωί της επόμενης μέρας στο σπίτι του Φουκώ, και βρήκα το μεγάλο διαμέρισμα ήδη γεμάτο κόσμο —αλλά ο ίδιος ο Σαρτρ δεν ήταν εκεί. Κανείς δεν εξήγησε ποτέ τους μυστηριώδεις «λόγους ασφαλείας» που είχαν οδηγήσει στην αλλαγή του χώρου, αν και γι' αυτόν τον λόγο οι συζητήσεις μας διεξήχθησαν σε ένα κλίμα αχρείαστα συνωμοτικό. Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ βρισκόταν ήδη εκεί, με το περίφημο τουρμπάνι της, και έδινε διάλεξη σε όποιον ήταν διατεθειμένος να την ακούσει για το προσεχές ταξίδι της στην Τεχεράνη με την Kate Millett, όπου σχεδίαζαν να διαδηλώσουν ενάντια στο τσαντόρ. Η όλη ιδέα μου φάνηκε βλακωδώς υπεροπτική, και παρόλη την προθυμία μου να ακούσω τι είχε να πει η ίδια η Μπωβουάρ, έδειχνε τόσο εγωκεντρική και απρόσιτη που δεν είχε νόημα να ανοίξω συζήτηση μαζί της εκείνη τη στιγμή. Εξάλλου, αναχώρησε περίπου μια ώρα αργότερα (λίγο πριν την άφιξη του Σαρτρ) και δεν την ξαναείδαμε.

Ο Μισέλ Φουκώ ήταν παρών, αλλά μου έδωσε γρήγορα να καταλάβω ότι δεν είχε τίποτα να συνεισφέρει στο σεμινάριο και ότι θα έφευγε αμέσως για την καθημερινή του έρευνα στη Bibliothèque Nationale. Χάρηκα που το βιβλίο μου Beginnings βρισκόταν σε περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη του, όπου ήταν στοιβαγμένα πολλά βιβλία, χαρτιά και περιοδικά, όλα τακτοποιημένα. Συζητήσαμε φιλικά, αλλά μόνο πολύ αργότερα (σχεδόν μια δεκαετία μετά το θάνατό του, το 1984) κατάλαβα γιατί ο Μισέλ Φουκώ δεν ήθελε να μιλήσει μαζί μου για την πολιτική της Μέσης Ανατολής. Στις βιογραφίες τους, τόσο ο Didier Eribon όσο και David Macey αποκαλύπτουν ότι το 1967 δίδασκε στην Τυνησία και ότι έφυγε εσπευσμένα από τη χώρα υπό ασυνήθιστες συνθήκες λίγο μετά τον πόλεμο του Ιουνίου. Ο Φουκώ είχε πει τότε ότι ο λόγος της εθελούσιας αναχώρησής του ήταν η αποστροφή του απέναντι στις «αντισημιτικές» αντι-ισραηλινές ταραχές της εποχής, που ήταν συχνές σε όλες τις αραβικές πόλεις μετά τη μεγάλη ήττα των Αράβων. Μια Τυνήσια συνάδελφός του στο τμήμα φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Τύνιδας μου διηγήθηκε μια διαφορετική ιστορία στις αρχές της δεκαετίας του 1990: ο Φουκώ, είπε, είχε απελαθεί λόγω των ομοφυλοφιλικών του δραστηριοτήτων με νεαρούς φοιτητές. Ακόμα δεν έχω ιδέα ποια εκδοχή είναι η σωστή. Την εποχή του σεμιναρίου στο Παρίσι, μου είπε ότι είχε μόλις επιστρέψει από ένα ταξίδι στο Ιράν ως ειδικός απεσταλμένος της Corriere della sera. «Πολύ συναρπαστικό, πολύ παράξενο, τρελό», θυμάμαι να λέει για εκείνες τις πρώτες μέρες της Ισλαμικής Επανάστασης. Νομίζω (ίσως λανθασμένα) ότι τον άκουσα να λέει ότι στην Τεχεράνη είχε μεταμφιεστεί με μια περούκα, αν και, λίγο μετά τη δημοσίευση των άρθρων του, αποστασιοποιήθηκε γρήγορα από ό,τι είχε να κάνει με το Ιράν. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο Ζυλ Ντελέζ μου είπε ότι αυτός και ο Φουκώ, που κάποτε ήταν πολύ στενοί φίλοι, είχαν διαφωνήσει για το ζήτημα της Παλαιστίνης, με τον Φουκώ να εκφράζει την υποστήριξή του προς το Ισραήλ και τον Ντελέζ προς τους Παλαιστινίους.

Το παραγκωνισμένο παλαιστινιακό ζήτημα

Το διαμέρισμα του Φουκώ, αν και ευρύχωρο και προφανώς εξαιρετικά άνετο, ήταν κατάλευκο και απέριττο, ακριβώς όπως θα περίμενε κανείς από έναν μοναχικό φιλόσοφο και αυστηρό στοχαστή, ο οποίος φαινόταν να ζει μόνος του εκεί. Μεταξύ των λίγων Παλαιστινίων και Ισραηλινών Εβραίων που ήταν παρόντες, αναγνώρισα μόνο τον Ibrahim Dakkak, ο οποίος έκτοτε έχει γίνει καλός μου φίλος στην Ιερουσαλήμ, τον Nafez Nazzal, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Birzeit, τον οποίο είχα γνωρίσει για λίγο στις Ηνωμένες Πολιτείες, και τον Yehoshofat Harkabi, τον κορυφαίο Ισραηλινό εμπειρογνώμονα για την «αραβική νοοτροπία», που στο παρλθόν ήταν επικεφαλής της ισραηλινής στρατιωτικής αντικατασκοπείας, τον οποίο η Γκόλντα Μέιρ ανάγκασε να παραιτηθεί επειδή έθεσε κατά λάθος τον στρατό σε κατάσταση συναγερμού. Τρία χρόνια νωρίτερα, είχαμε περάσει ένα χρόνο μαζί ως διδάσκοντες στο Κέντρο Μεταπτυχιακών Σπουδών στις Συμπεριφορικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου Stanford, αλλά δεν είχαμε αναπτύξει ιδιαίτερη σχέση μεταξύ μας. Ήμασταν πάντα ευγενικοί ο ένας προς τον άλλον, αλλά ποτέ εγκάρδιοι. Στο Παρίσι, βρισκόταν σε φάση αλλαγής στάσης, για να γίνει τελικά η πλέον διάσημη περιστερά του ισραηλινού κατεστημένου, ένας άνθρωπος που σύντομα θα μιλούσε ανοιχτά για την ανάγκη δημιουργίας ενός παλαιστινιακού κράτους, το οποίο θεωρούσε στρατηγικό πλεονέκτημα από την πλευρά του Ισραήλ. Οι άλλοι συμμετέχοντες ήταν κυρίως Ισραηλινοί ή Γάλλοι εβραίοι, από τους πιο θρήσκους έως τους πιο άθρησκους, αν και όλοι τους, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, φιλοσιωνιστές. Ένας από αυτούς, ο Eli Ben Gal, φαινόταν να γνωρίζει τον Σαρτρ από καιρό: αργότερα μας είπαν ότι υπήρξε ξεναγός του Σαρτρ σε ένα πρόσφατο ταξίδι του στο Ισραήλ.

Όταν ο μεγάλος άνδρας έκανε τελικά την εμφάνισή του, πολύ μετά την προγραμματισμένη ώρα, ταράχτηκα βλέποντας πόσο γέρος και αδύναμος έδειχνε. Θυμάμαι ότι, μάλλον άσκοπα και ανόητα, του σύστησα τον Φουκώ και επίσης ότι περιστοιχιζόταν συνεχώς από μια μικρή αυλή ανθρώπων που κύρια δουλειά τους ήταν να τον υποστηρίζουν και να τον καθοδηγούν, από τους οποίους φαινόταν πλήρως εξαρτημένος. Ανάμεσά τους ήταν η υιοθετημένη [από την Μπωβουάρ] κόρη του, η οποία, όπως έμαθα αργότερα, έγινε η εκτελέστρια της λογοτεχνικής διαθήκης του. Μου είπαν ότι ήταν αλγερινής καταγωγής. Υπήρχε επίσης ο Pierre Victor, ένας πρώην μαοϊκός, συνεκδότης με τον Σαρτρ της πάλαι ποτέ εφημερίδας Cause du peuple της οργάνωσης Gauche prolétarienne, ο οποίος είχε εξελιχθεί σε έναν βαθιά θρησκευόμενο εβραίο, ορθόδοξο υποθέτω. Μου προκάλεσε μεγάλη έκπληξη όταν έμαθα αργότερα από ένα μέλος της συντακτικής ομάδας, ότι επρόκειτο για έναν Αιγύπτιο εβραίο ονόματι Benny Lévy, αδελφό του Adel Ref’at (γεννημένο Levy), ενός από τους λεγόμενους «Δίδυμους Mahmoud Hussein» —ο άλλος ήταν ο Αιγύπτιος μουσουλμάνος Baghat El Nadi: με αυτό το όνομα εργάζονταν και οι δύο στην Unesco, και ως «Mahmoud Hussein» έγραψαν το Egypte. lutte de classes et libération nationale, ένα διάσημο δοκίμιο που εκδόθηκε από τον Maspero. Ο Victor δεν έμοιαζε καθόλου με Αιγύπτιο· ήταν ένας διανοούμενος της αριστερής όχθης, μισός στοχαστής και μισός λαμόγιο. Τρίτη ήταν η Hélène von Bülow, η οποία, ως τρίγλωσση, εργαζόταν στην εφημερίδα και μετέφραζε κείμενα για τον Σαρτρ. Προς μεγάλη έκπληξη και απογοήτευσή μου συνειδητοποίησα ότι, αν και είχε περάσει κάποιο διάστημα στη Γερμανία και είχε γράψει όχι μόνο για τον Χάιντεγκερ, αλλά και για τον Φώκνερ και τον Ντος Πάσος, ο Σαρτρ δεν γνώριζε ούτε γερμανικά ούτε αγγλικά. Η Von Bülow, μια ευγενική και κομψή γυναίκα, παρέμεινε στο πλευρό του Σαρτρ κατά τη διάρκεια των δύο ημερών του σεμιναρίου, μεταφράζοντας τα πάντα ψιθυριστά στο αυτί του. Εκτός από έναν Παλαιστίνιο από τη Βιέννη που μιλούσε μόνο αραβικά και γερμανικά, η συζήτησή μας έγινε στα αγγλικά. Ποτέ δεν θα μάθω πόσα κατάλαβε πραγματικά ο Σαρτρ, αλλά ήταν (για μένα και τους άλλους) πολύ ανησυχητικό να τον βλέπουμε να παραμένει σπόλυτα σιωπηλός καθ' όλη τη διάρκεια της πρώτης ημέρας. Ο Michel Contat, ο βιογράφος του, ήταν επίσης εκεί, αλλά δεν συμμετείχε.

Σύμφωνα με το γαλλικό στυλ, το μεσημεριανό γεύμα —το οποίο, σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, δεν θα διαρκούσε περισσότερο από μία ώρα— αποδείχθηκε μια περίπλοκη υπόθεση. Θα γινόταν σε ένα εστιατόριο που βρισκόταν σε κάποια απόσταση. Με την άφιξη όλων με ταξί, λόγω της βροχής, τη διαδοχή τεσσάρων πιάτων και την επιστροφή της ομάδας, πήρε τρεις ώρες και μισή.
Τα θέματα καθορίστηκαν από τον Victor χωρίς να συμβουλευτεί κανέναν, από όσο γνωρίζω. Από την αρχή, κατάλαβα ότι αυτός έκανε κουμάντο, λόγω της προνομιακής σχέσης του με τον Σαρτρ (με τον οποίο μερικές φορές αντάλλασαν ψιθυριστά κάποια λόγια) και λόγω της αλαζονικής αυτοπεποίθησής του. Θα συζητούσαμε: 1) την αξία της ειρηνευτικής συμφωνίας μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ —ήταν η εποχή του Καμπ Ντέιβιντ 2) την ειρήνη μεταξύ Ισραήλ και αραβικού κόσμου γενικά, και 3) το μάλλον πιο θεμελιώδες ζήτημα της μελλοντικής συνύπαρξης του Ισραήλ Ισραήλ με τον περιβάλλοντα αραβικό κόσμο.

Κανένας από τους Άραβες δεν φαινόταν ικανοποιημένος. Εγώ, από την πλευρά μου, λυπόμουν που παραγκωνίζαμε το παλαιστινιακό ζήτημα. Ο Dakkak ένιωθε άβολα με την όλη κατάσταση και έφυγε στο τέλος της πρώτης ημέρας. Τον είχαν διαβεβαιώσει ότι θα παρευρίσκονταν Αιγύπτιοι διανοούμενοι και, όταν δεν είδε να έρχεται κανείς, κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να μείνει περισσότερο.

Όπως ο Φαμπρίτσιο στο Βατερλώ

Καθώς προχωρούσε η μέρα, ανακάλυψα σιγά-σιγά ότι είχαν προηγηθεί πολλές διαπραγματεύσεις για την προετοιμασία του σεμιναρίου και ότι η συμμετοχή του αραβικού κόσμου είχε υπονομευτεί και περιοριστεί σε λίγους εκπροσώπους. Λυπήθηκα που δεν είχα συμμετάσχει στις διαβουλεύσεις. Ίσως ήμουν πολύ αφελής, πολύ ανυπόμονος να έρθω στο Παρίσι για να συναντήσω τον Σαρτρ, σκέφτηκα… Υπήρχαν φήμες ότι θα συμμετείχε ο Εμμανυέλ Λεβινάς, αλλά, όπως και οι Αιγύπτιοι διανοούμενοι που μας είχαν υποσχεθεί, δεν εμφανίστηκε ποτέ. Όλες οι συζητήσεις μας ηχογραφήθηκαν και στη συνέχεια δημοσιεύτηκαν σε ένα ειδικό τεύχος των Temps modernes (Σεπτέμβριος 1979). Θεώρησα ότι ήταν αρκετά απογοητευτικό. Καλύπταμε θέματα που ήταν λίγο πολύ γνωστά, χωρίς να υπάρχει πραγματική αντιπαράθεση ιδεών και με ακόμη λιγότερο άξια ενδιαφέροντος συμπεράσματα.

Είχα την ανησυχία ότι η συνάντηση θα περιοριζόταν σε ένα λεκτικό παιχνίδι, αλλά ήθελα να παρευρεθώ για τον διοργανωτή, τον ίδιο τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ. Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ αποδείχθηκε μεγάλη απογοήτευση και, επιπλέον, μετά από μια ώρα δογματικής και φλύαρης ομιλίας για το Ισλάμ και το τσαντόρ, έφυγε. Δεδομένων των περιστάσεων, δεν μετάνιωσα για την απουσία της, αλλά αργότερα είχα πειστεί ότι θα είχε ζωντανέψει την ατμόσφαιρα στη συζήτηση. Όσο για την παρουσία του Σαρτρ, ή μάλλον ό,τι είχε απομείνει από αυτήν, ήταν παράξενα παθητική, αδιάφορη, χωρίς συναίσθημα. Για ώρες δεν είπε απολύτως τίποτα. Στο μεσημεριανό γεύμα, καθισμένος απέναντί μου, έδειχνε κουρασμένος, κλεισμένος στον εαυτό του, με αυγά και μαγιονέζα να τρέχουν ατυχώς το πρόσωπό του. Προσπάθησα να ανοίξω κουβέντα μαζί του, αλλά μάταια. Ίσως ήταν κουφός, αλλά δεν είμαι σίγουρος. Εν πάση περιπτώσει, μου φάνηκε σαν σκιά του παλιού εαυτού του, με την παροιμιώδη ασχήμια του, την πίπα του και τα άχρωμα ρούχα του να κρέμονται πάνω του σαν αξεσουάρ σε μια έρημη θεατρική σκηνή. Κατά τη διάρκεια του γεύματος και της απογευματινής συνεδρίασης, συνειδητοποίησα ότι ο Pierre Victor έπαιζε, θα έλεγα, τον ρόλο του σταθμάρχη, και μεταξύ των τρένων ήταν και ο ίδιος ο Σαρτρ. Ανεξάρτητα από τις μυστηριώδεις συνεννοήσεις τους στο τραπέζι, ο Victor και ο Σαρτρ σηκώνονταν από καιρό σε καιρό, ο Victor οδηγούσε τον γέρο, που περπατούσε αργά, σε ένα απομονωμένο σημείο, του μιλούσε βιαστικά, έπαιρνε εδώ και εκεί ένα ή δύο νεύματα με το κεφάλι, και το δίδυμο επέστρεφε.

Εκείνη την εποχή, είχα εμπλακεί πολύ ενεργά στην παλαιστινιακή πολιτική: το 1977, έγινα μέλος του Παλαιστινιακού Εθνικού Συμβουλίου και, κατά τη διάρκεια των συχνών ταξιδιών μου στη Βηρυτό για να δω τη μητέρα μου (ήταν η περίοδος του εμφυλίου πολέμου στον Λίβανο), συναντούσα τακτικά τον Αραφάτ και τους περισσότερους από τους τότε Παλαιστίνιους ηγέτες. Πίστευα ότι θα ήταν μεγάλη επιτυχία να πείσω τον Σαρτρ να κάνει μια δήλωση υπέρ των Παλαιστινίων, σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή της θανάσιμης αναμέτρησής μας με το Ισραήλ.

Εν τω μεταξύ, όλοι οι παριστάμενοι στο σεμινάριο ήθελαν να πουν τα δικά τους, καθιστώντας αδύνατη την ανάπτυξη ενός επιχειρήματος, αν και σύντομα έγινε σαφές ότι η ενίσχυση του Ισραήλ (αυτό που σήμερα ονομάζεται «ομαλοποίηση») ήταν το πραγματικό αντικείμενο της συνάντησης, όχι οι Άραβες ή οι Παλαιστίνιοι. Βρέθηκα ακριβώς στην ίδια θέση με πολλούς Άραβες πριν από μένα, οι οποίοι, με τις καλύτερες προθέσεις, είχαν θεωρήσει σκόπιμο να προσπαθήσουν να πείσουν έναν εξαιρετικά σημαντικό διανοούμενο (όπως ήταν ο Σαρτρ ή άλλοι του διαμετρήματός του), για το δίκαιο της υπόθεσής τους, με την ελπίδα ότι θα γινόταν ένας νέος Arnold Toynbee ή Sean McBride —κάτι που συμβαίνει σπάνια... Ο Σαρτρ μου φάνηκε ότι άξιζε τον κόπο, απλώς και μόνο επειδή δεν μπορούσα να ξεχάσω τη στάση του απέναντι στην Αλγερία (βλ. «Ces “traîtres” qui sauvèrent l’honneur de la France» [Αυτοί οι “προδότες” που έσωσαν την τιμή της Γαλλίας] η οποία, για έναν Γάλλο, πρέπει να ήταν πιο δύσκολη συγκριτικά με μια κριτική απέναντι στο Ισραήλ. Προφανώς, έκανα λάθος.

Καθώς οι φλύαρες και άγονες συζητήσεις συνεχίζονταν από το πρωί, σκεφτόμουν διαρκώς ότι είχα έρθει στη Γαλλία για να ακούσω τι είχε να πει ο Σαρτρ, όχι ανθρώπους των οποίων τις απόψεις ήδη γνώριζα και δεν τις έβρισκα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες. Έτσι, νωρίς το απόγευμα, διέκοψα θρασύτατα τη συζήτηση και επέμεινα να ακούσουμε αμέσως τον Σαρτρ, κάτι που προκάλεσε αναστάτωση στον περίγυρό του. Η συνεδρίαση διακόπηκε, ενώ εκείνοι άρχισαν να διαβουλεύονται εσπευσμένα μεταξύ τους σε κατάσταση πανικού. Πρέπει να ομολογήσω ότι το όλο σκηνικό μου φάνηκε κωμικοτραγικό, καθώς ο ίδιος ο Σαρτρ δεν φαινόταν να συμμετέχει καθόλου στις διαβουλεύσεις που αφορούσαν ακριβώς τη συμμετοχή του! Τελικά, ένας εμφανώς εκνευρισμένος Pierre Victor μας κάλεσε να επιστρέψουμε στο τραπέζι, και με την πομπώδη επιτήδευση ενός Ρωμαίου συγκλητικού μάς ανακοίνωσε: «Demain Sartre parlera» [Αύριο ο Σαρτρ θα μιλήσει]. Και έτσι αποσυρθήκαμε, με έντονη προσμονή για τις διαδικασίες της επόμενης μέρας και την τοποθέτηση του μεγάλου ανδρός.

Την επόμενη μέρα, ο Σαρτρ είχε πράγματι κάτι για εμάς: ένα δακτυλογραφημένο κείμενο περίπου δύο σελίδων που, κατά κύριο λόγο —γράφω αποκλειστικά με βάση μια εικοσαετή ανάμνηση της στιγμής—, εξυμνούσε το θάρρος του Προέδρου της Αιγύπτου, Ανουάρ Σαντάτ, με τις πιο τετριμμένες κοινοτοπίες. Δεν θυμάμαι να λέει και πολλά για τους Παλαιστίνιους, το τραγικό τους παρελθόν και τα κατεχόμενα εδάφη τους. Σίγουρα δεν υπήρχε καμία αναφορά στην αποικιοκρατική πολιτική του Ισραήλ, εφάμιλλη από πολλές απόψεις με αυτήν της Γαλλίας στην Αλγερία. Ήταν τόσο ενημερωτικό όσο ένα τηλεγράφημα του πρακτορείου Reuters, προφανώς γραμμένο από τον διαβόητο Victor για να βγάλει από τη δύσκολη θέση τον Σαρτρ, τον οποίο φαινόταν να έχει υπό τον απόλυτο έλεγχό του. Έμεινα συγκλονισμένος συνειδητοποιώντας ότι αυτός ο τιτάνας του πνεύματος είχε υποκύψει, στα στερνά του, σε έναν τόσο αντιδραστικό μέντορα, και ότι, όσον αφορά το Παλαιστινιακό, ένα ζήτημα που στα μάτια μου ήταν ηθικά και πολιτικά επείγον —σίγουρα στο ίδιο επίπεδο με την Αλγερία και το Βιετνάμ—, ο παλιός υπέρμαχος των καταπιεσμένων δεν μπορούσε να βρει τίποτα να προσφέρει πέρα από τον πιο συμβατικό, δημοσιογραφικό έπαινο για έναν ήδη διάσημο Αιγύπτιο ηγέτη. Για το υπόλοιπο της ημέρας, ο Σαρτρ επέστρεψε στη σιωπή του και η διαδικασία συνεχίστηκε όπως προηγουμένως. Θυμήθηκα μια ανέκδοτη ιστορία σύμφωνα με την οποία, είκοσι χρόνια νωρίτερα, ο Σαρτρ είχε ταξιδέψει στη Ρώμη για να συναντήσει τον Φραντς Φανόν (ο οποίος τότε πέθαινε από λευχαιμία) και του μίλησε για τα δράματα της Αλγερίας επί (όπως ισχυριζόταν) 16 ώρες χωρίς διακοπή, μέχρι που η Σιμόν τον έκανε να σταματήσει. Αυτός ο Σαρτρ είχε χαθεί για πάντα.

Όταν τα πρακτικά του σεμιναρίου δημοσιεύθηκαν λίγους μήνες αργότερα, η παρέμβαση του Σαρτρ είχε υποστεί επεξεργασία και είχε γίνει ακόμη πιο ανώδυνη. Για ποιο λόγο, δεν μπορώ να φανταστώ, ούτε προσπάθησα να το μάθω. Παρόλο που έχω ακόμα το τεύχος των Temps modernes στο οποίο εμφανιζόμασταν όλοι, δεν κατάφερα να ξαναδιαβάσω παρά μόνο μερικά αποσπάσματα, τόσο κοινότοπες και ανιαρές μου φαίνονται τώρα οι σελίδες του. Είχα πάει να ακούσω τον Σαρτρ στο Παρίσι με το ίδιο πνεύμα με το οποίο ο Σαρτρ είχε προσκληθεί στην Αίγυπτο, για να τον δουν και να του μιλήσουν οι Άραβες διανοούμενοι —με το ίδιο αποτέλεσμα, αν και η δική μου συνάντηση σημαδεύτηκε, για να μην πω αμαυρώθηκε, από την παρουσία ενός αντιπαθητικού μεσάζοντα, του Pierre Victor, ο οποίος έκτοτε έχει περιπέσει, όπως του άξιζε, στην αφάνεια. Ήμουν, σκέφτηκα τότε, σαν τον Φαμπρίτσιο, τον ήρωα στο Μοναστήρι της Πάρμας του Σταντάλ, που έψαχνε τη μάχη του Βατερλώ —προσωποποίηση της αποτυχίας και της απογοήτευσης.

Διαφορετικός από το ίνδαλμά του, τον Ζαν Ζενέ

Μια τελευταία λεπτομέρεια. Πριν από μερικούς μήνες, έτυχε να δω ένα μέρος του «Bouillon de culture», της τηλεοπτικής εκπομπής του Bernard Pivot, που μεταδόθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες λίγο μετά την προβολή της στη Γαλλία. Η εκπομπή αφορούσε τον Σαρτρ, την καθυστερημένη μεταθανάτια αποκατάστασή του και την πρόσφατη επιστροφή του στο προσκήνιο, μετά τη συνεχιζόμενη επίμονη κριτική για τα πολιτικά του αμαρτήματα. Ο Bernard-Henri Lévy —δύσκολο να βρει κανείς, από την άποψη των πνευματικών προσόντων όσο και του πολιτικού θάρρους, κάποιον τόσο διαφορετικό από τον Σαρτρ— ήταν εκεί για να προωθήσει το φαινομενικά ευνοϊκό δοκίμιο που είχε γράψει για τον γέρο φιλόσοφο (ομολογώ ότι δεν το έχω διαβάσει και δεν σκοπεύω να το κάνω). Ο Σαρτρ δεν ήταν τελικά και τόσο κακός, παραδέχτηκε συγκαταβατικά ο BHL, τελικά υπήρχαν κάποια πράγματα σε αυτόν αξιοθαύμαστα και πολιτικά ορθά. Ο BHL ήθελε έτσι να αντισταθμίσει αυτό που θεωρούσε ως βάσιμη κριτική στον Σαρτρ (που μετατράπηκε σε ένα αηδιαστικό μάντρα από τον Paul Johnson), το ότι είχε πάντα άδικο σχετικά με τον κομμουνισμό. «Για παράδειγμα», είπε ο BHL, «ο Σαρτρ δεν έκανε ποτέ συμβιβασμούς και παρέμεινε απόλυτος υποστηρικτής του εβραϊκού κράτους».

Για λόγους που ακόμα δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, ο Σαρτρ παρέμεινε πράγματι σταθερά προσηλωμένος σε μια θεμελιωδώς φιλοσιωνιστική στάση. Το αν αυτό οφειλόταν στον φόβο του μήπως φανεί αντισημίτης, είτε στο ότι ένιωθε ενοχή για το Ολοκαύτωμα, είτε στο ότι δεν επέτρεπε στον εαυτό του να αναγνωρίσει τους Παλαιστινίους ως θύματα που αγωνίζονται ενάντια στην αδικία του Ισραήλ, είτε για κάποιον άλλο λόγο, δεν θα το μάθω ποτέ. Το μόνο που ξέρω είναι ότι, στα γεράματά του, δεν ήταν πολύ διαφορετικός από ό,τι ήταν παλιά: μια πικρή απογοήτευση για όλους τους Άραβες, εκτός από τους Αλγερινούς, που δικαίως θαύμαζαν τις άλλες του θέσεις και το έργο του. Ο Μπέρτραντ Ράσελ σίγουρα τα πήγε καλύτερα: παρόλο που στα τελευταία του χρόνια, όπου επηρεαζόταν, και σύμφωνα με ορισμένους, χειραγωγούνταν πλήρως από τον συμφοιτητή μου στο Prinston και πρώην φίλο μου, Ralph Schoenman, υιοθέτησε πράγματι αρκετά κριτικές θέσεις απέναντι στην πολιτική του Ισραήλ έναντι των Αράβων.

Αναρωτιέμαι γιατί οι μεγάλοι άνδρες, στα γεράματά τους, άλλοτε καταντούν υποχείρια πονηρών νεότερών τους, άλλοτε παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια άκαμπτη πολιτική στάση. Είναι απογοητευτικό, αλλά αυτό ισχύει στην περίπτωση του Σαρτρ. Με εξαίρεση την Αλγερία, το δίκαιο της αραβικής υπόθεσης δεν τον συγκίνησε ποτέ ίσως εξαιτίας του Ισραήλ, ή λόγω μιας στοιχειώδους έλλειψης συμπάθειας, που συνδέεται με πολιτισμικούς ή ενδεχομένως θρησκευτικούς λόγους, αυτό δεν μπορώ να το ξέρω. Σε αυτό, ήταν εντελώς διαφορετικός από το ίνδαλμά του, τον Ζαν Ζενέ, τον παλιό του φίλο, ο οποίος επισφράγισε το παράξενο πάθος του για τους Παλαιστινίους με μια μακρά παραμονή ανάμεσά τους, αλλά και με τα εξαιρετικά γραφτά του «Quatre Heures à Sabra et Chatila» [Τέσσερις ώρες στη Σάμπρα και Σατίλα] και Un Captif amoureux [Ένας ερωτευμένος αιχμάλωτος].
Ένα χρόνο μετά τη σύντομη και απογοητευτική συνάντησή μας στο Παρίσι, ο Σαρτρ πέθανε. Θυμάμαι πολύ έντονα πόσο θρήνησα τον θάνατό του.

Το κείμενο αυτό του Edward Said δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2000 στην αιγυπτιακή εφημερίδα Al Ahram. Αναδημοσιεύθηκε, μεταφρασμένο στα αγγλικά, στο London Review of Books τον Ιούνιο του 2000 και στα γαλλικά στη Le Monde diplomatique τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Η ελληνική μετάφραση διατηρεί τους μεσότιτλους της γαλλικής μετάφρασης.

Giorgio Agamben: Θεός, άνθρωπος, ζώο

2025-12-31T23:24:00.005+02:00

Όταν ο Νίτσε, πριν από σχεδόν 150 χρόνια, έκανε τη διάγνωσή του για τον θάνατο του Θεού, πίστευε ότι αυτό το άνευ προηγουμένου γεγονός θα άλλαζε ριζικά την ύπαρξη των ανθρώπων στη γη. «Πού βρiσκόμαστε τώρα; – έγραφε – Δεν είμαστε σε μια συνεχή πτώση; […] Υπάρχει ακόμα πάνω και κάτω; Μήπως περιπλανιόμαστε σε ένα άπειρο κενό;». Και ο Κιρίλοφ, ο χαρακτήρας από τους «Δαιμονισμένους», τα λόγια του οποίου ο Νίτσε είχε μελετήσει προσεκτικά, σκεφτόταν τον θάνατο του Θεού με το ίδιο φλογερό πάθος και είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αδήριτη συνέπεια ήταν η απελευθέρωση μιας θέλησης χωρίς όρια και, ταυτόχρονα, η αναισθησία και η αυτοκτονία: «Αν υπάρχει Θεός, εγώ είμαι ο Θεός... Αν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική του και δεν μπορώ να ξεφύγω από τη βούλησή του. Αν δεν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική μου και είμαι υποχρεωμένος να επιβεβαιώσω την ελεύθερη βούλησή μου... Είμαι υποχρεωμένος να πυροβολήσω τον εαυτό μου, γιατί η πληρέστερη έκφραση της ελεύθερης βούλησής μου είναι να σκοτώσω τον εαυτό μου».

Ένα γεγονός που δεν πρέπει να πάψουμε να αναλογιζόμαστε είναι ότι, ενάμιση αιώνα μετά, αυτό το πάθος φαίνεται να έχει πλέον εξαφανιστεί εντελώς. Οι άνθρωποι επέζησαν ήρεμα από τον θάνατο του Θεού και συνεχίζουν να ζουν χωρίς να το κάνουν θέμα, σαν να μην συνέβη τίποτα. Σαν να μην συνέβη τίποτα, ακριβώς. Ο μηδενισμός, τον οποίο οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι είχαν αρχικά χαιρετίσει ως τον πιο ανησυχητικό επισκέπτη, έχει γίνει μια καθημερινή, χλιαρή και αδιάφορη κατάσταση, με την οποία, αντίθετα με ό,τι πίστευαν ο Τουργκένιεφ και ο Ντοστογιέφσκι, ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ, είναι δυνατόν να συνυπάρχει κανείς ήσυχα, συνεχίζοντας να αναζητά χρήματα και εργασία, να παντρεύεται και να χωρίζει, να ταξιδεύει και να πηγαίνει διακοπές. Ο άνθρωπος περιπλανιέται σήμερα χωρίς να το σκέφτεται σε μια ουδέτερη ζώνη, πέρα όχι μόνο από το θείο και το ανθρώπινο, αλλά και (χάριν εκείνων των καλοθελητών που θεωρητικολογούν κυνικά για μια επιστροφή των ανθρώπων στη φύση) από το ζωώδες.

Σίγουρα όλοι θα συμφωνήσουν ότι όλα αυτά δεν έχουν νόημα, ότι χωρίς το θείο δεν ξέρουμε πια πώς να σκεφτούμε τον άνθρωπο και το ζώο, αλλά αυτό σημαίνει απλώς ότι τα πάντα και το τίποτα είναι πλέον δυνατά. Τίποτα: δηλαδή ότι τελικά δεν υπάρχει πια ο κόσμος, αλλά παραμένει η γλώσσα (αυτή είναι, αν το καλοσκεφτούμε, η μόνη σημασία του όρου «τίποτα» – ότι η γλώσσα καταστρέφει, όπως κάνει, τον κόσμο, πιστεύοντας ότι μπορεί να επιβιώσει από αυτόν). Τα πάντα: ίσως ακόμη – και αυτό είναι για εμάς αποφασιστικό – η εμφάνιση μιας νέας μορφής – νέας, δηλαδή αρχαϊκής και, ταυτόχρονα, πολύ κοντινής, τόσο κοντινής που δεν μπορούμε να τη δούμε. Ποιανού και τι; Του θείου, του ανθρώπινου, του ζωώδους;

Πάντα σκεφτόμασταν το ζωντανό μέσα σε αυτή την τριάδα, πολύτιμη και αβέβαιη ταυτόχρονα, παίζοντας πάντα με το ένα εναντίον του άλλου ή το ένα με το άλλο. Δεν είναι άραγε καιρός να θυμηθούμε πότε το ζωντανό δεν ήταν ακόμα ούτε θεός, ούτε άνθρωπος, ούτε ζώο, αλλά απλά μια ψυχή, δηλαδή μια ζωή;

Giorgio Agamben, Dio, uomo, animale
18 Μαρτίου 2024

Quodlibet

Giorgio Agamben: Πού βρισκόμαστε;

2025-09-23T08:01:00.006+03:00

Στην κόλαση. Κάθε συζήτηση που δεν ξεκινά από αυτή την παραδοχή είναι απλά αβάσιμη. Οι κύκλοι στους οποίους βρισκόμαστε δεν είναι διατεταγμένοι κάθετα, αλλά διάσπαρτοι στον κόσμο. Όπου οι άνθρωποι συναγελάζονται, δημιουργούν κόλαση. Οι κύκλοι και τα βάραθρα είναι παντού γύρω μας, και αναγνωρίζουμε, όπως στα Caprichos του Γκόγια, τα τέρατα και τους διαβόλους που τα διαφεντεύουν.

Τι μπορούμε να κάνουμε σε αυτή την κόλαση; Όχι τόσο ή όχι μόνο, όπως έλεγε ο Italo, να φυλάξουμε ένα κομμάτι του καλού, αυτό που στην κόλαση δεν είναι κόλαση. Επειδή και αυτό έχει μολυνθεί, εν όλω ή εν μέρει – σε κάθε περίπτωση no te escaparas. Καλύτερα σταμάτα, σιώπησε, παρατήρησε και, την κατάλληλη στιγμή, μίλα, σπάσε το παραπέτασμα των ψεμάτων πάνω στο οποίο στηρίζεται η κόλαση. Γιατί η ίδια η κόλαση είναι ένα ψέμα, το ψέμα του ψεύδους που εμποδίζει το πέρασμα προς το μη-κολασμένο, προς το χαρούμενο, απλό, άναρχο υπάρχον. Προς την άγνωστη επικράτεια που η κόλαση σκεπάζει κάθε φορά με το κράτος της, σαν να μην υπήρχε άλλη δυνατότητα έξω από τα βάραθρα και τους κύκλους στους οποίους σε έχουν ήδη αναγκαστικά εγγράψει. Γίνε εσύ το σημείο, το κατώφλι, το απροσπέλαστο από το κράτος, όπου αναδύεται το δυνατό, η μόνη αληθινή πραγματικότητα. Η σκέψη δεν συνίσταται στο να πραγματοποιήσεις το δυνατό, όπως σε προσκαλούν να κάνεις οι δαίμονες, αλλά στο να κάνεις δυνατό το πραγματικό, στο να βρεις μια διέξοδο από το αναπόδραστο των γεγονότων που η κυρίαρχη ιδεολογία προσπαθεί να επιβάλει σε κάθε σφαίρα – και πρώτα απ' όλα στην πολιτική.

Giorgio Agamben, Dove siamo?

15 Σεπτεμβρίου 2025
Quodlibet

Giorgio Agamben: Για τα πράγματα που δεν υπάρχουν

2025-09-07T17:58:00.011+03:00

Antonio Ciseri, Ecce Homo

Η Cristina Campo έγραψε κάποτε: «Τι άλλο υπάρχει αληθινά σε αυτόν τον κόσμο αν όχι αυτό που δεν είναι αυτού του κόσμου;». Πρόκειται πιθανώς για μια παραπομπή στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον (18.36) όπου ο Ιησούς δηλώνει στον Πιλάτο: «ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· εἰ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμή, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἠγωνίζοντο, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰουδαίοις· νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν». Έχει λοιπόν αποφασιστική σημασία να αναρωτηθούμε για το νόημα και τον τρόπο ύπαρξης αυτού που δεν είναι αυτού του κόσμου. Αυτό κάνει ο Πιλάτος, ο οποίος, σαν να ήθελε να κατανοήσει το καθεστώς αυτής της ειδικής βασιλείας, τον ρωτά αμέσως: «βασιλεὺς εἶ σύ;». Η απάντηση του Ιησού, για όσους μπορούν να την κατανοήσουν, παρέχει μια πρώτη ένδειξη για το νόημα μιας βασιλείας που υπάρχει, αλλά δεν είναι από εδώ: «σὺ λέγεις ὅτι βασιλεύς εἰμι ἐγώ. ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι καὶ εἰς τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ». Και σε αυτό το σημείο ο Πιλάτος θέτει την περίφημη ερώτηση, που ο Νίτσε χαρακτήρισε «την πιο λεπτή παρατήρηση όλων των εποχών»: «Τι είναι η αλήθεια;». Η βασιλεία που δεν είναι αυτού του κόσμου απαιτεί να μαρτυρήσουμε την αλήθεια της, και αυτό που ο Πιλάτος δεν καταλαβαίνει είναι ότι κάτι μπορεί να είναι αληθινό χωρίς να υπάρχει στον κόσμο. Δηλαδή, υπάρχουν πράγματα τα οποία κατά κάποιο τρόπο υπάρχουν, αλλά δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο νομικής ετυμηγορίας για το αν είναι πραγματικά αληθή ή ψευδή, όπως αυτό που εξετάζεται στη δίκη που διεξάγει ο Πιλάτος.

Ο Furio Jesi, διερευνώντας την πραγματικότητα του μύθου, πρότεινε μια λύση που μπορεί να μας φανεί χρήσιμη: αν τα εν λόγω πράγματα σε αυτό που ονομάζει μυθολογική μηχανή «υπάρχουν, αλλά βρίσκονται σε έναν "άλλο κόσμο": δεν είναι εδώ». Και αμέσως προσθέτει: «δεν υπάρχει ακριβέστερη πίστη σε έναν "άλλο κόσμο" που δεν είναι εδώ από τη δήλωση ότι ένας τέτοιος "άλλος κόσμος" δεν υπάρχει». Είναι λοιπόν κατανοητό τι εννοεί ο Ιησούς όταν λέει ότι η βασιλεία του δεν είναι αυτού του κόσμου. Η βασιλεία του δεν είναι εδώ, αλλά δεν είναι, για αυτόν τον λόγο, χωρίς νόημα. Αντιθέτως, ήρθε σε αυτόν τον κόσμο για να μαρτυρήσει αυτό που δεν είναι αυτού του κόσμου, τα πράγματα που δεν είναι εδώ. Και αυτό ακριβώς πρέπει να είχε στο μυαλό της η Cristina Campo: πραγματικά επείγοντα και σημαντικά για τη ζωή της σε αυτόν τον κόσμο είναι μόνο τα πράγματα που δεν είναι αυτού του κόσμου, ή, μάλλον, δεν υπάρχουν.

Είναι καλό να αναλογιστούμε με ιδιαίτερη προσοχή, ειδικά σήμερα που η ανάγκη για αλήθεια φαίνεται να έχει εξαφανιστεί από τον κόσμο, την ιδιαίτερη κατάσταση των πραγμάτων τα οποία, αν και δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο, έχουν πραγματική σημασία για εμάς και καθοδηγούν τις σκέψεις και τις πράξεις μας σε αυτόν τον κόσμο. Όπως υποδηλώνει ο Jesi, θα ήταν πράγματι ασυγχώρητο λάθος να συγχέουμε πράγματα που δεν υπάρχουν με αυτά που υπάρχουν, προσποιούμενοι ότι απλά υπάρχουν. Η διαφορά τους αναδύεται σαφώς στη διάκριση μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης, την οποία ο Jesi προσπαθεί να ορίσει επακριβώς. Η επανάσταση είναι ο στόχος που θέτουν όσοι πιστεύουν μόνο στα πράγματα αυτού του κόσμου και, ως εκ τούτου, επικεντρώνονται στις συνθήκες και το χρονοδιάγραμμα της πιθανής υλοποίησής τους στον ιστορικό χρόνο σύμφωνα με τις σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος. Η εξέγερση, από την άλλη πλευρά, συνεπάγεται την αναστολή του ιστορικού χρόνου, μια αδιάλλακτη δέσμευση σε μια δράση της οποίας οι συνέπειες δεν είναι ούτε γνωστές ούτε προβλέψιμες, αλλά η οποία, για αυτόν τον λόγο, δεν έρχεται σε συμφωνίες ή συμβιβασμούς με τον εχθρό. Ενώ εκείνοι που δεν βλέπουν πέρα από αυτόν τον κόσμο επικεντρώνονται μόνο στις δυναμικές εξουσίας στις οποίες εμπλέκονται και είναι έτοιμοι να παραμερίσουν τις πεποιθήσεις τους χωρίς ενδοιασμούς, οι εξεγερμένοι είναι οι άνθρωποι του «όχι ακόμα», που έχουν αναστείλει τον ιστορικό χρόνο μια για πάντα και μπορούν επομένως να ενεργούν άνευ όρων μέσα σε αυτόν. Ακριβώς επειδή τα πράγματα που δεν έχουν ακόμη συμβεί δεν αντιπροσωπεύουν για αυτούς ένα μέλλον που πρέπει να πραγματοποιηθεί, αλλά μια παρούσα επιταγή για την οποία είναι υποχρεωμένοι να μαρτυρούν ανά πάσα στιγμή, η δράση τους θα επηρεάσει με ακόμη πιο αποφασιστικό τρόπο το ιστορικό γίγνεσθαι, διαρρηγνύοντάς το και εξαλείφοντάς το.

Σε όσους σήμερα επιδιώκουν με κάθε μέσο να μας δεσμεύσουν σε μια υποτιθέμενη πραγματικότητα που δεν επιτρέπει εναλλακτικές λύσεις, πρέπει να αντιτάξουμε προπάντων τη σκέψη, δηλαδή τη σαφή και κατηγορηματική αντίληψη των πραγμάτων που δεν υπάρχουν ανάμεσά μας. Μόνο σε εκείνους που γνωρίζουν χωρίς αυταπάτες ότι η βασιλεία τους δεν είναι αυτού του κόσμου, αλλά παρ' όλα αυτά είναι εδώ και τώρα αμετάκλητα παρούσα με τον δικό της τρόπο, έχει δοθεί η ελπίδα, που δεν είναι παρά η ικανότητα να αντικρούουν κάθε φορά το βάναυσο ψεύδος των γεγονότων που κατασκευάζουν οι άνθρωποι για να υποδουλώσουν τους συνανθρώπους τους.

Giorgio Agamben, Sulle cose che ci-non-sono

3 Ιουνίου 2024
Quodlibet

Giorgio Agamben: Για την ταυτότητα

2025-08-02T08:05:00.006+03:00

Ο Kojève διατύπωσε κάποτε, με τη μορφή προειδοποίησης, μια κριτική της ταυτότητας που πρέπει να μας προβληματίσει: «Να είσαι αυτό που δεν μπορείς ποτέ να γίνεις». Το λάθος όσων αναζητούν μια ταυτότητα είναι ότι θέλουν να γίνουν αυτό που ήδη είναι. Αυτό που απλώς είμαστε δεν είναι ταυτότητα, είναι μια διαρκώς παρούσα πηγαία εμπειρία που ξεγλιστρά συνεχώς μέσα από τα δάχτυλά μας, άρα είναι αυτό που δεν μπορούμε ποτέ να γίνουμε. Και όμως, η κοινωνία στην οποία ζούμε το μόνο που μας δίνει είναι μια ταυτότητα την οποία καταλήγουμε να υιοθετούμε με περισσότερη ή λιγότερη πεποίθηση. Αυτή η ταυτότητα –όπως άλλωστε γνωρίζουμε πολύ καλά– είναι αναγκαστικά τεχνητή, και όσοι θέλουν πραγματικά να γίνουν αυτό που είναι διατρέχουν τον κίνδυνο –όπως συνέβη στον Νίτσε και όπως, αν και σε μικρότερο βαθμό, συμβαίνει σχεδόν σε όλους– να βυθιστούν στην τρέλα. Σοφοί, δηλαδή χωρίς ταυτότητα, είναι εκείνοι που πάντα είναι χωρίς ποτέ να γίνονται: αλλά αυτό ακριβώς είναι που σήμερα οι λεγόμενες πολιτισμένες κοινωνίες θεωρούν ως αλλότριο και το σπρώχνουν στο περιθώριο, όταν δεν επιδιώκουν απλώς να το εξαλείψουν.

Giorgio Agamben, Sull’identità

24 Ιουλίου 2025

Quodlibet

Giorgo Agamben: Το κράτος και ο πόλεμος

2025-07-19T14:16:00.004+03:00

Αυτό που ονομάζουμε κράτος είναι τελικά μια πολεμική μηχανή και αργά ή γρήγορα αυτή η συστατική του προδιάθεση καταλήγει να αναδύεται πέρα από όλους τους περισσότερο ή λιγότερο εποικοδομητικούς σκοπούς που μπορεί να επικαλεστεί για να δικαιολογήσει την ύπαρξή του. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σήμερα. Ο Νετανιάχου, ο Ζελενσκι, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιδιώκουν πάση θυσία μια πολιτική πολέμου για την οποία μπορούν ασφαλώς να εντοπιστούν σκοποί και δικαιολογίες, αλλά της οποίας το τελικό κίνητρο είναι ασυνείδητο και στηρίζεται στην ίδια τη φύση του κράτους ως πολεμικής μηχανής. Αυτό εξηγεί γιατί ο πόλεμος, όπως είναι προφανές στην περίπτωση του Ζελένσκι και της Ευρώπης, αλλά και στην περίπτωση του Ισραήλ, επιδιώκεται ακόμη και με κόστος την πιθανή αυτοκαταστροφή. Και είναι μάταιο να ελπίζει κανείς ότι μια πολεμική μηχανή μπορεί να σταματήσει μπροστά σε αυτόν τον κίνδυνο. Θα συνεχίσει μέχρι τέλους, όποιο κι αν είναι το τίμημα που θα πρέπει να πληρώσει.

Giorgio Agamben, "Lo stato e la guerra"
14 Ιουνίου 2025
Quodlibet

Gilles Deleuze: Οι Ινδιάνοι της Παλαιστίνης

2025-05-26T16:40:00.007+03:00

Ο σιωνισμός, και στη συνέχεια το κράτος του Ισραήλ, απαίτησε την αναγνώριση της νομιμότητάς του από τους Παλαιστίνιους. Όμως το κράτος του Ισραήλ δεν έπαψε ποτέ να αρνείται την ίδια την ύπαρξη ενός παλαιστινιακού λαού. Δεν θα μιλήσει ποτέ για Παλαιστίνιους, αλλά για Άραβες της Παλαιστίνης, λες και βρέθηκαν εκεί τυχαία ή κατά λάθος. Και αργότερα, οι εκδιωγμένοι Παλαιστίνιοι θα αντιμετωπίζονται σαν να ήρθαν από έξω, χωρίς να γίνεται λόγος για τον πρώτο αντιστασιακό πόλεμο που διεξήγαγαν ολομόναχοι. Θα τους θεωρήσουν απογόνους του Χίτλερ, επειδή δεν αναγνώριζαν το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ. Αλλά το Ισραήλ διατηρεί το δικαίωμα να αρνείται τη de facto ύπαρξή τους. Από εδώ ξεκινάει μια μυθοπλασία που επρόκειτο να διαδοθεί όλο και περισσότερο και να βαραίνει όλους εκείνους που υπερασπίζονται την παλαιστινιακή υπόθεση. Αυτή η μυθοπλασία, το στοίχημα του Ισραήλ, αποσκοπούσε να στιγματίσει ως αντισημίτες όλους εκείνους που αμφισβητούσαν τις εν τοις πράγμασι συνθήκες και ενέργειες του σιωνιστικού κράτους. Αυτή η επιχείρηση έχει τις ρίζες της στην ψυχρά ασκούμενη πολιτική του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους.

Εξ αρχής το Ισραήλ δεν έκρυψε τον στόχο του: να εκκενώσει τα παλαιστινιακά εδάφη. Και μάλιστα προσποιούμενο ότι τα παλαιστινιακά εδάφη ήταν ακατοίκητα και ότι προορίζονταν ανέκαθεν για τους Σιωνιστές. Ήταν όντως ένας αποικισμός, αλλά όχι με την ευρωπαϊκή έννοια του όρου τον 19ο αιώνα: δεν θα εκμεταλλεύονταν τους κατοίκους της χώρας, θα τους ανάγκαζαν να φύγουν. Όσοι θα έμεναν δεν θα μετατρέπονταν σε εργατικό δυναμικό συνδεδεμένο με τον τόπο, αλλά σε εφήμερο, ανέστιο εργατικό δυναμικό, λες και επρόκειτο για μετανάστες σε γκέτο. Από την αρχή, η γη αγοράστηκε υπό τον όρο ότι θα ήταν άδεια από κατοίκους ή ότι θα μπορούσε να εκκενωθεί. Πρόκειται για γενοκτονία, αλλά η φυσική εξόντωση παραμένει επικουρική της γεωγραφικής εκκένωσης: ως Άραβες γενικά, οι επιζώντες Παλαιστίνιοι οφείλουν να εξομοιωθούν με τους άλλους Άραβες. Η φυσική εξόντωση, είτε έχει ανατεθεί σε μισθοφόρους είτε όχι, είναι απολύτως παρούσα. Αλλά δεν είναι γενοκτονία, όπως λένε, επειδή δεν αποτελεί τον «τελικό στόχο», στην πραγματικότητα είναι ένα μέσο ανάμεσα σε άλλα.

Η συνενοχή των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ισραήλ δεν απορρέει μόνο από τη δύναμη ενός σιωνιστικού λόμπι. Ο Elias Sanbar έδειξε με σαφήνεια πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακάλυψαν εκ νέου στο Ισραήλ μια πτυχή της δικής τους ιστορίας: την εξόντωση των Ινδιάνων, η οποία και πάλι ήταν μόνο εν μέρει άμεσα φυσική. Συνίστατο στη δημιουργία ενός κενού, σαν να μην υπήρχαν ποτέ Ινδιάνοι, παρά μόνο μέσα σε γκέτο που θα τους μετέτρεπαν σε εσωτερικούς μετανάστες. Από πολλές απόψεις, οι Παλαιστίνιοι είναι οι νέοι Ινδιάνοι, οι Ινδιάνοι του Ισραήλ. Η μαρξιστική ανάλυση δείχνει τις δύο συμπληρωματικές κινήσεις του καπιταλισμού: επιβάλλει συνεχώς στον εαυτό του όρια, μέσα στα οποία αναπτύσσει και εκμεταλλεύεται το δικό του σύστημα· ωθεί αυτά τα όρια ολοένα και πιο μακριά, ξεπερνώντας τα, για να επαναλάβει τη δική του θεμελίωση, μεγιστοποιώντας την και εντείνοντάς την. Η εξώθηση των ορίων ήταν το εγχείρημα του αμερικανικού καπιταλισμού, του αμερικανικού ονείρου, που υιοθετήθηκε από το Ισραήλ και το όνειρο του Μεγάλου Ισραήλ σε αραβικό έδαφος, στις πλάτες των Αράβων.

« Les Indiens de Palestine » [1985]
Gilees Deleuze, Deux régimes de fous : textes et entretiens 1975-1995, Éditions de Minuit, 2003

Giorgio Agamben: Το υπόλοιπο του Ισραήλ

2025-05-22T03:52:00.007+03:00

Έρχεται μέρα που το υπόλοιπο του Ισραήλ, όσοι από το γένος του Ιακώβ γλιτώσουν, θα πάψουν πια να στηρίζονται στην Ασσυρία που τους χτυπούσε και θα στηριχθούν μ’ εμπιστοσύνη στον Κύριο, τον Άγιο Θεό του Ισραήλ. Ένα υπόλοιπο θα επιστρέψει, το υπόλοιπο του Ιακώβ, στον ισχυρό Θεό. Γιατί ακόμα κι αν ο λαός σου, Ισραήλ, ήτανε σαν της θάλασσας την άμμο, μόνο ένα μέρος απ’ αυτόν θα επέστρεφε. Έχει αποφασιστεί η καταστροφή και θα συντελεστεί με δικαιοσύνη.

Ησαΐας 10, 20-22

Η προφητεία εκπληρώθηκε. Το Ισραήλ δεν υπάρχει πια. Μόνο ένα υπόλοιπο θα σωθεί, και αυτό σίγουρα δεν θα είναι οι ισχυροί που το κυβερνούν και το οδήγησαν μέχρι τέλους. Έχει σημασία τώρα να γνωρίζουμε αυτό το υπόλοιπο, πού βρίσκεται και πώς θα επιβιώσει. Giorgio Agamben, Il resto di Israele
18 Φεβρουαρίου 2025
Quodlibet

REX INUTILIS

2025-02-26T21:35:00.009+02:00

Τον τελευταίο καιρό με τρώει το χέρι μου να καταπιαστώ με μια αρχαιολογία του κυβερνητικού επιχειρήματος περί πολιτικής ή άλλης ευθύνης, το οποίο μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: "Μπορώ να έχω κάνει και τα δύο: και να έχω κάνει αυτό που έχω κάνει, και να μην το έχω κάνει. Αν δεν το έχω κάνει, τότε αυτό που έχω κάνει δεν είναι καμωμένο. Εφ' όσον αυτό που έχω κάνει δεν είναι καμωμένο, έχω κάνει το μη-καμωμένο. Συνεπώς κάθε καταλογισμός υπαιτιότητας είτε για το τι έχω κάνει είτε για το τι δεν έχω κάνει εξυπηρετεί την τοξικότητα των άκρων και ανοίγει τον δρόμο στην αποσταθεροποίηση».

Λέει ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά»:

"Ἐπεὶ δὲ πολιτεία μὲν καὶ πολίτευμα σημαίνει ταὐτόν, πολίτευμα δ᾿ ἐστὶ τὸ κύριον τῶν πόλεων, ἀνάγκη δ᾿ εἶναι κύριον ἢ ἕνα ἢ ὀλίγους ἢ τοὺς πολλούς. "

Κάνοντας τη διαπίστωση ότι, στην τρέχουσα ελληνική πραγματικότητα, η προστασία του πολιτεύματος, δηλαδή η εν τοις πράγμασι εφαρμογή του Συντάγματος, επαφίεται στην ερμηνευτική (ενδεχομένως και καζουιστική) δεινότητα και κυριαρχία του ενός (ή και των ολίγιστων) έναντι των πολλών, δεν μπορώ παρά να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η περίφημη «αποσταθεροποίηση», όπως επισείεται ως φόβητρο σε ένα κρεσέντο δημιουργικής ασάφειας από κυβερνητικά χείλη, μπορεί να αφορά ταυτόχρονα την υφιστάμενη διακυβέρνηση και την ισχύουσα συνταγματική τάξη, δηλαδή το ίδιο το πολίτευμα. Πώς όμως μπορεί ο νόμος, ως εντολή του ενός, να μεταφραστεί σε εκτέλεση των πολλών σε σχέση με αυτόν; Αυτή η διπολικότητα μεταξύ νομιμότητας και νομιμοποίησης της εξουσίας του ενός, αλλά και η αμφισβήτησή της, θα μπορούσε να μας πάει μακριά, στα αειθαλή χωράφια της πολιτικής θεολογίας, από τον Θωμά Ακινάτη και τον Ιερό Αυγουστίνο μέχρι τον Μάξιμο Ομολογητή, από τον Ernst Kantorowicz και τα «Δύο σώματα του Βασιλιά» μέχρι τον Carl Schmitt. Και όπως παρατήρησε πρόσφατα ο αγαπημένος μου Giorgio Agamben: «Η πρωτοκαθεδρία της κυβέρνησης έναντι του βασιλείου και της διοίκησης έναντι του συντάγματος που βιώνουμε σήμερα δεν είναι στην πραγματικότητα χωρίς προηγούμενο στην ιστορία της Δύσης. Έφτασε στην πρώτη και ριζική διατύπωσή της με την επεξεργασία του δόγματος του rex inutilis τον 13ο αιώνα. Με βάση αυτές τις επεξεργασίες, το 1245, ο Πάπας Ιννοκέντιος Δ΄, κατόπιν αιτήματος του πορτογαλικού κλήρου και της αριστοκρατίας, εξέδωσε το διάταγμα Grandi non immerito, με το οποίο απέπεμψε τον βασιλιά Σάντσο Β΄ από τη διακυβέρνηση του βασιλείου της Καστίλης και Λεόν, το οποίο είχε αποδειχθεί ανίκανος να κυβερνήσει, αναθέτοντας στον αδελφό του Αλφόνσο της Βουλώνης την cura et administratio generalis και αφήνοντας, ωστόσο, στον Σάντσο τη βασιλική του αξιοπρέπεια. Η διττή δομή της κυβερνητικής μηχανής εμπεριέχει τη δυνατότητα να αμφισβητηθεί η διπολικότητα στην οποία αρθρώνεται, εάν πάψει να είναι λειτουργική για το σύστημα». Ες αύριον λοιπόν τα σπουδαία….

Giorgio Agamben: Ο αριθμός των θανατωμένων

2025-01-30T00:32:00.006+02:00

Πρέπει πάντα να αναστοχαζόμαστε το χωρίο της Αποκάλυψης (6:9-11), όπου διαβάζουμε:

«Και όταν (το αρνίο) άνοιξε την πέμπτη σφραγίδα, είδα

κάτω από το θυσιαστήριο τις ψυχές εκείνων που είχαν σφαγιαστεί

εξαιτίας του λόγου του Θεού και της

μαρτυρίας που είχαν δώσει.

Και έκραξαν με φωνή μεγάλη λέγοντας. “Ως

πότε, Κύριε άγιε και αληθινέ, δε θα κρίνεις και

δε θα εκδικηθείς το αίμα μας από αυτούς που

κατοικούν πάνω στη γη;”

Και δόθηκε σε καθέναν από αυτούς στολή

λευκή, και τους ειπώθηκε να αναπαυθούν για λίγο ακόμα

καιρό, μέχρι να συμπληρωθούν και οι σύνδουλοί τους και οι αδελφοί τους

που πρόκειται να θανατωθούν όπως και οι ίδιοι.»

Η ιστορία δεν θα τελειώσει και η τελική κρίση δεν θα εκφωνηθεί μέχρι να συμπληρωθεί ο αριθμός των δικαίων που θανατώθηκαν. Αυτό δεν συμβαίνει γύρω μας; Και πόσοι ακόμη από τους δίκαιους θα πρέπει να θανατωθούν, καθώς τους βλέπουμε να πεθαίνουν καθημερινά; Σίγουρα η ιστορία είναι μια ιστορία πολέμων, θανάτων και δολοφονιών. Αλλά το νόημα του ανοίγματος της πέμπτης σφραγίδας δεν είναι ότι, στην εποχή που ζούμε, θα πρέπει να περιμένουμε άπραγοι μέχρι να συμπληρωθεί ο αριθμός των θανατωμένων. Παρόλο που οι εφημερίδες τούς καταμετρούν καθημερινά, εμείς αγνοούμε τον αριθμό τους, όπως επίσης αγνοούμε πότε θα έρθει η ημέρα της κρίσεως, κι αν θα έρθει ποτέ. Ζούμε σε μια μεταβατική εποχή και, όπως εκείνοι που σφαγιάστηκαν, πρέπει να δίνουμε τη μαρτυρία μας γι’ αυτό που βλέπουμε και γι’ αυτό που πιστεύουμε. Αυτό είναι και το μοναδικό καθήκον μας μέχρι να συμπληρωθεί ο αριθμός των θανατωμένων.

Giorgio Agamben, Il numero degli uccisi
7 Ιανουαρίου 2023
Quodlibet

Amnon Raz-Krakotzkin: Η άρνηση της εξορίας και η σιωνιστική συνείδηση

2025-01-17T02:03:00.002+02:00

Στο Ισραήλ, η άρνηση της εξορίας είναι η κεντρική έννοια πίσω από τα μείζονα χαρακτηριστικά της αυτοσυνειδησίας, την αντίληψη της ιστορίας, τη συλλογική μνήμη και την πολιτική. Η έννοια αυτή θα πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο των συνεπαγωγών της, «την επιστροφή στην ιστορία», όπως ισχυρίζεται το «σιωνιστικό εγχείρημα». Αυτές οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες αλλά συνδυάζονται και αλληλοσυμπληρώνονται στον προσδιορισμό της αυτοαντίληψης του Σιωνισμού και του Κράτους του Ισραήλ.

Η άρνηση της εξορίας δεν είναι η άρνηση των διαφορετικών μορφών εβραϊκής ύπαρξης κατά τη διάρκεια της ιστορίας, αλλά η άρνηση της ιστορικότητάς τους. Προέρχεται από την επιθυμία να οριστεί η συλλογικότητα των Εβραίων ως εθνική συλλογικότητα με τη νεωτερική έννοια του όρου, να παρουσιαστεί η εβραϊκή ιστορία ως εθνική ιστορία και να γραφτεί η εθνική ιστορία των Εβραίων. Οι Εβραίοι προφανώς δεν έχουν μια κοινή ιστορία — ακόμα κι αν μοιράζονταν πολλά κοινά πράγματα: θα μπορούσε να λεχθεί ότι αποτελούν μια «φαντασιακή κοινότητα». Ωστόσο, αυτή η κοινότητα διαμορφώθηκε βασισμένη σε έναν νόμο: όχι στη βάση μιας κοινής ιστορίας, αλλά –αντίθετα– στη βάση μιας άρνησης της ιστορίας.

Για να γραφτεί η ιστορία των Εβραίων ως εθνική ιστορία, ως ιστορία των νικητών, έπρεπε αυτοί να απομονωθούν από το πλαίσιο στο οποίο ζούσαν — με άλλα λόγια, από τις γλώσσες, τα πολιτισμικά συστήματα και τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις που επέτρεψαν την εξεργασία της ζωής τους: όλα αυτά συρρικνώθηκαν σε ένα ασήμαντο κέλυφος. Αυτό που ορίστηκε ως ιστορικοποίηση των Εβραίων ήταν στην πραγματικότητα η αποϊστορικοποίησή τους, μια διαδικασία εξάλειψης του πλαισίου, η οποία πηγάζει κατευθείαν από την υιοθέτηση της αντισημιτικής αντίληψης για τον ανέστιο και ανερμάτιστο Εβραίο.

Η άρνηση της ιστορίας εφαρμόστηκε στην ιστορία όλων των Εβραίων, τόσο στην ιστορία τους στην Ευρώπη όσο και στον ισλαμικό κόσμο αλλά οι συνέπειες για τους Εβραίους από τις μουσουλμανικές χώρες ήταν πολύ πιο σοβαρές, επειδή ο σιωνιστικός λόγος, ορίζοντας τον εαυτό του ως ευρωπαϊκό, πήρε μια ξεκάθαρα οριενταλιστική χροιά. Ο μετασχηματισμός της εβραϊκής συνείδησης, που συνεπάγεται η άρνηση της εξορίας, προσαρμόζει τις εβραϊκές έννοιες στη νεωτερική έννοια της ιστορίας μέσα από μια ρητή ταύτιση με τη Δύση και μια αντίθεση με την Ανατολή.

Παραδόξως, όταν ένας Εβραίος έφευγε από την Ευρώπη για να εγκατασταθεί στην Ανατολή, αυτό εξέφραζε τη μεταμόρφωσή του και το γεγονός ότι ανήκε στη Δύση. Ο Σιωνισμός υιοθέτησε αρχές που επέτρεψαν στην ευρωπαϊκή κουλτούρα να αυτοπροσδιοριστεί διατηρώντας μια απόσταση μεταξύ του εαυτού της και των Εβραίων. Γενικά, όλες οι όψεις της έννοιας της άρνησης της εξορίας συνιστούν την άρνηση οτιδήποτε θεωρείται ανατολίτικο στον Εβραίο. Αν οι Εβραίοι της Ανατολής δεν συμπεριλήφθηκαν ούτε στη σιωνιστική προοπτική ούτε στον ορισμό του εβραϊκού λαού, αυτό οφείλεται στο ότι η σιωνιστική ιδεολογία γεννήθηκε στην Ευρώπη και ο στόχος της ήταν ο απο-ανατολικοποίηση των Εβραίων.

Η έννοια του Οριενταλισμού (όπως την εισήγαγε ο Edward Saïd: η Ανατολή μέσα από την οπτική της Δύσης) είναι θεμελιώδης για την κατανόηση τόσο του Σιωνισμού όσο και της δυναμικής που εναπόκειται στη σύνδεση των εννοιών της εξορίας και του δι-εθνισμού. Δεδομένου ότι η ισραηλινή εθνική συνείδηση βασίζεται σε έναν συνδυασμό θεολογίας και οριενταλισμού, η κριτική της πηγάζει από την αναζήτηση μιας εναλλακτικής λύσης απέναντι σε αυτές τις δύο διαστάσεις. Η έννοια του δι-εθνισμού, δηλαδή της προσδοκίας να δημιουργηθεί ένας δεσμός ανάμεσα σε Εβραίους και Άραβες, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τα θεμέλια μιας συνείδησης που τους παρουσιάζει ως τις δύο πλευρές μιας αντίφασης.

Ο Amnon Raz-Krakotzkin είναι ιστορικός και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Ben-Gurion του Negev.

Απόσπασμα από την έκδοση: Amnon Raz-Krakotzkin, Exil et souveraineté. Judaïsme, sionisme et pensée binationale, La fabrique, Παρίσι, 2007.

Mετάφραση Δημήτρης Κοσμίδης
Αναδημοσίευση από https://jacobin.gr/

Giorgio Agamben: Εργασία και ζωή

2024-12-30T23:15:00.004+02:00

Συχνά ακούμε να επαινείται το ιταλικό Σύνταγμα επειδή έχει θέσει ως θεμελιώδη αξία την εργασία. Ωστόσο, όχι μόνο η ετυμολογία του όρου (labor υποδηλώνει στα λατινικά μια τιμωρία κι έναν επώδυνο μόχθο), αλλά και η χρήση του ως έμβλημα των στρατοπέδων συγκέντρωσης (Arbeit macht Frei [η εργασία απελευθερώνει] ήταν γραμμένο στην πύλη του Άουσβιτς) θα έπρεπε να μας κάνουν δύσπιστους απέναντι σε μια τέτοια απρόσεκτα θετική σημασιοδότηση. Από τις σελίδες της Γένεσης, που παρουσιάζουν την εργασία ως τιμωρία για το αμάρτημα του Αδάμ, ώς το συχνά αναφερόμενο απόσπασμα από τη Γερμανική Ιδεολογία όπου ο Μαρξ ανήγγειλε ότι στην κομμουνιστική κοινωνία θα ήταν δυνατό, αντί να δουλεύουμε, «να κάνουμε αυτό σήμερα, αύριο το άλλο, να πηγαίνουμε για κυνήγι το πρωί, να ψαρεύουμε το απόγευμα, να εκτρέφουμε ζώα το βράδυ, μετά το μεσημεριανό να επιδιδόμαστε στην κριτική ανάλογα με τα γούστα μας», η υγιής δυσπιστία απέναντι στην εργασία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής μας παράδοσης.
Υπάρχει, ωστόσο, ένας πιο σοβαρός και βαθύς λόγος, που θα έπρεπε να συνηγορεί ώστε να μην καθίσταται η εργασία το θεμέλιο μιας κοινωνίας. Προέρχεται από την επιστήμη, και συγκεκριμένα από τη φυσική, η οποία ορίζει την εργασία ως τη δύναμη που πρέπει να ασκηθεί σε ένα σώμα για να το θέσει σε κίνηση. Ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής βρίσκει εφαρμογή αναγκαστικά και στην εργασία, που ορίζεται με αυτόν τον τρόπο. Σύμφωνα με αυτή την αρχή, η οποία είναι ίσως η ύψιστη έκφραση της έσχατης απαισιοδοξίας στην οποία έχει φτάσει η αληθινή επιστήμη, η ενέργεια αναπόφευκτα τείνει να υποβαθμίζεται και η εντροπία, που εκφράζει την αταξία ενός ενεργειακού συστήματος, εξίσου αναπόφευκτα τείνει να αυξάνεται. Όσο περισσότερο παράγουμε εργασία, τόσο περισσότερη αταξία και εντροπία θα αυξάνονται αναπόδραστα στο σύμπαν.
Επομένως, το να θεμελιώνουμε μια κοινωνία στην εργασία σημαίνει τελικά ότι δεν την προσανατολίζουμε στην τάξη και τη ζωή, αλλά στην αταξία και τον θάνατο. Μια υγιής κοινωνία θα πρέπει μάλλον να στοχάζεται όχι μόνο τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι εργάζονται και παράγουν εντροπία, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους τεμπελιάζουν και διαλογίζονται, παράγοντας αυτή την άρνηση της εντροπίας, χωρίς την οποία η ζωή δεν θα ήταν δυνατή.

Giorgio Agamben, Il lavoro e la vita
24 Δεκεμβρίου 2024
Quodlibet

Giorgio Agamben: Λαοί που έχουν χάσει τη γλώσσα τους

2024-12-22T17:15:00.002+02:00

Τι συμβαίνει με τους Ευρωπαίους σήμερα; Αυτό που σήμερα δεν μπορούμε να χάσουμε από τα μάτια μας είναι το θέαμα της απώλειας και της λήθης της γλώσσας μέσα στην οποία κατοίκησαν άλλοτε. Ο τρόπος αυτής της σύγχυσης ποικίλλει για κάθε λαό: οι Αγγλοσάξονες έχουν ήδη ολοκληρώσει τη διαδρομή προς μια γλώσσα καθαρά εργαλειακή και αντικειμενοποιητική –basic English, στην οποία μπορεί κανείς μόνο να ανταλλάξει μηνύματα που μοιάζουν όλο και πιο πολύ με αλγόριθμους– και οι Γερμανοί φαίνεται να πορεύονται στον ίδιο δρόμο· οι Γάλλοι, παρά τη λατρεία τους για την εθνική τους γλώσσα, αν όχι εξαιτίας της, έχασαν τη σχεδόν κανονιστική σχέση που συνέδεε τον προφορικό λόγο με τη γραμματική· οι Ιταλοί, εκείνη την πανούργα και τόσο βολική για αυτούς διγλωσσία, που ήταν και ο πλούτος τους, η οποία πλέον μεταμορφώνεται παντού σε μια άνευ νοήματος ιδιόλεκτο. Και, αν οι Εβραίοι ανήκουν στην ευρωπαϊκή κουλτούρα, ή τουλάχιστον αποτελούσαν μέρος της, καλό είναι να θυμόμαστε τα λόγια του Scholem με αφορμή την εκκοσμίκευση που επιχείρησε ο Σιωνισμός μετατρέποντας μια ιερή γλώσσα σε εθνική γλώσσα: «Ζούμε εντός της γλώσσας μας σαν τυφλοί που περπατούν στο χείλος μιας αβύσσου... Αυτή η γλώσσα κυοφορεί καταστροφές... θα έρθει η μέρα που θα στραφεί εναντίον αυτών που τη μιλούν». 

Σε κάθε περίπτωση, το αποτέλεσμα είναι η απώλεια της ποιητικής σχέσης με τη γλώσσα και η αντικατάστασή της με μια εργαλειακή σχέση στην οποία εκείνος που πιστεύει ότι χρησιμοποιεί τη γλώσσα, στην πραγματικότητα χρησιμοποιείται από αυτήν δίχως καν να το συνειδητοποιεί. Και δεδομένου ότι η γλώσσα είναι η ίδια η μορφή της ανθρωπογένεσης, της ανθρωποποίησης του ζωντανού homo, αυτό που φαίνεται να απειλείται σήμερα είναι η ίδια η ανθρωπιά του ανθρώπου.

Καθοριστικής σημασίας, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι όσο περισσότερο ένας λαός χάνεται μέσα στην ίδια του τη γλώσσα, με το να του γίνεται κατά κάποιον τρόπο είτε ξένη είτε υπερβολικά οικεία, τόσο λιγότερο είναι δυνατό να σκέφτεται σε αυτή τη γλώσσα. Γι' αυτό σήμερα βλέπουμε τις κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών λαών, που έχουν γίνει ανίκανες να σκεφτούν, να φυλακίζονται σε ένα ψέμα που δεν μπορούν να το κατανοήσουν ως τέτοιο. Ένα ψέμα που ο ψεύτης δεν το συνειδητοποιεί είναι στην πραγματικότητα απλώς μια αδυναμία του σκέπτεσθαι, η αδυναμία να διακόψει κανείς τουλάχιστον για μια στιγμή την καθαρά εργαλειακή σχέση με τον λόγο του. Και αν οι άνθρωποι δεν μπορούν πλέον να σκέφτονται στη γλώσσα τους, δεν θα πρέπει να εκπλαγούμε αν αισθάνονται υποχρεωμένοι να υποκαταστήσουν τη σκέψη τους με την τεχνητή νοημοσύνη. 

Είναι αυτονόητο ότι αυτό το χάσιμο των λαών μέσα στη γλώσσα που ήταν η ζωτική τους κατοικία έχει πάνω από όλα πολιτική σημασία. Η Ευρώπη δεν θα βγει από το αδιέξοδο στο οποίο εγκλωβίζεται αν δεν ξαναβρεί πρωτίστως μια ποιητική και αναστοχαστική σχέση με τον λόγο της. Μόνο με αυτό το τίμημα θα καταστεί τελικά δυνατή μια ευρωπαϊκή πολιτική –που σήμερα δεν υπάρχει.  

Giorgio Agamben, Popoli che hanno perduto la lingua
11 Οκτωβρίου 2024
Quodlibet

Giorgio Agamben: Θέατρο και πολιτική

2024-02-01T11:49:00.010+02:00

Είναι τουλάχιστον μοναδικό φαινόμενο, όχι λιγότερο αναπάντεχο παρά ανησυχητικό, που δεν αναρωτιόμαστε για το γεγονός ότι στην εποχή μας ο ρόλος του πολιτικού ηγέτη αναλαμβάνεται ολοένα και πιο συχνά από ηθοποιούς: αυτή είναι η περίπτωση του Ζελένσκι στην Ουκρανία, αλλά το ίδιο είχε συμβεί στην Ιταλία με τον Μπέμπε Γκρίλο («φαιά εξοχότητα» του Κινήματος των 5 Αστέρων) και παλιότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες με τον Ρήγκαν. Είναι ασφαλώς δυνατό να δούμε σε αυτό το φαινόμενο στοιχεία της παρακμής της φιγούρας του επαγγελματία πολιτικού και της αυξανόμενης επιρροής των μέσων ενημέρωσης και της προπαγάνδας σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής. Ωστόσο, είναι ξεκάθαρο σε κάθε περίπτωση ότι αυτό που συμβαίνει συνεπάγεται έναν μετασχηματισμό της σχέσης ανάμεσα στην πολιτική και την αλήθεια που πρέπει να γίνει αντικείμενο αναστοχασμού. Το ότι η πολιτική είχε να κάνει με ψέματα είναι, στην πραγματικότητα, προφανές· αλλά αυτό σήμαινε απλώς ότι ο πολιτικός, για να πετύχει στόχους που πίστευε ότι ήταν αληθινοί κατά την άποψή του, μπορούσε να πει ψέματα χωρίς πάρα πολλούς ενδοιασμούς.

Αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας είναι κάτι διαφορετικό: δεν χρησιμοποιείται πλέον το ψέμα για πολιτικούς σκοπούς, αλλά, αντίθετα, τα ψέματα έχουν γίνει από μόνα τους σκοπός της πολιτικής. Δηλαδή η πολιτική είναι καθαρά και απλά η κοινωνική άρθρωση του ψεύδους. Είναι λοιπόν κατανοητό γιατί ο ηθοποιός έχει γίνει σήμερα αναγκαστικά το πρότυπο του πολιτικού ηγέτη. Σύμφωνα με ένα παράδοξο που μας έχει γίνει οικείο από τον Ντιντερό μέχρι τον Μπρεχτ, ο καλός ηθοποιός δεν είναι στην πραγματικότητα αυτός που ταυτίζεται με πάθος με τον ρόλο του, αλλά αυτός που διατηρώντας την ψυχραιμία του τον κρατά, θα λέγαμε, σε απόσταση: δείχνει όλο και πιο αληθινός όσο λιγότερο κρύβει το ψέμα του. Η θεατρική σκηνή είναι, δηλαδή, ο τόπος ενός εγχειρήματος πάνω στην αλήθεια και το ψέμα, όπου η αλήθεια παράγεται εκθέτοντας το ψέμα. Η αυλαία ανεβαίνει και πέφτει ακριβώς για να υπενθυμίσει στους θεατές τη μη πραγματικότητα αυτού που βλέπουν.

Αυτό που καθορίζει την πολιτική σήμερα –η οποία έχει γίνει, όπως ειπώθηκε, η ακραία μορφή του θεάματος– είναι μια άνευ προηγουμένου αντιστροφή της θεατρικής σχέσης αλήθειας και ψεύδους, που στοχεύει να παραγάγει το ψέμα μέσα από μια συγκεκριμένη επενέργεια πάνω στην αλήθεια. Η αλήθεια, όπως μπορέσαμε να δούμε τα τελευταία τρία χρόνια, στην πραγματικότητα δεν κρύβεται και πράγματι παραμένει εύκολα προσβάσιμη σε όποιον θέλει να τη μάθει· αλλά αν προηγουμένως –και όχι μόνο στο θέατρο– η αλήθεια παραγόταν μέσω της επίδειξης και της αποκάλυψης του ψεύδους (veritas patefacit se ipsam et falsum), τώρα αντ’ αυτού το ψέμα παράγεται, θα λέγαμε, με την έκθεση και την αποκάλυψη της αλήθειας (εξ ου και η αποφασιστική σημασία της συζήτησης για τα fake news). Αν το ψέμα ήταν κάποτε μια στιγμή στην κίνηση της αλήθειας, τώρα η αλήθεια ισχύει μόνο ως στιγμή στην κίνηση του ψεύδους.

Σε αυτή την κατάσταση ο ηθοποιός βρίσκεται, θα λέγαμε, στο σπίτι του, ακόμα κι αν, σε σύγκριση με το παράδοξο του Ντιντερό, πρέπει με κάποιο τρόπο να αναδιπλασιαστεί. Καμία αυλαία δεν χωρίζει πλέον τη σκηνή από την πραγματικότητα, η οποία –σύμφωνα με μια πρακτική με την οποία μας έχουν συνηθίσει οι σύγχρονοι σκηνοθέτες– υποχρεώνει τους θεατές να συμμετέχουν στη σκηνική πράξη: γίνονται οι ίδιοι θέατρο. Αν ο ηθοποιός Ζελένσκι είναι τόσο πειστικός ως πολιτικός ηγέτης, είναι ακριβώς επειδή καταφέρνει πάντα και παντού να λέει ψέματα χωρίς να κρύβει ποτέ την αλήθεια, σαν αυτή να μην είναι άλλο παρά ένα αναπόφευκτο μέρος της υποκριτικής του. Ο ίδιος –όπως και η πλειονότητα των ηγετών των χωρών του ΝΑΤΟ– δεν αρνείται το γεγονός ότι οι Ρώσοι έχουν κατακτήσει και προσαρτήσει το 20% του ουκρανικού εδάφους (το οποίο, εξάλλου, έχει εγκαταλειφθεί από περισσότερους από δώδεκα εκατομμύρια κατοίκους του) ούτε ότι η αντεπίθεσή του απέτυχε εντελώς. Ούτε το γεγονός ότι, σε μια κατάσταση όπου η επιβίωση της χώρας του εξαρτάται εξ ολοκλήρου από την ξένη χρηματοδότηση που μπορεί να σταματήσει ανά πάσα στιγμή, ούτε ο ίδιος ούτε η Ουκρανία έχουν καμία πραγματική δυνατότητα μπροστά τους. Αυτός είναι ο λόγος που, ως ηθοποιός, ο Ζελένσκι προέρχεται από την κωμωδία. Σε αντίθεση με τον τραγικό ήρωα, ο οποίος πρέπει να υποκύψει στην πραγματικότητα των γεγονότων που δεν γνώριζε ή πίστευε ότι δεν ήταν αληθινά, ο κωμικός χαρακτήρας μάς κάνει να γελάμε γιατί δεν παύει ποτέ να επιδεικνύει την ανεδαφικότητα και το παράλογο των πράξεών του. Η Ουκρανία, που κάποτε ονομαζόταν Μικρή Ρωσία, δεν είναι, ωστόσο, μια κωμική σκηνή και η κωμωδία του Ζελένσκι τελικά θα μετατραπεί απλώς σε μια πικρή, πολύ πραγματική τραγωδία.

Giorgio Agamben, Teatro e politica
19 .01. 2024
Quodlibet

Giorgio Agamben: Η πολιτική συνείδηση σήμερα

2024-02-01T10:22:00.008+02:00

Τι ορίζει την πολιτική συνείδηση σήμερα; Μία εύστροφη σύζευξη απάρνησης και ελπίδας. Όταν ο Θεός του τον διατάζει να θυσιάσει τον Ισαάκ στο όρος Μορία, ο Αβραάμ απαρνιέται ανεπιφύλακτα τον γιο του και όμως —όπως τουλάχιστον προτείνει ο Κίρκεγκωρ στο "Φόβος και Τρόμος"— κάπου στην καρδιά του συνεχίζει να πιστεύει (η πίστη, ως γνωστόν, δεν είναι παρά μια μορφή ελπίδας) ότι ο Θεός δεν θα του πάρει τον Ισαάκ, παρόλο που τον απαρνήθηκε διά παντός. Έτσι, στην ακραία κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε, ένα διαυγές μυαλό δεν μπορεί παρά να αφήσει στην άκρη έργα, σχέδια ακόμα και την ιδέα μιας πιθανής ευτυχισμένης πολιτικής κοινότητας μεταξύ των ανθρώπων, και ωστόσο, τη στιγμή ακριβώς που την έχει απαρνηθεί, πρέπει ακράδαντα να ελπίζει σε αυτό που χρειάστηκε να ξεγράψει.

Απάρνηση και ελπίδα, ιδέα και απογοήτευση, ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα γίνονται ένα και το αυτό πρόσωπο, αντιφάσκουν και επαληθεύουν ο ένας τον άλλον. Μόνο μια ελπίδα, η οποία, απαλλαγμένη από τις απατηλές βεβαιότητες των δογμάτων και των ιδεολογιών, των εκκλησιών και των κομμάτων, στρέφεται με όλη της τη δύναμη προς αυτό που μόλις κήρυξε αδύνατο, θα μπορέσει να σπάσει την πολιορκία των γεγονότων και, χτυπώντας την κυριαρχία στα πιο αδύνατα σημεία της, να καταλήξει στην επανάκτηση του απροσδόκητου. Και όπως μέσα στην πόλη και στη δημόσια σφαίρα, έτσι και μέσα στο σύθαμπο της ιδιωτικής ύπαρξης, είναι δυνατό να πιστεύουμε και να ελπίζουμε μόνο σε αυτή την ευτυχία που μπορέσαμε να απαρνηθούμε.

Giorgio Agamben, La coscienza politica, oggi,
10.10.2023
Quodlibet

Μεταμορφώνουμε το Πάρκο Ναυαρίνου

2018-10-22T17:07:00.001+03:00

Στην καρδιά των Εξαρχείων, το Αυτοδιαχειριζόμενο Πάρκο Ναυαρίνου αναπνέει, παίζει, δημιουργεί και ονειρεύεται. Αντί της μονοπωλιακής ιδιοκτησίας του χώρου, το Πάρκο προτάσσει το δικαίωμα στα κοινά και εξυπηρετεί μια συγκεκριμένη κοινωνική ανάγκη: την ύπαρξη ανοικτών δημόσιων χώρων συνάντησης και αναψυχής.

Σε ένα εγκαταλελειμμένο πάρκινγκ φυτέψαμε δέντρα, κάναμε κήπο, διαμορφώσαμε χώρο πολιτιστικών-πολιτικών εκδηλώσεων και φτιάξαμε μια παιδική χαρά. Αν και μικρή, αυτή είναι πλέον η μοναδική παιδική χαρά στα Εξάρχεια. Μετά από μια δεκαετία υπέρμετρης αλληλέγγυας προσπάθειας, και ενάντια στην εξαθλίωση και την παρακμή, το Πάρκο παίρνει νέα μορφή.

Οι ίδιοι οι γονείς της γειτονιάς οργανώνονται και δραστηριοποιούνται, επιμελούνται το χώρο, κατασκευάζουν παιχνίδια και συντονίζουν παιδικές εκδηλώσεις. Στην ιστορία του Πάρκου ως ανοικτός χώρος συνάντησης και συνδημιουργίας, η παιδική χαρά γίνεται υπόδειγμα κοινωνικής αυτοοργάνωσης.

Ο εντυπωσιακός αυτός δυναμισμός και ο θετικός αντίκτυπος στα Εξάρχεια, μας εμπνέει να μετατρέψουμε το Πάρκο σε μια Μεγάλη Παιδική Χαρά.

Η χρήση του Πάρκου δεν θα αποκλείει κανένα. Θα παραμένει ανοιχτό σε γονείς, παππούδες και παιδιά από νήπια μέχρι εφήβους, ενώ παράλληλα θα διευρύνουμε τις πολλαπλές λειτουργίες του χώρου προς κοινή χρήση της γειτονιάς και πάρα πέρα. Για να γίνει αυτό, χρειαζόμαστε τη βοήθειά σου.

Αν κάτι μας ενθαρρύνει να πάμε μπροστά, είναι η απήχηση που έχει το εγχείρημά μας όχι στη θεωρία αλλά στην πράξη: στην έμπρακτη διαμόρφωση συμπεριφορών, συνειδήσεων, πρακτικών και καθημερινοτήτων. Είναι στο χέρι μας να αξιοποιήσουμε τις νέες προοπτικές που μας ανοίγονται. Αν δεν αγωνιστούμε να δημιουργήσουμε οι ίδιοι τις ουτοπίες που ονειρευόμαστε, δεν θα υπάρξουν ποτέ. Σας καλούμε να μας στηρίξετε σε αυτή μας την προσπάθεια.

Αυτοδιαχειριζόμενο Πάρκο Ναυαρίνου

#parkonavarinou

Υποστηρίξτε / διαδώστε την καμπάνια crowdfunding του Πάρκου Ναυαρίνου εδώ

ΔΗΛΩΣΗ ΝΟΜΙΜΟΦΡΟΣΥΝΗΣ, ΜΕΤΑΜΕΛΕΙΑ, ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗ

2018-06-10T08:33:00.003+03:00

«Ο Θεός να μας φυλάξει να μην περάσουν ποτέ είκοσι χρόνια χωρίς μια τέτοια εξέγερση»

Τζέφερσον

(χαιρετίζοντας με ενθουσιασμό την εξέγερση του Σέι στη Μασαχουσέτη, που έγινε λίγα χρόνια μετά την νίκη της αμερικάνικης επανάστασης)

Η άδεια είναι, σύμφωνα με τον ισχύοντα νόμο, δικαίωμα του Δημήτρη Κουφοντίνα. Η εισαγγελία του Αρείου Πάγου προχώρησε στη δίωξη των δύο εισαγγελέων οι οποίοι ενεργώντας σύμφωνα με το νόμο έδωσαν τις δύο προηγούμενες άδειες: ουσιαστικά επαναφέρει ως προϋπόθεση της άδειας τη «μεταμέλεια», τη δήλωση νομιμοφροσύνης. Αυτή η απαίτηση του Αρείου Πάγου στρέφεται εναντίον της δημοκρατίας. Δεν έχει να κάνει απλά με τα συγκεκριμένα αδικήματα για τα οποία ο Κουφοντίνας καταδικάστηκε και έτσι κι αλλιώς εκτίει την ποινή του. Στην πραγματικότητα αυτό που αμφισβητεί είναι το δικαίωμα στην εξέγερση και στην επανάσταση, δικαίωμα που ο Τζέφερσον το συμπεριελάμβανε στα «έμφυτα και αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα του ανθρώπου», η αρχαία κινέζικη σκέψη το είχε περί πολλού («δεν μένει απαράλλακτη η εντολή του Ουρανού») αλλά και το οποίο δεν αγνοεί ο σύγχρονος συνταγματικός νομοθέτης («η τήρηση του συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων»). Η επανάσταση είναι ο τρόπος με τον οποίο αναγεννιέται το πολιτικό σώμα, το μυστικό της μακροβιότητάς του. Ο εξαναγκασμός από την κρατική εξουσία σε «δημόσιες ομολογίες», σε «δημόσιες μετάνοιες» ή «δημόσιες αυτοκριτικές» έρχεται να εξευτελίσει και να ακυρώσει το δικαίωμα στην επανάσταση. Αυτό το δικαίωμα υπερασπίζεται με την απεργία πείνας ο Δ. Κουφοντίνας, αυτό το δικαίωμα που αρνούνται οι σημερινές παρακμασμένες κοινοβουλευτικές ολιγαρχίες. Και έχουμε ένα μέτρο για την παρακμή τους, εάν σκεφτούμε ότι ο Τζέφερσον, ο πατέρας - ιδρυτής μιας δημοκρατίας, θεωρούσε σαν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τη νεοθεμελιωμένη αμερικανική δημοκρατία την απουσία επαναστάσεων στο μέλλον.

Ο επαναστάτης δεν είναι ένας απλός παραβάτης του νόμου, είναι προπάντων ο φορέας ενός καινούργιου νόμου. Η κοινωνία – και πολλές φορές αλλά όχι πάντα η δικαιοσύνη – τον κρίνει λοιπόν από διπλή σκοπιά. Η κοινωνία είναι ανελέητη με τον επαναστάτη, και έτσι πρέπει να είναι, όταν διαπιστώνει ασυνέπεια ή παραβίαση του ίδιου του δικού του νόμου. Και εδώ ακριβώς στοχεύει ο εξαναγκασμός σε δήλωση μετανοίας: να ξευτελίσει τον επαναστάτη μπροστά στα μάτια όλης της κοινωνίας. Ο απεργός πείνας Δ. Κουφοντίνας σηκώνει στην πλάτη του το βάρος δεκάδων χιλιάδων Μακρονησιωτών.

Η δύναμη να αναγνωρίζεις το λάθος σου, η δύναμη να ζητάς συγνώμη ή να συγχωρείς είναι από τα ευγενέστερα γνωρίσματα της ανθρώπινης ιδιότητας. Δείχνει το μεγαλείο του ο Χο Τσι Μινχ, όταν καλεί το λαό του σε συγκέντρωση στην πρωτεύουσα και συντετριμμένος ζητάει συγνώμη για τα εγκλήματα που διέπραξαν οι άνθρωποί του κατά τη διάρκεια της κολεκτιβοποίησης. Και σε μια πολύ παρακάτω κλίμακα, ο Δ. Κουφοντίνας δεν είναι καθόλου από την πάστα των ανθρώπων που θεωρούν πως όλα όσα έκαναν ή όλα όσα έγιναν είναι καλώς καμωμένα. Ίσως το χειρότερο με τον εξαναγκασμό σε δήλωση μετανοίας (στη Μόσχα, στην Ελλάδα του Εμφυλίου ή την Ιταλία των μολυβένιων χρόνων) είναι ότι εξαλείφει το καλύτερο, τη στιγμή της συμφιλίωσης (τη στιγμή που στη γλώσσα των φιλοσόφων, το πνεύμα επιστρέφει στον εαυτό του) και την αντικαθιστά με τη συντριβή, την εκμηδένιση της προσωπικότητας του αντιπάλου. Η δήλωση μετανοίας είναι η διαστροφή της συγγνώμης και της συγχώρεσης που αποκαθιστούν μια ισότιμη ανθρώπινη σχέση.

Γιώργος Λιερός

7/6/2018

Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος

2017-09-09T21:17:00.000+03:00

«ΠΑΡΑΛΗΠΤΗΣ ΑΓΝΩΣΤΟΣ»

Ξέρουμε ίσως ακόμη κάτι, αυτό που κυρίως σήμερα αποσιωπάται. Ότι ο κομμουνισμός πριν καταρρεύσει είχε ήδη ηττηθεί. Είχε ηττηθεί όταν η επανάσταση έγινε αντεπανάσταση [...] ηττήθηκε όταν οι επαναστάτες κατά χιλιάδες γνώρισαν τα εκτελεστικά αποσπάσματα και τα γκουλάγκ, ηττήθηκε ο κομμουνισμός όταν οι σιμπιλητές της θεωρίας του τον μετέτρεπαν σε ενδοκόσμιο χιλιασμό που τροφοδοτούσε κοινωνικές δεισιδαιμονίες και αναχρονισμούς [...] ηττήθηκε εκεί που αντί για έκσταση και πάθος περίσσεψε η νεύρωση και ο μοντερνισμός.

(Άγγ. Ελεφάντης, «Αριστεροί χωρίς Αριστερά», Ο Πολίτης, 115, Οκτ. 1991)

Μαθαίνω, κακορίζικε, τα μαντάτα σου, που δεν έχεις τώρα στον ήλιο μοίρα γιατί ποτέ δεν είχες μυαλό. Γιατί το μυαλό που σου’ δωσε ο Θεός το ’βαλες στη δούλεψη του Διαόλου. Κι ο Διάολος τώρα σ’ ανταμοίβει. Δεν σου ’μεινε τόπος να σταθείς και να πατήσεις κι ας είχες κάποτε τον κόσμο όλο δικό σου – ή μήπως ήτανε μονάχα στο κεφάλι σου;

Από την ίδια κοιλιά βγήκαμε, όμως εσύ γι’ αλλού τραβούσες. Πάντα τρωγόμαστε. Άσπρο εγώ, μαύρο εσύ. Νίκησε τ’ άσπρο. Δεν το ’ξερες πως το καλό πάντα νικάει; Το ’ξερες βέβαια μα το ’λεγες ανάποδα γιατί όλα τ’ αναποδογυρίζεις: «Καλό είναι αυτό που νικάει» κορόιδευες. Τον εαυτό σου κορόιδευες. Νίκησε τ’ άσπρο. Μονάχος απόμεινες, ή σχεδόν μονάχος. Μίζερος και γκρινιάρης, ίδιες κι οι παρέες σου· τρεις κι ο κούκκος. Ανάποδος πάντα. Όταν ήμουν κομμουνιστής μ’ έλεγες φασίστα. Ήρθε η ώρα και μπήκα στο ΠΑΣΟΚ. Γιατί σ’ αυτό έλαχε ο κλήρος ν’ αλλάξει τη μοίρα αυτού του τόπου. Κι αν δεν κληρονομήσαμε τη βασιλεία των ουρανών ιδρύσαμε τη βάση της νεώτερης λαϊκής μας κουλτούρας: Γήπεδα απογειώσεως των στεναγμών, παλλαϊκές συναυλίες ολικής αλέσεως, φουτουρισμός συν εξηλεκτρισμός, τά λέηζερ εκτόπισαν τα τανκς, η εξουσία κατάκτησε τη φαντασία και τ’ αερόστατα ανέβαινα, αδερφέ μου, κι εγώ μαζί τους, στα ψηλά, τραγουδώντας τον ύμνο της γενιάς μας: «θα σε καταγγείλω πονηρέ πολιτευτή».

Όμως εσένα πάλι τίποτα δεν σ’ άρεσε. Ούτε τα φύκια ούτε οι μεταξωτές κορδέλες ούτε οι κάθετες (κερδοφόρες έστω) καταγγελίες μου. Μ’ έλεγες μεταμφιεσμένο γιάπη ώσπου αναγκάστηκα να κόψω γέννια και μαλλιά να δω κι εγώ ποιος ήμουν από κάτω. Είχα παραχοντρήνει, πράγματι, για ραψωδός – ένας χοντρός γαλάζιος ποντικός και το τυρί μου είχε τελειώσει. Χώθηκα μέσα στην κεφαλογραβιέρα της νέας Δεξιάς. Εσύ γκρίνιαζες, εγώ απλώς ωρίμαζα. Ωρίμαζα κι ανέβαινα. Το αερόστατό μου μ’ έφερε και μ’ απόθεσε αγαπητικά στη σωστή μεριά. Τα ξαναβρήκα με τον πατέρα, μου ’γραψε κι εκείνο το οικόπεδο στο χωριό. Μόνο μ' εσένα δεν μπορώ να τα βρω. Πάντα μου γυρίζεις τις πλάτες. Και γιατί; Επειδή επέζησα; Επειδή όχι μόνο επέζησα αλλά ανήλθα κιόλας; Και δεν έμαθες ακόμα ότι «επιζώ» σημαίνει «ανέρχομαι», με όλα όσα θεμιτά και αθέμιτα υποννοεί το ρήμα; Ξέρω πως μου απαντάς: «Μα δεν άλλαξες· πάντα τέτοιος ήσουνα». Έστω. Δεν άλλαξα. Αλλά να μην αλλάξω τουλάχιστον ούτε ρούχα; Να κάτσω να βουλιάξω με το καράβι μου; Μα ποιος ήμουν εγώ στο κάτω κάτω; ο καπετάνιος; Ένας ραψωδός ήμουνα που τώρα χόντρηνε κι αλλάζει ρούχα. Τι άλλο να ’κανα; Δεν βλέπεις, έρμε, τι γίνεται γύρω σου; Χαμός! Τα σύμβολα και τα σημεία θα κοιτάξουμε τώρα ή το φτωχό τομάρι μας; Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν, τα σύμβολα αλλάζουν.

Και πώς αλλάζουν! Οι ίδιοι άνθρωποι από κυπαρίσια γίνονται αναρριχητικά. Κι όταν γκρεμίζονται τα στηρίγματα σέρνονται πάνω στα μεγάλα πτώματα παρατείνοντας την ελπίδα ώς τον εξευτελισμό της. Τα σφυροδρέπανα βουλιάξανε στο αίμα και στη λάσπη. Τι σε κόφτουν εσένα Γιέλτσιν και περεστρόικες – πράσινα και γαλάζια άλογα; Εσύ ποτέ δεν ήσουν κομμουνιστής – αφού εγώ ήμουν ο κομμουνιστής. Εντάξει. Δίκιο είχες τότε. Αν αυτό σε ικανοποιεί στο λέω σήμερα. Γιατί όμως θέλεις να έχεις και σήμερα δίκιο; Σου χαρίζω το παρελθόν, άσε μου το παρόν. Γιατί θες να ’χεις πάντα δίκιο; Ποιος είσαι; Ήμουν αριστερός, έγινα ΠΑΣΟΚ, είμαι δεξιός – δεν σε βρήκα πουθενά. Μονάχα βρίζεις το παρελθόν μου, το παρόν μου και το μέλλον μου. Εσύ ποιος είσαι; Δεν είσαι μήπως ο αδελφός μου;

Σε ξέρω καλύτερα απ’ όσο με ξέρεις. Εγώ είμαι παίκτης – χάνω ή κερδίζω. Αυτό που έχει σημασία είναι το παιχνίδι. Κερδίζω ή χάνω, κερδίζω· γιατί μου μένει πάντα η προσμονή της επόμενης παρτίδας. Εσύ έχεις χάσει απ’ την αρχή. Γιατί είσαι πιστός – και ο Θεός σου δεν υπάρχει. Κοίταξε γύρω σου επιτέλους. Πού είναι λοιπόν ο «λαός σου»; Εγώ είμαι ο «λαός» σου.

σημειώσεις, 38, Φεβρουάριος 1992

Μακαρισμός στον Σουλτάνο (επί τη διασώσει του)

2017-08-09T01:08:00.001+03:00

-->

Μπορώ να έχω κάνει και τα δύο: και να έχω αυτό που έχω κάνει, και να μην το έχω κάνει. Αν δεν το έχω κάνει, τότε αυτό που έχω κάνει δεν είναι καμωμένο. Εφ' όσον αυτό που έχω κάνει δεν είναι καμωμένο, έχω κάνει το μη-καμωμένο. Πώς κάνω το μη-καμωμένο, και τι είδους πράξη είναι η πράξη μου, η πράξη του μη-καμωμένου; Δεν είναι μη-πράξη. Είναι πράξη που παράγει μη-καμωμένο. Δεν είναι πράξη που αρνήθηκα να κάνω, δεν είναι πράξη αρνητική. Είναι πράξη θετική, που παρήγαγε κάτι που συνέβη αλλά δεν έγινε.

Γιατί δεν έγινε, αφού συνέβη; Διότι αρνούμαι να έχει γίνει. Αρνούμαι να της σταθμίσω ένα προηγούμενο σημείο το οποίο, στη συνέχεια, θα είναι αφετηρία μιας άλλης πράξης. Tης αρνούμαι τη γνώση της, ενώ έχω συνείδηση της πράξης του μη-καμωμένου. Είμαι ένα υποκείμενο που αποβάλλει από τον εαυτό του την επιθυμία μιας πράξης που δεν θέλησε να κάνει. Τι με ώθησε να κάνω εκείνο το οποίο, κάνοντάς το, ήταν σαν να μην το έκανα; Μόνο η δυνατότητα ότι μπορούσα να το κάνω.

Η δυνατότητα να μπορώ να το κάνω γέννησε την πράξη που το έκανα. Έκανα λοιπόν μια δυνητική πράξη. Από πού όμως πηγάζει η δυνητικότητα της πράξης μου; Πηγάζει από το γεγονός ότι είχα συναίσθηση της δυνητικότητάς της, αφού ήταν πράξη και όχι πάθος. Η παρουσία της δυνητικότητας είναι σχεδόν ισοδύναμη με την επιτέλεση της πράξης. Είναι το "γιατί όχι" που παρουσιάζεται συχνά στη ζωή μας. Είναι ένα μεγάλο μέρος της επιλογής. Συνήθως είναι σκεπασμένο από τον μανδύα της ρουτίνας.

Η πράξη που παράγει το μη-καμωμένο είναι στον αντίποδα της πράξης της ρουτίνας, η οποία αυτή έχει σχήμα, μεμονωμένη σημασία, ρυθμό. Η πράξη του μη-καμωμένου, όταν επιτελείται, αφήνει το άγνωστο, το οποίο αυτό στερείται σχήματος, σημασίας και ρυθμού, να εισχωρήσει μέσα στην αλυσίδα των πράξεων που γίνονται για το καμωμένο, και να δημιουργήσει ένα τίποτα. Το τίποτα αυτό απαιτεί αμέσως πολύ μεγαλύτερη ισχύ από όλα τα κάτι· τα κάτι, όσο σπουδαία και να είναι, ωχριούν μπροστά σε τούτο το στιβαρό εν τη μηδαμηνότητί του τίποτα, αυτό το κάθετο εν τη ανυπαρξία του τίποτα, αυτό το ρηξικέλευθο εν τη απραξία του τίποτα. Μετά από αυτό όλα μπορούν να υπάρχουν εν τομή, τομή του καμωμένου και του μη-καμωμένου. Η πράξη της άρνησης του καμωμένου μπορεί να γενικευθεί και όλα να θεωρηθούν με τη σειρά τους τίποτα, χωρίς αυτό να είναι ψέμα ή φρεναπάτη. Η έκταση του τίποτα μεγαλώνει και κατοικείται από μη-πράγματα. Η δυνητικότητα των πραγμάτων να είναι μη-πράγματα εγκαθίσταται στη συνείδησή μου. Διαβάζω τα πράγματα ως μη-πράγματα, και αν στραφώ προς τη συνείδησή μου, την διαβάζω και αυτήν ως μη-συνείδηση.

Συνεχίζω να είμαι ένα υποκείμενο, με μη-συνείδηση; Συνεχίζω. Είμαι ένα υποκείμενο που βρίσκεται ανάμεσα σε μη-πράγματα· τα μη-πράγματα δεν εμπίπτουν στη συνείδηση –η μη-συνείδηση είναι εκεί για τα μη-πράγματα. Αντικείμενο όμως υπάρχει για το υποκείμενό μου: είναι ο εαυτός μου. Ακόμα και η δυνητικότητα του εαυτού μου δεν μπορεί παρά να επιβεβαιώνει την ίδρυση του εαυτού μου κάθε στιγμή. Τι απέμεινε; Το τίποτα και ο εαυτός μου. Ο εαυτός μου και το τίποτα ενυπάρχουν, το τίποτα αγκαλιάζει τον εαυτό μου και ο εαυτός μου το τίποτα, και ανάλογα με το ποιος σκεπάζει ποιον, το υποκείμενό μου ζει ή δεν ζει. Όμως, σκεπασμένος ο εαυτός μου από το τίποτα, δεν μπορεί παρά να στραφεί προς εαυτόν και μη μπορώντας να κάνει τίποτε άλλο, γιατί δεν έχει υποκείμενο –είναι η στιγμή που είναι ανυποκείμενος–, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να τον θεωρήσει μη-εαυτόν, δημιουργώντας έτσι τον μη-εαυτόν του τίποτα, το οποίο ως υποκείμενο αδυνατεί να είναι τίποτα.

Γίνεται λοιπόν υποκείμενο του τίποτα, και ο μη-εαυτός δικαιωματικά αναγορεύεται εαυτός αυτού του υποκειμένου. Ο μη-εαυτός που γίνεται εαυτός, γίνεται αντικείμενο αυτού του υποκειμένου. Λέει το υποκείμενο και το αντικείμενο είναι. Όντας το αντικείμενο και λέγοντας το υποκείμενο, η δυνητικότητα της πράξης του λέγειν γεννά το μη-τίποτα. Αλλά γεννώντας, το γεννά ως κάτι. Και τότε αυτό το κάτι προκαλεί συνείδηση, η συνείδηση τοποθετεί τον εαυτό μέσα στο υποκείμενο, και γίνεται πανηγυρικά ο εαυτός του.

Αυτός είναι ο κύκλος της αποτυχίας και τελειώνει με ένα μακαρισμό: Μακάριοι οι αποτυχόντες ότι ου γελασθήσονται.

[επιστολή της Κλ. Μ. επ' ευκαιρία της διάσωσής μου]

Πτυχές της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας στην εποχή των Capital Controls

2017-04-28T21:34:00.003+03:00

Η ομάδα Personal Cinema & Collaborators, σε συνεργασία με την Europeana
Foundation και το goteo.org, ανακοίνωσαν πρόσφατα την έναρξη μιας
εκστρατείας χρηματοδότησης πλήθους στην πλατφόρμα crowdfunding του
goteo.org, στο πλαίσιο του προγράμματος #Europeana4Education.

Μετά από διεθνή ανοικτή πρόσκληση της Europeana για υποβολή
προτάσεων σχετικών με καινοτόμα εγχειρήματα στον τομέα της εκπαίδευσης,
το πρότζεκτ μας 1821 Greek Revolution History Platform, ήταν μία από τις
τρεις προτάσεις που επιλέχθηκαν, ανάμεσα σε 19 από όλη την Ευρώπη.

Στην εκστρατεία χρηματοδότησης πλήθους, που διεξάγεται από 26 Απριλίου
έως 25 Ιουνίου 2017, η Europeana συμβάλλει διπλασιάζοντας τη συνεισφορά
κάθε χρηματοδότη έως το ποσό των 100€ (μέχρι να συμπληρωθεί το ποσό
που διαθέτει για την οικονομική υποστήριξη των επιλεγμένων πρότζεκτ).

Κύριος σκοπός του έργου είναι η δημιουργία μιας διαδικτυακής πλατφόρμας η
οποία θα παρέχει σε μαθητές και εκπαιδευτικούς ένα καινοτόμο εργαλείο
προσέγγισης της ευρωπαϊκής ιστορικής κληρονομιάς, μέσω της επανάχρησης
του περιεχομένου της Europeana που αφορά την προεπαναστατική και
μεταεπαναστατική περίοδο του Ελληνικού Αγώνα της Ανεξαρτησίας, η
διαδικτυακή πλατφόρμα θα λειτουργεί ως καινοτόμο διαδραστικό εργαλείο για
την προσέγγιση του γνωστικού πεδίου της ιστορίας.

Η χρηματοδότηση πλήθους (crowdfunding) είναι μια πρακτική
χρηματοδότησης ενός πρότζεκτ ή μιας επιχείρησης μέσω οικονομικής
συνεισφοράς από μεγάλο αριθμό ανθρώπων, που στις μέρες μας
πραγματοποιείται μέσω διαμεσολαβημένων εγγραφών σε πλατφόρμες στο
διαδίκτυο, αν και η ιδέα μπορεί να υλοποιηθεί και μέσω εγγραφών σε λίστες
ηλεκτρονικής αλληλογραφίας, καλεσμάτων σε συμβάντα ενίσχυσης και άλλες
μεθόδους. Το crowdfunding όπως και το Peer to Peer (P2P) funding, είναι
μορφές εναλλακτικής χρηματοδότησης, που αναδύθηκαν εκτός του
παραδοσιακού χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Οι εναλλακτικές αυτές μέθοδοι προσφέρουν συχνά χρηματοδοτήσεις σ’ εκείνο
τον τόπο και σ’ αυτούς που την χρειάζονται, με άλλα λόγια εκεί όπου
διαφορετικά δεν θα μπορούσε να βρεθούν πόροι από τις δεδομένες
παραδοσιακές πηγές. Επιπλέον, οι τρόποι συνεισφοράς περιλαμβάνουν και
συμμετοχή σε υπηρεσίες όπως μεταφράσεις, συμβολή σε συμπαραγωγές,
διανομή και διαμοιρασμό της ιδέας και της καμπάνιας, δημιουργώντας έτσι
την αίσθηση της κοινότητας και του «ανοίκειν».

Εργαλεία, όπως το goteo, κινητοποιούν οικονομικούς πόρους και
ανθρώπινες συνεργασίες, συμβάλλουν στην οικοδόμηση κοινότητας,
διανέμουν και δημιουργούν εγρήγορση και δέσμευση για κοινωνικοπολιτικά
αιτήματα. Επιτρέπουν συνεργασίες μεγάλης κλίμακας μεταξύ ομοτίμων,
δημιουργούν συνδέσεις και υποστήριξη μεταξύ επιχειρήσεων, πανεπιστημίων
και πολιτών και προωθούν την ανοιχτότητα της πληροφορίας και της γνώσης
για να επιτρέψουν την ανάδυση λογικών διαφάνειας και συνεργασίας αντί για
αδιαφάνεια και ανταγωνισμό.

Με έκπληξη λοιπόν διαπιστώνουμε πως για τους κατοίκους της ελληνικής
επικράτειας, οι οποίοι είναι κάτοχοι χρεωστικών ή/και πιστωτικών καρτών δεν
επιτρέπεται η συνεισφορά στην καμπάνια. Δεδομένου ότι οι καμπάνιες
χρηματοδότησης πλήθους, συμπεριλαμβάνονται στην κατηγορία που
εξαιρείται από τη μερική άρση των capital controls και συγκαταλέγεται στην
αποκλεισμένη κατηγορία "φιλανθρωπικοί σκοποί", μαζί με τις αγορές
κοσμημάτων, τα online MMO (βιντεοπαιχνίδια), τα στοιχήματα σε ιστότοπους
του εξωτερικού κ.λπ. Την ίδια στιγμή, επιτρέπεται η συνεισφορά στην
καμπάνια στο goteo.org μέσω Paypal, με την προϋπόθεση ανοίγματος
λογαριασμού στη συγκεκριμένη εταιρεία και πληρωμής του αντίστοιχου
κομίστρου. Κάτι που επιπλέον καθιστά δυσχερή την χρηματοδότηση από
οποιονδήποτε θέλει να συνεισφέρει, αλλά δεν επιθυμεί να ανοίξει λογαριασμό
στο Paypal.

Εγείρεται λοιπόν ένα ζήτημα καταστρατήγησης του δικαιώματος ελεύθερης
συμμετοχής των ελλήνων πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε
πρωτοβουλίες που αφορούν τον πολιτισμό και την εκπαίδευση, οι οποίες
μάλιστα δεν αποσκοπούν στο κέρδος, αλλά διέπονται από τη λογική των
Creative Commons και των ανοιχτών αδειών.

Σε μια συγκυρία όπου στην Ελλάδα αναλαμβάνονται νομοθετικές
πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας
και των καινοτόμων εγχειρημάτων στον χώρο της ψηφιακής παραγωγής, η
διαιώνιση αυτών των περιοριστικών μέτρων στη χρηματοδότηση πλήθους
που επιβάλλουν τα capital controls δεν δυσχεραίνει μόνο την επιτυχή έκβαση
της συγκεκριμένης καμπάνιας αλλά λειτουργεί ανασχετικά στη δυναμική
παρουσία κάθε ελληνικού καινοτόμου εγχειρήματος στον ευρωπαϊκό χώρο.
Σε μια πιθανή προέκταση του προσδορισμού της χρηματοδότησης από το
πλήθος για το πλήθος, όπως υπαγορεύει η λογική των capital controls, θα
μπορούσε να συμπεράνει κανείς πως η φιλανθρωπία είναι μια αδιαφανής
πράξη. Είναι όμως η χρηματοδότηση από το πλήθος φιλανθρωπία;

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πρότζεκτ 1821 Greek Revolution History
Platform, για την υποστήριξη και διάδοση της καμπάνιας μας, επισκεφθείτε τη σελίδα μας
στο Goteo: http://goteo.cc/1821
Eπικοινωνία και πληροφορίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
email: 1821theplatform@gmail.com
facebook: https://www.facebook.com/1821-the-platform-1049390971871537/
twitter: @1821theplatform
website: http://personalcinema.org/

Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ: Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΟΡΑ

2015-02-02T16:47:00.000+02:00

του Γιώργου Λιερού

Η τραγωδία στην ευρωζώνη σήμερα, είναι η αίσθηση παραίτησης που επικρατεί, όπου τα κατεστημένα κόμματα της κεντροαριστεράς και της κεντροδεξιάς αφήνουν την Ευρώπη να κυλήσει σ’ έναν οικονομικό «πυρηνικό χειμώνα». Κατά μία έννοια είναι τραγικό, αλλά μόνο κόμματα της ριζοσπαστικής αριστεράς μπορούν να στηρίξουν αξιόλογες στρατηγικές, όπως αναδιοργάνωση του χρέους.
Η άνοδος των Podemos, δείχνει ότι υπάρχει μεγάλη ζήτηση για εναλλακτική στρατηγική. Αν δεν αλλάξουν θέσεις τα καθιερωμένα κόμματα, θα δημιουργηθεί μεγάλο κενό για να καλύψουν οι Podemos και ΣΥΡΙΖΑ.
-Financial Times, Wolfgang Munchau 29/11/2014

Κυριακή βράδυ 25 Ιανουαρίου, κέντρο Αθήνας. Χιλιάδες άνθρωποι γιορτάζουν τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ. 18 Οκτωβρίου 1981, 34 χρόνια πριν, εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ: πολλές εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έχουν ξεχυθεί στους δρόμους. Σε κάθε πόλη, σε ολόκληρη τη χώρα, όχι μόνο οι φίλοι του ΠΑΣΟΚ αλλά όλη η αριστερά, ακόμα και οι αυτόνομοι και αντιεξουσιαστές, θα γιορτάσουν μέχρι το πρωί. Η κυβερνητική αλλαγή του 1981, το κορύφωμα μιας πλούσιας πολιτικής ζωής, ερχόταν στη συνέχεια των κινημάτων της μεταπολίτευσης, του φοιτητικού, του εργατικού και επίσης εκείνου του εργοστασιακού συνδικαλισμού. Το ΠΑΣΟΚ τότε δεν ήταν εκείνο του Σημίτη, του Γ. Παπανδρέου και του Βενιζέλου. Ενώ διαρκούσε ακόμη ο ψυχρός πόλεμος, πρέσβευε την έξοδο της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ και την ΕΟΚ. Διαχωριζόταν ρητά από τη Σοσιαλιστική Διεθνή, υποστήριζε την αυτοδιαχείριση, τους αγροτοβιομηχανικούς συνεταιρισμούς, τα «συμβούλια», απολάμβανε μεγάλο κύρος μεταξύ των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων όλου του κόσμου. Στους κόλπους του συζητιόταν ο ένοπλος αγώνας, η συνταγματική κατοχύρωση του σοσιαλιστικού προσανατολισμού κ.ά. Μέχρι το 1989 ο ριζοσπαστισμός του ΠΑΣΟΚ, της αριστεράς που για πρώτη φορά ανέλαβε στη χώρα την κυβερνητική εξουσία, είχε εξαντληθεί.

Ποιο ήταν το πραγματικό επίδικο στο εγχείρημα του ΠΑΣΟΚ όπως και σε εκείνο που ανέλαβε την ίδια εποχή η Ενωμένη Αριστερά (Σοσιαλιστικό Κόμμα, ΚΚΓ) στη Γαλλία; Επρόκειτο για μια τελευταία απόπειρα ανανέωσης-διάσωσης του σοσιαλδημοκρατικού συμβολαίου, μεσούσης της νεοφιλελεύθερης επίθεσης και ενώ είχε δρομολογηθεί η παγκοσμιοποίηση και οι ρωγμές από τη μία των σοσιαλιστικών καθεστώτων και από την άλλη των μαζικών κομμάτων, των συνδικάτων και του κράτους πρόνοιας –δηλαδή των στυλοβατών του μεταπολεμικού κόσμου– πολλαπλασιάζονταν και βάθαιναν με αυξανόμενη ταχύτητα. Μια ολόκληρη εποχή έφευγε. Στην πραγματικότητα, στην Ελλάδα και στη Γαλλία με τη ριζοσπαστικοποίηση του προγραμματικού λόγου, προσπαθούσαν να διασώσουν το σοσιαλδημοκρατικό συμβόλαιο υπερβαίνοντάς το.

Τα εγχειρήματα αυτά απέτυχαν. Στην Ελλάδα, υπό την ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ, θα επιβίωνε για μερικές δεκαετίες ένας συνασπισμός συμφερόντων και κοινωνικών ομάδων (πολιτικά πελατειακά δίκτυα, κρατικοδίαιτη ολιγαρχία του πλούτου, ΜΜΕ, συνδικαλιστική γραφειοκρατία κ.ά.) αξιοποιώντας τις προσφερόμενες ευκαιρίες στα διάκενα του νεοφιλελεύθερου κόσμου (δανεισμός, ευρωπαϊκά κονδύλια κ.ά.). Το εξαιρετικά ασταθές αυτό οικοδόμημα, κατέρρευσε με βίαιο τρόπο μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008. Εντωμεταξύ, είχε ακυρώσει κάθε δυνατότητα που θα επέτρεπε στην οικονομία της χώρας να είναι στοιχειωδώς βιώσιμη στο νέο περιβάλλον. Και δεν ήταν μόνο η υπερχρέωση. Η είσοδος στην ευρωζώνη ήταν εντελώς αναντίστοιχη με τον παραγωγικό δυναμισμό της χώρας. Σημειώθηκε πλήρης αποτυχία στη διάσωση του παραγωγικού ιστού στον δευτερογενή αλλά και στον πρωτογενή τομέα. Στην Ελλάδα όλα αυτά τα χρόνια, δεν είχαμε κάτι σαν την άνθιση της Καταλονίας ή της Τρίτης Ιταλίας (οικονομικά γεγονότα που εν μέρει οφείλονται στην αριστερά και τα κινήματα), αν και βέβαια ως χώρα δεν είχαμε ποτέ τη βιομηχανική ή την αστική παράδοση της Καταλονίας και της Ιταλίας.

Στα πλαίσια της σοσιαλδημοκρατίας, η εναλλακτική απάντηση σ’ εκείνη που δόθηκε στην Ελλάδα και στη Γαλλία στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ήταν ο σοσιαλφιλελευθερισμός που ξεκίνησε με τους Νέους Εργατικούς του Τόνι Μπλαίρ και τον «Τρίτο Δρόμο» και επρόκειτο να επικρατήσει πλήρως τις επόμενες δεκαετίες ακόμα και μεταξύ των ελπιδοφόρων κάποτε κομμάτων των πρασίνων. Όμως ο πολύ πιο ρεαλιστικός σοσιαλφιλελευθερισμός, εξόκειλε τείνοντας να ταυτιστεί με τη νεοφιλελεύθερη δεξιά και προκαλώντας έτσι σήμερα μια επικίνδυνη δομική ανισορροπία στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Στην Ευρωπαϊκή ένωση σήμερα εκδηλώνονται φυγόκεντρες τάσης κάθε είδους, βαθαίνει η αντίθεση Βορρά-Νότου, οξύνεται η σύγκρουση ανάμεσα σε «εθνικές» οικονομίες, επιταχύνεται η κατά τμήματα διάλυση του κοινωνικού ιστού ενώ είναι φανερή η αδυναμία διαχείρισης των κοινωνικών συγκρούσεων. Η οικονομική ύφεση, η στασιμότητα, η υπερχρέωση κ.α. αντιστοιχούν στις αυξανόμενες αδυναμίες της ευρωπαϊκής «αγοράς», η οποία όπως κάθε αγορά είναι δημόσιος θεσμός και ως εκ τούτου, κατασκευάζεται πολιτικά. Βέβαια, η ενσωμάτωση των «εθνικών» οικονομιών σε μια ευρωπαϊκή οικονομία, δεν μπορεί να είναι πλήρης και χωρίς υπόλοιπα ώστε να δώσει έναν ομοιογενή χώρο. Οι εθνικές/εθνοτικές ιεραρχίες, η εξάρθρωση ή καλύτερα η ανηλεής κατάτμηση σε ζώνες, αποτελούν δομικά χαρακτηριστικά του σύγχρονου καπιταλισμού. Όμως ο ανασυνδιασμός των ζωνών αυτών και των κάθε λογής θραυσμάτων, είναι ένα πολύ κρίσιμο ηγεμονικό εγχείρημα και η απουσία ενός φορέα ικανού να το αναλάβει, αποτελεί ένα πραγματικό συστημικό κίνδυνο για την (καπιταλιστική) Ευρώπη.

Εντωμεταξύ στην Ελλάδα, η άνοδος της αριστεράς στην εξουσία (του ΣΥΡΙΖΑ) ήταν η μόνη δυνατή απάντηση της κοινωνίας με δεδομένη τη διπλή αποτυχία των κινημάτων των τελευταίων χρόνων: απέτυχαν εν πολλοίς να κερδίσουν πολιτικές νίκες απέναντι στο κράτος, απέτυχαν να βαθύνουν το κοινωνικό τους περιεχόμενο. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι επρόκειτο για κοινωνικό-πολιτικά κινήματα, με το βάρος να πέφτει σχεδόν μονομερώς στο πολιτικό στοιχείο. Σήμερα η ελληνική ενδογενής δυναμική, συμπίπτει με την αυξανόμενη κατανόηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο των σοβαρών κινδύνων που συνεπάγεται η απουσία ευρωπαϊκής εναλλακτικής στρατηγικής η οποία να αφορά το σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης˙ κινδύνων που επισημαίνει γλαφυρά και μαζί σε δραματικούς τόνους ο Wolfgang Munchau στους Financial Times. Αυτή ακριβώς η σύμπτωση, είναι «η ευρωπαϊκή ώρα της Ελλάδας», για την οποία μιλάει ο Αντώνης Λιάκος. Η μεγάλη ευκαιρία του ΣΥΡΙΖΑ (αλλά και ο χειρότερος κίνδυνος εάν δεν τον ευνοήσει η συγκυρία), είναι η δυνατότητα του να αναστρέψει τις διαδικασίες οικοδόμησης της λεγόμενης «γερμανικής Ευρώπης» και να δρομολογήσει τη συγκρότηση εναλλακτικών ηγεμονικών συνασπισμών γύρω από ένα νέο «κοινωνικό συμβόλαιο» στη θέση του παλιού σοσιαλδημοκρατικού, ο καιρός του οποίου έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Το νέο «κοινωνικό συμβόλαιο», πρωτοδιατυπώθηκε στη Λατινική Αμερική μέσα από τη σχέση των κυβερνήσεων της αριστεράς με τα κοινωνικά κινήματα. Μια επόμενη φάση, ήταν η προεδρία Ομπάμα με όλη της την αντιφατικότητα και τώρα ήρθε η ώρα του ΣΥΡΙΖΑ και του Podemos.

Και ποιά θέση έχει σ’ αυτό το εγχείρημα ο σοσιαλισμός, η γενικευμένη αυτοδιαχείριση, η άμεση δημοκρατία κ.α.; Την δεκαετία του ’80, η συζήτηση για το «κοινωνικό συμβόλαιο» διεξαγόταν ακόμη μέσα στον νοητικό ορίζοντα της σοσιαλιστικής προοπτικής, με αποτέλεσμα οι πράξεις να μαλλιοτραβιούνται με τα λόγια. Σήμερα, ο τρόπος πρόσληψης της πραγματικότητας από τη ριζοσπαστική διανόηση, είναι πολύ πιο πλουραλιστικός και εναντίον της δικτατορίας «είτε της αγοράς, είτε του κράτους, είτε των άμεσων παραγωγών» (Λακλάου) . Μια μεικτή οικονομία, φαίνεται να είναι αποδεκτή σχεδόν απ’ όλους τους διανοούμενους της αριστεράς. Μερικοί μας καλούν να πάψουμε να βλέπουμε την κοινωνία κεφαλαιο-κεντρικά, ενώ άλλοι (π.χ. ο Ντε Άντζελις), μας διαβεβαιώνουν ότι ο καπιταλισμός δεν υπάρχει. Ο σημερινός νοητικός ορίζοντας, διέπεται από τις κατηγορίες του εκδημοκρατισμού και της διαφοράς και τα τρέχοντα προτάγματα, είναι αυτά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στρέφονται εναντίον του ρατσισμού , του αντισημιτισμού, του αποκλεισμού κ.τ.λ. Εδώ και τρεις-τέσσερις δεκαετίες, πολλοί διανοούμενοι έχουν επεξεργαστεί τα κατάλληλα νοητικά εργαλεία με τα οποία το δίκτυο εξουσίας του ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να κατανοεί μ’ ένα λίγο-πολύ διαυγή τρόπο αυτό που κάνει. Εν πολλοίς, οι ίδιοι διανοούμενοι (Λακλάου, Μουφ, Ζίζεκ, Χαρντ, Νέγκρι κ.α.) έχουν αναγνωρίσει πόσο σημαντική είναι για τα κινήματα η κυβερνώσα αριστερά. Τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να πειραματίζονται με την άμεση δημοκρατία και την αλληλέγγυα και συνεργατική οικονομία στις «ρωγμές» και να αφήσουν τα υπόλοιπα στους «πολιτικούς ακτιβιστές» (η τελευταία φράση είναι του Ντε Άντζελις).

Ένα μεγάλο μέρος της κομματικής οργάνωσης του ΣΥΡΙΖΑ και προπάντων η αριστερή του πτέρυγα, δεν αποδέχονται τις απόψεις αυτές. Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε δίκτυο εξουσίας, ΣΥΡΙΖΑ/κομματική οργάνωση. Το δίκτυο εξουσίας στη σύγχρονη (καπιταλιστική) πολιτική, έχει πάρει τη θέση του μαζικού κόμματος το οποίο έχει επικρατήσει μια προηγούμενη περίοδο. Η κομματική οργάνωση, κληρονόμος του μαζικού κινήματος, αποτελεί ένα μέρος μόνο του ευρύτερου δικτύου εξουσίας ΣΥΡΙΖΑ. Επίσης, η διάκριση δίκτυο εξουσίας/κόμμα, δεν έχει να κάνει με τη διάκριση αριστερή κυβέρνηση/κοινωνικά κινήματα. Οι αγωνιστές αυτοί, πρέπει πριν απ’ όλα να καταλάβουν τη σχετικά περιορισμένη εμβέλεια –όποια κι αν είναι η έκβαση– των συγκρούσεων στο εσωτερικό ενός κόμματος την εποχή των δικτύων εξουσίας. Πολλοί ανάμεσά τους, αντιλαμβάνονται και σωστά ότι υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα με τις μεταμοντέρνες πολιτικές θεωρίες στις οποίες αναφερθήκαμε προηγουμένως. Όμως το αντικαπιταλιστικό εγχείρημα –το οποίο θα διαδραματιστεί κατά το μεγαλύτερο μέρος πέραν του ΣΥΡΙΖΑ– δεν μπορεί πλέον να διατυπωθεί με τους όρους του κράτους πρόνοιας, του μαζικού κόμματος και συνδικάτου, δηλαδή με τους όρους που γέννησε μια προηγούμενη περίοδος του καπιταλισμού. Από αυτή τη σκοπιά, η αντιπολίτευση του ΚΚΕ και της ΑΝΤΑΡΣΥΑ προς τον ΣΥΡΙΖΑ, έρχεται από μια άλλη εποχή την οποία δεν έχουμε λόγους να νοσταλγούμε. Οι καινούργιοι όροι θα αναδειχθούν και αναδεικνύονται ήδη μέσα από την κοινωνία. Σε κάθε περίπτωση, η στράτευση στην αντικαπιταλιστική ανατροπή δεν μπορεί να ξεχνάει το κράτος, το κεφάλαιο ή την ταξική πάλη και συνάδει με τη διαλεκτική και μια ολιστική αντίληψη του κόσμου. Από τη σκοπιά της Επανάστασης το έργο του Μαρξ, του Μπακούνιν, των Κομμουνιστών των Συμβουλίων, αλλά και του Καστοριάδη, του Γκυ Ντεμπόρ κ.α. παραμένει πάντα επίκαιρο, ενώ θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά γόνιμη η κριτική επιστροφή στους μεγάλους θεωρητικούς των δημοκρατικών επαναστάσεων, δηλαδή στον Ρουσώ και τον Χέγκελ. Όμως, στους καιρούς μας αυτή η επικαιρότητα ή η γονιμότητα δεν είναι καθόλου δεδομένη. Πρέπει να επαναδιεκδικηθεί, να ξανακερδηθεί –σε ένα μεγάλο μέρος να ξαναδημιουργηθεί- μέσα από σκληρές πολιτικοθεωρητικές συγκρούσεις.

Ο αντικαπιταλιστικός δρόμος θα διανοιχθεί μέσα από τις τρέχουσες πολιτικοκοινωνικές μάχες στις οποίες και καλούμαστε να πάρουμε μέρος. Αυτό που πρέπει όμως να τονίσουμε με τον πιο κατηγορηματικό και ξεκάθαρο τρόπο, είναι ότι δεν μπορούμε να στριμώξουμε τα όνειρα, τις ουτοπίες και τα κοινωνικά μας οράματα στις «ρωγμές», ότι δεν μπορούμε να χάσουμε από τα μάτια μας τον ορίζοντα μιας ανθρωπότητας –μιας ολόκληρης ανθρωπότητας– που να είναι απαλλαγμένη από το κράτος και το κεφάλαιο. Η άλλη πλευρά της επικράτησης των μεταμοντέρνων πολιτικών θεωριών είναι το να αφήσουμε το πάθος για το απόλυτο στους μουσουλμάνους φονταμενταλιστές. Ας μην επιτρέψουμε να συμβεί κάτι τέτοιο.

27-1-2015

Ο Giorgio Agamben για την αρχαιολογία μιας αποτυχίας

2014-06-12T16:11:00.000+03:00

Σήμερα, τα πολιτικά κόμματα που αυτοπροσδιορίζονται ως «προοδευτικά» και οι συνασπισμοί της λεγόμενης «Αριστεράς» έχουν κερδίσει αρκετούς μεγάλους δήμους, όπου έγιναν αυτοδιοικητικές εκλογές. Προκαλεί έκπληξη η σπουδή και η μονομανία των νικητών να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους ως establishment, να καθησυχάσουν με κάθε κόστος τους ισχυρούς του παλαιού οικονομικού, πολιτικού και θρησκευτικού κατεστημένου. Όταν ο Ναπολέων νίκησε τους Μαμελούκους στην Αίγυπτο, το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να καλέσει τους προύχοντες, που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του παλαιού καθεστώτος, για να τους πληροφορήσει ότι, υπό τον νέο κυρίαρχο, οι προνομίες και οι αρμοδιότητές τους θα παρέμεναν άθικτες. Μια και δεν έχουμε να κάνουμε με στρατιωτική κατάκτηση μιας ξένης χώρας, ο ζήλος με τον οποίο ο αρχηγός ενός κόμματος –το οποίο έως πρότινος ονομαζόταν Κομμουνιστικό– βάλθηκε να καθησυχάσει τραπεζίτες και καπιταλιστές, επισημαίνοντας ότι η λιρέτα και το χρηματιστήριο άντεξαν τη δοκιμασία, είναι, τουλάχιστον, άκαιρος. Ένα είναι βέβαιο: αυτοί οι πολιτικοί θα καταλήξουν να ηττηθούν από την ίδια τη βούλησή τους να νικήσουν με κάθε κόστος. Η επιθυμία να γίνουν establishment θα τους καταστρέψει, όπως ακριβώς κατέστρεψε και τους προκατόχους τους.

Είναι σημαντικό να είναι κανείς σε θέση να διακρίνει μεταξύ ήττας και ατίμωσης. Η νίκη της Δεξιάς στις βουλευτικές εκλογές του 1994 υπήρξε ήττα για την Αριστερά, ήττα όμως που θα μπορούσε να μην ήταν κατ’ ανάγκη ατιμωτική. Εάν, όπως είναι σίγουρα η περίπτωση, η ήττα αυτή υπήρξε ατιμωτική, αυτό συνέβη επειδή σηματοδότησε την κατάληξη μιας διαδικασίας συνεχών υποχωρήσεων που είχε ήδη αρχίσει πριν από πολλά χρόνια.

Η ήττα ήταν ατιμωτική, όχι γιατί επήλθε μετά από μια μάχη δοσμένη από αντίθετες θέσεις, αλλά απλώς επειδή ακολουθήθηκε ηθελημένα η ταυτόσημη ιδεολογία του θεάματος, της αγοράς και των επιχειρήσεων. Ένας καπιταλισμός με καπέλο μελόν και πούρο, ένας καπιταλισμός με ένοχη συνείδηση, ηττήθηκε από έναν καπιταλισμό πιο απελευθερωμένο, χωρίς συμπλέγματα (πράγμα προβλέψιμο). Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει το γεγονός αυτό ως μοιραία συνέπεια μιας προδοσίας που είχε ήδη ξεκινήσει στα χρόνια του σταλινισμού. Μπορεί, όντως, να είναι έτσι. Ωστόσο, αυτό που μας απασχολεί εδώ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα μιας εξέλιξης που ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Πράγματι, έκτοτε μόνο ο ολικός εκφυλισμός του σκέπτεσθαι προσέλαβε την υποκριτική μορφή και τη φωνή του ορθού λόγου και της κοινής λογικής, που σήμερα εμφανίζεται με το όνομα του «προοδευτισμού».

Στο βιβλίο του L’Archéologie d’un échec [Η αρχαιολογία μιας αποτυχίας), ο Jean-Claude Milner έχει σαφώς ταυτοποιήσει και ορίσει ως «προοδευτισμό» την αρχή στο όνομα της οποίας έλαβε χώρα η διαδικασία του συμβιβασμού. Η επανάσταση έπρεπε να χρησιμοποιηθεί ως μέσο συμβιβασμού με το κεφάλαιο και την εξουσία, όπως ακριβώς η εκκλησία έπρεπε να τα βρει με τον νεωτερικό κόσμο. Έτσι, η συνταγή που πρυτάνευσε στη στρατηγική του προοδευτισμού, κατά τη διάρκεια της πορείας του προς την εξουσία, πήρε σιγά-σιγά την εξής μορφή: οφείλει να υποχωρεί κανείς στα πάντα, πρέπει να συμφιλιώνει το κάθε τι με το αντίθετό του, τη νοημοσύνη με την τηλεόραση και τη διαφήμιση, την εργατική τάξη με το κεφάλαιο, την ελευθερία του λόγου με το Κράτος-θέαμα, το περιβάλλον με τη βιομηχανική ανάπτυξη, την επιστήμη με την κοινή γνώμη, τη δημοκρατία με τον εκλογικό μηχανισμό, την ένοχη συνείδηση και την αποστασία με τη μνήμη και την αφοσίωση.

Σήμερα βλέπουμε πού μας έχει οδηγήσει μια τέτοια ολέθρια στρατηγική. Η Αριστερά έχει συνεργαστεί ενεργά, σε όλους τους τομείς, στη δημιουργία συναινετικών εργαλείων και προϋποθέσεων που θα επιτρέψουν στη Δεξιά, από τη στιγμή που θα καταλάβει την εξουσία, να εφαρμόσει απλώς και να εξελίξει προκειμένου να πετύχει τους δικούς της σκοπούς, χωρίς καμία δυσκολία. Έτσι, ενώ τα ιταλικά συνδικάτα υπέγραφαν τις συμφωνίες του Ιουλίου, σηματοδοτώντας την πλήρη αποστράτευση της εργατικής τάξης από τον αγώνα για συλλογικές συμβάσεις, περνούσε νόμος με τις ψήφους της Αριστεράς ο οποίος, με το πρόσχημα της προάσπισης της αυτονομίας των πανεπιστημίων, παρέδιδε το Πανεπιστήμιο στη λογική των επιχειρήσεων.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο η γερμανική Σοσιαλδημοκρατία αφόπλισε πνευματικά και φυσικά την εργατική τάξη, πριν παραδοθεί στον Ναζισμό. Και ενώ οι πολίτες, άνθρωποι καλής θέλησης, καλούνται σε επαγρύπνηση εν όψει κάποιων κατά φαντασία μετωπικών συγκρούσεων, η Δεξιά έχει ήδη περάσει μέσα από το ρήγμα που η ίδια η Αριστερά έχει ανοίξει στις γραμμές της.

Giorgio Agamben [1996], "Σ’ αυτή την εξορία. Ιταλικό ημερολόγιο 1992-1994" [απόσπασμα], στο Μέσα χωρίς σκοπό. Σημειώσεις πάνω στην πολιτική [Mezzi senza fine, Bollati Boringhicri editore].

Support Embros / Στηρίξτε το Εμπρός

2014-06-11T08:16:00.001+03:00

Συνέλευση για τη δίκη των δύο ηθοποιών που συνελήφθησαν στο Θέατρο Εμπρός κατά τη διάρκεια πρόβας

Την Πέμπτη 19 Ιουνίου δικάζονται στο Α’ Αυτόφωρο Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθήνας οι ηθοποιοί Βασίλης Σπυρόπουλος και Δημήτρης Δρόσος, που συνελήφθησαν στις 30 Οκτωβρίου στον χώρο του Θεάτρου Εμπρός την ώρα που έκαναν πρόβα. Μετά από 24ωρη κράτηση με την αυτόφωρη διαδικασία παραπέμφθηκαν σε δίκη με τις κατηγορίες της παραβίασης «σφραγίδων, διατάραξης οικιακής ειρήνης και κατ’ εξακολούθηση κατάληψης δημοσίου κτιρίου». Αυτή η αδιανόητη σύλληψη αποτελεί κορύφωση της επίθεσης της Πολιτείας σε ένα χώρο που τα τρία τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε πυρήνα εναλλακτικής πολιτιστικής και κοινωνικής δράσης για το κέντρο της Αθήνας και μάλιστα μέσα στην καρδιά της κρίσης.

Από το Νοέμβριο του 2011, το Θέατρο ΕΜΠΡΟΣ, εγκαταλελειμμένο για πολλά χρόνια από την ελληνική πολιτεία, λειτουργεί ως καλλιτεχνικός αυτοδιαχειριζόμενος χώρος. Με πολιτισμική και κοινωνική δράση, σύνδεση με τους κατοίκους της γειτονιάς αλλά και με άλλους αυτοδιαχειριζόμενους χώρους, καθώς και με ένα σημαντικό τμήμα της ελληνικής και της διεθνούς καλλιτεχνικής και ακαδημαϊκής κοινότητας, λειτουργεί ως πυρήνας καλλιτεχνικής δημιουργίας και πειραματισμού, αλλά και κοινωνικής αλληλεγγύης και πολιτικού ακτιβισμού, αντίθετος σε κάθε λογική εμπορευματοποίησης και αποκλεισμού, ως κοινό αγαθό για τη γειτονιά και την πόλη.

Στα πρόσωπα των δύο ηθοποιών δικάζεται το ίδιο το Εμπρός, η σωτηρία του οποίου είναι σημαντική σε μια εποχή που το κράτος αποδεικνύεται ανίκανο ή μάλλον απρόθυμο να στηρίξει υλικά τον πολιτισμό και τη δημιουργία κοινωνικών δομών.
Ήδη έχουν υπογραφεί δηλώσεις υποστήριξης και έχουν σταλεί επιστολές συμπαράστασης προς το ΕΜΠΡΟΣ από ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, ακαδημαϊκούς, διανοούμενους, καλλιτέχνες, πολιτικές οργανώσεις, συλλογικότητες, πολλούς φορείς και άτομα από την Ελλάδα και το εξωτερικό. (αναλυτικά: http://embrostheater.blogspot.gr/2013/10/blog-post_31.html και http://www.gopetition.com/petitions/support-embros-society-and-culture-under-threat-in-greece.html).
.
Καθώς την Κυριακή 15 Ιουνίου στις 19.00 η Ανοιχτή Συνέλευση του Εμπρός είναι αφιερωμένη στη δίκη, καλούμε τις καλλιτεχνικές ομάδες, τις συλλογικότητες, τους φορείς και τα άτομα που έχουν συμμετάσχει στο Εμπρός κι έχουν παρουσιάσει το έργο τους στο χώρο αυτόν, να συμμετέχουν στη συνέλευση αλλά και να παρίστανται τη μέρα της δίκης στο δικαστήριο. Η υποστήριξή σας είναι ζωτικής σημασίας για τη συνέχιση του εγχειρήματος του ΕΜΠΡΟΣ αλλά και για τους δύο συλληφθέντες ηθοποιούς.

Μονηρά Χοσαϊνί / منیره حسینی

2014-03-08T12:30:00.000+02:00

Κάθε βράδυ,
με ψεύτικα λουλούδια
"συναντάω" τον άντρα των ονείρων μου
ώρες μα ώρες
χορεύω με τα ψεύτικα μου πόδια.
μετά,
ανάμεσα στα σεντόνια, κρυμμένη,
φτιάχνω «κανονικά» παιδιά,
παιδιά,
που με τα κλάματα τους με ξυπνάνε,
εσύ,
συνέχεια φωνάζεις τη "κανονική" σου γυναίκα,
εγώ,
με το κανονικό μου μαχαίρι,
κομμάτια
κομμάτια
τον βγάζω έξω από τα όνειρα μου!

*Μονηρά Χοσαϊνί (Αφγανή ποιήτρια)
σε ελεύθερη μετάφραση του Nasim Lomani

هرشب
با گلی مصنوعی
به دیدار مردی خیالی می روم
ساعت ها
با پاهایی مصنوعی تر می رقصم
و بعداز سطري سانسورشده
«بچه هایی طبیعی می سازم»
بچه هایی
که با سروصدایشان بیدار می شوم
تو
مدام یک زن حقیقی را صدا می زنی
و من با چاقویی واقعی
تکه
تکه
او را از سینه ی خواب هایت بیرون می آورم

منیره حسینی

Design Dimitris Arvanitis / Δημήτρης Αρβανίτης