Twee Britse bommen vernietigden in 1943/45 grote delen van het Neues Museum, wat in 1855 ontworpen was door de architect Friedrich August Stüler. Ook toen was het al schitterend, zoals op tekeningen op de Duitse Wikipedia pagina is te zien.

Als de nieuwe entree klaar is in 2014, is dit het beeld wat je zult zien als je het museum binnenkomt. Een monumentale trap die door zijn vorm op een Egyptische Sfinx lijkt. Chipperfield heeft deze kenmerkende vorm op een abstracte manier teruggegeven aan het gebouw.

Het interieur is geen strakke witte doos, een kenmerk van veel musea. De gekozen zandsteenstructuur sluit uitstekend aan bij het oude baksteen. Let ook op de uitgekiende aansluiting tussen kolom en balk, door de dune lijn ertussen lijken ze losjes op elkaar gestapeld.

Het licht in de tentoonstellingsruimtes is schilderachtig mooi.

De structuur van het gebouw is behoorlijk rechtlijnig, en daardoor heb je soms lange doorzichten door de verschillende ruimtes. De kogelgaten in de wanden zijn op sommige plekken bewaard gebleven.

De meest drastische ingreep doet Chipperfield in het ‘Egyptische hof’. Een nieuwe constructie tilt de vloer van de eerste verdieping op zodat er een nieuwe ruimte ontstaat. Het diffuse licht wat door het melkglas valt geeft in combinatie met de zandsteen kolommen en de schilderingen op de wanden een bijzondere sfeer.

Hoe komt het dat lotusbladeren uit zichzelf vuilafstotend zijn? Het antwoord ligt in de microstructuur van het oppervlak van de bladeren. Als je ze onder een microscoop bekijkt zie je hobbeltjes die te klein zijn om waterdruppels erop te laten hechten. Dankzij dit golvende oppervlak rust de druppel meer op lucht dan op het blad zelf, en kan hij nergens aan vast blijven kleven. Terwijl de waterdruppel naar beneden rolt neemt hij het vuil wat zich op het oppervlak bevindt mee.

Dit zelfreinigende effect wordt tegenwoordig toegepast in nieuwe verfsoorten. Een voorbeeld hiervan is onderstaand kantoorgebouw in Kroatië, ontworpen door Rusan Architektura. De parelwitte huid zal niet snel vies worden dankzij de toepassing van zelfreinigende verf.

Het kantoorgebouw van Lumenart is voorzien van zelfreinigende verf

2. De geruisloze vlucht van een uil

Het dagelijkse menu van een uil bestaat voor vier vijfde uit muizen. Om dat beweeglijke voedsel te kunnen vangen is het handig dat de prooi je niet hoort aankomen. Om het geluid van zijn vleugels te minimaliseren heeft een uil allerlei kleine haakjes aan de uiteinden van zijn veren. Deze oneffenheden zorgen voor minder luchtweerstand en ‘breken’ de geluidsgolven die normaliter door de verplaatsing van lucht worden gecreëerd.

Een toepassing in het dagelijks leven van deze techniek is de geluidsreductie van hogesnelheidstreinen. Bij snelheden hoger dan 200 km/h wordt meer geluidsoverlast geproduceerd door de verplaatsing van lucht dan het gedender van de wielen op de rails. De verbinding met de hoogspanningskabels – de stroomafnemer –  is hierbij één van de minst aerodynamische elementen. Door de vleugel van de uil te bestuderen en deze techniek met haakjes toe te passen hebben ingenieurs in Japan de geluidsproductie van de hogesnelheidstreinen weten te reduceren.

De stroomafnemer van een hogesnelheidstrein in Japan

3. De haakjes van klit

De klit is een plant die je in bermen en open plekken kunt vinden en staat erom bekend dat zijn kop aan kleding blijft hangen. Het idee voor klittenband ontstond toen de Zwitserse ingenieur Georges de Mestral zijn hond had uitgelaten en deze naderhand schoonmaakte van de klitbollen die eraan waren blijven hangen. Toen hij deze onder de microscoop legde ontdekte hij de haakjes die er voor zorgen dat het zo goed blijft plakken. Hij zag er een product in, patenteerde het en werd zo de schepper van het klittenband.

De plant klit en het daaruit ontstane klittenband

4. De drijfkracht van een waterlelie

De Victoria amazonica is een grote waterlelie met bladeren die wel drie meter in diameter kunnen worden. Deze Zuid-Amerikaanse waterplant heeft zulke sterke bladeren dat een kind zelfs op het drijvende blad kan gaan zitten. Die drijfkracht wordt gevormd door een fijnmazig netwerk van ribbes die vanuit het midden uitwaaieren. Deze ribben worden verbonden door onderlinge kleinere ribbes. Door de structuur van dit grid wordt lucht gevangen tussen het blad en het water, wat de lelie drijvend houdt.

De grote waterlelie inspireerde architect Vincent Callebaut om een cirkelvormige drijvende stad voor 50 000 inwoners te ontwerpen. Dé oplossing voor volkshuisvestingsproblemen bij een stijgende zeespiegel.

De Victoria amazonica en de drijvende stad

5. De sterkte van jouw botten

Botten uit het menselijk lichaam zijn waarschijnlijk zes keer zo sterk als staal. Mits de uitgeoefende kracht in de juiste richting wordt uitgeoefend, anders breken ze natuurlijk. Die sterkte is verbazingwekkend, want het skelet van een volwassen persoon weegt maar 4 tot 5 kilo.

Waar het menselijke skelet vooral goed in is, is het efficient omgaan met materiaal. Botten zijn zo gevormd dat al het overbodige materiaal wordt weggelaten, maar op de plekken waar vaak krachten op worden uitgeoefend zal het bot juist groeien. Mensen die bijvoorbeeld vaak hun kaakbeen belasten zullen een grotere kaak krijgen. Wil je een Arnold Schwarzenegger-look, dan is taaie kauwgom misschien een goed idee…

De Bone Chair van Joris Laarman

Inspiratieboek

Bovenstaande voorbeelden over de schoonheid van de natuur komen uit het boek Industry of Nature: Another Approach to Ecology. Het is geschreven door medewerkers van het Franse materialeninstituut Matério. De kern van het boek bestaat uit een 75-tal voorbeelden van technieken die we van de natuur kunnen leren. Een greep uit dit brede scala aan onderwerpen zijn, naast bovenstaande, bijvoorbeeld: de air-conditioning van een termieten heuvel, de sterkte van een spinnenweb, vliegtechniek, informatie-opslag en camouflage.

Deze inspiratie wordt voorafgegaan door een aantal artikelen waarin diverse experts op het gebied van biomimicry aan het woord komen. De rode draad in hun verhalen is dat we de natuur niet moeten domineren en uitpersen, maar juist respecteren en leren hoe zij de problemen oplost waar wij als mensheid tegenaan lopen. Ik heb er respect voor hoe deze mensen vol passie het beste voor mens en natuur nastreven. Eén van de geinterviewden, Janine Benhuys, verwoordt die passie als volgt:

Our apprenticeship to nature begins now, but it is a life-long process for every designer. There is so much to learn from the natural world! Part of the joy of my job is to watch people to be amazed, to fall in love, to realise that the universe is absolutely magical; it’s way beyond anybody’s science fiction fantasy, it’s better than that.

Voor mij als christen is dit boek een catalogus van alle geniale ideëen die God in zijn ontwerpen heeft gestopt. Ik heb er dan ook van genoten. De dieren- en plantenwereld zijn zó geraffineerd ontworpen om dat ik me kan blijven verbazen over alle ingenieuze details. Ik mag blij zijn als ik ooit een gebouw zal ontwerpen wat de compleetheid van een element uit de biologie kan evenaren.

Na het lezen van dit boek kun je onderstaand citaat van Leonardo da Vinci ter harte te nemen.

De tekst is ontworpen in het markante lettertype Galliard

Elk van de 75 technieken is voorzien van tekst...

... en schitterende illustraties, gemaakt door Dépli Design Studio

Welke voorbeelden uit de natuur inspireren jou?

Industry of Nature: Another Approach to Ecology; matério; Frame Publishers; 288 pagina’s gebonden; 49,90 euro.

“De leegstand van kantoorpanden is de laatste tijd flink toegenomen en met name kantoorgebouwen uit de jaren ’60 en ’70 staan vaak langdurig leeg. Als kantoorgebruikers al verhuizen, schuiven zij door naar nieuwbouw en laten daarbij kantoorpanden achter die zeer moeilijk verhuurbaar blijken omdat ze niet meer voldoen aan de marktvraag. Terwijl de bouwtechnische levensduur van deze achtergelaten panden nog steeds heel lang is.”

Aldus architectuurstudent Dik Houben tijdens zijn afstudeerpresentatie. Met een behoefte aan woningen in het centrum en een grote hoeveelheid kantoorruimte die leegstaat is transformatie van kantoren naar woningen een actueel onderwerp in de architectuur.

Dik Houben is één van de studenten die is afgestudeerd op dit onderwerp. Zijn afstudeerwerk draait om de herbestemming van de Shelltoren naar een woontoren. (Shell maakte overigens onlangs bekend terug te keren naar het centrum van Rotterdam, maar dan in een ander pand langs het Weena). Door het gesloten karakter kon deze 95 meter hoge toren nooit op veel waardering van de Rotterdammers rekenen.

De betonnen monoliet in het centrum van Rotterdam staat gedeeltelijk leeg. Hij werd in de jaren ‘70 ontworpen door architect Piet Zandstra van het architectenbureau wat tegenwoordig ZZDP heet. De bouwmethode was uniek; er werden zoveel mogelijk elementen geprefabriceerd zodat de bouwtijd beperkt bleef.

Onverwoestbare betonnen elementen

Het resolute karakter van de toren wordt gevormd door de repeterende betonnen gevelelementen. Deze elementen zijn 5,4 meter breed en wegen per stuk 7500 kilo. “De betonnen gevelpanelen van het gebouw zijn zo zwaar gedimensioneerd dat bij een nieuwe lichte gevel het gebouw extra verdiepingen kan krijgen en buitenruimtes simpelweg aan het bestaande gebouw gehangen kunnen worden”, aldus Houben.

Hij koos ervoor om de gesloten identiteit te veranderen door de bestaande gevelpanelen te verwijderen en te vervangen door een transparante gevel van glas en gaas. Om de kenmerkende plasticiteit van de gevel te behouden zijn deze nieuwe gevelelementen ontworpen in een vorm die refereert naar de betonnen prefab-architectuur van de jaren ’70.

Dankzij de flexibiliteit van de constructie van het bestaande gebouw is er een grote variëteit aan verschillende woningen mogelijk. Op onderstaande plattegronden zie je daar een aantal voorbeelden van. De kern met liften, trappen en installaties is vast, de overige ruimte is vrij in te delen. In opgetopte lagen in de kroon van de toren kan een appartement gemaakt worden als woon/werk studio en twee verdiepingen beslaan.

Het plan is er. Nu nog een ontwikkelaar die deze radicale transformatie aandurft.

Voor meer informatie over dit project kun je contact opnemen met Dik Houben via zijn website.

Eerder deze maand werd bekend dat hij samen met MAKS het park een bezoekerscentrum voor het park Groot Vijversburg in Tytsjerk mag gaan ontwerpen.

Naast poëtische beelden heeft Ishigami ook een interessante mening over architectuur. Met onderstaande tekeningen onderzoekt hij bijvoorbeeld in hoeverre planten zelf architectuur kunnen vormen.

In Frame zegt hij hierover het volgende:

Nature and building are equally important. It is not impossible to make architecture using only architectural elements, but I like to include other things, such as greenery. Until recently, the goal of architecture was to separate people from nature and provide them with a comfortable shelter. But today the basic difference between nature and man-made creations is disappearing and being replaced by something new.

The inclusion of greenery in my drawings is part of a search for a new relationship between architecture and landscape. In the drawings, architecture becomes landscape and landscape becomes architecture – inside and outside blend to form a new environment.

Hij ontwierp een centrum voor Alzheimer patienten, waarbij hij gebruik maakt van restmaterialen die uit (te slopen) bestaande gebouwen komen. De individuele elementen van elk huis zijn daardoor uniek, maar toch horen de huizen bij elkaar omdat ze de afmeting van een Japanse Tatami-kamer delen.

Dat laatste gebeurde bijvoorbeeld een paar weken geleden toen het architectenbureau MVRDV een ontwerp voor een wolkenkrabber genaamd The Cloud in Zuid Korea publiceerde.

Het bestaat uit twee torens die middels een ‘wolk’ op 2/3e van de hoogte met elkaar zijn verbonden. Associaties met de aanslagen van 11 september 2001 waren niet van de lucht. MVRDV ontving hatemail en telefoontjes van boze Amerikanen. Het publiek sprak er schande van dat architecten met zo’n macabere referentie een gebouw durfden te ontwerpen. Veel commentaar van internetters ging overigens niet veel dieper dan een typische GeenStijl reactie: eerst schreeuwen en dan pas nadenken.

MVRDV kwam daarop met excuses en een reactie waarin men stelde dat het ontwerp was gebaseerd op een wolk rondom de twee torens; aan een vliegtuig die zich erin boort was niet gedacht. De storm van kritiek is inmiddels geluwd en de ontwikkelaar van het plan heeft aangegeven ondanks alle commotie door te gaan met dit ontwerp. In 2015 zou het opgeleverd moeten worden.

Internet als inspiratiebron

Bovenstaand verhaal illustreert dat door de komst van internet het niet meer gebruikelijk is om een gebouw binnen een stad of land te bekritiseren; heel de wereld kijkt nu over de schouder van de architect mee. Door de globalisering vervagen grenzen en breid ons netwerk zich uit van lokaal via nationaal naar internationaal.
De razendsnelle publicatie van ideeën heeft ook als gevolg dat ontwerpers bewust of onderbewust gaan kopiëren. Een voorbeeld van kopieergedrag is bijvoorbeeld te zien in de huidige trend om een gebouw zonder wanden te ontwerpen; de vloer buigt zich dan omhoog en creëert zo een soort ‘landschap’. Volgens mij was het Japanse Sanaa de eerste die dit toepaste bij het ontwerp van het Rolex Learning Centre in Lausanne.

Het Rolex Learning Centre van Sanaa in Lausanne, Zwitserland

Hieronder een selectie van de werken die ik het afgelopen jaar tegenkwam en geïnspireerd kunnen zijn op Sanaa’s vloeiende vloeren.

Een prijsvraaginzending van het Poolse MUS architects

HAO won een prijsvraag voor een museum in Tianjin, China

Mecanoo

Het winnende ontwerp van BIG voor een museum in Nuuk, Groenland

Drie jaar geleden was er een zelfde soort trend waar te nemen bij wolkenkrabbers. In plaats van de verticaliteit te benadrukken kozen veel architecten om een toren vorm te geven als een aantal gestapelde dozen die onderling verspringen. Van links naar rechts hieronder ontwerpen van Herzog & de Meuron, Meir Lobaton + Kristjan Donaldson en OMA.

Er is op dit gebied niets nieuws onder de zon. Architecten beïnvloeden elkaar al eeuwenlang. Toen de boeken van Vitruvius werden herontdekt in de vijftiende eeuw haalden veel Renaissance architecten hun inspiratie uit de Romeinse bouwkunst.
Veel dingen zijn al een keer ontworpen; denken dat je iets compleet nieuws toevoegt is zelfoverschatting. Middels media als boeken, tijdschriften, tentoonstellingen en het bezoeken van projecten deed je inspiratie op. Ideeën die een architect op excursies opdeed kon je terugvinden zijn volgende ontwerp. Zo is Le Corbusier bijvoorbeeld beïnvloed door een architectuur rondreis door Europa die hij in zijn jeugd maakte.

Van stroming tot hype

Elke opeenvolgende architectuurstroming nam ideeën over van de vorige of zette zich daar juist tegen af. In de ‘Evolutionary Tree of 20th Century Architecture’ van Charles Jencks die ik noemde in mijn artikel over de diagrammen van de architectuur blijkt dit duidelijk. Toch verandert er wel iets nu we ontwerpen razendsnel kunnen delen met de creatieve internetgemeenschap. Komt architectenbureau A met een revolutionaire prijsvraag inzending, dan weten de bureaus B, C en D dat zo gauw het online gepubliceerd is. Vervolgens wordt de opgedane inspiratie toegepast op het eigen ontwerp. Wereldwijd ontstaan zo ‘trending topics’ zoals je die op Twitter ook wel ziet. Architectuurhypes die opkomen, blinken en verzinken.

Gewoonlijk is de bouwsector iets trager dan andere industrieën. Een gegeven feit dankzij het veel langere ontwikkelingsproces van een gebouw ten opzichte van bijvoorbeeld die van mobiele telefoons. Dankzij de mondialisering is het voor fabrikanten van mobiele telefoons mogelijk geworden om binnen een aantal maanden na het verschijnen van een telefoon van de concurrent een eigen product op de plank te hebben liggen. Een bekend voorbeeld is het iPhone ontwerp van Apple, wat gekopieerd werd door Samsung.

Snelheid versus duurzaamheid

De snelheid van het ontwerpen is veranderd. In andere vakgebieden is deze revolutie al geruime tijd gaande; de architectuur volgt op gepaste afstand. Snelheid en hypes staan radicaal tegenover het andere grote leidende thema van onze tijd: duurzaamheid. Dankzij auto en vliegtuig kunnen we ons sneller verplaatsen, ten koste van eindige grondstoffen. Ook willen we sneller van kantoorpand wisselen en sneller de nieuwste gadgets in de hand houden. Het zou een interessante onderzoeksvraag zijn: Zijn globalisering, schaalvergroting en versnelling als de schuldigen aan te wijzen in de klimaatcrisis?

Ik denk dat duurzaam leven niet zozeer en kwestie is van zonnepanelen – of een willekeurige andere ‘duurzame’ techniek – ergens op plakken. Met techniek redden we het niet, we moeten ons gebruik aanpassen. Langzamer leven op een manier die beter past bij ons biologische levensritme. Of, in Peter Sloterdijk‘s bewoording: Du mußt dein Leben ändern.

Wat denk jij? Kunnen globalisering en een hang naar snelheid samengaan met duurzaam leven?

In een door Architectenweb georganiseerd debat ging hij samen met andere panelleden in op de vraag of maquettes maken nog zinvol is nu we alles met de computer 3D kunnen tekenen. Dat bleek zeker het geval, want “een maquette is als een haardvuur waar je rondom kunt verzamelen”, aldus Sanne van der Burgh van MVRDV.
Een maquette is democratischer als een virtueel model, want van de laatste weet alleen degene die het getekend heeft echt hoe het in elkaar zit. Een maquette is makkelijk voor iedereen te begrijpen, en daardoor een betere manier om een ontwerp samen te bespreken. Filippo Lodi van UN studio gaf aan dat zij soms wel alleen digitaal werken omdat de deadlines extreem krap zijn. Tijd om een maquette te maken is er niet; met de computer ontwerpen is bijna altijd sneller.

Het voordeel van een fysieke maquette is dus het communicatief vermogen; een computermodel laat zich snel (en parametrisch) vervormen. Het zou ideaal zijn als deze twee eigenschappen in de toekomst verenigt zouden kunnen worden in een soort digitaal-fysieke modelleer techniek.

Maquette als kunstwerk

Maquettes beginnen soms een eigen leven te leiden; architecten vinden een maquette zo mooi dat er een ‘maquette van de maquette’ wordt gemaakt. Ook lijkt het de laatste jaren een sport te zijn om van elke ontwerpstap een model te maken. Blauw schuim is onverminderd populair voor de honderden massa varianten. “If we run out of blue foam, we use white foam”.
Niet al dit werk verdwijnt overigens in de vuilcontainer; naast stalling in de kelder worden bureaus steeds vaker benaderd door musea met de vraag of ze een maquette mogen kopen. Debatleider Michiel van Raaij merkte gevat op dat hij hier wel een nieuw businessmodel voor architectenbureaus in zag.

De ambacht van het bouwen

Volgens Anne Holtrop is het nog wel een verschil of je een maquette zelf maakt, of dat je hem laat produceren door een 3D printer. Architecten zeggen wel dat ze ‘bouwen’, maar in feite besteden ze dat werk aan iemand anders uit. Een maquette is misschien wel het laatste middel om zelf nog met bouwen bezig te zijn. Holtrop zelf werkt overigens nooit in blauw schuim. Zijn architectuur begint al bij het schaalmodel, de materiaalkeuze hiervan is in een vroeg stadium al belangrijk. Met hout, staal of kunststof kun je dan je ontwerp al een bepaalde materialiteit meegeven.
Aan zijn ontwerpen zie je duidelijk dat de maquette een belangrijke plaats inneemt tijdens het proces. ‘Is een maquette alleen representatief of ook architectuur in zichzelf?’ is een vraag die aan de orde kwam tijdens het debat. Holtrop verschilt van werkwijze ten opzichte van de andere bureaus; zijn werk bestaat uit maquettes in alle schaalgroottes. De sobere ruimtes van het hieronder afgebeelde tijdelijke museum hebben een vervreemdend effect. Het zijn geen maquettefoto’s, maar een 1:1 model waar je nieuwsgierig om de hoek kunt kijken, op zoek naar de bron van dat wonderschone strijklicht.

Wat zijn jouw ervaringen op de Material Xperience beurs?

Bovenstaande foto’s van het werk van Anne Holtrop zijn gemaakt door Bas Princen.