Dat laatste gebeurde bijvoorbeeld een paar weken geleden toen het architectenbureau MVRDV een ontwerp voor een wolkenkrabber genaamd The Cloud in Zuid Korea publiceerde.

Het bestaat uit twee torens die middels een ‘wolk’ op 2/3e van de hoogte met elkaar zijn verbonden. Associaties met de aanslagen van 11 september 2001 waren niet van de lucht. MVRDV ontving hatemail en telefoontjes van boze Amerikanen. Het publiek sprak er schande van dat architecten met zo’n macabere referentie een gebouw durfden te ontwerpen. Veel commentaar van internetters ging overigens niet veel dieper dan een typische GeenStijl reactie: eerst schreeuwen en dan pas nadenken.

MVRDV kwam daarop met excuses en een reactie waarin men stelde dat het ontwerp was gebaseerd op een wolk rondom de twee torens; aan een vliegtuig die zich erin boort was niet gedacht. De storm van kritiek is inmiddels geluwd en de ontwikkelaar van het plan heeft aangegeven ondanks alle commotie door te gaan met dit ontwerp. In 2015 zou het opgeleverd moeten worden.

Internet als inspiratiebron

Bovenstaand verhaal illustreert dat door de komst van internet het niet meer gebruikelijk is om een gebouw binnen een stad of land te bekritiseren; heel de wereld kijkt nu over de schouder van de architect mee. Door de globalisering vervagen grenzen en breid ons netwerk zich uit van lokaal via nationaal naar internationaal.
De razendsnelle publicatie van ideeën heeft ook als gevolg dat ontwerpers bewust of onderbewust gaan kopiëren. Een voorbeeld van kopieergedrag is bijvoorbeeld te zien in de huidige trend om een gebouw zonder wanden te ontwerpen; de vloer buigt zich dan omhoog en creëert zo een soort ‘landschap’. Volgens mij was het Japanse Sanaa de eerste die dit toepaste bij het ontwerp van het Rolex Learning Centre in Lausanne.

Het Rolex Learning Centre van Sanaa in Lausanne, Zwitserland

Hieronder een selectie van de werken die ik het afgelopen jaar tegenkwam en geïnspireerd kunnen zijn op Sanaa’s vloeiende vloeren.

Een prijsvraaginzending van het Poolse MUS architects

HAO won een prijsvraag voor een museum in Tianjin, China

Mecanoo

Het winnende ontwerp van BIG voor een museum in Nuuk, Groenland

Drie jaar geleden was er een zelfde soort trend waar te nemen bij wolkenkrabbers. In plaats van de verticaliteit te benadrukken kozen veel architecten om een toren vorm te geven als een aantal gestapelde dozen die onderling verspringen. Van links naar rechts hieronder ontwerpen van Herzog & de Meuron, Meir Lobaton + Kristjan Donaldson en OMA.

Er is op dit gebied niets nieuws onder de zon. Architecten beïnvloeden elkaar al eeuwenlang. Toen de boeken van Vitruvius werden herontdekt in de vijftiende eeuw haalden veel Renaissance architecten hun inspiratie uit de Romeinse bouwkunst.
Veel dingen zijn al een keer ontworpen; denken dat je iets compleet nieuws toevoegt is zelfoverschatting. Middels media als boeken, tijdschriften, tentoonstellingen en het bezoeken van projecten deed je inspiratie op. Ideeën die een architect op excursies opdeed kon je terugvinden zijn volgende ontwerp. Zo is Le Corbusier bijvoorbeeld beïnvloed door een architectuur rondreis door Europa die hij in zijn jeugd maakte.

Van stroming tot hype

Elke opeenvolgende architectuurstroming nam ideeën over van de vorige of zette zich daar juist tegen af. In de ‘Evolutionary Tree of 20th Century Architecture’ van Charles Jencks die ik noemde in mijn artikel over de diagrammen van de architectuur blijkt dit duidelijk. Toch verandert er wel iets nu we ontwerpen razendsnel kunnen delen met de creatieve internetgemeenschap. Komt architectenbureau A met een revolutionaire prijsvraag inzending, dan weten de bureaus B, C en D dat zo gauw het online gepubliceerd is. Vervolgens wordt de opgedane inspiratie toegepast op het eigen ontwerp. Wereldwijd ontstaan zo ‘trending topics’ zoals je die op Twitter ook wel ziet. Architectuurhypes die opkomen, blinken en verzinken.

Gewoonlijk is de bouwsector iets trager dan andere industrieën. Een gegeven feit dankzij het veel langere ontwikkelingsproces van een gebouw ten opzichte van bijvoorbeeld die van mobiele telefoons. Dankzij de mondialisering is het voor fabrikanten van mobiele telefoons mogelijk geworden om binnen een aantal maanden na het verschijnen van een telefoon van de concurrent een eigen product op de plank te hebben liggen. Een bekend voorbeeld is het iPhone ontwerp van Apple, wat gekopieerd werd door Samsung.

Snelheid versus duurzaamheid

De snelheid van het ontwerpen is veranderd. In andere vakgebieden is deze revolutie al geruime tijd gaande; de architectuur volgt op gepaste afstand. Snelheid en hypes staan radicaal tegenover het andere grote leidende thema van onze tijd: duurzaamheid. Dankzij auto en vliegtuig kunnen we ons sneller verplaatsen, ten koste van eindige grondstoffen. Ook willen we sneller van kantoorpand wisselen en sneller de nieuwste gadgets in de hand houden. Het zou een interessante onderzoeksvraag zijn: Zijn globalisering, schaalvergroting en versnelling als de schuldigen aan te wijzen in de klimaatcrisis?

Ik denk dat duurzaam leven niet zozeer en kwestie is van zonnepanelen – of een willekeurige andere ‘duurzame’ techniek – ergens op plakken. Met techniek redden we het niet, we moeten ons gebruik aanpassen. Langzamer leven op een manier die beter past bij ons biologische levensritme. Of, in Peter Sloterdijk‘s bewoording: Du mußt dein Leben ändern.

Wat denk jij? Kunnen globalisering en een hang naar snelheid samengaan met duurzaam leven?

In een door Architectenweb georganiseerd debat ging hij samen met andere panelleden in op de vraag of maquettes maken nog zinvol is nu we alles met de computer 3D kunnen tekenen. Dat bleek zeker het geval, want “een maquette is als een haardvuur waar je rondom kunt verzamelen”, aldus Sanne van der Burgh van MVRDV.
Een maquette is democratischer als een virtueel model, want van de laatste weet alleen degene die het getekend heeft echt hoe het in elkaar zit. Een maquette is makkelijk voor iedereen te begrijpen, en daardoor een betere manier om een ontwerp samen te bespreken. Filippo Lodi van UN studio gaf aan dat zij soms wel alleen digitaal werken omdat de deadlines extreem krap zijn. Tijd om een maquette te maken is er niet; met de computer ontwerpen is bijna altijd sneller.

Het voordeel van een fysieke maquette is dus het communicatief vermogen; een computermodel laat zich snel (en parametrisch) vervormen. Het zou ideaal zijn als deze twee eigenschappen in de toekomst verenigt zouden kunnen worden in een soort digitaal-fysieke modelleer techniek.

Maquette als kunstwerk

Maquettes beginnen soms een eigen leven te leiden; architecten vinden een maquette zo mooi dat er een ‘maquette van de maquette’ wordt gemaakt. Ook lijkt het de laatste jaren een sport te zijn om van elke ontwerpstap een model te maken. Blauw schuim is onverminderd populair voor de honderden massa varianten. “If we run out of blue foam, we use white foam”.
Niet al dit werk verdwijnt overigens in de vuilcontainer; naast stalling in de kelder worden bureaus steeds vaker benaderd door musea met de vraag of ze een maquette mogen kopen. Debatleider Michiel van Raaij merkte gevat op dat hij hier wel een nieuw businessmodel voor architectenbureaus in zag.

De ambacht van het bouwen

Volgens Anne Holtrop is het nog wel een verschil of je een maquette zelf maakt, of dat je hem laat produceren door een 3D printer. Architecten zeggen wel dat ze ‘bouwen’, maar in feite besteden ze dat werk aan iemand anders uit. Een maquette is misschien wel het laatste middel om zelf nog met bouwen bezig te zijn. Holtrop zelf werkt overigens nooit in blauw schuim. Zijn architectuur begint al bij het schaalmodel, de materiaalkeuze hiervan is in een vroeg stadium al belangrijk. Met hout, staal of kunststof kun je dan je ontwerp al een bepaalde materialiteit meegeven.
Aan zijn ontwerpen zie je duidelijk dat de maquette een belangrijke plaats inneemt tijdens het proces. ‘Is een maquette alleen representatief of ook architectuur in zichzelf?’ is een vraag die aan de orde kwam tijdens het debat. Holtrop verschilt van werkwijze ten opzichte van de andere bureaus; zijn werk bestaat uit maquettes in alle schaalgroottes. De sobere ruimtes van het hieronder afgebeelde tijdelijke museum hebben een vervreemdend effect. Het zijn geen maquettefoto’s, maar een 1:1 model waar je nieuwsgierig om de hoek kunt kijken, op zoek naar de bron van dat wonderschone strijklicht.

Wat zijn jouw ervaringen op de Material Xperience beurs?

Bovenstaande foto’s van het werk van Anne Holtrop zijn gemaakt door Bas Princen.

Bloch is een Belgische student die in Wenen de postgraduate studio Excessive II heeft gevolgt. Studenten leren er ontwerpen te maken die bestaansrecht hebben om hun esthetische kwaliteiten. Middels vormstudies onderzoeken ze mutaties en evolutionaire processen van uit de biologie geleende cel-structuren.

De opleiding in Wenen positioneert de studio als volgt:

“The Strategies of the „EXCESSIVE“ program is a 3-semester postgraduate course in architectural design. Working in a laboratory environment, students will develop knowledge by investigating and applying the possibilities of emerging theories, as well as testing new design territories such as scripting, biogenetics, genetic codification, new materials, and cellular systems. (…)
We are subverting the logic of perfection: what used to be about mastering the result of a non-perfect process is now about the production of monstrosity and the grotesque thought the mathematical perfection of an evolutionary mechanism.”

De studio is sterk op vorm georiënteerd, aldus Bloch: “Ondanks het duidelijke architecturale programma (een concertgebouw voor 1500 bezoekers), begint men in tegenstelling tot andere academies niet onmiddellijk na te denken over programmatische eisen, esthetiek, schaal of stedenbouwkunde impact. In plaats van architectuurboeken en tijdschriften uit te pluizen – en vaak te kopiëren – ga je op zoek naar potentiële architecturale vormen die niet noodzakelijk uit de bouwkunst komen. Dit biedt dan een zee aan mogelijkheden voor verdere uitwerking van je ontwerp.”

Het concept

Het concertgebouw dat hij ontwierp is zowel een monument als sculptuur. Gevangen in de tijd toont het de verschillende stadia van ontbinding van een gebouw. Tijdens de studio werd de studenten geleerd om te werken met ‘cellen’: kleine elementen die je kunt kneden, molesteren en accumuleren om je gebouw te vormen. Voor dit ontwerp koos hij ervoor om de andere kant op te werken door te ontmantelen, te substraheren en samen te smelten. Bloch legt zijn concept als volgt uit:

While the architectonic aesthetic may seem to revolve around a straightforward gimmick, this work is much richer than that. The more you look, the more you realize how many levels it operates on, from its allusions of architectural ruïnification/collapse as in the romantic era to its connections to our current culture of remixes and mash-ups. (…)
While this “fictional” concert hall is visually divorced from reality, it gives a sly commentary on the current state of architecture. After reading this agenda and stepping back into the build environment, it shocks how much the building in front of you, with its cheap-looking touches of faux masonry or abundant technical supplies, starts to evoke similarities with this so called “horrific, dystopian, retro past aesthetic” concert hall.

Rococo als overdadig ornament

Architectuur is net als andere vakgebieden onderhevig aan stromingen die opkomen, blinken en verzinken. Rond 1720 ontstond de stijl Rococo, vooral bekend om zijn uitbundige interieurdecoraties in Frankrijk en Duitsland. Het nieuwe digitale ornament vertoond een sterke gelijkenis met deze stroming. Zij is ook asymmetrisch, luchtig en frivool.

Rococo was een reactie op de strenge classicistische stijl. Dit nieuwe excessieve ornament is misschien wel een reactie op het radicale minimalisme van veel Japanse architecten. De tijd zal het leren. Het is opvallend dat Nederlandse architecten bijna niet vertegenwoordigd zijn; daar zijn we misschien te calvinistisch voor.

Dit theater is geen rücksichtsloze Rococo; Bloch slaagt er in zijn ontwerp een eigen stempel mee te geven. Het is dan ook op een breed scala aan thema’s geïnspireerd. “Zo herken je Scharoun’s Berliner Philharmonie in de geclusterde parterre van de concertzaal. Coop Himmelblau’s voorliefde voor spiralen die verdwijnen in zwevende bouwvolumes. Juliaan Lampens‘ betonnen desolaatheid. Ontmantelde scheepswrakken, stalen structuren uit de ruwbouw, productiefouten, momenten van onevenwicht, overdimensionering, de ontworpen ruïne zoals in het Romantisch tijdperk rond de 2de helft van de 18e eeuw, Albert Speer’s grootheidswaanzin, Etienne Louis Boullée’s overgeproportioneerde dimensionering en pochée, François de Nome (Monsu Desiderio) schilderij “Roi Asa de Juda détruisent les Idoles”, abstracte vormen van afbraak, overwoekering en excessieve ornamentiek.”

Menging van ambachten

Op de vraag welke computerprogramma’s hij heeft gebruikt om tot zijn ontwerp te komen antwoordt Bloch dat het niet zoveel uitmaakt, want “alle mogelijke ontwerpen kunnen via verschillende mediums gerealiseerd worden. Dit ontwerp is geen kind van één specifiek programma. Zodra je voor ogen hebt te gaan ontwerpen met slechts één tool heb je vele ontwerpmatige beperkingen. Je belandt dan snel in een erg voor de hand liggende oplossing, een bepaalde look en vaak een trend of hype.”

“Het is de bedoeling om uit te komen bij resultaten die niet meer laten vermoeden hoe je ertoe gekomen bent”, vervolgt hij, “een goed ontwerp vereist verschillende professionele skills en tools. Als je gedwongen wordt te kijken naar andere ambachten, dan pas zul je met iets unieks en waarschijnlijk nieuws komen. Multidisciplinair denken, crossovers maken tussen verschillende ambachten en technieken, zowel bij het ontwerpen als bij de uitvoering creëert boeiende en frisse resultaten.”

Geen lineair verhaal

De ontwerpen die in de Excessive studio worden gemaakt lijken parametrisch te zijn. Maar dat is niet het geval, of eigenlijk beter: “Elk ontwerp, al is het met pen en papier ontworpen is per definitie parametrisch.” aldus Bloch, “Elke stap die je zet binnen een ontwerpproces is onderhevig aan beslissingen die je gemaakt hebt over je probleemstelling. Het is dus onderhevig aan een reeks parameters waar je een oplossing voor aanreikt. Het creëren van complexe geometriën kan een gevolg zijn van computational logics maar is dat niet per definitie.”

Omdat hij niet gelooft in architectuur waarvan men op voorhand voorspelt dat deze zal evolueren, heeft hij momentopnames te gecreëerd van de onderzochte onderwerpen (decay, ruïnification en the unfinished). “Momentopnames die een mimiek zijn van de werkelijkheid en als het ware zelf ontworpen zijn. Ze hebben een louter visuele impact. Dit biedt de mogelijkheid om reële processen na te bootsen en te gebruiken als ornamentiek binnen het ontwerp.”

Vrijheid door techniek

Ik denk dat Isaie Bloch – en de Excessive II studio in het algemeen – enkele interessante noties geeft van wat architectuur zou kunnen zijn. Doordat de techniek en functionaliteit ons eeuwenlang ‘beperkten’ in het vrij uitleven van vorm zijn veel gebouwen orthogonaal, repetitief en goedkoop geconstrueerd.
Stel dat 3D printen een vlucht neemt, en het niet uitmaakt of je een muur recht of rond met allerlei franje print, dan kan dit excessieve ornament nog wel eens een vlucht nemen. Feit blijft dat het lastig schoon te houden is.

Maar daar verzinnen we ook wel wat op.

Alle beelden bij dit artikel zijn gemaakt door Isaïe Bloch. Je kunt deze en meer afbeeldingen vinden op zijn blog Eragatory.

Het Bauhaus werd in 1919 opgericht door architect Walter Gropius. Vooraanstaande kunstenaars gaven er les en stimuleerden de leerlingen om te experimenteren met verschillende media. László Moholy-Nagy was één van de docenten en hij hield zich onder andere bezig met schilderen, fotografie en typografie.
Moholy-Nagy werd in 1895 geboren in Hongarije in een Joods-Hongaarse familie. Zijn achternaam is samengesteld uit Mohol: waar hij opgroeide, en Nagy: de achternaam van zijn oom die hem opvoedde. Voor hij aan een kunstacademie terechtkwam studeerde hij rechten en diende als soldaat in de eerste wereldoorlog. Na een kortstondige flirt met het communisme vertrok hij in 1920 naar Berlijn om zich daar als kunstenaar te vestigen.

Het leidmotief

De leidende thema’s – de handtekening – van Moholy-Nagy’s werk zijn licht en beweging. De schilderijen tonen vlakken en lijnen die samen een dynamiek en richting geven; met fotografie experimenteert hij met lichtsculpturen; in zijn fotocollages vertelt hij een moving story; bij  typografie is hij nog het meest terughoudend met ‘beweging’, omdat het dan onleesbaar zou worden. Toch gebruikt hij ook daar lijnen waardoor het een soort ‘beheerste dynamiek’ wordt.

Het werk waarin dit alles samenkomt is de installatie Licht-Raum-Modulator, waarvan je een replica kunt vinden in het Van Abbemuseum in Eindhoven. Het object toon zowel kinetische kunst, de schoonheid van de techniek, als Moholy-Nagy’s onderzoek naar vorm, transparantie en beweging in zijn schilderijen. Hoewel in 1930 ontworpen, doet het je nog steeds versteld staan als je hem aanzet en de lichteffecten door de ruimte flitsen.

Moholy-Nagy was niet zonder reden op al deze manieren van kunst bedrijven betrokken.  Hij was ervan overtuigd dat “alle creatieve vlakken van het leven sterk met elkaar zijn verbonden”. Het bijzondere van zijn werk is de gelijktijdigheid. Hij was op velerlei wijzen in de kunstwereld actief en in elk kunstwerk herken je zijn handtekening. Fotografie, typografie, installaties, toneelontwerp, tekeningen, schilderijen en fotocollages lopen door elkaar heen. Lang voordat de term ‘media designer’ werd uitgevonden was Moholy-Nagy al in die hoedanigheid aan het werk.

De Nieuwe Typografie

Het Bauhaus bediende zich van de ‘Nieuwe Typografie’ zoals die door Jan Tschichold was ontwikkeld. Lettertypes moesten eenvoudiger vormen krijgen, ontdaan van alle ornament. Tschichold vat deze stijl als volgt samen: “Of the new type we demand precision, clarity and the omission of all that is superfluous. This brings us to the demand for a geometric structuring of form.” Ook Moholy-Nagy was een aanhanger van deze nieuwe typografische beweging; toen hij vanaf 1923 veel Bauhaus publicaties ging vormgeven deed hij dat in deze stijl.

De grafische vormgeving van boeken en tijdschriften van zijn hand is strak en minimalistisch. Vaak deelt hij de tekst op in orthogonale lijnen en vlakken. Zwart op wit met soms de steunkleur rood. De lijnen en cirkels zijn niet enkel een grafisch element, maar hebben ook een functioneel doel: de cirkel dient de aandacht te trekken terwijl de lijn de compositie versterkt. In zijn latere jaren in Berlijn experimenteert hij ook met foto’s en diagonale lijnen.

Fotografie

Het fotografische werk van Moholy-Nagy is meer een experiment dan kunst. Hij is geen professioneel fotograaf, maar probeert middels compositie een sterk beeld te creëren. Hij treed daarbij buiten de gebaande wegen door de hoek van de foto zo te kiezen dat de horizon afwezig is; sterke slagschaduwen waren not done in die tijd, maar hij gebruikt ze juist om patronen te creëren; evenmin gebruikelijke convergerende lijnen en extreme perspectieven komen in veel van zijn foto’s voor.
In zijn fotogrammen schildert hij met licht. Door in een donkere kamer objecten voor lichtgevoelig papier te houden creëert hij een suggestie van ruimte. Daarbij zorgt hij ervoor dat de objecten onherkenbaar zijn voor de kijker; het beeld wordt daardoor net zo abstract als zijn schilderijen. Bij veel fotogrammen weten we niet wat nu de boven- of onderkant is. Toen zijn werk in 1934 in Utrecht tentoongesteld werd, stuurde een krant een fotograaf naar de tentoonstelling. Volgens een brief die Moholy-Nagy aan zijn vrouw stuurt had die geen idee wat hij met de fotogrammen aan moest. Voor sommige mensen was zijn experimenteerkunst te abstract om te kunnen begrijpen.

Schilderijen

Tijdens zijn gehele carrière maakte Moholy-Nagy schilderijen. Dat was voor hem een manier om zijn ideeën over ruimte, licht, compositie en dynamiek te verbeelden. In zijn vroege periode werkt hij vooral met geometrische basisvormen als lijnen, cirkels, ruiten en rechthoeken. Maar ook daarin experimenteert hij en maakt bijvoorbeeld schilderijen door kleuren en posities door te bellen naar een drukker, die het schilderij vervolgens op afstand produceert. Hij schrijft hierover het volgende:

“In 1922 I ordered by telephone from a sign factory five paintings in porcelain enamel. I had the factory’s color chart before me and I sketched my paintings on graph paper. At the other end of the telephone the factory supervisor had the same kind of paper, divided into squares. He took down the dictated shapes in the correct position. One of the pictures was delivered in three different sizes, so that I could study the subtle differences in the color relations caused by the enlargement and reduction. True, these pictures do not have the quality of the “individual touch” (…) But my belief is that mathematically harmonious shapes, executed precisely, are filled with emotional quality, and that they represent the perfect balance between feeling and intellect.”

Moholy-Nagy was niet bang om nieuwe technieken uit te proberen. Zo schilderde hij bijvoorbeeld zijn werk op uiteenlopende materialen als plastic, perspex en celluloid. Waar hij in zijn vroege werk zeer abstracte, constructivistische schilderijen maakt, wordt hij vanaf de jaren ’30 een stuk vrijer in zijn vormgebruik; mogelijk heeft dat te maken met de resultaten die hij uit zijn fotogrammen behaalde. In 1946 schildert hij één van zijn laatste werken, getiteld ‘Nucleair II’. Voor het eerst zien we daarin een politieke lading in zijn werk opduiken. Een bol met daarin vormen die op een explosie kunnen duiden.

Het einde van het Bauhaus

Het Bauhaus werd in 1933 opgedoekt door het opkomende Nationaalsocialisme. Voor de in hun ogen recalcitrante kunstenaars was geen plek in Nazi-Duitsland. De leraren en leerlingen verspreidden zich over de hele wereld, en vooral naar de VS. Daar is nog een aantal jaar onderwijs is gegeven door Walter Gropius, Mies van der Rohe en László Moholy-Nagy. Het Bauhaus bestaat niet meer, maar de ideeën leven voort in architectuurstijlen als het modernisme en constructivisme.
Moholy-Nagy had het Bauhaus in 1928 al verlaten. Hij vertrok vanuit Duitsland door Amsterdam en Londen naar de VS. In de VS gaf hij nog een aantal jaar les tot hij in 1946 op 51-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van leukemie.

Meer informatie over de kunst van László Moholy-Nagy kun je vinden in het boek László Moholy-Nagy: Retrospective, uitgegeven door Prestel. Alle citaten in dit artikel zijn uit dat boek afkomstig.

De afbeeldingen van zijn werk komen van wikipaintings.org.

Het idee dat architecten meer zouden moeten samenwerken komt zowel voort uit de huidige economische crisis — die daar wel toe dwingt — als uit zijn onderzoek naar de metabolisten. In 2005 spraken Hans Ulrich Obrist en Rem Koolhaas met Kayoko Ota. Zij raadde hen aan om te spreken met de laatste metabolisten, omdat die generatie binnen afzienbare tijd zou overlijden. Project Japan: Metabolism Talks… is het resultaat van een interviewmarathon en het onderzoek naar deze invloedrijke Japanse architectuurstroming.

Koolhaas en Obrist interviewden onder andere Arata Isozaki, Kenzo Tange, Fuhimiko Maki en Kisho Kurokawa. Deze en meer samenwerkende architecten noemden zich metabolisten en schreven een manifest, getiteld ‘Metabolism 1960: The Proposals for New Urbanism’. Ook dit manifest is in zijn geheel opgenomen in dit lijvige boek.

Metabolisme

Hoe zijn die Metabolistische ideeën eigenlijk ontstaan? Die vraag wordt als volgt beantwoordt door de tekst op de achterflap:

“Once there was a nation that went to war, but after they conquered a continent their own country was destroyed by atom bombs… then the victors imposed democracy on the vanquished. For a group of apprentice architects, artists, and designers, led by a visionary, the dire situation of their country was not an obstacle but an inspiration to plan and think… although they were very different characters, the architects worked closely together to realize their dreams, staunchly supported by a super-creative bureaucracy and an activist state… after 15 years of incubation, they surprised the world with a new architecture—Metabolism—that proposed a radical makeover of the entire land…”

De Japanse architecten stonden na de Tweede Wereldoorlog voor de uitdaging om in de woningnood te voorzien. De traditionele manier van bouwen voldeed volgens hen niet meer; de toekomst is aan flexibele megastructuren die een organisch groeiende stad mogelijk maken.

Architect als lifestyle

Het boek is op te delen in twee soorten inhoud: de geschiedenis wordt chronologisch vertelt in woord en beeld en de 9 interviews met de metabolisten zijn daardoorheen geweven. Tezamen vormt het een documentaire die meer leest als een spannend jongensboek dan een suf geschiedenisverhaal. De metabolisten lenen zich daar ook voor: de ontwerpen voor een tabula rasa Japan lijken door hun schaal vaak megalomaan; de architecten zijn inmiddels oude mannetjes die met plezier de vroegere roddels bovenhalen; Kenzo Tange en Kisho Kurokawa presenteren zich als echte media architecten, met een bijbehorende dandy lifestyle; op foto’s lijkt het clubje intimi sekte-achtige trekken aan te nemen; en zo kan ik nog wel even doorgaan.

De Metabolisten zijn een bijzonder architectuurstroming omdat de mensen erachter zo interessant zijn; de architectuur lijkt in dit boek op de tweede plaats te komen.

Kritiek

Project Japan: Metabolism Talks is een erg geslaagd verslag van het metabolisme geworden. Wel heb ik een klein punt van kritiek. Koolhaas en Obrist zijn een fan van interviews. Nu kan dat, als je de juiste vragen stelt en de tekst goed verwerkt, een zeer waardevolle manier van informatieoverdracht zijn. Ik heb helaas het idee dat Koolhaas en Obrist de tekst die tijdens het interview is gesproken letterlijk in het boek hebben geplaatst, en dat maakt het er niet leesbaarder op. Dat is een gemiste kans want de interviews zijn nu soms een beetje een hap-snap verhaal waarbij allerlei onderwerpen heel snel en vluchtig aan bod komen. De diepgang die uit de rest van het boek spreekt was ook hier goed geweest.

Desondanks is het een erg waardevol onderzoeksboek wat je van begin tot eind geboeid zal houden over de ontwerpen van de metabolisten. En voor 40 euro een koopje voor een dermate grote hoeveelheid materiaal aan foto’s, tekst en tekeningen.

Het grafisch ontwerp is van de hand van Irma Boom

Het boek is goed gestructureerd: roze pagina's voor de interviews en oranje voor de geschiedenis

Posters voor de World Design Conference, gehouden in 1960

Het logo van de Metabolisten: een variant op de Japanse tomoe

Een plan van Tange en Isozaki voor zwevende kantoorgebouwen

De dubbele-helix structuur van Kurokawa

Kurokawa werkt aan zijn Capsule for Living

Kenji Ekuan

Een masterplan van Tange in Saudi Arabie

Een model van Tange voor de Tokyo Bay

Project Japan: Metabolism Talks… ; Rem Koolhaas en Hans Ulrich Obrist; 720 pagina’s paperback; uitgeverij Taschen; importeur Librero; 2011; 39,95 euro

Anthony Vidler stelt in een essay dat het gebruik van diagrammen invloed heeft op het uiteindelijke ontwerp. Moderne architectuur had niet kunnen bestaan zonder de abstractie van het diagram. Zoals het modernisme de ballast van het ornament van zich afwierp, zo reduceert een diagram de werkelijkheid tot een abstracte tekening.
Hij merkt ook op dat architect een merkwaardig beroep is in vergelijking met kunstenaars en beeldhouwers. Hij citeert Robin Evans:

“This is the peculiar disadvantage under which architects labour; never working directly with the object of their thought, always working at it through some intervening medium, almost always the drawing, while painters and sculptors, who might spend some time working on preliminary sketches and maquettes, all ended up working the thing itself.”

Door deze paradoxale scheiding van de kunstenaar en zijn werk is er veel aandacht voor de representatie van architectuur; ik denk dat er geen ander vakgebied is wat zoveel afbeeldingen van objecten maakt.

Opkomen, blinken en verzinken

Eén van de meest interessante diagrammen die is opgenomen in dit boek is de ‘Evolutionary Tree of 20th Century Architecture’, gemaakt door Charles Jencks. Zijn classificering van architectuurstromingen en architecten toont hoe stijlen opkomen en verdwijnen. Architecten blijken vaak niet aan één stijl gebonden te zijn, maar veranderen van stijl naar gelang hun inzicht. Uit de grafiek valt te leren dat starchitects zichzelf eenmaal per 10 jaar opnieuw dienen uit te vinden, anders tellen ze niet meer mee. Niet geheel onverwacht is Le Corbusier degene die maar liefst zeven keer voorkomt en dus het meest zijn stempel heeft gedrukt op de architectuur van de 20ste eeuw.

de Evolutionary Tree of 20th Century Architecture, klik voor een grotere versie

Meer dan een foto

Ben van Berkel en Caroline Bos stellen in een essay dat zelfs een afbeelding een diagram is, als deze afbeelding sterker is als zijn interpretaties. Een voorbeeld hiervan is het portret van een ‘manimal’: het gezicht van een man dat digitaal vermengd is met die van een aantal dieren.
UN Studio maakt vaak gebruik van 4D diagrammen. Door de factor tijd toe te voegen kunnen ze informatie ontdekken die in een 3D gebouwobject niet te vinden is.

Conclusie

In The Diagrams of Architecture vind je een verzameling van 24 teksten over de meest uiteenlopende functies van diagrammen. Van parametrisch ontwerp tot iconografie; met dit boek heb je een degelijk geschreven basiswerk in handen van de wereld van architectuurdata-representatie.

The Diagrams of Architecture; edited by Mark Garcia; Wiley; 2010; 320 pagina’s gebonden.