Beautiful Farwest

Treasure of Tharu Culture: Maghi Homestay (Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 01 Apr 2017 07:59:00 +0000

Maghi village is located in Ghodaghodi municipality-4, Kailali district, just close to the Ghodaghodi lake side.

We can enjoy there with Tharu Culture, cultural dance (sakhiya nach and laathi nach) and local dishes.

It takes 1 hr from Dhangadhi and 3 hr from Nepalgunj to reach there.

There are 14 houses and 28 bed for homestay. You have to pay rs 150 per night per room and rs 180 for food.

[Source/Cr: Bharatbandhu Thapa, Onlinekhabar.com]

Night view of Karnali bridge

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 06 Mar 2017 17:05:00 +0000

Stars and the Karnali bridge (b.1994), far west Nepal, night view. It's a 500m long single tower cable bridge in Karnali River, Chisapani. (Photo: Kashish Das Shrestha)

Karnali Bridge in Night

Snowy Khaptad: A beauty in remote Nepal [Photo feature]

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 17 Feb 2017 14:54:00 +0000

Khaptad is a picturesque land in Far West Nepal, is veiled by snow this winter.

This could be a perfect destination for holidaymakers as the pasture land is now covered with sublime white snow giving travelers a pleasant feeling.

The snowy beauty will last till mid-March.

It usually takes 3 days from Kathmandu to reach this remote nature filled destination that is perched at an elevation of 3,100 meters.

However, the travelling to this region that stretches over four districts Bajhang, Bajura, Achham and Doti is not that easy.

One has to travel through Kathmandu Dhangadhi Dadeldhura Baitadi and Bajhang.

Alternative route could be Kathmandu Dhangadhi Dadeldhura Doti and Khaptad.

Khaptad is the virgin land for tourism in far western region of Nepal. Let's go to khaptad and enjoy with nature.

(Photo Cr: Kishore Khadka and Kumar Chaulagai/ Kantipur)

Raute : Nomads of western Nepal (Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 06 Feb 2017 19:10:00 +0000

Raute People

Raute are the nomadic Tibeto-Burman ethnic group officially recognized by the Government of Nepal. They are known for subsistence hunting of langur and macaque monkeys. They eat monkey meat.

They gather wild forest tubers, fruits, and greens on a regular basis. To obtain grain, iron, cloth, and jewelry, they carve wooden bowls and boxes to trade for goods from local farmers. They do not sell other forest products, bushmeat, or forest medicinal plants.

Their population is estimated at about 650 persons living in small settlements in the Karnali and Makahali (Kali) watershed regions of western Nepal. Most have been forcibly settled by the government of Nepal but there are about 150 nomadic Raute.

Head of the community is known as 'Mukhiya'. Mukhiya has all power related to community.

They change there placement or they leave there place after death of any member of group.

Raute language

The Raute language is classified as Tibeto-Burman. It is called "Raute" in most studies and sometimes "Khamci," meaning "our talk" in a few other studies. It is closely related to the language spoken by two related ethnic groups, the Ban Raji ("Little Rulers of the Forest") and Raji ("Little Rulers") of the same region (Fortier and Rastogi 2004). The closest well-documented language to Raute known at the present time is Chepang, spoken by an ethnic group of west-central Nepal who also have been hunter-gatherers until the current generation.

Rautes emphasize that they wish to remain full-time foragers and not assimilate into the surrounding farming population.

(Photos: Prakash Adhikari/ Kantipur)

Wow ! Khaptad (Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 28 Jan 2017 13:08:00 +0000

Khaptad is located in far west region of Nepal. We need 3 days to reach Khaptad from Kathmandu. Kathmandu to Dhangadhi (By bus or flight) - Dhangadhi - Dadeldhura - Baitadi - Lamatola village of Bajhang district by bus. In Lamatola village, there is 'homestay'. After that it takes almost 8 hours to reach khaptad on foot via Darugau and Lokhada village.

Khaptad is located as a meeting point of Doti, Achham, Bajhang and Bajura district. Natural scenery, Khapar lake, Shahastraling temple, Nagdhunga, ghoda daun paatan and the place of Khatpad baba are the main attraction of Khaptad.

(Cr: Angad Dhakal/ Ekantipur online)

Panoramic view of Khaptad in Mid winter

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 28 Jan 2017 12:43:00 +0000

Panoramic view of Khaptad in mid winter

This is the view of Khaptad lake, located in Khaptad National Park, Doti. This Panoramic view is snapped in first week of january by Gorakh Bista and published in Nepal magazine.

८३ झ्याल र ५३ ढोका भएको राणाकालीन गर्भा दरबार जीर्ण

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 23 Jan 2017 22:22:00 +0000

कैलालीको खैराला गाविसमा रहेको गर्भा दरबार संरक्षण अभावमा जीर्ण बनेको छ । विक्रम संवत १९८४ सालमा खड्क शम्सेर जबराले निर्माण गरेको ऐतिहासिक संरचना संरक्षणको अभावमा खण्डहरमा परिणत हुँदै गएको हो ।

राणाकालिन दरबार जीर्ण हुँदै गइरहेको भए पनि त्यसको संरक्षणमा सरोकारवाला निकायले ध्यान दिन सकेका छैनन् । दरबारमा पछि लगाइएको टिनको छाना हावाले उडाइसकेको छ भने पानी चुहिएर पर्खाल भत्किसकेको छ ।

दरबार संरक्षण गर्न सके पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्न सकिने संभावनासमेत रहेको छ तर संरक्षण र पर्यटकीय रुपमा विकास गर्न पहल भएको देखिँदैन । स्थानीय बासिन्दाले ऐतिहासिक दरबारको संरक्षणमा ध्यान दिन सरोकारवाला निकायसँग आग्रह गरेका छन् ।

खैराला-३, का दुर्गाप्रसाद ढुंगानाले दरबार दिन प्रतिदिन भत्किने क्रममा रहेको बताए । उनले कतिपय भाग भत्किएको उल्लेख गर्दै संरक्षणका लागि पहल नभएको गुनासो गरे । सरोकारवाला निकायको बेवास्ताका कारण ऐतिहासिक महत्व र पर्यकीय संभावना बोकेको क्षेत्र खण्डहरमा परिणत हुँदै गएको उनको भनाई छ ।

केही वर्षअघिसम्म गर्भा दरबाटबाट गाविस कार्यालय सञ्चालन गरिँदै आएको थियो । दरबारको केही भाग गाविस कार्यालयका लागि प्रयोग भएपछि भवनको संरक्षणमा केही टेवा पुगेको थियो तर पछि राजनीतिक खिचातानीका कारण गाविस कार्यालय वडा नम्बर १ स्थित जगातीमा सारियो ।

भवन प्रयोगविहीन बनेपछि भत्किँदै गएको स्थानीयको भनाई छ । कलाकृति जडित भित्ताहरु २०५५ सालदेखि भत्किन सुरू भएको स्थानीय प्रकाश गुरुङले बताए ।

राणा शासनकालमा निकै चहल-पहल रहने गरेको गर्भा दरबारमा त्यो चहलपहल २०३२ सालसम्म मात्रै रह्यो । खड्क सम्शेरका छोरा बहादुर शम्सेरपछि गर्भा दरवार बहादुर शम्सेरका साहिँला छोरा तेजप्रकाश सम्शेर जबराको भागमा परेको स्थानीय जानकार बताउँछन् । राणाशासनको अन्त्यपछि पनि शाशकहरु बसेका उक्त दरबारमा २०३३ सालपछि भने कोही पनि बास नबसेको बताइन्छ ।

खैराला हावापानी, मौसम र भौगोलिक रुपमा अत्यन्त उपयुक्त भएकाले राणा शासकहरूले गर्भालाई रोजेको हुनसक्ने बुझाई स्थानीय बासिन्दाको छ । मास पिसेर त्यसबाट चुनाई गरिएको गर्भा दरबारमा ८३ झ्याल, ५३ ढोका छन् ।

१० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो दरबार तीन खण्ड र तीन तले छ । सुरक्षाका दृष्टिकोणले दरबारभित्र भुईतले सुरुङ समेत बनाइएको छ । जो अहिले पुरिँदै गएको छ । राणा शासकहरू खैरालाको दरबारबाट डोटी बर्छेनको च्यूरी, मान्नाकापडीको भट्टेबाटा, गड्सेराको उदैनी, तेलेको जल्फु काफलीमा बास बस्दै डोटीको सिलगढी पुग्ने गरेको इतिहास खैरालाका बुढापाका सुनाउँछन् ।

करिब ९ दशक पुरानो राणाकालिन दरबार संरक्षण गर्न सके पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा समेत विकास गर्न सकिने संभावना छ । तर, देशमा पटकपटक शासन व्यवस्था फेरिए पनि ऐतिहासिक महत्व बोकेको दरबारको मर्मत सम्भारमा सरकारी निकाय र राजनीतिक दलको ध्यान पुग्न नसकेको स्थानीय शिक्षक नारायणदत्त रजवारले बताए ।

कैलाली सदरमुकाम धनगढीबाट ४५ किलोमिटर उत्तर चुरे क्षेत्रमा पर्ने राणाकालिन दरबारको प्रवर्द्धनमा सरकारले ध्यान दिए पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्न सकिने र यसबाट स्थानीयको जीवनस्तरमा सुधार गर्न सकिने उनको धारणा छ ।
(Onlinekhabar.com बाट साभार)

आर्थिक विकासको आधार बन्न सक्छ घोडाघोडी

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 18 Jan 2017 13:28:00 +0000

टेकराज आचार्य

जैविक बिविधताले धनी,सुन्दर,अनुपम ,धामिर्क ,सास्कृतिक तथा पर्यटकीय महत्व बोकेको क्षेत्र हो घोडाघोडी । कैलाली जिल्लाको मध्वर्ती क्षेत्रको घोडाघोडी नगरपालीका भित्र अबस्थीत घोडाघोडी ताल समुन्द्र सतह वाट २०५मि उचाईमा तथा विश्व मान चित्रमा हेर्ने हो भने २८डिग्री४१मि ०३ से.उत्तर र ८०डिग्री ५६ मि.४३ से.पुर्व सम्म फैलिएको छ । नेपालको तराई जिल्लाको सबैभन्दा ठुलो प्राकृतिक ताल को रुपमा प्रसिद्ध घोडाघोडी तालको वारेमा स्थानिय बासिन्दाको आ आफ्ना अड्कल र जन विश्वास रहेको पाईन्छ । परापुर्व कालमा यस क्षेत्रमा थारुहरुको बस्ती थियो,एक दिन थारुको मुखीयालाई सपना भएछ , यो बस्ती एक तालमा बिलय हुदैछ भनेर ,नभन्दै भोलिपल्ट भुईचालोको प्रभाववाट पुरै बस्ती एक तालमा परिणत हुन पुग्यो र घोडाघोडी ताल को उत्पती भयो । त्यस्तै भगवान बिष्णु घोडा र को रुप धारण गरी यस ठाउँमा आई प्राकृतीक सौनदर्यताको आनन्द लिई सयर गरेका थिए लामो समय सम्म बिष्णु बैकुण्ठ नफर्किएकाले लक्ष्मीले ध्यानदृष्टी ले हेर्दा यसै ठाउमा आई बसेको थाहा पाएपछी लक्ष्मी पनी घोडीको भेषमा यसै ठाउँमा आई चर्न लागीन केही समय पछी दुबैको भेट ताल परिक्रम गर्ने क्रममा भएकाहुनाले यस ठाँउको नाम घोडाघोडी रहन गएको हो भन्नेहरुपनी छन । जे होस यस क्षेत्र धार्मिक आस्था संग जोडीयको क्षेत्र हो भनेर सहजै भन्न सक्छौ ।समयको अन्तराल पछी योगी नरहरी नाथले यस क्षेत्रमा कोटीहोम लगाई ऐतीहाँसिक तथा धार्मिक महत्व उजागर गरेको पाईन्छ । त्यस पछिका दिनमा बिस्तारै घोडाघोडी क्षेत्रको महत्व फैलीदै गएको पाईन्छ ।पञ्च मुखी घोडाघोडी देवता को मन्दीर महेन्द्र राजमार्ग संग जोडीयको उत्तर पट्टी घोडाघोडी तालसंग अबस्थीत रहेको छ ,जहां घोडा,घोडीका आकृती कुदीएको माटाका मुर्तीहरु राखीएको छ ,थारु समुदायको बिशेष परम्परागत लुहांगी पुजा ले यसको थप महत्व बढाएको छ त्यस्तौ हिन्दुहरुको महान पर्व महाशिव रात्रीका दिन यहां बिशेष पुजा हुन्छ त्यस दिन श्रर्दालु भन्त्तजनको अत्यन्त भिडभाड देख्न सकिल्छ ।

घोडाघोडी क्षेत्रलाई फराकिलो ढंगले अध्यन गरिनेहो भने चुरे क्षेत्र संग जोडीएको जलाधार सहितको प्राकृतीक सम्पदाहरुको संरक्षण तथा सँबर्धनमा ध्यान जान जरुरी छ । सुदुरपञ्चिम बिकास क्षेत्रलाई सधै सौतेलो ब्यवाहारले हेर्ने आरोप राज्यलाई सुदुरपश्चिमेली जनताले लागाईरहदा सिंगो नेपालकै गहनाको रुपमा रहेको घोडाघोडी क्षेत्र बिकासको बिषयमा राष्ट्रिय रुपमा कुनै गुरुयोजना नबनाईनु ले त्यो आरोप लाई पुष्टी गर्छ भन्दा अयुक्त्ती नहोला । देश संगीएतामा गईरहदा ७ नं प्रदेसको आर्थिक प्रगतिको मेरुदण्ड साबित हुन सक्छ घोडाघोडी । यसको उचित संबद्धन र संरक्षण गरी पर्यटकिय गन्तब्यको रुपमा बिकसित गरी बिश्व वजारमा पहिचान भईसकेको यो क्षेत्रमा बसोवास गर्ने स्थानीय बासिन्दाहरुको आर्य आजन तथा जिबिकोपार्जन का सवालमा मात्र सिमित नरही समग्र ७ नं प्रदेसको आर्थिक बिकासको आधार बन्न सक्छ घोडाघोडी ।

धार्मिक महत्व बोकेको यस मन्दिरको काखमा अबस्थीत यो ताल हत्केला आकारको छ। घोडाघोडी रामसार क्षेत्र २०५३ हे.क्षेत्रफल मा फैलीएको छ र यसै संग जोडीएका अन्य ताल तथा जलाधार क्षेत्रहरुमा नकरोड,बेतकोट रानीकुण्ड,बेताहान लगाएत १९ वटा ताल तथा जलाधार क्षेत्रहरु रहेका छन ।सन २००३ को अगस्ट १३ मा बिश्व राममिर क्षेत्रमा सुचितृत हुनु बाहेक राज्यको तर्फ वाट हुनुपर्ने अपेक्षाकृत सहयोग हुननसकेको गुनासो स्थानिय बासि तथा वातावरण संरक्षण अभियान्ताहरुको आरोप छ । घोडाघाडीको नाम वाट थुप्प्रै संघ संस्था नजन्मीएका पनी हैनन ,लोकप्रियता कमाई ब्यवसायिक क्रियाकलाप गर्ने ब्यापारिक फर्म देखी बिद्यालय,क्याम्पसहरु तथा नगरपालीकाको नामाकरण समेत घोडाघोडीको नाम वाट गरिएको छ । तर जुन गतिमा यसको विकाश गर्नु पर्नेे,संरक्षण मा चासो देखाउने पर्ने हो तदअनुरुप नभई गुमनाम अबस्थामा छ ।सरोकार वालाहरु कानमा तेल हालेर बसोको देखीन्छ ।पर्यावरणका सवाल मा तथा जैबिक बिधधिताका सवालमा बिश्वकै महत्वपुर्ण मानिएको घोडाघोडी क्षेत्र आझेल मा पर्नु र पारिनु कैलाली बासि तथा सुदुरपश्चिम लाई मात्र हैन समग्र राष्ट्रिको लागी नै दुःखत पक्ष हो । सरकारी निकायबाट आशलाग्दा गरीे बिकास र संरक्षण हुन नसकेपछी स्थानिय संस्थाको रुपमा घोडाघोडी क्षेत्र संरक्षण तथा जनजागरण मञ्च को स्थापना बि.स २०५६ मा भई यस क्षेत्रको दिगो बिकासका लागी बिभिन्न निती नियम बनाई कार्यान्वयनको पक्षमा लागेको देखिन्छ ।बिभिन्न दातृी निकाय तथा आईएनजिओहरु संगको आर्थिक तथा प्राबिधीक सहयोगमा केही कार्य गर्न खाजिएपनी पर्यटकिय गन्तब्यको केन्द्र हुने गरी आर्कषण र दु्रत गतीमा काम हुन सकेन। सुरुवाती चरणमा केही सामान्य काम गरेता पनी संस्थाको आन्तरिक निस्कृयता र तत्कालीन अबस्थामा देशको बिसम बदलिदो परिस्थीतीले मञ्च निष्क्रीय बन्न पुगे पनी पुनः संस्थापक संयोजक दिपेन्द्र शाहीले जनजागरणको नेत्तृत्व लिएपछी भने देखीने गरि घोडाघोडीले संरक्षण र बिकासको अनुभव गर्न पाएको छ हाल मञ्चले घोडाघोडी क्षेत्र सुचनाकेन्द्रको स्थापना गरी स्थानिय भेषभुषा,थारु संस्कृती झल्कने परम्परागत सामाग्री,घोडाघाोडीको पहिचान हुने पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक महत्व झल्कने सामाग्री लगाएतका सामाग्री राखी स्थानिय तथा बाह्य पर्यटकलाई आर्कष्ीत गर्ने प्रयास गरेको छ । एकद्धार प्रणलीको अभ्यास नहुदा घोडाघोडीको नाम बेचेर थुप्प्रै संघ संस्थाले आफु खुसी कार्य गर्दा यसको नकारात्मक प्रभाव पर्न थालेको छ जसको फल स्वरुप मापदण्ड बिना गरियको भाौतिक संरचनाको निमार्ण कार्यले घोडाघोडी क्षेत्र कुरुप बन्दै मात्र हैन अनेक एनजिओको मागीखाने भाँडो समेत बनेको छ । तसर्थ एकिकृत योजना मार्फत एकद्धार प्रणाली वाट यसको संरक्षण र सम्बद्धन हुन आवश्यक छ भनी मञ्चले घोडाघोडी बिकास समिती को अवधारणा अगाडी बढाउन पहलकदमि गरेको देखीन्छ तथापी सरोकारवाला निकायहरु मौन छन । कागजि पानाहरुमा घोडाघोडीको बिकास र संसक्षणका सवालमा थुप्रै कामहरु ग्रिएको भएपनी वास्तविकता अजैपनी दहनिय अवस्थावाट माथी उठ्न नसकेको तितो यथार्थ छ ।
घोडाघोडी तालमा बिश्वका दुलर्भ चराहरुको बासस्थान रहेको छ । यस क्षेत्रमा ४५०प्रजातीका बनस्पतीहरु,३१ प्रजातिका माछाहरु, १४८ प्रजातीका चराहरु, ३२ प्रजातीका पुतलीहरु, ११ प्रजातीका घोंघीहरु तथा ७ प्रजातीका घस्रने जन्तुहरु पाईन्छ । जातीसमुदायमा आधारित चोरी सिकारी नियन्त्रण कार्यदल बनायर स्थानियस्तर वाट आफ्नो बलबुताले भ्याएसम्मको गरिएको छ । ,जैविक बिविधता तथा पर्यावरण संरक्षणका लागी मानविय गतिबिधी नियन्त्रीत गर्नुपर्ने हुन्छ । जुन स्थानियस्तरबाट मात्रै गर्न गाह्रो छ। विश्व सीमसार सुचिमा सुचिकृतक्षेत्र भएकाले स्थानिय निकायले समेत यसलाई हेर्ने छुट्टै मेकानिज्म भएको बताउदै आफ्नो जिम्मेवारी बाट पन्छिएको देखीन्छ । (लेखक घोडाघोडी ताल क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दा हुन्)

धनगढीलाई ‘स्मार्ट सिटी’ बनाइने

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 01 Jan 2017 11:41:00 +0000

सांसद पुष्करनाथ ओझाले धनगढीलाई ‘स्मार्ट सिटी‘ बनाउने प्रतिबद्धता एक वर्षपछि कार्यन्वयनमा आउने बताउनुभएको छ ।

अङ्ग्रेजी नयाँ वर्ष आरम्भका अवसरमा आज यहाँ अयोजित पत्रकार सम्मेलनमा नेपाली काँग्रेसका युवा नेता ओझाले अत्तरियादेखि धनगढीसम्मको छ लेनको सडक, खुटियादेखि दिपायलसम्मको ‘फास्ट ट्र्याक’, धनगढी उपमहानगरमा सघन सहरी विकास कार्यक्रम, चक्रपथ निर्माण, पूर्वपश्चिम राजमार्गदेखि भारतीय सीमासम्मका दुई सडक योजना, हुलाकी राजमार्गको बाँकी भागको निर्माण, गेटा विमानस्थल स्तरोन्नति लगायतक पूर्वाधारको काम अघि बढ्न लागेको जानकारी दिनुभयो । रासस

Medsynapses

Aircraft Museum Photo feature

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 09 Dec 2016 23:01:00 +0000

Scenery of Aircraft Museum Dhangadhi, run by Captain Bed Upreti.

Entry fee: 100 rupees (Just 50 rupees for students)

'Promoted and started by Capt Bed Upreti in Sept 2014 - something really different at least in Nepal. It is believed that it is the world’s first miniature aircraft museum in a jet aircraft. This museum is actually inside a 100-seater Fokker aircraft that once belonged to now-defunct Cosmic Air. The museum is showcasing photos of many famous tourist destinations across the world, including items of historic and archaeological importance collected from the Far-west region of Nepal with the aim to also promote tourism in far-western region of Nepal. The museum also displays 100s of miniature aircraft models. They also shows documentaries on the aircraft museum on a flat TV screen inside the aircraft. One can use captain dress on small fees and take photos as well inside the aircrafts museum. A very nominal fees of Rs 150 charged to visitors and there is a facilities to grab quick nibbles, tea and coffees as well. Something innovative in far western town of Dhangadhi and I highly recommend to try it out.' - Mukesh S

(Source: http://baahrakhari.com/ )

पर्यटक कुरिरहेछन् सुदूरका लोभलाग्दा गन्तब्यहरु (Photos)

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 05 Dec 2016 14:46:00 +0000

काठमाडौं भन्दा धेरै पर सूदुरपश्चिम अथवा सात नम्बर प्रदेश जहाँ पर्यटकीय सम्भावनाका धेरै ढोकाहरु छन्। राज्यले सुदूरलाई ‘सौतेनी’ व्यवहार गरेको कतिपय पर्यटन व्यवसायीहरुको आरोप छ। त्यस्तै लाग्छ त्यति सुन्दर ठाउँहरुमा पर्यटकहरु नदेखिँदा। नेपालको पर्यटन विकाशको लागि काम गर्ने नेपाल पर्यटन बोर्डले नै सुदूको पर्यटकीय गन्तब्यहरुको उचित प्रचार प्रसार नगरेको व्यवसायीको गुनासो छ। एक त काठमाडौंबाट टाढा, अर्कोतर्फ सडकसहितका पूर्वाधारको अभाव हुँदा ति सुन्दर ठाउँहरु पर्यटकविहीनजस्तै छन्। केही जोखिम मोलेर जान चाहनेका लागि पनि प्रचारप्रसार नहुँदा ति क्षेत्र पछाडि परेको नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एण्ड ट्राभल्स अपरेटर्स (नाट्टो) का महासचिव अमर बहादुर शाही बताउँछन्। शाहीका अनुसार सुदूरपश्चिम जान आन्तरिक भन्दा बाह्य पर्यटकको चासो हुने भए पनि उनीहरुलाई सुदूरका पर्यटकीय स्थानहरुको ज्ञान नै छैन। जसका कारण काठमाडौंबाट सुदूरपश्चिम पठाउन गाह्रो हुने गरेको उनको भनाई छ।सुन्दर पर्यटकीय गन्तब्य मात्र होइन त्यहाँको संस्कृति समेत विशेष भएको हुँदा सबै ट्राभल एजेन्सीहरुले सुदूर पश्चिमलाई प्राथमिकता दिनु पर्ने उनको भनाई छ। नेपाल टुरिजम बोर्डका सिइओ दिपक जोशी भने विगतमा सुदूरलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा आफूले परिवर्तन गरेको जिकिर गर्छन्।आठ/नौ महिनायता विभिन्न शिर्षकमा बजेट बिनियोजनदेखि पर्यटन ब्यवसायीहरुलाई तालिम दिने काम भइरहेको जोशीको भनाई छ।

यी हुन् लोभलाग्दा सुदूर पश्चिमका पर्यटकीय गन्तव्य

दार्चुलाको अपी हिमाल

दार्चुला जिल्लामा प्राकृतिक स्रोत साधनको अतुलनीय सम्भावनाहरु छन्। आन्तरिक या बाह्य पर्यटकलाई लोभ्याउने हजारौँ दृश्यहरु छन्। यसमध्येको एक हो अपी हिमाल। दार्चुला जिल्लाको घुसा गाविसमा अवस्थित अपी हिमालको उचाइ समुन्द्र सहतबाट ७ हजार १ सय ३२ मिटर उचाइमा छ। सेतो हिउँ ओढेर निलो गगन छुन लालायित अपी पर्यटक पर्खिरहेको छ।
अपी हिमालसँगैका सहायक हिमश्रृङ्खलाहरु पनि कम छैनन्। हरिया फाँटहरु, नदीनाला, झर्ना, हिउँ पग्लेर बनेका तालहरु अपी हिमालसँगैका हेर्नलायक ठाउँहरु छन्। अपीको विकासका लागि जुटेका तथा अपी पर्यटन विकास समितिका अध्यक्ष दिपकसिंह लोथ्याल। अपी हिमालसम्म पुग्ने बाटोको स्तोरोन्नति र प्रचार प्रसार गरिदिन समेत सम्वद्ध निकायलाई आग्रह गरे।

डडेल्धुराको उग्रतारा

सुदूर पश्चिमको डडेल्धुरा जिल्लाको अमरगढी नगरपालिकाअन्तर्गत पर्ने बागबजारबाट करिब पाँच किलोमिटर टाढा बैतडी राजमार्गको पश्चिमतिरको अग्लो विशाल, रमणीय स्थानमा अवस्थित उग्रतारा माता मन्दिर सुदूरकै सबैभन्दा ठूलो शक्तिपिठ भएको स्थानीको दाबी छ।जसले गर्दा उग्रतारा मन्दिर श्रदालूको आस्थाको केन्द्र बनेको छ। कात्तिक शुक्ल पुर्णिमाको ठूलो मेला समेत लाग्ने गर्दछ। प्यागोडा शैलीमा निर्माण भएको मन्दिरको सुन्दरता अझ चारैतिरबाट शिरशिर भएर आउने हावाले थप आनन्दित बनाएको छ।धार्मिक एवं पर्यटकीय दृश्यले मनमहोक मानिने उग्रतारा मन्दिर सुदूरलाई धार्मिक पर्यटकीय भित्र्याउने पहिलो गन्तब्य हुने स्थानीयबासीको भनाई छ। आफूहरु विभिन्न पर्चा पम्पलेट बनाएर प्रचार प्रसार गरिरहेको उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष तेजबहादुर साँकीको भनाई छ।

कैलालीको टिकापुर पार्क

सुदूर पश्चिमको कैलाली जिल्लाको टिकापुर नगरपालिका दक्षिण पुर्वमा अवस्थित टिकापुर पार्क नेपालकै ठूलो पार्क मध्येको एक हो। राजा महेन्द्रका पालाका स्थापना भएको सो पार्क करिब नौ बिघा जग्गामा बनेको छ। पार्कलाई बृहत उद्यान नामले समेत चिनिने गरेको छ।
पार्कको भित्री भाग दुई तीन समूहमा बाँडिएको छ। शान्त विश्राम स्थल, आकर्षक पानीका फोहराहरु, विभिन्न प्रजातिका फूलहरुले भित्री वातावरण मनमोहक राखिएको टिकापुर नगरपालिका प्रमुख बलराम शर्माको भनाई छ। आजभोलि भारतको लखनउबाट समेत विभिन्न प्रजातिका गुलावका फूलहरु ल्याएर पार्कभित्र लगाउने कार्य भइरहेको शर्माले बताए।
पार्कभित्र विभिन्न प्रजातिका बोटबिरुवा समेत भएकाले विभिन्न जिल्लाका विद्यार्थी समेत शैक्षिक भ्रमणको लागि आउने गरेका छन्। पार्कबाहिर नजिकै भएर कञ्चन कर्णाली नदी आफ्नै वेगमा बगिरहेको हुन्छ।
कर्णालीमा र्याफटिङ गरेर विश्रामको लागि समेत कतिपय पार्क आउने गरेको उनको भनाई छ। पार्क घुम्ने मौसम नै कात्तिक मंसिर हुने गरेको नगरपालिकाले जनाएको छ।

कञ्चनपुरको दोधारा चाँदनी झोलुङ्गे पुल

दोधारा चाँदनी झोलुङ्गे पुल नेपालकै सबै भन्दा लामो झोलुङ्गे पुल हो। कञ्चपुर जिल्लास्थित महाकाली नदीमा अवस्थित पुलको लम्बाई १ हजार ४ सय ५२ मिटर रहेको छ। नेपालकै इन्जिनियरले निर्माण गरेको पुलले महाकाली पारिका दोधारा र चाँदनी गाविसलाई जोडेको छ।
यो पुलको फोटो खिच्न र महाकाली नदीमा पौडी खेल्न पर्यटक उत्साहित हुने गरेका छन्। विभिन्न विद्यालबाट पुल अवलोकन गराउन शैक्षिक भ्रमण समेत हुने गरेको स्थानीय डिल्लीराज पन्तले बताए। अर्को पर्यटकको आकर्षक केन्द्र शुक्लाफाँटा बन्यजन्तु आरक्षण समेत कञ्चनपुर जिल्लामै रहेको छ।

सुदूरको संस्कृति

सुदूरको आफ्नै संस्कृति छ । आफ्नै पहिचान छ। पाहुनालाई देवतासरह मान्ने संस्कार छ । विभिन्न जाजातिको बसोबास रहे पनि सबैलाई उत्तिकै सम्मान गर्ने बानी छ। तराईका थारु, पहाडका बाहुन क्षत्रीको आफ्नै कलासंस्कृति छ।
यहि कला र सँस्कृति सुदूरको अर्को महत्वपूर्ण पर्यटक भित्र्याउने आधार हो। यति मात्र होइन सुदूरका अन्य पर्यटकीय गन्तब्य र सम्भावको खोजी गर्न राज्य पछि हट्नु हुँदैन। भएका पर्यटकीय गन्तव्यमा पर्यटकको अभाव खड्किँदा पनि यी क्षेत्रको अपमान गरेसरह हुने पर्यटन व्यवसायी बताउँछन्।

(साभार: सेतोपाटी डिजिटल पत्रिकाबाट कृष्णसिंह लोथ्यालको सामग्री)

Weekend trip to Dadeldhura

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 12 Nov 2016 12:30:00 +0000

Dadeldhura is a four hour bus or mini-van drive away from Dhangadhi and lays picturesque in the middle hills of Farwest Nepal. It is still hard to find information on the internet – but this should not hold you back to discover this inspiring place in the hilly area of Far west Nepal!

The town in the middle hills of Far west Nepal is not very big, colorful houses in every size spread over an area of hills in an elevation of about 1,300 meters. That means: fresh and clean air to breathe and clear your mind. Once you arrive at the bus park during the day, the first breathtaking view over the Western Himalayas will let you forget about the winding and adventurous bus drive. A number of hotels and guest houses await you with clean and comfortable rooms, delicious Nepali food as well as warm and welcoming smiles.

You will be drawn into the calm mountain life once you make your way out of your hotel in the morning. Try to get up before sunrise and catch a spot on one of the many roof terraces. When the sun rises in the east and the white Himalayan giants get more and more visible in the north, this is the moment to just breathe and be. Let the sunshine right inside your smile…

With a small backpack, carrying water and some snacks, you are all set for a reviving hike – for example down to Ajaymerukot, a “mystical place” as even the locals call it. From the very top and south end of Dadeldhura, you find a large and flat plateau where the trek starts into the valley to the north. Natural beauty will surround you for the next hours, starting in a high pine forest merging into a broadleaf and verdant vegetation and finally into golden brown banking. Crossing the suspension bridge down in the valley will let your heart beat higher and lead you to the small settlement Ajaymerukot – or to further hikes in the surrounding hills.

(all photos and article source: farwestnepal.org)

अगाडी बढ्दै अत्तरिया

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 11 Nov 2016 10:18:00 +0000

माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वमा धेरै विस्थापित भए, तिनै विस्थापितको ओइरो लाग्दा अत्तरियाचाँहि विस्तारित भयो । भारत र चीन दुवैतिरको व्यापारिक मार्गमा पर्ने र सुदूरपश्चिम पहाडको प्रवेशद्वार भएकाले अत्तरिया सानोतिनो बजार त उहिलेदेखि थियो । तर, २०६० को दशकमा यसको विस्तार द्रुत गतिमा भयो ।

अत्तरिया चोक,कैलाली

बसाइसराइका कारण दुई दशकअघि दर्जनजति पक्की घर देखिने अत्तरियामा अहिले पाँच सयभन्दा बढी पक्की घर ठडिएका छन् । व्यापारिक प्रयोजनका ठूलाठूला घर ठडिएका छन, ठडिने क्रम जारी छ । पूर्वपश्चिम राजमार्गले अत्तरियालाई पहिलोचोटी फस्टाउने मौका दियो । पहाडका मान्छेलाई राजमार्गमा यात्रा गर्न पुग्नुपर्ने जक्सन अत्तरिया भयो ।

कैलाली भन्सारबाट भित्रिने सामान पहाडी भागमा ढुवानी गर्ने मार्गमा पर्छ, अत्तरिया । ६० को दशकमा उत्तरतिर जाने भीमदत्त राजमार्ग बनेपछि अत्तरियाको वृद्धि ह्वात्तै भयो । भीमदत्त राजमार्गले बैतडी, डँडेल्धुरा, दार्चुला, डोटी, अछाम, बजाङ र बाजुराको प्रवेशद्वार अत्तरियालाई बनायो ।

यसपछि व्यापारिक मार्गमा परे पनि धनगढीको छाया“मा परेको अत्तरियाले गति पायो । माओवादी द्वन्द्वका कारण पहाडमा थातथलो छाड्नेका लागि आकर्षक ठाउँ अत्तरियानै बन्यो । सेना र सशस्त्र प्रहरीको बाहिनीका कारण अत्तरिया सुरक्षित ठानियो । सेना र सशस्त्र प्रहरीका क्षेत्रीय कार्यालयका साथै ट्राफिक प्रहरीको क्षेत्रीय प्रहरी कार्यालय स्थापना हुँदा अत्तरियाको बजार थप चम्कियो ।

२०६८ सालको जनगणनाअनुसार जनसंख्या वृद्धिदरमा काठमाडौंपछि दोस्रो स्थानमा कैलाली थियो । कैलाली जिल्लाको जनसंख्या झण्डै आठ लाख थियो । बसाइसराइ गर्नेका कारण सुदूरपश्चिममै जग्गाको कारोबार बढी छ र जग्गा महँगिएको छ अत्तरियामा । प्रदेश-७ को राजधानी अत्तरिया हुने सम्भावना/हल्लाले पनि अत्तरियामा घरजग्गा कारोबार बढाएको छ ।

जनसंख्या वृद्धिसँगै व्यापापारिक गतिविधिका साथै शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारमा फड्को मार्ने क्रम चलिरहेको छ । निजी क्षेत्रले लगानी गरेका गुणस्तरीय स्कुल/कलेज छन् । नजिकै (१४ किलोमिटर दुरी) धनगढीमा तीनवटा तारे होटेल सञ्चालनमा छन् । अत्तरियामा तारे होटेल नभए पनि सुविधासम्पन्न होटेल पर्याप्त छन् । पहाडतिर लाग्नपर्ने कतिपय यात्रु गर्मीको बेला धनगढीभन्दा थोरै सितल हुने भएकाले अत्तरियामा रात बिताउन खोज्छन् ।

सरकारी लगानीको रोजिन टर्पन्टाइन उद्योग अहिले निजी क्षेत्रले सञ्चालन गरिरहेको छ । सुदूरपश्चिम पहाडका लागि अत्यावश्यक वस्तु आपूर्ति गर्ने बजार भएकाले अत्तरियामा खाद्यान्न, लत्ताकपडालगायतका व्यापार बढी चम्किएको छ । खाद्य उद्योगमा लगानी गर्ने क्रम बढेको छ । क्षेत्रीय सहरी विकास आयोजना र सहिद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको निर्माण सम्पन्न भएपछि अत्तरियाले थप उचाइ पाउनेछ ।

क्षेत्रीय सहरी विकास आयोजना

एडीबीले कैलालीको धनगढी उपमहानगरपालिका, अत्तरिया नगरपालिका, कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका र झलारी पीपलाडी नगरपालिकामा एकै साथ सहरी विकास आयोजना लागू गर्ने सम्झौता गरेको छ । एडीबीले लगानी गर्ने दुई अर्ब सडक, ढल निकास, भवन, खेलमैदान र अरु अत्यावश्यक पूर्वाधारमा खर्च हुनेछ ।

कम्तीमा ३० मिटर चौडा कालोपत्रे सडक, नगरमा पानी नरोकिने गरी ठूलाठूला ढल निकास, नगरपालिका सहितका ‘मल्टी स्टोरी' भवन र सडकमा हरियालीसहित झिलिमिली सोलार सडक बत्तीको समृद्ध सहर परिकल्पना गरिएको छ । क्षेत्रीय सहरी विकास आयोजनाका कन्सल्टेन्टका लागि सहरी विकास तथा भवन डिभिजन कार्यालय धनगढीमा कार्यालय खोलिसकिएको छ । प्राविधिक कन्सलटेन्टले अबको एक वर्षभित्रमा योजना बनाउने र निर्माण काम गरिने बताइएको छ ।

शहिद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान

अत्तरिया नगरपालिकाको भविष्य तय गर्ने अर्को आधार सहिद दसरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (मेडिकल कलेज) हो । साविकको पाँच विकास क्षेत्र भएका बेला सुदूरपश्चिममा मात्रै मेडिकल कलेज थिएन । बाबुराम भट्टराई नेतृत्वकै सरकारका पालामा (२०६४ साल) सुदूरपश्चिममा मेडिकल कलेज स्थापना गर्ने घोषणा भए पनि कामले गति लिन सकेको थिएन । तर, यसपालि प्रतिष्ठानका लागि ५५ करोड रकम विनियोजन गरिएको छ ।

सहिद संघारी सामुदायिक बनको झन्डै ८८ बिघा जग्गाको भोगाधिकार मेडिकल कलेजले पाइसकेको छ, अहिले रुख कटानीको काम भइरहेको छ । अब निर्माण कार्यले गति पाउने आश गरिएको छ । मेडिकल कलेजका कार्यकारी निर्देशक यज्ञराज पुजाराले, सार्वजनिक खरिद नियमावलीमा संशोधनको मस्यौदा पारित हुने बित्तिकै निर्माण सुरु भैहाल्ने बताए ।

‘हामीले, खरिद ऐन संशोधनपछि, नियमावली संशोधन पर्खिरहेका छौं', उनी भन्छन, ‘यसपालि प्रशासनिक भवन र कलेज भवनको टेन्डर गर्ने तयारी छ ।' ‘गेटामा मेडिकल कलेज बने अत्तरियाको विकासले ठूलो फड्को मार्नेछ', कैलाली उद्योग वाणिज्य संघका पूर्वमहासचिव मोहनराज शर्माले भने, ‘व्यापारिक हब' मानिएको अत्तरिया सुदूरपश्चिमको स्वास्थ्यका लागि केन्द्र बन्नेछ ।'

देवभूमिको प्रवेश मार्ग

नेपालमा चतराधामपछि अत्तरिया नजिकैको गोदावरी धाममा पहिलो पटक २०७२ को माघमा महाकुम्भ लागेको थियो । वेदको मानसखण्डमा अष्ट गोदावरीमध्ये ६ वटा नेपालमै रहेको तथ्य उल्लेख छ । धार्मिक पर्यटनको सम्भावना बोकेको सुदूरपश्चिममा भगवतीका सात अवतार, बैतडीको त्रिपुरासुन्दरी, निङ्लासैनी, डिलासैनी र मेलौली, बाजुराको बडिमालिका, डँडेल्धुराको उग्रतारा, डोटीको शैलेश्वरी जाने मार्ग पनि अत्तरिया हो ।

अझ देशका चार धाममध्ये अछामको बैद्यनाथ धाम, डँडेधुराको परशुराम क्षेत्रको पनि प्रवेश मार्ग अत्तरिया हो । त्यसैले यसलाई देवभूमिको प्रवेशमार्ग पनि भनिएको गोदावरी कुम्भ मूल आयोजक समितिको संयोजक पदमराज जोशीले बताए । बैतडीको देवलहाटमा पाण्डवले वनबास गएका बेला बनाएका पञ्चदेवल छन् । यो क्षेत्र शिवपार्वतीको तपोमूमि पनि भनिन्छ ।

कैलाश मानसरोवर पनि बझाङपारीको हिमालमा पर्ने भएकाले सेती कर्णाली र गोदावरीको मुहान कैलाश पर्वत भएको मान्यताले पनि यसलाई देवभूमि मानिएको हो । गोदावरी पितृ मोक्षका लागि पनि तिर्थस्थल रहेको वेदहरूमा उल्लेख भएकाले, यस वर्षदेखि त्यहाँ पितृको श्राद्ध गर्ने पनि बढेका छन् ।

सोह्र श्राद्धका बेला दैनिक दुई/ढाई सयले पितृको श्राद्ध गोदावरीमा गरेकाले अत्तरियाको विकासले फड्को मारिरहेको छ । गोदावरी अत्तरिया चोकदेखि तीन किलोमिटर उत्तर चुरेको फेदमा पर्छ ।

महानगरपालिकाको सम्भावना

धनगढी उपमहानगरपालिका र अत्तरिया नगरपालिका जोडिएका छन् । धनगढी उपमहानगरपालिकामा पूर्वका दुई गाविस उर्मा र फुलबारी जोडेर उपमहानगरपालिका बनाइएको हो । दुवैमा एडीबीको क्षेत्रीय सहरी विकास कार्यक्रम लागू भएपछि यी दुवै मिलाएर महानगरपालिकाको अवधारणा पनि बहसमा आउन थालेको छ ।

यदि भविष्यमा अत्तरिया र धनगढी जोडिएर महानगरपालिका बन्यो भने अझ अत्तरियाको महत्व बढ्नेछ । धनगढी भारतको सीमासँग जोडिएको हुनाले, पूर्वाधार विकासको रेखा उत्तरतिर अथवा अत्तरियातिर बढ्नु स्वभाविक हो । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका केन्द्रीय सदस्य गोपाल हमालले भने, ‘दुवैलाई मिलाएर महानगरपालिका बनाए अत्तरियाको महत्व अझ बढनेछ ।

(स्रोत: अन्नपूर्णपोष्ट बाट शिवराज भट्टको सामग्री)

टीकापुर पार्क पर्यटकको गन्तव्यस्थल बन्दै

noreply@blogger.com (Unknown) — Mon, 07 Nov 2016 10:39:00 +0000

घुम्न जाने पर्यटकका लागि कैलालीको टीकापुरमा रहेको बृहत् उद्यान (टीकापुर पार्क) आकर्षक गन्तव्य बन्न थालेको छ ।

पार्क छेउमै रहेको कर्णाली नदीको कलकल बग्ने पानी, नदीको छालमा गरिने जलयात्रा (¥याफ्टिङ)को रोमाञ्च र पार्कमा फुलेका झन्डै ४२ प्रजातिका रङ्गी बिरङ्गी गुलाफका फूलले पर्यटकलाई आकर्षित गरेको हो ।

जिल्लाको पूर्वी क्षेत्रको टीकापुर बजार घुम्न जाने पर्यटकका लागि टीकापुर पार्क पहिलो रोजाइमा पर्ने गरेको छ । पर्यटकको गतिविधि बढेसँगै पार्कको यहाँको आम्दानीसमेत वृद्धि हुन थालेको छ ।

विगत दुई हप्ताभित्र मात्रै प्रवेश शुल्कबाफत झन्डै रु आठ लाख आम्दानी भएको पार्कका प्रमुख अर्जुन कुँवरले राससलाई बताउनुभयो । पार्कमा हरेक वर्ष कात्तिकदेखि जेठसम्म आन्तरिक र सार्क मुलुकका पर्यटक घुम्न आउने गर्छन् ।

तिहार पर्व सकिएसँगै यतिबेला देउसी भैलो खेलेर सङ्कलन भएको रकमबाट वनभोज खानेहरुको पार्कमा बढी घुइँचो लागेको छ । विसं २०२८मा स्थापना गरिएको यो पार्कको नौ बिगाहा क्षेत्रफलमा फलफूल र फूलको बगैँचा छ ।

टीकापुर बजारदेखि दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा रहेको यो पार्कमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले एक महिना बसेर स्वास्थ्यलाभ गर्नुभएको थियो । पार्कमा महेन्द्र आरोग्य गृह, वीरेन्द्र विश्राम, वाटिकालगायतका संरचना छन् । रासस

Limi valley Humla (Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 06 Nov 2016 12:33:00 +0000

Limi Valley is located in Humla district of Karnali zone in Nepal at the altitude of 3660 m. We can reach Limi valley after 4 days trekking from Simkot. Landscape, climate and Tibetan lifestyle are main attraction of the valley.

Limi valley includes 3 villages Halji- 82 households, Til-52 households and Jaang- 60 households. Halji monastry lies in halji village, which is more than 1000 years old. It takes almost 3 hours to reach one village to another. Hilsa and lapcha are the nearest international border between Nepal and China, which are almost 30 to 35 km far from the valley.

(Credit: Bharat Bandhu Thapa, Onlinekhabar)

धामीझाँक्री, हाम्रो समाज र हामी

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 20 Sep 2016 20:14:00 +0000

हाम्रो समाजमा खास गरी सुदूरपश्चिममा प्रचलित धामीझाँक्री प्रथाले समाजमा पारेको असर बारे मैले महसुस गरेका केही कुराहरु बारे लेख्न गैरहेको छु । खास गरि बैतडी को सन्दर्भमा भन्नू पर्दा, बैतडीको सबै जसो मन्दिरमा एक एक जना धामी रहने प्रचलन रहेको छ । खास गरि धेरै पहिले जब औपचारिक संस्थाको रूपमा कुनै न कुनै देवताको नामले मन्दिरहरुको स्थापना भैसकेको थियो तेति बेला गाउँ ठाउँको सबै जसो पक्षमा आपसी छलफल गर्ने मञ्च नै मन्दिर रहेको थियो। आजभोलिको जस्तो गा वि स , समूह, सहकारी , उपभोक्ता समिति, आमा समूह, बि व्य स , जस्तो मान्छे एकठाँउमा भेटघाट गर्ने मन्दिर बाहेक अन्य कुनै निहु थिएन।

महामल सिंह साँउद

मन्दिरमा स्थानीय बुद्धिजीवी पुजारीको रूपमा, एक जना भण्डारण तथा कोष हेर्ने भंडर्या, गाउँ समाजको अगुवा एक जना मुखिया लाई मन्दिर को मुख्य ब्यक्ति को रुपमा मुखिया को पद सिर्जना गरिएको अवस्था होला । कहिलेकाही मन्दिर सम्बन्धि तथा गाउँ ठाउँका साना तिना समस्या तथा वादविवाद , झैझगडा छिनोफानो गर्न अप्ठ्यारो पर्दा धर्म कचहरीको रूपमा रहेको मन्दिर सित संबंधित व्यक्तिहरुको सहयोग पनि लिने अवस्था आएको हुन सक्छ गाउँको मुखिया बा लाई। समस्या बल्झिदा अथवा समस्याले जटिल रुप लिदा मुखिया लगायत , भण्डारे, पंडा आदि मिलेर एउटा नयां पद सिर्जना गरिएको होला “धामी” को पद। मन्दिर समितिको प्रबक्ताको रूपमा , उनिहरुले गरेको निर्णय सुनाउने पद , देउताको तर्फबाट बोल्ने पद भनेर सर्वसाधारणमा परिचय गराइएको , एउटा राम्रो सभ्य शिष्ट ब्यक्ति, बास्तब मै देउता को जस्तो बोली वचन र व्यबहार भएको ब्यक्ति, राम्रो सुझबुझ भएको न्यायाधीशको भुमिका निभाउन सक्ने ब्यक्ति , जसको बारेमा देउता नै बोल्ने त्यो ब्यक्तिमा र उसले भनेको सबैले मान्नुपर्छ भन्ने प्रचारप्रसार गरियो सर्वसाधारण मानिसहरुमा , यसरी धामी भन्ने महत्वपुर्ण पदको जन्म हुन गयो।

सुरु सुरुमा त समाजको निकै योग्य ब्यक्ति लाई धामी छान्ने चलन रह्यो होला। पंडा, भण्डारे, मुखिया मिलेर धामी छनोट गर्ने गरेको अवस्था थियो। मुखिया को छोरा मुखिया हुने, पंडाको छोरा पंडा हुने चलन रहे सरह धामीको छोरा नै धामी हुने अवस्था आएको होला पछि गएर। सुरु सुरुमा त धामिले मन्दिरको अन्य कर्मचारी हरुको सरसल्लाह र मुखियाको अधीनमा रहि काम गर्नुपर्ने अवस्था थियो, उ मन्दिरको प्रवक्ताको रुपमा निर्णय गर्नु भन्दा पनि निर्णय लागू गराउन प्रभाबकारी होस भनेर देउता नै बोलेको जस्तो अभिनय गरेर सर्वसाधारण माझ प्रस्तुत हुने परिपाटी थियो तर हाल आएर निर्वाचित ब्यक्तिले गाउँसमाजको मुख्य ब्यक्तिको स्थान लिन पुगेको र गाउँ समाजमा मुखियाको पद कम्जोर हुँदै गएकोमा गाउँको मुखियाको पद मन्दिर सम्म मात्रै सिमित रहन गै कुनै कुनै ठाउँका मन्दिरमा धामी शक्तिशाली बन्न पुगेको देखिन्छ । धामिको पद सिर्जना हुनुको कारणबाट मुखिया, पन्डा आदि नै अनभिज्ञ रहन गएको कारण , धामीमा साच्चिकै देउता आउँछ र धामी काम्दा देउता बोल्छ भन्ने अन्धविश्वास सर्वसाधारणमा कायम हुन गएको देखिन्छ । यहि अनभिज्ञताको फाइदा उठाउदै यतिबेलाको धामीहरु आफुमा देउता आउने, काम्ने बेला आफू नबोलेर देउता बोलेको, आफू देउता आउने मान्छे भएकोले आफू लाई गत बिगतका सबैको बाजे परबाजे को समयको कुरा जान्ने, उसले भनेको कुरा सबैले मान्नु पर्ने, नत्र देउता रिसाउने, देउता रिसाएमा संबंधित मान्छे तथा परिवारको कुभलो हुने, अनेकौ दुख कष्ट आई पर्ने भनेर समाजमा दर त्रासको वातावरण फैलाउन धामी सफल भएको र आफ्नो ब्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न सफल भएको देखिन्छ । धामिमा देउता आउने वा काम्ने भन्दा पनि निजले सो को अभिनय गरेर सर्वसाधारणलाई ठग्दै आफ्नो प्रभुत्व र प्रभाव कायम राख्न सफल भएको देखिन्छ । शिक्षाको क्षेत्रमा पछि परेकोले सचेतनाको कमि, अन्धविश्वास, रुढीबादिता को भरपुर फाइदा उठाउदै धामीले सर्वसाधारणलाई देउताको नाउमा लुटि रहेको अवस्था गाउँ घरतिर र सहरमा समेत कहिँ कहिँ देख्न पाइन्छ ।

म रहेको ठाउँ शर्माली बैतडीको सन्दर्भमा भन्ने हो भने स्थानीय स्तरमा धामी पदको साह्रै दुरुपयोग भएको देखिन्छ । यसरी लुटिने तथा ठगिने हरुमा सबैजसो समुदायका मानिसहरू परे पनि बढिजसो दलित समुदाय बढी ठगिने गरेको देखिन्छ । बाजे बराजु ( पित्री) को भाकलको निहु पारेर एउटा गाउँको सबैजसो घरधुरीबाट उक्त समुदायको धामिले एउटा धरबाट रु एक लाख चौबीस हजार, अन्य केही परिवारहरुबाट प्रति परिवार रु चौसट्ठी हजार का दरले र बाकी घरपरिवारबाट रु रु ३,५००/- सम्म देउताको नाममा संकलन गरि शर्मालिको एउटा दलित परिवार बाट स्थानीय धामिले जरिवाना स्वरुप उठाएर लाखौं को रकम गायब गरेको अवस्था छ। सचेतना को अभावमा र धामी रिसाए देउता रिसाउछ र देउता रिसाए त सबै थोक समाप्त हुन्छ भन्ने बिश्वास बोकेको समुदाय त्यो लाखौं को रकम कहाँ गयो भनेर धामी समक्ष र अरु ठाउँमा समेत पश्न उठाउन सक्ने अवस्था छैनन । धामिले देउताको नाउमा पैसा उठाएर सो पैसा दुरुपयोग गरेको, ब्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गरेको महसुस हुंदाहुदै पनि सो सम्बन्धि कुरा गरे धामी रिसाउने र धामी रिसाए देउता रिसाउने अन्धविश्वासले कुरा सम्म गर्न समेत डराउने अवस्था देखिन्छ ।

धामीझाँक्री (प्रतीकात्मक तस्बिर)

तेस्तै एक जना अर्का धामी जस्ले एक जना दलित समुदायको मान्छे लाई पटक पटक कामेर तेरो पितृको भाकल छ, मेरो छोरा भयो भने तराजुमा तोलेर ( तुला तोलेर ) रुपैयाँ चढाउला भन्ने भन्ने छ भनेर गत वर्ष मात्रै सिक्का मा तोल्न नमानेर रु ६०,०००/- नगद लियर देउताको मा ठगेको घटाउन सर्वबिदितै छ । उक्त रकम देउतामै चढाउनु पर्ने भए सो रकम मन्दिरको कोषमा जम्मा हुनु पर्ने हो तर धामिले आफ्नो कोषमा जम्मा गरेको अवस्था छ ।

स्थानीय समुदाय यति सम्म रुढीबादी ग्रस्त छ तथा धामिको चङुलमा फसेको छ कि पितृको देउकी र गंगोत्रीको जल चढाउने भाकल छ भनेर धामीले देउताको नाउँमा ठगेको भरमा जल र देउकी मन्दिरमा चढाउन गाउका ४० परिवारले प्रती भारु ६,०००/- का दरले उठाएर झण्डै रु चार लाख खर्चेर देउतालाई गंगोत्रीको जल र देउकी चढाउन केटि नपाएको खण्डमा देउता ले सुनको देउकी को मुर्तीमा मानी हाल्छ भनेर सुनको मुर्ति बनाउन लाएर देउकि प्रथालाई निरंतरता दिएको अवस्था छ। यसरि मन्दिरमा सुन चांदी चढाउने परिपाटीले के कति नगदी जिन्सी जम्मा हुन पुग्यो भनेरभनेर शोधखोज गर्न खोज्ने चलन छैन। त्यसै गाउँ मा हाल सालै ग्रामीण जलस्रोत व्यवस्थापन परियोजना ले बनाएको खाने पानीको योजना मासिक रु १०/१५ मर्मत सम्भार तथा vmw खर्च तिर्न सक्दैनौ भनेर मर्मत सम्भार खर्च उठाउन नसक्द नभै नहुने वास्तविक जल धारामा आउन छोडेको छ । गंगोत्री को जललाई रु १०,०००/-सक्ने तर आफुले रात दिन पानी खाने खा पा योजनाको लागि १० रुपैया नसक्ने , यस्तो छ स्थिति गाउँ घरमा । यी त एक दुई उदाहरण मात्रै हुन। देउताको नाउमा यसरी असुलिएको सुन चादी र नगद्को कुनै अत्तोपत्तो छैन। यसै वर्ष मात्र मन्दिरमा चढाएका २ ओटा सोलार सिस्टम मन्दिर मा छैनन धामीको घरमा देखिन्छन् । सरसम्पती को लेखाजोखा राखिनु पर्यो, मन्दिर व्यबस्थापन समिति बनाउनु पर्यो भन्दा धामी र निजको मंडली मान्दैन । उनिहरु भन्छन देउताको सम्पत्तिको लेखाजोखा गर्न मिल्दैन र समिती गठन गर्न पनि मान्दैनन । स्थानीय जनताको सचेतनाको कमि, धामीले भनेको बिपरित गएमा धामी रिसाउछ्न र काम्न आउदैनन, धामिले काम्न आएन भने सर्वनाश हुन्छ भन्ने अन्धविश्वास र डर कायम छ सर्वसाधारण मा। स्थानीय गाउँ बिकास समिति, राजनैतिक दलहरु र प्रशासन कसैलाई चासो र चिन्ता छैन । सायद जिम्मेवार पक्ष पनि अन्धविश्वास बाट र धामिको डरत्रास बाट मुक्त हुन सकेको छैन। समस्या तथा लुटपाट महसुस गर्न नसकेको हो कि वास्ता नगरेको हो। जिम्मेवारी कसको ? जबाफदेही को ? ( सबै ठाउँहरुमा यस्तै छ / होला भन्न खोजेको होइन । स्थानीय स्तरमा देखा परेका असरहरुको आधारमा हो )

अन्तमा, यस लेखमाथि भानुदेव बडू सरको बिचार ''सवाल ती धामीको होइन, जो देवताका नाममा कष्टसाध्य कर्म पूरा गरि एक सनातन परंपरालाई निष्ठापुर्बक निरन्तरता दिइरहेकाछन । प्रश्न उनिहरुमाथि उठाइएकोछ जो देवताका नाममा काल्पनिक कथा बनाई मनोबैज्ञानिक त्रास फैलाएर आफनो स्वार्थ पूरा गरिरहेकाछन । यस्ता कथित चर्तिकला अन्यत्र पनि होलान । बाजुराको एउटा दुर्गम गाउँमा यसै सन्दर्भको लोकगीत सुनेको थिए । शेयर गरि हालौ:- माइलो मुक्ख्या, जेठो धामी, कान्सो छ हेराउन्या । एकै घर तीन पगडी, गौं गर्खा घुमाउन्या ।। अरु दृष्टिकोण बिचार आआफनो ...''

घोडाघोडी तालको छेउमा उभिँदा

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 17 Sep 2016 11:44:00 +0000

मेरो देश प्राकृतिक सम्पदाको देश। तराई, पहाड र हिमालयको देश। हिमनदी र ताल तलैयाको देश। रारा र तिलिचोको गर्भमा स्वर्गको वास छ। फेवाको सौन्दर्य विश्व प्रसिद्ध छ। जैविक विविधताको देश। सांस्कृतिक सम्पदाको देश। सौन्दर्यको उत्कृष्ट वरदान मानिसका लागि मात्रै पर्यटकीय गन्तव्य रहेनछ। पशुपन्छीका लागि पनि उत्तिकै आकर्षक र मोहनीको केन्द्र बनेको छ मेरो देश। यही २०७३ वैशाख ८ गते बिहान ६ बजेतिर धनगढी बजारबाट निस्कें। अत्तरियाबाट गाडी पूर्व मोडियो। कर्णाली पुगेर बिसाउने उतै बिहानको खाजा खाने र कोहलपुर खाना खाने योजना छ।

गाडी करिब ५३ किलो मिटरको दूरी पूरा गरेर घोडाघोडी नगरपालिका पुग्यौं। घोडाघोडी तालको छेउ पुगेपछि गाडी रोकियो। म हतारमा गाडीबाट झरें। र, तालको डिलमा उभिएँ। त्यसको चारैतिर आँखा लगाएँ। घोडाघोडी तालको यो भव्यतासित अहिलेसम्म परिचित हुन नसकेकोमा मनमनै लज्जा बोध भयो। जेनेभा तालको फन्को मारेर रमाएँ। बर्माको राजधानी नापिताओस्थित होटल परिसरको तालको किनारमा साँझ बिहान एक हप्तासम्म बसेर ढुंगा फालेँ। तरङ्ग र छाल हेरेर उतै टोलाएको केही समय मात्रै भएको छ। समुद्री किनारमा रहेको श्रीलंकाको एक प्रसिद्ध पाँचतारे होटल लाटिभियाको बार्दलीबाट घन्टौंसम्म किनारको पत्थरमाथि समुद्री छाल ठोकिएको हेरेर उतै हराएको थिएँ। बेलायततिर बरालिँदा डायनाको दरबार वरपरका तालमा विभिन्न प्रजातिका जलहाँस शयर गरेको देख्दा मन विछट्टै रमाएको बिर्सन सक्दिनँ। राराको किनारमा एक रात जागाराम बसें। तर आजसम्म घोडाघोडी तालबारे केही जानकारी न हुनु र त्यसको फेरो मारेर आनन्द लिने अवसर नहुनु दु:खको विषय हो। मेरो छिपछिपे जानकारीभित्र भव्य तालको अवलोकन परेनछ। ताल अवलकोन गर्दै थिएँ। एक जना सेतो कमिज कालो पाइन्ट नेपाली टोपी लगाएको मझौला कदको मानिस झ्याप्पै अगाडि आएर परिचित मित्रले झंै नमस्कार गरे। बाजुरातिर गुजारा नचलेर भनौं बसाइसराइ गरेर यतै झरेका दीपेन्द्र शाही सामाजिक अगुवा रहेछन्। घोडाघोडी तालबारे उनले जानेसम्मको विवरण सुनाए। कैलालीको सुखड क्षेत्रमा अवस्थित स्वच्छ पानीको घोडाघोडी तालको क्षेत्रफल १३८ हेक्टर रहेछ। दुईदेखि चार मिटरसम्म गहिराइ रहेको घोडाघोडी तालको वरपर यसका १९ दिदीबहिनी ताल फैलिएका रहेछन्। पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा पर्ने धनगढी बजारदेखि करिब ५३ किलोमिटर पूर्वमा पर्ने यो ताल कैलालीको घोडाघोडी नगरपालिका र रामशिखरझाला गाविसको सिमानामा अवस्थित छ। १९ वटा तालतलैयाले ओगटेको क्षेत्रफल २४८ हेक्टरसमेत यस क्षेत्रको कुल क्षेत्रफल २५६३ हेक्टर रहेछ।

१९ वटा तालहरूमध्ये नखरोड ताल ७० हेक्टरमा फैलेको र चराहरूको सुरक्षित वासस्थान रहेको भनिन्छ। त्यसबाहेक घोडाघोडी तालको वरपर पूर्वीआर्जुवा, आर्जुवा वैसवा, बूढी नखरोड, खर्कटुवा, छिडटुवा, टेडी प्रशिवा, सुनपोखरी, रामफल, टेकनवासमेतका १९ ताल छरिएका छन्। त्यस क्षत्रको रैथाने जाति थारू भाषामा तिनको नामकरण भएको देखिन्छ। घोडाघोडी ताल सफा पानीको ताल हो। यी सबै ताल संरक्षित वन क्षेत्रभित्र पर्दछन्।

घोडाघोडी ताल क्षेत्र विसं २०६० साउन २८ गते (१३ अगस्त २००३) रामसार महासन्धिअन्तर्गत संकेत नं. १३१४ मा सूचीकृत भएको रहेछ। भौगोलिक, आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय हिसाबले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण जलभण्डार मानिनेरहेछ यसलाई। जैविक विविधताको हिसाबले अत्यन्तै समृद्ध तालमध्ये एक रहेछ यो। त्यसैले यस तालले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा अत्यन्तै ठूलो महत्त्व राखेको छ।

घोडाघोडी ताल तालहरूको माला हो। एउटापछि अर्को तालैतालले बनेको संरक्षित क्षेत्र विभिन्न प्रजातिका चराचुरुंगीको सुरक्षित शान्त अनुकूल बासस्थान रहेछ। हरि हाँस, रैथाने हाँस र धेरै प्रजातिका पाहुना पन्छीहरू तालको आनन्द लिन आउँछन्। साइबेरियादेखि आएका पर्यटक चराहरू सिमसार चर्छन्। १९ तालमा पालोपालो पौडी खेलेर आनन्द लिन्छन्। स्थानीय पन्छीसित मैत्री सम्बन्ध कायम गर्छन्। संरक्षित वन क्षेत्रमा ढुक्कसित शयर गर्छन् रमाउँछन्। उतै ओथारो बस्छन्। नयाँ सन्तानसहित आ–आफ्नै देश फर्किन्छन्।

पशुपन्छीहरू दौत्य सम्बन्ध कायम गर्न सिपालु छन्। प्रेम, मित्रता र सद्भाव साट्छन्। अर्को साल फर्किने वाचा गर्छन् र फर्किन्छन्। जन्मथलो सबैलाई प्यारो हुन्छ। चराहरू आफ्नो पुख्र्यौली भुल्न नसकेर फर्किन्छन्। आफ्नै देशमा रमाउँछन्। अर्को वर्ष फेरि अतिथि बनेर आउँछन्। आतिथ्य सत्कारका लागि नेपाली हावा, पानी, माटो र मेरो प्रकृति संसारमा सर्वोच्च स्थानमा छ। विनम्रता यसको विशेषता हो। रैथाने पन्छीले आतिथ्य र सहृदयता प्रदर्शन गर्न नसकेको भए दुनियाँबाट यहाँ आएर रमाउन सम्भव हुने थिएन होला। विश्वका बहुमूल्य जडीबुटी, इतिहासमा संकटग्रस्त अवस्थामा रहेका दुर्लभ वनस्पति र चराहरूका प्रजाति संरक्षित क्षेत्रमा रहेका छन्। त्यस्तै रैथाने प्रजातिका दर्जनौं माछाहरू, दुर्लभ रातो टाउके कछुवा र दुर्लभ गोहीको प्रजननस्थल बनेको रहेछ घोडाघोडी ताल। ताल र सिममसार क्षेत्र वरपर अतिलोपोन्मुख मानिने जंगली धानसमेत पाइन्छ। ३१ प्रजातिका माछा, १४८ प्रजातिका चराहरू, ३२ प्रजातिका पुतलीहरू, ११ प्रजातिका गोहीहरू, ७ प्रजाति घ्रसिने जन्तुहरू, ४५० भन्दा बढी प्रजातिका वनस्पति रहेको अहिलेसम्मको अनुसन्धानले बताउँछ। संसारको दुर्लभ र अन्यत्र उतै नभेटिने हरियो टाउके माछा, रातो टाउको भएको कछुवा, तीनधर्के बाघ, पाटेबाघ, विशेष जातिको चितुवा, जंगली धान र स्वच्छ पानीको ताल यसको विशेषता हो। संसारमै निकै बहुमूल्य मानिने सतीसाल, साल, खयर साजको जंगल यसको विशेषता हो। जैविक अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण प्रयोगशाला हो घोडाघोडी ताल। हाम्रो राष्ट्रको गौरव र ठूलो विश्वविद्यालय हो यो अध्येताका लागि। यसको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व छ। यति ठूलो वैभवमा राज्यको ध्यान नपुगेको देख्दा रुन मन लाग्छ। ‘कौडीमा पनि मिल्किन्छ भिल्लका देशमा मणि’ भनेको यही होला। यो संसारकै समृद्ध जैविक संरक्षण क्षेत्र हो। नेपालको दुर्लभ सूचीमा परेको घडियाल गोहीको संरक्षणका लागि तालको मध्यभागतिर गोही प्रजनन केन्द्र निर्माण गरिएको रहेछ। त्यस्तै हिउँदमा आउने फिरन्ते चरा र स्थानीय चराचरुंगीको प्रजनन केन्द्रका लागि तालको छेउछाउ जंगलतिर चरा प्रजनन केन्द्र बनाएर राम्रो काम भएको रहेछ। यहाँको मनोरम क्षेत्रको अवलोकन गरेर मन निकै रमायो। मेरो देशको सम्पदा मेरो देशको वैभव देखेर म मनमनै भावुक भएँ। हामी स्रोत साधनका धनी, तनका धनी, मनका धनी, संस्कृति र सम्पदाका धनी भएर पनि किन गरिबी देखाउँछौं अरूका अगाडि। स्रोत साधनको परिचालन सम्पन्नताको पहिचान हो। कस्तुरीको वासना हामीभित्रै छ। तर हामी कस्तुरीको खोजमा अरूको गुलाम बन्दै छौं।

यस क्षेत्रको धरतीपुत्र थारूले संरक्षण गरेको घोडाघोडी ताल क्षेत्रले त्यो जातिको विश्वास र भावनासँग अभिन्न सम्बन्ध राख्छ। प्रत्येक वर्ष मंसिर महिनाको विवाहपञ्चमीका दिन यस क्षेत्रका चौधरी (थारू जाति) ले तालको छेउमा रहेको घोडाघोडी देवताको पूजा गर्ने गर्दछन्। तालको दक्षिण किनार राजमार्ग छेउमा रहेको घोडाघोडी बाबाको मन्दिरमा परेवा, हाँस, बंगुर, कुखुरा आदिको बली दिएर पूजाअर्चना गरिन्छ। थारू जातिको ल्वाङ्गी पूजा, मोहत्याल पूजा गरेर बाबाको आशीर्वाद थाप्छन्। शिवरात्रि, माघेसंक्रान्ति, कृष्ण जन्माष्टमीका दिन पनि मेला भर्ने प्रचलन रहेएको बताइन्छ। नयाँ बाली थन्काएपछि यो चाड धुमधामसित मनाएर परम्परा धानेका छन् थारू जातिले। आदिवासी थारू जाति धरतीपुत्र, प्रकृतिको रक्षक र परम मित्र हो। यसको प्रकृतिसित जीवित सम्बन्ध छ। प्रकृतिमाथि अतिक्रमण र आक्रमण गर्ने जातिले प्रकृतिको पुजारी थारू जातिलाई विस्थापित गर्दै लगेको छ। अर्को धार्मिक महत्त्वको सीताकुण्ड ताल क्षेत्र नजिकै छ। घोडाघोडी तालको महत्त्वपूर्ण जलस्रोतको भण्डार भनेर सीताकुण्डलाई मानिन्छ। आसपासका ससाना खोलाखोल्सी र तालभित्रको आफ्नै जरुवा र वर्षातको पानी यस जलभण्डारको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। हिउँदमा गाउँलेको खानेपानी समस्या हल गर्न तालबाट पानी छाडिनेरहेछ। मानिस प्रकृतिको सन्तान हो। आफ्नो सन्तानको बचाउका लागि प्रकृति यसै तत्पर छ। घोडाघोडी तालको काखमा आश्रित जनताको तिर्खा मेट्न ताल रसाएको छ। तालको वरपर जंगलमा बहुमूल्य जडीबुटी पाइन्छ। प्रकृतिका पुजारी थारू जाति तिनै सञ्जीवनीको भरमा रोगको उपचार गर्छन्। यो जातिको आफ्नै जीवनशैली छ। भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराको मौलिकता यसको विशेषता हो। मौतुहवा, थालुफाटा गाउँमा अहिले होमस्टे बनेको सुन्दा खुसी लाग्यो। माघी थारू जातिको महत्त्वपूर्ण चाड हो। यसलाई धुमधामसित मनाइन्छ। माघी गाउँ पनि तालको आसपासमै पर्ने र घोडाघोडी क्षेत्र अवलोकन गर्न आउने अभ्यागतलाई थारू खाना, खाजा र सांस्कृतिक नाचले स्वागत गर्ने चलनको सुरुवात भएको रहेछ। घोडाघोडी तालमा मौसमअनुसार जातजातका कमलका फूलहरूले ढपक्कै ढाकेको हुन्छ। सिमसार क्षेत्र तालको छेउछाउ जंगलमा सयौं जातका फूलहरूको वासनाले ताल वरपरको परिवेश बाह्रै काल मगमगाएको हुन्छ। मौसमअनुसार चराचुरुंगीको सुमधुर कलरव र नादमा प्रकृति झुलेको छ। नजिकैको पीपलको डालीमा बसेर कोइलीले कुहुकुहु गर्दै अभ्यागतको आगमनको स्वागत र परिचयको विनय गरेको छ। आज मैले मेरो परिचय दिन लजाएको छु। ढिलो गरी यस क्षेत्रमा पुगेकोमा मनमनै क्षमायाचना गर्दै छु। मेरो मनको वेदना बुझेर होला सायद कोइली भुर्र उडेर अलि पर आफ्नो राग अलापिरहेको छ। ऐतिहासिक महत्त्वको यस हय सरोवरले पौराणिक लोकोक्ति बोकेको छ। सत्ययुगको अन्ततिर उछौ श्रावा नामको पाइनदार घोडामाथि तेजस्वी भाइ रेवन्तक वैकुण्ठतिर आउँदै गरेको देखेर लक्ष्मी आसक्त भइछन्। विष्णु भगवान्ले त्यसलाई सहन गर्न नसकेर लक्ष्मीलाई ‘मृत्युलोकमा गएर घोडीको भेषमा विचरण गर्नू’ भन्दै श्राप दिएछन्। लक्ष्मी घोडीको रूप धारण गरी यही सरोवर वरपर विचरण गर्न थालिन्। केही समयपश्चात् विष्णु भगवान् लक्ष्मीलाई भेट्न घोडाको भेष धारण गरी आए। दुवै यही सरोवर वरपर विचरण गरेकाले थारू भाषामा घोडाघोडी ताल भएको किंवदन्ती शाहीले सुनाए। घोडाघोडी ताल संरक्षण र त्यसको विकासका लागि स्थानीय जनताको सक्रियतामा घोडाघोडी क्षेत्र संरक्षण तथा जनजागरण मञ्च नेपालको गठन भएको रहेछ। दीपक शाही त्यसको अध्यक्ष रहेछन्। मञ्चको सक्रियतामा केही काम भएको देखिन्छ। यति ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व बोकेको र रामसार महासन्धिअन्तर्गत सूचीकृत घोडाघोडी तालमा राज्यको नजर परेको देखिँदैन। सांस्कृतिक, धार्मिक र जैविक अध्ययनका हिसाबले यो अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य हो।

(कान्तिपुर दैनिकबाट दीनानाथ शर्माको सामग्री)

गौरा: एक कोलाज

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 25 Aug 2016 09:24:00 +0000

राजेन्द्र नाथ

ती दिनहरुमा हाम्रो विद्यालयको पोसाक, खाकी रंगको पाइन्ट र आकासे सर्ट हुन्थ्यो । बर्षको एकपटक सिलाइन्थ्यो, त्यो पोसाक । गौराको बेलामा । नयाँ लुगा भनेकै, त्यही ।

गाउँको सिरानमा काटछाट गरेर मिलाए जस्तो एकनासे सल्लेरी बन थियो । त्यसका बीच–बीचमा केही सालका सुलुत्त परेका बोट । सल्लेरी वन नाघेपछि भिरालो डाडामा विद्यालय टाढै टल्कन्थ्यो, मालिकार्जुन प्राबि तेलीगाउँ । साता अघिनै बगाले हेड सरले फर्मान जारी गर्नुहुन्थ्यो, ‘विद्यालय खुलेपछि सबै जना नयाँ ड्रेसमा आउनु ।’ अरु बेला भए हेडसरको फर्मानले आतंकित तुल्याउथ्यो । तर, त्यो गौराको छुट्टीको ‘बिशेष घोषणा सभा’ भने सबैका लागि सुरुची र प्रितिकर थियो ।

पहिला–पहिला हजुरबा गौराको नयाँ लुगा र अन्य खान्कीको ब्यवस्था गर्न झुलाघाट पुग्नुहुन्थ्यो । दार्चुला र बैतडीको यो भारतीय सीमा बजार आउजाउमै दुई दिन लागथ्यो । त्यहाँका ‘सेटजी’ हरुकोमा बर्षौदेखिको कारोबार सम्बन्ध थियो । जाँदा घयूका ग्यालिन बोकेर जाने र आउदा झोलामा नयाँ लुगा र मिस्रि तथा नरिवल जस्ता खानेकुरा लिएर आउनुहुन्थ्यो, उहाँ । तिनै चल्तिमा पनि थिए, त्यो बेला ।

हजुरबा गएको भोलिपल्ट देखि हाम्रो नजर भने बाटामै हुन्थ्यो । बांगाबगडबाट चौलानी नदी पार गर्दै उकालो लागेपछि टाढैबाट ठम्याउथ्यौं, ‘उ हजुरबा आउनुभो ।’ एउटा बेग्लै खुसीको तरंग झङकृत हुन्थ्यो, शरिरै भरि । हजुरबा कडा स्वभावको । आफ्नो जवानीका धेरै बर्ष बम्बईमा बिताउनु भो । परिवार पाल्न त्यहाँका अनेक कम्पनी र गल्लीहरुमा चौकिदारी गर्नुभो । घर–घरायसी समस्याले अटेचेपछि फिर्नुभएको थियो ।

गाउँमा मात्र होइन, दार्चुलाको दुर्गम लेकम गर्खामै साह्ै मिहेनेती र कडा स्वभावको परिचय बनाएका हजुरबा संग एउटा बेत बासको लाठी थियो । झण्डै दुई फिटे बुट्टेदार त्यो लाठी अरु बेला घरको छानामा घुसारिएको हुन्थ्यो । तर, जब उहाँलाई लाग्थ्यो, यिनीहरुले पढेनन्, बिठ्याई गरे । अनि त्यही बेत बासको लाठी झिकेर स्याइए ..गर्दै तिघं्रामा हिर्काउनुहुन्थ्यो । बुट्टेदार सर्पजस्तो त्यो लाठी देख्दा हामी परै भाग्थ्यौ, त्यसले सर्पझै तर्साउथ्यो । त्यस्तो कडा मान्छे झुलाघाटबाट फर्केका दिनमा भने संसारकै सबैभन्दा बढी मायालु र महान लाग्नुहुन्थ्यो । लाडिएर उहाँसंग बस्न हानथाप हुन्थ्यो ।

बाल्यकाल बितेको त्यो दुर्गम गाउँबस्तीमा चाडपर्ब भनेकै गौरा थियो । दसैं र तिहारको हेक्का कहिल्यै भएन । त्यसलाई मनाउने उतिसारो चलन पनि थिएन । गाउँ छाडेपछि मात्रै ती पर्बबारे चाल पाएको हु । विद्यालयको अघोषित शैक्षिक सत्र पनि गौराबाटै सुरु हुन्थ्यो, पोशाक र नया कापी कलम किनेर ।

गाउँको पुछारमा एकजना दमै दाईको घर थियो । गाउलेले जग्गा ब्यवस्था गरेर उनलाई घर बनाउन सघाएका थिए । गाउ भरिका लुगा त्यही परिवारले सिउथ्यो । गौरा सुरुवात अघिनै हाते सिलाई मेसिन टाउकामा बोकेर त्यो परिवार हाम्रोमा उकालिन्थ्यो । केही दिन लगाएर सबै लुगा सिउथ्यो । अनि ‘खलो’ र केही नगद लिएर जान्थ्यो । नयाँ लुगाको बास्नै प्यारो लाग्ने । एकछिन छोडदैनथ्यौं, हामी । घेरेरै बस्थ्यो । मेसिनको खर खर आवाज असाध्यै मिठो लाग्थ्यो । सियोमा धागो हाल्ने र कहिलेकसो मेसिनको ह्याण्डिल चलाउन पाउदा अग्घौरै खुसी हुनेमा पर्थे म ।

गौराको दिन आमा सबेरै उठनुहुन्थ्यो । हतारपतार गोठमा भएको पशुबस्तुको मल बाहिर मिल्काउनुहुन्थ्यो । घरायसी धन्दा सकेर घास काट्न निस्कनुहुन्थो । गौराका लागि भनेर घर नजिकका बारीमा पहिल्यै देखि घास जोगाएर राखिएका हुन्थे । हलक्कै बढेको त्यो घास घर भित्रयाएपछि बर्तालु महिलासंगै आमा बिरुडा (पंच अनाज) लिएर मन्दिरतर्फ उक्लिनुहुन्थ्यो । नयाँ लुगा लगाएर म पछिपछि लाग्थे ।

जताततैका डाडाहरुमा दमाहा र झ्यालीका आवाज गुन्जिरहेका हुन्थे । महिलाहरु मन्दिरमा गौरादेबी (पार्वती) र भगवान शिवको स्तुती गाउदै बिशेष पूजनमा हुन्थे । पुरुषहरु देउडा भाकामा देबीदेवताका गाथा गाइरहेका हुन्थे, छुट्टै ठाउमा । पुरुषले धुमारी, ढुस्को, ठाडो खेल र देउडा खेल्थे । तिनमा महाभारत, रामायण सहित धामिर्क ग्रन्थमा आधारित कथाहरु भन्ने गरिन्छ । तर, अचेल ठाडो खेलमा बीरगाथा हराउँदै जान थालेका छन् । ती क्षण सम्झिदा, अहिलेपनि नोस्टालिज भइन्छ ।

बर्षको एकपटक आउने गौरा पर्व मनाउन परदेशीएकाहरु घर फिर्थे । गाउघरका मठमन्दिरमा गौरा पूजनसँगै देउडा भाका गुन्जायमान हुन्थे । गौरापर्बको रौनकले बेग्लै सांस्कृतिक तरंग ल्याउथ्यो । रोजगारीका लागि बाहिर रहेका युवाहरुको आगमनसँगै गाउँमा बेग्लै माहोल छाउथ्यो । उनीहरुको सानै बेग्लै । तिनले खुट्टामा जुत्ता लगाएका हुन्थे । कम्मर पेटी । हातमा टेपरेकर्डर र रेडियो झुण्डिएको हुन्थ्यो । अधिंकास युवा रोजगारीका लागि भारत जाने चलन थियो । ‘आइलभयू’ र ‘मैने प्यार किया’ अंकित रुमाल चट्ट घाटीमा बेरेका हुन्थे । कुरै पिच्छे ‘अच्छा’ थेगो लगाएर भारतीय सहर र आफ्ना ‘सेटजी’ का बारेमा गफिने त्यस्ता युवा गौराका आर्कषक मानिन्थे, तिनलाई पछयाउनेको हुल हुन्थ्यो, इष्र्या सहित ।

गौरीको प्रतिमासंगै पहेँलो कपडाले बेरिएको काठको पिर्कालाई शिवको प्रतिक मानेर राख्ने गरिन्छ । यस बेलामा दुबधागोलाई पूजाआजा गरी गौरीको प्रतिमा चढाउने गरिन्छ । गौराको ठूलो दिन अष्ठमीलाई अठेवाली भनिन्छ । निराहार वर्त बसेका महिलाहरु बिरुडाका भाँडा लिएर गौरा खलोमा गएर पार्वती र महेश्वरको मूर्तिलाई बिचमा पारी कान्छी औँला समाएर सगुन गाउँछन् ।

यसलाई अठेवाली भनिन्छ । महिलाहरुले आफ्ना पति र सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै बिरुडाले पूजा गर्छन् । अठेवालीपछि गौरीको प्रतिमा राखिएको डालोलाई टाउकोमा राखेर नाच्ने गरिन्छ । गौरा नचाएको बेलामा अन्य महिलाहरुले सगुन गाएर अक्षता र फूलले पूजा गर्छन् । स्थानीय भाषामा गौरीको प्रतिमालाई लली घुमारा भनिन्छ । अठेवालीका दिन महिला र पुरुष छुट्टाछुट्टै गौरामा रमाउँछन् । पुरुषहरुले गौरा नचाउने स्थान नजिकै धुमारी, ढुस्को, देउडा खेल्ने गर्छन् ।

महिलाहरुले गौरालाई नचाएपछि साँझपख डालोभित्र राखिएका फलफूल तथा बिरुडालाई सफा कपडामा दुई जना पुरुषले आकाशमा फाल्ने गर्छन् । यसलाई फल फड्काउने भनिन्छ । ‘त्यो फल आकाशमा चुम्यो भने चिताएको मनोकाँक्षा पूरा हुने विश्वास गरिन्छ । त्यसलाई छोप्न हानथाप हुन्छ । अठेवालीका दिन पुरुषहरुले आफ्नो जनै समेत फेर्न गर्छन् भने वर्त बसेका महिलाहरुले नयाँ दुबधागो लगाउने गर्छन् ।

बिरुडा भिजाउनदेखि विसर्जनसम्मका दिन महिला पुरुष सबैका लागि उल्लासमय हुनथ्यो । यसमा धार्मिक र साँस्कृतिक दुबै महत्व छ । पछिल्ला वर्षमा देउडा खेल गौरामा मुख्य आकर्षण बनेको छ । सुदूरपश्चिममाझै गौरा भारतका कुमाउँ र गढवाल क्षेत्रमा पनि धुमधामसँग मनाइन्छ ।

जेष्ठता हेरेर घरका मान्यजन पालैपालो बिरुडाले सबै सदस्यहरुको टाउको पुज्छन । हजुरआमा ‘हिमालजस्तै अग्लो र दुबो जस्तै झ्यागिंनु’ भन्दै आर्शिबाद दिनुहुन्थ्यो । हजुरबा परदेशिएका छोरालाई बिरुडा पठाउन ‘रजिष्ट्रि पत्र’ को ब्यवस्था गर्नुहुन्थ्यो । त्यो पत्रको भित्रि पत्रमा बिरुडा राखेर अर्को दिन हुलाकी दाईको प्रतिक्षामा डाडाको पिपल चौतारीमा पुग्नुहुन्थ्यो ।

(साभार: कान्तिपुर/२०७२ भाद्र १९)

गौरा पर्बले सम्झाउने निरौली दरबार जिर्ण बन्दै

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 20 Aug 2016 10:51:00 +0000

सुदूरपश्चिमको गौरा पर्वमा चैत धुमारीले सम्झाउने मल्लकालीन दरबार उचित संरक्षण तथा सम्बद्र्धन नगरिदा जिर्ण बन्दै गएको छ । उक्त मल्लकालीन धरमकोट दरबारको समयमै उचित संरक्षण नगरिदा दिनानु दिन जिर्ण हुदै तथा भत्किदै गएको स्थानियबासीहरु बताउछन् । गौरापर्बको बेला ७ दिन सम्म यसै दरबार तथा राजा र भागेश्वर देबताका बारेमा रचिएका गित र चैत गाईने गरीन्छ ।

कलात्मक ढंगकोे उक्त दरबार निमार्ण गरिदा स्थानिय जनता बाट संकलन गरिएको मास पिसि गाह्रो बनाएको र त्यसै गाह्रो बाट दरबारका नौ तला निमार्ण भएको निरौलीका स्थानिय सुरेन्द्र बोहराले बताउनु भयो । उहाँले भन्नु भयो ‘सुदूरमा गौरा पर्ब आउने बेलामा मात्र यो दरबारका बारेमा कुरा गरिन्छ बाँकी समय कोही केही बोल्दैनन् ।’ करिब सय बर्ष भन्दा पहिले निरैपाल राजाले आफनो शासनकालमा निमार्ण गरेको उक्त दरबार नाघी मल्ल राजाको शासन कालपछि खाली भएको र निरैपाल राजाका नामबाट पछि गएर सो ठाउ लाई निरौली गाबिसको नाम राखिएको किम्बदन्ति रहेको निरौका अर्का स्थानिय हेम हमालले बताउनु भयो । मल्लकालीन समयमा राजा नाघि मल्ल र सोही ठाउमा रहेको भागेश्वर देबता बिच को ठुलो भन्ने बिषयमा घम्सा घम्सि (भनाभन) चलेको र राजाले आफु ठुलो भएको जिकिर गरेपछि भागेश्वर देबताले उनको दरबार लगाएत अन्य बस्तुभाउ सबै लाई कम्पन गराई छलदेखाए पछि राजाले भागेश्वर देबता संग माफि मागी तपाई नै ठुलो भनी पुजा गर्न थालेको डोटेली चैत (धुमारी) मा उल्लेख गरिएको निरौली १ का अर्का स्थानिय नरबहादुर बोहराले बताउनु भयो । उहाँले भन्नु भयो ‘ तै ठुलो देवता भागेश्वर मै नानौ राजा नागी मल्ल माफी दे देवता तेरै पुजा गर्छु’ भन्ने जस्ता शब्द चैतमा उल्लेख गरिएकाले गौरामा पनि त्यहि गाउदै खेलिन्छ ।’ भग्नाबसेसमा परिणत हुदै गएको उक्त दरबारको माथिल्लो तलामा गएर हेदा सर्प (नाग) देखा पर्ने गरेको र दरबारमा बहुमुल्य सम्पति हुन सक्ने तथा त्यहाँ भएको सर्पको डरका कारण कसैले पनि उत्खनन् गर्ने आट समेत नगरेको स्थानिय बतासीले बताए ।
निरौली गाउको माथी अग्लो रमणिय डाँडामा रहेको उक्त दरबारको समयमै उचित संरक्षण तथा सम्र्बद्धन गरिए त्यहाँको एतिहासिक र पर्यटकिए बिकास हुनेकुरा स्थानियबासी बताउछन् । यतिमात्र नभई मल्ल राजाले प्रयोग गर्ने मगराउ (नाउला,कुवा) पनि जिर्ण बन्दै गएका छन् । त्यस्तै र्बैछनमा रहेको रिसेडी दरबार बाट राजा घोडामा चढेर निरौली दरबारमा आउने जाने समयमा बिच बाटोमा रहेको घोडालाई दाना पानी दिने ढुंगा तथा फलामका तोपडा पनि संरक्षण नहुदा टुटफुट हुन थालेका छन् । सुदूरपश्चिमको प्रशिद्ध पर्ब गौरामा पनि राजा नाघि मल्ल तथा भागेश्वर देबताका बारेमा रचिएका गित (चैत,धुमारी) गाउने चलन अझै रहेको गड्सेरा स्थित महाकाली माबीका प्रध्यानात्तयापक ज्ञानी प्रशाद ओझाले बताउनु भयो । उहाँले भन्नु भयो ‘आँखै अगाडी देखीने चिज त संरक्षण नहुदा दिनानु दिन लोप हुदैछ गितका रुपमा गाईने चैत,धुमारी पनि लोप नहोला भन्न सकिन्न ।’ पुरातात्विक महत्व बोकेको यहाँको मल्लकालीन दरबारको संरक्षण तथा सम्बद्र्धन गरिदिन स्थानियले सबैमा आग्रह समेत गरेका छन् ।

(Source: Bimal Bista/ Radiounity online)

Journey to Badimalika: Photo Feature

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 20 Aug 2016 10:33:00 +0000

The Badimalika is one of the most famous holyplace of hindus and good trekking rout in farwest Nepal. This is the collection of photos by Mr Suresh Chaudhary.

Scenery of bajura

on the way to Badimalika

सुनकुडा, बझाङ्गका मनोरम दृश्यहरु (Sunkuda,Bajhang- Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 16 Aug 2016 08:53:00 +0000

सेती अन्चल, बझाङ्ग जिल्लाको सुनकुडा गाउँ बिकास समिति र त्यस आसपासका मनोरम दृश्यहरुको सङ्ग्रह ! यी तस्विरहरु कर्ण बोहरा र दिनेश स्याड़ाको फेसबुकबाट लिईएको हो !

Panoramic view of Khaptad in Mid winter

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 11 Aug 2016 16:34:00 +0000

Panoramic view of Khaptad in mid winter

This is the view of Khaptad lake, located in Khaptad National Park, Doti. This Panoramic view is snapped in first week of january by Gorakh Bista and published in Nepal magazine.

खप्तड- वाहन

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 09 Aug 2016 17:20:00 +0000

खप्तड-वाहन

अछाम, डोटी, बाजुरा र बझाङको संगमस्थल खप्तडको खुला चौरमा घोडा । यस क्षेत्रमा घोडालाई वाहनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । खप्तड घुम्न आएका पर्यटक, बिरामी तथा अशक्तहरूलाई बोक्न पनि घोडा नै चाहिन्छ । उसै त सुन्दरताको खानी, त्यसमाथि घोडाहरूको मनमोहक दृश्य, सुनमा सुगन्ध थपिएको छ ।

(स्रोत: अंगद ढकाल/नेपाल)

घुम्न जाउँ सुदूरपश्चिम (Photo feature & Videos)

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 05 Aug 2016 06:45:00 +0000

पर्यटकीय सम्भावना प्रचुर भएको तर पर्यटकको उपस्थिति न्यून भएपछि सुदूरपश्चिमका पर्यटन ब्यवसायीहरू राजधानी आएका छन्।सुदूरपश्चिमका पर्यटकीय स्थलको जानकारी तथा पर्यटकीय पदमार्गहरुका पोडक्ट लिएर उनीहरू राजधानी आएका हुन्।

पर्यटन विकास समाज (टिडिएस) धनगढीले सुदूरपश्चिमका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरूलाई समावेश गरेर बनाएको सात किसिमका पर्यटकीय प्रडक्ट बनाएको छ।

सो प्रडक्टको प्रचार प्रसार तथा प्रर्वद्धनका लागि समाजका अध्यक्ष कृष्णबहादुर महराको नेतृत्वमा आएको टोलीले काठमाडौंका टुर अपरेटर, टान, नाटा, नाटो, टुर्गान, नेपाल पर्वतारोहण संघ, पर्यटन बोर्ड र पत्रकार लगायत सरोकारवालासँग ‘वाइल्ड वेस्ट’ को प्रोमोशनका लागि सहयोगको आह्वान गरेको छ।

नेपालकै मात्र नभएर विश्वकै मान चित्रमा नमुना ठहरीएका सुदूर ताथ मध्यपश्चिमा पर्यटकीय स्थलहरु भएर पनी उचित पर्यटकको आगमन नभएका कारण काडमाडौंमा आएर आफ्ना प्रडक्टहरु जानकारी गराएको समाजका अध्यक्ष कृष्ण बहादुर महराले बताए।

‘प्रशस्तै पर्यटकीय सम्भावना हुँदाहुँदै पश्चिममा पर्यटकको चहलपहल गराउन सकिएको छैन,’ महरा भन्छन्, ‘त्यसैले काठमाडौंमा बसेर पर्यटन प्रबद्धन तथा पर्यटन क्षेत्रलाई आफ्नो ब्यबसाय गरीरहेकोहरुलाई सो क्षेत्रको पर्यटन प्रवद्धन तथा त्यहाका प्रडक्ट दिन हामी आएका हौं ।’ समाजले पर्यटन बोर्डसँग मिलेर केही समय अघि कार्यक्रम समेत आयोजना गरेको थियो ।

समाजले नौ दिने रामारोशन पदयात्रा, २२ दिने खप्तड–रारा पदयात्रा, ११ दिने सुदूरपश्चिम सम्पदा पदयात्रा, नौ दिने खप्तड पदयात्रा र १० दिने अपी नाम्पा पदयात्राको प्याकेज बनाएको अध्यक्ष कृष्ण बहादुर महराले बताए । ‘यी सबै प्यकोजहरु पत्रकार, ब्यबसायी तथा केही प्याकेजमा पर्यटकहरुले पदयात्रा समेत गरिसकेका छन्, समाजका सदस्य एव पर्यटन ब्यबसायी अमर शाहीले भने।

सदस्य रहेका शाहीको कम्पनी रैका ट्राभल्सले मध्य र सुदूरपश्चिलाई जोडेर रारा, बर्दिया र शुक्लाफाँटा समेटिएको पाँच दिने वाइल्ड वेस्ट प्याकेज चलाउँदै आएको छ। सुदूर तथा मध्यपश्चिमको एकीकृत पर्यटन विकासमा जोड दिँदै आएका शाही भन्छन्, ‘पश्चिमको पर्यटन प्रवद्र्धन गरेर मात्र भएन अव यस्लाई मार्केटिङ खाँचो छ ।’

एक दशकअघि गोपी हमाल अध्यक्ष हुँदा कैलाली उद्योग वाणिज्य संघले ‘सुन्दर सुदूरपश्चिम’ अभियान चलाएर पश्चिममा पर्यटकीय सम्भावनाको ढोका खोलेको थियो । आज सुदूरपश्चिमका नौवटै जिल्ला सदरमुकाममा आधुनिक होटल खुलिसकेका छन् । धनगढी, महेन्द्रनगर, टीकापुर लगायत सहरमा करोडौं रुपैयाँका होटल खुलिसकेका छन् ।

(स्रोत: सेतोपाटि डट कम)

Rara lake and Surrounding (Photo feature)

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 31 Jul 2016 09:06:00 +0000