Bicol!ano?

Nueva Camarines: Anong bago digdi sa Camarines Sur?

2011-07-23T17:57:00.000-07:00

Mantang an generalmenteng dalagan nin paggogobierno iyo an integracion, sa Camarines Sur, may debate nin disentegracion.

May mga poderosong fuerza na mawot bangaon an Camarines Sur. Baco man talagang babangaon, cundi tatapiasan lang. Ano baga an rason ta tano? Ano an bago digdi? O sa pangaran sana?

An dangog ko guican sa mga entrevista asin bareta hali sa mga proponente iyo na caipuhan nin maninigong atencion an mga banwaan na nahuhuri sa pag-uswag. Susog sainda, an pagsuway can partido asin rincondada sa cadaculaan can Camarines Sur iyo an dalan sa pag-asenso can mga nawawalat sa estatistica nin economicong suculan. Ini an nagluluwas na major na rason.

Puede man na rason iyo an pagcacaigua nin unicong identity an lugar asin mga tawo. Facil maaco an rason na ini cun iguang discriminascion sa Camarines Sur contra sa mga taga-partido asin rinconada asin nadodominar can majoriria an minoria sa mga significanteng aspeto arog can economia, politica, asin cultura. Ta an pagsuway iyo an dalan sa equalidad. Alagad an proponidong Nueva Camarines pagsasaruon an duang identity can partido asin rinconada. Mayo man guiraray nin unicong identity na magbubuniog sa mga tawo sa bagong provincial. Baca ngani magin cillab pa nin iriwal can dua an pagpadalagan asin pagrepresentantar sa gobierno.

Saro sa mga puedeng hapot, nacaca-identificar caya an mga taga-partido asin rinconada sa pangaran na Nueva Camarines? An simbag manghahali sana sa mga tawo na directing afectado. Importante an hapot na ini ta cun mayong identificacion an mga tawo sa pangaran, an pagmucna nin Nueva Camarines sarong hegemoniang proceso o poderosong manifestacion can bacong democraticong paagi. Aram ta an propiong poder guican sa mga tawo.

An mga minacontra sa proponidong bagong provincia sinasautan an mga proponente nin ganid sa poder, macasadiri. O baca kita an macasadiri sa situacion na ini. An romanticong Camarines Sur nagin parte can satong camangnuan asin identity. Arin man na pagbabago sa nagin harani sato, familiar, asin parte ta, naturalmente may pagcontra na masasagap.

Bilang Camarinense, mawot cong vueltahan an mga rasones. Cun mamucna nin Nueva Camarines, ano an magigin bago sa Camarines Sur? Sa sato?

TERRA MATER: Solo Exhibit by Vicente Pado, Jr., sarong Bicolano

2011-06-24T02:53:00.000-07:00

Sa paagi nin Facebook, nabaretaan co an primerong solo exhibit ni Jun sa Gallerie Anna sa Megamall Art's section sa fourth floor. Naogma aco sa baretang ini. Aram co, an primerong ini may icaduwa asin masurunod pa.

Sa casagsagan can uran, nagduman aco sa Gallerie Anna asin sinirip an mga obra maestra ni Jun. Por dahel sa nag-aagrutong na panahon, dae co na inabutan an opening asin cutting of ribbon. Alagad an importante an maging parte sa ocasion na cun saen an sarong amigo nagtataong orgullo sa banwaang hinalean y dinaculaan, respeto sa capalibutan, asin dedicacion sa vocacion sa pagiging pintor.

Mientras na minamansayan co an cada obra maestra ni Jun, nagigiromdoman co an sacong capanahunan can aqui pa na nagcacawat asin nagigimata sa realidad nin buhay. Sarong banwaan lang an hinalean mi ni Jun - Milaor sa Camarines Sur (na ngonian may baretang babangaun sa duwang provincia).

Buhay sa cada obra ni Jun an mga caoogmahan asin cainosentihan can mga aqui. Igwa man nin garo baga naghahapot sa capalibutan. An mga agi-agi asin imaginacion ni Jun nagbulos sa cuadra na iyo an nagpalatao sa osipon asin perspectiva na mawot iheras can mga colores nin emocion, gira nin cangangalasan, gurit nin cahaputan, azul nin cawat asin caringgaoan, anino nin catotoohan, asin liwanag nin pangitorogan - gabos sinarama can expriencia ni Jun.

Saro sa mga nagsapod can sacong atencion iyo an obra na "Something for Fishy." An banwaang Milaor na dinaculaan mi ni Jun bantog sa baha. Caya an paglamutao saro sa mga pinaghuhugotan nin caogmahan pagbaha caiba an mga sira na naglalamierda sa mga dalan, sinasabat an sulog. Igwa man an banwaan nin salog asin mga sulong na nagtatao nin oportunidad na magbanuit. Nacanood man maglabog sa mga bobon asin paglaratawan nin sira sa salog.

An "Let the Fireflies" iyo an pinacadacula sa gabos. An suno co sa obra na ini iyo an pagtiripon nin mga aqui sa tahao nin mga ramog-ramog na nagtataong liwanag sa diclom. Siisay an dae man nangalas sa mga naglalayog asin maboboot na ramog-ramog? Giromdom co na madaling macadacop caini, alagad nunca puedeng darahon sa harong asin atamanon ta nawawara an ilaw asin mas magayon na yaon sa luwas, talingcas na naglalayog caiba an iba pa.

May mga iba pang obra siring can "Welcome Sun", "Tresplanting" asin "Scent of Affection" na magguguyod pasiring sa mga nacaaging panahon can an kinaban asin oras satuya, can an capalibutan parte can osipon ta, can an cacawat ta si bulan, sira, tubig, anino, cahoy, asin an gabos yaon satong cuadra nin caakian.

Dios mabalos Jun, asin congratulations!

An exhibit madunar hasta Julio 6, 2011 sa Galerie Anna sa 4th Floor sa Megamall, Mandaluyong City.

(Siripon asin salingoyon an satong agi-agi can kita nacacalson/palda o nacachinelas pa lang.)

Paglaom sa Dos Mil Once asin sa Taon nin Conejo

2011-02-04T18:53:00.000-08:00

Bagong taon, bagong buhay. Bagong taon, bagong paglaom.

Ngonian, Chinese New Year, taon nin conejo. Ano caya an puede tang laoman?

Enoton ta sa dacula pasadit.

Sa kinaban, logod mayong grabeng diluvio, guerra, cariribucan, asin disgracia. An mga ini nagdadara nin macuring pagsakit asin pagtios sa mga tawo. Dangan an mga ini nagcacausa man nin destruso sa capalibutan.

Sa region ASEAN, logod magrejinar an respeto sa internacional leyes asin justicia mantang parani sa pagcocoordinar can economia, politica, social asin cultural na aspeto can region. An iriwal sa mag-ibong na lado, Cambodia y Thailand, manonongod sa saindang barangaan sa territorio magcaigwa nin danay na resolucion. An padagos na pagreforma sa politica sa Myanmar na logod ini magdara nin pusog na fundacion para sa democraticong proceso.

Sa nacion Filipinas, magcaigwang macusog na pagtubod sa cacayahan can lambang Filipino y Filipina cabale na an mga nagcacapot nin mga capangyarihan na logod malampawan an caimotan, tentacion nin hawac, bulawan asin pangaran, caratan nin sistema na napapatos nin pagbalubagi can dignidad nin tawo.

Sa Bicol, logod padagos na bendicionan ni Ina an satong ronang Bicolandia na maparayo sa mga destruso asin macuring pagtios dara can natural na causa asin cagigibohoan nin mga tawo.

Sa familia, logod na pauranan nin gracia an cada miembro can familia sa paagi nin saindang paghinguha na mapacaray asin mapagayon an direccion nin buhay. An caogmahan nin pagtitiritiripon logod magdanay.

Sa mga amigo y amiga, logod an iribanan magdulot nin hararom na experiencia sa buhay. An mga ngirit, hibi, sugot, asin suporta magin dalan sa maray asin maogmang iribanan.

Sa caibanan sa buhay, logod parejas magtalubo sa relacion mantang padagos an pagbulos nin pagcamoot asin lealtad sa cada saro.

Sa sadiri, magin bucas, mata asin pursigido sa catotoohan asin cahulugan can buhay.

An Pasko Sa Harayong Lugar

2010-12-27T17:05:00.000-08:00

Nag-aagrutong na an tulac. Binuclat an mata, matuninong pa sa palibot.

"Anong oras na kaya?"

Inabot an celfon, "Kaya palan, 11:43 A.M. na!"

Unat-unat giraray sa higdaan. "Ahhhhhaaayyyyy!"

Napalawig an turog co. Bawi na mga naca-aging pagpuyat sa mga gibohon.

Kasubanggi, nagsimba sa Dominicus caibahan an communidad sa Universidad, cagabsan mga Indonesian na Catolico. Mga alas dos nin maagahon na aco nag-uli, sinugsog an cararuman nin banggi asin caliputan nin winter.

Ahhh... Binuhat an hawac para macatucaw sa gilid nin cama. Kinapa can bitis an chinelas. Nagtindog asin naglacaw pasiring sa ventana.

Hinawi an curtina. "Ahhhh, ugto na mananggad. Brrrrr.... lipot!"

Namumuti sa luwas dara can snow. Garo retrato na nahihiling co lang sa postcards. Mga kahoy na naging puti an mga dahon asin sanga por dahil patos-patos nin snow, sagcod na an mga atop.

"Merry Christmas." Dae co aram kun para kiisay, pero may engańo sa boot na magtino sa gabos.

Ahhhh.. Maray sana ta may gamgam sa luwas.. "Merry Christmass, birdie."

Pasko caya ngonian na aldaw. Mapasiring ako sa baliong banwaan para macaibahan an mga amigo asin amiga. Iyo 'ni an espiritu can pasko. An magcelebrar sa comunidad o familia o grupo.

Pagmalipot, an hanap can hawac iyo an maimbong na iribanan, mainit na caracanan asin irinuman.

Orog na cun napapanahon. Centro can celebracion an Misa, iribanan, karacanan, iristoryahan, purosngakan, surubahan asin iba pa.

Miski harayo, miski suway sa familia, miski nagsosolo, nunca tang nalilingawan na an Pasko manonongod sa iribanan digdi sa kinaban. Ini nasa puso.

Maogmang Pasko satuya gabos!

Viajeng Baruto Pasiring Rapu-Rapu (May 2000)

2010-12-06T02:55:00.000-08:00

Sinasabat an nag-aapwac mong pagpugol sa tipsic nin dagat na biyo nang bagol

sa mga gira nin baruto pasiring-parayo

dara-dara an kapidasong lawas mo

duman sa balyong pampang

sagcod can cahiwasan na iniyo.

Sa pag-agui ica nalulugadan

sinasadiri an nacacringjat na pagsaquit

nahihiling, nadadangog sa lapatac can pagsabat sa alon

pirit na minamawot an namamatean

sa presenting camugtacan

nagsioag nin sadiri, sa mga tawong nagbabaclay

an tubig malipot pati

aco nababasa asin nagiging parte

sa Saimong sadiring agrangay
para sa samong catalingcasan.

Bunso 4

2010-11-07T17:43:00.000-08:00

(Ika-apat na luwas, Noviembre 8, 2010)

Dara can labi-labing enthusiasmo na nag-eeroc sa joven na lawas, mas maricas an pagdalagan pauli cumpara sa pahali. Siguro por dahel sa claro an padudumanan asin igwang magayagayang consuelo an paulion na dalan. Dae co pa nasasabutan ini, alagad an dalagan co ngonian pauli mas desidido na cun may mapugol saco, enda co cun ano cacaluwasan. Pero binayaan co an imaginacion na yan sa isip co.

Mantang sibot an bitis asin camot sa pagdalagan, sinisibot man an isip. Ginigiromdom co cun saen co nawalat o naibugtac o nawara an pad na may 100 na grado.

Harani na aco sa harong. Naenot na si bambi saco na nasa tungod mi. Pagsacat co sa harong, dagos dagos aco sa bag na yaon lang sa sala. Binutbot co an laog. Hanap an pad.

Harus iniluwas co na mga gamit co casabay an mga hangos na garo nilalapag nin rungaw na ayam. Nabasa na an iba por dahel sa turo can ganot. Can dae co nacua an pad sa bag, saca co lang narisa an casibutan sa cuarto. Nagcacapirang familiar an navocesan sa cuarto.

Ini an nagtulod saco para magsirip sa laog.

An enot cong naheling sa laog, iyo na an pad na natutongtongan. Nagduloc pacamang sa laog. Can harani na, harus dacmaon co na lang, naheling co si Darling na niraranggayan can mga nacapalibot saiya. Garo hiniheling man aco asin nag-ngirit ini.

"Oh, Bunso! Ano ginigibo mo jan?" hapot ni mama na nacahilay cataid si Darling.

"Digdi ca daw sa cataid co. Haloy ta ca nang dae na nacacataid."

Insigida an pagbuhat co. Mayo nang parapagpag sa tuhog. Nagsacat sa cama asin nagtaid ki mama sa tuong lado.

Yaon sa cuarto an duwang matuang tugang co asin tiyaon caibahan an aki nia na pinsan co. An tiyaon co palan an nacatungtong sa pad co.

"Hamag na 'yan, dae co pa nacua an pad co." Alagad comfortable aco sa cataid ni mama. Ogma aco na inapod asin pinataid saiya. Ini misqui mayo nin 100 na grado.

Nagsucsoc aco sa tagiliran ni mama asin kinugos an abaga caini. Napapirong pati aco sa pagmate asin pagtaid giraray sa mama co.

"Hoy, mapasuso na si mama mo. Hale na daw jan!"

Napabuclat aco. Sa tiyaon co an voces na idto.

Si mama, nagtagilid asin nagtalicod saco. Harus tinalicuran man aco nin kinaban.

Ahhhhh.. Haen si pad co.

(Subaybayan giraray sa sunod na semana).

Enot na luwas - Bunso 1

Ikaduwang luwas - Bunso 2

Ikatolong luwas - Bunso 3

Bunso 3

2010-10-30T18:52:00.000-07:00

((Ikatolong luwas - Octubre 30,2010)

Sa pagdalagan ko paluwas sa harong pasiring sa escuelahan, may kaogmahan na dae co macontrol, dae co mapugolan. Por dahel dae co pa aram cun pano maipaluwas ini hale sa boot, siring man ta dae co pa man

bistado an sadiri co, caipuhan cong magluwas, magrayo sa mga matang mausisa, asin magsolo.

Saro sa mga nanudan cong paagi, iyo na magpasiring sa haraning escuelahan na igwang mahiwas na playground. Afuera sa nagcacapirang nagcacawat nin basketbol asin ibang aki na nawalat na nag-aaragawan base, an mangno co sacuya an escuelahan, an panganuron, pati na sadiri, pag aco nasa tahaw caini.

An escuelahan, cun iisipon, baco talagang magayon na lugar para magtago o magsadiring momento. Sa cadaculaan caini asin locacion sa kataraid na barangay, harus may tawo sa laog can escuelahan piri-pirmi.

Alagad sa ngonian, caibahan co si bambi, an samong ayam nin nagcacapirang taon na. Labot co sa iba na macacaheling saco.

Ahhhh, si bambi. Nakikisumaro sa caogmahan co. Minsan nangangalas aco huli ta garo baga an ayam may namamatean man sa mga casaro nia sa harong. Cun maogma an gabos, nasa tahaw man 'yan nakikibali. Cun mamondo asin tuninongan gabos, nasa gilid man lang 'yan nacacurupo.

Suno ni bambi na hapiyapon an leog nia pati na an daghan. Pag ini ginibo, natiyaya pati an ayam dangan nagpipirong, mateng-mate an casiraman can hapiyap na maimbong asin magiroc.

Nagtucaw aco sa caduotan. Napagal baya sa pagdalagan. Nagtucaw man sa cataid co si bambi. Garo mapahapiyap. Pina-onrahan co. Nasunoon baga.

Dara can nagpupungay na mata ni bambi, nagiromdoman co si "Darling," an umboy sa harong. Dae man palan aco niribayan ni mama. Inapod nia pa man ngani liwat acong bunso.

Magayunon oro-otrohon an boses ni mama mantang nanambitan an apod sacong bunso. Garo si enot cong 100 na grado, binabalic-balican co. Sinisirip paminsan-minsan. Ninanamnam an especial na acomplishemento. An enot mananggad iyo an deficil malingawan.

Pano co malilingawan an momento idto cun duman nagpuon an pagtubod co sa sadiri na aco especial sa familia? Puon caidto, pirmi nang dacula an tinataong sira saco kun macacan, an cambal na batag sacuya man napapaduman, an daculang pandesal, an ibabaw can maluto, asin pag may datong si tatay, aco enot na nagcacaigwa. Gabos 'yan causa can 100 na grado asin apod sacong bunso.

Dagos acong tindog! Nagiromdoman co si pad na may 100 na grado. Saen co nawalat?

Insigida acong nagdalagan pauli. Suminunod si bambi. Naenotan pa ngani aco.

Mantang nagdadalagan, hadit aco na baca dae idto maheling ni mama. Naca-100 an bunso nia, giraray!

(Subaybayan an ika-apat na luwas)

Click here para sa Enot na luwas

Click here para sa Ika-duwang luwas

Bunso

2010-10-20T17:14:00.000-07:00

Ikaduwang luwas - Octubre 20, 2010

Haloy antes na mahali an culog causa can su dugi. Alagad mas haloy an durante can culog gican sa mga sugot na baco na acong bunso.

Caiba can pawarang nanudan ko nang apod saco, narisa co na pawara na mananggad an dara caining consuelo asin atencion para sa saco. Huna co puedeng tungcusan asin padanayon an pagigin bunso sa paagi nin pag-igot sa pag-adal, pagigin tultol sa harong, dangan mga A o 100 sa escuelahan. Dati orogmahon sinda sa grado co.

Ngonian, harus mayo nang interisado sa mga acomplishemento asin ginigibo co. Mas maculog. Huli ta nagtuturog na aco sa hapon. Nagchichinelas na aco pagmahilig sa harong. Naghuhugas camot pagmacacan na. Nagcacarigos asin nagpupopo na nin solo. Nagbubulos nang solo. Nacacapatindahan na.

Alagad harus mayong camanungdanan ini puon can mag-abot an umboy sa harong. Si mama dae na nagtataid saco. Pirmi nang cadurog an umboy, magbanggi man o aldaw. An mga tugang co, sugot na lang na nacucua co hale sainda.

Siisay na aco? Ano na aco?

Deficil an magsurat susog sa linyang azul asin pula. Deficil man an magbasa nin English. Minsan tinutoom co na sana.

Sarong aldaw, sacong naisurat an halabang pangaran co sa tamang linya. Tinawan acong A can maestra. Aco an enot na nacagibo sa clase. Ogmahon aco. Naisip co tulos si mama na ipaheling an gibo co. May huri pang gigibohon antes na mag-urulian.

Pagca-bell asin pagcatapos magpamibi, luruwasan na pasiring sa flag pole. Daralaganan sa puesto. Nagdadalagan aco ta mawot co nang mag-uli. Enda co sa iba.

"Halawigon man an bayang magiliw na ini," tuyaw sa sadiri co.

Pagcatapos na pagcatapos can flag retreat, siriblagan na. Daralaganan giraray sa kanya-kanyang gate pasiring sa pupulian. Saro aco sa nangengenotan. Por dahel ta harani lang cami sa escuelahan, madali lang acong nacaabot sa harong.

Nagcucuripas man acong nagsakat sa hagyanan. Nacubanan pati an ayam ming si bambi sa pagdatong co. Dagos dagos aco sa cuarto na cun saen yaon si mama, capot-capot co pa an pad na may gradong A.

Pagrani co, mayo si mama. Yaon lang an umboy na nacapatos nin puting lampin, puting bado. Garo turog. Ahhh, harus pirmi man turog.

Tuninongon an lalawgon. May buhoc na cadikit sa payo.

Ops, nagsicad. Naghiro-hiro an camot asin hawak. Mata na.. Nagbuclat an mata. Nacaheling saco. Garo mahibi na naman.

Nagpundo an paghangos co. Cabado. Dae co aram. Nagrani aco. Ginaprang an camot co. Gustong caputan. Nag-ngirit. Naogmang caputan camot co. Nag-imbong an camot co. Alagad nagpadagos an cabadong asin pugol cong hangos.

Mantang gogom an camot co can nag-ngingirit na umboy, may caibahan pang sicad-sicad, naggigian an paghangos co. Dikit-dikit nadadara can paghangos paluwas an anggot sa daghan co. Mayo na acong mandatang pagmati o ongis sa angel na caatubangan co.

Nahulog an pad sa salog.

Ginogom co man an camot nia, duwang camot. Magaya-gayang pagmate an nagpa-ngirit saco mantang naoogma man an umboy sa presencia co. Boot cong magpirmi sa cataid nia.

"Baco na acong bunso."

Anoman cayan. Iyo na ini an bunso, an bunso can gabos. May bunso naman aco.

"Oh Bunso, ano ginigibo mo digdi?" ngalas na hapot ni mama. Nacubanan pati aco.

Alagad mas nacubanan aco can apudon acong bunso ni mama. Mawot cong macasiguro.

Kaya nagsimbag aco, "Mayo man. Ano apod mo saiya, mama?"

"Darling," simbag ni mama mantang pataid nang mahigda ki Darling.

Dae na aco naghapot giraray. Gusto cong magdalagan paluwas. Natungtongan ko pati an pad na ipapaheling co kuta ki mama.

Mayong chinelas, nagdalagan aco pabuelta sa escuelahan. Suminunod saco si bambi.

Can yaon na aco sa tahaw can escuelahan, naghangos nin hararom sabay taram, "Bunso pa man giraray aco."

Nagpa-ikot-ikot si bambi saco. Caibahan cong nag-oogma an ayam.

(Subaybayan an ikatolong luwas sa sunod na semana)

Click here para sa enot na luwas

Blogomiks - Enot na patara-tara (Bunso)

2010-10-15T04:53:00.000-07:00

Antes can live TV asin internet, igwa nin komiks. Nagigiromdoman co caidto an TV, sarong semanang delayed. Caya radio asin komiks an nagpupugol can imaginacion asin centro can orolay-olay can mga joven asin cababaihan sa tindahan, escuelahan, o sa salog o sulong cun saen naglalaraba.

Ngonian, TV asin internet na an nagmamanejar sagcod nagfoforma can orolay-olay asin discurso sa online fora, escuelahan, tindahan o saudan.

Sa paagi caining blog, minawot co na buhayon an komiks-style na istorya. Satuyang apudon ining - blogomiks. An format can blog uyon sa komiks-style na puedeng cada semana may aabangan o susubaybayan. Ini an sacong objeto sa enot cong blogomiks - an titulo, Bunso.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Enot na luwas (Octubre 15, 2010)

Bunso

Ugto caidto, cacaretira lang can clase sa enot na grado. Haranihon lang an harong mi sa escuelahan caya dae na aco hinahatod o sinusundo arog can mga caclase co.

Mientras na padatong ako sa harong, nasabatan ko an sacong tugang na nagcucuripas pasiring sa kataid ming harong.

“Baco ca nang bunso.” Dangan nagdagos dagos palaog sa kataid mi. Ka Mamang Tanang na sacong lolahon asin bantugan na parteria sa banwaan.

Mayo acong pagca-aram cun ano nangyayari. Alagad namatean ko an sugot na dara can pagcawara can pangaran na nanudan ko nang maaco na aco. Sa anom na taon, aco an bunso. Baco lang sa sacong familia, cundi sa kataraid mi, an apod saco – bunso.

Nag-init an payo ko sa caugtohan can saldang. Naggabat an sacong saclay na bag bigla. Harus duminucot an chinelas ko sa nacacapasong tinampo.

“Saen ako maduman?” Mawot ko nang mag-uli ta nag-aagrutong na an sacong tulac. Alagad an sacong panghimangno sa kataid mi iyo an nagbubutong saco parani sa casiributan. Dae naghaloy, sarong halawig na hibi an padagos na nagcudot sa sacong daghan.

Sarado an puerta can harong. Nacatangro ako sa atubangan can puertahan can nagbucas ini. Nagluwas an sacong tiaon. Can nahiling aco, an sabi, “Uli na daw. Dae ca puede digdi.”

Nag-uli aco na may culog boot. Tadaw ta dae ako puede duman? Gabos yaon duman.

Ipapaheling ko kuta ki mama an 100 kong gibo. Sagcod may A pa ako sa writing.

Ibinagsac ko an magabaton cong bag pagcaabot-abot sa harong. Dangan nagdagos sa cocina. Nagtucaw sa sacong puesto. Alagad mayong maserbi saco. Orog nagculog an sacong boot. Orog na nagutom aco.

“Baco ca nang bunso.”

Gusto cong maghibi. Alagad siisay madangog saco. Mayong tawo. Nagsosolo aco.

Pero ngonian, dae aco natatacot misko solo aco sa harong. Maraot an hiling co sa caldero. Angot ako. Maculog boot co. Cun may matatacot man, dapat an caldero baco aco.

Luway-luway kong binucasan an caldero, nagcuang cuchara dangan nagluwag sa enot na ves. Aram co an ibabaw can sinapna priming itinatao saco ni mama o can mga tugang co. Ngonian, ako an angluwag sa sadiri cong maluto. Dangan, inangat an tacop can caserola, may inon-on na sira. An pinacadacula an para sa saco. Madaling macua an daculang sira can camot.

Maray ta mayo si Mama ta cun dae maaangutan aco ta nalingawan cong maghugas nin camot antes na magcacan. Mayo man tawo caya kinamot ko na an pinacadaculang sira sagcod ibinugtac sa plato. Siring can nahihiling co sa iba, nagcuchara aco nin nagcacapirang sabaw.

Dangan nagcamot. Enot na hungit. Icaduwa, icatulo; dae bale nang ngumoc, mayo man maaanggot. Dangan, may namatean aco sa ngaragcag ko. Dugi! Niluwa co gabos na maluto asin sira sa plato. Nagsarok nin tubig sa tapayan. Umininom. Nagluluruha na aco. Pero dae aco naghihibi. Harus nagbuburulos an iniinom co paluwas sa mata.

May uminabot sa harong. Can nahiling acong luhaan, an sugot saco, “naghihibi ca ‘no? Apisar baco ca nang bunso.”

Padagos acong nag-iinom nin tubig para mahali an dugi na nagsapging sa ngaragngag co. Alagad padagos man an sugot can sacong tugang, “naghihibi yan ta baco na siyang bunso.”

Orog na buminulos an mga luha co.

(Subaybayan sa sunod na semana)

Click here para sa ikaduwang luwas

Tricentenario ni Ina

2010-09-15T14:45:00.000-07:00

Viva la Virgen!

Trescientos na taon na yaon sato si Ina. Arog kita cayan capadangat can Cagurangnan, pinamate sato an capanuan nin pagcamoot nia sa paagi ni Virgen Sta. Maria na yaon sato sa casagcuran nin panahon.

Gabos kita igwa nin ina o mama, minsan lang sa buhay ta. Namatean ta an pagcamoot hali sainda. Namidbiran ta an presencia nin maliputok asin maimbong na pag-ataman sa satuya. Pinadacula kita sa maray na paagi. Nagdusay nin labilabing sakit asin sacrificio para sa sato.

Daculon an puedeng ipasalamat sa satong ina. Masakit na mananggad na macabalos sa saindong gibo para sato.

An tataramon na ina o mama, pano-panong cahulugan para sa satong mga aki.

Can ako sadit pa, "mama" an nagpapacusog sako, sa diclom o arin man na nacacatacot na situacion. Mama an nasasarigan co. Cun aco maogma, si mama an mawot cong mabaretaan tulos. Cun aco man mamondo, si mama an nagsusurog saco. Pirming yaon para sa saco. Sarong gracia na minsan dae ako canongod, na mayo acong maibalos cundi siring man sa narecibe asin nanudan co hali saiya.

Ngonian, igwa kitang oportunidad na ipahiling asin ipamate ki Ina an satong caogmahan sa saiyang cafiestahan. Logod mapano asin mapatos kita nin saiyang orog na boot - na maparani sa saiyang Aki na si Jesus.

Sa paagi nia, ki Jesus.

Viva la Virgen!

//Resuene vibrante, el himno de amor
Que entona tu pueblo con grata emocion (2x)//
//Patrona del Bicol, gran Madre de Dios
Se siempre la reina de nuestra region (2x)//

Naga City Coliseum: Para ano ini 'yo saimo?

2010-09-09T16:21:00.000-07:00

Siisay mahabo sa magayon asin modernong bagay?

Nagiromdomon ko si fieldwork ko sa Masbate. Saro sa mga harong na nabisita ko, narisa ko an nagsosolong appliance sa harong - puting refrigerator. Pero an laog, mga plato, kutsara, tinidor asin baso. Tao daa sainda kan tiyaon na nasa abroad. Dae nindo ginagamit? Iyan, sarayan. Mahal kaya daa an kuriente. Ahhhh.. Sarong kaso nin magayon asin modernong bagay sa dae orog na mapapakinabangan na tama.

Can aki pa ako, nagiromdoman ko man si regalo sacong pantalon. Ogmahon ako can narecibe ko idto. Alagad, dacula asin halaba pa sya para sa sacuyang edad. Kaya nagpirmi idto sa irarom kan kahon nin halawig na panahon. Nalingaw na ngani ako cun casuarin ko enot na sinulot idto.

Ngonian an Naga City may bagong coliseum. Magayon asin moderno. Ogma an mga tawo. Alagad para ano ini saimo cun ica sarong Nagueno?

Habo kong mahiling ini maging refrigerator na an laog mga plato, baso asin cubiertos. O maging pantalon na dakula asin halaba pa para sato.

Logod handa an Naga asin Bicol para sa arog caining facilidad. Logod igwa nin totoong pangangaipuhan hali sa tawo para digdi. Bakong pangangaipuhan can nagcacapira.

Nagiromdoman ko si osipon can politico na nagcacampania.
Politico: Dakol akong ipapatugdoc para saindo; tinampo, punta, tulay.
Asistant: Boss, mayong salog digdi 'yo.
Politico: Pati salog, ipapatugdoc ko.

Logod mapakinabangan can kadaclan na Nagueno asin Bicolano y Bicolana an coliseum. Bako lang can nacacapirang may interes digdi.

SONA ni P-Noy: May asahan kaya an Bicol?

2010-07-22T17:21:00.000-07:00

Ini an enot na SONA ni President Noynoy Aquino na madadangog ta sa Lunes, Julio 26. Dacol an dapat atubangon. Kaipuhan ilatag an prioridad sa enot na taon, asin sa laog can anom na taong termino.

Ano an maasahan can Bicol qui P-Noy? Magigiromdoman na daculang capangganahan an itinao can mga Bicolano y Bicolana qui P-Noy can nacaaging eleccion.

Habo cun mag-asa na sana kita. Alagad dae ko mapugulan an sadiri na mag-asa ta nagtutubod aco na an bagong administrascion na ini magtatao nin paglaom sa maray na futuro can nacion. Pagcatapos na lupigan asin abusohon can nacalihis na administracion an govierno nacional, aco caiba an millones na Bicolano y Bicolana naglalaom sa maray, malinig asin responsableng padalagan can bagong govierno nacional.

Enot, mawot kong pacusogon ni P-Noy an publicong terciara educacion sa Bicol. Igwa nin nagcacapirang "state universities y colleges" sa region pero dae macacompetencia sa mga privadong universidad y colegio. Baco lang dagdagan an budget, cundi paorogon an "faculty development" asin facilidades. Educacion an major na dalan para macahawas sa pagtios asin maiheras an poder nin cadunungan. Nunca na mapaloco giraray sa mga poderosong asin daraculang tawo. Educacion an dapat itao sa tawo, orog na sa mga jovenes.

Pangaduwa, reforma sa agrario. An Bicol sarong agricultural na region. Dawa na ibinabalangibog na turismong lugar, an major na ikinabubuhay can mga Bicolano y Bicolano iyo na an pagtanom asin pag-oma. Haloy ng agrangay can mga paraoma an cadaehan nin sadiring dagang maooma. Haros bilog na buhay asin pirang generacion na nin paraoma an dae man lang nacatarok sa sadiring daga. Pirmi na lang nakikioma o nabubuhay sa aldawan na trabajo. Puede man mabago yan sa presenteng administracion.

Pangatolo, reforma sa administracion nin distribucion nin curiente. Puedeng repasohon an situacion can mga agenciang nagmamando can distribucion can curiente sa region. An major na objeto iyo na maibaba an tarifa nin curiente sa region asin maging efficiente an bulos nin curiente sa cada harong asin negocio.

Huring hirit, manonongod na garo na tawan atencion an federalismo. An 1991 Local Government Code nadeficilan na itulod an totoong decentralizacion can paggogovierno. Caipuhan may pagbabago sa padalagan can govierno ngonian. Ta cun mayo, halat na lang kitang mga Bicolano y Bicolana na magcaigwa nin sadiring presidente. Ini dapat oroyunan ta.

Giraray, dae kita mag-asa, pero ipa-abot ta ki P-Noy an pangangaipuhan ta asin pangangapudan ta sa totoong pagbabago.

An Cadicloman sa satong CASURECO Dos

2010-07-02T08:31:00.000-07:00

Can naipasa can Congreso an Electric Power Industry Reform Act (R.A. 9136) can 2001, dakula an paglaom siring can binabalangibog caidto can mga congresista asin senadores na mababa an precio nin curiente sa nacion. Siyam na taon na an nacacalihis, nagbaba mananggad an curiente ta?

Dae.

Imbes, padagos na naglalangcao an tarifa nin curiente.

Alagad may maray na naginibuhan an EPIRA para sa mga consumedores. Iyo na an masuway an mga tarifa sa apat na componaje; generation, transmission, distribution, asin supply. Inaapod ining unbundling can proceso cun pano nacacabot sa cada harong an curiente. Ini man nagcocoresponde sa mga babayadan can consumedores.

An carahayan caini iyo na mahihiling asin maaraman ta cun gurano an binabayaran sa cada componaje. Digdi man maaraman ta an ineficienteng componaje sa cada billing period. Mantang igwang Energy Regulatory Commission (ERC) na magmamando can mga tarifa asin maaprova can mga paglangcao asin pagbaba nin tarifa, an mga distribution asin supply sectores may cacayahan na magtaas nin curiente tulos misqui mayo pang bendicion can ERC.

An CASURECO Dos sarong cooperativa na suboot pinapadalagan can mga miembro consumedores. Iyo may mga director na nagrerepresentar can cada distrito sacop can CASURECO Dos, alagad bihira ining magconsulta sa mga miembro consumedores. Saro pa, National Electrification Administration an may jurisdicion digdi baco an Cooperative Development Authority (CDA).

Risado man sa babayaran ta sa curiente na halangcaon an singil hali sa distribution asin supply. An system loss na aram ta "given" na, pero dae man lang napupugolan maglangcao. Sa hiling co, iyo na an saro sa mga dapat bantayan can mga activong miembro consumedores.

An CASURECO Dos nag-eexister para sa mga miembro consumedores. Panahon na na para mag-operar ini susog sa interes asin carahayan can mga miembros. Reorganizacion an nahihiling cong maray para satong CASURECO Dos. An pagcabaranga can managemento asin demoralizacion can mga empleado sa saindong trabajo iyo an nagtutulod sa padagos na pagruro can servicio can satong cooperativa.

Tabi man, isuway ta an politica digdi. Pangenotan ta - kitang mga consumedores, may derecho na maki-aram asin magmando sa padalagan can satong cooperativa. Satuya an CASURECO Dos, dae ini caiwal. Ipagiromdom ta an saindang mandato asin funcion para sa satuyang pangangaipo sa energia.

Tubod ako na may win-win situacion digdi. Iyo na an CASURECO Dos magserve sa mga consumedores, baco sa nacacapira sana. Pag-olayan. Pagdiscuteran. Pag-oroyunan an icacarahay can cooperativa - maray na servicio, manonongod na tarifa, propiong representacion can mga consumedores sa managemento. Ini nagcacapirang sujestion sana. Mas dakol asin maray pa an naghahalat cun kita madangog sa lambang saro.

Sa cahaluyan, cun kita imvuelto asin may paki-aram, magiging totoong cooperativa an CASURECO Dos sa paghiro asin pagmaculog ta.

Ano ngonian cun Aldaw nin Catalingcasan Dos Mil Diez (Independence Day 2010)?

2010-06-14T08:23:00.000-07:00

Junio 12, 1898: Sarong macolor na momento sa historia nin Filipinas. Sa aldaw na ini nagdeclara si Gen. Emilio Aguinaldo nin catalingcasan sa camot can mga castila.

An declaracion dae nirecognizar can Espana y Estados Unidos por dahil an Filipinas cabali sa transaccion na nacapalaog sa 1898 Treaty of Paris. Sa transaccion na idto nagluluwas na binacal an Filipinas sa cantidad na veinte millones dollares can govierno nin Estados Unidos sa Espana. Cabali man sa controvercial Treaty iyo an Cuba, Guam y Puerto Rico.

Ciento doseng (112 years) taon na nacacaagi, an hapot, talingcas na mananggad kita sa camot can mga poderosong naciones arog can Estados Unidos, Japon, China, y dacol pa? Para saen an celebracion? Para magpicnic o outing? Para mag-ogma sa inuman asin cantahan? Para magparada? Para ibandera an accomplishmento can govierno?

Mala ngani sa tema pa lang, manlaen-laen na an nagluluwas. Igwang, Catalingcasan, Capanggangahan can Banwaan (Kalayaan, Tagumpay ng Bayan) sa Pilipinas, Bagong Iribahan, Bagong Bayanihan, Bagong Pagbabago (Bagong Pagsasama, Bagong Bayanihan, Bagong Pagbabago) sa New York, U.S., Sarong Lahi, Pilipino (Isang Lahi, Pilipino) sa Amsterdam, Holland..

Apisar sa celebracion na nagcacatiripon kita asin mayong trabajo, ano an importancia can celebracion can aldaw nin catalingcasan para sa sato ngonian?

Tano ta mawot ta magin talingcas? Igwa pa daw na nagpupugol sato para magin talingcas? talingcas sa ano? tano ta dakulon an nagsasacrificio para sa camawotan na catalingcasan? Dakol an nagpapagadan digdi?

Ica, kaya mo?

Can panahon nin mga Castila, an simbag madali sana. Kaya..

Can panahon nin mga Japon, dakol an masimbag na kaya.

Can panahon ni Marcos, giraray dakol an kaya giboho na magdulot nin buhay sa ngaran nin catalingcasan.

Sa panahon ngonian, ano daw an pwede na magtulod sato na kaya ta pang magsacrificio para sa catalingcasan? Ano pang ipaglalaban ta? Ano pang idedepensa ta? Kiisay?

Dakulon pang rason para ipadagos an pakikilaban sa pagdepensa sa catalingcasan. Dae na kita kaipuhan maghiling sa luwas can nacion. Idepensa ta an futuro can mga caakian asin banwaan sa camot can mga poderosong politico na nalingawan an catuyuhan can servicio publico. Ipagiromdom sainda na bako sinda an seserviciohan can namamanwaan cundi sinda an magservicio sa publico.

Sarong rason pa, caipuhan tang magin talingcas hali sa catiosan. Lintian, grabe an catiosan sa Bicolandia. Ini suportado can mga pag-aadal, survey asin observacion. Grabe man cun dae kita mapa-muda sa situacion na ini. Sa pagmaculog ta sa capwa, kaipuahn magmuda na kita para magimata an dapat magimata (mga politico na nagpromisa na servijan an casaraditan) asin iba pang nagbubuta-butahan sa miserableng situacion can mga Bicolano y Bicolana sa region. Masakit magcelebrar cun ocupado an isip sa cacacanon atsan, o pamasahe pauli o maagi sa tiendahan na pingacacautangan.

Dikit an oportunidad sato. Alagad nagtutubod ako na an oportunidad nacrecrear. May cacayahan man ini na magmultiplicar para sa beneficio can iba. Sige, magcrear kita nin mga oportunidad para magin talingcas an kapwa ta sa catiosan.

Dacol pang mga rasones cun tano kita magpadagos makipaglaban asin magcelebrar can aldaw nin catalingcasan. Sabi ngani cayan, dae pa tapos an laban. Dae pa cumpleto an catalingcasan. Ini pirming ipinaglalaban asin idenidepensa para sa carahayan can cagabsan.

Caiba nindo aco sa paglaban y pagdepensa can satong catalingcasan asin pag-improvar can cabuhayan niato bilang mga tawong may dignidad asin orgullo.

Presidente Noynoy Aquino III: Satuyang Lider

2010-06-09T17:16:00.000-07:00

Sa enot na pagcacataon despues can EDSA Uno, nagsuporta an mga Bicolano y Bicolana sa ganador na candidato para president asin vice presidente. An capangganahan ni Noynoy Aquino sa Bicol bakong cangangalasan para sa nacacasabot nin politica. Can 1986 snap eleccion, labi-labing sinuportahan can Bicol an candidatura ni Cory. Mala ta nagcacapirang Bicolano y Bicolana an nagtucao sa administracion ni Cory, yaon jan si Ramon Felipe, Luis Villafuerte, Joker Arroyo, asin iba pa.

Ano para sa Bicol an Noynoy-Binay administracion?

An duwa parejo hale sa oposicion. Mawot sabihon, pagbabago. Tubod ako na arin man na pagbabago apisar sa mga tawo takod sa matalikod na administracion, sarong magayon na promisa na pwedeng tungkusan.

Dakol pwedeng gibohon na maray. Gabos may idea kun ano maray. Si Noynoy may promisa sato - lilinigon an politica asin popondohon an corupcion. Tabangan ta si Noynoy. Binugtak ta sa puesto, satong suportahan saiyang kamawotan.

An boto ta dae nagtapos sa pagcagana ni Noynoy asin Binay. Minadagos ini hasta yaon sinda sa poder na serbihan an mga namamanwaan.

Buenas suerte Noynoy-Binay. Yaon kami digdi. Atubangon nindo asin pagtarabangan ta na mapacaray an satong banwa.

Ako Bikol: Ano na ngonian an sunod?

2010-06-03T07:35:00.000-07:00

Dakol an nangalas can nangengenotan sa partylist eleccion an Ako Bikol Partylist. Dae ako cabali sa mga nangalas ta aram ko na may capabalidad an mga Bicolano asin Bicolana na magcasararo sa pagtulod can sadiring partido sa congreso apisar sa mga elijidong representante sa cada distrito sa region.

Solidong mandato an itinao can mga Bicolano asin Bicolana sa Ako Bikol na nacaguno nin lampas sarong milion may cabanga (1,512,153) sa unofficial asin partial na pagbilang nin mga boto.

Por dahil caini, daculang responsibilidad asin halangcaw na expectacion can mga Bicolano asin Bicolana sa partido. Logod man magcomple mag-accion an partido sa mga pangangapudan asin pangangaipuhan can region asin Bicolano y Bicolana saen man sa runa can nacion.

Ini an sacong nagcacapirang sujestion sa partido.

Enot siguro sa gabos iyo na pacarayon an "website" can partido. Pwedeng gibohon na "interactive" para magcapagparticipar an mga Bicolano y Bicolana sa mga issue na may pagcalabot sinda. Ini an magiging lalawgon asin tulay can partido sa mga tawo na nagboto sa bilog na nacion. Pangaduwa, punan na an paggibo nin concretong programa para sa region asin Bicolano y Bicolana. Tabi man, dae mag-överlap" sa mga projects can mga representante can mga distrito sa region. An boto sa Ako Bicol can mga Bicolano y Bicolana panalmingan na may kakulangan an mga representante sa pagsimbag sa pangangaipuhan can mga constituentes ninda. Logod an Ako Bicol macaresponde sa pangangaipuhan na ini.

Puede man na pakusogon an mga programa sa pagpa-orog can cultura. Puede magsuporta sa mga parasurat sa Bikol na lenguaje asin mag-invitar nin mga bagong parasurat na magheheras can saindang camangnuan sa kinaban bilang sarong Bicolano o Bicolana.

Ako Bicol, Kita Bicol, Orgullo ko!

Lumoy can Pagcamoot

2010-05-27T05:03:00.000-07:00

garo kalamay na malapot-lapot
sa kamot mo mawot magdukot,
sinapna na nagsusurulay
sa labot nagsusurumpay
nin mga imahe can pangiturugan
na ika logod masumpungan, maabutan
ta saro man sana an satong dalan
digdi sa nagkakalakagang kinaban.

arog ako caini calumoy
puon can macaputan
an saimong camot,
puon can maparungan
an saimong hamot.

Bicol Vote: Saen Mapapaduman?

2010-05-04T16:52:00.000-07:00

Enot sa gabos, ano may Bicol vote mananggad?

May mga nasurat na manonongod sa Bicol vote. Kadakli nagsasabi na ini sarong "myth." Sa halipot na tataramon, dae totoo na may Bicol vote.

An katuyuhan ko iyo na patunayan na may Bicol vote sa pamamaagi nin historical, cultural asin political na paghiling.

Pupunan ko sa pagcorejir sa Bicol vote na ini bako sana nakalimiter sa Bicol region. An Bicol vote nacawarak sa mga Bicolano/Bicolana na nasa manlaen-laen na lugar sa Pilipinas, orog na sa Metro Manila asin Southern Luzon.

An mga Bicolano/Bicolana macusog an sadiring identificacion sa rehiyon asin lugar na ginikanan ninda, y lenguaje. Solamente sana an mga Bicolano an macacasabi na cun saen sinda hali, an sasambiton rehiyon, saka na lang isusunod an provincia o ciudad/banwaan. An mga ini an nagsasaro sa mga Bicolano/Bicolana saen man sa Pilipinas.

Dagos kita sa eleccion na. Maray na satong hilingon si mga nakaaging eleccion kan kita magpuon na magkaigwang "multi-party system" can taon 1987. Si mga nakaerinot na eleccion kaya, halos duwa sanang major na partido (Liberal asin Nacionalista) an naghahampangan sa pirilian political.

Can 1987 eleccion para sa senado, mantang inabri na an puerta para sa ibang partido causa can pag-introducir can "multi-party system", an mga partido kaidto na nag-aaragawan sa puesto bako na an tradicional na Nacionalista asin Liberal; cundi an LABAN para sa administracion asin Grand Alliance for Democracy (GAD) para sa opposicion. May mga nagkakapirang kandidato hali sa KBL loyalists, Partido ng Bayan, asin iba pang saradit na partido. Solidong pinagana can mga Bicolano/Bicolana si Victor Ziga na namugtak sa 18th posicion sa magic 24.

Can 1992 elecction, sinorpresa can mga Bicolano/Bicolana an nacional media can nagluwas na gana si Jovito Salonga sa Bicol. Digdi man sa eleccion na ini nagpuon sa maglaog sa entablado nacional si Raul Roco na nagkaica-19 sa magic 24. Dae na nacabali si Victor Ziga sa magic 24, pero nacabalik man si Francisco Tatad sa senado na nagkaica-22.

Can 1995 eleccion, digdi na itinulod na sarabay can mga Bicolano/Bicolana an tolong carehiyon sa senado (Roco - 2nd, Tatad - 8th, Honasan - 9th) sa magic 12.

Can 1998 eleccion, pinurbaran can mga Bicolano/Bicolana na ibugtak si Roco sa Malacanang, alagad dae nagtriumfo. Nautro ini can 2004. Pero pinahiling can mga Bicolano/Bicolana na sararo sinda sa saindang carehiyon.

An hapot, pano man idtong mga dae nanggana na Bicolano/Bicolana sa eleccion? Kaya ngani an apod sa Bikol can eleccion, "pirilian." An mga Bicolano/Bicolana tataong magpili. Dae sana ini nadadara sa mga sagin-sagin o dae nacacontribuir sa pagpaorog can Bicol. Saro sa mga cangangalasan cun pano ginana ni Salonga an mga Bicolano/Bicolana. Sa hiling ko, si Salonga sa gabos na mga candidato can 1992 iyo an magpapaorog sa Bicol huli ta sa saiyang malinig asin pusoanon na politico na nakipagsuwayan sa dictador.

Por dahil sa resulta can mga nacaaging eleccion asin cultural y political na pagmangno can mga Bicolano/Bicolana, an Bicol vote lientad na totoo.

Ngonian na may Bicol vote na mananggad, saen ini mapapaduman? Mayong Bicolano na nagdadalagan para presidente huli ta sa pag-atras ni Chiz Escudero. Sa hiling ko, mapapaduman ini sa tawong may malinig asin pusoanon na paninindugan contra sa sala, para sa kasaraditan asin kagabsan. Arog ni Cory (1986), Salonga (1992), asin Roco (1998 y 2004), an Bicol vote mapapaduman sa malinig na tawo, mayong digta, asin pusoanon. Cun siisay man yan, tama ka sa iniisip mo.

Baliong Salog (Para ki Tatay)

2010-04-17T03:55:00.000-07:00

Aram sa lugar mi na an ama ko sarong carpintero. Sarong profesion na may kakayahan na magtransformar nin bagay para maging capakipakinabang o magcrear nin magagayon na bagay hali sa simpleng ginicanan.

Nagcacaigwang forma an cada caputan nia. Ining kakayahan dae lang limitado sa saiyang mga camot. May paagi man an saiyang mga tataramon para iforma man an buhay can nagdadangog saiya, orog na an saiyang familia. Siring man sa saiyang mga gibo sa camot na may darang kamanungdanan, sa saiyang mga tataramon may darang adal sa mawot na magdangog caini.

‘Yan si Tatay. Miski nagretiro na, nasisibot pa man giraray an isip asin camot sa pagpakaray can harong mi na dae matapos tapos an patrabaho. Garo baga sarong mission na nia sa saiyang buhay asin familia an mahiling an harong nia tapos siring sa pangitorogan nia na mahiling kami tapos gabos sa pag-adal.
May sugot ngani kayan, nagpaparatrabaho daa an carpintero para sa ibang harong, pero an sadiring harong nangangaipuhan man nin siring na trabaho. May gira nin katibaadan an sugot na iyan.

Mamondong sasabihon ko na parejas na dae nia na mahihiling na matapos an harong asin an mga aki nia sa pag-adal.

Kasurung-taon sa bulan can pagcelebrar nia can cumpleaño, ininvitar ako ni Tatay na magbisekleta kami pasiring sa baliong salog. Mawot niang visitahon an daga na winalat saiya can ina nia. Saro pa, may aqui siang naca-agom asin naca-istar na sa baliong salog.

Sa edad na sitenta y uno, si Tatay nahilig sa bisecleta para sa ejersecio nia. May rayuma kaya. Mas narayray daa pagmate nia pagnakaka-ejersecio cia.
Aldaw na Domingo kaidto. Nagsubli akong bisekleta sa amaon ko dangan nagderecho na pasiring sa baliong salog. Nagsunod si Tatay.

“Luway-luway sana kita, Noy.”

Miling carpintero, aram nia na an tamang “pacing,” para magconservar nin kusog asin tama lang sa oras. Mala ta garo sana naglalakaw an kaskas can pedal mi. Apisar joven pa ako, napupungot ako sa dalagan mi. Mga alas siete nin aga pa lang kaidto. May sirang na an saldang alagad presco pa an huyop can duros na nagsasabat sa pisngi ko. Iba talaga an duros Maylaud.

Nahiling ko an tamang “pacing” ki Tatay. Pagbakante sa oras asin nasa harong sana, namansayan ko cun pano ini magkatam. Enot papatagilidun an kahoy asin sisiripun nin sarong mata an ibabaw. Tapos, ihihigda na an kahoy saka kakatamon. Luway-luway na pag-idot can katam sa ibabaw. Saka sisiripun giraray. Mga nagkakapirang beses ini ginigibo nia. Binabaliktad, ino-utro. Luway-luway na pigninipisan an kahoy hasta magin lapat sa sukol nia.

Pag-abot ko sa highway, nakadangog akong kurahaw sa likod.

“Sa gilid sana kita, Noy.”

Arog can ibang carpintero, tuninong asin simple lang magtrabaho si Tatay. Cun mapuepuede, dae matahaw para ibandera an saiyang trabaho. Mas gusto nia an magtrabaho sana nin mayong gayong pataranta.
Aram ni Tatay an manonongod na trabahohon. Dangan gigibohon nia an manonongod susog sa napag-olayan. Pagnaandam na an gabos, mga “tools” na lang an madadangog. Senyales na nagpupuon na an trabaho saen man na gilid na puede trabahohan.

“Hapit kita ki Mama.”

Saro sa nanudan ko ki Tatay iyo an importancia can familia. Can dos mil dos nagadan si Mama, ina ni Tatay. Bilang iyo an matuang aki na lalaki, an bilog na pagbisto asin pagrespeto sa ina nahiling ko ki Tatay. Ako bilang bunso sa mga lalaking magturugang, siring man kayan an dinakulaan ko na paghiling sa ina co.
Sa atubangan can lulubngan puminundo asin nagpamibi. Inarog ko man ginibo nia. Dangan nagluwas na kami sa camposanto, derecho sa baliong salog.

“Tino ka sa mga masasabatan o maaagihan ta.”

Dacul cabisto si Tatay. Mala ngani ta dikit dikit, may catinuhan sa naaagihan mi. Mayo akong aram na kaiwal ni Tatay. Basta kaya magpaciencia, hasta kaya maggibo nin paagi na dae magkariribuk, ‘yan an paagi ni Tatay. Bako lang sa habo nia an kariribukan, dae sia nagtutubod na may maray ining kaaabtan.

Can nacabalio na kaming tulay, presco asin magayagaya an capalibutan. Hararayo an distancia can mga harong sa cada saro. Alagad cada harong na maagihan na may tawo sa luwas, nagpapaaram si Tatay,

“Makiagi po.”

Gabos kita nagbabaklay sa kanya-kanyang dalan. Naoogma ako ta sa aldaw na idto nakaibahan ko si Tatay sa sarong dalan minsan sa sakong pagbaklay. Nanudan ko ki Tatay an halaga can “moment” na nahiling mo an sarong lugar o nasumpungan mo an sarong tawo sa pag-agi ta sa kinaban. An nakagamot na sa sarong lugar lalo na an mga gurangan, masuerte sinda ta nakua ninda an saindang sadiring lugar. Kaya dapat kita magpaaram sa pag-agi ta.

Pina-enot ko si Tatay nin pirang metro. Mauka an dalan kaya sinisibot kaming maghanap nin patag na maaagihan. Narisa ko kun minsan kami nagkakasuruwayan sa inaagihan, mas sarama an inaagihan nia kesa sako. Kaya palan ta mas abante an pagmansay nia sa puedeng agihan. Apuera can posibleng agihan na nasa atubangan nia, sinususog nia an mga posibilidad na bakong gayong mauka.
Narisa ko man na may cusog pa an cada sicad sa pedal na garo baga aram na nia an saiyang padudumanan. Garo baga nahanap na nia an saiyang lugar asin pasiring na sia duman. Narisa nia man na maluya na an padalagan ko, kaya nangenot na sa iniisip ko.

“Duman na kita pahingalo.”

Halangcao na an aldaw. Mayong limpoy sa calangtadan na puedeng masirungan. Dikit an mga cahoy ta puro kaoomahan an nasa walang tangod dangan sa tuo. Solamente an nagkakapirang harong asin an dalan na inaagihan mi an nagputol sa surusurumpay na kahiwasan can oma.

Digdi ko nasabutan an paglamag can cabotan can hawak – magpahingalo. Asin aram na ni Tatay cun saen sia mapahingalo, sa baliong salog.

“Digdi na kita magpahingalo.”

Pagcadatong mi sa daga can ina ni Tatay, nagluya luya na kaming padalagan. Pasadit naman pati an dalan na samong inaagihan. Pinaenot ko na si Tatay. May harong kaming namamaanan sa eri-enotan lang. Mayong sabi sabi pero aram ko na kun pasaen an direccion can padudumanan mi. An harong harani sa daga ni Mama. Pagcatapos mabisto an cagsadiri can harong, pinadagos kami asin pinatucaw. Nagca-iristoryahan. Nagpacacan nin merindalan an cagharong. Naglawig an iristoryahan. Si Tatay madaling magin comfortable sa kaolay asin lugar. Narisa ko ki Tatay na may hararom na kamawotan na magconectar sa tawo asin lugar. Kaya madaling magin amigo o “fren,” siring can arapudan ninda can nagkakapirang cacontemporańo nia.

Halawig man si pig-agihan mi para macaabot sa baliong salog. Risado ko sa hangos ni Tatay na kaipuhan na nia nin pahingalo. Asin ogma ini na may kaolay. Mantang padagos an iristoryahan, an isip ko naenot na pauli sa banwaan ta halangkaw na an saldang. Hadit ako sa viaje mi pabalik. Pero nahiling ko an lalawgon ni Tatay, mayong kahaditan, campante sa sitwasyon, asin garo lang nasa harong. Duman na ako naogma, nagging campante asin nawara an kahaditan.

Si Tatay nasa baliong salog na, ogma na.

Osipon ni Mâmâng Aring

2009-11-10T01:08:00.000-08:00

“Mâmâ, ika na bahala ki bunso,” kurahaw ni tatay sa dakulang harong.

“Sige, ingat kamo.” An simbag hali sa laog kan harong.

Pighihiling ko sinda mama asin tatay na paparayong nakatalikod. Dae na man lang sinda nagsalingoy sako. Narisa kuta na ninda na gusto kong mag-iba sainda sa huring asin pugol na pakiolay. Dawa aram ko na dae sinda madadara sa hibi, balingaw, asin paglitong ko, tuod na ako maghibi, magbalingaw, asin maglitong na minsan logod dae ko na aram kun ano an gusto o hagad ko.

May nagluwas hali sa dakulang harong. Si mâmâ, may darang sigid na gihoy. Sya an ina ni tatay. May sisenta anyos na siguro si mâmâ, balo na. Pigsabat ko asin kinua an kamot na itinangko ko sa angog ko. Nagsosolo lang sa harong si mâmâ. Sabi ni tatay, maisog si mama, dae natatakot miski solo sana sa harong.

“Mâ, anong kakanon?” Enda man ta pagkatapos ko maghibi, hanap ko tulos kakanon. Nakakagutom man talaga an pagbalingaw, huna lang ninda.

“Sa lamesa, may balisuso duman.”

Kaskas akong nagpalaog sa harong. Puro kahoy an harong ni mâmâ. Bago makalaog, masakat sa hagyanan na nagraragitnit kada lakdang. May sarong tangga ngani sa tahaw na tagilid na. Sirip an sirong kan harong sa tagilid na tangga. Madiklom an sirong, may pirang siyo na naghahanap nin matutuka. Kan madangog an pagsakat ko, nagdaralagan sa kadikloman kan sirong. Pagkasakat, mahihiling na an sala sa wala. Sa tuo, an mga tsinelas kan mga tawo na nasa laog kan harong. Yaon palan si manoy Maning asin manoy Lino. Sa tungod kan hagyanan an lanob na may mga retrato kan mga kamagurangan ni mâmâ. Nakangirit pa dawa mga gadan na. Sa likod kan lanob, an kwarto ni mâmâ. Pirming sarado an pintuan na tinatahuban kan pink na kurtina. Mahiwas an sala ni mâmâ. Hiling-hiling an tinampo sa luwas asin an bulod Isarog na nasa harayo. Dakula kaya an bintana na tinutulod mi lang kun bubukason. May mga nawawarang tisa sa bintana ta ginagamit ming panggira sa kikian. Magayon kaya an gira kaini. Enda ko kun nagmamangno si mâmâ kan mga nawawarang tisa sa bintana.

“Bunso, tadai si manoy Lino mo. Turog pa kaya,” pakurahaw na tugon ni mâmâ na nawalat ko sa baba.

Masiram an balisuso na luto ni mâmâ. Duwa lang na balisuso an kinakan ko. Pagkahugas ko nin kamot, nagluwas naman sa kwarto si manoy Lino, an dose anyos na primerong pinsan ko. Padiklom na sa luwas. Kaya pinailaw ni manoy Lino an fluorescent pero dae naglaad.

“Hamag na Casureco ni, mayo na naman kuryente.” Pagkahiling sako biglang , “Ow, may bisita kita. Hala, mayong kuryente,” Patakot sako ni manoy Lino. Yaon naman si mâmâng Aring kasunod nya si manoy Maning na basa-basa sa ganot palaog sa harong hali sa pagbabasketbol. Diretso ini sa kwarto na kataid kan kwarto ni mâmâ.

Si mâmâ diretso man sa cabinet. May kinuang gasera asin nilaag sa lamesa kun saen nagkakakan nin balisuso si manoy Lino. Dinukot ni mama an posporo sa bestida. Sinibritan ini asin naglaad na an palibot.

Paborito kong pwesto an dakulang bintana sa sala. Tānaw an bulod Isarog. Maray pa an Isarog ta dae ako binabayaan.

“Haah!” pakuban ni manoy Maning sako.

“Ay, lintian na ini! Pumundo na kayan,” saribad ni mama ta sya an nakubanan. Nagngiririt sinda manoy Lino asin Maning sa reaksyon ni mâmâng Aring. Biglang nagrani si manoy Maning ki mama asin kinugos ini. “Si mâmâ man daw.”

“Pumundo na baya Manuel ta iiniton ta an maluto,” padulag na sinabi ni mâmâ pasiring kusina, sa may likod kan dakulang harong.

Magtugang sinda manoy Maning asin Lino. Parehong sugot sako pati ki mâmâ alagad dae ko man iniintindi. Mas click an sugot ninda ki mâmâ. Sinda kaya an mga matuang makuapo ni mâmâ kaya nakakaarog sinda kayan. Kun magsuba, grabe ki mâmâ.

Atenista si manoy Maning. Arog man kan ama nya na si uncle Eddie. Si manoy Lino, magiging atenista man sa laraogan. Si tatay, iyo man. Malamang masunod man ako. Dae ko aram alagad maogma ako pag nadagos ako sa pag-eskwela sa Ateneo.

May narisa kaya ako ki tatay, sa tiyo ko asin ki manoy Maning. Gabos maogmang kaibahan, masinuba, maistorya, magalang asin may pagmakulog asin mapinadangat sa mga kamagurangan.

Mala si manoy Maning uto sa kusina. Kaistoryahan si mâmâ. Dangog ko pa an ngirit ni mâmâ asin manoy Maning. Padagos man sa pagkakan balisuso si manoy Lino sa lamesa.

Sa luwas, padikit na an mga tawo sa tinampo. Sa isip ko, hinahalat ko pag-abot ninda mama asin tatay.

“Hoy bunso, dae daw mauli an tatay mo kaya dae ka na magparahalat dyan. Baka iba an mahiling mo dyan. Hala!” sugot ni manoy Lino.

Nagsusurom-surom na. Halos dae ko na mahiling an Isarog. Madiklom na an palibot. Mga gasera asin kandila lang an nagtataong liwanag sa mga harong.

“Karakan na kita!” May darang sarong bandihadong maluto si manoy Maning. Kasunod nya si mâmâ na an dara gasera.

“Hoy Lino, kua na daw mga plato asin tubig. Amay kita maturorog ngonian.”

Mientras na nagkakan kami, si manoy Maning an bangko sa iristoryahan. Maogmang magdangog sa mga istorya nya. Garo si mâmâ. Nakua siguro ni manoy Maning an talento sa pag-istorya ki mâmâ.

“Si mâmâ naman mag-istorya,” suhestiyon ni manoy Maning. Dae lang naggirong si mâmâ. Pighiling kami saro-saro. Mas haloy lang si hiling sako. Nagkurutob-kutob an daghan ko. Saka.

“Sige, tapuson na muna nindo an pagkakan.”

Eksakto man sarong hungit na lang ako asin tapos na. Kanya-kanya kaming dara nin plato duman sa banggirahan. Tapos balik tulos sa lamesa.

Kinua ni mâmâ an sarong gasera asin hinayop. “Hooo. Yan tipid kita sa gas.”

“Lino, pintui na daw an pwertahan sa atubangan. Manuel, ika man sa likod.” Kan mayo na an duwa, pighiling giraray ako ni mâmâ. Garo nagdaralagan an mga kino sa daghan ko pasiring sa tulak. Pagmate ko naglalataw-lataw ako sa diklom.Pirmi na lang pagmaistorya na si mâmâ.

Mientras na nag-iistorya na si mama, nasisiripan ko an dakulang bintana sa sala. Bukas pa. Duman naghahali an duros na nagpapabayli sa laad kan gasera. Malipot an duros hali sa bintana na to. Isip ko pwede maglaog an siisay man sa bintana miski halangkaw ini hali sa luwas. Garo ngani may namamate na akong nagsisirip sako sa labot kan bintana na kunuanan mi nin tisa. Pighihiling lang ako. May mapulang mata. Naghahalat tiempo. Aram ko.

Pusoanon

2009-11-10T00:20:00.000-08:00

Saro sa mga magayunon na tataramon sa bicol- pusoanon.

Can aqui pa aco, an mga osipon can mga gurang manonongod sa pusoanon na lalaki (mawot kong tawan duun na an lalaki digdi saclaw man pati babae; kaya ginamit ko an namomotan imbes na babae) . Binagtas can lalaki an lawod sa tahaw can cadikluman para isalvar an saiyang namomotan. Inatubang an mga aswang asin nalugadan sa pakikilaban. Dae nag-untoc sagcod macaduman sa lugar asin macua hali sa peligro an saiyang namomotan. An rurok kan istorya iyo na an paghilingan can lalaki sa namomotan nya, – “Uya na aco.”

Para saco, duman nagtatapos an osipon. Magadan man an lalaki o mabuhay man sya caiba an namomotan sa halawig na panahon, dae na aco interesante. Nacua co na an boot can osipon.Hilingon ta an tataramon na pusoanon. May sarong tataramon man kita na pigcoconsiderar na cabaing kan pusoanon; iyo na an maisog. Alagad may kararuman an pusoanon na dae marururip can maisog.

Marereparo ta na an ugat kan pusoanon iyo na an puso – sa Ingles, heart; sa Espaňol, corazon; sa Frances, cœur. Hilingon ta an tataramon na pusoanon sa Ingles (courageous or brave); sa Tagalog (matapang); sa Espaňol (valiente); sa Frances (courage). Solamente sa mga nanambitan kong lenguahe, an Frances, parehas ta, an may pacutsada sa puso can tataramon ninda para sa pusoanon. Hmmmm… kaya siguro an mga Bicolanos mga romantico man.

Ngonian ano mawot sabihon kaini? An puso iyo an mayo sa lalaki na maisog, sa matapang, sa valiente, asin sa courageous can Ingles. Mas pa sa kusog, mas pa sa tarom, mas pa sa dakul, mas pa sa dakula, mas pa sa peligro, mas pa sa ngonian; iyo na an pusoanon.

Cabaing kaini an pagcamoot. Garo sa pag-iilusyon, an pusoanon sana an minatrayumpo sa huri siring man sa mga osipon. Alagad sa osipon pati na sa totoong buhay, kaipuhan may obheto an hiro, actividades, o buhay can pusoanon. Dae sya basta sana minasuong. May nagtutulod asin nagpupuersa sa pusoanon. Mawaran man nin kusog, dakula asin dakul man an kaatubangan, peligroso man an sitwasyon, masakit contrahon an pusoanon. Dara can danay na pagcamoot, caiba an pagtubod sa karahayan asin katanosan, dangan an promisa can futurong magayon, sagkod an puso padagos na nag-iibot-ibot, mayong lawod o aswang na makakapugol sa pusoanon na puso.

Saro man sa magayunon na pelicula na nadalan co iyo na an “braveheart.”

Camanungdanan can SONA sa mga Bicolanos

2009-07-27T23:45:00.000-07:00

Kasuogma, iprenesenta ni GMA an "State of the Nation" sa Congreso asin publico. Ini an huring SONA pagcatapos nin walong taon na nasa puesto bilang presidente. Arog can inaasahan, ibinandera ni GMA an mga maray na nangyari sa nacion sa huna nia na cagibuhan nia. Puede man na tawan ta sia nin credito para jan. Sige na logod.

Bilang Bicolano, ano man an camanungdanan sako can SONA ni GMA? Garo baga dae man lang nanambitan an Bicol. Lalong nagpararom can sakong kutob na dae importante an sakong region sa nacional level. Haloy na ining mato-mato can mga nakaerenot pang Bicolanong critico can clarong capabayaan can gobierno nacional sa Bicol. Kaya dae masakit isipon na an Bicol saro sa mga grabeng nagtitios na lugar sa nacion.

Aber, puede man magmencionar nin mayor na proyecto nacional digdi sa Bicol? Sige daw..

Siring can dati, kaipuhan tang magpursige sa paagi can satong sadiring ganot, kamot asin diskarte para mabuhay nin desente. Arog man can caaraman can haros kagabsan, mayo kitang maasahan sa gobierno nacional - alagad pamumulitica.

harani na pati an elecion. Tabi man, tawan tang dignidad an satong decision. Pilion ta man tabi idtong magdadara can boses ta asin macacaibahan ta sa paghorna nin Bicolnon na pagmangno asin pag-iisip. Bako idtong nagsasagin-sagin na Bicolano.

Kita asin an Chinelas

2009-07-23T23:51:00.000-07:00

An tsinelas may kapareha, wala o tuo, tuo o wala. Magkaibahan sa pasiring paduman, miski ano an kaabutan. Pagnaglalakaw may nahuhuri, may naeenot alagad kasunod tulos. Pagnagpapahingalo magkataid, bakong harayo ta kun nawawara an saro, an nawawalat namomondo. Mayong kamugtakan, mayong mapaggamitan. Aanuhon an kabaak, sa gilid nakakaherak. Sindang duwa, tuo o wala, iyo man an bagay talaga. May istorya, may halaga. Sa banggi kun mapirmi, sa aldaw kun malakaw. Kada lakad may padudumanan, siring kan paghali mo ngonian. Kun dae na man kita magkakadukayan, kun saen an satong kakaabtan. May agang maabot sa satong paglibot-libot saka ta lang masasabot – arog kan tsinelas marikas napapaspas, arog ta man may kasagkuran, alagad nungkang lingawan; ako oika, tuo o wala, may kapareha.

An Puon..

2009-03-19T20:25:00.000-07:00

Sa tahaw can cadikloman sa cadlagan, may nagkikirikiting liwanag. Sarong babae an mahihiling na nag-uucag gamit an putol na kahoy sa danao. Nagcacalakaga an danao. Sa cada buswak nin init, may caibahan na aso na nafoformang hayop, tawo, cahoy. Manlaen-laen na forma an nagluluwas sa cada tigok nin init hale sa iraraom can danao. Sa gira can cahoy, nagpupuon an aso. May halipot na ucag, may halawig na ucag. An mga nafoformang aso nag cacabuhay asin naghihiro sa layaw can duros. May babae asin lalaki na naforma asin nagsiring sa cadikloman, nawara pero may mga nagcacaraluskos sa cadikloman na nagpapatotoo na yaon sinda. Dacol na forma an nagluluruwas asin nagcacaburuhay...

Ini an puon..

can osipon..

bibicolon ta..

ta ini haling bicol..

finorma sa bicol..

para sa gabos..

dagos!