. . . . MALİYYƏ HƏYATIMIZDA . . . .

Balaca dostum, iqtisadi fəaliyyətləri ayrıd edə bilərsən?

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 20 May 2015 17:23:00 +0000

PUL QAZANMAQ ZƏKASINI NECƏ İNKİŞAF ETDİRMƏLİ

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 23 Apr 2015 18:29:00 +0000

Zəkanın fərqli növlərinin olduğunu hamımız eşitmişik . Sizcə pul qazana bilmək bir qabiliyyət ola bilərmi?

Bəli, qabiliyyətini istifadə etmədən pul qazanmaq şansı heç kimdə ola bilməz. Məsələn, bir həkim diplomu olduğu üçün deyil ,diaqnoz qoyub müalicə etmə qabiliyyəti olduğu üçün pul qazanır. Bir mühəndis diplomu olduğu üçün deyil, layihə yazıb və tətbiq edə bildiyi üçün pul qazanır. İnsanların diplomalarına deyil, qabiliyyətlərinə pul ödənilir. Diplom yalnız bir adamın hansısa qabiliyyətə sahib olduğunu sübut etmək üçün bir vasitədir ki ,iş həyatına başlayarkən gərəkli olur ,davamı isə hər kəsin qabiliyyətlərindən asılıdır.

Hətta illər əvvəl çox təsir edici bir film izləmişdim. Kiçik bir qəsəbədə kimsəsiz uşaqların da sığındığı bir klinikada həkimin köməkçisi bir uşaq vardı. Illər keçdikcə uşaq digər həkimin yanında əməliyyatlar etməyə belə başlamışdı. Sonra bir gün həkim ölüncə uşaq ətraf mühitin də qatqısı və dəstəyi ilə o həkimin yerinə keçmiş, klinikanın fəaliyyətini davam etmişdi, tamamilə təcrübəyə söykənən medikal məlumatla. Söhbətin qabiliyyətdən getdiyini anlayırsınız yəqinki. Mövzumuza dönək .

Bu mənada pul qazana, pulu idarə edə bilmək də başlı başına bir qabiliyyətdir. Pul qazanma qabiliyyəti məlumatla deyil tətbiqlə inkişaf edir. Günümüzdə müxtəlif məlumatlar almaq çox asandır.. Amma əsl qabiliyyət məlumatı yaradıcı tətbiq edə bilməkdir.

Investisiyanın universal qanunlarından, fərdi büdcə texnikalarından, zənginləşmə statistikalarını, dünyadakı zəngin insanların pulu istifadə vərdişlərindən görəsən neçə nəfərin məlumatı var?. Borçlarınızdan xilas olma, zəngin olmanın riyaziyyatı, uşaqlarınıza zənginliyin qaydalarını miras buraxma kimi texnikaları bilirikmi?. Necə olursa olsun pul daha yaxşı necə istifadə etməniz lazım olduğunu bilirsinizmi?

Benjamin Franklin, John Davison Rockefeller, Henry Ford, Sam Walton, John PIERPONT Morgen, Warren Buffet, Bill Gates, Paul Getty, Aristotle Onassis, Walt Disney, Soichiro Honda, Donald Trump, Conrad Nicholson Hilton, ölkəmizdən Vehbi Koç, Sakıp Sabancı, Nejat Eczacıbaşı, bu zəngin və uğurlu insanların həyat əhvalatlarını bilirsinizmi?

Bu şəxslərin uğur hekayələrinin hər birində onları digər insanlardan ayıran bir çox təməl xüsusiyyət var: Sahib olduqları sərmayəni ən təsirli şəkildə qiymətləndirmək. Burada sərmayə deyərkən yalnız pulu deyil, zaman və məlumata da diqqət yetirirəm. Bu şəxslərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də aldıqları məlumata verdikləri önəmdi.

Amerikada dollar milyonerləri üzərində edilmiş '' The Milionaire Next Door '' adlı doktorluq dissertasiyası var. Bu araşdırma dollar milyonerlerinin ən diqqətə çarpan yeddi xüsusiyyətini belə sıralayır:

Imkanlarından daha sadə yaşayırlar
Pullarını, zamanlarını və enerjilərini pulu artırmaq üçün istifadə edirlər.
Maliyyə azadlığının yüksək sosial status nümayişi etməkdən daha əhəmiyyətli olduğunu düşünürlər.
Ana atalarından pul mirası almayıb . maddi dəstək görməyiblər.
Yetkin uşaqları maddi olaraq özlərini idarə edə bilirlər.
Bazar fürsətlərini tutma qabiliyyətləri yüksəkdir.
Özləri üçün uyğun bir peşə seçirlər, amma peşələri ilə milyonerlikleri arasında bir əlaqə də yoxdur.

Yəni sıradan insanlar qazandıqlarını xərcləyir. Qənaətə və investisiya pul ayırmıyırlar. Dollar milyonerləri isə qazandıqlarını əvvəl investisiya və qənaətə ayırdıqdan sonra qalan xərclərə ayırırlar. Lüks xərcləri qarşılamaq üçün isə qazandıqlarını deyil, yalnız investisiyaların qazanclarını istifadə edirlər.

Yaxşı, biz ümumiyyətlə ölkəmizdə nə edirik? Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa ölkələrilə müqaqayisədə bi varlılıq nümayişinə daha meyilliyik. Hətta imkanı xaricində olsa belə . bəziləri nümayiş üçün kreditə avtomobil və son model mobil telefonu özünə əsirgəmir.

Buna görə deyirəm ki, borcunuz varsa varlanmayacaqsınız. Sizə borc verənləri zənginləşdirəcəksiniz. Büdcə daxilində hərəkət etmək bir qabiliyyətdir.

Yaxşı, qənaət etmək istəyirsinizsə, nə etməlisiniz? Ilk ödəməyi özünüzə etməlisiniz. Çünki qənaət etmənin birinci və ən əhəmiyyətli qaydası budur. Ümumiyyətlə hər kəs maaşını aldıqdan sonra əvvəl kommunal ödənişləri, kirayə pulunu, uşaqların repetitor pullarını və s. ödəyir. Halbuki o pulu özünüz qazandınız və ilk ödəmyi özünüzə edin. Demirəm ki , kommunal ödəniş etməyin, amma qənaət edəcəyiniz miqdarı əvvəl kənara qoymasanız, ümumiyyətlə ay sonuna qənaət ediləcək pul qalmayacaq.
Son sözümü bir fizik kimi demək istəyirəm; pul enerjidir, alış - veriş üçün mükəmməl bir kəşfdir. Amma bəzən enerjinin axını pozula bilər. Buna görə enerjini düzgün və balanslı istiqamətləndirmək, idarə etmək lazımdır. Buna görə pulun enerjisini düzgün idarə etməyə çalışın. Çünki əslində pul sevgidir. Pulun enerjisini də sevgiylə idarə etsəniz, həyatınızda heç bir zaman pulsuz qalmazsınız.
Sizin üçün araşdırdı və topladı : ALİYƏ ƏHMƏDOVA

ELEKTRİK ENERJİSİNƏ QƏNAƏTİN İNCƏLİKLƏRİ - DƏRS NÜMUNƏSİ

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 19 Apr 2015 10:23:00 +0000

ALT STANDART : resurslardan qənaətlə istifadə üsullarını sadalayır.

Motivasiya Yaşadığımız binalarda, evimizdə, məişətimizdə enerjidən düzgün və qənaətlə istifadə etməklə biz təbii sərvətlərin tükənməsinin, enerji israfçılığının və ekoloji problemlərin yaranmasının qarşısını ala, eyni zamanda onsuzda az olan evdəki büdcəmizi qoruyub pulumuza qənaət edə bilərik. Belə ki, hər kəs öz evində müəyyən qaydalara əməl edib enerjiyə maksimum qənaət etsə, bunun ümumilikdə böyük iqtisadi səmərəsi olar.

Tədqiqat sualı : Saysız-hesabsız olan bu qənaət üsullrıdan hansını bilirik ?

Yönləndirici ifadələr: Lazımsız istifadə, Təmizlik, Pərdələr, Qənaətcil lampalar, Texnikanın yerləşdirilməsi, Kondisionerlərin istifadəsi, Su qızdırıcıları, Nəzarət və s.

Müzakirələr

Lazımsız istifadə. Ən sadə üsul istifadə olunmayan otaqlarda işıqları, boş-boşuna işləyən elektrik cihazlarını söndürməkdir. Uzunmüddətli evi tərk edərkən isə cihazların naqillərini rozetkalardan ayırmaq gərəkdir. Bu əməliyyat nəinki qənaət, həm də təhlükəsizlik baxımından çox önəmlidir.

Təmizlik. Evdə lüstrlər və elektrik lampalarının təmizliyi çox vacibdir. Onların üzərinə toplaşan çirk və ya toz qatı işıqlandırmanı xeyli zəiflədir. Pəncərə şüşələrinin təmizliyi də daim nəzarətdə olmalıdır. Çirkli şüşələr otağa düşən təbii işığın müəyyən hissəsini udur. Bu da gündüz vaxtı da mənzildə işıq yandırmaq məcburiyyəti yaradır.

Pərdələr. Hava işıqlı olanda zərurət olmadıqda pərdələri açıq, axşamlar isə evdən çıxan istiliyi qorumaq məqsədilə bağlı saxlamaq məsləhətdir.

Qənaətcil lampalar. Evdə qənaətcil lampalardan istifadə etmək sərfəlidir. Həm onların ömrü uzun olur, həm də enerjini az işlədir. Məsələn, lüminessensiyalı lampalar közərmə lampalarından fərqli olaraq 80%-ə qədər elektrik enerjisinə qənaət edir.

Texnikanın yerləşdirilməsi. Məişət texnikasını divara və yaxud istiyə, məsələn istilik batareyasına, qaz plitəsinə çox yaxın yerdə yerləşdirmək olmaz. Cihazların taxçaya qoyulması, işləyən zaman örtüklə örtülməsi də məsləhət deyil. Elektrik avadanlığı işləyən zaman özü istilik verdiyi üçün kənar istilik onun üçün çox zərərlidir. Bu zaman boğulma baş verir, cihaz daha çox enerji sərf etməyə başlayır. Xüsusən soyuducunun sərin yerdə olmasını təmin etmək vacibdir. Çünki, otaqda hərarət 30 dərəcə olarsa, cihazın sərf etdiyi enerji iki dəfə artır.

Kondisionerlərin istifadəsi. Kondisionerlərdən istifadə zamanı qapı-pəncərələri bağlı saxlamaq, onlardan hava sızan yerləri tutmaq gərəkdir.

Su qızdırıcıları. Binalarda ən çox enerji sərf edən qurğulardan biri də su qızdırıcılarıdır. Orta hesabla il ərzində evlərdə 1000 - 4000 kvts elektrik enerjisi su qızdırmağa sərf olunur. Enerji israfçılığına yol verməmək üçün su qızdırıcısını isti suyun istifadə edildiyi nöqtəyə daha yaxın olması məqsədəuyğundur. Məsafənin uzanması istiliyin azalması ilə şərtlənir. İsti suyun keçdiyi borunu izolə etməklə də istilik itkisinin qarşısını almaq olar. Suqızdırıcının isitmə dərəcəsini 60C-dən 50C-ə saldıqda su qızdırma xərci də 10% azalır.

Digər məişət texnikası. Elektroçaydandan istifadə edərkən onu lazım olan qədər su doldurub qaynadın. Artıq suyun qaynamsı da çox enerji aparır. Paltaryuyan maşını istismar edərkən onu normadan çox, eləcə də normadan az paltarla yüklədikdə 10–15%, maşının proqramı düzgün tənzimlənmədikdə isə 30% artıq enerji işlənir. Yuyulmuş paltarları durulayarkən soyuq sudan istifadə etmək, hava şəraiti yaxşı olduqda onları açıq havada qurutmaq daha səmərəlidir.

Kompüterlər. Demək olar ki, artıq hər evdə kompüter var. Onun düzgün köklənməsi, işlətdiyi enerjini 50% azalda bilər. Belə ki, kompüterlər enerjiyə qənaət rejimini dəstəkləyir, yəni bir neçə dəqiqə ərzində istifadə olunmursa, özü avtomatik gözləmə rejiminə keçir. İşlədilməyənə qədər “Stand-by” vəziyyətində qalır. Bu da saatlarla boş enerji sərfinin qarşısını alır.

Nəzarət. Sonda bir vacib məqamı da qeyd edək ki, evinizdə enerjiyə nə dərəcədə qənaət etdiyinizi bilmək istəyirsinizsə hər ay eyni gündə, eyni saatda elektrik sayğacınızdan göstəricini çıxarıb ötən ayların göstəriciləri ilə müqayisə edin. Azdırsa demək uğur var, çoxdursa səbəbini araşdırıb tapmaq və aradan qaldırılmasına çalışmaq lazımdır.

Nəticələrin ümumiləşdirilməsi : Beləliklə, görürük ki, yaşayış yerlərində, binalarda enerjiyə qənaət etmək üsulları olduqca çoxdur. Bu qaydalara əməl etməklə biz büdcəmizi, təbii sərvətlərimizi, ən əsası isə qoynunda məskən saldığımız, hələ ki, nazımızı çəkən ana təbiəti qoruya bilərik.

EVDƏKİ ƏN ZƏHMƏTKEŞ TEXNİKA İLƏ QƏNAƏT-SOYUDUCU

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 19 Apr 2015 10:02:00 +0000

Soyuducular və A+++ Enerjiyə Qənaət

Müasir dövrdə geniş həcmli soyuduculardan sadə donduruculara qədər müxtəlif çeşidli soyuducular ağıllı saxlama və soyutma həlləri ilə təchiz olunur. Fasiləsiz olaraq çalışan souyducuların A+++ standartlı olması yaşıl gələcəyin bir hissəsi olmağa və ailə büdcəsinə qənaət etməyə hədəflənmişdir.

Enerjiyə və resurslara qənaət etmək ehtiyacı heç zaman indi olduğundan daha vacib olmamışdır. Müasir istehsalçılar ətraf mühit görüşü ilə A+++ və A++ enerji dərəcələrinə uyğun məhsullar təklif edir. Bəzi markalarda A+++ soyuducusu eyni A məhsulu ilə müqayisədə 64%-ə qədər daha az enerji sərf edir. Eyni zamanda, A+++ məhsulu eyni A məhsulu ilə müqayisədə 40%-ə qədər daha az enerji sərf edilməsinə də rast gəlinir. Ərzaq tərkibindəki nəmin 20%-ni itirdikdə, artıq "təzə" adlandırıla bilməz. İki ayrıca soyutma sistemi sayəsində müasirNeoFrost Texnologiyası daha uzun müddətli təravətlilik üçün soyuducuda optimal rütubət səviyyəsini saxlayır (90%-ə qədər).NeoFrost Texnologiyası soyuducu və dondurucuda A+ enerji qənaəti ilə daha sabit və cəld soyutmaya nail olur. Müasir soyuducularda "Tətil Rejimi " sizə əlavə enerjiyə qənaət imkanı verir. Yalnız dondurucu hissəsi işləyir və beləliklə enerjiyə qənaət edilir. Təzə ərzaq hissəsi 15 °C və ya daha aşağı temperaturda saxlanır və pis qoxuların qarşısı alınır və enerjiyə qənaət edilir.

VERGI BƏYANNAMƏSİ NƏDİR, KİMLƏR VERGİ BƏYANNAMƏSİ ETMƏLİDİRLƏR?

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 19 Apr 2015 08:54:00 +0000

ALT STANDART : vergi haqındakı biliklərini nümayiş etdirir

Vergi bəyannaməsi - bu və ya digər vergi növü üzrə vergitutma obyekti olan vergi ödəyiciləri vergi öhdəliyini qanunvericilikdə göstərilən müddətdən gec olmayaraq vergi uçotunda olduqları vergi orqanına bəyan etməsidir. Bəyannamənin təqdimetmə (habelə verginin ödənilmə) müddətinin sonuncu günü qeyri iş gününə düşdüyü halda bəyannamə növbəti iş günü təqdim edilə bilər.
Kimlər vergi bəyannaməsi etməlidirlər ?Mövcud qanunvericiliyə əsasən müxtəlif vergi növləri üzrə vergi bəyannamələrini təqdim etməli olan şəxslər aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilmişdir.
1.1. Gəlir vergisi üzrə
Gəlir vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ilidir.
Azərbaycan mənbəyindən gəlir əldə edən və ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunmayan rezident və qeyri-rezident fiziki şəxslər, habelə Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlir əldə edən Azərbaycan Respublikasının rezident fiziki şəxsləri hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq qeydiyyatda olduqları vergi orqanına bəyannamə verirlər. Həmin vaxtadək illik gəlir üzrə son hesablama aparmaqla (hesabat ilində Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsinə əsasən aparılan cari ödəmələr nəzərə alınmaqla) fiziki şəxslər gəlir vergisini dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
Gəlir vergisinin ödəyicisi Azərbaycan Respublikasında sahibkarlıq fəaliyyətini dayandırdıqda, vergi ilinin əvvəlindən sahibkarlıq fəaliyyətini dayandırdığı günə qədər olan dövrü əhatə edən gəlir vergisi bəyannaməsini 30 gün müddətində vergi orqanına verməlidir.

Bəyannamə verməli olmayan fiziki şəxs verginin yenidən hesablanması və vəsaitlərin qaytarılması haqqında tələb irəli sürülən bəyannamə verə bilər.
1.2. Xüsusi notarius kimi fəaliyyət göstərən fiziki şəxslər isə digərlərindən fərqli qaydada fəaliyyət göstərdiyi yer üzrə vergi orqanlarında uçota alınaraq gəlir vergisinin ödəyicisi sayılmaqla gəlir vergisinə cəlb olunurlar. Belə ki, həmin şəxslər tərəfindən ay ərzində aparılan notariat hərəkətlərinə, habelə notariat hərəkətləri ilə əlaqədar göstərilən xidmətlərə görə aldıqları haqlardan Vergi Məcəlləsinin 101.4-cü maddəsinə əsasən xərclər çıxılmadan 10 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi hesablanır, hesablanmış vergi növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödənilir və hər rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq “Xüsusi notariusların gəlir vergisi bəyannaməsi” qeydiyyatda olduqları vergi orqanına təqdim edilir. Xüsusi notariusların notariat hərəkətlərinin aparılmasına və notariat hərəkətləri ilə əlaqədar göstərdikləri xidmətlərdən isə ƏDV tutulmur.
2. Mənfəət vergisi üzrə
Mənfəət vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ilidir.
Rezident müəssisələr, habelə Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi və vergiyə cəlb olunan gəliri Azərbaycan mənbəyindən olan və bu gəlirindən ödəmə yerində vergi tutulmayan qeyri-rezidentlər hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq qeydiyyatda olduqları vergi orqanına bəyannamə verirlər. Vergi ödəyiciləri həmin vaxtadək illik gəlir üzrə son hesablama aparmaqla (hesabat ilində Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsinə əsasən aparılan cari ödəmələr nəzərə alınmaqla) mənfəət vergisini dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
Bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisələr mənfəət vergisini yerli büdcəyə (bələdiyyə büdcəsinə) ödəyir və müvafiq bəyannaməni həmin orqana təqdim edirlər.
Vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxs onun ləğv edilməsi haqqında qərarının qəbul edilməsi tarixindən, qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi üçün bu tarix göstərilmədikdə isə qərarın Azərbaycan Respublikasının xarici dövlətlərdəki nümayəndəlikləri (Azərbaycan Respublikasının mənafeyini təmsil edən digər ölkənin konsulluq idarələrində) leqallaşdırıldığı tarixindən sonra 30 gün müddətində vergi orqanına vergi ilinin əvvəlindən vergi ödəyicisinin sahibkarlıq fəaliyyətini dayandırdığı günə qədər olan dövrü əhatə edən mənfəət vergisinin bəyannaməsini verməlidir.
3. Əlavə dəyər vergisi üzrə
ƏDV üzrə hesabat dövrü təqvim ayıdır.
ƏDV-nin ödəyicisi olan hüquqi və fiziki şəxslər, habelə ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçməyən qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasının ərazisində xidmət göstərilməsi və ya iş görülməsinə görə ona ödəmələr verən ƏDV-nin ödəyicisi olan və ya olmayan şəxslər (vergi agenti) ƏDV-nin bəyannaməsini hər hesabat ayı üçün hesabat dövründən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq qeydiyyatda olduğu vergi orqanına verməlidirlər. ƏDV ödəyicisi olmayan şəxslər hesablanan ƏDV-ni qeyri-rezidentə ödəmə verildikdən sonra 7 gün ərzində, ƏDV ödəyiciləri olan şəxslər isə hesabat dövründən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödəməlidir.
ƏDV ödəyicisi ləğv edildikdə (fəaliyyətinə xitam verildikdə) hesabat ayının əvvəlindən fəaliyyəti dayandırdığı günə qədər olan dövrü əhatə edən ƏDV bəyannaməsi növbəti ayın 20-dən gec olmamaqla 30 gün müddətində vergi orqanına təqdim edilməlidir.
4. Aksizlər üzrə
Aksizlər üzrə hesabat dövrü təqvim ayıdır.
Aksizli mallar istehsal edən müəssisələr və fiziki şəxslər hər hesabat ayı üçün vergi tutulan əməliyyatlar üzrə aksizlər hesabat dövründən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödənilməli və həmin müddətdə vergi orqanına bəyannamə verilməlidir.
Aksizli mallar idxal edildikdə, aksiz gömrük orqanları tərəfindən gömrük rüsumlarının tutulduğu qaydada tutulur.
Vergi ödəyicisi ləğv edildikdə (fəaliyyətinə xitam verildikdə) hesabat ayının əvvəlindən fəaliyyəti dayandırdığı günə qədər olan dövrü əhatə edən aksiz bəyannaməsi növbəti ayın 20-dən gec olmamaqla 30 gün müddətində vergi orqanına təqdim edilməlidir.
5. Əmlak vergisi üzrə
Əmlak vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ilidir.
Əmlak vergisi üzrə vergitutma obyektləri olan müəssisələr və Azərbaycan Respublikasında özünün daimi nümayəndəliyi vasitəsilə sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən qeyri-rezident müəssisələr (yalnız daimi nümayəndəliklə bağlı olan əsas vəsaitlərin orta illik dəyəri üzrə) əmlak vergisinin illik bəyannaməsini hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq qeydiyyatda olduğu vergi orqanına verirlər. Vergi ödəyiciləri həmin vaxtadək illik əmlak vergisi üzrə son hesablama aparmaqla (Vergi Məcəlləsinin 201-ci maddəsinə əsasən aparılan cari ödəmələr nəzərə alınmaqla) əmlak vergisini dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
Vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxs onun ləğv edilməsi haqqında qərarının qəbul edilməsi tarixindən, qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi üçün bu tarix göstərilmədikdə isə qərarın Azərbaycan Respublikasının xarici dövlətlərdəki nümayəndəlikləri (Azərbaycan Respublikasının mənafeyini təmsil edən digər ölkənin konsulluq idarələrində) leqallaşdırıldığı tarixindən sonra 30 gün müddətində vergi orqanına vergi ilinin əvvəlindən vergi ödəyicisinin sahibkarlıq fəaliyyətini dayandırdığı günə qədər olan dövrü əhatə edir əmlak vergisinin bəyannaməsini verməlidir.
Fiziki şəxslər əmlak vergisi üzrə bəyannamə təqdim etmirlər. Bələdiyyələr əmlak verginin ödənilməsi barədə tədiyyə bildirişini fiziki şəxsə cari ilin avqustun 1-dən gec olmayaraq verməli, fiziki şəxslər cari il üçün illik əmlak vergisinin məbləğini bərabər hissələrlə - həmin il avqustun 15-dək və noyabrın 15-dək yerli (bələdiyyə) büdcəyə ödəmələrdirlər. Əmlak vergisi əmlakın əvvəlki sahibi tərəfindən ödənilmədiyi hallarda, vergi qeyd olunan ödəmə vaxtında həmin əmlakın sahibi tərəfindən ödənilir.
6. Torpaq vergisi üzrə
Torpaq vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ilidir.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində mülkiyyətində və istifadəsində torpaq sahəsi olan müəssisələr torpaq sahəsinin ölçüsünə və torpaq vergisinin dərəcələrinə əsasən torpaq vergisini illik olaraq hesablayır və may ayının 15-dən gec olmayaraq hesablamaları vergi orqanına verirlər.
Fiziki şəxslər torpaq vergisi üzrə bəyannamə təqdim etmirlər - fiziki şəxslərə torpaq vergisi bələdiyyələr tərəfindən cari il üçün hər il iyulun 1-dək hesablanır, tədiyyə bildirişləri isə avqustun 1-dən gec olmayaraq onlara çatdırılır.
Hesablanmış illik torpaq vergisinin məbləğini bərabər hissələrlə - cari ilin avqustun 15-dən və noyabrın 15-dən gec olmayaraq hüquqi şəxslərdövlət büdcəsinə, fiziki şəxslər isə yerli (bələdiyyə) büdcəyə ödəyirlər.
Torpaq vergisi torpağın əvvəlki sahibi tərəfindən ödənilmədiyi halda, vergi yuxarıda qeyd olunmuş ödəmə vaxtına həmin torpağın sahibi tərəfindən ödənilir.
7. Yol vergisi üzrə
Yol vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ayıdır.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində avtomobil benzininin, dizel yanacağının və maye qazın istehsalı ilə məşğul olan şəxslər yol vergisini aylıq olaraq hesablayır və hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq, Vergilər Nazirliyinin müəyyən etdiyi forma üzrə yol vergisi bəyannaməsini vergi orqanına təqdim etməklə vergini dövlət büdcəsinə ödəyirlər.

Xarici dövlətlərin avtonəqliyyat vasitələrindən yol vergisi həmin avtonəqliyyat vasitələri Azərbaycan Respublikasının gömrük ərazisinə daxil olan zaman gömrük orqanları tərəfindən tutulur və bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə köçürülür.
8. Mədən vergisi üzrə
Mədən vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ayıdır.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində (Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan bölməsi də daxil olmaqla) yerin təkindən faydalı qazıntıları çıxaran fiziki şəxslər və müəssisələr hesabat ayı üçün faydalı qazıntıların çıxarıldığı aydan sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq mədən vergisini ödəyir və həmin müddətdə də bəyannamə verirlər.
Vergi Məcəlləsinin 217.5-ci maddəsində göstərilən yerli əhəmiyyətli tikinti materialları üzrə mədən vergisi yerli (bələdiyyə) büdcəyə ödənilir və bələdiyyələrə mədən vergisinin bəyannaməsi verilir.
9. Sadələşdirilmiş vergi üzrə
Sadələşdirilmiş vergisi üzrə hesabat dövrü rübdür.
Sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində malların (işlərin, xidmətlərin), habelə əmlakın təqdim olunması ilə məşğul olan və vergi orqanında sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi uçota alınan hüquqi şəxslər və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxslər (Vergi Məcəlləsinin 218.1.1-ci maddəsində göstərilən şəxslər istisna olmaqla) hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq ödənməli olan verginin məbləği haqqında vergi orqanına bəyannamə verir və həmin müddət ərzində vergini dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində avtomobil nəqliyyatı vasitələri ilə sərnişin və ya yük daşımalarını həyata keçirən sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, bu fəaliyyətə görə vergi orqanlarına bəyannamə vermirlər.
Avtomobil nəqliyyatı vasitələri ilə sərnişin və ya yük daşımalarını həyata keçirən şəxslər hər bir avtomobil nəqliyyatı vasitəsi üçün təqvim ayının sonunadək növbəti ay (aylar) üçün ciddi hesab blankı olan «Fərqlənmə nişanı» almalıdırlar. «Fərqlənmə nişanı» vergi ödəyicisinin Nəqliyyat Nazirliyinə yazılı formada müraciətinə əsasən iki iş günündən gec olmayaraq verilir. «Fərqlənmə nişanı» almaq üçün müraciət edən vergi ödəyicisinin ərizəsinə həmin fəaliyyət üçün sadələşdirilmiş verginin ödənilməsini təsdiq edən bank ödəniş sənədi əlavə olunmalıdır. Bu fəaliyyətlə məşğul olan şəxslər tərəfindən hesablanmış vergi tam məbləğdə dövlət büdcəsinə ödənildikdən sonra onlara "Fərqlənmə nişanı" verilir və ödənilmiş vergi onların həmin ayda fəaliyyət göstərib-göstərmədiyindən asılı olmayaraq geri qaytarılmır və növbəti ayın vergiləri ilə əvəzləşdirilmir.
Avtonəqliyyat vasitəsinin sahibi və ya istifadəçisi dəyişdikdə həmin nəqliyyat vasitəsinə sonrakı aylar üçün əvvəlki sahib və ya istifadəçi tərəfindən qabaqcadan ödənilmiş vergilər nəzərə alınır və verginin ödənildiyini təsdiq edən "Fərqlənmə nişanı"nın yenidən rəsmiləşdirilməsi tələb olunmur.
Mənzil tikinti fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər hər bir tikinti sahəsi üçün sadələşdirilmiş vergini tikintinin təməl işlərinin başlandığı rübdə hesablayır və həmin rübdən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq vergi orqanına bəyannamə verirlər.
Bu fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyiciləri vergi ödəyicisi kimi uçota alındıqları yerdən asılı olmayaraq, mənzil tikintisi fəaliyyətinin faktiki həyata keçirildiyi (mənzil tikintisi meydançasının faktiki yerləşdiyi) ərazi (zona) üçün müəyyən edilmiş qaydaya uyğun hesablanmış sadələşdirilmiş vergini bərabər hissələrlə 12,5 faiz həcmində hər rübdən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq öhdəlik tam yerinə yetirilənədək dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
İdman mərc oyunlarını həyata keçirən idman mərc oyunlarının operatoru üçün oyun iştirakçılarından qəbul edilmiş pul vəsaiti, idman mərc oyunlarının satıcısı üçün isə operatorun ona verdiyi komisyon haqq sadələşdirilmiş verginin vergitutma obyekti təşkil edir. İdman mərc oyunlarının operatoru tərəfindən oyun iştirakçılarından qəbul edilmiş vəsaitdən 6 faiz dərəcəsi ilə, idman mərc oyunlarının satıcısı tərəfindən isə operatorun ona verdiyi komisyon haqdan 4 faiz dərəcəsi ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanır, hesabat rübdən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq “Sadələşdirilmiş verginin bəyannamə”si ilə vergi orqanına bəyan edilməklə dövlət büdcəsinə ödənilir.
Ödəmə mənbəyində, o cümlədən muzdlu işlə əlaqədar ödəmə mənbəyində tutulan vergilər üzrə
ƏDV və sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri tərəfindən muzdlu işlə əlaqədar ödəmə mənbəyində tutulan vergilər üzrə hesabat dövrü vergi ili, bütün digər hallarda isə ödəmə mənbəyində tutulan vergilər üzrə hesabat dövrü rübdür.
Hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar muzdla işləyən fiziki şəxslərə, habelə qeyri-dövlət pensiyaları və digər ödəmələri (rezident müəssisələrə və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliklərinə Azərbaycan Respublikasında ödənilən icarə haqqı və royalti istisna olmaqla) verərkən onlardan ödəmə mənbəyində vergi tutmağa borcludur. Muzdla işləyən fiziki şəxslərə ödəmələr verən vergi ödəyiciləri, habelə sığorta müqaviləsinə vaxtından əvvəl xitam verildikdə, sığorta haqları ödəyən sığortaçılar fiziki şəxslərin hesablanmış aylıq gəlirinə gəlir vergisi hesablamalı və hesablanmış vergini növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödəməlidirlər.
Qeyri-dövlət pensiyaları və digər ödəmələr (rezident müəssisələrə və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliklərinə Azərbaycan Respublikasında ödənilən icarə haqqı və royalti istisna olmaqla) verilərkən bu gəlirdən vergi tutulmalı və tutulmuş vergi gəlirin ödənildiyi rübdən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə köçürülməlidir.
Muzdlu işlə əlaqədar ödəmə mənbəyində tutulan vergilər barədə bəyannaməni ƏDV və sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləri hesabat ilindən sonrakı ilin yanvar ayının 31-dən gec olmayaraq, digərləri isə gəlirin ödənildiyi rübdən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq vergi orqanına təqdim etməlidirlər.
İxracat vergisi üzrə
Azərbaycan Respublikasında istehsal edilən və qiymətləri tənzimlənən məhsulların ixracı zamanı məhsulların kontrakt (satış) qiyməti ilə (ixrac xərcləri çıxılmaqla) ölkədaxili topdansatış qiyməti arasındakı fərqdən dövlət büdcəsinə yığım barədə hesabat üzrə hesabat dövrü təqvim ayıdır. Bu qiymət fərqi üzrə yığımlar hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödənilməli və həmin müddətdə vergi orqanına müvafiq hesabat təqdim edilməlidir.
Dövlət rüsumu üzrə
Dövlət rüsumu üzrə hesabat dövrü rübdür. Notariat hərəkətlərinə görə dövlət rüsumu notarius tərəfindən qəbul edildikdə iki bank günü ərzində, Azərbaycan Respublikasının xarici ölkələrdəki diplomatik nümayəndəliklərində aparılan konsul əməliyyatları üçün alınan dövlət rüsumu bir ay ərzində, digər dövlət rüsumları isə tutulduqdan sonra bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə köçürülür. Dövlət rüsumunu tutan şəxslər hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dək dövlət rüsumunun tutulması barədə hesabatı vergi orqanına təqdim etməlidirlər.
Rəsmi mənbə :http://www.taxes.gov.az/modul.php?name=beyanname

EVDƏKI "QƏNAƏT KEŞİKÇİSİ "

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 14 Apr 2015 06:00:00 +0000

Alt Standart : Mövcud resurslardan (ərzaq, su, qaz, elektrik enerjisi) qənaətlə istifadə barədə fikirlərini ifadə edir
Şagirdlər, uşaqlar öyrəndikləri qənaət üsullarını evdə tətbiq etməyə, böyüklərə bildiklərini nümayiş etdirməyə meyillidirlər. Onlara "QƏNAƏT KEŞİKÇİSİ " statusunu verin.Evdəki maarifləndirmə işləri barədə qeydlər aparmalarını və dərsdə yoldaşları ilə müzakirə etmələrini istəyin.

" OXU STRATEGİYALARI " - İŞ ÜSULU

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 08 Apr 2015 04:56:00 +0000

Müasir dövr təhsil prosesinin nəinki innovativ təlim metodları əsasında təşkil etmək , ən müasir çağırışlara cavab verən forma və üsullarla təhsilalanlara gələcək həyatda lazım olacaq həyati vərdişləri dərs prosesində aşılamağı tələb edir.
Nəzərə alsaq ki , müasir dünyada baş verən ixtiyari dəyişikliklərin kökündə iqtisadi dəyişikliklər dayanır, orta məktəb dövründən uşaq və yeniyetmələrə pul, gəlir, xərc, məsrəf, qənaət, ailə büdcəsi, dövlətimizin gəlirləri. milli sərvətlərimiz, təbii resurslardan düzgün istifadə və təkrar istehsal prosesi və s. bu kimi anlayışların praktik işlər üzərində öyrədilməsi çox böyük önəm kəsb edir.
İqtisadiyyat və maliyyə ilə bağlı dərs mövzuları adətən təhsilalanlrın ailədə , qonşuluqda. dükanda, nəqliyyatda rastlaşdıqları və bəzən də iştirakçıları olduqları səhnələrdir.Bu baxımdan sizə dərslərinizdə istifadə etməniz üçün çox əlverişli olan, metodik baxımdan təhsilalanlarda bir çox vərdişlərin aşılanmasına xidmət edən "Oxu Strategiyaları " üsullarından istifadə etmənizi israrla tövsiyyə edirəm.

"Oxu Strategiyaları " üsulları təhsill alanlarda natiqlik qabiliyyətini , hadisələri analiz və sintez etmə kimi vacib həyati vacib xüsusiyyəti .məntiqi və kritik düşünmə yollarını inkişaf etdirmə kimi özəlliklərə malikdir.
Bildiyiniz kimi, Azərbaycan Respublikasının Təhsil naziri Cənab Mikayıl Cabbarovun imzaladığı sərəncama əsasən, orta məktəblərdə "Oxu Mədəniyyəti ,Oxuya Motivasiya Və Səmərəli Paylaşım Layihəsi" 2014-cü ilin dekabr ayından etibarən təhsil müəssisələrində reallaşdırılmaqdadır. Məhz bu layihəyə qoşulmaq baxımından da istifadəsini tövsiyyə etdiyim üsul dərslərinizi müasir çağırışlara cavab verəcək formada qurmağa imkan vermiş olacaqdır.
Beləliklə , öz dərslərimdə mövzuya uyğun olaraq istifadə etdiyim şəxsi təcrübəmi paylaşmaq istəyirəm. Nümunə:
1. Hər qrupda 5 təfər olmaqla şagirdləri qruplara bölürəm.
2.Məktəb kitabxnasından seçib götürdüyüm . "Ayna Uşaq Ensklopediyası " nəşrlərindən olan "Pul Üzərində Qurulmuş Dünya " kitabını qruplara paylayıram.
3. Lövhədə mütail edilərək araşdırılmalı mövzu adlarını qeyd edirəm və qruplar öz istəkləri əsasında onlara maraqlı gəlmiş mövzulardan birini araşdırmaq üçün seçir.
4. Araşdırma həm mütailə, həm də internetdən axtarış vasitəsilə paralel olaraq reallaşdırılır.
İnternetdən axtarış üçün hər qrupdan iki nəfər kompüter arxasınıa keçir.
5.Şagirdlərə əvvəldən deyilmiş təlimata əsasən , verilmiş vaxt ərzində şagirdlər mütailə və onlayn axtarışla topladıqları məlumatları öz aralarında ümumiləşdirirlər və təqdimata hazır olurlar.
6. Şagirdlər təqdimatlarını birgə həyata keçirirlər . bu zaman müəllim , "Oxu Strategiyalrı" tələblərinə uyğun suallarla şagirdlərin təqdimatlarının dolğun . əhatəli alınmasına kömək etməlidir.
7. Sonda şagirdlərə mütləq bu suallar suallar verilir:
- Uşaqlar, internetdən axtarış edən zaman Azərbaycan dilli iqtisadiyyat , maliyyə , vergilərlə bağlı uşaq resursları tapmaqda çətinlik çəkdinizmi ?
- Uşaqlar , necə düşünürsünüz , internetdən əldə etdiyimiz informaiyalara tam olaraq etibar etməliyik , yoxsa bu məlumatlar tənqidi və ehtiyatla yanaşmalıyıq?
- Nəşri dövlət qurumları tərəfindən təsdiqləmiş kitalardan istifadə nə üçün etibarlıdır?
- İnternetdəki mənbəsi bəzən dəqiq olmayan məlumatlara üstünlük verərdiniz ,yoxsa müəllimlər tərəfindən hazırlanış onlayn resurslara?
Bu suallar şagirdlərə mütəailə mədəniyyətinin aktuallığını saxladığını və internetdəki hər məlumatın heç də etibarlı olmadığı qənaətinə gəlmələrinə imkan yaradacaq.
Hörmətli oxucum , ümid edirəm ki , bu yazım sizə praktik olaraq faydalı olacaqdır. Təcrübələrinizi əlaqə formu ilə mənə ünvanlaya bilərsiniz.

Müəllif: Aliyə Əhmədova

ƏN YAXŞI AİLƏ QƏNAƏT EDƏN AİLƏDİR-BOYAT ÇÖRƏKDƏN 20 DADLI RESEPT

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 01 Apr 2015 18:09:00 +0000

Nənəmiz həmişə bizə öyrədirdi ki, yerə düşən çörəyi öpüb gözümüzün üstünə qoyaq. Çörək bərəkətdir və o bərəkət ayaq altına düşdüyü üçün bir gün bizi cəzalandırar; gözümüzü kor edər, özü isə çıxıb gedər. Çörək müqəddəsdir və onu ayaq altına qoyanın cəzası ağır olar. Uşaq dövrlərimiz çörəyi uca tutmağın vacibiliyi ilə bağlı nağıl və əhvalatları dinləməklə keçib. Vaxtilə öpdüyümüz, müqəddəs bildiyimiz çörək indi zibilə atılır.
Paytaxtın müxtəlif yerlərində qurumuş çörək, lavaş, bulka, peçenye, eləcə də digər çörək və un məmulatlarına, həmçinin onların qırıntılarına tez-tez rast gəlmək olar. Orta hesabla hər bir zibil qutusuna gün ərzində təxminən 10-15 kiloqram çörək və un məmulatları, eləcə də onların qırıntıları atılır. Təkcə paytaxt sakinləri gün ərzində tonlarla çörəyi zibil qutularına atırlar. Bu sıraya şadlıq evlərini də əlavə etsək, vəziyyətin daha acınacaqlı olduğu görünər. İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri Vüqar Bayramov qonşu ölkələrlə müqayisədə Azərbaycanın ərzaq məhsullarına ən az qənaət edən ölkələrdən biri olduğunu bildirib: "Amma çörəyə qənaət dolayısı ilə ölkəmizdə taxıl ehtiyatını artıra, xaricdən taxıl idxalını isə azalda bilər. Ailədə qənaət ən vacib məsələlərdən biridir. Ərzağa qənaət ailələrin büdcəsinə olduqca müsbət təsir göstərir. Ölkəmizdə çörəyə az qənaət olunmasının səbəblərindən biri də onu uzun müddət saxlamağın mümkün olmamasıdır. Çünki çörəyin keyfiyyətində problemlər var. Bir-iki gündən çox saxlayan kimi istifadəyə yararsız olur. ABŞ-ın nə qədər inkişaf etməsinə baxmayaraq, burada ailələrdə ciddi qənaət ənənəsi formalaşıb. Belə bir ənənə ölkəmizdə də formalaşmalıdır. Təəssüf ki, bunun əksini görürük".

TƏKLİF EDİRƏM Kİ ,MƏHZ ŞAGİRDLƏRƏ MƏKTƏBLƏRDƏ TEXNOLOGİYA DƏRSLƏRİNDƏ BOYAT ÇÖRƏKDƏN QƏNAƏT MƏQSƏDİLə DADLI YEMƏKLƏR RESEPTLƏRİ ÖYRƏDİLSİN!
Əminəm ki ,sadə ,hazırlanması rahat bu reseptləri öyrənən şagirdlər öz evlərində valideynləedən boyat çörəyin qənaətini ,düzgün istifadəsini tələb edəcək. Hər evdə məhz uşaqlar çörək qənaətinin keşiyində olacaqlar.
Beləliklə, boyat çörəkdən 20 növ yemek reseptini sınayın ,qənaət edin ,ailə büdcəsini düzgün planlaşdırın.

1-Çörək qovurması

Boyat çörək tikələr halında doğranır. Tavada qızdırılmış yağda qovrulur. Çörəklər qovrularkən, 1 çay stəkanı soyuq su üzərinə tökülür. Yaxşıca qarışdırıldıqdan sonra qazanın qapağı bağlanılıb, 5 dəqiqə bişirilir.

2. Papara

Boyat çörəklər çuxur bir qaba dordkünc formasinda doğranır. Halqa- halqa doğranmış soğan, kərə yağı və ya zeytun yağında qovrulur. Ardından duz və su əlavə olunub qaynadılır. Üzərinə holland pendiri tökülür. Bir müddət ılımaya buraxıldıqdan sonra çuxur qabdakı çörəklərin üzərinə tökülür.

3. Tirit

Boyat çörək dilimləri bir qaba yerləşdirilir. Qıyılmış soğan duz ilə öldürülüb, çörək dilimləri üzərinə döşənir. Sonra üzərinə qaynadılmış sümüklü ətin suyu bolca tökülür. Kim istəsə, doğranmış cəfhəri və ya sumaq səpə bilər.

4. Çörək süpürgəsi

(Ankara ətraflarından birtirit növü)

Boyat çörək dilimlənib bir nimçəyə yerləşdirilir. Bir qazanda su qaynadılıb, çörək dilimlərinin üzərində gəzdirilir. Ardından sarımsaqlı qatıq tökülür. Son olaraq da, bir tavada yağ ilə qovrulan tomat və qırmızı bibər qarışığı gəzdirilə bilər.

5. Çörək oğması

Boyat çörəklər xırdalanır; bir qabda əridilən kərəyağına tökülərək qovrulur. Sonra üzərinə bir yumurta qırılıb, çörək ovuntuları ilə alt-üst edilir. Ardından 1 stəkan süd tökülüb, yenidən qarışdırılır. Çox yüngül atəşdə süd çəkilincəyə qədər gözlədilər. Süd çəkilincə atəşdən alınır. Üzərinə bir dəsmal sərilir dəmləndirilir. İlıq olanda yeyilir.

6. Yalancı paça

Kiçik küplər şəklində doğranan soğan, qazanda 1 yemək qaşığı kərə yağı ilə qovrularaq qızardılır. Üzərinə tomat əlavə edilərək əridilir. Döyülmüş 2 diş sarımsaq, 1 limonun suyu, duz, qırmızı toz bibər və ət suyu qatılar. Boyat çörək küp şəklində doğranarak kərəyağında qovrulur. Yağda qovrulduqdan sonra, fincanlara doldurulan şorbanın üzərinə tökülür.

7. Kalacuş

Boyat çörək, kvadrat halında kəsilərək dərin bir qaba qoyulur. Qıyılmış soğan, tavada qızdırılmış marqarin ilə qızarıncaya qədər qovrular. Çalxanaraq ayran konsistensiyasına gətirilən qatıq və su, yağ və soğanın olduğu tavaya əlavə edilir.Bir neçə dəqiqə qaynadıldıqdan sonra, hazır olan qarışım dərin qabda olan doğranmış boyat çörəklərin üzərinə tökülür. Qabın qapağı bağlanır.Bir müddət atəşin üzərində tutulduqdan sonra dərhal süfrəyə gətirilir.

8. Çörəklə omlet

4 dilim boyat çörək kub şəklində kəsilib,kərəyağında qızardılır. 8 yumurta,1 su stəkanı süd, duz qarışdırılıb, yaxşıca çırpılır. Hazırlanan qarışıqdan 4 ayrı omlet bişirilir. Üzərinə kub şəklində doğranmış qızarmış çörək və kub şəklində doğranmış pomidorlar qoyulub süfrəyə verilir.

9. Çörək qarışdırması

Boyat çörək tikələr halında doğranır. 3 yemək qaşığı marqarin bir qazanda əridilir. Ərimiş kərəyağına qaşıq ucu ilə tomat qoyular. Üzərinə 3-4 yumurta qırılır; qarışdırılaraq bişirilir. Ardından qara istiot səpilir. Doğranmış çörəklər və cəfəri da əlavə olunub zəif atəşdə bir az qarışdırılır. Qazanın qapağı bağlanılıb 6-7 dəqiqə çörəklər yumuşadılır.Çörək qarışdırması, ayran və ya salat ilə yenilə bilər.

10. Yumurtalı çörək

Boyat çörək dilimləri kub şəklində doğranıb, sobada suxari edilir. İncə doğranmış soğan, bir tavada yarım çay stəkanı duru yağ ilə qovrulur. 1 şorba qaşığı tomat və 1 çay stəkanı su əlavə olunub bir neçə dəqiqə qaynadılır. Doğranmış çörəklər, soğanlar ilə qarışdırılıb tavanın kənarlarına yığılır. Tavanın ortasına 2 yumurta qırılar. Üzərinə duz və qara istiot tökülür.Tavanın qapağı bağlanılaraq, yumurtaların bişməsi gözıənilir.4 diş sarımsaq döyülüb qatığa qatılır. Sarımsaqlı qatıq qaba tökülüb , üzərinə tavadaki bişmiş olan yumurtalı çörək dağılmadan çıxarılır.1 şorba qaşığı ərimiş marqarini kafi miqdarda qırmızı pul bibərlə yüngülcə qızardılır. Bibərli yağ, yeməyin üzərinə gəzdirilir.

11. Çörəklə əzmə

2 dilim boyat çörəyin qabıqları kəsilir. Dilimlər çuxur bir qaba qoyulub üzərinə soyuq su tökülür. 5 dəqiqə sonra sudan çıxarılır; suyu süzülərək xırdalanır.Xırdalanmış çörəklər, 3 yemək qaşığı döyülmüş qoz içi və 2 diş döyülmüş sarımsaq, 2 yemək qaşığı zeytun yağı, qatıq, limon suyu və 1 çay qaşığı pomidor və bibər tomatı yaxşıca qarışdırılır. Əldə edilən qarışıq serviz qabına qoyular. Üzərinə pul bibər səpilər. Bir neçə yarım qoz və cəfəri ilə bəzədilir. Qeyd: Qoz istəməyənlər badam və ya fındıq da istifadə edilə bilər.

12. Boyat çörək kotleti

Boyat çörək isladılar; əl ilə sıxılaraq suyu süzüldükten sonra bir qaba alınar. 100 qr. qıyma, 1 baş soğan rəndəsi, kimyon, kotlet ədviyyatı, duz ilə yoğrulup kotlet şəklində hissələrə ayrılır.Kotlrtlər qızğın yağda kızartılıb solget kağız üzərinə çıxarılır.

13. Pendirli boyat çörək kotleti

1 ədəd boyat çörək, üzərinə su səpilərək nəmləndirildikdən sonra xırdalanır. İçinə 200 qr. sərt ağ pendir rendelenir; 1 dəstə cəfhəri doğranır; 2 yumurta qırılar; 1 ədəd orta soğan rəndələnir; duz, kotlet ədviyyatı və pul bibər qatılar. Bu qarışıq yoğrularaq kotlet şəklində hissələrə ayrılır. Kotletlər əvvəl una, sonra çırpılmış yumurtaya, daha sonra suxariyə bulanıb qızğın yağda qızardılır. Onlara diş çöpü batırılaraq serviz edilər.

14. Bayat çörək pizzası

Bayat çörəklər dilimlenip kub kub kəsilir. Marqarin ilə yağlanmış soba qabına yayılır. 4 yumurta çırpılar; içinə 2 su stəkanı süd, 1 paket qabartma tozu, yarım çay stəkanı maye yağ qatılır. Qarışıq təkrar çırpılıp çörəklərin üzərinə tökülür. Bayat çörək pizzası bu vəziyyətdə soyuducuda bir gün saxlanılar sonra bişirilır.Sobaya verilmədən əvvəl, üzərinə dilimlənmiş sosiska kolbasa və ya vetçina yerləşdirilir. Pomidor, bibər dilimləri də yerləşdirilə bilər. Bunların üzərinə Də Holland pendiri səpilir.

15. Dilim pizzası

Boyat çörək dilimlərinə kərə yağı sürtülür. Yumurta, ağ pendir, cəfhəri və pul bibər qarışdırılıb çörək dilimlərinin üzərinə bolca sürülür. Bu qarışığa kiçik doğranmış pomidor və iti bibər də> əlavə oluna bilər. Dilimlər, pendir qızarana qədər sobada qızardılır.

16. Ketçaplı dilim pizzası

Boyat çörək dilimləri, yağlanmış nimçəyə düzülər. 1 şorba qaşığı tomat, 1 şorba qaşığı ketçup, 2 yumurta, 1 çay qaşığı kəklikotu və 1 çay stəkanı maye yağ çırpılar. Ən son əzilmiş ağ pendir qatılar. Qarışıq, çörək dilimlərinin üzərinə sürtülər. Dilimlər, orta temperaturlu sobada, qızarana qədər bişirilir, isti isti serviz edilir.

17. Dilim qayğanağı

2-3 yumurta çırpılıp 1 çay fincanı süd və ya su ilə qarışdırılır. Boyat çörək dilimləri arxalı önlü bu qarışığa bulanıp qızğın maye yağda qızardılır.

18. Sarımsaklı çörək

(Tiyriti)

Boyat çörək dilimləri sobada qızardılır. 2-3 diş sarımsaq döyülüb Kərə yağında o üz bu üz çevrilir. Bolca toz qırmızı bibər, bir çimdik duz və 1 çay fincanı su əlavə olunub dərhal atəşdən alınar. Çörək dilimləri üzərində gəzdirilər.

19. Boyat çörək buterbrodu

Bir qabın içində 1 şorba qaşığı tomat, yarım çay stəkanı maye yağ, 1 çay qaşığı kəklikotu, yarım çay stəkanı süd, 200 qr. əzilmiş ağ pendir, 2 yumurta yaxşıca qarışdırılır. Bu qarışıq incə boyat çörək dilimlərinə sürülür.Dilimlər, soba nimçəsinə düzülər; yüngül qızarıncaya qədər qızardılır.Qızardılmış dilimlərin üzərinə 1 incə dilim pomidor; bunun üzərinə də 2 incə dilim sosiska yerleştirilir.Buterbrodlar, diş çöpü batıtılaraq serviz qabına alıb, soyutmadan, kahı yarpaqları ilə serviz edilir.

20. Tutmaç

3 su stəkanı toz şəkər, eyni miqdarda su və yarım limon suyu qarışdırılıb qaynadılır. Əldə edilən sirop soyumağa bıraxılır.Boyat çörək kub- kub doğranır.Zeytun yağı tavada yandırılmadan qızdırılır. Doğranmış çörəklər, çırpılmış yumurtaya bulanaraq, qızğın yağda bir-bir qızardılır. Qızaran çörəklər siropa atılır.Bir tərəfdən qızartma əməliyyatı davam etdirilərkən, digər tərəfdən siropu çəkən çörəklər serviz qabına çıxardılar. Qızartma əməliyyatı bitincə, xidmət qabına çıxarılmış çörəklər üzərinə darçın,küncüt, badam, qoz, fındıq, gül suyu səpilər. Yüngülcə qarışdırılır.

Nuş olsun!

AİLƏ BÜDCƏSİNDƏ "KUZƏ" ÜSULU.

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 01 Apr 2015 17:37:00 +0000

Bəzən, eyni iş yerində çalışan və eyni məvacibi alan şəxslərin ailələri müxtəlif cür dolanır. Belə ki, birinci şəxsin maaşı ay sonuna güclə çatdığı, bəzən borca düşdüyü halda, ikinci şəxs nəinki bu maaşla dolanır, hətta gələn ay üçün ehtiyat pul da saxlayır. Bəs bu necə olur? Ailə büdcəniz üçün ən sınanmış yollardan biri olan "kuzə üsulu" nu sizə təqdim edirəm. Bunun üçün xərcləmək istədiyiniz pulu altı kuzəyə bölmək kifayətdir. Hər bir kuzə həyatın müəyyən sferası üçün nəzərdə tutulub. Beləliklə, siz planlaşdırdığınızdan artıq pul xərcləməyəcəksiniz.

1-ci kuzə: Ən vaciblər üçün (büdcənizin 55 faizi)

Burada olan pullar gündəlik, kommunal xərclər, həmçinin kirayə, nəqliyyat, vergi və ərzaq məhsulları üçündür.

2-ci kuzə: əyləncə ( büdcənizin 10 faizi)

Büdcənizin bu hissəsini gec-gec alınan şeylər və nadir hallarda edilən işlər üçündür. Məsələn, Siz xoşunuza gələn bir rəsm əsərini ala, yaxud şənbə-bazar günləri bir yerə istirahətə yollana bilərsiniz. Ümumiyyətlə ürəyiniz necə istəyir elə də xərcləyin.

3-cü kuzə: yığmaq (büdcənizin 10 faizi)

Bu sizin gələcək maliyyə müstəqilliyinizin zəmanətidir. Bu bankada olan pullar investisiya, yaxud passiv gəlir mənbəyi üçün istifadə olunacaq. Bu pullar tam maliyyə azadlığı əldə etməyənə qədər əl vurulmamalıdır. Hətta bu halda belə toplanmış məbləğə dəymək olmaz, ancaq son ayırdığınızı xərcləyin.

4-cü kuzə: təhsil (büdcənizin 10 faizi)

Bu qabda olan pullar sizin gələcə təhsiliniz və şəxsi inkişafınız üçündür. İnvestisiya - pulları qoymaq üçün əla üsuldur, siz isə ən qiymətli aktivsiniz. Bunu heç bir zaman unutmayın. Bu maliyyəni kitab, disk almağa, yaxud kurslara xərcləyin. Bunun əvəzi sonra ödənəcək.

5-ci kuzə: Şəxsi ehtiyat (büdcənizin 10 faizi)

Bu yığımdan iri alış veriş üçün - məsələn, plazma televizoru, yaxud avtomobil almaq üçün istifadə edə bilərsiniz. Bu, daim doldurulmalı olduğunuz rezerv fondunuzdur.

6-cı küzə: Xeyriyyəçilik və hədiyyə (büdcənizin 5 faizi)

Ad günü, toy və sair bayramlar üçün hədiyyələrə xərcləmək olar. Bu puldan həmçinin yoxsullara, xəstələrə kömək üçün də istifadə etmək olar.Mənbə :http://www.faktxeber.com/

ELEKTRİK ENERJİSİNƏ QƏNAƏTİN MÜASİR ÜSULU on PhotoPeach

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 01 Apr 2015 17:20:00 +0000

Elektrik enerjisi müasir dünyanın elementlərinin reallaşmasının ən mühüm ünsürlərindəndir. İstifadə etdiyimiz bütün texniki cihazlar , məişət avadanlıqları ,istehsal prosesi ,İnternet xidməti və yüzlərlə adını çəkmədiyim nümunə məhz elektrik enerjisinin hesabına fəaliyyətdədir.Məhz bu səbəbdən enerji böhranının yaşanmaması və elektrik enerjisinə qənaət müasir dövrün ən aktual mövzularındandır. Azərbaycan da dünya ölkələri ilə ayaqlaşaraq alternativ enerji mənbələrindən istifadə ,bu mənbələrdən istifadə edərək elektrik enerji hasil edən qurğuların istehsalı baxımından real addımlar atmaqdadır .

Pulunun qədrini bilənlərə - Evimizdə enerjiyə necə qənaət edək? - hər cür ip ucları ,maraqlı məqalə,mütləq oxuyun!

Kitab -Qənaət motivasiya ssenari

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 27 Mar 2015 20:41:00 +0000

Sinif yoldaşları söhbət edirlər.

Dərs əlaçısı Nihad deyir:

- Atamın mənə verdiyi cib xərcliyindən qənaət edərək 2 manat 60 qəpik pul toplamışam.İstəyirəm Fizika müəllimimiz Aliyə müəllimin tapşırdığı ," Mütailə mədəniyyəti və oxuya motivasiya " layihəsi çərçivəsində mütailə edərək müzakirə edəcəyimiz Jül Vernin " Aya səyahət " kitabını alım.

Fərahim cəld fikir bildirir :

-Düşünürəm ki, müasir dövrdə kitab almağa heç ehtiyac yoxdur.İnternetdən istədiyin kitabın e-nüsxəsini yükləyib oxuya bilərsən.

-Mən kompüterdən çox istifadə etməyi düzgün saymıram , gözlər üçün də ziyanlıdır.Kitabın isə xüsusi bir ziyanı yoxdur.

Söhbətə diqqətlə qulaq asan Qəndab nəhayət ki ,dillənir :

-Mənə elə gəlir ki .məktəb kitabxanaları ,uşaq kitabxanalrı məhz elə bunun üçündür.Qənaət etdiyin pulu bir dəfə oxuyacağın kitaba xərcləməyin əsl israf olar. Mən kitabı oxucusu olduğum uşaq kitabxanasından götürəcəm.Sizə də elə bunu məsləhət görürəm.

-Fərahim ,Qəndab ,sizə niyə elə gəlir ki,şəxsi kitab almaq lüzumsuzdur? Mənim fikrim tamam fərqlidir. Əvvəla , mən qənaət etdiyim pulla kitab alarkən ailə büdcəmizə ziyan vurmuş olmuram.Nəzərə alsaq ki ,bu kitabdan mənim kiçik bacım və qardaşım da rahatlıqla istifadə edə biləcəklər ,deməli mən əslində gələcəyə məqsədli qənaət etmiş oluram.Beləliklə mənim şəxsi kitabxanam da yarana bilər.

Yoldaşlar bu mövzuda öz subyektiv fikirlərinin doğru olduğunu sübut etmək üçün digər sinif yoldaşları ilə birlikdə debat təşkil etməyi qərara aldılar. Siz necə düşünürsünüz ,kim haqlıdır?

Müəllif :Aliyə Əhmədova

Cəmiyyətin iqtisadi həyatı və onun struktur elementləri

noreply@blogger.com (Unknown) — Fri, 27 Mar 2015 19:38:00 +0000

1.İqtisadi həyatın ümumi təsnifatı.Sosial fəlsəfə cəmiyyətə müxtəlif yarımsistemləri və tərəfləri əhatə edən mürəkkəb orqanizm kimi yanaşır.

Bütövlükdə götürdükdə cəmiyyət təbii yarımsistemə və ictimai yarımsistemə ayrılır. Birinci, insan nəslinin istehsalı və təkrar istehsalını, coğrafi mühit və ölkənin geopolitik vəziyyətini, nəsillər arasında təbii münasibətləri əhatə edir. İkinciyə, ictimai həyatın istehsalı və təkrar istehsalı daxildir. Bunlarla yanaşı sosial sistemi birlik formalarına görə (cəmiyyət, sosial qrup, millət, xalq və s.), yaşayış məskənləri tipinə görə (şəhər, şəhərtipli qəsəbə və kənd), habelə peşə, demoqrafik, yaş, cins və sair əlamətlərə görə də bölmək olar. Deyilənlərdən əlavə cəmiyyət ictimai sferalar üzrə də təsnif olunur. Belə yanaşdıqda ictimai həyat iqtisadi, sosial, siyasi və mənəvi sferalara da ayrılır. Bu bölgünün əsasında iki əsas əlamət durur: ictimai fəaliyyətin özünəməxsus növü və buna müvafiq olaraq qərarlaşan ictimai münasibətlər tipi. Yuxarıda qeyd olunan sferaların hər birində insanların fəaliyyəti özünəməxsus, spesifik xarakter daşıyır. Burada qərarlaşan ictimai əlaqələr və münasibətlər də başqalarında olduğundan fərqlidir.

Cəmiyyətin sferalar üzrə bölgüsü həm də buna görə diqqəti cəlb edir ki, o ictimai həyatın müxtəlif tərəflərini funksional baxımdan vəhdətdə götürür. Belə ki, yuxarıda adı çəkilən dörd sferanın hər birində həm madi, həm də mənəvi tərəflər (əlbətdə hər birində müxtəlif nisbətdə) əhatə olunur.

İctimai sferalar sırasında iqtisadi həyat mühüm yer tutur. O çox geniş məzmuna malikdir. Buraya maddi istehsal, iqtisadi tələbatlar, mənafelər və iqtisadi fəaliyyət ilə əlaqədə olan digər tərəflər daxildir.
İqtisadi sferanın və iqtisadi münasibətlərin spesifikliyinə məhəl qoymamaq, onu yalnız maddi, yaxud da istehsal münasibətləri ilə eyniləşdirmək doğru olmazdı. Bu, iqtisadi proseslərin insanların şüurundan və davranışından tam müstəqil olduğunu iddia etmək (obyektivizm) olardı. Əslində əmək prosesi yalnız onun maddi tərəflərindən (əmək vasitələri, əmək cismi və sair) ibarət deyildir. Burada insanların iradəsi, arzu və səyləri mühüm rol oynayır.

Cəmiyyətin iqtisadi sferasını əsas etibarilə iqtisadi elmlər öyrənir. Lakin burada bir sıra məsələlər vardır ki, onlar sosial fəlsəfə ilə sıx bağlıdır. Məsələn, bütövlükdə cəmiyyət ilə iqtisadi həyat arasındakı münasibətlər; iqtisadi sferanın cəmiyyətin inkişafına təsiri; iqtisadi sferada obyekt-subyekt münasibətləri; iqtisadi münasibətlər ilə iqtisadi mənafelərin əlaqəsi (müxtəlif birlik formalarının mənafeləri); iqtisadi sfera ilə dövlətin münasibətləri və s. Bu məsələlərin rolu təkcə sırf iqtisadi sfera ilə məhdudlaşmır, bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyət sistemini əhatə edir, buna görə də sosial – fəlsəfi xarakter daşıyır.

Sosial fəlsəfədə iqtisadi sferanın öyrənilməsi o dərəcədə əhəmiyyətli yer tutur ki, hətta son dövrlərin ədəbiyyatında “iqtisadi fəlsəfə” anlayışı geniş yayılmaqdadır. İqtisadi fəlsəfə sosial fəlsəfə sisteminə xüsusi bir hissə kimi daxildir. O cəmiyyətin iqtisadi həyatına özünün spesifik nöqteyi – nəzərindən yanaşır.

Göstərilməlidir ki, sosial fəlsəfə istehsalın texnologiyasını, müxtəlif məhsulların hazırlanması üsullarını və insanların təsərrüfat fəaliyyətinin maddi tərəfini öyrənmir. O öz diqqətini əmək məhsullarına müəyyən ictimai forma verən, ayrı-ayrı insanlar ilə cəmiyyətin əlaqəsi üsullarını müəyyən edən şərtlə bağlı məsələlərə yönəldir. Əvvəla onu qeyd edək ki, ümumi mənada iqtisadiyyat dedikdə insan nəsli ilə təbiət arasında fərdlərin və ictimai birliklərin şüurlu fəaliyyətindən keçərək baş verən maddələr mübadiləsi başa düşülür. Müasir dövrdə iqtisadi reallığın mənzərəsinin dəyişilməsinə uyğun olaraq iqtisadiyyat anlayışı da yeni məzmun kəsb edir. Bu günkü iqtisadi reallıq “sərvətlər dünyası”, “təsərrüfat mədəniyyəti dünyası” və təsərrüfatçılıq edən “subyektin dünyası” kimi üç əsas elmi mənzərəni ifadə edir.

İqtisadi həyatı öyrənən təlimlər xeyli qədim tarixə malikdir. Onun əsasları Aristotel tərəfindən qoyulmuşdur.

XII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan filosofu Siracəddin Urməvi aşağıdakı suallara cavab verməyə çalışmışdır. Əmək və istehsal insanların ictimai həyatında nə kimi rol oynayır? Cəmiyyət və iqtisadiyyatın qarşılıqlı təsiri və inkişafı hansı yolla gedir?

S. Urməvi, insanın bir fərd və ictimai varlıq olduğunu qeyd edərək, yaşamaq üçün maddi ehtiyacların ödənilməsinin zəruriliyini göstərirdi. O, mülkiyyət münasibətlərinin iki formasını (icma mülkiyyəti və xüsusi mülkiyyət) tədqiq etmişdir. Cəmiyyətin sosial quruluşu, hüquq və siyasət, idarəetmə və ideologiyasının bu mülkiyyət formalarına uyğun inkişaf etdiyini göstərmişdir. XIV əsr Şərqinin böyük mütəfəkkiri İbn – Xəldun da cəmiyyətin inkişafının əsasını maddi istehsal təşkil etdiyindən bəhs etmiş, tarixin inkişaf mərhələlərini qeyd etmişdir. Yeni dövrdə bu təlimi A.Smit və D.Rikardo inkişaf etdirmişdir.

XVIII əsrin iqtisadçı və filosofu olan A.Smit 1776-cı ildə yazdığı “Xalqların varlanmasının səbəbləri və mahiyyətinin tədqiqatı” əsərində əməyin dəyər nəzəriyyəsini yaratmış, onun başlıca kateqoriyalarığı işləyib hazırlamışdır. O, göstərirdi ki, gəlir fəhlə əməyinin məhsulunun bir hissəsi, qalığıdır. Lakin Smit səhvən belə düşünürdü ki, əmtəənin dəyəri kapital, torpaq və əməyin əsasında əldə edilmiş gəlir əsasında formalaşır. İlk dəfə olaraq o, burjua cəmiyyətinin sinfi bölgüsünü öyrənərkən muzdlu əməkçilər, kapitalistlər və torpaq sahibkarları siniflərini müəyyən etdi.

Klassik alman fəlsəfəsində də maddi istehsal haqqında müəyyən fikirlər irəli sürülüb. Hegel, insan sirrini onun düşüncəsində, Feyerbax isə qəlbində görürdü. Feyerbax qeyd edirdi ki, insan həm rasional, həm də emosional varlıqdır. Insan dünyanın hissi qavranılmasının xüsusi tərzinə malikdir. İnsan – təbiətin bir hissəsidir, o, dünyanı emosional – hissi şəkildə qavrayır. İnsanlar arasında ünsiyyət, öz mahiyyətinin qəbulu və təsdiqi şəklində baş verir, ünsiyyət pozulduqda, Allah ideyası ortalığa atılır. Allahı sevmək lazım gəlir. Sevginin real və özgələşmiş formaları insan varlığını, ictimai həyatı müəyyən edir.

İqtisadi təlimin sonrakı inkişafı K.Marksın adı ilə bağlıdır. O dəyər nəzəriyyəsini təkmilləşdirmiş və izafi dəyər nəzəriyyəsini yaratmışdır. Təsadüfi deyildir ki, məşhur amerikan professoru Samuelson Marksı A.Smit, C.Keyns və digər iqtisadçıların daxil olduğu “intellektual nəhənglər”dən biri hesab edirdi.

Marksın iqtisadi nəzəriyyəsi xüsusilə də onun gəlir, əmək haqqı və kapitalist müəssisənin təbiəti haqqında fikirləri çox əhəmiyyətlidir.

Marks da insanın təbiətin bir hissəsi olduğunu hesab edərək, onun başlıca xüsusiyyətini – dünyanın dəyişdirilməsi, fəth edilməsində görüb. İnsan iki cismin dialektikasıdır – qeyri-üzvü və üzvü. Qeyri-üzvü cisim insandan ayrılır: sosiallaşma prosesində təkrar istehsal edilir, nəsildən-nəsilə ötürülür. Qeyri-üzvü cisim artıq sivilizasiyanın qeyri-üzvü cisminə çevrilir, insan bunu nəzərə almadan dünyaya uyğunlaşa bilməz. Maddi istehsalda insan özünü iki komponentdə təkrar istehsal edir (üzvü və qeyri-üzvü). İnsanın mahiyyəti maddi nemətlərin istehsalında ifadə olunur. Sivilizasiyanın inkişaf tarixi – istehsal prosesində predmetlərin istehlakının mürəkkəbləşməsi tarixidir. Bu, insan həyatını əsaslı şəkildə dəyişdirir. Məsələn qədim yunan polisinin dövründəki insanlarla müasir elmi-texniki inqilab dövrünün insanları arasında çox böyük fərqlər vardır. Sosial təkamül gedişində insanla birlikdə qeyri-üzvi cisim də inkişaf edir.

Bu prosesin digər tərəfi – insanın insana münasibətidir. İnsan dünyaya praktiki münasibətini formalaşdıraraq, təbiəti istifadə etmək üçün vasitələrə əl atır, predmetlə kontakta girir, bu halda o başqa insanlarla münasibətlər yaratmağa məcbur olur. İnsan əmək vasitələrindən istifadə edərkən sosial münasibətlərin mürəkkəb sisteminə daxil olur. Sosial münasibətlər – insanın qeyri-üzvü cisminə aid olan münasibətlərin çox vacib bir hissəsi kimi çıxış edir. Bu əlaqələrin mürəkkəb sistemində Marks istehsal münasibətlərinin başlıca olduğunu göstərir. Bu münasibətlər üzərində digərləri (siyasi, hüquqi) qurulur. Buraya həm də qrup, kollektiv birləşmələrin münasibətləri və ünsiyyəti də daxildir.

İnsanların fəaliyyəti nəticəsində cəmiyyət orqanizmi həm təkrar istehsal olunur, həm də dəyişilir. Fəaliyyət daim olmalıdır ki, məhsul istehsal olunsun, ictimai həyat yeniləşsin.

K.Marks cəmiyyətin əsasını iqtisadiyyatda görürdü. Bu fikir müəyyən qədər doğrudur. Lakin iqtisadi həyatın rolunu şişirtmək, onu cəmiyyətdə hər şeyin müəyyənedicisi kimi göstərmək doğru deyildir. Xüsusən də iqtisadi həyatın mənəvi sferanı müəyyən edən xüsusi tipli varlıq olması fikri şübhə doğurur. Eynilə də Marksın ictimai varlığın şüuru müəyyən etdiyi haqqında müddəası ilə razılaşmaq olmaz. Axı insan şüuru iqtisadi həyatın bütün tərəflərində lap əvvəldən mövcuddur. Məhz şüurlu insan iqtisadi münasibətlərin subyektidir. Onun sırf iqtisadi fəaliyyəti, habelə mübadilə, alqı və satqı əməliyyatları şüurlu baş verir. Onların hamısı bir-birilə sıx bağlı olan tələbatlar, məqsədyönlülük, iradi hərəkətlər, məsuliyyət, hüquqi düşüncə və sairi əhatə edən vahid zəncir silsiləsini təşkil edir. Deməli, cəmiyyət özünün tam dolğunluğu ilə subyekt ilə obyektin çulğalaşması kimi çıxış edir. Ona görə də burada nəyinsə birinci və nəyinsə ikinci olduğunu iddia etmək doğru deyildir.

İqtisadi həyatın özü sözün müəyyən mənasında sosial prosesdir. Bu prosesdə insanlar həm konkret bir təsərrüfatın bilavasitə nümayəndələri kimi, həm də dolayısı ilə ümumtəsərrüfat orqanizminin tərkib hissəsi kimi çıxış edirlər.

2.Məhsuldar qüvvələrin inkişafı haqqında. Tədqiqatçılar məhsuldar qüvvələrin inkişafını, biosferin təbii resurslarının nisbi məhdudluğu, ictimai istehsalın tələbatlarının artımı, təbii mühitin böhran vəziyyətə düşməsi kimi ziddiyyətlərin aradan götürülməsi zərurətinə əsaslanaraq, müasir sivilizasiyanın texnoloji inkişafını yeni, konseptual modellərin axtarılmasında görürlər. Bunun üçün bir sıra sosial, elmi-texniki, tibi-bioloji problemləri həll etmək lazımdır (məs. A.İ.Vernadski onların bəzilərini qeyd edirdi: qüdrətli enerji bazasının yaradılması, sintetik məhsulların (o cümlədən ərzaq) hazırlanması, ekoloji cəhətdən qapalı olan qida sistemlərinin yaradılması və s.).

Şübhəsiz, biosferi texniki qurğularla əvəz etmək qeyri-mümkündür. Söhbət elə bir istehsal fəaliyyətindən gedir ki, bu zaman sənaye, kənd təsərrüfatı və bərpaedici fəaliyyət təbii əlaqələr və münasibətlərin pozulmasına səbəb olmasın.

İbtidai-icma cəmiyyətində istehsalın məqsədi – bioloji tələbatların minimumunun ödənilməsi idi, bu da öz növbəsində istehsal üsulu, bir də insanların təbiətə münasibətini müəyyən edirdi.

Quldarlıq və feodalizm cəmiyyətlərində “cəmiyyətin bir hissəsi digərini özünün təkrar istehsalı üçün zəruri olan təbii və qeyri-təbii şərti olduğunu hesab edirdi. Qul... torpağın əlavəsidir”(K.Marks). Tədricən təbiət xammal mənbəyinə çevrilir.

Kapitalizm cəmiyyətində istehsalın məqsədi və motivi dəyərin daima artırılmasıdır, istehsal yalnız kapitalı artırmaq məqsədi güdür.

Ümumi şəkildə cəmiyyətdə iqtisadiyyatın inkişafı haqqında M.Veberin əsas ideyaları da maraqlıdır. Məlumdur ki, cəmiyyətin tarixi mərhələlərini o, ideal tiplərin ifadə üsulu adlandırıb, bununla tarixi inkişafın universal qanunauyğunluğunu ideyasına qarşı çıxmışdır. Ictimai münasibətlərin təşkili üsulunun müasir tipi – rasionallıqdır. Veber cəmiyyətin təsərrüfatçılıq sahəsi, müxtəlif sosial qrupların maddi və ideoloji maraqların, bir də dini şüurun qarşılıqlı əlaqəsinə xüsusi diqqət yetirmişdir.

Kapitalizmin yaranmasında iqtisadi amillərin rolunu qeyd edən Veber Marksın izafi dəyər haqqındakı nəzəriyyəsinə qarşı çıxmışdır.

Müasir dövrdə əmək, istehsal və iqtisadiyyat problemində texnika fenomeni ön plana çəkilir. Amerika iqtisadçısı Con Kennet Qelbreyt iqtisadi sistemdə bazarın və azad rəqabətin rolu ilə yanaşı siyasət və digər sosial institutların rolunu qeyd edirdi. Qelbreyt “istehlak cəmiyyəti” nəzəriyyəsində ucuz malların bolluğu əsasında insanların firavan yaşaması ehtimalını irəli sürüb, sonradan isə “yeni industrial cəmiyyəti” ideyasında texnostruktur əsasında (idarəetmədə mütəxəssislərin iştirakı strukturu) kapitalizmin təkmilləşməsi haqqında bəhs edib. Texnoloji determinizm mövqeyindən çıxış edən Veblen 1921-ci ildə yazdığı “mühəndislər və qiymətlər sistemi” əsərində, sənaye istehsalı və texniki tərəqqinin cəmiyyətin inkişafında əsas rol oynadığını qeyd edirdi. Texnokratizm cərəyanı nümayəndələri sırasında D. Bell və A.Frii də qeyd etmək lazımdır.

70-80-cı illərdə Qərbdə cəmiyyət haqqında çoxlu müxtəlif nəzəriyyələr müydana gəldi. Onların ümumi cəhəti – texnikanın cəmiyyətdə aparıcı rol oynaması və informasiya cəmiyyəti haqqındakı ideyalar olub. F.Ferrarotti informasiya cəmiyyətinin sənaye cəmiyyətinin növbəti mərhələsi olduğunu (industrial və kütləvi istehsalla kütləvi istehlak mərhələlərindən sonra) sayırdısa, O.Toffler supersənaye cəmiyyəti mərhələsinin tarixin ayrıca bir mərhələsi olduğunu göstərir. 10 min il əvvəl aqrar inqilab başlandı; sonra təx. 300 il əvvəl sənaye inqilabı baş verdi. Cəmiyyət kənd təsərrüfat formasından sənaye formasına keçdi; kəndlilərin çoxu fəhlə oldu; indi isə “üçüncü dalğa” adlanan mərhələ başlanıb: cəmiyyətin strukturu, istehsalı, mədəniyyətin quruluşu, sosial institutlar əsaslı şəkildə dəyişir, dünya sənaye sistemi iğformasiya sistemi ilə əvəz olunur, elmi-texnoloji inqilab baş verir. Yeni texnoloji əsaslarda kütləvi istehsaldan uzaqlaşma baş verir, fərdi sifarişlər yerinə yetirilir. Kütləvi cəmiyyətə xas olan standartlaşma, mərkəzləşmə, iriləşmə, ixtisaslaşma, dezinformasiyalaşma, sinxronlaşmaya son qoyulur. “Birinci dalğa” dövründə əsas mülkiyyət torpaq, “ikincidə”-binalar, fabrik, zavodlar, maşınlar olubsa, “üçüncü dalğa” dövründə əsas mülkiyyət – informasiyadır. Bu cəmiyyətin inkişafında da çoxlu çətinliklər var.

Texnika və cəmiyyətlə bağlı bir sıra problemlər – insan taleyi, cəmiyyətin gələcəyi və s. haqqında düşünənlərdən Martin Haydeggeri, Karl Yaspersi, Herbert Markuzeni göstərmək olar. Onlar texniki tərəqqini tənqid edərək – insanları özgələşdirilmiş təbiətə qayıtmaq çağırışı ilə çıxış etmişdilər. Yaspers göstərmişdir ki, elmi-texniki inqilab mərhələsi insan azadlığı üçün böyük təhlükə yaradır; kütləviləşməyə qarşı etiraz edən H.Markuze insanları qiyama dəvət etmiş, bu yolla özgələşməyə son qoymağa çağırmışdı.

İnsanlar arasında istehsal prosesində qərarlaşan əlaqələr mürəkkəb struktur-funksional və çoxpilləli-tabelik sistemini yaradır. İstehsal münasibətləri adlanan bu sistemə mülkiyyət forması (istehsal vasitələrinə münasibətin forması) və insanlar arasında yaradılmış nemətlərin bölgüsü, mübadilə və istehlakı prosesindəki münasibətlər daxil edilir. Həmin sistem bundan əlavə əmək bölgüsünü ifadə edən istehsalın ixtisaslaşmasını idarəçilik münasibətlərini (əməkdaşlıq və tabelilik), habelə insanların daxil olduğu digər münasibətləri də əhatə edir. Beləliklə, iqtisadi münasibətlər sistemi çox geniş məzmuna malikdir. Burada ayrı-ayrı istehsalçıların fərdi münasibətlərindən tutmuş istehsal vasitələrinə olan münasinətə qədər çox şey əhatə olunur.

Təbiətdə fasiləsiz olaraq maddələrin çevrilməsi və dəyişilməsi prosesi gedir. Eynilə də cəmiyyətdə ictimai sərvətin dövredici hərəkəti baş verir. Məhz onun sayəsində insanların həyat fəaliyyəti təmin olunur. İctimai sərvətin hərəkəti istehsal – bölgü – mübadilə - istehlak sxemi üzrə gedir. Sözün geniş mənasında cəmiyyətin iqtisadi həyatı bu tərəflərin hamısını əhatə edir. Onun məzmununa müxtəlif maddi və mənəvi nemətlərin və xidmət sahələrinin yaradılması, bölgüsü, mübadiləsi və istehlakı daxil olur. Başqa sözlə maddi məhsullar (ərzaq, geyim, mənzil), xidmət sahələri (nəqliyyat, rabitə, səhiyyə, təhsil və s.) ilə yanaşı mənəvi nemətlər (incəsənət, elm, təhsil predmetləri) də buraya daxildir. Mənəvi dəyərin iqtisadi sferaya aid edilməsi buna əsaslanır ki, onların istehsalına müəyyən fiziki və intellektual əmək, müəyyən alət və avadanlıqlar sərf olunur. Digər tərəfdən mənəvi dəyərlər müəyyən mənada iqtisadi məzmun kəsb edir, onlar çox vaxt əmtəə formasında çıxış edir.

Bilavasitə istehsal adlanan sahədə cəmiyyət üçün faydalı olan məhsullar yaradılır. Bu prosesdə insanlar təbiətin əşyalarını və qüvvələrini öz ictimai tələbatlarının ödənilməsinə uyğunlaşdırırlar. Artıq burada istehsalın ictimai xarakteri özünü göstərir. Belə ki, onun məzmununu insanların qarşılıqlı təsiri, onların təbiətə birgə təsiri, təbiət materiallarının insanların müxtəlif tələbatlarını ödəyəcək dərəcədə dəyişdirilməsi təşkil edir. Istehsal prosesində insanlar təbii və sosial qüvvə kimi təbiət materiallarına qarşı dururlar. Buna görə də istehsal həm də sosial məzmun kəsb edir.

Bölgü cəmiyyətin hər bir üzvünün yaradılmış ictimai sərvətdə olan payını müəyyənləşdirir. O iqtisadi həyatda mühüm rol oynayır. Belə ki, predmetlərin və xidmətin bölgüsü üsulu və səviyyəsi istehsala əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu istehsalı stimullaşdıra və ya ləngidə bilir. Məs. ikişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, əməyin kəmiyyəti və keyfiyyətinə görə bölgü prinsipinin tətbiqi əhalidə maddi marağı inkişaf etdirir. Əksinə burada yol verilən əsassız bərabərləşdirmələr mənfi təsir göstərir, yaradıcılıq motivlərini zəiflədir. Çünki gəlir əldə etmək əhalinin müxtəlif təbəqələrinin və birinci növbədə sahibkarların istehsal fəaliyyətinin əsas motividir.

Mübadilə o deməkdir ki, bölgü nəticəsində əldə edilmiş məhsulları istehlak etmək üçün onlar başqa məhsullar ilə mübadilə edilməlidir. Onun əsasında ictimai əmək bölgüsü və onun törətdiyi nəticələr durur. Məs. avtomobil zavodunun sahibkarı öz məhsulunu enerji, polad, qida, geyim, mənzil və sair məhsullarla mübadilə etməlidir. Bu, həm istehsalın davam etməsi, həm də onun özünün və ailəsinin yaşaması üçün zəruridir. Eynilə də kəndli özünün istehsal etdiyi əkinçilik və heyvandarlıq məhsullarını traktor, kombayn və digər avadanlıq ilə mübadilə etməlidir. İnsanlar arasında yalnız məhsullar deyil, xidmət növləri də mübadilə olunur. Məs. həkim müxtəlif adamlara peşə xidməti (tibbi yardım) göstərir, eyni zamanda onun özü dərzinin xidmətindən, uşaqlarına dərs deyən müəllimin, onun məhkəmə müdafiəsini təşkil edən vəkilin xidmətindən istifadə edir.

İstehlak insanlar tərəfindən maddi nemətlərin və xidmət növlərinin öz tələbatlarını ödəmək üçün istifadə etmələri deməkdir. İstehlak insanların inkişafında mühüm rol oynayır. Söhbət həm istehsal məqsədilə edilən istehlakdan (neft, qaz, enerji və s.), həm də şəxsi istehlakdan (ərzaq, geyim, mənzil və s.) gedir.

İqtisadi sferanın mahiyyətinin açılmasında tələbatların izahı xüsusilə zəruridir. Çünki insanların əmək fəaliyyətində və deməli iqtisadi münasibətlərdə tələbatların ödənilməsi əsas yeri tutur. Hər bir dövrdə təkcə iqtisadi həyat deyil, bütünlükdə cəmiyyət çoxsaylı tələbatlar və onların yerinə yetirilməsi üsullarının geniş şəbəkəsi ilə əhatə olunur.

İstehsalı hərəkətə gətirən insan tələbatlarıdır. Tələbat – obyekt və tələbatı ödəyə biləcək subyekt arasında yaranmış zidiyyətdir; o insan davranışının hərəkətverici qüvvəsi olaraq, fəaliyyətin bütövlüyü, sabitliyi və strukturunu müəyyən edir. Dərk edilmiş tələbatlar – maraq və motivlərdə, sonra isə konkret praktiki fəaliyyətdə ifadə olunur. Tələbatların dərk edilməsi dərəcəsi müxtəlif ola bilər – insanların hər hansı bir məqsədə instinktiv meyldən tutmuş, onun nəzəri, elmi qavranılmasına qədər.

Maddi tələbatlar, müəyyən bir normativlərə cavab verir, onların dövretmə həddləri sabitdir, mənəvi tələbatların normativləri dəyişən, dövretməsi isə uzunmüddətlidir.

İnsanın öz tələbatlarını ödəməsi sırf bioloji xarakter daşımır. Buna görə də o heyvanların öz tələbatlarını ödəməsindən prinsipcə fərqlənir. Belə ki, insanın məqsədi – hər necə olursa-olsun tələbat ödəmək deyil. O bu işdə öz zövqünə görə hərəkət edir, faydalılıq baxımından şeyləri qiymətləndirir, mədəniyyəti və nəyin dəbdə olmasını nəzərə alır.

İnsanın öz tələbat və mənafelərini ödəməyə yönələn fəaliyyəti müəyyən mənada, həm də başqalarının tələbatlarını və mənafelərini ödəməyə xidmət edir. Digər tərəfdən o özünün tələbatlarının ödənilməsinə yalnız başqalarının əməyi sayəsində nail ola biilər.

MƏNBƏ :http://marketing.ucoz.org/load/23-1-0-205

PULUN FUNKSYALARI- VİDEO MƏZMUNLU SORĞU

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 26 Mar 2015 17:31:00 +0000

"İqtisadiyyatı güclü olan dövlət hər şeyə qadirdir! " Heydər Əliyev

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 26 Mar 2015 17:30:00 +0000

Ölkəmizə 30 ildən çox rəhbərlik etmiş Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, ulu öndər Heydər Əliyev nəinki ictimai, siyasi, həm də iqtisadi sahədə kifayət qədər həlledici addımlar atmışdır. Heydər Əliyev Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında böyük və müstəsna rolu olan əvəzsiz şəxsiyyətdir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, zəngin təbii və iqtisadi sərvətlərə malik olan ölkələrdə müstəqilliyin qorunub saxlanılması bəzən onun əldə edilməsindən daha çətin və mürəkkəbdir. Düşmən təcavüzünə məruz qalan və təcrübəsiz dövlət rəhbərləri tərəfindən idarə olunan Azərbaycanda bu daha da çətin idi. Ölkəmiz yalnız dövlət müstəqilliyini itirmək təhlükəsi ilə deyil, eyni zamanda, daxildən də parçalanmaq təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qalmışdı.
Ölkəni bu ağır vəziyyətdən 1993-cü ildə xalqın istəyi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan ümummilli lider Heydər Əliyev çıxardı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti möhtərəm cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi "Belə bir çətin anda, çətin dövrdə xalqımızın müdrikliyi bir daha özünü göstərdi. Xalqın təkidi və tələbi ilə ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycana qayıtdı, xalq onu Prezident seçdi və ondan sonra ölkəmizin inkişaf dövrü başlandı. Bütün xoşagəlməz meyllərə son qoyuldu, sabitlik, ictimai asayiş bərqərar olundu, qeyri-qanuni silahlı dəstələr tərksilah edildi. Bir sözlə, Azərbaycan inkişaf yoluna qədəm qoydu".
Prezident kimi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən bəhs edərək Heydər Əliyev iki halı xüsusi qeyd etmişdir: "Respublika iqtisadiyyatı, demək olar ki, tamamilə dağıdılıb, xalqın rifah halı aşağı düşüb. Lakin respublikanın böyük sosial-iqtisadi, elmi-texniki potensialı var. Azərbaycanın coğrafi-siyasi vəziyyəti, onun təbii sərvətləri, uzun illər boyu yaranmış əsas fondları respublikanı bu ağır böhrandan çıxarmağa imkan verir. Digər tərəfdən yeni islahatlar aparmaq yolu ilə bazar iqtisadiyyatına keçmək istiqamətində hərəkət etməliyik".
Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıtması ilə yeni iqtisadi yüksəliş başlanıldı, Azərbaycan iqtisadiyyatına xarici investisiyalar yatırıldı, ulu öndər digər sahələrdə olduğu kimi bu sahədə də köklü dəyişikliklərin aparılması üçün yeni imkanlar yaratdı. Bu mərhələdə ilk növbədə gələcək müstəqil və güclü iqtisadi siyasətin zəminləri yaradıldı. Bu siyasətin başlıca istiqamətlərini müxtəlif mülkiyyət formaları əsasında yaradılan iqtisadi sistem, bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya təşkil etmişdir.
1993-cü ilin yarısından başlayaraq, aparılan ardıcıl və məqsədyönlü siyasət nəticəsində ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması, istehsalda yaranmış geriləmə proseslərinin qarşısının alınması və digər tədbirlərdən sonra iqtisadiyyatda tənəzzül tədricən aradan qaldırıldı və bununla da Azərbaycanın iqtisadi inkişafına mahiyyətcə yeni mərhələnin təməli qoyuldu. Əldə olunan makroiqtisadi sabitlik, sənayedə və digər sahələrdə iqtisadi göstəricilərin artımı, həyata keçirilən geniş miqyaslı iqtisadi islahatların ilkin nəticələri aparılan siyasətin düzgünlüyünü və Azərbaycanın bazar iqtisadiyyatı yolunda inamlı addımlarını təsdiq edirdi.
Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti və gərgin fəaliyyəti nəticəsində, ağır şərtlərə baxmayaraq, ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafı və dünya təsərrüfatı sisteminə inteqrasiyası sahəsində çox böyük nailiyyətlər əldə olundu. Ən əsası isə bu dövrdə ölkəmizdə aparılan müstəqil dövlət quruculuğu prosesində iqtisadi islahatların və inkişafın mahiyyət etibarı ilə yeni bir modeli - Azərbaycan modeli yaradıldı.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə iqtisadi islahatların mühüm istiqaməti olan özəlləşdirmə prosesi uğurla həyata keçirildi, 1996-cı ildən ümumi daxili məhsul istehsalı ilbəil artmağa başladı, respublikada görülən təxirəsalınmaz tədbirlər nəticəsində iqtisadiyyatda tənəzzülün qarşısı alındı və beləliklə, 1994-1995-ci illərdə bugünkü nailiyyətlərin əldə olunmasının təməli qoyuldu. Hazırda həmin tarixi dövrü təhlil etdikdə onu sabitləşmə dövrü kimi səciyyələndirmək olar. Məhz həmin illərdə geriləmənin qarşısı alındı və 1996-cı ildən etibarən dirçəliş dövrü başladı.
1997-ci ildən sənaye məhsullarının buraxılışında artım müşahidə edilmiş, bu sıradan neft emalı, metallurgiya, ağac emalı, şüşə və çini-saxsı məhsullar istehsalında artım daha yüksək olmuşdur. Digər istehsal sahələrində geriləmənin sürəti azaldılmış, bəzi hallarda isə bu meyl tamamilə dayandırılmış, hasilat sənayesi ilə yanaşı, qeyri neft sektoru da inkişaf etdirilmişdir.
Sənayenin inkişafı ilə yanaşı Heydər Əliyev respublikada kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsinə də xüsusi diqqət yetirirdi. Məhz bu diqqətin nəticəsində respublikada 40-dan çox normativ-hüquqi akt qəbul edilmiş, kənd təsərrüfatı məhsullarının satışında qiymətlər tam sabitləşmiş, idxal-ixrac əməliyyatlarında bütün maneələr aradan qaldırılmışdır.
Yaxın keçmişdə əsas kənd təsərrüfatı məhsullarını müxtəlif xarici ölkələrdən alan Azərbaycan indi əksinə, xaricə məhsul ixrac edir. Bu da sözsüz ki, məhsul istehsalının intensiv artımı nəticəsində mümkün olmuşdur.
İdxal-ixrac əməliyyatlarının bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun qurulması nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq əlaqələri ilbəil genişlənir, möhkəmlənir və inkişaf edir.
1991-1994-cü illərdə inflyasiyanın böyük sürətlə, hətta dördrəqəmli faizə qədər artması müşahidə olunduğu halda, aparılan iqtisadi islahatlar nəticəsində 1995-ci ildən başlayaraq sabitləşmə prosesi getmiş, inflyasiyanın birrəqəmli həddə saxlanılmasına nail olunmuşdur.
İqtisadiyyatda aparılan islahatlar ölkənin maliyyə vəziyyətinin yaxşılaşmasını, dövlət büdcəsinin gəlirlərinin ildən-ilə artmasını təmin etmişdir. 2002-ci ildə dövlət büdcəsinin bütün mənbələrdən daxil olan gəlirləri 1993-cü ilə nisbətən 85 dəfə, xərcləri isə 72 dəfə artmışdır.
Ulu öndər tərəfindən həyata keçirilən qətiyyətli iqtisadi islahatlar az bir zamanda geniş beynəlxalq dəstək aldı. Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı tərəfindən Azərbaycanda iqtisadi islahatlar haqqında xüsusi proqram hazırlanıldı və ölkəmizə maliyyə yardımının göstərilməsinə başlanıldı. Həmin beynəlxalq maliyyə-kredit institutları ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində hazırlanmış sabitləşdirmə proqramına uyğun olaraq iqtisadiyyatın liberallaşdırılmasına yönələn radikal islahatlar həyata keçirildi. Sərt və çevik pul-kredit, büdcə-vergi siyasətinin aparılması, qiymətlərin, xarici iqtisadi fəaliyyətin və valyuta bazarının liberallaşdırılması və xarici kapitalın cəlb olunması nəticəsində tezliklə ölkəmizdə makroiqtisadi səviyyədə maliyyə sabitliyinin təmin edilməsinə nail olundu.
Ölkəmizin iqtisadi artım sürəti 1995-ci ildən başlayaraq MDB üzrə orta göstəricidən xeyli yüksək olmuşdur. Ümummilli lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu və Prezident İlham Əliyev tərəfindən daha da inkişaf etdirilən strateji kurs Azərbaycanı zirvələrə doğru gedən ölkələr qrupunda öncül mövqeyə çıxarmışdır. Ölkənin inkişaf səviyyəsində ciddi kəmiyyət və keyfiyyət dəyişiklikləri baş vermiş və verməkdə davam edir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev demişdir: "Ümummilli lider Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti nəticəsində Azərbaycan beynəlxalq təcriddən çıxdı. Bu gün Azərbaycan beynəlxalq aləmdə çox görkəmli yer tutur, beynəlxalq təşkilatların üzvüdür, onlarda fəal iştirak edir. Bütün dövlətlər tərəfindən tanınır. Azərbaycanın böyük hörməti var. Artıq demək olar ki, regional məsələlərdə Azərbaycanın sözü həlledici sözdür. Azərbaycanın iştirakı olmadan bölgədə heç bir regional layihə keçirilə bilməz. Beləliklə, Azərbaycan region üçün mərkəzə çevrilibdir. Bizim nüfuzumuz artır, gücümüz artır. Bu, bizə imkan verəcək ki, qarşımızda duran bütün məsələləri öz xeyrimizə həll edək. Bütün bunlar Heydər Əliyevin xidmətləridir".
Azərbaycan Respublikasının iqtisadi siyasətinin öncül istiqamətlərindən biri müstəqil dövlətin neft strategiyasının hazırlanması olmuşdur.
Müəllifi Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev olan bu strategiyanın həyata keçirilməsinə 1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti ilə dünyanın aparıcı ölkələrinin (ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç, Yaponiya və Səudiyyə Ərəbistan) ən məşhur neft şirkətləri (Amoko, BP, MakDermott, Yunokal, LUKoyl, Statoyl, Ekson, Türkiyə petrolları, Penzoyl, İtoçu, Remko, Delta) arasında Xəzər dənizinin Azərbaycan bölməsindəki "Azəri", "Çıraq" və "Günəşli" yataqlarının birgə işlənməsi və neft hasilatının pay bölgüsü haqqında fəaliyyət müddəti 30 il olan müqavilənin imzalanması ilə başlanmışdır.
Azərbaycan üçün həyati əhəmiyyəti olan bu müqavilə həm respublikanın daxilində sabitliyin bərqərar olunması, həm də xarici siyasətdə uğurların əldə edilməsində müstəsna rol oynadı.
Heydər Əliyevin özünün də vurğuladığı kimi, “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilə Azərbaycan Xəzər dənizi və onun enerji ehtiyatlarını bütün dünyanın üzünə açdı və bu hadisənin ölkənin gələcəyi üçün nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu tarixçilər yazacaqlar”.
“Əsrin müqaviləsi” adı ilə indi bütün dünyada tanınmış bu müqavilənin imzalanması və onun gerçəkləşməsi müstəqil Azərbaycan Respublikasının iqtisadi inkişaf konsepsiyasını təşkil edən və Heydər Əliyev tərəfindən işlənilib hazırlanmış yeni neft strategiyasının həyata keçirilməsinin parlaq təzahürüdür.
Azəri, Çıraq və Günəşli yataqlarının istismarını nəzərdə tutan əsrin müqaviləsinin imzalanması ölkəyə külli miqdarda xarici investisiyanın axınına səbəb olmuşdur. Bu sovet dövründən başlanan danışıqların, Heydər Əliyev tərəfindən atılan konkret addımlarla həyata keçirilməsi idi.
Heydər Əliyev düşünülmüş strategiya edərək xarici ölkələrin şirkətlərini Azərbaycana gətirdi, bu o demək idi ki, bu ölkələr Azərbaycanla da hesablaşacaqlar.
“Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilə yanaşı hasil olunacaq neftin dünya bazarına çıxarılması üçün əlverişli marşrutun axtarıb tapılması da mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Heydər Əliyev Azərbaycan neft kəmərinin çoxvariantlılığı ideyası ilə çıxış edərək Bakı-Supsa kəməri işə salınmasına, eyni zamanda "Əsrin müqaviləsi" çərçivəsində hasil olunacaq əsas neftin nəqli üçün "Bakı-Tbilisi-Ceyhan" neft kəmərinin inşa edilməsi üzrə danışıqlar intensivləşdirilməsinə nail olur. 1999-cu ilin noyabrında Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə prezidentləri ABŞ-ın dövlət başçısının iştirakı ilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft boru kəmərinin inşa edilməsinə dair hökumətlərarası saziş imzalanmış, bu kəmərin çəkilməsi yolunda yaradılan çoxsaylı əngəllərə baxmayaraq Ulu öndərimizin siyasi iradəsi və uzaqgörənliyi sayəsində maneələrin hamısı dəf edilərək bu layihənin gerçəkləşməsi reallığa çevrilmiş, 2003-cü ildə kəmərin tikintisinə başlanılmışdır. Çox çətinliklərə baxmayaraq Heydər Əliyevin seçdiyi yol uğurlu olmuş, Azərbaycan neftinin dünya bazarına çıxarılması reallığa çevrilmişdir.
Bununla yanaşı, ölkəmizin iqtisadi həyatında Heydər Əliyev həm də, Azərbaycan qazının dünya bazarlarına çıxarılması üçün nəzərdə tutulan və regionun kifayət qədər əhəmiyyətli layihəsi hesab olunan Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin də təməlini qoymuşdur.
Heydər Əliyev neft gəlirlərinin şəffaf xərclənməsi və gələcək nəsillərə saxlanılması məqsədi ilə Dövlət Neft Fondunun yaradılması kimi xidmətləri ilə də yadda qalmışdır. 1999-cu il dekabrın 29-da “Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun yaradılması haqqında” Fərman imzalamışdır.
Ulu öndər Heydər Əliyevin müdrik qərarı əsasında Neft Fondundan ilk vəsait Azərbaycan xalqının ən ağır şəraitdə yaşayan və ən həssas sosial təbəqəsi olan qaçqın və məcburi köçkünlərin sosial-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı tədbirlərin maliyyələşdirilməsinə istiqamətləndirilmişdir.
Uğurlu iqtisadi siyasətin məntiqli davamı kimi, resursların daha da səmərəli paylanmasını təmin etmək üçün səmərəli büdcə sistemi və dövlət xərclərinin idraetmə sistemi tələb olunurdu ki, bu sahədə də ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən xeyli işlər görülmüşdür. Azərbaycanda büdcə sisteminin təşkilinin, büdcələrin tərtibi, təsdiqi, icrası və onların icrasına nəzarətin təşkilati, hüquqi və iqtisadi əsaslarını, habelə dövlət büdcəsi ilə büdcədənkənar dövlət fondlarının, yerli (bələdiyyə) büdcələrin qarşılıqlı əlaqələrinin əsas prinsiplərinin müəyyənlşdirilməsi məqsədilə 2002-ci ildə “Büdcə sistemi haqqında” Azərbaycan Respublikasının yeni Qanunu qəbul olunmuşdur.
Bununla yanaşı, dövlət büdcəsinin gəlirlər hissəsində önəmli xüsusi çəkiyə malik olan vergi daxilolmalarının artırılması, vergi siyasətinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində də Ulu öndərin rolu danılmaz olmuşdur. Belə ki, Heydər Əliyevin tövsiyələrinə əsasən təkmil qanunvericiliyin yaradılması, inzibati idarəetmənin yaxşılaşdırılması və vergilərin dövlət büdcəsinə tam səfərbər olunmasına diqqət yönəldilmişdir. Qısa müddət ərzində dünya standartlarına cavab verən Vergi Məcəlləsi qüvvəyə minmişdir. Vergi Məcəlləsinin qəbul edilməsi vergi sisteminin təkmilləşdirilməsi və onun beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması sahəsində atılmış ən başlıca addım olmaqla gələcək islahatlar üçün təməl rolunu oynadı.
Respublikada bələdiyyələrin maliyyəsinin formalaşması və istifadəsinin prinsiplərini, yerli (bələdiyyə) büdcə prosesinin əsaslarını və bu sahələrdə bələdiyyələrin səlahiyyətləri və onların dövlət hakimiyyəti orqanları ilə qarşılıqlı fəaliyyətlərini müəyyən edən “Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və Azərbaycanda dövlət satınalmalarının əsaslarını müəyyənləşdirən, satınalmalar zamanı dövlət vəsaitindən səmərəli və qənaətlə istifadə edilməsi, müsabiqə və aşkarlıq əsasında bütün malgöndərənlərə (podratçılara) bərabər rəqabət mühiti yaradılması prinsipləri və qaydalarını özündə əks etdirən “Dövlət satınalmaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu da məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü və fəaliyyəti nəticəsində qəbul edilmişdir.
Beləliklə, tam əminliklə demək olar ki, 1993-2003-cü illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı böhran və tənəzzül məngənəsindən çıxaraq, iqtisadi inkişaf və yüksəliş yoluna qədəm qoymuşdur.
Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən təməli qoyulmuş və Prezident İlham Əliyevin başçılığı altında uğurla davam etdirilən sosial-iqtisadi inkişaf strategiyası nəticəsində əldə olunan nailiyyətlər Azərbaycanın bu sahədə gələcəkdə də daha böyük uğurlar qazanacağına zəmin yaradır.

Mənbə : http://www.maliyye.gov.az/node/1564

Heydər Əliyev və Azərbaycanın milli iqtisadi inkişaf modeli - məqalə

HEYDƏR ƏLİYEV VƏ AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATI ..-məqalə

Vergilərin yaranma tarixi və onun mahiyyəti

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 26 Mar 2015 16:29:00 +0000

Dövlətin yarandığı gündən vergilər iqtisadi münasibətlərin mühüm həlqəsini təşkil etmişdir. Müasir sivilizasiyalı cəmiyyətlərdə vergilər dövlətin gəlirlərinin əsas hissəsini təşkil edir.
Dövlətin təşkilinin ilkin mərhələsində vergitutmanın ilkin forması qurban gətirmə olmuşdur. Qurban verilməsi əslində könüllü olmasına baxmayaraq qeyri-rəsmi olaraq məcburi xarakter daşımışdır.   İlk mütəşəkkil vergi sistemlərindən biri Qədim Romanın vergi sistemi hesab edilir. Roma vətəndaşları öz əmlaklarına və ailə vəziyyətlərinə görə təqdim etdikləri ərizə əsasında vergiyə cəlb olunurdular. Hazırda ərizənin bu formasını bəyannamələr təşkil edir. E.ə. IV-III əsrlərdə Roma dövləti inkişaf etdikcə yeni koloniyalar yaranırdı ki, bunun da əsasını kommunal təsərrüfat təşkil
Roma dövlətinin maliyyə   təsərrüfatının   yenidən   təşkili imperator Avqust Oktavianın (e.ə. 63-cü il -eramızın 14-cü ili) əsas vəzifələrindən biri idi. O bütün əyalətlərdə vergitutmanın həyata keçirilməsinə nəzarət məqsədilə maliyyə təşkilatlarını yaratdı. Onun həyata keçirdiyi islahatlar nəticəsində  tribut adlı pul şəklində ödənilən ilk ümumi vergi yarandı.

Roma imperiyasında birbaşa vergilərlə yanaşı dolayı vergilər də mövcud idi. Qədim Romada vergilər arasında ən mühümləri bunlar idi: 1%-li dövriyyə vergisi, 4%-li qul satışından alınan xüsusi dövriyyə vergisi, bazar qiyməti ilə qulların azad olunmasından alınan 5%-li vergi, 5%-li vərəsəlik vergisi və s.
O dövrdə Avropa ölkələrində ən geniş yayılmış vergi növləri torpaq vergisi, tikililərə görə vergi, can vergisi və ya adam başına vergi, aksizlər, gömrük rüsumları,   kommunal və ya yerli vergilər idi.

Ən qədim və geniş yayılmış vergilərdən biri tikililərdən tutulan vergi idi. Tüstü vergisi adı altında bu vergi növü XX əsrə qədər mövcud olmuşdur. Orta əsrlərdə İngiltərədə tikililərdən onlardan çıxan tüstünün sayına görə 2 şillinq vergi tutulardı.
Can vergisi və ya adambaşına düşən vergiyə torpaq və ya mülk sahibi olmayanlar cəlb olunurdu. Roma istilası dövründə Avropada dullar və yetimlər bu vergini ödəməkdən azad idilər. Həddi - buluğa çatmayanlar üçün vergini valideynləri, təhkimli kəndlilər üçün isə feodallar ödəyirdilər.

III-IV əsrin I yarısında bütün Sasani dövlətində olduğu kimi Adurbadaqanda da (Azərbaycan nəzərdə tutulur) əhali sinfi strukturuna görə dörd zümrəyə bölünürdü: 1) kahinlər, 2) döyuşçülər, 3) katiblər, 4) vergi verənlər.
Vergi verənlər zümrəsi özündə bütün zəhmətkeş əhalini–əkinçiləri, sənətkarları, eləcə də ticarətlə məşğul olanları birləşdirirdi. Bütün vergi verən zümrənin başında vastarioşan-salar dururdu.
Vergi və mükəlləfiyyətlər içərisində ən mühümü qazidağ, maraq və xarq idi. I Xosrovun vergi islahatından sonra qazidağ termini ''can vergisi'' mənasında işlənib. Əvvəllər ümumiyyətlə, vergi mənasında olan ''xaraq'' termini də elə həmin dövrdə (III-IV əsrlər) torpaq vergisinə aid edilib.
Vergilərin başçısı olan xarqbed–Sasani dövlətinin idarə aparatında yüksək mövqe tuturdu.

I Xosrovun dövründə üzərinə vergi qoyulmuş torpaqlar siyahıya alınırdı. Torpaq siyahısı hələ Kavadın dövründə tutulmağa başlanmış, oğlu I Xosrovun zamanında başa çatdırılmışdır. Vergi vahidi 1/10 hektara bərabər olan qarib sayılmağa başladı. Torpaq vergisinin miqdarı əkilən bitkinin xarakterindən asılı olaraq müxtəlif idi. Məsələn, bir qarib buğda və ya arpa sahəsində bir drahma, bir qarib üzümlükdən 8 drahma, bir qarib qarayonca sahəsində 7 drahma alınırdı. Dörd xurma palmasından və altı zeytun ağacından isə 1 drahma vergi tutulurdu.

Əsasən silah gücənə ələ keçirilmiş şimallı-cənublu Azərbaycanın tabe edilmiş əhalisi ilə qarşılıqlı münasibətlər işğalçılarla yerli əhali arasında bağlanmış müqavilələrlə tənzimlənirdi. Hər bir belə müqavilə başqa şərtlərlə yanaşı, birdəfəlik və illik vergilərin ödənilməsi təəhhüdü haqqında maddəni də nəzərdə tutur, yerli əhaliyə məxsus torpaqları onun ixtiyarında saxlayırdı. Zimmi, yəni başqa dinə mənsub yerli adam statusunu qazanmış bu sahibkarlar müsəlman icmasının himayəsində qalır, torpaq vergisi – xəraclayanaşı, qeyri-müsəlmanların verdiyi can vergisi – cizyəni də ödəyirdilər.

Xəlifə Hişam dövründə (724-743), ərəblərin Azərbaycan və Arrandakı vergi siyasəti köklü dəyişikliyə məruz qaldı: buradakı Əməvi hakimləri cizyəni xəzinəyə böyük gəlir gətirən vergilərdən biri kimi fərqləndirməyə başladılar.

Torpaq vergisi və can vergisindən əlavə aşağıdakı vergilər alınırdı: xüms – mülkiyyətdən və əmlakdan alınan, gəlirin 1/5 bərabər olan vergi; zəkat–yoxsulların xeyrinə varlı müsəlmanların əmlakından tutulan vergi; zəkat əl-fitr–orucluğun başa çatması münasibətilə verilən pay–fitrə; sədəqə–yoxsullara verilən ianə; uşr–məhsulun 1/10 bərabər vergi.

Xüms – pul və ya natura şəklində dinc yolla ələ keçirilmiş əmlakdan, əmək haqqından, mədən və dəfinələrdən, kafir və ya zimminin müsəlmandan satın aldığı torpaqdan, əsirlər də daxil olmaqla hərbi qənimətlərdən alınırdı. Dəyəri ailənin illik xərcindən artıq olan əmlak satın alındıqda və ya müxtəlif peşə sahiblərinin gəlirləri illik məxaricdən çox olanda xüms ödənilməli idi.
Zəkat – ildə bir dəfə alınırdı; bu vergi dənli bitkilər (düyü və lobyadan başqa), giləmeyvələr, daş-qaş və ev heyvanları üzərinə qoyulurdu. Buğda və arpadan zəkat yetişəndən sonra alınır, üzüm üçün isə qora dövründə müəyyənləşdirilirdi.
Zəkat əl-fitrə – ildə bir dəfə, orucluq ayının başa çatması münasibətilə varlı müsəlman ailəsinin yetkinlik yaşına çatmış hər bir üzvünə görə ödənilirdi. Fitrə məhsul və ya pulla ödənilə bilərdi. Onun qədəri 3 kq buğdaya, arpaya və ya çəltiyə, xurmaya, kişmişə, qarğıdalıya və başqa məhsullara bərabər idi.
Uşr – hər il əkinçilik, heyvandarlıq, balıqçılıq məhsullarından satış üçün nəzərdə tutulan və qiyməti 200 dirhəmdən artıq olan başqa məhsullardan natura ilə alınan onda bir vergisi idi.
Şirvanda (Bakıda) bunlardan başqa neft və duz mənbələri üzərinə də vergi qoyulmuşdu.

Mə’lum olduğu kimi bütün iqtisadi fəaliyyətlərin başlıca məqsədi və son nəticəsi gəlir əldə etməkdir. Hər bir şəxs, müəssisə, təşkilat, şirkət və s. iqtisadi sistem daxilində müəyyən münasibətlərə malikdir. Bu münasibətləri saxlamaq üçün hökmən gəlir və xərclərə malik olmaq lazımdır. Hər bir şəxsin ən mühüm məqsədi isə xərcləri üçün lazım olandan daha çox vəsait – gəlir əldə etməkdir. Bütün iqtisadi fəaliyyətlərdə maddi maraq məhz gəlirin artırılmasıdır. Gəlir çox olarsa istehlak da çox olar, yığım da. İstehlak istehsalı, yığım isə investisiyanı stimullaşdırır. Yə’ni hər bir iqtisadi prosesin əvvəli də, sonu da gəlirə bağlıdır.

Dövlət də şəxslər kimi həmişə öz gəlirini artırmağa çalışır. Belə ki, gəlirsiz heç bir dövlət yaşaya, müdafiə oluna və inkişaf edə bilməz.

Dövlət həmişə və hər şeydən daha çox gəlir əldə etməyə can atır. Bu səbəbdən də dövlət gəlirlərinin mənbələri müxtəlif və çoxsaylıdır. Bu mənbələrin bir çoxu tarixi olaraq ta qədim zamanlardan yaranıb inkişaf etsə də, iqtisadiyyat inkişaf etdikcə yeni – yeni gəlir mənbələri yaranmaqda və dövlət gəlirlərinin tərkibi genişlənməkdədir. Bu baxımdan da inkişaf etməkdə olan ölkələr, ilk növbədə, onlara daha çox gəlir gətirən və gəlirlərini artıracaq sahələri inkişaf etdirməyə çalışır, həmin sahələrə böyuk həcmdə sərmayə ayırırlar. İqtisadi inkişaf və artım baş verdikdə isə dövlətin gəlirləri artır, əksinə böhranlar baş verdikdə isə dövlət gəlirlərində azalma başlayır.

Dövlətin sərvətindən istifadəyə görə tutulan gəlirlər dövlətin sahib olduğu daşınan və daşınmaz sərvətlərin istifadəsindən götürülən gəlirlərdir. Meşələrin oduncağının satışından və ya istifadəsindən, balıq ovundan, çöllərdəki ovdan, həmçinin dövlət əmlakının istifadəsindən gələn gəlirlər bu gəlirlərə aiddir. Bu gəlirləri vergi ilə qarışıq salmaq olmaz. İndiki dövrdə bu gəlirlər, həcmcə xeyli artsada, ümumiyyətlə götürdükdə dövlət büdcəsində çox az yer tutur. Bu payın azalmasının ən mühüm səbəblərindən biri vergi obyektlərinin genişləndirilməsi və vergilərin ən əsas dövlət gəlirinə çevrilməsidir.

Keçid dövrünü yaşayan bir qrup ölkələr yaranmış konkret tarixi şərait üzündən bir qayda olaraq, inkişafın başlanğıc mərhələlərində dövlət büdcəsi gəlirlərini, daha çox vergi və rüsumları artırmaq yolu ilə qaydaya salmaq istəyirlər.

Dövlət büdcəsi gəlirləri bölməsində toplanan maliyyə vəsaitləri müxtəlif mənbələrdən yığılır. Məhz belə gəlir mənbələrindən biri və başlıcası vergilərdir. Biz vergi, rüsum, gömrük rüsumu və s. adı altında istər dövlət büdcəsi, istərsə də büdcədənkənar fondlara bu və ya digər ölkədə qüvvədə olan vergi, rüsum baradəki normativ aktlara əsasən və həmin qanunverici aktlarda qoyulan hədlərə, səviyyəyə uyğun tutulan məcburi ödəmələri başa düşürük. Bundan əlavə nəzərə almalıyıq ki, hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən vergi və dövlət maliyyə rüsumları adlanan vəsaitlərin toplanma mənbəyidir.

Vergiyə verilən tə’rifin doğru və dolğun olmasından ötrü, tə’rif bir neçə vacib və zəruri cəhətləri: vergilərin tutulma məsrəfləri; onların tutulma xarakteri və icra etdiyi funksiyaları ehtiva etməlidir.

Vergilər dövlətin öz funksiyalarını icra etməsindən ötrü zəruri olan, bu ölkənin qanunvericiliyinin tabeliyində olan fiziki və hüquqi şəxslərdən dövlət və yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən məcburi qaydada tutulan vəsaitlərdir.

Vergi problemində məzmun və forma cəhətləri nəzər – diqqəti cəlb edir. O cümlədən, verginin məzmunu, mahiyyətinə müdaxilə edəndə aşkar olunur ki, vergiödəyənlərin hamısı tərəfindən gəlirlərindən asılı olmadan məcburi surətdə vergi ödəmə aktının baş verməsinin vacibliyi faktı real həqiqətdir. Bilirik ki, istehsal edilmiş məhsullara və yerinə yetirilən müxtəlif növlü xidmətlərdən tutulan vergilər büdcə gəlirlərini tə’min edən ən başlıca mənbə olmaqla bərabər bir sıra funksiuaları yerinə yetirir. Görünür, vergilər üçün ən vacib, birinci, əsas funksiya büdcə gəlirlərini tə’min etmək funksiyasını yerinə yetirməkdir. Ən ağır, çətin, lakin daha çox əhəmiyyət kəsb edən vəzifə budur, çünki burada söhbət büdcə gəlirlərənin 80 – 90% - ni tə’min etməkdən gedir. Buradakı mürəkkəbliyi, ağırlığı bir daha xatırlatmaq yerinə düşər ki, axı, hələ bu gün də müəssisə və təşkilatlardan əhalinin sosial müdafiəsi üçün əmək haqqı fondunun 35% - i məşğulluq fondunda, əmək haqqı fondunun 2% - i əlillərin sosial müdafiəsinə, mənfəətin 1% - i icbari ödənilir. Əlavə edək ki, hazırda respublikamızda büdcədən maliyyələşdirilən təşkilatlar üzrə əmək haqqı fondu müavinətlərlə bir yerdə 1,6 trilyon manatdan çoxdur. Bir cəhətə də toxunaq. Məsələ burasındadır ki, dövlətin iqtisadi vəzifələri ilə maliyyə mexanizmi arasında qarşılıqlı əlaqə var, o cümlədən, əgər dövlət əhalinin rifahı, sosial vəziyyəti ilə məşğul olursa, necə deyərlər, əhalinin qayğısına qalmaq funksiyasını yerinə yetirirsə, onda istər – istəməz vergilər məsələsi obyektiv hal kimi ortaya çıxır. Bu mə’nada vergilər ölkə iqtisadiyyatında maliyyə tənzimlənməsinin ən mühüm və səmərəli mexanizmi, aləti kimi təzahür etmiş olur. Mərkəzləşdirilmiş pul fondu kassası, müəssisələrin və vətəndaşların mənfəət və gəlirlərindən, ayrı – ayrı malların dəyərindən, müxtəlif fəaliyyət növlərindən, təbii ehtiyatlardən istifadədən, əmlakdan alınan məhsulun, görülən işin, yerinə yetirilən xidmətin dəyər artımından əldə olunan, toplanan vergilər hesabına formalaşır.

Süfrəmizin yaraşığı çörək - şagird işi

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 26 Mar 2015 09:00:00 +0000

Bu gün dünyada milyonlarca aclıq və səfalət çəkən uşaqlar var.Bu bizli çox kədərləndirir.Hər birimiz bir tikə çörəyi yerə atanda və ya hər hansı hörmətsizlik ediləndə bu uşaqları gözümüzün önünə gətirməlliyik. Ən böyük arzumuz budur ki “heç bir uşaq çörəyə möhtac olmasın” . Yüzlərlə insan əməyi sərf olunaraq əldə olunan bu nemətin qədrini bilmək bizim insanlıq borcumuzdur.Bizim asanlıqla əldə etdiyimiz çörəyin ərsəyə gəlməsi nə qədər uzun və çətin proses olduğuu birlikdə araşdıraq.bunun üçün araşdırma, müzakirə ,təhlil və məsələ həllərindən istifadə edək və təqdimat hazırlayaq

XƏZİNƏ AXTARIŞINDA - OYUN SSENARİ

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 25 Mar 2015 17:03:00 +0000

Oyunun təşkili :
1. Müəllim əvvəlcədən sinif otağının müxtəlif yerlərində 5, 10, 20 qəpik olmaqla şagird sayı

qədər qəpiklər gizlədir ( skoç vasitəsilə parta və stul altlarına da bərkidilə bilər).

2. Oyun dərsin istənilən mərhələsində aparıla bilər.

3. Oyunun gedişini müəllim başlayır:

- Uşaqlar, sinif otağında xəzinə gizlətmişəm.yerlərinizdən qalxın və axtarın.

4. Axtarış prosesi müəllim tərəfindən müşahidə olunur və müəlllim şagirdlərin müxtəlif

davranışlarından qeydlər edə bilər.

5.Şagirdlər qəpikləri tapdıqca müxtəlif təsüratlarla yerlərinə əyləşirlər.

6.Müəllim şagirdlərdən soruşur:

-Xəzinə axtaran zaman nə hisslər keçirdiniz , nələr etdiniz?

7.Şagird fikirləri lövhədə müəllim tərəfindən qeyd olunur.

Həyəcan Şübhə   Maraq Axtarış duyğusu

Soruşdum   Birgə axtardıq   İnamsızlıq

Sevindim    Təəssüfləndim Paylaşdım

8. Müəllim qeydlər əsasında şagirdlərə suallar verir və hər sualın bir neçə şagird tərəfindən cavablandırılmasına nail olur:

- Uşaqlar , axtarışın əvvəlindəki hissləriniz nə ilə bağlıdır?

- Pul tapdıqdan sonra bəziləriniz sevindiniz .bəziləriniz isə əksinə təəssüfləndiniz.Bunu necə izah edərsiniz?

- Müşahidə etdim ki ,bəzi şagirdlər pullarını bir-biri ilə paylaşdı. Bunu hansı məqsədlə etdiniz?

- Müşahidə etdim ki, bəziləriniz tapdığı pulu xərcləmədiniz. Bunu nə ilə izah edərdiniz?

9. Ehtimal edirəm ki, bu sualların cavblandırılması zamanı şagirdlər gəlir, mənfəət ,şəxsi büdcə ,ailə büdcəsi israf , qənaət kimi sözlərdən istifadə edəcəklər.Bu

anda pedoqoji texnikalaından istifadə edərək növbət suallar şagirdlərə verilir və şagirdlərin öz

ailələrindən nümunələr gətirilməsinə imkan yaradılır.

- Sizcə , xəzinə ,dəyərli bir şey və ya dolanışıq üçün pul axtarışı zamanı hisslər təxminən eynidirmi?

- Necə düşünürsünüz , valideynləriniz ailə dolandırmaq - pul qazanmaq üçün iş axtarışında

olarkən və ya işləyərkən bu hissləri keçirirmi?

- Maraqlıdır, əldə etdiyinz bu pulu nəyə xərcləmək olar?

- Valideynləriniz qazandığı aylıq gəliri nəyə xərcləyir ?

- Ailə gəlirinin düzgün xərclənməsi üçün nə edərdiniz?

10. Qeyd edim ki , şagirdlərin verə biləcəyi orijinal və unikal cavblar sizin növbəti dərslərdə

quracağınız şəxsi oyunlar üçün qaynaq ola bilər.

Müəllif : Aliyə Əhmədova

VEB 2.0 VƏSAİTLƏR

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 25 Mar 2015 16:56:00 +0000

Veb-2.0 yaxud online-interaktiv-öyrədici bu tapşırıqlar Həyat Bilgisi fənninin "Fərd və Cəmiyyət " mövzularını əhatə edən alt standartlara uyğun olaraq xüsusi olaraq blog müəllifi Aliyə Əhmədova tərəfindən hazırlanmışdır. Təlimatlara əməl edərək rahatlıqla istifadə edəcəyiniz bu reproduktiv bilik generatorları dərsinizə xüsusi rəng qatacaq. Xüsusi olaraq qeyd edim ki ,online rejimdə olan bu interaktiv tapşırıqlar MİMİO TEACH , PROMETAN , SMART , AKTİVBOARD , AKTİV TABLE kimi elektron lövhə səthlərində stilus qələmlə rahatlıqla idarə olunur.

" SIGORTA " - ŞƏKİLLİ, İNTERAKTİV TEST

"MALİYYƏ " - MİLYONÇU OYUNU

" DÜNYA ÖLKƏLƏRİNİN PUL ƏSKİNASLARI "

"AİLƏ BÜDCƏSİNİ TƏŞKİL EDƏN GƏLİRLƏR"- QRUPLAŞDIRMA TAPŞIRIĞI

" İQTİSADİ TERMİNLƏR " - İNTERAKTİV KROSSVORD

" ÇÖRƏK İSTEHSALI NÜMUNƏSİNDƏ ƏMƏK BAZARI " - İNERAKTİV SÜRÜŞDÜRMƏ

"İQTİSADİ HƏYATDAN " - KROSSVORD

PULUN FUNKSYALARI - VİDEO MƏZMUNLU SORĞU

" İQTİSADİ ÇAPAR " - ƏYLƏNCƏLİ SORĞU

"ELEKTRİK ENERJİSİNƏ QƏNAƏT ÜSULLARINDAN " - ŞƏXSİ YOUTUBE VİDEO

" AİLƏ BÜDCƏSİNƏ QƏNAƏT " - POVTOON SHOV

" ELEKTRİK ENERGİSİNƏ MÜASİR QƏNAƏT ÜSULU "- PHOTOPEACH SHOV

XARİCİ İQTİSADİ ÖYRƏDİCİ OYUNLAR

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 25 Mar 2015 16:20:00 +0000

Bu bir reallıqdır ki , müasir dövrün uşaqları , şagird və yeniyetmələri kompyuter oyunları oynamağı çox xoşlayırlar. Bəlkə onların bu sevimli məşğuliyyətlərini motivasiyalı və məntiqi yollarla onlarda iqtisadi savad və qabiliyyətlərin formalaşdırmasına yönəldək? Elə isə sizə hazırladığım Azərbaycan dilli interaktiv tapşırıqlardan əlavə , əcnəbi peşəkarlar tərəfindən hazırlanmış bu rəngarəng və kreativ iqtisadi oyunları da məsləhət bilirəm. Bu həm də günümüz üçün aktual olan əcnəbi dil qabiliyyətlərinin artmasına da köməkdir.

PEŞƏKAR DƏRSLƏR

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 18:11:00 +0000

Dr. Elşən BAĞIRZADƏdən Müəllim, İqtisadçı, Tədqiqatçıdan peşəkar dərs nümunələri

İqtisadi siyasət:

1. DƏRS: İqtisadiyyat elmi və iqtisadi siyasət

2. DƏRS: İqtisadi tarazlıq

3. DƏRS: İqtisadi qeyri-tarazlıqlar

4. DƏRS: İqtisadi siyasəti həyata keçirən milli qurumlar

5. DƏRS: İqtisadi siyasətin həyata keçirilməsinə təsir edən beynəlxalq çərçivə

6. DƏRS: Dövlət bölməsinin maliyyəsi

7. DƏRS: Maliyyə siyasəti

8. DƏRS: Monetar struktur

9. DƏRS: Monetar siyasət

10. DƏRS: Alternativ siyasət alətləri

11. DƏRS: Gözləntilər və gözləntinin idarə edilməsi

12. DƏRS: İqtisadi siyasətin çərçivəsinin formalaşdırılması

13. DƏRS: Böhranlar və iqtisadi siyasət

14. DƏRS: İqtisadi proseslərin müşahidə edilməsi

15. DƏRS: Azərbaycanda iqtisadi siyasət

Azərbaycan iqtisadiyyatı:

1. DƏRS: Müasir Azərbaycan iqtisadiyyatının formalaşmasının əsas mərhələləri

2. DƏRS: Azərbaycan iqtisadiyyatının makroiqtisadi təhlili

3. DƏRS: Azərbaycan iqtisadiyyatının sektorlar üzrə təhlili

4. DƏRS: Azərbaycan iqtisadiyyatının regional təhlili

5. DƏRS: Azərbaycanın enerji ehtiyatları və onlardan istifadənin mövcud vəziyyəti

6. DƏRS: Azərbaycanın iqtisadi siyasətinin əsas xüsusiyyətləri

7. DƏRS: Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya prosesi

8. DƏRS: Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələri

9. DƏRS: Azərbaycan iqtisadiyyatı beynəlxalq hesabatlarda

10. DƏRS: Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişaf perspektivləri

Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər:

1. DƏRS: Giriş: Beynəlxalq iqtisadın predmeti

2. DƏRS: Beynəlxalq Əmək Bölgüsü

3. DƏRS: Beynəlxalq ticarətin mahiyyəti və əsas xüsusiyyətləri

4. DƏRS: Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsinin təhlili: Müqayisəli üstünlük

5. DƏRS: Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsinin təhlili: təklif və tələb modelləri

6. DƏRS: Resurslar və xarici ticarət: Hecksher-Ohlin nəzəriyyəsi

7. DƏRS: Yeni beynəlxalq ticarət nəzəriyyələri

8. DƏRS: Xarici ticarət siyasəti

9. DƏRS: Ticarətin qloballaşması və ÜTT

10. DƏRS: Regional iqtisadi inteqrasiya nəzəriyyəsi

11. DƏRS: Avropa İttifaqı

12. DƏRS: Avropa İttifaqı xaricindəki regional iqtisadi inteqrasiyalar

13. DƏRS: Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələri

14. DƏRS: Valyuta bazarının təhlili

15. DƏRS: Müddətli valyuta bazarları

16. DƏRS: Valyuta kursu sistemləri

17. DƏRS: Tədiyyə Balansı

18. DƏRS: İqtisadi inkişaf və xarici ticarət siyasəti

19. DƏRS: Beynəlxalq iqtisadi sistem və zəif inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi problemləri

20. DƏRS: Beynəlxalq texnologiya axınları

21. DƏRS: Beynəlxalq iş qüvvəsi axınları

Beynəlxalq ticarət:

1. DƏRS: Beynəlxalq ticarətin mahiyyəti və əsas xüsusiyyətləri

2. DƏRS: Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsi təhlilləri: müqayisəli üstünlük

3. DƏRS: Xekşer-Olin nəzəriyyəsi

4. DƏRS: Yeni beynəlxalq ticarət nəzəriyyələri

5. DƏRS: Xarici ticarət siyasəti: gömrük tarifləri, qeyri-tarif vasitələri

6. DƏRS: Dünya ticarətinin sərbəstləşdirilməsi: qloballaşma və regional iqtisadi inteqrasiyalar

7. DƏRS: Avropa İttifaqının ticarət siyasətinin əsas cəhətləri

8. DƏRS: Beynəlxalq xidmət ticarəti və əsas xüsusiyyətləri

9. DƏRS: Tətbiqi xarici ticarət metodları: akreditiv, polis, barter, klirinq, ofset, faktorinq, lizinq və.s

10. DƏRS: Azərbaycan beynəlxalq ticarət sistemində

Mikroiqtisadiyyat:

1. DƏRS: İqtisadın prinsipləri

2. DƏRS: İqtisadçı kimi düşünmə tərzi

3. DƏRS: Qarşılıqlı asılılıq və ticarətin faydası

4. DƏRS: Bazar gücləri: tələb və təklif

5. DƏRS: Tələb və təklifin elastikliyi

6. DƏRS: Tələb, təklif və hökumət siyasəti

7. DƏRS: İstehsalçılar, istehlakçılar və bazarın səmərəliliyi

8. DƏRS: Kənar təsirlər

8. DƏRS: İctimai əmtəə və ortaq sərvətlər

9. DƏRS: Vergi sisteminin quruluşu

10. DƏRS: İstehsal xərcləri

11. DƏRS: Rəqabətli bazarda firmalar

12. DƏRS: İstehsal amilləri bazarı

Makroiqtisadiyyat:

1. DƏRS: Milli gəlirin ölçülməsi

2. DƏRS. Yaşayış minimumunun ölçülməsi

3. DƏRS: İstehsal və iqtisadi artım

4. DƏRS: Əmanətlər, investisiya və maliyyə sistemi

5. DƏRS: İşsizlik və onun təbii dərəcəsi

6. DƏRS: Pul artımı və inflyasiya

7. DƏRS: Açıq iqtisadiyyatın makroiqtisadiyyatı: əsas anlayışlar

Menecment iqtisadiyyatı:

1. DƏRS: “Menecment iqtisadiyyatı”nın predmeti və metodları

2. DƏRS: Firma nəzəriyyəsi

3. DƏRS: Bazar gücləri: tələb və təklif

4. DƏRS: Tələb və təklifin elastikliyi və onun təhlili

5. DƏRS: Təklif, tələb və hökumət siyasətlərinin qarşılıqlı əlaqəsinin təhlili

6. DƏRS: İstehlakçı və istehsalçı profsitləri

7. DƏRS: İstehlakçı secimi nəzəriyyəsi

8. DƏRS: İstehsal xərclərinin təhlili

İqtisAdi Dərslər. İqtiSadə Dildə

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 17:29:00 +0000

DƏRS 1. "SINMIŞ PƏNCƏRƏ XƏTASI "

DƏRS 2. "İNSAN FƏALİYYƏTİNİN MÖCÜZƏLƏRİ "

DƏRS 3. BENZİN QİYMƏTLƏRİ..TƏLƏB - TƏKLİF QANUNU

DƏRS 4. DƏYƏR NƏZƏRİYYƏLƏRİ VƏ YA MAAŞIMIZ NƏ QƏDƏR OLMALIDIR?

İQTİSADİYYAT VƏ ONUN TƏMƏL PRİNSİPLƏRİ

İQTİSADİ TERMİNLƏR

PULA QƏNAƏT ETMƏNİN 9 ÜSULU -XƏZƏR TV

"QƏNAƏT ET" - BAŞLA TV

Fiziki şəxslərin gəlir vergisi və onun ödənilməsi və hesablanması qaydaları

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 16:49:00 +0000

Rezident və qeyri-rezident fiziki şəxslər gəlir vergisinin ödəyiciləridirlər. rezidentlərin gəlirləri üzrə vergitutma obyekti vergi ili üçün rezidentlərin bütün gəlirləri ilə həmin dövr üçün gəlirdən çıxılan xərclər arasındakı fərqdən ibarət olan vergiyə cəlb edilən gəlirdir. Ödəmə mənbəyindən vergi tutulduğu halda vergitutma obyekti vergiyə cəlb olunan gəlirdir. Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəlik vasitəsi ilə fəaliyyət göstərən qeyri-rezident vergi ödəyicisi daimi nümayəndəliyi ilə əlaqədar olan vergiyə cəlb edilən gəlirləri üzrə gəlir vergisinin ödəyicisidir. Vergiyə cəlb olunan gəlir konkret dövrdə Azərbaycan mənbələrindən daimi nümayəndəliklə bağlı əldə edilən ümumi gəlirlə həmin dövrdə bu gəlirlərin əldə edilməsi ilə əlaqədar çəkilən və gəlirlərdən çıxılan məbləğ arasındakı fərqdir.

Məşğulluqdan və ya əmlakın təqdim edilməsindən gəlir əldə edən qeyri-rezident fiziki şəxs Azərbaycan mənbəyindən təqvim ili ərzində əldə etdiyi bu növümumi gəlirin Vergi məcəlləsində müəyyənləşdirilən hmin dövrdə bu gəlirə aid olan və ondan çıxılan xərclər qədər azaldılan məbləği üzrə gəlir vergisinin ödəyicisidir. Gəlir rezident vergi ödəyicisinin gəliri onun AR-da və AR-nın hüdudlarından kənarda əldə etdiyi gəlirdən ibarətdir.

1. Fiziki şəxs tərəfindənmuzdlu işlə əlaqədar alınan gəlir - əmək haqqı, bu işdən alınan hər hansı ödəmə və ya fayda həmçinin əvvəlki və ya gələcək iş yerindən alınan gəlirdir. Gəlirin məbləği aşağıda göstərilən məbləğdən işçinin əldə etdiyi gəlirə görə ödədiyi hər hansı xərc çıxıldıqdan sonra qalan məbləğə bərabərdir:

1. İşəgötürənin öz işçisinə malı, işi, xidməti təqdim etdiyi halda bu cür malların, işlərin, xidmətlərin bazar qiyməti ilə dəyəri

2. İşçinin xərclərinin əvəzi ödənildiyi halda ödənən vəsaitin məbləği

3. İşçinin işə götürənə olan borcunun vəya öhdəliyinin başlandığı halda həmin borcun vəya öhdəliyin məbləği

4. İşəgötürən tərəfindən ödənilən sığorta haqları

Faktiki ezamiyyə xərclərinin habelə 10 manatadək dəniz nəqliyyatında ezamiyyə xərcləri əvəzinə sutkalıq ödənişlərin əvəzinin ödənilməsi gəlirə daxil deyildir.

Muzdlu işə aid olamyan fəaliyyətdən gəlirlər sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərdən ibarətdir. Sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirə aşağıdakılar aiddir:

- sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir

- sahibkarlıq fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasına və ya müəssisənin bağlanmasına razılıq verilməsinə görə alınan gəlir

- əsas vəsaitlərin təqdim edilməsindən alınan gəlir

Qeyri – sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirə aşağıdakılar aiddir:

- faiz gəliri

- divident

- royalti

- əmlakın icarəyə verilməsindən gəlir

- sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunmayan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir

- həyatın yığım sığortası üzrə sığorta olunanın ödədiyi və ya onun xeyrinə ödənilən sığorta haqları ilə sığorta ödənişləri arasındakı fərq

Gəliri dəqiqləşdirmək üçün fiziki şəxsin aldığı və Azərbaycan Respublikasında ödəmə mənbəyindən vergi tutulmuş dividend, faiz, icarə haqqı və royalti gəlirdən çıxılır. Aylıq gəlirdən aşağıdakı dərəcələrlə vergi tutulur:

Vergitutulanın aylıq gəliri 2000 manatadək olduqda 14 faiz, 2000 manatdan çox olduqda yəni 280man + 2000 manatdan çox olan məbləğin 35 faizi tutulur.

İki və ya daha çox yerdə işləyən fiziki şəxslərinn gəlirlərindən gəlir vergisi hər bir iş yerində ödənilən məbləğdən ayrıca hesablanır və dövlət büdcəsinə ödənilir. İllik gəlirlərdən aşağıdakı vergi dərəcələri tutulur:

Vergitutulanın illik gəliri 24.000 manatadək olduqda 14 faiz, 24.000 manatdan çox olduqda 3.360man + 24.000 manatdan çox olduqda məbləğin 35 faizi tutulur.

2. Fiziki şəxslərin aşağıdakı gəlirləri gəlir vergisindən azaddır:

- Azərbaycan Respublikasının rezidenti olmayan şəxsin iş yerindən gəlir.

- Rotasiya qaydasında xaricə ezamiyyətə göndərilən diplomatik xidmət əməkdaşlarının və diplomatik xidmət orqanlarının inzibati-texniki xidmətini həyata keçirən şəxslərin xarici ölkədə aldığı əməkhaqqı, Azərbaycan vətəndaşı olmayan diplomatik və ya konsulluq əməkdaşının rəsmi məşğulluğundan gəlir.

- əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə ödənilən müavinətlər istisna olmaqla, dövlət müavinətləri, əvəzsiz dövlət köçürmələri, dövlət təqaüdləri, işçilərin sayının və ştatların ixtisar edilməsilə əlaqədar olaraq əmək müqaviləsinə xitam verildikdə işçilərə Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə müvafiq ödənilən təminatlar, birdəfəlik ödəmələrvə ya maddi yardımlar. Misal: işçiyə noyabr ayında 400,00 man əmək haqqı, əmək qabiliyyətini 5 gün itirdiyinə görə 80,00 man müavinət, 100,00 man dövlət təqaüdü hesablanıb. Gəlir vergisi isə (400,00+80,00)x14%=67.2 man olur

- təqvim ili ərzində alınan hədiyyə, maddi yardım, birdəfəlik müavinət və miraslar

- hədiyyələrin, təhsil və ya müalicə haqlarını ödəmək üçün maddi yardımın dəyərinin 1.000,00 man-dək olan hissəsi, mirasların dəyərinin 20.000,00 man-dək olan hissəsi, xaricdə müalicə haqlarını ödəmək üçün maddi yardımın dəyərinin 2.000,00 manatadək olan hissəsi

- alimentlər

- aylıq gəliri 200,00 manatadək olduqda minimum əmək haqqının 1 misli, illik gəliri 2.400,00 manatadək olduqda minimum əmək haqqının 12 misli məbləğində olan hissəsi

Bir çox ölkələrdə gross (hesablanmış) və net (ödəniləsi) əmək haqqı terminlərindən istifadə edilir. Fikrimcə bizim qanunlarda da bu cür terminlərdən istifadə olunmalıdır. Qanunvericilikdə isə əmək haqqının hansı məbləğindən tutulmanın aparılması konkret olaraq göstərilir. Vergi Məcəlləsində alimentin vergidən azad olunması göstərilib ancaq hansı məbləğin tələbkara ödənilməsi məbləğin yoxsa hesablanmış əmək haqqına düşən aliment məbləğinin gəlir vergisindən azad olmağı dəqiq göstərilməyib.

- qiymətli daşlardan və metallardan, incəsənət əsərlərindən əntiq əşyalardan və vergi ödəyicisinin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə edilən və ya istifadə edilmiş əmlakdan başqa , daşınan maddi əmlakın təqdim edilməsindən gəlir.

- vergi ödəyicisinin azı 3 il ərzində əsas yaşayış yeri olduğu daşınmaz əmlakının təqdim edilməsindən gəlir

- dəymiş zərərlərin ödənilməsilə bağlı alınan kompensasiya ödənişləri

- bilavasitə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalından alınan gəlirlər

- sığorta hadisəsi baş verdikdə sığortalanın həyatına onun əmlakına dəymiş zərərin əvəzini ödəmək üçün pul və ya natura şəklində ödənilmiş vəsait, həmçinin işəgötürən tərəfindən ödənilən bütün növ icbari və könüllü tibbi sığorta haqqları, həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası üzrə işəgötürənin AR-nın sığortaçılarına ödədikləri sığorta haqları, həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası üzrə müqavilənin qüvvəyə mindiyi andan etibarən 5 illik müddət keçdikdən sonra sığortalıya ödənilən məbləğ

- müvafiq qaydada AR-nın Prezidenti yanında Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsində qeydiyyatdan keçmiş lotereyalardan, həmçinin dövlət daxii uduşlu istiqrazlardan əldə olunan uduşların dəyəri. Məs: Vətəndaş lotereyadan 1.000,00 man uduş əldə edib və bu çəxsə vergi tutulmadan həmin məbləğ təqdim edilir.

- ağır və təhlükəli istehsalatlarda işçilərin tibbi müayinədən keçirilməsi üçün işəgötürənin hesabına qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada ödənilmiş xərc məbləğləri

- əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən pulsuz müalicə-profilaktik yeməklər, işçilərə müəyyən edilmiş müddətlərdəvə tələb olunan çeşidlərdə verilən xüsusi geyim, və digər mühafizə vasitələrinin dəyəri

- Dövlət qulluqçusu pensiya yaşına çatmasına görə könüllü işdən çıxması ilə əlaqədar verilən birdəfəlik haqq

Aşağıdakı fiziki şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutmalı olan aylıq gəliri 400 manat məbləğində azaldılır:

- Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanlarının

- Sovet İttifaqı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanlarının

- Şöhrət ordeninin hər üç dərəcəsi ilə təltif edilmiş şəxslərin

- I və II qrup müharibə əlillərinin

- 1941 – 1945 –ci illərdə arxa cəbhədə fədakar əməyinə görə orden və medallar ilə təltif edilmiş şəxslərin

- Həlak olmuş və ya sonradan vəfat etmiş döyüşçülərin dul arvadlarının

- Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı almış şəxslərin

- Çernobıl AES-da qəza, mülki və ya hərbi təyinatlı atom obyektlərində digər radiasiya qəaları nəticəsində, həmçinin nüvə qurğularının hər hansı növləri, o cümlədən nüvə silahı və kosmik texnika ilə bağlı olan sınaqlar, təlimlər və başqa işlər nəticəsində şüa xəstəliyinə tutulmuş şəxslərin

- I və II qrup əlillərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri, 100,00 manat məbləğində azaldılır

Aşağıdakı fiziki şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutmalı olan aylıq gəliri 55,00 manat məbləğində azaldılır:

- həlak olmuş və ya sonradan vəfat etmiş döyüşçülərin valideynləri, habelə vəzifələrinin icrası zamanı həlak olmuş dövlət qulluqçularının valideynləri və arvadları(ərləri). Bu şəxslərin arvadlarına (ərlərinə) güzəşt o halda verilir ki, onlar təkrar nigaha girmiş olmasınlar

- Əfqanıstana və döyüş əməliyyatları aparılan başqa ölkələrə göndərilmiş hərbi qulluqçular və təlim yoxlama toplanışlarına çağırılmış hərbi vəzifəlilər

- Daimi qulluq tələb edən uşaqlara və ya I qrup əlilə baxan və onunla birlikdə yaşayan valideynlərin biri arvad, himayəçi, qəyyum

- Məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslər. Bu güzəşt mənzil qanunverciliyinə və ya mülki hüquqi əqdlərə əsasən ayrıca mənzil sahəsi əldə etməsi nəticəsində daimi məskunlaşmış şəxslərə şamil edimir.

Qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq himayəsində azı üç nəfər o cümlədən, gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 20,00 manat məbləğində azaldılır. Bu qayda uşaqların 18 yaşa tələbəlrin və şagirdlərin 23 yaşa çatdığı ilin sonunadək, habelə uşaqların və himayədəkilərin öldüyü hallarda ölüm ilinin sonunadək saxlanılır. Fiziki şəxslərin vergi tutulan gəliri uşağın doğulduğu və himayədə olanın himayəyə götürüldüyü aydan başlayaraq azaldılır. Himayədə olanların sayı il ərzində azaldıqda himayədə olanların sayının azaldığı aydan sonrakı aydan başlayaraq onların saxlanması üçün məbləğin çıxılmasına xitam verilir.

Aşağıdakılar himayədə olanlara aid edilmirlər:

- təqaüd, pensiya və işsizlik müavinəti alanlar (uşaqlardan başqa)

- dövlət təlimatında olan şəxslər

- xüsusi məktəblərin şagirdləri və internat evlərində olan, saxlanmasına görə qəyyumlardan haqq alınmayan uşaqlar, həmçinin tam dövlət təminatındakı məktəblər yanında internatlarda olan uşaqlar. Fiziki şəxsin yuxarıda göstərilən güzəşt hüquqları olduqda ona bu güzəştlərdən biri, məbləğcə ən böyük olanı verilir.

Əmək haqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin bu maddədə sadalanan vergi güzəştləri hüququ Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyənləşdirilmiş aşağıda göstərilən sənədlərin təqdim edildiyi andan yaranır və yalnız fiziki şəxsin əmək kitabçasının olduğu yerdə həyata keçirilir.

3. Əmək haqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin güzəşt hüququ aşağıdakı sənədlər əsasında müəyyənləşdirilir:

- Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanları

Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanlarının təltif edilmə barədə vəsiqəsi

- Sovet İttifaqı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanları

Sovet İttifaqı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanlarının təltif edilmə barədə vəsiqəsi

- “Şöhrət” orderinin hər üç dərəcəsi ilə təltif edilmiş şəxslər

Şöhrət” orderinin hər üç dərəcəsi ilə təltif edilmə barədə vəsiqə

- I və II qrup əlilləri

I və II qrup əlilinin vəsiqəsi

hərbi komissarlığın vəsiqəsi

rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzinn arayışı

- həlak olmuş və ya sonradan vəfat etmiş döyüşçülərin dul arvadları (ərləri)

hərbi komissarlığın vəsiqəsi

rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzinn arayışı

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Daxili işlər Nazirliyinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin arayışları

- 1941 – 1945–ci illərdə arxa cəbhədə fədakar əməyinə görə orden və medallarla təltif edilmiş şəxslər

orden və medallarla təltif olunma haqqında vəsiqələr

- qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı almış şəxslər

müharibə veteranı vəsiqəsi

hərbi komissarlığın arayışı

Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Daxili işlər Nazirliyinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin arayışları

- Çernobıl AES-də qəza, mülki və ya hərbi təyinatlı atom obyektlərində, digər radiasiya qəaları nəticəsində, habelə nüvə qurğularının hər hansı növləri, ocümlədən nüvə silahı və kosmik texnika ilə bağlı olan sınaqlar, təlimlər və başqa işlər nəticəsində şüa xəstəliyinə və şüa yükü ilə əlaqədar xəstəliyə tutulmuş və ya bu xəstəlikləri keçirmiş şəxslər

tibbi – sosial ekspert komissiyasının rəyi və ya arayışı

hərbi komissarlığın, Müdafiə Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Daxili işlər Nazirliyinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin arayışları

- I və II qrup əlillər

rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzinn arayışı

tibbi sosial ekspert komissiyasının rəyi və ya arayışı.

- həlak olmuş və ya sonradan vəfat etmiş döyüşçülərin valideynləri, həmçinin vəzifələrinin icrası zamanı həlak olmuş dövlət qulluqçularının valideynləri və arvadları (ərləri)

rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzinn arayışı

- 1990 cı il yanvarın 20-də SSRİ qoşunlarının müdaxiləsi nəticəsində habelə AR-nın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi zamanı həlak olmuş şəxslərin valideynləri və arvadları (ərləri)

hərbi komissarlığın və hərbi hissənin arayışları

Müdafiə Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Daxili işlər Nazirliyinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin arayışları

- Əfqanıstana və döyüş əməliyyatları aparılan başqa ölkələrə göndərilmiş hərbi qulluqçular və təlim-yoxlama toplanışlarına çağırılmış hərbi vəzifəlilər

hərbi komissarlığın arayışı

hərbi hissənin və hərbi tədris müəssisəsinin arayışları

AR Müdafiə Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Daxili işlər Nazirliyinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin arayışları

- daimi qulluq tələb edən uşaqlıqdan və ya I qrup əlilə baxan və onunla birlikdə yaşayan valideynlərdən biri arvad, himayəçi və ya qəyyum

himayədə olma faktı barədə məhkəmə orqanlarının qərarı;

ər və arvaddan birinin güçəştdən istifadə edib etməməsi barədə onların əmək kitabçasının olduğu işəgötürənin arayışı;

uçağın doğulması haqqında şəhadətnamənin surəti;

birgə yaşamaq haqqında mənzil-komunal istismar sahələrinin, yaxud icra hakimiyyəti nümayəndəliklərinin arayışları;

rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzinn arayışı;

- məcburi köçkünlərə və onlara bərabər tutulan şəxslər:

Azərbaycan Respublikası Qaçqınların və məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin qaçqın və ya məcburi köçkün statusu haqqında vəsiqəsi

- himayədə olanlara görə əmək haqqından tutulan gəlir vergisindən güzəşt aşağıdakı sənədlər əsasən verilir.

ər və arvaddan birinin güzəştdən istifadə edib –etməməsi barədə onların əsas iş yerindən işəgötürənin arayışı;

AR Vergilər Nazirliyinin təsdiq etdiyi formada yerli icra hakimiyyəti və ya bələdiyyələr tərəfindən verilmiş arayışları;

Güzəşt hüququna malik olan şəxslər yuxarıda adları çəkilən sənədlərdən birini təqdim etməlidirlər.

ƏMƏYİN MAHİYYƏTİ VƏ NÖVLƏRİ

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 14:06:00 +0000

Əmək- insanlığın tükənməz varı...

Əmək sərf olunan yer cənnətimdir.

Hüsnümdür, eşqimdir, səadətimdir!

Mikayıl Müşfiq

İnsan cəmiyyəti həyatının əsasını əmək təşkil edir. Əmək təbiətlə insan arasında baş verən bir prosesdir. İnsan bu prosesdə təbiət cisimlərini insanın və cəmiyyətin tələb tələbatlarına uyğunlaşdırır. Heyvanların fəaliyyətlərindən fərqli olaraq, insan əməyinə aşağıdakı səciyyəvi cəhətlər xasdır:

1. Əmək məqsədəuyğun fəaliyyətdir. Hər bir istehsalın müəyyən bir məqsədi vardır. Hətta lap savadsız icraçı da işə başlamazdan əvvəl fikrən öz fəaliyyətinin planını və ardıcıllığını tərtib edir.

2. İnsan əməyi ictimai xarakter daşıyır. Bu o deməkdir ki, hətta insan yaşamayan adada tək çalışan Robinzon belə nəinki cəmiyyətin digər üzvləri tərəfindən hazırlanmış bəzi alət və qurğulardan istifadə etmişdir, ən başlıcası o cəmiyyətin istehsal təcrübəsindən, texnologiyalardan, yığılmış biliklərdən istifadə etmişdir.

3. Əmək yaradıcı xarakter daşıyır. Çünki onun son məqsədi maddi nemətlər yaratmaqdır.

4. Əməyin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də əmək alətləri yaratmasıdır.

Marjinal nəzəriyyə ənənəvi olaraq əməyi aşağıdakı kimi xarakterizə edir: Əmək məhsulların istehsalına yönəldilmiş fiziki intelektual fəaliyyətdir. Şəxsiyyətin qabiliyyətlərinin məcmusu insan kapitalını əmələ gətirir. Əmək nə qədər ixtisaslı olsa insan kapitalı və müvafiq olaraq bu kapitala görə gəlir də bir o qədər yüksək olar. Hazırki dövrdə insan kapitalına qoyulan investisyalar cəmiyyət üçün ən səmərəli və özünü tez doğruldan hesab olunur.

Əmək prosesində insan yalnız təbiətə təsir göstərmir, o özünün daxili təbiətini də dəyişdirir, özünün iş qüvvəsini, yəni əmək qabiliyyətini reallaşdırır. O həm fiziki, həm də əqli cəhətdən inkişaf edir, təkmilləşir və yeni biliklərə yiyələnir. Beləliklə, insanı əmək yaratmışdır və onu inkişaf etdirməkdə davam edir.

Əmək prosesinin sadə momentləri canlı əməyin özü, əmək cisimləri və vasitələri hesab olunur. Əmək prosesinin son nəticəsi maddi nemət yaratmaqdır. Əmək prosesində insan yalnız təbiətlə qarşılıqlı əlaqəyə girmir, o həmçinin başqa insanlarla ünsiyyətə daxil olur.

İnsanlar arasında maddi nemətlərin istehsalı, bölgüsü, mübadiləsi, istehlakı və eləcə də istehsal vasitələri üzərində mülkiyyətlə əlaqədar öz istək və arzularından asılı olmayaraq yaranan münasibətlərə istehsal münasibtləri deyilir. İstehsal münasibətləri əmək prosesinin ictimai təşkili formasıdır. Eyni əmək prosesi müxtəlif ictimai tarixi formalarda baş verə bilər: taxılı qul da,təhkimli kəndli də, azad fermer də yetişdirə bilər. Bütün hallarda taxıl eyni olacaqdır. Burada yalnız əmək münasibətlərinin xarakteri və işçinin istehsal vasitələrinə münasibəti müxtəlif olur. Bəs bu münasibətlərin xarakteri nə ilə müəyyən olunur, marksizm təliminə görə hər bir quruluşda istehsal münasibətlərinin xarakteri orada hakim mülkiyyət forması ilə müəyyən olunur.

Əmək yalnız aşağıdakı şərtlərə əməl olunduqda muzdlu əməyə çevrilir:

· İşçi şəxsən azad olmalıdır;

· İşçi özünün istehsal vasitələrinə malik olmamalıdır, yəni istehsal vasitələrindən məhrum olmalıdır.

Marksizmə görə, əmək istehsal prosesinə qədər mövcud olmadığı üçün əmtəə ola bilməz, deməli,əməyin dəyəri yoxdur, dəyərin özü isə əmək məsrəfləri ilə müəyyən olunur.

Əmək –insanın məqsədəyönlü, şüurlu fəaliyyətidir . Əmək-insanın , cəmiyyətin inkişafı üçün əbədi təbii bir şərtidir. İnsanın əmək fəaliyyəti istehsal prosesi ilə, habelə təkrar istehsalın ayrı –ayrı fazaları – iatehsal, bölgü, mübadilə və istehlakla əlaqədardır.

Əməyin xarakteri birinci növbədə işçilərlə mülkiyyət və bölgü münasibətləri arasındakı əlaqənin xarakterilə müəyyən olunur. O həm də işçilərin iqtisadi azadlığının mühüm göstəricisidir.

Əmək və iş qüvvəsi anlayışlarını bəzən eyniləşdirirlər. Lakin bu anlayışlar yaxın olduqları qədər bir-birindən fərqli iqtisadi kateqoriylardır. Hər hansı əmək fəaliyyətini icra etmək üçün öz iş qüvvəsini təklif edə bilmək imkanı olan əhali hissəsinə iqtisadi əhali və yaxud iş qüvvəsi deyilir . Əmək ehtiyyatlarından fərqli olaraq, iş qüvvəsi dedikdə, bütün əmək ehtiyatlarından ictimai istehsalda məşğul olanlar daxildir. İnsanın malik olduğu və maddi nemətlər istehsal edərkən istifadə etdiyi fiziki və əqli (zehni) qabiliyyətinin məcmusu hesab olunan iş qüvvəsi yalnız müəyyən istehsal münasibətləri sistemində fəaliyyət göstərir və cəmiyyətin başlıca məhsuldar qüvvəsidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə iş qüvvəsinə bütün məşğul (hərbi qulluqçular da daxil olmaqla) və işsiz əhali daxil edilir. İş qüvvəsi insanın əmək qabiliyyətidir, onun əmək prosesində istifadə etdiyi fiziki və zehni qüvvəsi , bilik təcrübə və əmək vərdişlərinin məcmusudur. Kapitalizmdə iş qüvvəsi əmtəə kimi çıxış edir və hər bir əmtəə kimi, onun da dəyəri və istehlak dəyəri var. İş qüvvəsi əmtəəsinin dəyəri fəhlənin özünün və ailəsinin yaşaması üçün zəruri olan yaşayış vasitələrinin dəyəri ilə müəyyən olunur. Kapitalizmdə iş qüvvəsi dəyəri əmək haqqı formasındadır. İş qüvvəsinin istehlak dəyəri də var. Bu, fəhlənin izafi dəyər yaratmaq qabiliyyətindən ibarətdir. Müasir kapitalizm muzdlu iş qüvvəsi istismarının güclənməsi ilə xarakterizə olunur. Sosializmdə iş qüvvəsinin istehsal vasitələri ilə birləşməsi istehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyət şəraitində, istehsal prosesinin plana uyğun təşkili əsasında həyata keçirilir. Sosializmdə iş qüvvəsi əmtəə deyildir. İş qüvvəsi - insanın malik olduğu, material və mənəvi dəyərlərin istehsalında istifadə etdiyi fiziki və zehni əmək qabiliyyətinin məcmusudur. İş qüvvəsi ictimai formasından, inkişaf mərhələsi və səviyyəsindən asılı olmayaraq bütün cımiyyətlərdə mövcuddur. Ancaq buna baxmayaraq "iş qüvvəsi" anlayışı yalnız cəmiyyətin tarixi inkişafının müəyyən məərhələsində konkrett iqdisadi məna kəsb etmiş , insanın əmək qabiliyyəti - iş qüvvəsi - əmtəəyə çevrilmişdir. K.Marks heç vaxt "iş qüvvəsi" anlayışını istehsal vasitələrinin sahibi olan kapitalistləri aid etməmişdir. İş qüvvəsi kateqoriyası təkcə adamarın malik olduğu əmək qabiliyyətinin əks etdirmir, o həm də iş qüvvəsi daşıyıcısıının ictimai istehsal sistemindəki sosial - iqdisadi vəziyyətini müəyyən edir. K.Marks bildirirdi ki, iş qüvvəsi ancaq canlı fərdin qabiliyyəti kimi mövcuddur. İş qüvvəsi ancaq öz xarici təzahür yolu ilə həyata keçir və o ancaq əməkdə həyata keçir. Müasir dövrdə insanın əmək qabiliyyətinin yalnız bir hissəsi - peşəkarlıq qabiliyyəti iş qüvvəsi hesab edilməlidir. "Peşəkarlıq" termini işçinin haqqı ödənilən əməklə məşğul olduğunu göstərir. İş qüvvəsi insanın özündən ayrılmayan əmək qabiliyyəti hesab olunur. İş qüvvəsi kateqoriyası təkcə insanların malik olduğu əmək qabiliyyətini əks etdirmir , o , həm də , iş qüvvəsi daşıyıcısının ictimai istehsal sistemindəki ssosial - iqdisadi vəziyyətini müəyyən edir. İş qüvvəsi istehsalın şəxsi amilidir.

İş qüvvəsi insanın əmək qabiliyyətidir, onun əmək prosesində istifadə etdiyi fiziki və zehni qüvvəsi , bilik təcrübə və əmək vərdişlərinin məcmusudur.

İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalının xüsusiyyətləri:

1. İşçi qüvvəsinin daşıyıcısı olan insanlar bir məhsuldar qüvvə kimi elmi-texniki

biliyə malik olurlar və əmək alətlərini hərəkətə gətirilər;

2. İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalı prosesində və bunun sayəsində insan başlıca

məhsuldar qüvvə olur ;

3. İşçi qüvvəsinin daşıyıcısı məhsuldar qüvvələrin mühüm ünsürü olmaqla

bərabər, istehsal münasibətlərinin başlıca subyektidir;

4. İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalı eyni zamanda ailə münasibətlərinin, mənəvi ,

hüquqi və s münasibətlərinin təkrar istehsalıdır;

5. İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalı müvafiq həcmdə yaşayış vasitələtinin təkrar

istehsalını tələb edir.

Əməyin xarakteristikasında sadə və mürəkkəb əmək anlayışları fərqlənir.

Sadə əmək heç bir ixtisas tələb etməyən əməkdir. Müəyyən işlərin yerinə yetirilməsi üçün işçidən xüsusi hazırlıq, səriştə, bacarıq və bilik tələb edən əmək isə ixtisaslı əmək adlanır. İxtisassız (sadə) əməkdən fərqli olaraq ixtisaslı əmək mürəkkəb əmək kimi çıxış edir.

Görkəmli şotland iqtisadçısı A. Smit yazır: "Əmək bütün əmtəələrin mübadilə dəyərinin həqiqi ölçüsüdür". O göstərir ki, dəyərin kəmiyyəti ayrıca əmtəə istehsalçısının əmək məsrəfləri ilə yox, cəmiyyətin mövcud vəziyyətində orta zəruri məsrəflərlə müəyyən olunur. Smit həm də qeyd edir ki, ixtisaslı və mürəkkəb əmək, ixtisassız və sadə əməklə müqayisədə vaxt vahidi ərzində daha çox dəyər yaradır. Yəni, mürəkkəb əməyin bir saatı sadə əməyin bir neçə saatına ekvivalentdir. Buna uyğun olaraq ixtisaslı əməyə ixtisassız əməyə nisbətən daha yüksək haqq verilir.

Əmək növlərini ölçməkdən ötrü mürəkkəb əməyin sadə əməyə müncər olması vacibdir ki, buna da əməyin reduksiyası deyilir.

Bundan əlavə, öz formasına görə əmək abstrakt və konkret əmək kimi də təsnifləşdirilir. Belə ki, məhz ilk dəfə olaraq, K. Marks əməyin ikili xarakter daşıdığını, konkret və abstrakt əmək kimi formalarının olduğunu qeyd etmişdir. Abstrakt əmək insan əməyinin sərfidir. Konret əmək isə hər hansı bir sahədə sərf olunan əməkdir.

İnsan əməyinin ikili xarakteri əmtəənin iki xassəsini yaradır. Bunlar əmtəənin istehlak dəyəri və mübadilə dəyəridir. İnsanın mücərrəd (abstrakt) əməyi əmtəənin mübadilə dəyərini yaradır.

Mücərrəd (abstrakt) əməyin xarakteristikası üçün aşağıdakı anlayışlardan istifadə olunur:

· əməyin ağırlığı;

· əməyin gərginliyi

Əməyin ağırlığı əmək predmetinin vəziyyətində olan hər hansı bir dəyişiklərlə əlaqədar fiziki səyləri xarakterizə edir.

Əməyin gərginliyi insanın sınaqdan keçirdiyi, üzləşdiyi, emosional-psixi ağırlığı xarakterizə edir.

İş qüvvəsinin və sahibkarlıq fəaliyyətinin səmərəli və qeyri-səmərəli istifadəsi nöqteyi-nəzərindən əmək səmərəli və qeyri-səmərəli əməyə bölünür. Səmərəli əmək əməyin ictimai təşkili nöqteyi nəzərindən elə əməkdir ki, bu zaman iş yerlərinin və işçilərin bölgüsü işçilərin ixtisasına, yerinə yetirdiyi əməyin mürəkkəbliyinə görə uyğun həyata keçirilsin. Qeyri-səmərəli əməkdə isə işçilərin ixtisasına və yerinə yetirilən işlərin mürəkkəbliyinə uyğun olaraq iş yerləri üzrə işçilərin bölgüsü həyata keçirilmir.

Əmək aşağıdakı prinsiplərin tələblərinə cavab verən insan fəaliyyətidir:

· şüurluluq

· məqsədəuyğunluq

· nəticə

· ictimai faydalılıq

· hərəkətlərin enerji məsrəfləri

Şüurluluq dedikdə, burada gələcək əməyin nəticəsini insan əmək prosesində dərk edir. Məqsədəuyğunluq o deməkdir ki, insan öz səylərini reallaşdırmağa başlamazdan əvvəl hərəkətlərin alqoritmini düşünür. Nəticəlilik o deməkdir ki, hər hansı bir fəaliyyət ictimai zəruri nəticə ilə başa çatır. İctimai faydalılıq o deməkdir ki, insanlar əmək kollektivində birləşərək və ya bir - birilə qarşılıqlı fəaliyyətdə olaraq həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün nemətlər istehsal edirlər.

Əməyin məzmunu iş yerində konkret əmək funksiyalarının bölgüsünü ifadə edir və yerinə yetirilən əməliyyatların məcmusu ilə müəyyən olunur.

Əməyin xarakteri istehsalın ictimai şərtləri nöqteyi-nəzərindən əməyi nəzərdən keçirir.

Əməyin funksiyaları aşağıdakılardır:

1. İnsan və cəmiyyətin şəxsi və ictimai tələbatlarının ödənilməsi məqsədilə maddi və mənəvi nemətlərin istehsalı;

2. İnsan və cəmiyyət həyatının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, təbiətin qorunması, sağlam və sosial mühitin təmin edilməsi;

3. İctimai maddi və qeyri-maddi sərvətin formalaşması və yığımı;

4. İstehsal amillərinin, elm, texnika və mədəniyyətin inkişafı;

5. İnsanın özünün şəxsi inkişafı, yaradıcı şəxsin və sərbəst cəmiyyətin formalaşması.

Əməyin təsnifat əlamətləri aşağıdakılardır:

1. Əməyin xarakterinə və məzmununa görə növləri:

· arzuedilən əmək;

· zəruri əmək və ya məcburi əmək;

· fərdi və kollektiv əmək;

· zehni əmək;

· yaradıcı əmək.

2. Əmək predmetinə və əmək məhsuldarlığına görə əməyin növləri:

· elmi əmək,

· mühəndis əməyi,

· idarəetmə əməyi,

· istehsal əməyi,

· sahibkar əməyi,

· sənaye əməyi,

· kənd təsərrüfatı əməyi,

· innovasiya əməyi,

· nəqliyyat əməyi və s. ;

3. Əmək vasitələrinə və üsullarına görə əməyin növləri:

· əl əməyi ( texniki cəhətdən silahlanmayan) ;

· mexanikləşmiş və avtomatlaşmış əmək;

· aşağı, orta, yüksək texnologiyalı əmək;

· insanın müxtəlif iştirak dərəcəsinə görə əmək.

4. Müxtəlif reqlamentasiya dərəcəsi ilə əmək şəraitinə görə əməyin növləri:

· stasionar əmək və səyyar əmək;

· yeraltı və yerüstü əmək;

· yüngül, orta, ağır əmək;

· cəlbedici və cəlbedici olmayan əmək;

· sərbəst və reqlamentli əmək.

İnsanın və cəmiyyətin inkişafında əməyin rolu aşağıdakılardan ibarətdir:

· insanların, onların fiziki və mənəvi keyfiyyətlərinin inkişafı;

· maddi və mənəvi nemətlərin istehsalı;

· insanın və cəmiyyətin maddi və mənəvi tələbatların ödənməsi;

· elmi-texniki tərəqqi ( ETT ) ;

· əhalinin təkrar istehsalı;

· əmək məhsuldarlığının artımı;

Son dövrlər əməyin növü kimi idarəetmə əməyini xüsusilə qeyd edirlər. İdarəetmə əməyi - ictimai əməyin bir növü olub istehsal kollektivlərinin qarşısında qoyulan məqsədə çatmaq üçün istiqamətlənmiş məqsədyönlü fəaliyyətdir. Geniş mənada idarəetmə əməyi idarəetmə sahəsində hər cür əmək kimi başa düşülür. Daha dar mənada isə idarəetmə əməyinin müəyyənləşdirilməsi inzibati idarəetmənin funksiyalarının icra edilməsi deməkdir. Bir sıra alimlər əsassız olaraq “idarəetmə əməyi”ni “idarəetmə” ilə eyniləşdirirlər və hesab edirlər ki, o ancaq idarəetmə sahəsində istifadə edilir. İdarəetmə əməyi ilə müəssisə və təşkilatların rəhbərləri, mühəndis-texniki işçilər və qulluqçular məşğul olurlar. İdarəetmə işçilərinə zehni əməyin spesifik forması olan idarəetmə əməyi ilə məşğul olan bütün işçilər aid edilir. Beləliklə, idarəetmə işinə ancaq rəhbərlərin, mühəndis-texniki işçilərin işini aid etmək olar.

İdarəetmə əməyinin xüsusiyyətləri aşağıdakılardan ibarətdir:

1) Əməyin xüsusiyyətləri - intellektual, zehni əmək;

2) Təsir etmə səciyyəsi - inzibati, təşkilati, bütövlükdə idarəedici;

3) Əmək cismi - informasiya;

4) Əmək vasitələri - hesablama texnikası, təşkilatı texnika;

5) Maddi nemətlər istehsalına təsiri - qeyri müstəqim;

6) Əməyin son nəticəsi - idarəetmə qərarları.

Müəllif : gənc iqtisadçı Bayat-Budaqi Fidan

Məişətdə elektrik enerjisindən qənaətli istifadə üsulları.

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 07:08:00 +0000

Alt Standart : Mövcud resurslardan (ərzaq, su, qaz, elektrik enerjisi) qənaətlə istifadə barədə fikirlərini ifadə edir.

Enerji qənaəti, istehsalda, rahatlığımızda və iş gücündə hər hansı bir azalma olmadan enerjinin məhsuldar istifadə edilməsidir və ya daha az enerji istifadə edərək eyni işi görməkdir.

Elektik enerjisinin qənaətsiz istifadəsi və elektrik cihazlarının düzgün işlədilməməsi hər bir ailənin büdcəsinə böyük zərər vuran amillərdəndir. Halbuki, hər bir ailə bir neçə elektrik enerjisindən gənaətli istifadə qaydalarını öyrənib və onları sistematik olaraq tətbiq edib elektrik enerjisi sərfiyyatını yarıya qədər azalda bilər.

Enerjidən nə üçün məhsuldar istifadə etməliyik?

Enerjinin israf edilməsi nəticəsində

- Təbii ehtiyyatlar sürətlə tükənir

- Ətraf mühit çirklənməyə məruz qalır

- Enerji üçün yüksək məbləğdə pul ödəyirik

Iqtisadi istehsalın ana ünsürü olan və yaşayış standartını yüksəldən enerjinin istifadəsindən imtina etməyəcəyimizə görə

ENERJIDƏN MƏHSULDAR ISTIFADƏ EDƏK!

Çamaşırların yuyulmasında və qurudulmasında enerjidən qənaətli istifadə

İl ərzində paltar qurulamaq üçün ortalama olaraq 360 � 1400 kvts elktrik enerjisinə ehtiyac duyulur. Bu məqsədlə istifadə olunan elektrik enerjisini səmərəli istifadə etmək üçün aşağıdakı məsləhətlərə əməl etmək lazımdır.

Yuyucu vasitənin istifadə qaydalarına diqqətlə əməl edin. Yuyucu vasitələrin həddindən artıq istifadəsində səmərəli yuma prosesinə təsir göstərir ki, bu da daha çox elektrik enerjisi sərf edir.
Paltaryuyan maşının qızdırıcı sisteminə hər zaman diqqət yetirin. Paltarları durulayarkən soyuq sudan istifadə edin.
Paltaryuyan maşınını dolu vəziyyətdə istifadə edin, lakin həddindən artıq yükləməyin.
Paltarları sortlaşdırıb yumaq lazımdır. Bu halda paltaryuyan maşından tam məhsuldarlıqla istifadə etmiş olarsınız.
Hava şəraiti yaxşı olduqda paltarlarınızı açıq havada qurulayın
Hər istifadədən sonra paltarqurulayan maşının filtirini təmizləmək lazımdır.
Dəsmal və ağır paltarları ayrı ayrılıqda qurulamaq lazımdır
Dəsmal və digər ağır paltarları ayrı ayrılıqda qurutmaq lazımdır
Həddindən artıq qurutmayın. Bu elektrik enerjisini israf etməklə yanaşı parçanın da keyfiyyətinə zərə verir

SU QIZDIRMADA ELEKTRİK ENERJİSİNƏ QƏNAƏT ETMƏK - Səmərəli su qızdırma məsləhətləri

Elektrik enerjisinin ən çox istifadə edildiyi yerlərdən biri də evinizdə suyun qızdırılmasına sərf olunur. Ortalama olaraq il ərzində 1000 � 4000 kvts elektrik enerjisi su qızdırmağa sərf olunur. Buna paltar yuma və qab yuma maşınlarının qızdırdığı su daxildir. Evinizdə suyu səmərəli qızdırmaq üçün aşağıdakı məsləhətlərə əməl etməlisiniz.

Siz su qızdırıcının dərəcəsini 60�C � dən 49�C-ə saldığınızda su qızdırma xərcini 10% (faiz) azaltmış olarsınız.
Su qızdırıcını isti suyun istifadə edildiyi nöqtəyə mümkün qədər yaxın olmasını təmin edin. Çünki məsafə uzandıqca istilik azalır.
İsti su daşıyan borunu izolə etsəniz istiliyin itməsinin qarşısını almış olarsınız
Əgər su kranı axıdırsa onu təmir etdirin.
Qabları yuyarkən isti suyun daimi axmasının qarşısını almaq üçün hər hansı bir qabda yığılmış sudan istifadə edin
Vanna əvəzinə duşdan istifadə edin
Qabyuyan maşının dərəcəsini qabları durulayarkən soyuq sudan istifadə edin
Paltar və qabları yuyarkən maşının doldurun amma artıq yükləməyin.
Ərzaq bulaşmış qabları əvvəlcə soyuq su ilə sürtün daha sonra qabyuyan maşınına yerləşdirin.

İŞIQLANDIRMADA ELEKTRİK ENERJİSİNƏ QƏNAƏT - Səmərəli işıqlandırma üçün məsləhətlər

Hər il ortalama olaraq 400- 1000 kvts işıqlandırma üçün sərf olunur. Evinizdə işıqlandırmanı səmərəli istifadə etmək istəyirsinizsə aşağıdakı məsləhətləri yerinə yetirməlisiniz.

İki yan-yana duran elektrik lampalarını onların ümumi gücünə bərabər olan bir lampa ilə dəyişdirib həm işıqlandırmanın artırılmasına, həm də elektrik enerjisinə qənaət etmiş olursunuz.
Təbii işıqlanmadan mümkün qədər çox istifadə olunması daha məqsədəuyğundur. Yaşayış sahələri təbii işıqlandırmadan daha çox istifadə edilməsi nöqteyi nəzərindən layihələnməlidir. Tünd rəngli pərdələrdən daha az istifadə, otaqlardakı pəncərələrin təmizliyinə riayət olunarsa, həm işıqlandırmanın artırılması, həm də elektrik enerjisinə qənaət olunması təmin olunana bilər. Lampaların mütamadi olaraq nəzarətdən keçirilməsi zəruridir. İşıqlandırma sistemlərinin təmiz saxlanılması işıqlanma qabiliyyətinin yüksək olmasını təmin edən amillərdən biridir. Lampa üzərində toplanmış toz faydalı işığı mühüm dərəcədə azaldır. Tozla tutulmuş lampa işığın 50%-ni udur. Lampaların təmiz saxlanılması elektrik enerjisindən israfçılıqla istifadəsinin qarşısını alır.
Sənayedə müxtəlif növ lampalar istehsal edilir və əgər seçmək məcburiyyətində olsanız, o zaman lüminessensiyalı lampalara üstünlük verin. Çünki lüminessensiyalı lampaların istifadəsi 80%-ə qədər elektrik enerjisinə qənaət edir
Otaqlardan ayrılarkən işıqların söndürülməsi, elektrik enerjisindən qənaətli istifadənin bir yoludur. Hər bir ailə üzvünün bu qaydaya riaət etməsi 35%-ə qədər elektrik enerjisinin və ailə bütcəsinin qənaətinin təminatıdır.
Evdə elektrik qızdırıcılardan ehtiyacı olmadan istifadə etməyin. Ayna və qapılardan sızılan soyuq havanın qarşısını alın.
Hər ay eyni gündə sayğacınızın göstəricisini çıxarıb keçən ayın göstəriciləri ilə müqaisə edin, və elektrik enerjisinə qənaətin (və ya artıq sərfiyyatın) səbələrini araşdırın.
Elektrik enerjisinin oğurluğu ilə məşqul olmayın. Elə bir elektrik enerjisinin oğurlama yolu yoxdur ki, onu təcrübəli ekspert-elektrotexnik aşkar edə bilməsin. Nəzərə alın ki, sayğac laboratoriyasında sayğacın geriyə fırlanılmasını aşkar etmək asantdır.
İşdə olarkan evdə işığın və elektrik cihazlarının sönüb-sönmədiyini yada salanda həyacan hissi hamıya məlumdur. Belə xoşagəlməz hadisələrdən, elektrik enerjisinin faydasız istifadəsindən və evdə yanğın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün sayğacınızdan bir az aralı elektrik xəttinə işıq açarı (işıq söndürən) qoşun, və onu qapının yanına quraşdırın. Lakin, bu halda soyuducunuzun rozetkasını ayrı xəttlə çəkib, quraşdırdığınız işıq açarından əvvəl elekrik xəttinə birləşdirin. Bu işləri etdikdən sonra, siz evdən çıxarkan evdə elektrik enerjisinin verilməsini kəsib (soyuducudan başqa), rahat işə gedə bilərsiniz. YADDA SAXLAYIN ki, işıq açarının quraşdırılması mütəxəssis tərəfindən yerinə yetirilməlidir. MƏNBƏ :http://www.bes.az/pages/qenaet.php

Sığorta hadisələri baş verərkən

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 24 Mar 2015 06:24:00 +0000

Alt Standart : “sığorta” anlayışlarını sadə şəkildə izah edir.

YNH baş verdikdə:

Sığorta hadisələrinin qaynar xəttin gecə-gündüz (24/7) fəaliyyətini nəzərə alaraq, DƏRHAL hadisə haqqında sığortaçıya məlumat verin
Sığorta Şirkətinin əməkdaşı ilə razılaşdırmadan sığortalı nəqliyyat vasitəsini hadisə yerindən götürməyin və hadisə yerini tərk etməyin.
Zəng edib hadisə haqqında səlahiyyətli dövlət orqanına məlumat verin.

Sığorta hadisəsinin tənzimlənməsi üçün aşağıda göstərilən sənədlər təqdim olunmalıdır:

Sığorta olunanın sığorta hadisəsi haqqında ərizəsi;
Sığorta müqaviləsinin (şəhadətnaməsinin) əsli;
Sığorta olunanın şəxsiyyətini təsdiq edən sənədlər, sığorta olunmuş nəqliyyat vasitəsini idarə edən şəxsin sürücülük sənədləri, sığorta olunmuş nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyat şəhadətnaməsinin (texniki pasportunun) surəti;
Müvafiq səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən verilmiş sənədlər;
Mülki Məsuliyyət sığortası müqavilələri əsasında üçüncü şəxsə ödənişin həyata keçirildiyi hallarda üçüncü şəxsin sənədləri tələb olunur.

Zəruri hallarda əlavə sənədlərin təqdim edilməsi tələb oluna bilər.

Sığorta hadisələri xətti: (050) 250 83 83
DYP-nin növbətçi bölməsi: (012) 510 72 80
DİN: 102
FHN: 112

Sığorta hadisələri barədə sorğu göndərin