PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.

Kas kadaytoy “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr., ken impablaak ti Bannawag Magasin Setiembre 21, 2009. Ammotayo a maipapan iti sarukod ni Moises ti masarsarita ngem ania kadi ti kayat a sawen ti sarukod ni Moises? Kalpasan iti duagasut a tawen, nasken nga isaganana naimbag ti bagi, isip, ken kararuana ni Peter Santiago tapno saan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises. Ania ti kayat a sawen dayta, apay a “manen?” No masungbatan dagita, ammom metten no ania ti pangabig wenno ti nakadulin a “kinabakbang” ti sarita, a kas maysa a pasintawi.

Legend comes from the Latin adjective legenda, “for reading, to be read,” which referred only to written stories, not to traditional stories transmitted orally from generation to generation. Ngamin no istoriaen laeng adda ti tendensiana daytoy a di ‘maiggaman wenno matiliw’ dayta nakadulin a kinabaknang ti sarita. Isu nasken a mabasa. Kas kadaytoy a sarita, no saanmo basaen ken analisaren ti basbasaen saan a matarusan ti aplikasion ti “sarukod” ken ti balikas a “manen” nga isu ti behikulo ti nangiluganan ti author no ania ti ibagbagana a maipapan itoy a saritana. Nasayaat la unay itoy a sarita ta adda pay impasagidna a pamkuatan ti ibagbagana, ngem kadagiti dadduma a sarita, kapadanan dagiti dadduma daniw a no dimo naawatan saan a para kenka ta adda nakairantaanna dayta; dayta a sarita wenno daniw, ket agpaay laeng kadagiti makaawat. Isu ngarud a kunana, a ti pasintawi ket “for reading, to be read.”

Isu a binasak. Inulitko pay. Ken manen a, ta amangan no nagbiddutak ti interpretasionko. Ngem saan a nagbaliw. Immapay pay ketdi iti muging tay pelikula da Jacky Chan ken ni Jet Li a “The Forbidden Kingdom.” Nasken nga isaganana ti bagina, isip, ken kararuana ni bida nga agtutubo (nalipatak ti nagannan) tapno maikari nga agiggem kadaydiay naisangsangayan a sarukod. Immapay pay ti sarita ni Nathaniel Hawthorne a “The Great Stoneface” Iti general term, nasken nga isagana ti bagi, isip, ken kararua ti asinoman sakbay a maikari iti “sarukod” a kaindaklanan.

Ket tapno, naan-annayas ti saritaan, padasentayo man ngarud a pasadaan ti sibubukel a pakabuklan ti sarita a “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. Ta iti panagsurat iti rebiu (review) ket maysa met nga arte. Arte a pangiyebkasan kadagiti kapaliiwan, ken kabukbukodan ken inadaptar nga opinion wenno kapanunotan maipapan iti sarita. Nasken nga intay anagen ken imutektekan dagiti paset ti sarita a mangited iti pannakailawlawag ti pakabuklan ti sarita.

Ala ngarud, rugiantayo man daytoy a rebiu.

BALABALA: Ti balabala ket buklen iti tallo a paset: ti umuna ket ti agdama a buklen a maminsan iti makatawen nga estoriaen ni maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun ti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852.

Ti maikadua a paset ket ti napalabas a dua a gasut a tawen, ken maipapan ken agtutubo a Pedro Malong, nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti dan-aw. Agindeg ni Pedro iti asideg ti simbaan. Nangipatakder iti kalapaw a paginanaanna ken umiananna no kua. Naminsan, immian ni Pedro iti kalapawna ken al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro. Imbaga ti lakay nga inton rabii ti Biernes Santo, umianto manen ditoy. Iti tengnga ti dan-aw addanto rumuar a sarukod. Sakbay a tumengnga ti rabii makangngegto ni Pedro iti adu nga uni ti kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen dagiti kampana. Aglawag iti tengnga ti dan-aw, ket manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo ii rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Kayat ti lakay nga alaento ni Pedro dayta a sarukod. Saan a kayat ni Pedro ta mabuteng ken dina kabaelan. Ket kuna ti lakay a nabileg ti sarukod, kabaelanna a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Naallukoy met la ti lakay ni Pedro. Isu a pinadasna, ngem napaay a mangala iti sarukod. Dinayaw ketdi ti lakay ta impakatna amin a kabaelan. ket agparangto manen dayta a sarukod kalpasan iti dua a gasut a tawen. Idi damagen ni Pedro no ania daydiay a sarukod, kuna ti lakay a ti Sarukod ni Propeta Moises. Ket nagpukawen ti lakay.

Ti maikatlo a paset ket maipapan iti kinaadda iti estudiante ni maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago, taga-Brgy. Salvacion, anak ti agdama a barangay chairman, masirib nga agtutubo, ken maysa kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman. Iti naminsan a bakanteda, kinuna ni Peter Santiago ken maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati nga adda kinapudno a nakaibasaran ti aniaman a pasintawi. ket dinamagna no kaanonto ti sumaruno a panagparang manen ti datdatlag a sarukod. nagkatawa laeng ti maestro, ngem idi maamirisna a serioso ti agtutubo, imbaganan nga agparang inton 2009. Nagsanay ni Peter iti langoy. Sinansanna ti nagsanay. Agingga naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna. Ibaga ti lakay nga isagana ni Peter ti bagi, isip ken kararuana tapno saan a mapaay “manen” a mangala ti sarukod no Propeta Moises. Kalpasanna, nagpukawen ti lakay. Pinampanunot ni Peter ti sao ti lakay a “manen.” Apay a manen? Napaay kad idin? Nagsanay ngarud a naimbag ni Peter. Nagpabalakad kadagiti swimming instructor iti umno a panaglangoy. Nadumaduma iti mapanna pagsanayan agraman iti baybay. Orasanna met ti panaglangoyna. Napatanor a managkararag, nagay-ayuno pay, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna. Iti bakasion iti klase iti Marso 2009 iti maikapat a tawenna ti kolehio, nagawid sadiay Brgy. Salvacion. Kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw. Inkuyogna ni ading a Danny nga isu ti mangoras. Idi agawidda, impudnona iti panggepna a mangala ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises iti tengnga ti rabii inton Biernes Santo. Iti Huebes Santo, nagparang manen ti datdatlag a lakay iti tagainepna. Imbilin ti lakay a di mangikuyog iti kaduana a mapan iti dan-aw. Ket uray ania ti mapaspasamak iti panaglangoyna, ituloyna latta. Iti rabii ti Biernes Santo, Abril 10, pinadas ni Peter nga innala ti sarukod, nagsagrap iti adu a lapped, nakiinnuna iti langoy, urayla inlagtona a ginammatan ti sarukod, apaggammatna, timayaben daytoy. Naisurot ni Peter iti law-ang. Nagparang kenkuana ti datdatlag a lakay a nabalkot ti lawag ket kimmablaaw iti balligina. Maited met kenkuana ti pagrebbenganna nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenkuana ti sarukod awanto iti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenkuana. Bilinen laeng ti sarukod ket agtungpal kenkuana.

KARAKTER: Ni Pedro Malong ket nadayaw ken napakumbaba nga agtutubo. Uray no isu ti naynay a mangabak iti salip ti linnangoy dina impasindayag kasta met dina impasindayag ti abilidadna, ti kinataona. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana.

Ni Peter Santiago ket nadayaw ken managpakumbaba. Masirib. Napintek ti pannakirelasionna iti Mannakabalin. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana. Mamati iti pasintawi, ket isu dayta ti insaganaanna.

Ti datdatlag a lakay ti nangibunannag a da Pedro Malong ken Peter Santiago ket maymaysa a tao babaen kadaytoy nga imbalikasna: “Saganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam tapno saankan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Napasamak ti proseso ti reincarnation, uray no saan nga imbaga ti author dayta a banag.

LUGAR: Napasamak iti dan-aw iti Brgy. Salvacion, Rosales, Pangasinan. Nupay nagdumada iti panawen dagiti agbibiag, maymaysa ti nakapasamakanda a lugar.

PACE wenno PACING: Nagtaray ti sarita a kas kidkiddawen nga akem ken panawen dagiti agbibiag. Diredirekta ti pasamak, ababa ken namsek. Saanen a kasapulan ti taldiap napalabas ken dadduma pay a tekniko ken devices iti panagiparang kadagiti pasamak iti maysa a sarita.

TEMA: 1. Ti relasion ti tao iti Mannakabalin.
2. Ti reincarnation

ANALYSIS: Nupay saan a nadamat, ti relasion ti tao iti Mannakabalin ti maysa kadagiti tema a nadependaran itoy a sarita. Ta adda pay aya naim-imbag a pasamak iti biag iti tao no di ti naannayas a pannakiresionna iti Namarsua. Daytoy laeng ti pakariknaan iti napudpudno a pannakapnek ken pagubbogan ti ragsak a di mabubos. Iti daytoy a nariribuk a lubong a nagpuniponan ti nagduduma a basol, ti panagtalinaed a kankanayon iti salinong ti Mannakabalin ket umno la unay tapno maiyadayo iti pakaisagmakan, pannakapukaw iti dana ti biag, ken pannakaiyaw-awan iti panggep no apay nga agbibiagka. Adda panggep ken rason no apay a dumalantayo iti daytoy a biag, ket dayta a rason ken panggep ket saan a rumbeng a baybay-an ken yaleng-aleng wenno isukat kadagiti agpukaw a gatad.

Nupay saan a naibaga dayta a banag wenno nadakamat iti istoria, ammom latta a ti masarsarita wenno masasao iti sarita ket panangisagana ti bagi, isip ken kararua wenno panangliklik iti agdidiaya a nagkaadu a basol iti lubong. Ta adda kadi pay nasinsin-aw nga aramid bayat iti kaadda iti daytoy a lubong no ti panagtalinaed iti ikub ti Namarsua? Adda ngamin tendensiana a tumapog ti tao iti nainlubongan, aguper ket tumipon iti puersa a saan a naikumit kenkuana. Dayta nga ititipon ket maysa a pannakalipat iti kinaasino. Naiyaw-awan.

Ti panagayuno ket pannursuro met laeng ti dandani isu amin a relihion. Isu daytoy ti panangpasidap ti isip ken panangpasin-aw ti kararua. Napateg daytoy a pannursuro. Kadagiti Muslim, umabot pay iti makabulan no agayunoda. Estrikto unay dayta a masurot. Mas lalo dagiti white witchcraft wenno kameng dagiti nadumaduma a “nalimed a timpuyog” ta malaksid iti nairut a panagayuno, maipatungpal pay a nakarkaro iti kinaawan wenno panangliklikda iti aramid a sexual. Nainget a protektaranda ti Lubong ken Sangkataoan iti bileg iti “nangisit a pagsiriban” wenno dagiti addaan iti nangisit a pagsiriban. Ti panagayuno ti aramiden a mangpasidap ti isip ken mangpasin-aw ti kararua. Daytoy a sarita ket panangisagana iti maysa a parsua tapno maikari nga agaywan ti Lubong ken Sangkataoan.

Ti historical a paset ti sarita ket manipud idi un-unana agingga iti agdama. Manipud idi damo a naadakan agingga nagbalin a kumonidad ti Barangay Salvacion. Nupay maysa daytoy a bunga ti panunot, naipaayna ti napudpudno a pannakaiparang ti maysa a sarita, lalo ti pasintawi. Pinagandarna ken pinagwerretna ti panunot kas nakabasa.

Nupay saan a nadakamat, wenno saanen a nasken a dakamaten ta impakitan, maitugotan itoy a sarita a nagtema ti reincarnation. Panangungar babaen iti sabali a bagi. No imurian a nalaing dagiti isu amin a relihion ken pammati ket makita kadagiti pannursuro a maiyad-adal iti dandani isu amin daytoy ket naibugas. Ti Kristianismo idi un-unana ket addaan kadaytoy a pannursuro. Isu a ti aplikasionna kadagiti sinurat ket mairapit ket madakamat latta a paset ti kapanunotan no diman bugas ti pammati.

Kas iti interpretasion ti kayat a sawen ti pasintawi, a di nakapappati wenno mapagduaduaan, addan iti nangbasa no patienna wenno saan ti nabasana. Balido amin a rason maipapan itoy a banag, mamati man wenno saan. Ngem napinpintas a patien dagiti dinton maumag a pannursuro, a no dadduma, nairamenda kadagiti sinurat. Ta isu dagita ti rason no apay nga adda dagiti sinurat.

Ti panangisagana ti bagi, isip ken kararua ket maysa a naindaklan a ramen kadagiti sinurat. Apay nga adda iti nagtaud iti ngato ken iti baba? No ania ti makita iti baba makita met iti ngato wenno agpadpada. Daytoy a ramen ti sinurat ket saan nga itoy a sinurat iti pakaadawan. Saan laeng met a ti author ti pagtaudanna. No ania ti adda iti baba ket isu met laeng iti ngato. Saanak pay laeng a mannurat idi naitugotak daytoy a ramen kadagiti sinurat ti author.

Panagkunak, daytoy a sarita ken kapadana, ket saan laeng a para kadagiti ubbing no dipay ket kadagiti nanakman. Wenno para iti amin. Sapasap. No ngamin anagen a nalaing, no saan nga ilawlawag ti kaipapanan ti sarita, adda met ti tendensiana a dagiti ubing ket saanda a maawatan wenno matarusan ti basbasaenda. Numona itoy a panawen ti cyber-age a dakkel nga ilgat kadagiti ubbing iti nangawis ti immatangda, ket adda ti potensial a di maikaskaso dagiti tagipatgen a ramen iti binasada.

Ad-adu koma pay iti rumuar a kastoy a sinurat a nagbugas kadagiti dinto maumag a pannursuro. Itag-ayna ti intelektualidad. Saan laeng koma nga iti pasintawi no dipay ket koma kadagiti mitolohia ken dadduma pay a genre. Adakan koma ni Ilokano amin dagitoy a genre a pangibugasanna kadagiti kapanunotanna, linaon ti pampanunotna, eksperiensa, dagiti tagipatgen (values) nga inikutan ken sinalsaluadan, ken dadduma pay. Ala ngarud, naimbag a panagbasa ken nabara a kablaaw iti author. @

Idi kagawatna, bassit ti makita nga agpalpalama. Ngem apay itan no umasidegen ti paskua ket umad-adu metten ti agpalpalama? Ania ti rason daytoy a phenomenon? Ania aya ti makunkuna nga agpalpalama? Apay nga agpalama? Ania ti rason no apay nga agpalama? Ania dagiti wagas ti panagpalama?

Pinadas daytoy a sinurat nga iparang dagiti nagduduma nga anggulo ken nagduduma nga “ang gulo” ti agpalpalama ken panagpalama.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga agpalpalama? Daydiay agdawat iti saranay, kaasi tapno adda iti pangsilpo iti anges ken dadduma pay a rason para personal wenno bukod nga interest.

Adda dua a kita ti agpalpalama. Ti passive ken active.

Passive. Isuda dagiti nakatugaw iti igid ti kalsada a pagnaan dagiti adu a tattao, uray sadino a paset ti pedestrian lane, sangi ti overpass wenno iti mismo nga overpass, tiendaan, sango ti simbaan, abay ti automated machine, wenno dagiti nakatugaw lattan wenno nakailad nga addaan iti iggem a lata, kallugong wenno ania la ditan a container. Isuda dagitoy ti maawagan iti passive wenno saan nga aggargaraw ta addada laeng iti maymaysa a lugar.

Ti maikadua a kita ti agpalpalama ket ti active wenno ti aktibo nga agpalpalama. Isu dagitoy ti agsursor iti uray sadino: agtuktok kadagiti ridaw wenno ruangan dagiti balbalay, restaurant wenno panganan wenno kadagiti groseria ken department store, sumrek kadagiti opisina wenno dagiti establisimiento, adda iti tengnga ti kalsada nga agtuktok iti tawa dagiti lugan a nagsardeng gapu iti trapiko. Isuda dagitoy dagiti addaan pay iti surat wenno sobre nga ipakita. Kadagiti dadduma, (saan a masinuo no pudno wenno saan) adda ti ipakitada a surat manipud iti DSWD, organization, religious group ken suratna (a mismo ti agpalpalama nga inaramid ti sabali a tao).

Ngem ti agdadata a pudno, ti DSWD ket dina ayunan ti panagpalama ta adda dagiti nadumaduma a proyektoda para kadagitoy nga umili iti kalkalsada, a kas koma: trening para iti panagmasahe, technical (panagistimar iti relo, silverware ken dadduma pay) ken dadduma pay a tulong tapno maingato ti kalidad ti panagbiag.

DAGITI RASON ITI PANAGPALAMA

1. EKONOMIA. Ti kinapanglaw unayen ti maysa a tao iti rason no apay nga agpalama. Kaadduan dagitoy iti adda iti kategoria iti passive wenno saan nga aggaraw a panagpalama wenno dagiti nakatugaw wenno nakailad lattan. Ti panagpalama ket ti kaudian amin a sandagan ti tao a mabisin. Awanen iti pagpilianna no di agdawat iti kaasi kadagiti addaan iti asi wenno dakkel iti panagpuspuso.

2. GAPU ITI SOCIAL CAUSE WENNO RASON ITI GIMONG

a) Organized crime. Kadagiti siudad wenno dadakkel nga ili, lalo iti yan dagiti adu nga agpalpalama, adda dagiti naipadpadamag nga iggem ti organisado a grupo dagiti agpalpalama. Saan laeng a dagiti ubbing, dagiti nataengan ken addaan iti sakit a pisikal ken mental iti aywan dagitoy ng organisado a grupo no dipay ket dagiti magemgemanda wenno maamak kadakuada isu a napilitan dagitoy nga indibidual nga agpalama. Kaadduan dagitoy nga organisado a grupo ti agukkon kadagiti nagawel wenno bayanggudaw nga ubbing wenno agtutubo.

b) Kinaawan iti trabaho. Siempre, no adda ti trabaho ti maysa a tao, kayatna ngarud met ti agpalama? Saan a. Ngem gapu iti kinakisang ti trabaho ken kinarigat ti panagbirok iti trabaho itoy a panawen, maibilang met a rason iti panagadu ti agpalama. Lalo dagitoy nga agpalama ket nagsagabada iti kinaawan ayat iti pamiliada, iti gimong, iti bukodda nga aglawlaw. Kinaawan iti trabaho: ta kasano koma a maaddaan ti trabaho ti addaan iti an-annayen iti pisikal, intellectual, (pasaray) mental, ken kinakurang iti resources a sandagan iti panawen ti kinarigat? No masolbar ti unemployment, adu ken adu la ketdi iti gerret ti panagpalama iti mapukaw.

c) Kinaawan iti pagtaengan. Lalo kadagiti siudad. Makita dagitoy nga agpalpalama kadagiti kariton a nagbalin a taeng, dagiti sirok ti overpass ken uray pay underpass ken kadagiti waiting shed wenno pasdek nga awan agnanaed.

d) Deskriminasion. Dakkel la unay a punto daytoy lalo iti biang dagiti Bajao. Lalo no kastoy a paskua, aggapuda pay iti Mindanao a dumanon iti Metro Manila. Dagiti agnanaed iti Dagupan ken La Union dumanonda iti Baguio ken dadduma pay a dadakkel ken matatao nga ili tapno laeng agpalimos. Iti sabali a punto, ti diskriminasion ti nagbaetan ti nakurapay kern nabaknang, ti nabileg ken naimameg ket gubuayenna met iti panagpalimos.

Iti sabali pay a punto, isu daytoy ti napisang wenno pinisang a ladawan ti nakurapay ken addaan. Adda daydiay punto a nabaybay-an wenno binay-an iti situasion iti inda koma panagtipkel.

e) Panagkasapulan ti maysa nga indibidual. Adda dagiti agpalimos laeng tapno adda ti igatangna iti rugby wenno maipairit a droga. Nakadepende dagitoy iti droga ti panagbiagda. Makitkita kadagiti siudad dagitoy kadagiti kalkalsada a pasaray madama a lumanglang-ab iti rugby ken awan ti bibiangda iti lubong ta ti mismo a lubong a pagnanaedanda ken awan met ti bibiangna kadakuada. Isuda dagitoyen dagitay nakapukaw ti namnama.

f) Ti Panagpalimos babaen iti panangilako iti kultura ken talento iti kasasaeman amin a mapaspasamak. Panangaramat iti saan a nasayaat wenno produktibo a wagas. Ania dagiti makunkuna a talento ken kultura a maaramat iti panagpalama? Kas koma iti kinalaing iti musika, agtokar lattan ti agpalama iti maysa a lugar, adda ti latana wenno karton wenno kallugong ket agdisson ti sensilio. Adda met dagiti agilako iti kulturada, a kas iti kannawidan a sala, kansion, ken dadduma pay a katutubo nga aw-awid. Saan a nasayaat a maaramid wenno di rumbeng koma a mapasamak daytoy ta kaipapananan iti panangibaba ti identidad ti puli. Maikkatan no kua panagraem kadagiti saluad ti puli iti panangaramat kadagitoy a kas wagas ken tapno makaawis iti immatang iti panagpalimos.

3. GAPU ITI PERSONAL A RASON

a) Domestic violence. Kinadamsak iti taeng wenno iti aglawlaw ti taeng. Iti pagtaengan, adda dagiti ubbing, agtutubo, nataengan a pumanaw iti pagtaengan gapu iti kinadamsak. Saan laeng nga ubbing, uray pay dagiti nataengan a kas iti nagannak wenno asideg a kabagian. Pannakairurumen kadakuada. No pumanawda iti taeng tapno laeng maliklikanda iti kinadamsak, agpannurayda iti biag ti kalkalsada. Awanen iti sabali pay a remedioda tapno agbiag no di laeng iti panagdawat iti limos ken kaasi. Iti di agbayag, mairamandanton iti mainstream iti gimong dagiti agpalpalama.

Ta ania aya dagiti makunkuna a domestic violence?
1. Physical abuse – makabil, mabugbog, madangran, makeddel, mapungot, kdp. Saan laeng nga ubing, no dipay ket dagiti nataengan ken uray dagiti addaan iti sakit ti pisikal ken mental. No dumtengen ti punto iti panagpatingga iti aanusan iti inda panagsagaba, agpanaw dagitoy iti taeng. Uray no saan a masinuo iti pagturonganda ket saan a napateg kadakuada dayta ta ad-adda a napateg iti ililiklikda iti pannakaabusoda. Iti kalkalsadada nga agtaeng ken makipulapol ken makisinninged iti kapadada. No masarakanda ti temporario nga ayat wenno permanente nga ayat, makisurotdan ti agus ti biag ti kalkalsada. No agpalpalimos ti nakikuyoganda, ditoyda metten a mangrugi iti bukod ken kabarbaro a lubongda.
2. Verbal abuse – panaglak-am dagitoy nga indibidual iti sao wenno sermon wenno unget a di pay kabaelan a tilmonen ti aso nga aggudgod. Ti verbal abuse ket nakaro unay a panangimameg iti maysa nga indibidual tapno agsagaba iti makunkuna a psychological breakdown, a masansansan a pakapukawan ti nalimbong a panagdesdesision.
3. Sexual abuse. Lalo kadagiti ubbing wenno tinedier. Adun dagiti naipadamag a ti kangrunaan a rason ti ti panagballiodong ti maysa nga indibidual ket ti pannakaabusona iti uneg a mismo ti taengda. Ket iti rigatna iti amin a rigat a karirigatan, asideg pay kenkuana ti nagabuso. No saan nga uliteg, ama, kabsat, siuman wenno asideg a kabagian wenno gayyem ti pamilia. Tapno maliklikan ti maysa nga indibidual ti pannakaabusona, pumanawen daytoy. No addan iti kalkalsada ket awanen iti sabali pay a pangalaanna iti taraon, agpalimosen daytoy no saan a sumrek iti prostitusion.

b) Gapu iti sakit a pisikal. Di makakita. Di makangngeg. Di makapagna. Di makasao. Ken dadduma pay a sakit iti pisikal. Dakkel a gerret ti bilang dagiti agpalpalama iti passive ket dagiti addaan iti sakit a pisikal. Lalo idi awan pay laeng ti aksion dagiti agrebbeng a manglimitrar iti panagadu iti panagpalimos wenno agpalimos. Dakkel met nga ilgat ti simpatia dagitoy a grupo. Uray no passive dagitoy, awitda ti dakdakkel nga ilgat ti simpatia dagiti addaan iti dakkel a panagpuspuso ngem kadagiti active nga agpalpalama lalo dagiti addaan iti surat ken sobre ken agar-aramat iti religious organization ken dadduma pay a pirma ti gunglo, timpuyog wenno foundation wenno ania la ditan a rason ken panggep iti di met maawatan a lailo wenno sagpang ti intimidasion wenno pilit ken panagpursar a dawat a manglimlimo a panagpalimos.

c) Sakit ti mental. Daytay adda luklukaynan wenno nalukayanen ti tornilio. Ketdi, ad-adda a taraon ti kasapulan dagitoy a saan ket a kuarta. Taraon ti kasapulanda. Kadagiti dadduma, lalo dagiti saan laengen a nalukay ti torniliona no dipay ket natinnagen ken saanda payen a maidasig ti nabangles nga innapuy ken agbubuot a tinapay, kayatda lattan wenno maragsakanda lattan iti uray ania inted ti maysa a tao.

d) Maamak wenno masikor nga agdepende iti maysa a pamilia, indibidual wenno grupo. Dagitoy a grupo wenno kita ti agpalpalimos induron ida ti kasasaadda iti biag. Posible a maamakda wenno masikorda nga agdepende lattan iti kakabsatda, kabagianda, pamiliada wenno grupo. Itoy a grupo, dakkel ti posibilidad a tuntontunenda ti panagbalbaliw ti biagda ngem awananda laeng iti kapkapnekan a resources. Nupay adda dagiti makabael iti likudanda a pagsadagan, kaykayatda nga isuda a mismo iti agsapul iti kaiyariganda a lubong iti sirok ti init. Ketdi, daytoy a grupo iti kalakaan nga ikkan iti panagbalbaliw ta dayta la ngarud ti punto ti biagda, iti panagbalbaliw ti biagda.

e) Personality breakdown. Naawananen ti namnama gapu iti kinakurapay wenno sabali pay a rason. Daydiay bimmaba ti level ti panangidasigna ti umno a bileg ti kabaelanna ken ti dina kabaelan. No dadduma, no maawanan ti pammati ti maysa nga indibidual iti kabaelanna a sumaranget iti pannubok wenno maawanan iti pammati a kabaelanna nga uloden ti bantay wenno ti idioma ni Ilokano a kabaelanna nga ipusen ti kimat sana ibalatbat iti katangriban. Mairaman met a mapukaw ti naimula kenkuana a tibker; lalo no daytoy a tibker ket nagtaud kadagiti nagannak kenkuana. Wen, dumteng met no kua ti pannakarebba ti badbaddeken a kaibatogan a daga ket kumpet iti ammo wenno kaunaan nga ammo ken makita a kumpetan a kas salakan. Kadagiti nakurang iti resourcesna ken kabaelan, lalona ti kinaawan sandagan, isuda dagiti agtinnag nga agpalimos.

f) Pannakaisina iti pamilia. Pannakipusing. Lalo no awanen ti sangbayanna a pamilia. Sadino pay ngarud ti papananna? Agnaed kadagiti kalkalsada. Sadino ngarud ti pangalaanna iti taraonna? Agpalama. Tuladenna dagiti makitana ken kapulpulapolna iti dayta a lubong. Apay nga adda ti pannakaisina iti pamilia? Ania dagiti rason a maisina?

Adda dagiti sumagmamano a rason:
1) siguden nga ulila iti demmang ket awanen iti sabali pay a kameng ti pamiliana
2) adayo unay ti yan ti pamilia wenno asideg a kabagianna
3) nagdisnudo nga immadayo iti pamiliana iti bukodna a rason (a kas iti nadakamat iti personal)
4) simrek iti trabaho (domestiko) ket idi saanen a kabaelan ti bagina, napapanaw ket dinan kayat iti agsubli iti lugarda, a possible a ti kinaawan iti kuartana a pagpletena nga agawid, mabain nga agsubli gapu iti pannakariknana a saan a nagballigi, awanen iti sublianna iti lugarda, wenno mabuteng ken adda ti kaamakna sadiay a sublianna, ket ti panagkatangkatang iti kalkalsada iti temporario no di man isun iti permanente a kaibatoganna a langit. Adu dagiti kaso itoy kadagiti nataengan a binaybay-an dagiti annak, kakabagian ken kakabsat. Kasta met dagiti ubbing a nagbaliodong wenno nagbayanggudaw ket saan metten a sapulen dagiti nagannak a di met makapanunot iti duma ti unnat ken kukot.

f) Maamak iti kompetision. Daytoy daydiay natulonganen. Naikkanen iti panawen ken tiansa nga agbalbaliw iti biagna ngem saanna a magaw-at ken maawatan no ania ti kaipapanan dayta a gundaway a panagbalbaliw ti biag a naidiaya kenkuana.

No dadduma, daytoy iti arungaing ti DSWD ken dadduma pay nga ima ken takiag ti saranay ta kalpasan a naited ti gundaway iti maysa nga indibidual tapno baliwanna ti taray ti biagna, ngem kalpasan iti amin ket nagsubli latta nga agpalimos kadagiti kalkalsada. Ta ania aya ti kangrunaan a rason dagitoy?

Kuna dagiti agsuksukisok iti maipapan iti taray ti gimong, ket ti kinaadda iti nangisit nga ulep iti lulonan dagitoy. Iti ababa a pannao, maamakda a makikompetision iti gimong. Maamakda a makidangadang iti biag ket kuntentoda lattan iti kasasaadda a kas agpalpalimos. Ti rason, awan iti ammoda a trabaho no di laeng ti agpalimos. Ited kadakuada amin a pribilihio ngem isu nga isu latta ti rasonda ta maamakda a makikompetesion.

g) Naiduma a panirigan ti biag. Daydiay pammatina, wenno paniriganna ket saanen a mabalbaliwan pay lalo no daytoy ket nataenganen. Posible met a bunga pay laeng daytoy ti panagsagaba iti mental a kasasaad wenno psychological disorder. Iti Siudad ti Baguio, adda daydi baket nga agpalpalama a kanayon a sentro ti angaw dagiti padak a naangaw. (Wen, masansan a sutilek met no kua, ta dina kayat nga awaten ti binting no di ket lima a pisos ti kayatna.) Kanayon iti kalkalsada nga agpalimos. Segun kadagiti kakabsatna ken annakna, saanda a maisuro daytoy a baket, ta isu lattan ti ammona nga aramiden. Agunget met kano kadakuada no paritanda nga agpalimos. Ngem, saan a napanglaw daytoy a baket, no di ket adu ti dagana iti siudad. Nabaknang daytoy. Adu nga apartment ken balay ti paupaan ti pamiliana. Idi natay, one whole page ti Obituaryna iti kangrunaan a pagiwarnak ti Cordillera. Naiduma laeng ti paniriganna iti biag a saan a mabinor dagiti annakna, kakabsatna ken kakabagianna.

Adda kadi met agpalimos a nainut ket addaan pay laeng iti namnama a mapanawanna dayta a lubongna?

Adda. Ni Mang Gorio. Inawagak iti Mang Gregory. Taga-Iba, Zambales. Dua ti muletana. Agpalimos ti aramidna nga agmalmalem. Kasla kiring no magna. Aglunggilunggi. Ngem, ketdi ammona nga idulin iti bangko ti napalimosanna. Saan a bumababa iti walo gasut a sensilio ken papel iti ipabilangna no agibangko. Pasaray mamitlo iti makabulan. Agtrabahoak idi (1985-1986) iti Bangko Filipino iti puseg ti Session Road. Siak ti para bilang ti ibangkona! Siak pay iti nangaramid ken nagsurat iti information sheet maipapan kenkuana. Agpuesto iti sanguanan ti banko. Naisem ken nadayaw a makisao wenno pagunianna amin nga am-ammona wenno ti mailasinna a nangteden kenkuana iti tulong. No panawen ti paskua, adu iti agited kenkuana. Amin a kuarta ket ibangkona. Ammona met ti agyaman kadagiti nangted kenkuana isu nga adu iti agited kenkuana a tulong. Ngem ti sangitnan idi nagserra ti bangko. Ketdi, saan a nagliway ti bangko (dagiti empleado). Isu iti kaunaan a nakaawat manipud iti Philippine Deposit Insurance Corporation idi nagbayad ti insurance dagiti naideposito a kuarta. Naisubli ti amin a kuartana. Kalpasanna, nagpakadan nga agawiden sadiay Zambales. Agtalon la kanon ken agtaraken iti dingo ta adda metten pagpuonanna. Daydin ti naudi a pannakakitak kenkuana.

Saan amin nga agpalimos ket agpapada iti panirigan. Adda dagiti agnunog ken adda met dagiti kimpet laeng iti dayta a patadem iti dayta a panawen; ket iti idadateng ti panawen a a makalung-awda, gundawayanda met dayta a banag.

DAGITI NAGDUDUMA NGA OPINION TI PUBLIKO.

Saan laeng nga iti local a gobierno, ti pagilian no dipay ket ti sangalubongan. Maysa daytoy a dakkel nga isyu no ti panagpalimos ket maysa a krimen wenno maikanniwas iti linteg. Adu dagiti pagilian, siudad ken ili iti naaddaan iti linteg a pannakaiparit ti agpalimos no di man maiparit iti agited iti limos.

Magudua ngamin ti kapanunotan ken panirigan tunggal maysa itoy a banag. Kadagiti mangiparit, ibatayda ti rasonda kadagiti organisado a grupo nga adda iti likud dagiti agpalpalama, no saan met ket addaan met ti gobierno kadagiti addang a mangsolbar itoy a parikut ti gimong babaen iti panangidiayda kadagiti tulong pinansial, teknikal ken moral iti panagbalbaliw dagitoy nga agpalpalimos.

Iti sabali a punto, adda met ti agkuna a karbengan met dagitoy nga adda iti tukot ti gimong nga agbiag; ken karbengan iti asinoman nga indibidual a tulongan ti padana a tao nga agkasapulan, ta ti akem ti maysa a tao ket isu dayta iti panagbalinna a mismo a tao. Ket ti kangrunaan iti amin tapno agbalin ti tao a kas tao ket ti pannakaammona a mismo nga isu ket tao ken saan laeng nga isu-isu no dipay ket adu. Ammona a paset ti gimong. Ammona a taliawen ti padana a tao.

Isu a ti isyu, a tulongan wenno saan a tulongan ti agpalimos ket maysa a discretional wenno keddeng la ngatan dayta ti maysa nga indibidual. Adda man linteg wenno awan maipapan itoy.

Umadani manen ti paskua. Umadu manen ti agpalimos. Saan a masinuo no sadino a lugar iti naggapuanda. Saan a masinuo ti kinaasinoda. Saan a masinuo ti anniniwanda ken anniniwan a mamaggaraw kadakuada.

Ngem maymaysa laeng ti iladawan ti panagpalimos. Ti kinaadda ti maiduldulin wenno indulin nga anniniwan iti likudan ti narang-ay a gimong. Adda dagiti ladawan a nabaybay-an no di man saan a tinaliaw wenno tinaliaw ngem saan a nagballigi iti pannakabalbaliw dayta a paset ti rupa ti gimong.

Tapno maikkat wenno mapunas ti lubong ti agpalpalama no diman uray no maksayan man laeng iti bilangda, nasken a solbaren nga umuna dagiti naidatag a rason no apay nga adda ti agpalimos. Ngem nabayagen daytoy a parikut sipud pay idi punganay agingga ita. Daytoy pay laeng a sakit ti gimong, kinakurapay iti saan a masolsolbar. No dadduma nagbalin payen a political issue wenno political strategy ti kinakurapay imbes a solbaren.

No nakurapay ti pagilian, adu la ketdi met ti agpalpalama kadagiti matatao a lugar a kas iti siudad ken dadduma pay a dadakkel nga ili ken aduan dagiti tattao.

Umadanin ti paskua, umadu manen ti agpalpalama…#

(Manipud iti Tawidnews)

PRIVILEGES

The successful applicant is awarded free tuition fee, board and lodging, classes with master teachers, a monthly stipend, plus the chance to represent the country and the school in international festivals, competitions and exchange programs. The grant is renewable every year for four consecutive school years upon satisfaction of academic and non-academic requirements.

CURRICULUM

The Basic Education subjects prescribed by the Department of Education are in the PHSA curriculum. These subjects are handled distinctively in support of the specialized studies for creative and artistic expressions in the following disciplines -

•Creative Writing (Fiction, Poetry, Playwriting, and Journalism in English and Filipino)
•Dance (Classical Ballet, Modern Dance, Philippine Folk Dance, Dance Composition and Staging)
•Music (Solo Voice/Solo Instrument, Theory, Composition, and Ensemble Classes (Chorus and Chamber)
•Theater Arts (Acting, Production Management, Technical Theater, History of the Theater, Theater Theory and Directing)
•Visual Arts (Visual Perception, Sculpture, Art Appreciation, Studio Painting, Materials and Techniques, Figuration, Pottery, and Printmaking)
Elective courses which complement the major courses of study in the arts are also offered to the students on a semestral basis. These are Street Theater, Film, and Chorus.

ELIGIBILITY

As a state-supported special secondary school, PHSA accepts only a limited number of freshmen every year. Annual intake averages forty to fifty students only to ensure a more individualized and differentiated academic and arts training programs possible. 

To be eligible for scholarship, applicants must –

•be Filipino citizens with no pending application as immigrant to a foreign country;
•have an outstanding ability in an art discipline;
•have an above-average general intelligence;
•be graduating Grade VI or VII pupils at the time of application (Important: current HS-I students may apply subject to evaluation by the ANSYAS Committee);
•be able to take up the scholarship in the School Year for which it is granted;
•not be older than 15 years upon enrolment in PHSA;
•be proficient in oral and written Filipino and English;
•be willing to study in a boarding school;
•identify a Legal Guardian residing in Metro Manila, Cavite, Laguna, or Batangas;
•have no debilitating illnesses or systemic and/or communicable diseases such as serum sickness, congenital heart disease, systemic lupus erythematosus, hepatitis A and/or B, untreated primary complex, chronic otitis media, malaria, bronchial asthma, and/or seizures/involuntary tremors;
and be determined to pursue a college degree in Dance, Creative Writing, Architecture, Fine Arts, Music, Theater Arts, Journalism, or any related course upon graduation from the PHSA.

Downloadable application form and pertinent information about the school and the scholarship are available from the following websites – www.phsa.edu.ph; www.deped.gov.ph; and www.ncca.gov.ph

All applications, documents, and requirements must be received by the ANSYAS Committee on or before the following dates:

Luzon applicants – 08 February 2010

Visayas applicants – 22 February 2010

Mindanao applicants – 08 March 2010

For inquiries, write or call the Annual Nationwide Search for Young Arts Scholars (ANSYAS), Philippine High School for the Arts, National Arts Center, Mt Makiling, Los Baños 4030, Laguna

Telefax: (049)-5365972

Website: www.phsa.edu.ph

Email: phsa@laguna.net

MLE is the use of more than two languages for literacy and instruction. It starts from where the learners are, and from what they already know. This means learning to read and write in their first language or L1, and also teaching subjects like mathematics, science, health and social studies in the L1.

2. When will children start learning Filipino and English?

As they develop a strong foundation in their L1, children are gradually introduced to the official languages, Filipino and English, as separate subjects, first orally, then in the written form.
3. Does MLE only involve changing the language of instruction and translating the materials into the local languages?

MLE is an innovative approach to learning. Apart from programming the use of several languages, it also involves the following: (a) the development of good curricula (i.e. cognitively demanding); (b) the training of good teachers in the required languages for content and methodology; (c) the production of good teaching materials (i.e., error-free and culturally relevant); (d) the empowerment of the community (i.e. school-based management). MLE will not work when one simply changes the language by translating existing materials into the local languages.

4. What kind of learners does MLE intend to produce?

MLE aims to produce learners who are:

• Multi-literate—they can read and write competently in the local language, the national language, and one or more languages of wider communication, such as English;
• Multi-lingual—they can use these languages in various situations;
• Multi-cultural—they can live and work harmoniously with people of culture backgrounds that are different from their own.
5. What specific weaknesses in the Philippine educational system does MLE seek to address?

MLE seeks to specifically address the high functional illiteracy of Filipinos where language plays a significant factor.
As one educator, Professor Josefina Cortes, has observed, we have become “a nation of fifth graders.”

6. Why use the mother tongue or the first language (L1) in school?

One’s own language enables a child to express him/herself easily, as there is no fear of making mistakes. MLE encourages active participation by children in the learning process because they understand what is being discussed and what is being asked of them. They can immediately use the L1 to construct and explain their world, articulate their thoughts and add new concepts to what they already know.

7. But our children already know their language. Why still learn it in school?

What we and our children know is the conversational language or the everyday variety used for daily interaction. Success in school depends on the academic and intellectualized language needed to discuss more abstract concepts.

8. Why use the national language or Filipino in school?

The Philippines is a multilingual and multicultural nation with more than 150 languages. A national language is a powerful resource for inter-ethnic dialogue, political unity, and national identity.

9. Will the use of Filipino as medium of instruction and as a subject be advantageous to native Tagalog speakers?

It is partially true that native speakers of Tagalog enjoy a small advantage under the present bilingual education set-up in which some subjects are taught in their L1. But this is nothing compared to the overwhelming bias of the present system for English.

10. Will the use of the local and regional languages be detrimental to building one nation?

No, it won’t. On the contrary, it is the suppression of local languages that may lead to violent conflicts, disunity, and dissension.

11. Why use an international language like English in school?

Languages of wider communication like English should be part of the multilingual curriculum of a country. The graduates of this system should find relevance beyond their ethnic and national boundaries. Most world knowledge is accessible in English, and so, knowledge of English is certainly useful. It is not true, however, that students will not learn science and mathematics if they do not know English. The ideas of science are not bound by one language and one culture.

12. Will using the mother tongue as language of instruction hinder the learning of a second language like English?

No. Many studies indicate that students first taught to read in their L1, and then later in an L2, outperform those taught to read exclusively in an L2. Learning to read in one’s own language provides learners with a solid foundation for learning to read in any L2.

13. Will increasing the time for English or making it the exclusive medium of instruction improve our English?

No. This popular belief is increasingly being proven untrue. Large scale research during the last 30 years has provided compelling evidence that the critical variable in L2 development in children is not the amount of exposure, but the timing and the manner of exposure.
14. What is the best way to attain proficiency in English?

For non-native speakers of English, the best way is to teach it as an L2 and to teach it well. This depends on the proficiency of teachers, the availability of adequate models of the language in the learner’s social environment, and sufficient reading materials. Simply increasing the time for English will not work.

15. Are local languages capable of being used as languages of instruction?

Definitely yes. As far back as 1925, during the American colonial period, the Monroe Commission already recommended the use of the local languages in education.

Beginning 1957, the local languages, or vernaculars, became the medium of instruction in Grades 1 and 2. This vernacular education policy was abruptly abolished in 1974, when the bilingual education policy was launched by the Marcos government.

Languages grow and change in response to changes in the physical, social, political, spiritual and economic environments in which they are used. As a language is used for instruction, for example, it intrinsically evolves to adapt to the demands of its users.

16. Why not use an early exit program where the L1 is used from pre-school up to Grade 3 and English is used as the exclusive medium of instruction thereafter?

Early-exit programs can help but may not be enough. The international experience on the use of L1 and L2 in education, especially in Africa, reveals that children need at least 12 years to learn their L1. It takes six to eight years of strong L2 teaching before this can be successfully used as a medium of instruction.

The consolidated Gullas, Villafuerte and Del Mar Bill (or the “English-only” MOI Bill) pending in Congress appears to support the use of the local languages and also the national language in education, as it provides that “English, Filipino or the regional/native language may be used as the MOI in all subjects from preschool until Grade III.” However, the Declaration of Policy section betrays the Bill’s real intention and this is to strengthen English “as the medium of instruction in all levels of education, from the preschool to the tertiary level.” The optional use of L1 and the national language as MOI really means that they may not be used at all.

17. Don’t we need more English since the language will provide more jobs for our countrymen, such as in the call center industry?

Many believe that this is an extremely shortsighted view because not all Filipinos will become call center agents. The more important concern is how to solve the current mismatch between industry and the educational system. According to former Education Undersecretary Miguel Luz, the consensus among employers is that a high school diploma with its current coverage is inadequate for its purposes because Filipino high school graduates are weak in their ability to communicate, to think logically, and to solve problems. Luz adds: “It (the Gullas Bill) is a dangerous bill, however, because it places a misleading emphasis on English as the medium of learning. As such, the young learners and their teachers will concentrate on the language, not on Science and Math and literacy (that is more fundamental to learning).” The best way to learn basic science and math, problem solving skills, and reasoning skills is through the L1.

18. What is a better alternative to the English-only Bill?

A better alternative is House Bill No. 3719, filed by Congressman Magtanggol Gunigundo II of Valenzuela. The Bill is also known as the Multilingual Education and Literacy Bill, or the Gunigundo Bill, which is far superior to the English-only Bill in many respects.

19. Is it costly to practice MLE?

Contrary to popular belief, L1-based education may actually cost less than a system that is based on L2. If we consider the money wasted on drop-outs, repeaters, and failures, as well as other added costs, studies show that L2-based education systems are more costly than L1 systems.

20. What do Philippine stakeholders say about MLE?

• The Department of Education, through Secretary Jesli Lapus: “We find the bill (the Gunigundo bill) to be consistent with the Basic Education Sector Reform Agenda (BESRA) recommendations and the bridging model proposed by the Bureau of Elementary Education where pupils were found to comprehend better the lessons in class.”
• The National Economic Development Authority, through NEDA Director General Ralph Recto: “From the economic and financial vantage points, we believe that adopting this education policy (HB 3719), in the final analysis, is cost-effective…
• The Philippine Business for Education (PBED), one of the largest associations of businessmen in the country: “English and Filipino are languages `foreign’ to most children and legislating either as medium of instruction will do more harm to an already ailing system of education.”
• The Department of Foreign Affairs and UNESCO Philippines, through Secretary Alberto Romulo: “Multilingualism is the order of things in the UN and in the world. The unique richness of the world’s national identities draws on the many traditions that make up different countries and are expressed through local and indigenous languages. UNESCO supports mother tongue instruction as a means of improving educational quality by building upon the knowledge and experience of the learners and teachers.”

21. Do we have to wait for legislation to implement MLE?

No. The Lubuagan experience, the DepEd Lingua Franca Project, and other existing programs using the local languages tell us that it is already possible to undertake an MLE program without waiting for legislation.

Ibubulong ko na lang sa hangin

ang aking pag-ibig

na ‘di masabi-sabi,

baka kasi ika’y magalit

kapag sa iyo’y tuwirang sinambit.

Kaya manapa’y ang aking gagawin

ay sasabihin sa hangin

upang doon mo alamin

ang aking damdamin.

Sa hangin…sa hangin…

doon mo dinggin…

iyong dinggin..iyong alamin…

ang pinakatatanging pag-ibig…

Sapagkat ibubulong ko na lang sa hangin

upang doon mo na lang dinggin

kung sakaling ayaw mong makinig

o kaya’y ayaw mong marinig

ang aking pag-ibig

na manggagaling mismo sa aking bibig…

Ibubulong ko sa hangin…

Ibubulong ko na lang sa hangin…

At doon mo dinggin…

Kung saan ka man nagbuhat o nanggaling

Ay hindi ko binibigyang-tuon o pansin.

Dumating ang isang hapong ‘di ko inaasahan,

Kahit pa nahihiya, ako’y iyong nilapitan.

Inalam mo kung ano ang aking pangalan

Saka ipinaabot mong ika’y isang kaibigan.

O, alam mo pala ang magpaunlak,

Sa iyong imbitasyon, ako ay naganyak.

Sa tuwina’y sa hangin ako nakatapak,

Idinuduyan ng malambing mong hawak.

Ang hindi ko matanggihang tawag,

Nagmula sa isang magiliw na dilag.

Damdamin ko’y napukaw at natinag

Sa ipinaabot mong kabaitang hayag.

Isang pag-ibig na dakilang-dakila

Ang iyong ipinadama’t ipinakilala,

Ang dating inakala kong isang banyaga,

Sa aki’y isa palang malaking pagpapala!

                        Ordinaryo lamang sa paningin ng iba,

                        Hindi man likas na kahanga-hanga,

                        Bagamat simpleng babae sa balat ng lupa,

                        Pero sa aki’y namumukod-tangi ang ganda,

                        Ikaw sa akin ay prinsesa…

                        Sinapupunang naglihi sa iyo na itinuturing mong ina

                        Ay hindi isang mapang-akit na reyna.

                        Hindi rin makapangyarihang hari ang iyong ama.

                        Ang pinanggalingan mong pamilya

                        Ay hindi salin ng lahing monarkiya.

                        Dugo mo’y hindi bughaw subalit pula,

                        Ikaw ay hindi umusbong sa halik ng angkang maharlika.

                        Sa palasyo, hindi ka nakatira,

                        Mga kawal at heneral sa iyong tabi ay wala.

                        ‘Di mo bitbit, ‘di mo rin dala

                        Ang gawi o kilos ng isang buhay-prinsesa

                        Dahil wala kang mga alila,

                        Na pupunta at lalapit sa iyo bigla

                        Kapag nangangailangan ka

                        At mauutusan ng basta-basta,

                        Upang subuan ka ng pagkain sa iyong bunganga

                        O kaya’y para hugasan ang iyong mga paa.

                        Hindi mo rin kawangis o kamukha

                        Ang pamosong si Princess Diana

                        Na inspirasyon ng bansang Inglatera

                        O ng sinumang sa kanya’y tumitingala!

                        Wala kang limpak-limpak na pera

                        O naglalakihang lupain at mga gintong matatanggap bilang mana.

                        Wala ka ring angking rangya,

                        Damit na isinusuot mo’y hindi kumikislap gaya ng tala,

                        Mga kagamitan mo’y hindi magagara,

                        Mamahaling mga alahas sa katawan ay wala ka,

                        Hindi rin prominenteng bituin ang iyong itsura,

                        Pero sa akin…isa kang prinsesa…

                        Kahit sino ka pa

                        O saan ka man nagmula,

                        Hindi ka man kaibig-ibig sa kanila,

                        Subalit ikaw lamang sa puso ko’t diwa.

                        Simple’t ordinaryo man, pero sa akin, ika’y ibang-iba.

                        Higit ka pa sa alinmang dilag na sakdal-halina.

                        Ikaw ang aking prinsesa…

The Indigenous Peoples use beads generously to embellish their attire.

Beads have been around much longer than written history. Pieces of evidence show that early humans have adorned themselves with beads. Archeological sites have yielded beads believed to have been used as ornaments alongside other artifacts. The earliest beads had been generally believed to be 40,000 years old, until the research team headed by Dr. Francesco d’Errico of the National Centre for Scientific Research in France reported in 2006 their discovery of what could be the oldest shell beads dating back to 100,000 years.

The discovery of beads in different archeological sites has given scientists clues about human history, and has provided them a glimpse into the cultures of the people who used them — their rituals, social systems, and their conception of aesthetics, among others.

.
Beads and the Early Filipinos

Although the Filipinos might have started wearing decorative beads much later than the early civilizations in the world, our ancestors have also worn beads since time immemorial. Historians believe that beads were introduced to the country by traders from China, India, Indonesia, and Malaysia, among others. These ornaments were traded together with precious metals, porcelains, silk, and other goods.

Kalinga men find their women beautiful when they wear beads.

According to anthropologist Dr. Jesus Peralta, resident cultural consultant of the National Commission for Culture and the Arts, the earliest beads in the Philippines were found in Bonggao, Tawi-Tawi. “They are red glass beads — the kind that is associated with trade,” he shares.

He adds that the earliest indigenous beads found in the country were the puka shells. Puka, meaning ‘hole’ in the Hawaiian language, refers to a naturally-occurring hole in the middle of the shell fragment, making the beads easy to string together.

Early Filipinos used beads for different purposes and occasions. To this day, beads are still worn by the country’s indigenous groups in the same way their ancestors used and wore them.

The most obvious use of beads to our ancestors was as body adornments as well as embellishments to their traditional attires. Beads were strung together and worn as necklaces, earrings, headdresses, anklets, and belts. Some ethnolinguistic groups also wore beads on their arms and legs.

According to Vicente Gumowang, a Kalinga leader, women wearing beads are perceived to be beautiful. “The more beads one wears, the more beautiful she is,” he says. Thus, during rituals and festivities, the indigenous peoples put on their best clothes, complementing them with their colorful beads and headdresses.

In some cultures, beads are important in rituals.

“We offer our beads to Kabunian during our rituals,” shares Ifugao leader Ellenora Aliguyon. “We put our beads together with a complete set of clothing into a container and offer them to our ancestors and to Kabunian, alongside the animal sacrifices,” she says. Kabunian is their name for the Supreme Being.

Among the Kalingas, there are kinds of adornments that can be worn by an individual only after he has performed a certain ritual. “Young men need to undergo this ritual we call igam in order for them to wear a certain kind of headdress. The ritual is meant to drive away diseases,” shares Gumowang. “Young men who don’t undergo the ritual cannot wear this headdress even when they are much older.”

Bagobo royalties wear fully beaded clothes adorned with colorful bead necklaces, earrings, and headdresses, among others.

Beads likewise are indicative of status or class and wealth. “You would know the status of a person just by the way he or she is dressed. Royalties wear clothes that are fully-beaded; peasants wear ordinary clothes,” shares Bagobo leader Bae Sonia D. Mangune, adding that ordinary Bagobo clothes are unbeaded and have simple designs.

Among the Ifugaos, the kind of beads worn also indicates status. “We now have beads made of plastic, but our royalties used only the agate beads. These are brown beads that are matched with the gamit, or red and white tapis (skirt). Agates are expensive beads,” shares Aliguyon. 

Indeed, beads were very important to our ancestors. Considered a sign of wealth, beads were, and still are, considered heirlooms in some indigenous communities. “The native beads we are using have been passed on from our ancestors,” says Gumowang. “The one I am wearing on my neck is made of ancient beads. It costs about P60,000.”

.

Published in Manila Times. October 23, 2009 issue.

Twenty writers have been awarded fellowships which include a certificate, workshop materials, board and lodging, a proportionate stipend, and the opportunity to learn from a pool of writers and critics in Eastern and Central Visayas . They are as follows:

List of Fellows 

•  Roel H. Manipon (UST) – Pasig City Luzon Fellow
•  Jesus C. Insilada, (UP Iloilo ) – Iloilo City Visayas Fellow
•  Paul Alfonse Marquez (Ateneo de Zamboanga) – Zamboanga City Mindanao Fellow

Region 8 Fellows

•  Jerry Gracio (UP Diliman) – Mondragon, Nothern Samar
•  Marlon Mente (Lyceum) – Capul, Northern Samar
•  Rhea Sauro (UEP) – Capul, Northern Samar
•  Jethro Magdaraog (UP Diliman) – Capul, Northern Samar
•  Jinnebeth R. Loro (UP Tacloban) – Ormoc City
•  Rizza A. Cusi (UP Tacloban) – Barugo, Leyte
•  Paul James Ancao (LNU) – Tacloban City
•  Timoteo Avellana (LNU) – Tacloban City
•  Jhonil Bajado (UP Tacloban) – Maydulong, Eastern Samar
•  Mary Grace Abogado (LNU) – Borongan, Eastern Samar
•  Joji Awagesh (NIT) – Naval, Biliran
•  Ana Baldesco (CALAO ) – Calbayog City
•  Jessie Baldomaro (CALAO) – Calbayog City
•  Emmanuel Sapinit (CALAO) – Calbayog City
•  Alex Montano (TTMIST-Lamiraw) – Calbayog City
•  Allyn Casin (TTMIST-Lamiraw) – Calbayog City
•  Marlvien Caranzo (TTMIST-Lamiraw) – Calbayog City

The resource speakers and panelists this year are Prof. Merlie Alunan and Dr. Victor Sugbo from UP Tacloban; Dr. David Genotiva from EVSU ( Eastern Visayas State University ) , Tacloban City ; Prof. Daryll Delgado from Ateneo de Manila University; Mr. Januar Yap from CNU ( Cebu Normal University ), and Mr. Dante Rosales from Calbayog City . Guest panelists include Mr. Harold Mercurio from TTMIST, Ms. Janis Salvacion from NMP (National Maritime Polytechnic), Mr. Voltaire Oyzon from LNU ( Leyte Normal University ), and Mr. Jethol Paanod from NIT (Naval Institute of Technology).

Lamiraw Workshop is managed by the TTMIST’s Office of the Arts, Social and Cultural Affairs (ASCA) and the Office of the Vice President for Research, Extension and External Affairs. This is annually funded by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA).

SAKBAY ti amin, Ansuan, kablaawanta man ti BANNAWAG iti, “Naragsak a Maika-75 a Panagkasangaymo! Sapay koma ta madanonmonto ti Umuna a Panagsentenialmo! Agbiagka, Bannawag!”

Asino kad’ ti mangipagarup a madanon ti Bannawag ti kasta nga edad? No tao koma ti Bannawag, ania, ay, ket adu ti ubannan, a, iti ulo, kiday, kilikili, ken takiagna.

Ammom kadi a dandani la di naipasngay ti Bannawag? Idi main-inaw pay laeng, kuna daydi akinkukua kadagiti magasin a Liwayway, Bisaya ken Hiligaynon: “Gumatang kadi met dagiti Ilokano iti magasin? No timmangken a kuripot dagita a tattao.” Ngem naallukoy met laeng dagiti Ilokano a mannurat nga awan dakesna no padasenda ti mangiruar iti uppat nga isyu a kas pamadasan. No bassit laeng ti malako a, siempre, pakalugian ti negosiante, isardengda a dagus. Ti imasna, nalako amin a kopia nga immalditda. Kas itay kunadan, no makita ‘toy managsida iti saluyot a pagsayaatanna ti pangigastosanna iti sigsiglotenna, dagdagusenna a bukraan ti siniglotanna.

Dayta, naan-anayen a Diamante ti Bannawag. A no bidingbidingen dagiti nadumaduma a tikap kadagiti sikiganna, makita dagiti agduduma a rimat, agduduma a maris, ta tiliwenda ngarud amin a lawag a pakaisaranganda.

Ti pakabuklanna, Ansuan, ti nakagupgopan ti 75 a tawen manipud 1934 a pannakaipasngayna agingga iti 2009 nga agdama. Ket dagiti di mabilang a tikap kadagiti sikiganna isuda dagiti rinibu a bilang, ket dagiti di mabilang a rimat ken maris isuda met dagiti pagsiriban nga impaayna kadagiti mangbasbasa a kas kadata.

Walo nga editor, Ansuan, a padapada a malalaki nga Ilokanista, nasaririt, naanus, nagaget, ken mannakaawat, ti nagsisinnublat a nangtimon iti panagdaliasatna iti pito ket gudua a dekada iti pakasaritaan ti Filipinas. Ken agarup sangaribu met a mannurat ken pintor iti Filipinas ken ganggannaet ti nagtitinnulong a nangpangayed kadagiti linaon dagiti panidna.

Asino dagitoy nga editorna a padapada nga annak ti Amianan? Umuna unay ni Apo Magdaleno A. Abaya (+) ti Candon, Ilocos Sur manipud 1934 agingga a bimtak ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan. Maikadua ni Apo Benjamin C. Gray (+) ti Candon met laeng, kalpasan ti gubat, 1946 agingga iti 1949. Sinublat ni Atty. Narciso F. Gapusan (+) ti Santiago, Isabela, manipud 1949 agingga iti 1961. Simmaruno ni Apo Constante C. Casabar (+) ti Narvacan, Ilocos Sur, manipud 1961 agingga iti 1965. Sinublat ni Apo Gregorio C. Laconsay (+) ti Natividad, Pangasinan, manipud 1965 agingga a naital-o nga editorial director ti Liwayway Publishing, Inc. idi 1973. Nagtugaw nga editor ni Apo David D. Campañano (+) ti Burgos, Ilocos Norte manipud 1973 agingga a nagretiro idi 1978. Sinublat ni Apo Dionisio S. Bulong ti Sta. Teresita, Cagayan, ti timon idi 1978 agingga a nagretiro idi 2005. Idi agrikep ti Liwayway Publishing Inc. idi 2005, innala ti Manila Bulletin Publishing Corporation, agraman dagiti kakabsatna a magasin, ti Liwayway, Bisaya, ken Hiligaynon, ken ti aginaldaw a tabloid a Balita, iti ikubna, ket ni Apo Clesencio B. Rambaud ti Pinili, Ilocos Norte, ti impatugawda nga Associate Editor— a pinagbalinda a Managing Editor itay laeng nabiit.

Kadagitoy nga editor, lima ti nobelista, da Appo Casabar, Laconsay, Campañano, Bulong ken Rambaud. Dua ti mannaniw, da Appo Campañano ken Rambaud. Tallo ti nagsurat para iti komiks, da Appo Laconsay, Campañano, ken Rambaud (nga agsursurat pay laeng agingga ita). Nalaingda amin nga agsurat iti salaysay ken agipatarus manipud iti Tagalog ken Ingles.

Saludsodem, Ansuan: Ania, aya, ti maysa kadagiti sekreto ti panagtalinaed ti Bannawag a naandur iti uneg ti 75 a tawen? Ti kangrunaan a sungbatna daytoy: Lengguahe. Ti kinapateg ti nakayanakan a dila, ti nariingan a pagsasao, ken ti bileg a naitalimeng itoy, a nangsukog iti puon ti pakabuklan ti kinatao ken kinaasino ti puli ni Ilokano manipud punganay agingga iti agdama.

Naandur ken napigsa nga agnanayon ti Bannawag gapu ta adu ti mangay-ayat ken mangipatpateg iti lengguahe nga Iluko, a kas kadata. Ket nupay saan idi a mayad-adal ti Iluko kadagiti pagadalan, gapu ta tagibassiten dagiti edukador, ken ibilangda pay a lapped iti panangadal kadagiti ganggannaet a lengguahe a kas iti Ingles ken Tagalog, saan nga intulok dagiti managputar nga annak ti Amianan a maipaspasuli lattan ti lengguaheda. Kasta met nga intultuloy dagiti Ilokano a sinuportaran ti magasin a nakaisuratan ti lengguaheda. Sadino man a yan ni Ilokano iti lubong, itugtugotna ti lengguahena, ipagpampannakkelna, ken pabpabaknangenna. Ket babaen ti Bannawag ken dagiti sabsabali pay a pagiwarnak, magasin, libro, ken media a kas iti radio, maysa a nakabakbaknang a bagi ti Literatura Ilokana ti naparnuay.

Ania ti akem dagitoy a mannurat a nagtitinnulong ken nagtultuloy a nangted iti nakabakbaknang a padas nga inyallatiw ti Bannawag kadagiti mangbasbasa itoy? Ammoda man wenno saan, isuda dagiti nagpaay a maestro ken maestra iti nadumaduma a tay-ak ti pagsiriban. Iti kaadu ti pagsiriban nga imburay ti Bannawag kadagiti agbasbasa, iti unos ti 75 a tawen, a buklen ti tallo a kaputotan, nagbalin ti magasin nga ubbog ti saririt. Ansuan, awan ti makuna nga ignorante kadagiti agbasbasa iti Bannawag. Kasla napan nagadal iti maysa nga unibersidad iti linawas a panagbasbasana iti magasin. No di man makuna a kasla panagadal iti asignatura iti kolehio ti pannakailanad dagiti sarita, daniw, drama, nobela, salaysay, kolum, komiks, isu la nga isu ti pakabuklanda iti isip no agarinsaeddan a pagsiriban.

Ala man, padasenta man ngarud a binsabinsaen dagiti tay-ak ti pagsiriban nga iburay dagiti panidna. Ngem saantan nga umadayo, ania? Ipamaysata laengen ti kaaduan iti tay-ak ti Literatura Ilokana total nakalawlawa met dagiti pagsiriban a sakupenna.

Literatura
Iti benneg ti piksion (sarita ken nobela), drama, ken sarindaniw (epiko) ti pakabasaan kadagiti dramatiko a pannakaiparang dagiti paset ti pakasaritaan ti Filipinas. Dika kad’ nagkatkatawa, nagel-ellek, nagpungpungtot, nagsansaning-i, naglulua, nagrungaab, nagpampannakkel, Ansuan, kadagiti ragsak, liday, agum, pungtot, imon, ken dadduma pay a rikna a nagpasaran dagiti agbibiag kadagiti sarita ken nobela, drama ken sarindaniw? Iti panagbasam kadagitoy a klase ti sinuratan, maiparang kenka dagiti eksena ti historia, politika, ekonomia, mistisismo, supernatural, pantasia, science fiction, ken adu pay a pannakigasanggasat dagiti agbibiag.

Kangrunaanna, maliwliwaka iti panagbasam kadagiti linaon ti aglinawas a Bannawagmo. Ket maduktalam met ti kinaasinom, ti kina-Ilokanom, ken no apay a naidumdumaka unay kadagiti amin a Filipino, ken kadagiti sabsabali pay a nasional iti lubong.

Adda pakasaritaan ti maysa a puli a nangnangngeg laeng babaen ti dallot. Kas koma iti epiko a “Biag ni Lam-ang”. Awan ti makaibaga no kaano a naipasngay daytoy nga epiko, ngem idi sumangpet dagiti Kastila idi maika-16 a siglo, ninayonanda iti karakter a Kastila, sa kadagiti sao a “don” ken “donia”. Awan ti nagan ti ama ni Lam-ang, nupay adda met ngata iti orihinal a bersion, ket inikkan dagiti Kastila— Don Juan. Naited ti pammadayaw ken ni Pedro Bucaneg (ti nabukaan nga Itneg) ti pannakaisurat ti epiko a Lam-ang. Adda kad’ pay mangidaldallot iti epiko? Ipalubostay kadi a mapukaw lattan daytoy naindaklan a tawid? Nai-Bannawag dagiti bersion da Dekano Leopoldo Y. Yabes ken Dr. Maximo Ramos, Sr. Kasta met a nangsurat iti Master’s Thesis ni Apo Lesley Bauzon a pinauluanna iti “Lam-ang in Transition”.

Nangnangegmon, Ansuan, ti pasintawi da Angalo ken Aran, dua a higante a naidaw-as ken naginnayat iti Ilokandia idi un-unana a tiempo? Agasem, pagat-lipaylipayda laeng dagiti niog. Naparnuay dagiti sukog-suso ni Aran iti igid ti baybay ti Santa Maria, Ilocos Sur, ti tugot ni Angalo iti bantay, ken ti nakalawlawa a nagdissuan ti mabagbagi ni Aran iti kabatuan ti bantay idi sakruyen ni Angalo ngem kellaat a nagpilko dagiti tumengna. Daytoy ti ababa a sarindaniw a “Da Angalo ken Aran” ni Dr. Godofredo S. Reyes a nai-Bannawag idi dekada 1960.

No mapantayo iti benneg ti historikal a drama, iparang ti dua a sarsuela ni Luz Flores Bello, ti “Kapitan Juan de Salcedo ken Prinsesa Indarapatra (Lirio ken Espada)” wenno ayan-ayat da Kapitan Salcedo ken ti prinsesa ti Tondo, ken ti “Dua nga Ayat ni Gabriela” wenno ti pakasaritaan ni Gabriela Silang idi balasang ken adda pay laeng iti poder ti padi a nangpadakkel kenkuana, ken dagiti dua a lallaki iti pusona. Idi dekada 1970 a naipablaak dagitoy.

Maipapan met iti pasintawi ti namunganayen ti ili a Galimuyod, Ilocos Sur, pinutar ni Apo Reynaldo A. Duque ti atiddog a dramana, ti “Gali ken Muyod” a nai-Bannawag idi dekada 1980.

Maysa a nobela ken maysa a sarindaniw ti sinurat ni Apo Leon C.. Pichay para iti Bannawag idi dekada 1960: ti “Emma Amor”, nobela maipapan iti napintas nga Ilokana a nakigasanggasat iti ruar ti Filipinas idi panawen ti Kastila; ken ti sarindanw a “Baladaw ken Espada”, maipapan iti yaalsa dagiti Cagayano kontra Kastila.

Pinadas met ni Meliton Gal. Brillantes a biniag ti pasintawi (leyenda) da Biuag ken Malan-a, agpada a naisangsangayan ti pigsada a Cagayano, iti isu met laeng a paulo ti nobelana, a nai-Bannawag idi dekada 1980.

Di met nagpaudi ni Bernardino Alzate. Sinuratna ti maipapan iti Alsa Masa dagiti Abrenio kontra dagiti Kastila idi maika-18 a siglo.

Kadagiti nobelistatayo, ni Atty. Arsenio T. Ramel, Jr. ti nangpadas a nangestoria kadagiti naglabasan dagiti Ilokano ken natibo ti Cordillera, manipud iti nobelana a “Ti Maingel ti Kabambantayan” (1955-56), a napasamak kadagiti Ifugao sakbay a dimteng dagiti Kastila, panagdappat dagiti Ilokano iti tanap ti Cagayan idi panawen dagiti Kastila ken ti rebolusion, ti isasangpet dagiti Amerikano, sa dagiti Hapon, agingga iti panawen dagiti Huk. Agarup duapulo a nobela ti nangilanadanna iti dakkel a planona a mangiparang iti historia ti Fiipinas.

Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Gob. Eliseo Quirino, ti “Dagudog” a nai-Bannawag idi dekada 1960? Maipapan daytoy iti biag ni Padre Jose Burgos idiay Vigan, dagiti pasamak a nangiturong iti rebolusion.

Sakbay daytoy a nobela, impablaaken ti Bannawag (dekada 1950) dagiti nobela ni Dr. Jose Rizal, ti “Noli Me Tangere” (Di Nak Sagiden) ken ti “El Filibusterismo”, a nangiparang iti kasasaad ti Filipinas idi panawenna, ken ti singasing a mapasamak a rebolusion. Agpada nga impatarus ni Apo Santiago Fonacier dagitoy.

Adda met nobela ni Gregoro C. Laconsay, ti “Rebelde”, a nai-Bannawag idi 1957. Maipapan daytoy iti maysa a grupo a rebelde a Filipino a kumontra kadagiti Kastila.

Kalpasan laeng ti WWII, nangsurat ni Dr. Hermogenes F. Belen iti dua a nobela, “Dagiti Balud” (dekada 1940), a sinaruno ti “Nadaraan a Linnaaw” (dekada 1960), agpada a nangiparang iti pannakibakal dagiti gerilia kontra Hapones.

Tallo met a nobela ti sinurat ni Constante C. Casabar maipapan iti napasamak kadagiti agtutubo ti Ilocos Sur, sakbay, kabayatan, ken kalpasan ti gubat. Napauluan dagitoy iti “Ti Bessang ti Bantay Bakes”, (1958-59), “A Kas Met iti Pammakawanmi”, (1960-61), ken “Puon ti Lunod” (1961). Nai-Bannawag amin dagitoy.

“Sakramento” ti paulo ti nobela ni Gregorio C. Laconsay maipapan met iti gubat ken ti epekto daytoy iti agassawa, a nai-Bannawag idi dekada 1950.

Sinurot dagiti managputar nga Ilokano ti pannakigasanggasat dagiti kailianda iti Mindanao, Hawaii ken America ken sabsabali pay a paset ti lubong.

Dua a nobela ni Dr. Belen maipapan iti pannakilangen ni Ilokano kadagiti Muslim, kas iti “Datu Kiram” (dekada 1950) ken “Sultan Kumar” (dekada 1960).

Paraipus iti panangraraut dagiti pirata a Muslim iti Kailokuan, maysa a nobela ni Apo D. D. Campañano, ti “Anak ti Tirong”, maipapan iti putot ti pirata a nayanak iti Ilokos. Naipablaak idi dekada 1950.

Maysa a nobela ni Dr. Marcelino A. Foronda, Jr., ti “Dagiti Ramut iti Ganggannaet” (dekada 1960) ti nangwarwar iti panangsapsapul ti maysa nga eskolar nga Ilokano iti amana idiay Estados Unidos.

Tinaming met ni Mario A. Albalos kadagiti nobelana dagiti parikut a naglasatan dagiti Ilokano a migrante iti Hawaii a nai-Bannawag idi dekada 1970.

Maipapan met iti pannakigasanggasat ni Ilokano a soldado iti Europa dagiti nobela ni Artemio Ignacio, a naipablaak idi dekada 1990 ken pakpakauna ti tawen 2000.

Iti kasumbangir ti panagpapanaw, adda met nobela maipapan iti panagsubli, kas koma ti landing ken balikbayan. Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Apo Jose A. Bragado, ti “Saringit” a nai-Bannawag idi 1966? Maipapan daytoy iti lakay nga umay mangasawa (mangilanding ti awagda idi) iti yawidna koma idiay Hawaii, ngem ti met kaanakanna ti nakaasawa.

Ita, ania dagiti nabasam a nobela a nangtratar iti politika iti Filipinas? Nabileg dagiti nobela ni Casabar itoy a tay-ak, kas koma iti “Bit-ang” (1961) ken “Balangkantis” (1964) a nangtratar iti nasaem a kasasaad dagiti ordinario nga umili iti ima dagiti agtuturay.

Napalalo met ti panangiladawan ni Celso A. Carunungan ti kinadakes ti maysa a senador iti nobelana a “Senador Sin Principio” a naipablaak idi dekada 1960.

Ala, ket adda met ti dua a nobela ni Apo Bragado maipapan ken ni “Kongresman Pitong 1 & 2” a nai-Bannawag idi dekada 1980.

Adda idi nobela ni Apo Laconsay maipapan iti panangpanggep a mangpapatay iti situtugaw a Presidente a nai-Bannawag idi dekada 1970.

Mapanta man, Ansuan, iti isports wenno boksing. Malagipmo pay ti “Fighting Pogi, 1 & 2” ni Apo Dionisio S. Bulong? Adu met ti maadal kadagitioy a nobela maipapan iti panangdebelop iti maysa a tsampion uray taga-barbario laeng. Pinasarunuan pay ni Apo Bulong iti nobelana, nga isports met laeng, ngem kadagitay manok a para tadi, sa nobela manen maipapan kadagiti kumakanta iti bassit a klab, ‘tay “Matayakon, Rosing”. Kaay-ayom dagitoy a nobela ta no basbasaemon, malipatam la ketdi ti bannogmo a nagtalon, saan?

Ania met ngay dagiti nobela maipapan iti mitolohia, supernatural, science fiction, ken mistisismo wenno okulto?

Malagipmo pay dagiti nobela ni Nemesio Caravana idi dekada 1940-1950, a nangrugi iti “Nagbutbutngan ti Sierra Madre” a sinaruno pay ti “Singin ti Sinukuan”, “Daraga ti Mayon”, “Mutia ti Taal”, ken tallo pay a nobela a kasilpo dagitoy nadakanat? Dagitoy ti nangted iti imahinasion dagiti ubbing nga agbalinto a mannurat iti dekada 1960. Adu nga aspeto ti mitolohia ni Filipino ti nadakamat kadagitoy a nobela.

Mistisimo ken okulto? Nalipatamon ti nobela a “Tomana” (dekada 1970) ni JSP HidalgoJr.? Maipapan daytoy iti masakbayan pay laeng, kalpasan nga agbaliw ti axis ti Daga, ken no kasano a madebelop ti Tao manipud iti ordinario agingga nga agbalin a superman.

Nangsurat met ni Cecilio V. Gasmen ti horror-science fiction a pinauluanna iti “Ti Kumaw ti Santo Tomas” a nai-Bannawag idi dekada 1970.

World Literature? Ay, adu a naindaklan a literatura ti lubong ti nabasam iti Bannawag, ala. Malagipmo ti “Jim” (Treasure Island) ni Robert Louis Stevenson? Sa ti patarus ti “The Four Horsemen of the Apocalypse” (Apokalipsis) ni Vicente Blasco Ibanez? Wenno ti “Ramona” ni Helen Hunt Jackson? No sarita met, addad’ta ti patarus ti “The Gold Bug” ni Edgar Allan Poe, sa maysa a sarita ni Guy de Mauppasant, ken nakaad-adu a paset (excerpt) dagiti pamoso a nobela. Ni Apo Guillermo R. Andaya ti nagipatarus kadagitoy para iti Bannawag idi dekada 1960.

Idi dekada 1940 agingga iti dekada 1950, malagipmo, Ansuan, ti naiserye a “Sarsarita idi Ugma” manipud iti World Literature? Patarus ni Apo Severino Reyes (Lola Basyang) dagitoy. Idi maibusen dagiti patarus, intuloy dagiti Ilokano a mannurat ti nagputar kadagiti orihinal a sarsarita agingga nga insardeng ni Casabar, ti editor, ti agipablaak.

Sex Education
Iti daytoy a tay-ak, ni Manong Greg Laconsay ti akinteritorio. Idi agtugaw nga editor ti Bannawag, kinunana: “Apay nga ilimlimedtayo ti sex kadagiti umili? Ket saan laeng a napintas a banag ti sex. Naganas ken naimas pay a potahe!” Dayta, no mano a tawen a sinursuratna ti nagkaadu nga anggulo ti sex a napakuyogan pay kadagiti sexy a ladawan, sa kalpasanna, inlibrona dagitoy, ngem iti Filipino a bersion.

Salun-at
Ni met Dr. Godofredo S. Reyes ti akinteritorio itoy a tay-ak, iti kolumna a “Ti Salun-atyo”. No mano met a tawen a sinungsungbatanna dagiti saludsod dagiti readers maipapan kadagiti parikutda iti salun-at. Ket inlibrona met dagitoy a balakadna iti isu met laeng a paulo.

Pagsayaatanna, idi agsardeng ni Dr. Reyes nga agsurat, naawis ti Bannawag da agkasimpungalan a Drs. Generaldo ken Lornalyn Maylem, iti kolumda a “Dear Doc”.

Malaksid kadagitoy a kolum, no kua, adda dagiti mai-Bannawag a salaysay a mangdakamat kadagiti agas a herbal. Sabali laeng met dagiti maipapan iti nakakaskasdaaw a panagagas dagiti baglan ken mistiko a kasumbangir ti medical doctor.

Agrikultura
Malagipmo ni Zac B. Sarian a kolumnista iti Bannawag (“Padasem Daytoy, Kailian”) maipapan iti agrikultura? Balik-Bannawag ni Apo Zac. Kinapudnona, no malagipmo, Ansuan, nagsursuraten ni Apo Zac idi Bannawag idi dekada 1960. Adu ti nasursuro dagiti mannalon kenkuana, a kas manen ita, nangruna iti panagnegosio.

Kakibin ti kolum ni Apo Zac ti kolum ni Dr. Jim P. Domingo, ti “Saludsodem ken ni Manong Jim”. Ania, Ansuan, adda met la dagam a pangipakatanta kadagiti balakad dagitoy dua nga eksperto?

Linteg

Idi dekada 1950, ni Apo Hues Mario Chanco ti mangmangted kadagiti legal a balakad babaen ti kolumna nga “Iti Imatang ti Linteg”. Naisardeng daytoy idi pumusay ti hues. Ita, ni Atty. Nole Lansangan (“Dear Attorney”) ti agdama a legal counsel dagiti agparikut iti kalinteganda a legal.

Panagtagibalay

Ala, malagipmo met ti kolum ni Aling Charing ti “Aglutotayo” iti Bannawag manipud dekada 1950 agingga iti dekada 1970? Kunak ket! Dagiti nalaing a mangan a kas kadata, paboritota dayta a benneg. Ita, itultuloy ni Ading Liday T. Segundo daytoy a benneg babaen ti “Aglutotayo”. A supsuportaran met ti kolum ni Elizabeth Madarang-Raquel iti kolumna a “Tips wenno tarabay iti pagtaengan, salun-at ken dadduma pay.”

Malutluto, Maib-ibus

Asino koma ti makalipat itoy a kolum ni Apo Arturo Madriaga Padua? No diak mariro, Ansuan, idi pay dekada 1960 a nangrugi daytoy. Sa naisardeng idi mapan idiay USA ni Apo Art. Idi agsubli idi eleksion ti 1991, intuloyna manen ti nagsurat. Ania ti sekreto daytoy a kolum no apay a magusgustuan dagiti readers ti Bannawag? Adu ti pakpakatawana ngem namsek met kadagiti impormasion iti nadumaduma a mapaspasamak iti aglawlawtayo.

Dagiti Salaysay

Malaksid kadagiti pagsiriban a matawingmo, Ansuan, iti Literatura Ilokana, nakaad-adu nga impormasion ti ited kenka dagiti salaysay. Kasla bubon a di maatianan, kunada man, dagiti panid ti Bannawag a pagtaudan iti ammo kadagiti pisikal ken espiritual a bambanag iti rabaw ti daga, lokal man wenno internasional.

Ni Jose Abletez ti malaglagipta, ania, Ansuan, a nagaget nga agsursurat kadagiti salaysay a mapaspasamak iti lokal ken ganggannaet, iti nadumaduma a topiko. Analitikal dagiti salaysayna isu a makatulongda iti naun-uneg a pannakaawatmo iti banag nga ibagbagana. Ni Neyo Valdez ti simmukat kenkuana itoy a pangted.

ALA, nakurang ti tiempo a manglagip kadagiti adu a linaon ti Bannawagtayo iti unos ti 75 a tawen. Ngem daytoy ti siertok, Ansuan, gapu iti patinayon a panagbasbasam iti Bannawag, kurang laengen ti diploma a mangpasingked iti adu a natawingmo nga adal itoy a magasin, wenno iti awaganta man laengen nga Unibersidad ti Bannawag.—O

(Iti uneg ti 36 a tawen manipud idi 1961, nagpaay ni JSPH, Jr. iti Bannawag iti nadumaduma a takem: Proofreader ken Editor ti Dandaniw, sa Editor ti Literatura, sa Managing Editor agingga iti panagretirona idi 1997.—Editor.)

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, panid 6-7,40.)