!!!

İSTİLA DEVİRLERİNİN KOLONİZATÖR TÜRK DERVİŞLERİ VE ZAVİYELER Prof. Dr. Ömer Lütfi BARKAN Barkan, Ömer Lütfi, Vakıflar Dergisi, s. II, Ankara, 1942, sf. 279-304.

2013-08-24T18:50:00.004+03:00

Selçuk-Bizans hudutlarında yaşayan bir uç beyliğinin, diğer emsalinin mazhar olmadığı bir talihle, pek kısa bir zaman içinde tarihin seyrini asırlarca değiştirecek kuvvetli bir imparatorluk haline girivermesi hâdisesi, son zamanlara kadar birçok malûmları noksan bir muadele şeklinde vazedildiği veyahut Türk ırkının tarihî varlığı hakkında mevcut ve an’ane halinde müesses dar ve kısır noktai nazarlara esir kalındığı için, içinden çıkılmaz bir mesele teşkil etmekte idi.

Filhakika, koskoca bir imparatorluğun kuruluşu nev’inden muazzam bir hâdise, bizde uzun zaman, sadece Padişahların dirayet ve şecaati veya Allah’ın bu saltanatın kurucularına karşı gösterdiği lütuf ve inayet ile izah edilmek istenilmiştir. İlk Osmanlı membalarında kaydedilmiş görülen Sultan Osman’ın rüyası, mucize nevinden vukua gelen bu hâdisenin izahını ancak ilâhî takdir ile yapmak mümkün olduğuna inanışın bir ifadesidir.

Bu işin izah edilmesi matlup bir mesele teşkil ettiğinin farkına varan daha yeni ve ecnebi tarihçiler ise; Türkler hakkında tetkik edilmeden kabul edilmiş batıl itikatları kafalarına koymuş olmalarından ve meseleyi muhtelif cephelerden ve/daha geniş kadrolar içinde mütalaa etmeğe hazırlıkları ve ellerinde mevcut malzeme kâfi gelmediğinden, içinden

çıkılmaz faraziyelerle tarihî hakikati tahrif etmeğe mecbur kalmışlardır. Meselâ, henüz son

zamanlarda bu meseleyi tetkik etmiş bulunan Gibbons gibi müelliflere göre; Osmanlılarla

Asya insan kaynakları arasındaki muvasalanın rakib civar beylikler tarafından kesilmiş

olması lâzım geldiğinden, bu devletin kurulması için lüzumlu unsurlar ancak yerli Rumlar

arasından tedarik edilebilirdi. Bu görüş tarzına nazaran yeni İslâm olmuş Türklerle

İslâmlaşan Rumlardan hasıl olan Osmanlı milleti faraziyesi, bütün müşkülleri hal ile lâzım

gelen izahın anahtarını vermiş oluyordu. Bu suretle Türkler, ancak bu sayede yeni ve büyük

bir devleti kurmak için lâzım gelen idarecileri, imparatorluk harblerinde kan dökecek askeri

bulmuş ve Osmanlı imparatorluğunu Osmanlılaşmış Rumlar ve Bizans’ta gördükleri teşkilât

ile kurmuş oluyorlardı.[1]

Aşikârdır ki, ilmî olmak ve izah etmek iddiasında bulunmalarına rağmen, esaslı tetkiklere

istinat ettirilmeyerek ortaya atılan bu nevi faraziyeler, sadece göçebe olduğu zannedilen

Anadolu Türklerinin yalnız başına bir imparatorluk kurmadıklarına ve kuramayacaklarına ait

olan batıl, fakat düne kadar umumî bir itikada istinad etmekte ve, herhangi bir tenkide

dayanamayacak kadar esassız bulunmaktadırlar.

Osmanlı imparatorluğunun menşe’leri ve kuruluşu meselesine dair yapılan tetkiklerin

şimdiye kadar saplanıp kaldığı bu dar ve an’anevî telâkkilerin manasızlığını, son zamanlarda

neşrettiği etüdlerinde[2] Prof. Fuad Köprülü, ilim âlemine göstermiştir. Üstadın Orta Zaman

Türk Tarihinin bu çok mühim olduğu kadar çok davalı da olan meselesini büsbütün yeni bir

şekilde vazetmiş olmak itibariyle, ilme ve ihtisasa feyizli çalışma yolları açan etüdlerinin bazı

ana fikirlerini burada hatırlatmağı münasip görmekteyiz. Çünkü ancak bu sayededir ki,

makalemizin mevzuunu teşkil eden meseleyi ne münasebetle ve hangi görüş tarzının tesiri

altında tetkik etmiş olduğumuz daha iyi anlatabileceğimizi zannediyoruz. Filhakika,

etüdümüzün esaslarından birçokları, Prof. Fuad Köprülü’nün kitablarında daha evvel vaz ve

işaret ettiği mühim meselelerden bir kaçının daha muayyen ve mahdud kadrolar içinde ve

elde mevcut arşiv malzemesiyle işlenmesi suretiyle bir kıymet ve mâna kazanabilmişlerdir.

Şu halde Prof. Fuad Köprülü’nün kuruluş meselesini vazediş şekli nedir, ve ne için bir çok

hâdisatın anlaşılması ve izah edilmesi için kendimizi vazetmemiz zarurî olan noktai nazarı

temsil etmektedir?

Her şeyden evvel, müellifin ortalığı mevcut hazır fikirlerden temizlemek için kullandığı sıkı

ilmî tenkid usulünü tebarüz ettirmek münasib olur. Böyle bir tenkid karşısında ilk Osmanlı

membalarının izah tarzı kadar, düne kadar yabancı âlimlerin saplanıp kaldıkları noktai

nazarlar da kıymetini tamamen kaybetmekte ve zamanımızın ilmî tarih usullerine göre gerî, ve

kör körüne ananeci gözükmektedirler. Şöyle ki:

İlk Osmanlı membalarının, Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşunu izah ederken Osmanlı

Padişahlarının mensub olduğu soyun nereden ve ne zaman geldiğine, dînine, uç

beyliklerinde bulundukları zamanki sosyal hacimlerine, göçebe, köylü veya şehirli oluşlarına,

hristiyanlar ve diğer Türk beylikleri ile olan münasebetlerine ait verdiği malûmat eksiktir ve

baştan aşağı yeniden tetkike muhtaçtır. Bundan başka, meselenin anlaşılması için bilinmesi

şart olduğu halde, Osmanlı imparatorluğunun teşekkül edeceği sıralarda Anadolu’nun içinde

bulunduğu siyasî ve sosyal vaziyet de, şimdiye kadar, ilmî bir şekilde tetkik edilmiş değildir.

Bu sebeble, Osmanlı membalarında olduğu kadar, Garblı tarihçilerin eserlerinde de Osmanlı

tarihi bir göç hikâyesiyle başlar: Dört yüz çadır halkından cihangirâne bir devlet kuran

aşiretin Bizans hududlarında yerleşdiği yer, Bahri Muhit ortasında yalnız başına bir ada gibi,

Türk ve İslâm dünyasından uzaktır. Bu itibarla, sürülerine otlak aramak üzere buralara

kadar gelmiş olan bu göçebelerin bir müddet sonra muntazam bir ordu teşkil ettikleri, bir

imparatorluk kuracak kadar çoğaldıkları görülünce hayrete düşürmektedir. Halbuki, Prof.

Fuad Köprülü’nün yapmak istediği, şekilde, hadisata biraz daha geriden ve ilmî bir gözle

bakmak sayesinde bu nevi hayretlere mahal bulunmadığı ve her şeyin izahı mümkün bir

şekilde cereyan ettiği anlaşılmaktadır:

Osmanlı tarihi, bütün diğer tarihler gibi, bir hanedanın destanını yapmak isteyen tarihçilerin

kaydettikleri şekilde münferit ve müstakil bir seri vekayiden ibaret değildir. Her hâdise

kendisini hazırlayan bir sürü sosyal, ekonomik ve dinî şartlarla işlenmiş ve haricî tesirlerle

dünya yüzünün değişmesi nev’inden bir oluşla yavaş yavaş tabiî olarak hazırlanmıştır. Bu

bakımdan siyasî şahsiyetler ve vekayi arkasında onları hazırlıyan içtimaî sebebleri aramak

lâzımdır.

Böyle ilmî ve derin sebebleriyle Anadolu tarihi tetkik edilecek olursa, Osmanlı târihi XIII.

asırda Anadolu’da cereyan eden sosyal ve siyasî büyük tahavvüllerin bir temadisi gibi

gözükecek ve bu sayede bir çok meseleleri anlaşılmağa daha yakın bir şekilde vazetmek

imkânı bulunacaktır. Esasen, her şeyden evvel hatırda tutmak lâzım gelir ki, daha Selçukîler

zamanındaki Anadolu fütuhatı da, garbe doğru devam eden büyük Türk muhacereti için,

sistematik bir iskân ve kolonizasyon işi olmuştu.

Nitekim Prof. Fuad Köprülü tarihi vesikalarda, XII. ve XIII. asırlara doğru yapılan büyük çapta

iskân işlerine ait mevcut kayıtları tetkik ve toponymie tetkikatıyla tamamlamak suretiyle,

Selçukîlerin iskân siyasetlerinin bazı esaslarını tesbit etmek imkânı bulunduğunu

kaydetmektedir. Anadolu’da muhtelif tarihlerde vukua geldiği muhakkak olan mühim

hacimlerdeki nüfus hareketlerinden başka, vekayiin ilmî bir şekilde anlaşılması için aynı

surette ehemmiyetli olan, Anadolu’daki nüfusun göçebe, köylü ve şehirli nisbetleriyle; orta

Asya, Mısır, Suriye ve Rusya arasındaki büyük muhaceret ve ticaret yolları üzerinde

kurulmuş olan Selçuk devletinin ekonomik ve kültürel terakkileri gibi mühim meseleleri de

gözden geçirmek lüzumuna kani olan Profesör, ayrıca Moğol İstilâsıyla Anadoluda hadis olan

yeni vaziyet üzerinde bilhassa durmak lâzım geldiğini tebarüz ettirmiştir.[3]

Filhakika, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu meselesinde bu mütekaddim hâdiselerin

büyük rolü olduğunda kimsenin tereddüdüne meydan vermeyecek kadar bu hususlar aşikâr

gözüküyor:

Türk orta zamanının edebî, sosyal ve bilhassa dinî tarihi üzerinde uzun senelerden beri

giriştiği çok verimli ve orijinal mesainin verdiği bir salâhiyetle Prof. Fuad Köprülü’nün

kitabında bu asırlarda Anadolu’da husule gelen dinî cereyanların ve müslüman mistik

tarikatlerinin teşekkülünde Orta Asya’dan gelen akınların ve Türk Moğol şamanizminin

tesirlerinin oynadığı rolü hatırlatması, kayda şayan olduğu gibi; Moğolların öncüsü olarak

gelen göçebe Türkmenlerle Anadolu nüfusunun işbaa geldiği bir sırada, imparatorluğun

sosyal ve hukukî kadroları içinde sıkışan bu göçebe unsurların ne büyük bir kuvvet teşkil

ettiklerini ve ne geniş bir teşkilât içinde birbirine bağlı bulunduklarını Babâî isyanında

Selçuk devletini pek fena bir halde sarsmış olmalarıyla göstermiş olduklarını tesbit etmesi.de

bizim bu makaleyi yazarken daima göz önünde bulundurduğumuz fikirlerden birini teşkil

etmektedir.[4]

Filhakika, 1242’de Erzurum’u alan Moğollar, Sivas ve Kayseri’yi yağma ettikten sonra

çekildilerse de, Selçuk devleti onların tabiiyetine girdi ve bu istilâdan sonra, Moğol

imparatorluğunun diğer aksamıyla teessüs eden münasebet dolayısıyla, yeni bir takım göçlere

yol açıldı. Bu suretle Anadolu muhtelif devirlerde kadınları, çocukları ve davarlarile beraber

gelen Moğol işgal ve tedib orduları, Moğol valilerin maiyet askerleriyle doldu. Bu vaziyet

karşısında, Garbe doğru akın o kadar tabiî ve zarurî bir hâdise haline gelmiş bulunuyordu

ki, Profesöre göre, eğer Anadolu’da hasıl olan bu kesafet, fütuhat sayesinde Garbe doğru

boşaltılmamış olsaydı, içtimaî vücutte derin huzursuzluk doğurarak dahilî karışıklıklara ve

mevcut sosyal nizamın tahrib edilmesine sebeb olabilirdi.

Diğer taraftan, Prof. Fuad Köprülü’ye göre, Gibbons’un iddiasının tamamen aksine olarak bu

asırda Anadolu ve Osmanlıların yaşadıkları uç beylikleri ile diğer Türk ve müslüman dünyası

sıkı bir münasebet halinde bulunmakta idi. Bu devirde putperest Moğollara karşı

islâmlaşmakda devam eden Anadolu’da tahrikatta bulunan Altın Ordu devleti ile, Suriye ve

Mısır Memlûkları velhasıl İslâm ve Türk âleminin her tarafı, Anadolu ile sıkı bir münasebet

halinde bulunmakta idi. Hudutların yalnız göçebe değil, Türk-islâm dünyasının her tarafından

gelmiş şehirli unsurları ve o meyanda ulema, şeyh ve zanaat sahibi her türlü muhacir

kafilelerini cezbetmiş olması, bu noktai nazarı teyid etmekte idi.

* * *

Demek oluyor ki, Osmanlı imparatorluğu teessüs etmeğe başladığı zaman, bu kadar geniş

hudutlar içinde kaynaşmakta olan bir âlemin dört bucağında tekevvün eden dinî ve sosyal

cereyanları, bilgi ve tecrübeye sahib insanları ve mânevi kuvvetleri kendi arkasında buldu.

işte mevzuubahs cereyanları bulmak ve is basında göstermek teşebbüsü, Prof. Fuat

Köprülü’nün, Osmanlı imparatorluğunun sür’atle kuruluşu mucizesini izah etmek için,

ortaya attığı fikirlerin ve yaptığı ilmî yardımların en mühimlerinden birini teşkil etmektedir.

Zira, ancak bu sayededir ki; Osmanlılaştırılmış Bizanslılar, devşirmeler, İslâmiyeti kabul

etmiş esirler faraziyesine müracaat etmeğe lüzum kalmadan, Osmanlı İmparatorluğunun

kurulması için lâzım gelen kan ve kol kuvvetini, akıl ve siyaset adamını Osmanlıların,

bilhassa ilk zamanlarda, nereden bulmuş olduklarını anlamak mümkün gözükmektedir.

Filhakika, Osmanlı tarihinde, bilhassa İstanbul’un fethine kadar, kütleler halinde

İslâmlaşma ve devletin kozmopolitleşmesi mevzuubahs değildir. Bilâkis, Osmanlı idare

teşkilâtı Selçukî ve İlhanîlerin devlet ve idare an’anelerine göre tesis edilmiş ve devlet

işlerinde bidayette daha fazla Selçuk idarî teşkilâtına mensub yüksek Türk aristokrasisi ve

memurları kullanılmıştır. Bu Türk idare adamları devşirme unsurlar lehine ancak XV.

asırdan sonra azalmağa başlamıştır. Esasen Fuad Köprülü’ye göre, muhtelif unsurlardan

teşekkül eden her büyük imparatorluk için sarayın bir müddet sonra atsızlar ve

soysuzlardan mürekkeb bir Kapu Kulu yaratması ve kozmopolitleşmesi mukadder bir

hâdisedir.

Abbasîler ve Bizanslılar için tabiî addedilen bu hal, Osmanlı imparatorluğunda neye

Türklerin kabiliyetsizliğine veriliyor? Bizansta birçok imparatorların yabancı unsurların

yetişmiş olması, Bizans Rumlarının idare kabiliyetini haiz olmadığını mı isbat eder?..[5]

* * *

Türklerin, Osmanlı imparatorluğunu kurmak için kendilerine lâzım gelen kuvvetleri nereden

bulduklarını göstermek itibariyle, Fuad Köprülü’nün o asırlarda Türk Anadolu’daki dinî ve

sosyal hareketlere ait verdiği malûmat ta, yukarıda söylediğimiz gibi, çok kıymetlidir ve bu

husustaki esas fikir şu şekilde hulâsa edilebilir.

Osmanlı imparatorluğunun kurulmakta olduğu zamanda Anadolu’daki uç beylikleri, medenî

bir hayatın kaynağı olan Türk ve İslâm dünyasının her tarafından gelmiş her sınıftan ve

meslekten adamlarla doludur: Iran, Mısır ve Kırım medreselerinden çıkan hocalar, orta ve

şarkî Anadolu’dan gelmiş Selçukî ve İlhâmî bürokrasisine mensub şahsiyetler, muhtelif

tarikatlerin mümessilleri İslâm şövalye ve misyonerleri diyebileceğimiz dervişler. Bunlar

arasında bilhassa, Paşazade tarihinde Gaziyânı Rum diğer tarihlerde Alpler (kahmaran,

muharib mânasına) veya Alp Erenler namı altında zikredilen ve daha İslâmiyetten evvel

bütün Türk dünyasında mevcut olan eski ve geniş bir teşkilâta mensub Türk Şövalyeleri

mevcuttu. Fiahakîka: Osman Gazinin arkadaşlarından bir çocuğun unvanı olan bu Alp tâbiri

dikkate şayandır. Bunlardan şehirlerde ve İslâm dünyasına mensub bazı dinîlerin tesiri

altında kalmış olanların ise unvanı bilâhare Gaziye tebdil edilmiş gözükmektedir. Yine aynı

kitapta ismi geçen Ahıyânı Rum yani Anadolu Ahileri ile; Horasan Erenleri de denilen

Abdalân Rum yani «abdal» ve «baba» ismini taşıyan ve bilhassa Türkmen kabileleri arasında

telkinatta bulunan ve umumiyetle Osmanlı Padişahlarıyla bütün harplere iştirak etmiş

bulunan delişmen tabiatlı ve garib etvarlı dervişler bulunmakta idi. Aşık Paşazade tarihinin

Bacıyânı Rum yani Anadolu kadınları dediği ve haklarında tafsilâta mâlik olmadığımız

teşkilât veya tarikatten sarfınazarla, diğerlerini ele alacak olursak, banların her birinin Türk

ve İslâm dünyasının her tarafında şubeleri olan ve bu günkü Komünist yahut farmason

teşkilâtına benzeyen teşkilâtı bulunan tarikatler olduğunu görürüz. Kökleri bu suretle geniş

Türk ve İslâm dünyasına yayılmış olan bu gibi teşkilât vasıtasıyla her tarafla temas halinde

bulunan Osmanlıların ise. Osmanlılaşmış Rumların yardımına muhtaç olmadan daha evvelki

emsali Türk imparatorlukları gibi büyük bir imparatorluk kurmak teşebbüsünde bu

kuvvetlerden istifade etmiş ve kendilerine lâzım gelen her türlü unsurları bulmuş olduklarına

şüphe yoktur. Burada, yalnız bazı büyük şehirlerde ve burjuvalar muhitinde değil, uç

beyliklerindeki köylerde de bilhassa şubeleri olan Ahi teşkilâtının Anadoludaki faaliyetlerinin

Osmanlı imparatorluğunun kurulmasında büyük rol oynamış olduğunu kaydetmek

icabeder.[6] Prof. Fuad Köprülü’ye göre; «Gazi» Osman’ın kayın pederi şeyh Edebâlî ile silâh

arkadaşlarından bir çoğunun hattâ Orhan’ın kardeşi Alâeddin’in bu tarikate mensub

bulunuşu, ilk piyade askerî üniformasının Ahi üniforması oluşu ve Yeniçeriler için Ahi

başlığının kabul edilmiş olması, bu bakımdan son derecede manidardır.[7]

Bu mistik tarikat ve teşkilâtın ne büyük bir kuvvet temsil ettiğini, aralarına aldığı halk

kütlesini muayyen sosyal nizamlar için nasıl harekete getirerek zamanlarının vekayiinde

büyük roller oynamış olduklarını tarih esasen kaydetmektedir: Selçuk devletinin en kuvvetli

bir zamanında Babaî’lerin Anadolu’daki bütün Türkmen aşiretlerini birden harekete getirmek

süretile bu devleti fena halde sarsmış oldukları malûm bir hakikattir. Fütuhatı başarmak

için Osmanlı ordularına yalnız teşkilâtlı ve imanlı muharib temin etmekle kalmayıp, bu

misyoner dervişlerin dinî ve sosyal fikirler propagandasıyla da, halk kütleleri arasında çok

faal bir maya gibi faaliyete geçerek, o memleketlerin sosyal bünyesinde ve siyasî

kuruluşunda büyük yenilikler yapmak için müsait kaynaşmayı yaratmakta, temsil ve

fütuhat işlerini kolaylaştırmakta âmil oldukları da muhakkaktır. Rum İlinin

İslâmlaşmasında bu misyoner derviş grublarının oynadığı rol her halde büyüktür.[8]

Hattâ daha ileri giderek bazı delillere göre diyebiliriz ki, orta zaman hristiyan hukukıyâtına

karşı yeni bir sosyal nizam ve adalet telâkkisi taşıyan ve esrarengiz bir din propagandası

şekline bürünen misyoner Türk devrilişlerinin telkinatı ordularla birlikte ve hattâ ordulardan

evvel fütuhata çıkmış ve karşı tarafı daha evvel manen fethetmiş bulunmaktadır. Demek

oluyor ki, Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşu işinde çalışan kuvvetler böyle tevettürü

yüksek derin ve uzak membalardan gelmekte ve Hristiyan ve İslâm dünyaları gibi iki ayrı

âlemin maddî ve manevî bütün kuvvetleriyle karşılaşması şeklinde tarihi islemektedir.

Prof. Fuad Köprülü’nün, tetkikimizin muhtelif fasıllarında mevzuubahs toprak mes’eleleri

münasebetiyle[9] ve bazı yeni vesikaların yardımiyle işlemek fırsatını bulduğumuz ve

etüdümüzün mânasının anlaşılması için zarurî bir methal telâkki ettiğimiz bazı esas fikirleri

aşağı yukarı bunlardır. Bu fikirlerden hareketle, biz Osmanlı tarihinde imparatorluğun

teşekküliyle beraber, içtimaî bünyesinin kendisine mahsus hususî şeklini alması için

yoğurulması hususunda iş başında çalışan demografik ve dinî âmilleri tesbit etmeğe

çalışacağız. Kanaatımızca, yine aynı fikirlerin kuvvetle ortaya koyduğu gibi, Türk tarihinin

bir muharebeler ve muahedeler tarihi, bir hanedan destanı olmaktan kurtarılarak hakikî bir

izahını yapmak ve anlaşılmasını temin etmek için bu mes’eleleri vaz’ ile hemen işe başlamak

lâzım gelmektedir. Bu sebeble, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu mes’elesini daha iyi

izah edebilmemize yarayacak olan böyle bir faraziyeyi takviye edecek mahiyette gördüğümüz

bazı vesikaları, çok hususî bir noktai nazardan yapmağı tecrübe ettiğimiz kısa izahlarla

birlikte, okuyucularımıza arz edeceğiz.

* * *

a. Kolonizatör Türk Dervişleri

Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu hâdisesini, Anadolu’dan gelen bir muhacereti akvam;

daha doğrusu Anadolu’da istikrarını bulamayan bir muhaceret akınının ve toprağa

yerleşmek üzere olan bir nevi muhacir göçebelerin temsil ettiği kudretin kendisine yer

bulmak için önüne geçen siyasî hudutları yıkıp takatinin yettiği bir yere, Tuna boylarına ve

Arabistan çöllerinin içlerine kadar yayılması hâdisesi gibi tetkik ve mütalea etmek lâzım

geleceğini yukarıda söylemiştik, imparatorluğun teşekkülünden evvel Anadolu’da büyük bir

izdiham halinde tekasüf eden orta Asya göçlerinin öteden beri bu istikametlerde yayılmağa

namzet bir kudret temsil ettiklerini ve ilk Osmanlı Padişahlarının imparatorluğun kurulması

için lâzım gelen askeri ve bu imparatorluğa bir Türk devleti damgasını vuran her nevi kuvveti

bu büyük insan hazineleri içinden bulmuş olduklarını da görüyoruz.

Böyle bir imparatorluğun kurulması hâdisesinin büyük mikyasta nüfus kitlelerinin yer

değiştirmesi nev’inden demografik yahut, métanastasiques hâdiselerle aynı zamanda vukua

gelmiş olduğunu göstermek için; istilâlarla birlikte göçebe unsurların bu harekâtı temin

edecek bir şekilde kolaylıkla ve muvaffakiyetle ileri sürülmüş olmalarını, muhtelif

mıntıkaların imar ve iskânı için kullanılan sürgün usullerini ve topraklandırma ve toprağa

yerleştirme siyasetinin bu hususta oynamış olduğu rolü de başka bir yerde izah edeceğiz.*

Biz şimdilik burada bu nüfus hareketlerinin ve büyük çapta kolonizasyon işinin şayan-ı

dikkat tezahürlerinden birini gözden geçirelim:

Mevzuubahis etmek istediğimiz mes’ele; hâlî ve tenha yerlerde, boş topraklar üzerinde bu

Orta Asyalı muhacirler tarafından kurulan bir nevi Türk manastırları, (couvent ermitage)i

olan zaviyelerle, yeni bir memlekete gelip yerleşen kolonizatör Türk dervişleridir. Dervişlerle

tekkelerin son zamanlardaki soysuzlaşmış şekillerine ait taşıdığımız kanaatleri sarsacak

mahiyette ve iddialı olduğu kadar garib de gözükecek olan bu fikrimizi haklı gösterecek bazı

vesikaları bu tetkikimizde zikredebilecek vaziyette olduğumuzu zannediyoruz. Meselenin bu

suretle izah edilmesi matlub birtakım vâkıalar şeklinde hazırlanıp bahse mevzu edilmesi ise,

bizim tetkikimizin yeniliklerinden biri olacaktır.

Filhakika, Prof. Fuad Köprülü’nün tetkiklerine istinaden[10] müslüman mistik tarikatlarının

teşekkülünde Türk-Moğol şamanizminin tesirleri olduğunu ve binnetîce Orta Asya’dan gelen

akınlarla birlikte Anadolu’ya yeni birtakım dinî cereyanların sokulmuş olduğunu

kaydedebiliriz. İşte bizim burada mevzuubahis etmek istediğimiz dervişler, kendilerile

beraber memleketlerinin örf ve âdetlerini, dinî âdâb ve erkânını da beraber getiren

insanlardır ki bunların içinde Türk-İslâm memleketlerinden Anadolu’ya doğru mevcudiyetini

kayıt ve işaret ettiğimiz muhaceret akınını sevk ve idare etmiş müteşebbis kafile reisleri, bu

istilânın öncüsü olmuş kolonlar, gelip yerleştikleri yerlerde hanedan tesis etmiş soy ve mevki

sahibi mühim şahsiyetler vardır. Bu dervişlerin nazarı dikkati celb eden din ve cihan

telâkkileri, daha eski Türk memleketlerinden gelen muhacir kitlelerinin getirdiği din ve cihan

telâkkilerinin aynı olduğu gibi, müridleri de ekseriya kendi aile ve soyları âzasıdır. Bu

sebebledir ki bu unsurlar sayesinde Anadolu, ayrı bir teşkilât ve an’anelere sahib insan

yığınlarıyla beraber, onların getirdiği dinî ve mistik cereyanların da kaynaşmasına bir sahne

teşkil etmekte idi. Bu sıralarda karşımıza çıkan şâyân-ı dikkat şahsiyetlerin haklarında

bilâhare uydurulmuş menâkıbde umumiyetle kabul edildiği gibi derviş, tarikat müessisi ve

keramet sahibi insanlar gibi tasvir edilmiş olmalarına rağmen; maşerî psikolojinin malûm

kanunlarına uyarak kendilerini ihata eden bu dinî hâlenin hakikî mânasını keşfetmek güç

değildir. Onlar yeni bir dünyaya, yâni diğer bir Amerikaya gelip yerleşen halk yığınları için,

içtimaî ve siyasî büyük bir rol oynamış büyük kahramanlar, bu hengâmeli devirde halkın

içinden yetişmiş mümessil şahsiyetlerdir ve bu itibarla onları son zamanın dilenci

dervişlerinden dikkatle ayırmak lâzım gelir.[11] Bittabii biz burada ne Anadolu din tarihinden

ne de muhtelif tarikatlerin birbirine benzeyen ve benzemeyen taraflarından bahsetmek

niyetinde değiliz. Dervişlerle ve zaviyelerle alâkamız, onların Osmanlı İmpratorluğunun

kuruluşu meselesinin anlaşılması için üzerinde ısrarla durduğumuz bu garbe doğru akın

işinde bize birer mümessil ve öncü gibi gözükmelerinden ileri gelmektedir. Bir çok köylere

ismini veren, elinin emeği ve alnının teriyle dağ başlarında yer açıp yerleşen, bağ ve bahçe

yetiştiren dervişler; ve daima garbe doğru Türk akını ile beraber ilerleyen benzerlerini

doğuran zâviyeler ve bu zaviyelerin harbe giden, siyasî nüfuzlarını Padişahların hizmetinde

kullanan, zaviyelerinde Padişahları kabul eden ve onlara nasihat veren şeyhler, bizim

alâkamızı celb etmek için bir çok vasıfları haizdirler. Hele onların daha fazla yarı göçebe

Türkmenler arasında telkinatta bulunuşu, köylerde yaşayışı, toprak işleriyle meşgul

gözükmesi ve benimsemek için dağdan ve bayırdan toprak açması bu alâkayı

şiddetlendirmektedir. Filhakika, bilâhare tanıyacağımız dervişlerin şehirlerdeki tekkelerde

âyîn ve ibadetle meşgul olan ve sadaka ile geçinen mümesillerinin aksine olarak,

mütemadiyen kırlara, boş topraklar üzerine yerleşen ve henüz bir devlet memur ve aylıkçısı

şekline girmemiş olan bu dervişlerin hayatı ve onları oralara iten kuvvetlerin mânası

anlaşılmağa lâyıktır.

* * *

b. Bazı Tarihî Simalar

Bu suretle, muhtelif memleketlerden gelmiş muhtelif insanların ve onların temsil ettikleri

telâkkilerin kaynaştığı Osmanlı İmparatorluğu; o zamanki Türk-İslâm âlemi içinde yeni bir

dünya, bir başka Amerika teşkil ettikten sonra, her türlü yeniliklere sahne yeni bir hayatın

hazırlandığı yeni bir âlem haline girmiş bulunuyordu. Dünyanın her tarafından gelmiş her

fikir, her türlü insan ve malzeme kuvveti onun zamanın cihanşümul bir Türk ve İslâm

dünyası imparatorluğu olarak kurulmasına hizmet ediyordu. İmparatorluğun kuvvetini aldığı

menbaların çokluğu ve bu nevi kozmopolitliği, kuruluş devirlerinde bu devletin kurucuları

yanında toplanmış olan şahsiyetlerin muhtelif cereyanların mümessili olan muhtelif menşe’li

kimselerden teşekkül etmesiyle sabittir.

Bu[12] suretle bu şahsiyetlerin kimler olduğunu tesbite çalışmak bu adamların şahsiyetinde

imparatorluğun kurulması için iş başında olan kuvvetleri çalışırken görmek demek oluyur.

Bu bakımdan isimleri bir tesadüf gibi tarihlere geçmiş olan bazı şahsiyetler ve onlar hesabına

imâl edilmiş olan pek saf ve pek basit gözüken menâkıb, bize tetkikatımızm istikbali için geniş

ufuklar açan kıymetli görüşler ilham edecek vaziyette bulunmaktadırlar.

Filhakika, Osman Gazi’nin silâh arkadaşları kimlerdir, kimlerle konuşmuş ve kimlerin

yardımını ve hayır duasını istemiştir. Bu hususta elimizde mevcut kayıtlar, umumiyetle

zannedildiğinden çok daha manidardır. Bu kayıtlara dair fikir vermek için bazı tarihçilerin

Osman Gaziye diğerlerinin ise babası Ertoğrula gördürdükleri meşhur rüya hikâyesini ele

alalım:

I. Ertoğrul hâl-i hayattayken bir gece düş gördü. Bir aceb vâkfa görüb ol vakıadan, uyanıb bu

düşi, fikr iderek, Allahı zikr iderek durdu, sabah namazını kıldı. Suret değişdirüb doğru

Konya’ya vardı, anda bir muabbir kişi vardı. Adına Abdülaziz dirlerdi... Amma bazılar

didilerkim bu düşi tâbir iden bir aziz şeyh idi... (Giese’nin neşrettiği Tarih-i Âlâ-i Osman sf.

11.)

Babinger’in neşrettiği Uruc Bey tarihinde ise, Ertoğrul’un gördüğü rüyayı tâbir eden şeyh,

Konya’da oturan ve sultan Alâüddin’in dahi itikad ettiği meşhur ve zengin bir şahsiyetti.

Yukarıdaki kayıtta ismi geçen Abdülaziz ise, sultan Alâüddin’in veziridir. Sultan Osman

Konya sultanının askerleriyle birlikte İstanbul Tekfuruna karşı yaptığı bir mücadeleyi

müteakib, ganâimden öşrünü çıkarıp Konya sultanına göndermesi üzerine, sultan tarafından

kendisine gönderilen sancak ve saire ile birlikte şeyh Edebâlî’nin kızını da getiren işte bu

vezirdir. Aşağıya dercettiğimiz kayıttan anlaşılacağı veçhile, Osman Gazi’ye bu kızı ne için

alması lâzım geldiğini izah ederken, babası Ertoğrul’un gördüğü rüyadan şu şekilde

bahsetmektedir:

II. Ey oğul atan Ertoğrul gördüğü düş buydıkim, şeyh Edebalî ol düşi tâbir etmişdi...

Atına sivar olub doğru Konya’ya vardı. Meğer Konya’da bir mu’abbir muteber kişi vardı, şeyh

Edebâlî dirlerdi. Sâhib-i kemâl idi. İlm-i rüyayı hûb bilürdi. Kerameti zahir olmuş kişidi,

dünyası çoğdı. Ol vilâyetde Meşhurdı, sultan Alâüddin dahi ana itikad etmişdi...

Şeyh ayıtdı, ya yiğit düşinin tâbiri budurkim bir oğlun ola, adı Osman ola ve benim dahî bir

kızım ola Râbia (diğer tarihlerde Bâlâhun Mâlhum) aldu, benim kızımı senin oğlun Osman’a

vireler... (Sf. 8).

İlk Osmanlı Padişahının bu surette akrabalık münasebetleri tesis ettiğini gördüğümüz bu

şeyh Edebalî kimdir, ve böyle nüfuzlu bir adamla bir nevi siyasî anlaşmayı tahakkuk ettiren

bu izdivaç ne gibi şartlar altında yapılmış ve neticesi ne olmuştur? Diğer tarihler de, rüyayı

gören şahsın Ertoğrul değil Osman Gazi olduğunu ve şeyh Edebâlinin davarı, nimeti çok,

misafirhanesi daima dolub boşalan,zengin ve halk üzerinde nüfuzlu bir şeyh olduğunu ve

Osman Gazi’nin bu şeyhe, sık sık misafir olduğunu kaydetmektedirler. Rüyada bu şeyhin

kuşağından çıkan bir ay Osman’ın koynuna girmekte ve oradan gölgesi bütün âlemi tutan

bir ağaç halinde yükselmekte olduğuna göre rüyayı gören şahsın bu şeyh ile tanışık olması

ve gölgesi âlemi tutan bir ağaç hayaline sahib olacak kadar siyasî emeller besleyecek

vaziyette bulunması; rüyayı tâbir eden şeyhin de hiç olmazsa, böyle bir rüyanın ifade ettiği

fikrin tahakkukunu mümkün telâkki edecek kadar hâdisatın bu hususta hazırlamakta

olduğuna dair bir sezi; ve tecrübeye sahib olusu hakikaten manâlıdır. Bu nevi rüyaların

Osmanlılardan evvel diğer hanedan müessislerine de gördürülmüş olması, bu nevi

hikâyelerin alelade bir masal ve fantazi olduğunu kabul ettirse bile, bu rüya hikâyesi

münasebetiyle Osmanoğullarının böyle bir şeyhle sıkı münasebetlerini öğrenmekte ve şeyhin

kızıyla mevzuubahis olan bu evlenme hikâyesini hakikaten manidar bulmaktayız.

Şu halde yalnız bu bakımdan, yani tarihî folklor da malûm bir mevzuu işlemek için o

cemiyetten alınan motifler dolayısiyle, hâdisenin hakikatte ne şekilde cereyan etmiş

olduğunu bize tasavvur etmek için lâzım gelen malzemeyi temin edecek olan hikâyeyi

muhtelif menbalardan takib edelim:

III. Meğer Osman’ın halkı arasında bir aziz şeyh vardı. Adına Edebâlî dirlerdi ve dünyası bî

nihâye idi. Amma derviş siyretin dutardı. Hattâ derviş diyü lakab iderlerdi. ‘Bir zaviye yapub

âyende ve revendeye hidmet iderdi. Kâh kâh Osman onun zaviyesine misafir olurdu. (Neşrî

tarihi, Yp. 24, Veliyüddin efendi kütüphanesindeki nüsha).

IV. ...kendülerin arasında bir aziz şeyh vardı, hayli kerameti zahir olmuştu. Ve cemi halkın

mutemedi idi. Ve illâ dervişlik batınında idi dünyası nimeti ve davarı çokdu ve sahib-i çerağ ve

âlemdi, dâim misafirhanesi hâlî olmazdı. Ve Osman Gazi kim bu dervişe konuk olurdu... (Âşık

Paşa Zâde tarihi, İstanbul basımı sf. 6).

Görülüyor ki bu şeyh dünyası ve davarı çok olan bir adamdı, bütün zevahir onun mâlî

kudretinin ve siyasî nüfuzunun büyük olduğunu gösterir. Misafirhanesi hiç bir zaman boş

kalmamaktadır. Bununla beraber, Âşık Paşa Zadeye göre, bütün, bu alâmetlerle beraber, bu

meşhur adam bir dervişti de.

Bu nüfuzlu şeyh ile Osman Gazi’nin münasebetleri mes’elesi, Osman Gaziye verilen bu

müjde ve mevzuubahs münasebetlerin temin ettiği yardım mukabilinde, kendisi Padişah

olduğu takdirde gerek bu şeyhe ve gerekse müridlerine yâni bütün zümreye ve teşkilâta, bir

şey vâdetmesi lüzumu mevzuubahis edilince, hakikî bir siyasî anlaşma şeklini almaktadır.

Filhakika, Neşrinin şeyh Edebâlî’nin oğlu Mehmet Paşadan naklettiklerine göre, bu şeyh ve

müridlerinin Osmanlı memleketlerinde işgal ettikleri mevkie bakılırsa, bu sıkı münasebet ve

kız alma hikâyesinin hakikatte mütekabil bir anlaşmadan ibaret olduğu meydana

çıkmaktadır:

V. Çünki şeyh, Osman’ın düşünü böyle tâbir etdi, derviş Durgud adlı şeyhin bir müridi vardı,

anda hazırdı, ayıtdı: Yâ Osman! Sana Padişahlık virildi, bize şükrüne ne virirsin, didi. Osman

ayıtdı, sana bir şehir vireyin, derviş ayıtdı, şol köyceğize dahi razıyım, dedi. Ve bana mektub

vîr, didi. Osman ayıtdı, ben yazı yazmak bilmezin, işte bir maşraba ve bir kılıcım var sana

vireyin, tâ ki sana nişan olub anları evlâdım gördükde ibka edeler. Ol maşraba ve ol kılıç

anlarda nişan kaldı. Ve şimdi dahi Padişah olanlar anı görüb ziyaret idüb ol dervişin evlâdına

inâmdar ve ihsanlar ideler. Ve bu Edebâlî de diğimiz şeyh yüz yirmi yaşında vefat itdi.

Ömründü hemen iki hâtûn aldı, birin cıvanlıkda ve birin pîrlikde. Evvelki hâtûnun kızın Osman

Gaziye virdi, sonraki hâtunı Tâceddin Kürd kızı idi. Hayreddin Paşa ile bacanaklar idi. Ve bu

münasebet ve bu, menakıb Edebâlî oğlu Mehmed Paşadan naklolundu. (Neşrî tarihi, Yp. 24).

Aynı mes’ele hakkında tafsilât Aşık Pasa Zâde tarihinde (İstanbul tab’ı) 60. sayfasında da

mevcuttur. Fakat mevzuubahis tarihe göre, şeyh Edebâlî’nin müridi olan ve Osman’a “bize

bir kâğıt vir imdi” diyen ve atasından kalmış bir kılıcı nişan olarak alıkoyan şeyh Durgud

adlu derviş değil, Kumral Dededir.[13] Ve bu defa kendisine bir şehir vâdedilmis

gözükmektedir. Burada Ertoğrul Beye ait olarak gösterilen kılıç, dervişin elinden köyünün

sonra gelecek Padişahlar tarafından geri alınmaması için verilmiştir. Her ne kadar bu iki

tarihte görülen isim farkları, aynı vak’anın iki anlatış tarzına ait gibi görünüyorsa da,

Osman’ın bu tarikattan birçok dervişlere yardım mukabilinde sadece bir köy değil belki

birçok köy ve kasabalar vâdetmiş olmasını da hatırlatabilir. Osman’ın mezkûr bir çok

dervişlere yazılı nişan yerine kılıç verişi ise zikri geçen tarihçilerin izah etmek istediği gibi,

Osman’ın yazı bilmemesine değil, belki henüz resmen nişan vermek salâhiyetine sahib

olmayışı veya sıkışık vaziyette bu tarikatin dervişlerine yazılı bir kâğıttan çok daha kıymetli

ve kendisinden sonra gelecek evlâdları üzerinde de müessir olacak bir ata kılıcı vermeğe

mecbur edilmesiyle, yahut da kendisinin her türlü şübheyi izale edecek bir garanti vermek

istemesiyle izah edilmelidir.

Yoksa Osman Gazi’nin muhitinde herhangi bir senedi veya nişanı hazırlayacak kimselerin

mevcut bulunup bulunmadığından şübhe etmek caiz değildir. Ehemmiyetine binâen Âşık

Paşa Zade tarihinin verdiği malûmatı da aşağıya dercedelim:

VI. Şeyh Edebâlîkim Osman Gazi’nin düşini tâbir eyledi ve Padişahlığı kendüye ve neseb ve

nesline muştaladı. Yanında şeyhin bir müridi vardı «Kumral Dede» dirlerdi, ol derviş ayıdır: Ey

Osman, sana Padişahlık virildi, bize dahi şükrâne, didi. Osman Gazi ayıdır: Her ne vakit kim

Padişah olam, sana bir şehir vireyin, didi. ‘Derviş ider, ‘bize bir kâğıt virimdi, dir. Osman Gazi

ayıtdı ben kâğıd yazmak bilirmiyim ki benden kâğıd istersin, didi. Amma atamdan bir kılıç

kalmışdır sende dursun, nişan. Beni Allahü Teâlâ Padişahlığa irgörürse benim neslim ol kılıcı

göreler, köyünü almayalar, deyü virdi. Şimdi dahi ol kılıç Kumral Dede neslindedir. Âl-i

Osman’dan her kim ki Padişah olsa ol kılıcı ziyaret iderler. (Sf. 6).

Aşağıya dercettiğimiz kayıttan da Şeyh Edebâlînin nüfuzlu bir Ahi Şefi bulunduğu,

kardeşinin de bir Ahi olduğu anlaşılmaktadır. Filhakika Bursa fethinde Orhan’a yoldaşlık

eden Ahî Hüseyin, mevzuubahis Şeyh Edebâlînin kardeşi Ahî Şemseddin oğlu idi:

VII. Orhan Bursa fethine giderken babasının önünde yer öpüb itaat gösterdi. Ve yine Köse

Mihalı ve Torgut Alpı Orhan Gaziye yoldaş koşdu. Ve anda bir aziz vardı ana Şeyh Mahmud

dirler idi. Anunla Edebâlî didikleri azizin bir karındaşı var idi. Ahî Şemseddin dirler idi. Anın

oğlu Ahî Hüseyin’i Orhan Gazi atasından isteyüb Osman Gazi dahi virdi ve hilece gönderdi.

(Neşrî tarihi, sf. 38).

* * *

Baş tarafta, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu meselesini tetkik ederken, Prof. Fuad

Köprülü’nün o zamanlar Anadolu’da kuvvetli bir teşkilât halinde mevcut olan bu Ahî

zümrelerine mensub şahsiyetlerin bu devletin kuruluşunda büyük bir rol oynadıklarına ait

fikirlerinin hulâsasını kaydetmiştik.[14] Bu neviden dinî teşkilât, mevcut delâilden

anlaşıldığına göre diğer Anadolu Beyliklerinin teşekkülünde de büyük bir rol oynamıştır.

Anadolu’da, Osmanlılardan evvel teşekkül etmiş olan diğer beyliklerin de Osmanlılar gibi

muhtelif tarihlerde Anadolu’ya gelen veya nakledilen Oğuz yani Türkmen boylarının Bizans

ve Kilikya hudutlarına yerleştirilmesi neticesi meydana geldiği düşünülecek olursa, Türkmen

kabileleri arasında yayılmış olan dinî tarikatlerin ve bu tarikatleri temsil eden şahısların

nüfuzu kendiliğinden meydana çıkar. Selçuk devletinin sarsılmasında bu Türkmen

kabilelerine istinad eden Babâîlerin isyan ve propagandalarının tesiri olduğu gibi, aynı Babâî

şeflerinin Ertoğrul ve Osman Gazi zamanında faaliyette bulundukları ve Karamanoğullarının

da müstakil bir devlet kurmasında Babaîliğin ve Babâî şeflerinin büyük bir rol oynamış

olduğu anlaşılmaktadır. Bu mühim meselelerin tafsilâtiyle tetkikini yapacak ve bu hususta

kat’î bir fikir beyan edecek vaziyette bulunmamakla beraber; biraz ilerde toprak mülklerini ve

vakıflarını tetkik edeceğimiz dervişlerin hakikî şahsiyetleri hakkında bir fikir edinebilmek

için, esasen herkes tarafından bilinen bâzı kayıtları burada zikretmeği münasip görmekteyiz:

VIII. Alâüddin vefat itdi. Hicretin 659’unda oğlu sultan Gıyas tahtına geçüb Padişah oldu,

hükmü hükümet itdi. Amma zuIüm itmeğe başladı. Meğer ol zamanda bir şeyh vardı, adına

Baba İlyas dirlerdi. Acemden, gelmişdi. Sultan Alâüddin zamanında gelüb Amasya

nahiyesinde Çat dirler bir kasabada karar itmişdi. Hazret-i Mevlânâ Celâleddin dahi ol vakitte

Konya’da olurdu. Ol zamanda çok ulular ve şeyhler vardı. Zira sultan Alâüddin şeyhlere muhib

olduğu için kamu onun memleketine gelmişlerdi...

Sultan Alâüddin vefat idüb oğlu Gıyasüddin kim tahta geçdi idi çok zulümler itmeğe başladı,

akıbet bir sebeb ucundan Baba İlyasdan havf idüb leşker gönderdi. Babâîleri kılıçtan geçürdü.

Anun dahi başka bir hikâye vardır, Âşık Paşa oğlu Elvan Çelebi menâkibinde malûm itmişdir.

Karaman iline evvel Yunan dirlerdi, Karaman denmesine sebeb anuncun bu hikâyeti getürdük:

Bir gice nâgâh sultan Gıyasüddin Padişahı kulları tepelediler, oğlu ve kızı memleket hâlî kaldı.

Babâîlerden Muhlis Paşa bir sebeble Padişah oldu.

Babâîleri kıranlardan intikam alub ol leşkerden kim varsa hep, kılıçdan geçürdi, kırk |gün

beylik itdi. Bâzılar altı ay beylik itdi didi. Andan sonra Babâîlerden Halife Göre Kadı Baba

llyas zamanında üç ile (üç yıla) Halife olmuşdu. Meğer ol Göre Kadının beş yaşında bir oğlu

kalmışdı, adına Karaman dirlerdi. Muhlis Paşa ol oğlanı getürüb tahta geçürdi, Padişah eyledi,

Nefes idüb itdi ki, bu nesil bu vilâyeti duta, Padişah ola, didi, Karaman vilâyetine. Karaman

didiklerine sebeb budur. (Uruç Bey, Tevârih-i Âl-i Osman, sf. 11. Babinger tab’ı 1925).

IX. Ertoğrul zamanında Baba İlyas divâne vardı. Ruma Ertoğrulle bile gelmişlerdi ve Koçum

Seydi vardı. Baba İlyasın Halifesi idi bunların kerametleri zahir olmuş duaları makbul

azizlerdi.

Osman Gazi zamanında. Ulemadan Tursun Fakih vardı ve fukaradan Baba Muhlis ve Osman

Gazinin kayın atası Edebâlî vardı, bunlar duaları makbul azizlerdi.Ñ (Âşık Paşa Zade Tarihi Sf.

199).

X. Murad Hudâvendigâr zamanında dirler ki ol vakit Kala’-i Ankara Ahîlar elinde îdi. Sultan

Murad Han Gazi yakın geliyecek Ahiler istikbal idüb kala’yi teslim etdiler. Çünki sultan Murad

Han Gazi şehre girdi, üzerine akçeler nisâr udiler, kullar ol akçeyi yağma itdiler. (Neşrî tarihi,

Yp. 55).

Ahilikle Babailiğin ve burada muhtelif mümessillerinin isimlerini zikrettiğimiz muhtelif

tarikatlerin yekdiğerleriyle olan münasebetlerini lâyikiyle tayin edememekle beraber, bu

tarikatler mümessillerinin Türkmen kabileleri üzerinde telkinâtta bulunduğu, Türkmenlerle

birlikte onları temsil eden bu dervişlerin ve tarikatlerin de orta Asya’dan gelmiş olduğunu

söyleyebiliriz. Diğer tarikatler gibi Ahiliğin de yalnız şehirlerdeki Burjuva sınıflarına hâs bir

teşkilât, meslekî zümrelere ait teşekküller olmadığı ve bir çok Ahi rüesâsının köylerde

yerleşmiş olduğu da nazarı dikkati celb etmektedir. Ve biz burada, henüz lâyikile tenvir

edilmemiş olan bu meselelerin üzerinden atlayarak, gerek Ahileri gerek diğer tarikat

müessiselerini köylerdeki faaliyetleriyle, bilhassa köylerde tesis ettikleri zaviyeler ile,

memleketin imar ve iskânı ile dinî propaganda işlerine yaptıkları yardım bakımından ve

tamamen hususî bir zaviyeden tetkik edeceğiz. Anadolu’da dinlerin tarihi, şehirlerin ve şehre

ait teşekküllerin tarihi bizim mevzuumuzdan hâriçtir.[15] Bununla beraber, bu hususta

daha fazla malûmata sahib olmak bizim isimizi de çok kolaylaştırabilirdi.

* * *

Buraya kadar Osman oğullarının bir devlet kurmak teşebbüslerinde ilk günden itibaren

esrarengiz gözüken bâzı şahsiyetlerin ve onlar vasıtasiyle bir takım dinî ve siyasî

teşekküllerin yardımından istifade etmiş olduklarını ve bu yardımların daima kendilerine bir

takım arazinin mülkiyet haklarının veya sadece toprağın temin ettiği menâfiin terki şeklinde

mükâfatlandırılmış olduklarını görmeğe alışdık. Bundan sonra, bu hususu daha fazla

derinleştirerek, aynı meselenin tenvir edilmesine yardım etmeğe çalışalım. Bu hususta,

Osman Gazi’nin kayın atası Şeyh Edebâlî ve müridlerine Osman Gazi’nin daha Padişah

olmadan vâdettiği köyler ve ellerine verilen nişanlardan sonra; aynı şekilde Anadoluda son

zamanların siyasî vekayiinde büyük bir rolleri olan tarikatlar mümessillerinden birine,

Bursa’da türbesi olan Geyikli Babaya verilen araziden bahsedelim:

Yukarıda mevzuubahis ettiğimiz gibi, Osman oğulları ile beraber, bir çok şeyhler gelip

Anadolu’nun garb taraflarında yerleşmişlerdi. Bu yeni gelen derviş muhacirlerin bir kısmı

gazilerle birlikte, memleket açmak ve fütuhat yapmakla meşgul bulundukları gibi; bir kısmı

da o civarda köylere veya tamamen boş ve tenha yerlere yerleşmişler ve oralarda müridlerile

beraber ziraatle ve hayvan yetiştirmekle, meşgul olmuşlardır. Filhakika, o zamanlar bu

şayanı dikkat dinî cemaatlere hemen her tarafta tesadüf edilmekte idi. Onların, tercihan boş

topraklar üzerinde kurdukları zaviyeleri, bu suretle büyük kültür, imar ve din merkezleri

haline giriyordu.

Bu zaviyelerin ordulardan daha evvel hudut boylarında gelip yerleşmiş olması, onların

harekâtını kolaylaştıran sebeblerden biri oluyordu. Aşağıdaki kayıt bu noktayı

göstermektedir:

XI. Göynük ve Tarakluya hazırlanan bir akında «Osman Gazi Köse Mihalın bu vech tedbirini

savab bilüb guzâtı cemidüb gelüb Beş taş (Beşiktaş) zaviyesine konub şeyhine Sakarı -

suyunun geçidin sordular, şeyh ayıtdı... (Neşri, 26) (Âşık Paşa Zade, 12).

Bursa’nın fethini müteakib, Evliya Çelebinin kaydettiği gibi[16] Belh, Buhara ve Horasan

taraflarından nice erenlerin gelip tavattun etmesi de manidardır. Ve esasen, Bursa’da türbesi

olanlardan Şeyh Abdal Murad Horasan erenlerinden olub Bursa fethinde bulunmuşdur. Şeyh

Abdal Musa Yesevî fukarasındandır ve Hacı Bektaş ile Ruma gelmiştir. Emîr sultan Hüseynî

nesebdir. Buharada doğmuş büyümüştür. Şeyh Geyikli Baba Sultan da fukarayi

Yeseviyedendir. Konya’da, bâzı aşiretler arasmda Geyiklü Baba dervişlerinin bulunduğuna

nazaran, bu taraflardan gelmiş bir Türkmen kabilesine mensub olması lâzim gelen. Geyikli

Baha’nın, Bursa’nın fethini müteakib Orhan Gazi ile münasebetlerine ait aşağıdaki fıkra da,

naklettiği menâkîbi işliyen motifler bakımından, dikkate şayandır. Bu kayıttan anladığımıza

göre; bu sıralarda İnegöl civarında ve Keşiş dağı yanında gelip yerleşen dervişler bir nicedir

ve bu dervişler tercihan kırlara ve köyler civarına yerleşmişlerdir. Bunlar, Baba İlyas

müridlerinden ve Seyyid Ebû Elvan tarikatindendirler. Az çok kendi âlemlerinde kendi

kuvvetlerinden emin, çekingen bir halde yaşamakta ve zamanın Padişahının harekâtını

uzaktan takib etmektedirler. Aşağıdaki kayıtta görüldüğü üzere Geyikli Babanın kendisile o

kadar görüşmek istiyen Sultan Orhan’a karşı istiğnası, günün birinde Bursa’ya çıkageldiği

zaman hediye olarak bir ağaç getirib dikmesi de manidardır. Kendisini mekânında ziyaret

eden Padişahın verdiği kıymetli eşyayı red ile dervişin “Şol karşuda duran tepecikden beri

yerceğiz dervişlerin avlusu olsun” seklinde arazi temlik edilmesini teklif etmesi ve Padişahın

gerek kendi nefsine ve gerek nesline bu dervişlerin makbul dualarını temin etmiş olmak

hususunda gösterdiği alâka da ayrıca kayda değer:

XII. Hikâyet-i Geyikli Baba Hazretleri: Rivayet olunur ki, çünki Sultan Orhan Gazi Bursaya

geldi.Bursada bir imaret yabdırüb dervişleri teftiş itmeğe başladı, inegöl yöresinde Keşişdağı

yanında bir nice dervişler gelüb karar itmişlerdi. Amma içlerinde bir derviş vardı, dağda

geyikcikler ile bile yürürdü. Turgut Alp ana gayet muhabbet itmişti, dâyim anınla musahebet

iderdi Turgut Alp ot vakit gayet pir olmuşdu - Sultan Orhan Gazinin dervişleri teftiş ittüğün

îşidüb âdem gönderüb ayıtdı: benim köylerim dayiresinde bir nice dervişler gelüb tavattun

itmişlerdir, içlerinde bir derviş vardır, geyikcikler ile musahabet ider, hiç bir hayvan undan

kaçmaz, hayli kimesnedir, deyü haber gönderdi. Sultan Orhan Gazi işidib kimin

müridlerindendir sorun diyüb yine kendüden istifsar itdiler. Andan dervis ayıtdı: Baba İlyas

muridlerindendir ve Seyyid Ebû Elvan tarikatindenim, dedi. Gelüb Sultan Orhan Gazi’ye

didiler, âdem gönderüb varın ol dervişi bunda getürün, didi. Varub dervişi da’vet itditer

gelmedi, ayıtdı: Zinhar Orhan dahi bunda gelüb beni günaha koymasın. Bu haberi Sultan

Orhan Gaziye didiler. Yine âdem gönderüb ayıtdı, bizim lıazretimiz ite didâr görüşmek gayet

muradımızdır, nîçün gelmezsiz, veya niçün bizi anda varmağa komazsız, didi. Derviş yine

cevab virdi ki dervişler gözcü olur dua iderüz, deyüb bunun üzerine bir kaç gün geçdi. Bir gün

ol derviş bir Kavak ağacın omzuna koyub getürüb Bursa hisarında Bey sarayı havlusının

kapusının iç yanında bu kavağı dikmeğe başladı. Tiz Sultan Orhan Gaziye haber verdilerkim ol

derviş bir kavak ağacı getürmüş dikeyordu. Sultan Orhan Gazi dahi sormadan derviş haber

virdikim bizim teberrükümüş oldukça budur. Amma dervişlerin, duası sana ve senün nesline

makbülüdr, deyüb hematiden dua idüb ve durmayub yine dönüp gitti. Ol kavak ağacının şimdi

eseri vardır, saray kopusunun iç yanındadır, gayet yoğun ve büyük ağaç olmuşdur,

Padişahımız al ağaca timar idüb daima kurucasın giderirler.

Sonra Sultan Orhan Gazi dahi ol dervişin mekânına varub bir vâfir eşya virmek mürad idüb

derviş ayıtdı: Ey Han bu mülk ve mâli hudâyi mütte’al ehline virir biz bunların ehli değiliz, yine

mâl sizlere lâyıkdır, didi. Sultan Orhan Gazi ibram idüb ayıtdı: Derviş elbetde sözü kabul eyle,

didi. Derviş ayıtdı, Padişahım senin sözün sınmasun sol turşuda duran depecikden beri

yerceğiz dervişlerin avlusu olsun, didi. Sultan Orhan Gazi kabul idüb dervişin yine hayır

duasın alub gitdi. Sonra ol derviş vefat ediycek Sultan Orhan Gazi üzerine türbe yapub yanına

bir tekye ve bir cami dahi yapdı. Şimdiki halde anda beş vakitde dua olunub ihya olunmuşdur.

Geyikli Baba zâviyesi dirler. (Neşrî, Yp. 50) (Âşık Pası Zadeye de bak, Sf. 46).

* * *

Askerî istilâlarla birlikte, ilerde tetkik edeceğimiz bir şekilde, bir çok aşiretlerin veya köylü ve

asker halkın kendiliğinden gelip yerleşmesi ile veyahut mecburî iskân ve sürgünlerle birlikte

gelen ve aynı cereyanın bir başka şekildeki ifadesi olarak derviş sıfatlı insanların az çok bir

teşkilâta tâbi akınları, hoş yerlere gelip yerleşmeleri ve orada bir nevi Türk ‘uzletgâh ve

manastırlarını (couvent ermitage) tesis ettikleri ve oralarını yavaş yavaş bir köy, bir kültür ve

tarikat merkezi halinde teşkilâtlandırdıkları görülmektedir. Bidayette Türk nüfusunun

mütemadiyen garbe doğru taşmasının o kadar tabiî bir tezahürü olan bu teşekküller, Anadolu

içinde bu taşıb yayılmanın bütün merhalelerini tespit etmeğe hizmet edecek vaziyette adım

adım ilerlemişlerdir. O kadar ki bu kolonizatör Türk dervişlerine ve onların köylerde tesis

ettikleri zaviyelere, Türk istilâsı ile birlikte ilerleyen bir şekilde, bütün Anadolu’da tesadüf

edilmektedir. Aynı muhacir akını garbe doğru taştıkça bu akının öncüleri olan dervişler ve

onların kurdukları ma’mureler (zaviyeler) garbe doğru ilerlemiş ve çoğalmıştır. Bu yayılış

hakkında oldukça tam bir fikir vermeğe yardım edecek birçok kayıtları ihtiva etmesi, tetkimiz

için iddia edebileceğimiz kıymetli noktalardan birini temin etmektedir. Türk tarihi için bu

kadar büyük ve ehemmiyetli bir meselenin halli için bundan böyle girişilecek mesâinin

kıymetli yardımcılarından biri gibi telâkki edebileceğimiz bu kayıtları ne şekilde anlamak

lâzım geleceğine ait burada verdiğimiz izahat ise, ancak bu «deneme» mahiyetindedir.[17]

* * *

Bu kayıtlara göre, bidayette ve asliyet halinde bu şekilde kendiliğinden bir kolonizasyon

hareketini temsil eden bu zaviyelerin müessisliği ve şeyhliği vazifesi, yavaş yavaş devlet

teşekkül ettikçe, bir me’muriyet şekline girmiş ve nihayet bu devlet müesseseleri de

soysuzlaşarak bir nevi tufeylîliğe (parasitisme) müncer olmuşlardır. O kadar ki, son

devirlerin dilenci dervişleri ve tenbelhane haline inkılâb etmiş tekke ve türbeleriyle

mevzuubahis ettiğimiz müesseseler arasında hiç bir münasebet kalmamıştır.

Bittabii Osmanlı İmparatorluğu teşekkül edeceği devirlerde Anadolu’ya doğru yapılmış

olduğunu, gördüğümüz bu derviş akını ve bu dervişlerin köylerde yerleşerek toprak işleri ve

din propagandası ile meşgul olmaları hareketi ve zamanın beylerinin bu gibi kolonizatör

dervişlere bir takım muafiyetler, haklar ve topraklar bahşetmek suretile onların kendi

memleketlerine yerleşmelerini temine çalışmaları, Anadolu istilâ ve iskânları kadar eskidir ve

bu istilâların şiddetiyle mütenasib bir şekilde kuvvet ve ehemmiyet kazanmakta

bulunmuştur. Bu itibarla, Osman oğulları beyliğinin kuvveti gün geçtikçe artmakta olduğu

sıralarda bu teşkilâtın Anadolu’da ancak öteden beri mevcut cereyanları temâdî ettirdiğini ve

belki ancak son siyasî hareketler dolayısiyle daha fazla bir hareket ve faaliyete meydan

vermiş olduğunu kaydedebiliriz. Nitekim; tetkikimizin kayıtlar kısmında görebileceğimiz, 24,

25, 26, 28, 29 ve 217 numaralı kayıtlara göre Anadolu’da tesadüf edilen zaviyelerin çoğunun

Osmanlılardan evvelki beyliklerin himaye ve nişanlariyle kurulmuş Ahî zaviyeleri olması

lâzım gelir. Bu Ahiler ve şeyhler, biraz sonra Osman oğulları zamanında olduğu gibi, bu

devirlerde mevcut hak ve imtiyazlarını âyende ve revendeye hizmet etmek mukabilinde

almışlardır [216, 73, 77, 78].[18] Hattâ bâzıları bu yerlerin kâfirin kovub gelüb oralarda

yerleşmişlerdir [82, 91].

Aynı şekilde, meselâ Ahî Mahmud Aydın taraflarında Isa Bey nişanıyla bir takım araziye

mülkiyet üzere tasarruf etmekte idi [96]. Bu gibi eski devirlerden müdevver olmak üzere

Saruhanda Ahi Aslan, Ahi Farkun, Ahi Şaban, Ahi Çarpık, Ahi Yahşi ve oğullarına Ahi Yunus,

Kandırmış şeyh, Âdil şeyh, Duruca Daha, Nusrat şeyh, Saru İsa, Saru şeyh, Kutlu Bey. Kızıl

Emeli zaviyeleri ile Menteşede Ahi Yusuf, Ahi Feke, Ahi Debbağ, Ahi Ummet, Ahi İsmail

zaviyelerinin mevcut bulunması da bu hususu teyît eder. Amasya’da ve Tokat’da da aynı

şekilde eski devirlerde tesis edilmiş olması muhtemel bulunan pek çok Ahi zaviyesi

mevcuttur [198, 199]. Nitekim meşhur seyyah İbn-i Bututa da Ahileri “Bilâd-ı Rum’da sakin

Türkmen akvamının her vilâyet ve belde ve karyesinde mevcut” olarak tasvir etmiştir.[19]

İlk Osmanlı Padişahları da, aynı ananeyi idâme ettirerek mevcut zaviye şeyhlerini muhafaza

ettikleri gibi; bir çoklarının yeniden yerleşip zaviye açmasına da yardım etmişlerdir. Osman

Beyin ve Orhan Gazinin şeyhlerle olan münasebetlerine dair bâzı tarihî kaynaklarda

gördüğümüz kayıtları yukarıda zikretmiştik. Burada, arazi tahriri defterlerinden çıkardığımız

diğer bâzı kayıtlara istinaden; bu hanedanın şeyh, Ahi ve saire gibi birer dinî teşkilâta

merbut kimselerle olan münasebetlerini takib edeceğiz: Meselâ kayıtlar kısmında bir çok

numunelerini çıkardığımız veçhile, 544 numaralı Bolu evkaf defteri ilk Osmanlı

Padişahlarının ve silâh arkadaşlarının vakıf ve mülklerini ihtiva etmektedir. Bunlar arasında

pek çok şeyh, Fa-kih ve Ahi mevcuttur. Bundan başka [224, 225] numaralı kayıtlar da gerek

Osman ve gerek Orhan Gazinin bu gibi şahsiyetlere verdiği mülklerden bahsetmektedir.

Nitekim [46] numaralı kayıt da, Ezine kasabasını Süleyman Paşanın Ahi Yunus’a vakf ve

kendisini her türlü tekâliften muaf kılmış olduğunu; şehrin sahibinin ise artık kendisine ait

olan bu şehrin varidatını gelene geçene hizmet edilmek üzere zaviyesine vakfetmiş

bulunduğunu göstermektedir. Aynı Süleyman. Paşa zamanında Geliboluda Hacı Izzeddin

isminde bir zat Hudâvendigârın başı sadakası olarak Ümid Viranını ve Kavak’daki bağı

yanında çiftliği ile Kavak Ahisine, Emir îlyas çiftliğini ise İshak Fakihe vakfetmiştir [192]. Bu

kayıtlarda mevzuubahs olan Kavak Ahisi, Kavak kasabasındaki Ahi manâsına alınacak

olursa, her köy ve kasabada bir Ahi reisi mevcut bulunduğu anlaşılmaktadır. Kayda göre

Kavak Ahisi vefat edince bu yerler diğer bir Ahiye verilmiştir.

Bu suretle, Osmanlı Padişahlarını Rumelindeki fütuhatları ve icrââtları esnasında da bir

takım Ahiler, Şeyhler ile münasebette görüyoruz. Aynı teşkilât, aynı akın Rumeline de geçmiş

ve kendisine mahsus usullerle oraları da Türkleştirmeğe, İslâmlaştırmağa ve imar etmeğe

çalışmağa koyulmuştur:

Meselâ, [195/4] numaralı kayıtlarda mevzuubahis Ahi Musa ailesine Gelibolu’da bahsedilen

imtiyazlar ve arazi bu hususta tetkika şayandır. Ellerinde bulunan ve 767 tarihinde tanzim

edilmiş olan vakıfname mucibince; bu ailenin mülkü evlâdlık vakıf olarak Ahi Musa’nın

evlâdına ve evlâdı inkıraz bulduktan sonra akrabalarından veya köylülerinden her kime Ahilik

icazeti verilmişse ona; şart konulmuştur. Bu şart, Ahiliği teşvik ve himaye eylemek üzere

konulmuş olduğu gibi Ahilik teşkilâtının ehemmiyetini de göstermektedir. Bundan başka

istilâyı müteakib birçok dervişler ve Ahi unvanını haiz kimselerle birlikte Kümeline geçen bu

şeyhin, ilk Osmanlı Padişahları nezdindeki itibarlı mevkii bu ailenin ele geçirdiği diğer

mülklerle de göze çarpmaktadır. Filhakika aynı Ahinin çiftliklerinden başka, Malkara

şehrinde bir bashane ile dükkânı ve değirmenlerinin mevcut bulunması bu keyfiyeti isbat

eder. Nitekim Ahi Musa evlâdından ve hattâ azadlı kullarından diğer bâzıları da, bu civarda

evlâdlık vakıf olarak bâzı çiftliklere sahib olmuşlardır. Aynı şekilde Gelibolu taraflarında bir

Kara Ahi köyü, diğer bir Ahi Zule (?) zaviyesi de mevcuttur.

Murad Hüdâvendigâr’ın Rumelinde ilk işgal mıntıkaları üzerinde bulunan Malkara

köylerinde, Yegân Reise bir köy bağışladığı ve bu köye oraya yerleşen Yegân Reis evlâdları

nâmına izafeten Yegân Reis köyü denildiği gibi Yegân Reisin bu köyde bulunan zaviyesi vakfı

oğlu Ahi İsa ve evlâdı elinde bulunmakdadır [195/1]. Aynı mıntıkada yine Murad I.

Zamanından beri Aydın Şeyhe vakfedilmiş bir yer bulunmaktadır [168]. Aynı şekilde Yıldırım

Bayezid’in de Dimetokada diğer bir Ahiye bir zaviye yapdırıb, ayrıca şehir içinde bina ettirdiği

bir bashanenin gelirini bu zaviyeye vakfetmiş olduğu görülmektedir [169]. Yenice Zağrada

Kılıç Baba zaviyesi [204]. Çirmende Musa Baba zaviyesi [197] hep bu devirlerde tesis edilmiş

zaviyelerdir. Ve yalnız Paşa livasında ekserisi bu suretle ilk zamanlarda tesis edilmiş

bulunan 67 zâviye mevcuttur.

Diğer taraftan, Kümeline ilk Osmanlı Padişahlarıyla birlikte geçen ve fütuhatı beraber yapan

bu dervişlere dair hakikaten şayan-ı dikkat bâzı malûmatı ihtiva eden kayıtlar da mevcuttur.

Bu hususta bir fikir edinmek için [172 - 173] numaralı kayıtlan gözden geçirmek kâfidir:

Dimetoka kazasında medfun Es-seyyid Ali nâmı diğer Kızıl Sultan (Kızıl Delü) diyar-ı Rumeli

şeref-i İslâm’la müşerref oldukta bile geçüb zikrolan köylere 804 tarihli bir mülknâme ile

mutasarrıf bulunmaktadır. Ve o tarihten beri Kızıl Delü oğullarının tasarruflarında olan Tatar

Viranı ve Tatarlık gibi mezralar zaviyelerine inen yolculara hizmet etmek mukabili evlâdlık

vakıf olarak kayıtlıdır. Ve şayan-ı dikkattir ki, vaktiyle, Tatarlar tarafından iskân edilmiş olan

bu viraneler bir derbend köyüdür. Ve babaları hissesine mutasarrıf olan Ahi ören ve

Bahsayiş, vakfın müessisi ve ataları adına izafeten Kızıl Delü Derbendi ismi verilen bu

derbendi kendileriyle birlikte olan dervişleriyle beraber hıfzetmektedirler ve bu derbend onlar

sayesinde 58 Müslüman ve 23 kâfir haneli bir köy haline gelmiştir. Demek oluyor ki, Allahın

dağında böyle asayişin ve yolculuğun temini için şenlendirilmesi lâzım gelen bir derbend

yerinde zaviyeyi tesis ve köy vücûde getirilmiş olan bu Bektâşî şeyhleri aynı zamanda

hizmetleri takdir edilen jandarmalar, dağ başlarında emniyeti temine kadir tabiatta

insanlardır. Ve, ilk zamanlarda Ancak bu gibi hizmetleri mukabilinde örfî tekâliften muaf

tutulmuşlar ve kendilerine dağ başında ancak bir harabenin mülkiyeti bahsedilmiştir.

Filhakika, bu devirlerde henüz yüzlerce köylerden haraç toplayan Bektaşi dergâhlarından

eser yoktur. Dağ başlarını, hâlî ve çorak toprakları işlemek için yerleşen, evlâdları çoğalınca

köyler tesis eden ve yerleştikleri toprakları yavaş yavaş bir kültür ve iktisat merkezi bir

ma’mure haline sokan bir takım muhacirler mevcuttur. Dağ başlarında yerleşen bu

muhacirlerin orada tutunup çoğalmaları da onların kuvvetini göstermektedir. Bunlar gözü pek

ve azimkâr Türk kolonları, bu memlekete yalnız bir fatih ve işgal ordusu olarak gelmeyen

Türklerin memleket ve toprak açılarıdırlar [Not. 11]. Yeni fethedilen bir hristiyan

memleketinde, bu şekilde gelip dağ başlarında yerleşecek, oraların imar ve emniyeti ile

meşgul olacak ve tesis ettikleri merkezlerle Türk dil ve dinini yaymağa başlayacak

misyonerlere ve gönüllü muhacirlere mâlik olmak ise; yeni kurulmakta alan Türk devletinin en

büyük kuvvetini temsil etmekte olduğu meydandadır, imparatorluğu kuran kuvvet işte

kendisinden bu kadar emin, kendiliğinden taşan ve atılgan bir istilâ kuvveti idi.

Bu dervişlerin geldikleri yerlerde fevkalâde imtiyazlarla karşılaştığını da zannetmek doğru

değildir. Bir asker gibi harb edebildiği halde yine bir köylü gibi çalışan bu dervişlerin çoğu bu

devirde henüz öşürden bile muaf değillerdi. Meselâ, [182] numaralı kayıtta görüleceği üzere,

Anadolu’dan gelip Şumnıya tâbi bir köyde yerleşen Hüseyin Dede ve yerine geçen beş oğlu, o

köyde bina edilmiş olan zaviyede gelene geçene hizmet mukabilinde cemi’ rüsumdan muaf

olmakla beraber, öşürlerini köy Sipahisine vermekte devam etmektedirler. Filhakika, bu

devirlerde gördüğümüz dervişler, henüz bizzat ziraatla meşgul olan ve bağ bahçe

yetiştirmekle zaviye ve değirmen inşa etmekte mahir olan işgüzar insanlardır. Vakitlerini âyîn

ve ibadetle geçirdiklerine, başkaları sırtından yaşadıklarına dair ortada henüz hiç bir delil

mevcut değildir[20].

Nitekim, bilâhare bir çok vakıflara sahib büyük bir dergâh halini alacak olan, Varnaya tâbi

Kaligra kalesi içinde bulunan Sarı Saltık Baba türbesi dervişleri de henüz bu sıralarda

işledikleri bağ, bahçe ile, ellerindeki sazlık, çayır ve çiftliklerinin mahsulünden bir kısmını

Sipahiye ve Padişaha verdikten sonra geriye kalanı zaviyede gelene ve geçene

yedirmektedirler. Bu suretle bu mezar da henüz büyük ve zengin bir tekke halinde değildir

[208/1].

Mevzuubahs Sarı Saltığa ait bildiklerimizi biraz hatırlamak, bu dervişlerin Kümelinin

işgalinde oynamış oldukları mühim rol hakkında bize bir fikir vermeğe de hizmet edecektir.

Filhakika; gerek Evliya Çelebi’de[21] ve gerek diğer Saltıknâmelerde[22] verilmiş malûmat,

efsanevî hikâye ve menâkıb mahiyetinde[23] olmakla beraber, çok manidardırlar. Bilhassa,

Dervişin eski bir Türk vatanı olan Dobruca ile diğer hristiyan memleketlerindeki faaliyeti,

Osmanlı istilâsı ile birlikte ve ondan evvel Balkanları işleyen din ve fikir propagandasının ve

bu propagandanın faal ajanları olan dervişlerin rolü hakkında bizi düşünmeğe sevk edecek

mahiyette görülmektedir.

* * *

c. Köylerde Zaviyeler Nasıl Kurulur

Umumiyetle bizim şehirlerde gördüğümüz türbe ve mezarlar, sahihlerinin ölümden sonraki

hayatlarının temini için, bir takım hayır işleri ve umumî hizmetlere tahsis edilen gelirlerle

vakıflandırılmışlardır. Bu suretle âyende ve revendenin yâni gelenin geçenin çeşmesinden su

içip hayır sahibi için dua ettiği türbeler olduğu gibi, vakit vakit fukaraya yiyecek ve giyecek

dağıtmak, yolcu ve misafirlere yiyecek ve yatacak yer temin etmek için vakıfları olan türbeler

de vardır [2, 135]. Bu hususta en müteammim olan usullerden birisi de, bırakılan vakıf para

ile türbeyi bekleyen kimselerin ölünün îstirahat-i ruhi için gece gündüz ibadete yahut Kur’an

okumağa memur edilmeleridir. Aynı şekilde müteammim olan diğer bir usul de, zamanın

zengin ve nüfuzlu şahsiyetlerinin yine kendi ruhlarının selâmeti hesablariyle, bâzı evliyaların

veyahut eshabtan bâzı kimselerin mezarlarını tamir ve ihya ile bu büyük ölülerin yardımını

kendi üzerine çekmek istemeleridir. Bu gibi mezarları ziyarete gelenlerin getireceği adaklar ve

sadakalarla zengin olmağı veya kolayca yaşamağı düşünerek bir evliya mezarı ihdas ve ihya

idüb kendisini türbedâr tayin ettirmek isteyen insanlar da bittabii mebzûlen mevcut

bulunmuştur.[24]

Fakat bizim burada tetkik edeceğimiz türbeler ve bazen o türbelerin etrafında teşekkül eden

zaviyeler, daha başka mahiyette ve daha manalı müesseselerdir ve çok defa zaviyede yatan

ölüler o zaviyenin tesisinde bir gaye değil ancak bir vesile ve timsal hizmetini görmektedirler.

Filhakika, bizim tetkik etmek istediğimiz zaviyeler, içtimaî ve dinî mühim cereyanların

doğurduğu mühim propaganda ve kültür müesseseleri, yeni açılan memleketlerde yerleşen

Türk muhacirlerinin yerleşme ve teşkilâtlanma merkezidirler. Mevzubahis zaviyelerin

müessisleri veyahut nâmına kuruldukları şeyhler ve dervişler de umumiyetle o köylerde

yerleşen muhacirlerin o mıntıkada öncüleri ve kafile şefleri veya büyük babalarıdırlar.

Bu hususta daha açık bir fikir vermek için tetkikimizin Defteri Hâkani kayıtları kısmında

bulunan bâzı zaviye tarihçelerini gözden geçirelim:

Meselâ, [142] numaralı kayda nazaran; a’n cemâatin dervişlerile diyâr-ı Horasandan gelmiş

olan şeyh Hacı İsmail, Lârende kazasında kendi ismini verdiği bir köyü kurmuştur ve bu

suretle şeyhin evlâdı ve akrabalarıyla teşekkül eden bu köy halkı, Yavuz Sultan Selim

zamanında yazılan bir defterde 95 yetişkin erkeği ihtiva etmektedir. Bu köyde oturan Şeyh

Hacı İsmail oğullarının yaylak ve mera işlerinde civarda oturan Türkmen aşiretleriyle olan

iştirakleri ve sair münasebetler, bu ailenin bu cemaatlerden ayrılmış ve toprağa yerleşmiş bir

cemaat olduğunu ve belki de bu memleketlere komşu cemaatlerle aynı zamanda gelmiş

olduklarını göstermektedir.

Diğer taraftan; bu aile gün geçtikçe bu köyde yerleşmekte ve çoğalmaktadır: Şeyh İsmail’in

oğlu Musa Paşa burada bir zaviye bina etmiş ve onun oğlu da ikinci bir zaviye yaptırmıştır.

Aynı cemaatten Yunus Emre nâmında bir zat, bir mezrayı Karaman oğlu İbrahim Beyden

satın almıştır ve elinde mülknâmesi vardır. Bundan başka, bu ailenin efradı ve dervişleri

avârızdan, resm-i ganemden ve resmî çiftten muaflardır. Ve öşürleri de bu zaviyede sarf

edilmektedir.

Görülüyor ki, Şeyh Hacı İsmail köyünü kuran derviş, bizim bildiğimiz dervişler gibi elinde asa,

belinde teber dolaşan cezbeli bir âşık değildir.[25] Belki de bir cemaat beği ve bir kabile

reisidir.[26] Her halde nüfuzlu bir şahsiyettir. Çünkü, bir çok imtiyazlarla buraya gelib

yerleşmiş olan bu Horasanlı muhacirlerin devlet hemen hiç bir işlerine karışmamaktadır. Bu

sıralarda onların zaviyelerine misafir olmuş olan seyyahların kendilerini hanedandan bir

kişinin, bir Derebeyinin konağına inmiş addedeceğinde şüphe yoktur. Bir köyde bir zaviye

inşasiyle öşrün oraya tahsisi de, bugün devlete ait olan umumî hizmet işlerinden birinin,

yâni yolun ve yolculuğun temini hizmetinin bu ailenin müstakil olarak ifasına terkedilmesi

şeklinde anlaşılabilir. Aynı şekilde, Ankara’da Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğünde

muhafaza edilmekte olan 537 numaralı Erzurum Evkaf defterinde, Kuzey nahiyesinde Kurdî

köyünde şu izahat mevcuttur:

XIII. Molla Mehmed Kurdî ulemâ-i izâmın mevdudı idi. Diyarı Acemden olub, Ak koyunlu

zamanında Ruma gelüb Kürdi nâm karye hâti iken ihya idüb, zira’at hıraset idüb, talebeye

talimi hasbî ve kut-ı lâyemuta vefa edecek nafakısı kendi kisbi imiş... (Kayıt, 159).

Boş bir köye gelip yerleşen ve orayı ihya eden Molla Mehmed’in Kurdî unvanını izah için

vilâyet muharriri şöyle bir hikâye naklediyor: Müşkül bir meseleyi Acem uleması

halledemeyib kendisine gönderdikleri zaman, o meseleyi, bu adam ulemanın kurdudur

şeklinde bir takdir uyandıracak tarzda, halletmiştir. Fakat, ilmi bu dereceyi buldoğu halde

gelib bir köyde ziraatle meşgul olan bu Türk âliminin Kurd’lukla olan münasebeti ayrıca

tetkike değer bir mesele teşkil edeceği meydandadır, içlerinde ehl-i ilm ve müderris olanları

da bulunan ve bu suretle bulundukları yerlerde neşir-i maarif eden, fakat daima ziraatle de

meşgul olan dervişlere, diğer kayıtlarda da tesadüf edilmektedir [143]. Aynı şekilde, akraba

ve taallûkatiyle gelib bir mınlakayı şenlendiren, köyler tesis eden, derbendleri bekliyen,

köprüler, cami ve değirmenler kuran ve ancak bu gibi hizmetleri mukabilinde kendilerine

şeyhlik rütbesi verilen ve muafiyetler bahşedilen sahib-i velayet ve keramet şahsiyetlere ait

daha birçok misaller zikretmek, bizim için, mümkündür. Meselâ [194] numaralı kayıtta

mevzuubahs olan mefhârü’l-ârifîn Yakub Halifenin akrabası ve taallûkatı, Trabzon’da Kortun

kazasında, elinde toprak olan 35 ve topraksız olarak 38 olmak üzere cem’an 73 hane halinde

o civarda beş köy tesis edecek şekilde dağılmış bulunmaktadır. Bu aile buradaki Yakub

Halife ve Süleyman Halife köprülerine; Yakub Halife ve Bakacak derbendlerine hizmet

ettikleri için öşür ve rüsumdan muaf addedilmektedir ve mahsulâtlarını hânedan-ı

mezkûreden her kim şeyh olursa âyende ve revendeye sarf etmektedir. Aynı şekilde [203]

numaralı kayıtta da, yol üzerinde olduğu halde otuz kırk yıldanberi harab olan bir yeri

aşiretlerden adam bulub şenlendirmek şartîle Sinan Beye kadîmlik ve Yurdluk olarak ve

oturub şenlik olmasına sebeb olsun maksadile vermişlerdir. Bu zât da orada bir cami ve tekke

bina edib yeni yerler açıb çiftlik haline sokuyor ve bu suretle mülkü haline giren bu toprağı

zaviyeye vakfediyor.

* * *

Bu ve buna benzer kayıtlar, birçok zaviyelerin nasıl tesis edilmiş olduklarını açıkça

göstermektedir.

Filhakika, bu dervişler buralara akvam ve akrabalariyle gelib yerleşmiş olan muhacirlerdir ve

böyle hâlî bir yerde bir zaviye bina etmek işi, oraların imân ve asayişinin temini için olduğu

kadar, ailenin imtiyazlı mevkiinin muhafazası için de tesisi lüzumlu umumi bir hizmet

müessesesi kurmak demek oluyor ve imâr ve iskân taahhüdünün îfâ edilmiş olmasının fiilî bir

alâmeti sayılıyor. [141] numaran kayıtta da, Akça Kurum demekle maruf bir zemin üzerinde

bir takım muafiyetlerle toprağı işleyen sâdât görülmektedir. Diğer bir köy de yine

şenlendirilmek şartiyle dervişlerin elindedir [202], Nitekim, Yatağan Abdal zaviyesinin

Bozdağ’da Karlı Oluk deresi ve Kaba Koz denmekle meşhur yerleri bu şeyhe verilmiş yurtluk

yerlerdir [98], Aynı şekilde Şarkî Karahisarda kadîmlîk yurdları üzerinde zaviyedâr olan bir

Abdalın taallûkatının, aynı zamanda fatih-i vilâyet olanların evlâdı da olmaları dolayısiyle ve

yol üzerinde bir yerde oturub gelene geçene hizmet ettikleri için, salb ve siyaset icab

etmedikçe hiç bir kimsenin müdâhade edemeyeceği bir istiklâl içinde, o mıntıkayı idare

ettikleri anlaşılmaktadır [158]. Bu zaviye sahihlerinin fatih-i vilâyet olanların evlâdı olarak

anılmaları da dikkate şayandır. Filhakika, diğer taraflarda da bir çal dervişlerin bizzat o

memleketlerin fethine iştirak etmiş Gazi askerler oldukları da malûmdur. Ekseriya bu gibi

hizmetler mukabili olarak kendilerine verilen boş topraklar üzerine âileleriyle birlikte

yerleşmektedirler. Bu surede birçok köylere isimlerini veren şeyhler mevcuttur.

Bu imâr ve iskân işinin vüs’ati hakkında bir fikir vermek için, ayrıca şu misalleri de

zikredebiliriz: Kümelinde, Yağmur oğlu Hasan Baba zaviyesi, Tanrı dağı kurbünde hâil ve

viran bir mezraa üzerine kurulmuş olmakla beraber, kendisine cezbettiği kalabalık ve

cıvarında bina edilen değirmen ile bahçe sayesinde, buraların mâmur olmasına ve gelene

gecene faydalı durak ve uğrak mahalli haline gelmesine sebeb olmuştur. Bu zaviyede 28

nefer derviş toplanmıştır [179]. Hasköy civarındaki Osman Baba zaviyesi de, Osman Babanın

tapaladığı boş yerler üzerinde kurulmuş olmakla beraber, bu şeyhin maiyeti defterde 69 kişi

olarak kayıtlıdır. Bu zaviyenin eşyası arasında 16 kazan, 37 tepsi, 16 Bakraç ve saire mevcut

olduğunu, merasim günlerinde pişen yemeğin ehemmiyeti hakkında bir fikir vermek için

zikretmek mümkündür. Filhakika, bu zaviyeye senede 356 kadar kurbanlık koyun gelmekte

olduğu yine kayıtlardan anlaşılmaktadır. Aynı şekilde zaviyelerle birlikte o zaviye civarında

toplanan kalabalığa bir misal olarak, Dimetoka civarında Elmalu mezreasmda yerleşmiş olan

Temurhan Şeyhe ait bir kaydı da zikredebiliriz. Bu zaviye civarında sahibi vakıf evlâdından

128 hane mevcuttur ve bunlar bilfiil

beratla bu vakfa tasarruf eden 24 haneden ve beratsız olarak tasarruf eden diğer 31 haneden

ayrıdırlar. Ayrıca bu vakfa hizmet ettiği için muaf addedilen 53 hane mevcuttur [171, 174].

Aynı şekilde, Eskihisarı Zagrade berveçh-i timar tasarruf edilen Mümin Baba zaviyesinin de

30 nefer dervişleri olduğu gibi [177], Şeyh Ömer Dede zaviyesinin dervişleri de şeyh-i

mezkûrun nesli olduğu ve bizzat kendileri çalısıb zaviyeyi işletmekte oldukları tasrih

edilmektedir [212].

* * *

d. Açılacak Toprak Arayan Muhacir Dervişler

Görülüyor ki; zaviyelerin pek çoğu boş toprak bulmak ve kendilerine yer ve yurt edinmek için

gelib yeni açılan Rum memleketlerine yerleşen muhacirler tarafından kurulmaktadır.

Filhakika, yeni açılan veya boş bulunan bu topraklar üzerinde zaviyelerin tesisi oralarını

şenlendirmek, imâr ve iskân etmek hususunda büyük bir rol oynamaktadır.

Boş toprak aramak, dağdan ve bayırdan toprak açmak, iskân edilemeyecek bir halde ıssız,

tenha ve vahşi bir tabiat ortasında, hırsız yatağı yerlerde yerleşmek gibi işlerin ise ancak

azimkar insanlar ve hayatiyeti yüksek bir millet tarafından yapılabileceği aşikârdır. Hattâ

biraz sonra göreceğimiz veçhile, zaviyelerin ekseriya devlet tarafından bilhassa seyahat ve

mübadele işleri için tehlikeli addedilen yerlerde tesisi teşvik edilmektedir ve bu bakımdan

dağlarda korkunç boğazlarda tesis edilen melcelere, jandarma karakollarına

benzemektedirler.

Bu hususta bir fikir edinmek için bâzı zaviye kayıtlarını gözden geçirmeğe devam edelim. Bu

suretle zaviyelerin dağdan, bayırdan yer açmak ve yeni köyler tesis etmek hususunda

oynadıkları rolü daha iyi anlıyacağız:

Saruhanda Nif nahiyesinde Kapu Kaya demekle maruf mevzii Hamza Baba nâm derviş dest-i

rencile açub ihya idüb, su getirüb bir zaviye bina idüb, bağ diküb Allah rızası için oradan gelip

geçene hizmeti dokunduğu sebeble; Sultan Bayezid tarafından öşürden effedilmiştir [89].

Kütahya köylerinden birinde Gene Abdal ismindeki derviş, bir zaviye bina ederek zaviye

civarında kâfir zamanından kalmış kör yerleri dervişleri muavenetiyle açıp ziraat etmiş

olduğundan; Kütahya kadısı, bu dervişlerin kâfiri körden yer açub, ziraat idüb zaviye bina

itdüklerini Padişaha bildirince, ellerine bâzı vergilerden muafiyet için hüküm verilmiş

bulunuyor [30]; aynı şekilde, Kütahyada Beşparmak isminde bir dağın altında Hüsam Dede

namında seccade nişin bir aziz kendi çapasiyle otuz beş dönüm kadar yer açub bir mikdar

yere bağlar dikmiş; oraya evler, ahırlar, hânkah ve mescit yapmış ve bu suretle meydana

çıkardığı mülklerinin gelirini gelene geçene, sarfedilmek üzere vakfetmiş. Sonra, oraya daha

bir çok dervişler gelüb sakin olmuşlar ve çalışub hasıl ildiklerinin öşrünü ve resm-i

zeminlerini sahib-i arza virmekle beraber, ayrıca oradan gelüb geçenlere de hizmet

idiyorlarmış [35]; Saruhanda Şeyhler köyündeki zaviyenin arz-ı beyzâsına Dede Bâli b. Şeyh

Toğrul arak-ı cebînîyle bağ ve bahçe idüb ziraat olunan arzın öşrü zaviyeye vakfedilmiş [l, 4].

Yine Saruhanda, Akkaya adlu dağ içinde Şucca’ Abdal ve arkadaşları müştereken

«suvârından bir pare yer tapulayub taş ve ağacın arıdub on akçe haraciyle yurd idinüb ihya

idicek» Fatih Sultan Mehmed tarafından kendilerine muâfiyetnâme verilmiş [84]. Aynı şekilde

Malatya’da bir zaviyenin vakfı olan toprak, mevâtdan ihya edilmişdir [628]. Bu dervişlerin

yalnız «mevat» dan, «kâfiri kör» den toprak açub taşını budadığnı arıdub bağ ve bağçe

yetiştirmekle kalmayub; gayet iyi cinslerde meyve ağaçları, limon, portakal ve gül bağçeleri

yetiştiren mahir bağcıvanlar, değirmen arğı ve binası inşa eden, kuyu kazub su çıkaran ve

araziyi sulamasını bilen muktedir mühendisler olduğu da anlaşılmaktadır. Zamanın teknik

vaziyeti düşünülecek olursa, münasebetli bir yerde bir değirmen bina etmek ve onu işletmek

gibi işler, büyük bir meharete ve tecrübeye mütevakıf addedilebilir. [100, 101, 102, 1]

numaralı kayıtlardaki zaviyelerin vakıfları içinde gül ve limon bağçesi, armutluk, zeytinlik ve

kestanelikler ve diğer meyve ağaçları zikredilmektedir. [214] numaralı kayıtta da Delü Baba

seccadesi üzerinde oturan Hacı Baba, zaviyesine iki değirmen ile mülk zeytin bağçesi ve

armutluk vakfedilmiştir ve şeyhin oğulları ziraatle meşgul olmaktadırlar.

[215] numaralı kayıtta ise; Tufan Dede nâmıyla meşhur şeyhin kendi bina ettiği zaviyesinde

gelene geçene sarf edilmek üzere vakfettiği mülkler arasında, değirmen, haraçlu bağçe ve

şâire yanında, meşhur bir cins armut yetiştiren «Koz deresindeki Abası armutluğu» da

bulunmaktadır. Hele değirmen yapub vakfetmek hemen hemen umumî bir usul sayılabilir:

Yamada Akyazılu Baba zaviyesinin dervişleri birçok değirmenler yapmışlar ve değirmenlerin

etrafında bağ ve bağçe yetiştirerek zaviyelerine vakfetmek için müsaade almışlardır. Fakat

vaktiyle aldıkları bu müsaadeler sayesinde resimden affedilen değirmenlerle öşrü alınmayan

bağ ve bahçeleri zamanla çok büyümüş olacak ki, muahhar bir fermanla «fakat sair

değirmenlerin resmin ve Batava nehrinin ve Varna etrafında olan bağlarının ve bağçelerinin

öşrün vermemek caiz değildir» denilmektedir.

Filhakika, bu zaviyede, zamanla dervişlerin sayısı muhtelif tarihlerde 5, 10, 19 olarak arttığı

gibi, iki göz değirmen de 4, 6 değirmen olmuştur [208].

Aynı şekilde, Nigeboluya tâbi Dervişler köyü de su şekilde teşekkül etmiştir: Koyun Baba

dervişlerinden Ali Kocu nâm dervişin zaviyesinin vaktiyle hiç bir evkafı ve varidatı yokmuş.

Bu zat öldükten sonra ahbapları toplanıp «kendi yetiştirdikleri» bağlardan ve bahçelerden

hasıl eylediklerini zaviyede gelene geçene sarf etmeğe başlamışlar. Bu mıntakada boş ve

defterden hariç bir mezrayı tapulayub, bedel-i öşr senede 200 akçe vermek üzere, Padişahtan

hüküm almışlar. Ondan sonra, bu mezrea içinde iki değirmen bina etmişler ve bu suretle

zaviyenin vakfı olan mezrea yavaş yavaş büyümeğe başlamış, hariçden kimsenin yazılısı

olmayan kâfirlerden de 14 nefer kadar kâfir toplanarak mezrea 45 hanelik bir köy haline

gelmiş ve zamanın Padişahı da bu köyü bütün hukuku ve rüsumu ile, nüfuz ve kudretini bu

suretle göstermiş olan zaviyeye vakfetmiş [181].

Çirmen nahiyesinde Timur Taş Bey Oğulu Hızır Baba’ya, verilen ve kendisi tarafından da

zaviyeye vakfedilen yerler üzerinde de az zamanda 22 hane derviş toplanmıştır. Bu dervişler

bizzat 35 mudluk tohum ekilen bir toprağı işlemektedirler ve 300 kadar armut ağacı

yetiştirmişlerdir [193].

* * *

Görülüyor ki, mevzuubahis ettiğimiz dervişler, zahit ve tufeyli bir zümre teşkil etmekten

ziyade; çalışmak ve toprağı açmak muhabbetiyle müteharrik bir sınıf kolon, kırlara doğru

taşmakta ve yayılmakta olan bir cemiyetin doğurduğu canlı ve müteşebbis bir tip yeni

insandır. Ve esasen, istifade etmekte oldukları ehemmiyetsiz bazı muafiyetler, bilhassa

bidayette taşıdıklarını gördüğümüz büyük hizmet ve fedakârlık duygularına karşı hakikaten

yerinde ve âdil bir mükâfat teşkil edecek şekilde verilmiş bulunmaktadır. Böylece boş ve

tenha yerleri ihya etmiş gözüken dervişlerin bile, birçok vergilerden muaf tutulmadığı, öşür

verdikleri ve örfî rüsum için de miriye maktu bir şey ödedikleri görülmektedir. Sıkı bir devlet

kontrolü de bu derviş isimli çiftçilerin bilâhare yaptıkları gibi mühim bir içişim devlet gelirini

ellerine geçiren bir mütegallibe ve istismarcı sınıf haline gelmesine mâni olmağa çalışmaktadır.

Şu halde bu dervişler tetkik ettiğimiz devirlerde, cemiyet içinde duyulan bir ihtiyacın ifadesi

olmanın verdiği bir hayatiyetle canlı kalarak binbir müşkülâta rağmen kendilerinden

yerleştikleri yerlerde toprağa yapışup tutunmakta ve oralarda muvaffakiyetle üremektedirler.

Esasen bu gibi zaviyelere daha ziyade «mevât» dan açılmış veya hâlî ve harabeden satun

alınmış olan ve bu itibarla hukukan kendilerini işleyecek olanların mülkü olabilir bir

vaziyette bulunan topraklar vakfedilebilmektedir.Å Bâzan öşür veren bir mülk toprak, zaviye

vakfı olduktan sonra da öşür vermekte devam ettiği gibi; vaktiyle sahibinin sefere eşmek

mecburiyetiyle elde ettiği bir yurtluk toprak da; zaviye vakfı olduktan sonra da yine sefere

eşkünci göndermek mecburiyetinde bulunmaktadır. Meselâ, [67, 71] numaralı kayıtlardaki

zaviye vakfı topraklar, öşür ve haraç vermekte devam etmektedir. [8, 9, 10, 71 ve 73]

numaralı kayıtlarda gördüğümüz veçhile, harbe giden veya yerlerine adam gönderen zaviye

şeyhlerinin bulunması, daha evvel Osman Gazi’nin ve Orhan’ın bir çok silâh arkadaşlarının

Ahi ve Derviş unvanı taşıyan muharib dervişler olduğunu yukarıda gördüğümüz için, bizi

hayrete düşürmemelidir. Nitekim; Ahilerden bahseden İbn-i Batuta da onların Anadolu’da

Türkmen akvamı arasında her köy ve kasabada mevcut olub eşkıyayı tenkil için büyük bir

kudret temsil ettiklerini söylemektedir. Şüphe yok ki, bugünkü bazı Faşist rejimlerdeki fırka

milisleri gibi, Ahilerin emri altındaki gençlik teşkilâtı da, silâh kullanmasını öğrenmiş oluyor ve

icâbında Ankara Ahilerinin yaptıkları gibi, idarî bir istiklâle kadar varan sağlam bir teşkilât

kabiliyetini gösterebiliyorlardı. Bundan sonra göreceğimiz veçhile; tenhâ ve ıssız yerlerde

adetâ bir emniyet karakolu ve bekçi vazifelerini gören zaviye şeyhlerinin bu hususî zaviyeleri

de ancak kendilerinin temsil ettikleri bu harb ve tenkil kuvveti ile izah edilebilir.

* * *

e. Derbend Bekleyen Dervişler ve Zaviyelerin Emniyet ve Menzil Vazifeleri

Zaviyelerin bir kısmının tesis ve muhafazasının sebebini, boş toprak bulub yerleşmek

ihtiyacında olan muhacirlerin nüfuzlu mümessilleri tarafından yeni açtıkları toprakların

geliri mukabili olarak, devlete ait umumî hizmetlerden bir kısmını kendi üzerlerine alarak

yolculara ve nakliyata yardım etmek suretiyle muafiyetlerini idâme ettirmek teşebbüsü gibi

telâkki edebiliriz. Filhakika, unutmamak lâzım gelir ki, hükümetin zaviye sahihleri gibi iç

kolonizasyon işlerinin faal ajanları vaziyetinde olan dervişlere karşı uzun zaman bir takım

imtiyazlı vaziyetler tanıması için, onların tesis ettikleri zaviyelerin, hakikaten mahallinde

açılmış olması ve müessir bir şekilde yolculara muavenette bulunabilmesiyle kaimdir. Aksi

takdirde ya [15] numaralı kayıtta görüleceği üzere, yol üzerinde vâki olmadığı için zaviye

olmağa salâhiyeti olamayacağından bahsedilerek; veyahut [12, 13, 14] numaralı kayıtlarda

olduğu gibi, şeyhlerinin «âyende ve revendeye hizmette kusuru» veya «bel’iyâtı» zahir

olduğundan bu zaviyeler ilga ve yahut sahihlerinin elinden alınub başkalarına verilmektedir.

Diğer taraftan, devlet için malûm birçok zaviyelik yerler boş ve harab olduğu zaman,

oralarını tekrar şenletmeğe ve zaviyeyi işletmeğe iltizam edenlere tekrar verilmektedir.

Nitekim, Kütahyada Şeyh Saltık zaviyesinin vaktiyle tımara verildiği için harab olmuş

bulunduğunu gören bir vilâyet muharriri, onu merkeze «tamir ider kimesne bulunur» diye

bildiriyor. Bu suretle bu zaviye şeyhliği talibi uhdesine havale edilmek üzere, adetâ askıdadır

[15]. Bu şekilde münhal olan diğer bir zaviye şeyhliği için ise; Kütahya kadısı Ahi Hızır’ın

münasib olduğunu bildirmektedir [16]. Aynı şekilde Kütahya’da harab bir halde bırakılmış

olan Şeyh Bahsayiş zaviyesinin «imaretine» Isa Fakih «iltizam gösterdüğü ecilden» kendisine

sadaka olunmuştur [18]. Aynı suretle Karaman’da öyüklü Viran denilen mezreayı derviş

Bahsayiş «tamir ve âyende ve revendeye hizmet eylemeğe iltizâm gösterdiği sebebden» Cem

Sultan işaretiyle mezkûr dervişe kaydolunmuştur. Daha sonraki bir tarihde de ayın zaviye

«gayet mahallinde bir zaviye olduğu ecilden» kaydiyle «mukarrer kılınmıştır» ve bu şeyhin

evlâdı bu vaziye civarında «kendi çiftçileriyle» ziraat idüb âyende ve revendeye hizmet ettikleri

mukabilinde rüsum ve avarız virmezler imiş» [36|. Kadı olanların kime dilerlerse verdikleri

diğer bir zaviye hakkında da; «Hacı Hızır, tamirine iltizam itmekle» eline berat verilmiş, o da

zaviyeyi, yeniden inşa ile gelene ve geçene hizmet etmeğe başlamış olduğu kaydını

görmekteyiz [37]. Bursa’da bir kaç defa yandıktan sonra yenisi yaptırılamayan bir zaviyenin;

«yol üzerinde ve âyende ve revende yatağı olduğu» ileri sürülerek bu defa asıl vakıf köy içinde

kurulduğunu görüyoruz. Sivas taraflarında yol üzerinde «memerrinâsta» «mahalli hatar» bir

takım viraneleri «şenledüb ve zaviye bünyâd idüb âyende ve revendeye hizmet itmeğe» bir

takım dervişler «iltizam» etmişlerdir [152]. Çorumlu livasında; «haric-ez-defter». «mahûf ve

tahaffuzu vâcib» bir yerde Mezîd Fakih bir mescit ve bir kârbansaray bina idüb şenlenmek içün

gelecek halka bir takım, muafiyetler bahsedilmesini temin etmiş bulunduğundan; bu şekilde

«konağı muhafaza için istimâlet» ile cem olanlarla teşkil edilen bu köyün malikâne hissesi

«zaviye» ye ait bulunmaktadır. Bu kayda nazaran; «zaviye» kelimesi gayet umumî bir mânâ

ifade etmekte ve bazan bir tekke, bir konak yeri, veyahut burada olduğu gibi, bir kârbansaray

bile zaviye addedilmektedir. Filhakika, [219] numaralı kayıttan da anlaşılacağı veçhile;

zaviye, yolcuların emniyetle inüb istirahat edebilecekleri, hattâ yiyecek bulabilecekleri bir

yerdir ve zaviyenin biraz büyüğü bir imaret addedilebilir. Bu kayıtda vilâyet muharriri,

Silifkenin, Kıbrıs fetholunandanberi gayetle geçit yeri olduğu sebebden, zaviye değil hattâ

imarete külli ihtiyacı varken zaviye vakfının medreseye verilmesini çok mânâsız buluyor ve

gelüb gidenlerin yatacak yer hususunda müzayaka çekmelerini münasib görmiyerek «her

karar-ı sabık taam çıkmak üzere» zaviyelik üzere tasarrufunu deftere geçiriyor. Nitekim Bursa

civarında da Sâmit Dede isminde bir derviş Bursa ile İnegöl arasında Aksu kenarında böyle

kârbansaraylı bir merkezi idare etmektedir.

Bu yeri kendisinden evvel Çiçek Dede şenletmiştir [88, 65]. Bu kayıtlar bize göstermektedir

ki, mevzuubahs ettiğimiz Dedeler ve Şeyhler yalnız ufak zaviyelerin değil, bu zaviyelerin daha

büyümüş şekillerinden başka bir şey olmayan tekkelerin ve kârbansaraylı konak yerlerinin

de başında bulunmaktadırlar.

Tekkeler ile konak yeri ve zaviye arasındaki bu vazife birliğini aşağıdaki kayıtlarda da

görmekteyiz: Nigeboluda Hezâr Gırad civarında Bâli Bey Oğlu Yahya Beyin tekkesi Tutrakan

gibi Kümelinde şekavet yeri olarak tanılan ve halk ağzında, son zamanlara kadar.

«Tutrakandan gelmiyorum» yâni o kadar kaba değilim, şeklinde dolaşan bir sözün

yaşamasına sebeb olan bir yerde, kurmuştur: «zikrolan mahal, ifratla mahûf ve harami

yatağı olmağın, ol yerde mezkûr tekkeyi bina eyleyüb ve haymanadan âyende ve revendenin

atlarına ot biçüb odun getürmek içün mezkûr kâfirleri cem eyleyüb teskin etdirmiş. Ol

vakitden berü zikrolunan mahal, mezkûr Bey sebebiyle müemmen olub müslümanlar bilâ

havf gelüb gider olmuşlar...» Bu suretle meydana gelen 162 haneli köy kaydının kullandığı

tâbir ile Padişah tarafından «Bâli Bey zaviyesine» vakfedilmiştir [183]. Aynı şekilde Bozokda

yalnız yol üzeri olmakla kalmayub aynı zamanda bir ılıcası bulunan köyde, gelüb gidenlerin

inmesine ve hizmet görmesine mahsus olarak yapılan bina «tekke misâli bir ev» olarak tavsif

edilmekledir.

Bu suretle kendiliğinden bir iskân ve kolonizasyon şekli olmaktan çıkarak hükümetin

mütemadi kontrolü altında çalışsan bir umûmî hizmet müessesesi şeklini aldıklarını ve zâviye

şeyhliklerinin resmî bir memuriyet haline girdiğini ve bu suretle memleketin nakl ve

mübadele işlerinin muntazam işlemesine yardım etmek sayesinde, refahın ve zenginliğin

artması için ne kadar büyük bir mevkii olduğunu büyük idare memurlarının çok iyi takdir

etmiş olduklarına diğer bir misal de Erzincan evkaf kanununda bulunmaktadır. Bu kanunun

muhtelif maddelerinde uzun süren harbler neticesinde harab olan bir memleketi

şenlendirmek, asayiş ve emniyetini temin ederek halkı celb edebilmek için düşünülen tedbirler

arasında; (madde, 3) eski zaviyelerin ihyâsı ve münasib mahallerde yenilerinin ihdası hususu,

vilâyet muharririne devlet merkezi tarafından sarih bir talimat şeklinde tafsilâtiyle emredilmiş

bulunmaktadır.[27] Bundan başka, zaviyelerin oynadığı rol hakkında bir fikir edinmek için

Sultan Süleyman tahrirlerine göre; bu sıralarda Anadolu vilâyetinde 623, Karaman’da 272,

Rum vilâyetinde 205, Diyarbakır’da 57, Zülkadiriye’de 14, Paşa livasında 67, Silistire

livasında 20, Çimen livasında 4 zaviye mevcut bulunduğunu hatırlatmak da lâzımdır.[28]

Bu zaviyelerin her birinin en lüzumlu ve tenha yerlerde mamur bir konak yeri hizmetini

gördüğünü, derece derece muhtelif büyüklükte olanlarının, imaretli ve kârbansaraylı

şekillerinin mevcut bulunduğunu da biliyoruz. Zaviye şeyhlerinin aynı zamanda gerek

zaviyenin ve gerek civarın emniyetinden de mes’ul bulunduğunu hatırlıyalım. Filhakika;

Osmanlı imparatorluğunda aylıkla asker ve memur kullanacak kadar para ekonomisi

münkeşif bir halde bulunmadığından, her vazife ve memuriyet toprak gelirinden bir kısmının

hasr ve tahsisi veya sadece bazı vergilerden muafiyet mukabili olarak iyfâ edilmektedir. Hu

vaziyette yolların ve memlketin emniyeti ile alâkadar olan devlet; çok defa bu emniyeti temin

edecek vaziyette olan kimselere, harb adamlarına veya cemaat reislerine bir köyün timarını

veya bir derbend yerinin bac resmini vermektedir; veyahut o hizmet mukabilinde cemaati ile

beraber o civarda yaşayıp her türlü vergi vermekten affedilmiş olmasını kabul etmektedir.

Fakat bu kabil kimseler, bu gibi muafiyetler mukabilinde, o yerin emniyetinden mesuldür. O

civarda bir hırsızlık veya katil vakası vuku bulursa onlar tazmin etmekle mükelleftirler.

Suret-i umumiyede derbend teşkilâtına hâs olan bu nizamlar zaviyelerin bir çoğunda carîdir.

[156, 155, 156, 120].

Dağ başlarında [83, 65] ve isimlerinin ifade edeceği veçhile meselâ, Yalnız Kuyu demekle

maruf viranelerde [136], Ahi Çukurunda [119], «begayet gereklü» yerlerde tesis edilen

zaviyelerin, yukandanberi gösterdiğimiz veçhile kırlarda emniyet ve konak hizmetleri olduğu

gibi; [3] numaralı kayıtta görüleceği üzere, açıkça «ıssuz ve korkuluk» yerleri görüb gözetmek

içün bir tekke kurub oralara yerleşen ve sefer olduğu zaman asker gönderen yerler gibi

zaviyeler de pek çoktur. Filhakika, o zamanın münakale tekniğinin çok geri vaziyetine

rağmen, ancak bu sayededir ki ticaret re ziyaret maksatlariyle seyahat büyük mikyasla

kolaylaşmış, teminat altına alınmış bulunmaktadır. Çünkü, yol boyları ve menziller hesablı

bir şekilde yerleşdirilen köyler, zaviyeler ve kârbansaraylar tarafından itinâ ile muhafaza

edilmektedir. Ve şayanı dikkattir ki, bugün ancak devletin salâhiyetdar dairelerinin bir plân

dahilinde tasavvur idüb meydana getireceği bu neviden etraflı düşünülmüş ve ilerisi

görülerek tahakkuk ettirilmiş eserler, o zamanlar daha ziyade hususî teşebbüslerle ve pek

çok defa kendiliğinden meydana gelmekte bulunmuştur. Devletin bu hususta takib ettiği

hattı hareket ise, bu gibi teşebbüslerin teşvik edilmiş olması için zarurî olan müsaadeleri,

muafiyetleri ve hattâ idarî-mâlî muhtariyetleri bahşetmekten çekinmeyerek, her mahallin

ihtiyaçlarını o mahalde bulunub hissedenlerin rey ve teşebbüsleriyle becerebilmesi için adem-i

merkeziyetçi ve mümkün olduğu kadar her tesise kendi mahiyetine uygun bir şekilde inkişaf

edebilmesi için müdahalelerini az hissettirir bir tavır ihtiyar etmiş olmasıdır, işte tetkik

ettiğimiz zaviyeler de, umumiyetle vakıf müesseselerine bahsedilmiş olan bu idarî - mâlî

muhtariyetten istifade etmektedirler ve zamanına göre yolların emniyetini en kolay, en

müessir ve en ucuz bir şekilde temini için bulunmuş en iyi çareyi temsil etmektedirler.

* * *

f. Zaviyelerin İdaresi ve İşleyiş Tarzı

Bu zaviye şeyhliklerinin ekserisi, vaktiyle o zaviyeleri tesis etmiş olanların evlâdları elinde ve

evlâdlık vakıf[29]olarak bulunmakla beraber; zamanla evlât münkariz olunca veya şeyhlerin

bazı yolsuzlukları görülünce, yerine devlet tarafından başkalarının tayin edildiği [17, 29, 34]

ve bu suretle vakfın evlâtlık vakıf halinden çıkarak bir âmme vakfı haline girdiği

görülmektedir [22]. Diğer tarafdan bu zaviyelerden bir kısmının doğrudan doğruya devlet

tarafından açılmış olması da mümkün olduğu gibi, bazı vâkıflar şart olarak «hâkimü’l-vakt,

her kim bu makamın hizmetine elyak ise anı şeyh nasb ider» kaydını koymuş

bulunmaktadırlar [215]. Filhakika, diğer vakıflar gibi, zaviyeler de vâkıfların tayin edeceği

şartlar dahilinde idare edilmektedirler, onların da bâzan mütevellileri ve nazırları vardır [65,

83]. Fakat topraklar, daha ziyade, vaktiyle yurtluk olarak verilmiş olub ailenin müşterek malı

vaziyetindedir. Bu vaziyette, bittabii bazan şart-ı vâkıf iyice tasrih edilmediği için, evlâtlık

vakıf halinde idare edilen zaviyelerde meşihat «bervech-i iştirâk» tasarruf edilmektedir [217].

Fakat çok defa, bir zaviyenin idaresine seksen kişi karışmasın diye, «iştirak merfu olmağın»

ibaresiyle berât hak sahiblerinden yalnız birine verilmektedir [38]. Filhakika, yukarıda pek

çok misallerini gördüğümüz veçhile, bu zaviye müessislerinin evlât ve akrabaları pek

kalabalıktır. Nitekim, herkesin hissesine sahib olmak istemesi üzerine büyük ihtilâflar

çıkmış plan, Kengırıda Kozlu Dede boynundaki, iki zaviyenin sahihleri (Şeyh Sami evlâdı) 50

kişi idi. Bu sebeble hükümet, hisse usulünü tamamen kaldırıp bu zaviyelere tarikatleri üzere

kim şeyh ve seccade nişin olur ise yalnız onların nazır olmasını emretmiştir [145]. Bu

zaviyeler bazan aynı tarikate mensub diğer daha eski zaviyelerin bir şubesi mahiyetinde

bulunduğundan, yeni zaviyenin şeyhleri ana zaviyedeki dervişlerin aslâhı olarak

seçilmektedir [167].

* * *

Bazı zaviye müessislerinin [63, 74, 32, 81] numaralı kayıtlarda gördüğümüz Kız Bacı, Ahi

Ana, Sakan Hatun, Hacı Fatma zaviyeleri gibi bazı zaviye şeyhlerinin de aynı suretle kadınlar

olması nazarı dikkati celp etmektedir. Bu hususta bir misal olarak [43 mükerrer] numaralı

kaydı zikretmek isteriz: şöyle ki, Kütahya evkafı içinde Od Yakan Baba nâmındaki dervişin

bir köyde bina ettiği tekke, civardan gelen adaklar ve kurbanlarla az zamanda inkişaf bulup

dinî mühim bir merkez haline girmiştir ve bu inkişafta bu zaviyeyi idare etmiş olan Hacı Bacı

nâm sâliha ve mütedeyyine ehl-i velayet hâtunun ve kendisinden sonra yerine geçen Hundi

Hacı nâm hâtûnun ve ondan sonra zikrolan ocağı ihya etmiş olan Sume Bacı nâm bir aziz ve

satiha ve bakire hâtûnun büyük hizmetleri olmuştur. Ve hattâ bu sonuncu Bacı, kendi

zamanında tekkeye maylettiği çiftliklerle, bağ, bahçe, değirmen ve sairenin, kendi ölümünden

sonra akrabasından kimsenin müdahale etmemesi için, kendi parasiyle temin edilmeyip

hayrât-ı müslimînden toplanan para ile satın alınmış olduğunu herkesin önünde ikrar ve

zabta geçirmiştir. Filhakika, bu asırlarda Anadolu’da kadın tekke şeyhleri görmek bizi

hayrete düşürmemelidir. Yukarıda zikrettiğimiz gibi, Aşık Paşa Zade bu kadın dervişlerden

«bâciyânı Rûm» nâmı altında bahsetmektedir ve Hacı Bektaş’ın Rum Ahileri, Rum Abdalları

ve Rum Gazileri gibi grublar içinden Bâciyan-ı Rûmi ihtiyar edip, kadıncık ana (Fatma)

isminde bir kadına, bütün kerametini göstermesi ve tarikatı ona ısmarlaması bu bakımdan

manidardır:

XIV. Ve hem bu Rumda dört, taife vardır kim misafirler içinde anılar. Biri «Gazi-yan-ı Rûm» biri

«Ahiyan-ı Rûm» ve biri «Abdâlân-ı Rûm» ve biri «Bâciyân-ı Rûm».

İmdi Hacı Bektaş Sultan bunların içinden Bâciyan-ı Rûm-ı ihtiyar itti kim o «Hâtûn Ana» dır, anı

kız idindi, keşf ve kerametini ana gösterdi, teslim itdi, kendi Allah rahmetine vardı.

Suâl: Bu Hacı Bektaş hazretlerinin bunca müridi ve muhibbi vardır, bunların biatleri ve

silsileleri nerede olur?

Cevab: Hacı Belktaş, Hâtûn Anaya ısmarladı, nesi varsa. Kendi bir meczub budala azizdi,

şeyhlikden ve müridlikden fariğ idi. Abdal Musa dirlerdi bir derviş vardı. Hâtûn Ananın

muhibbi idi ol zamanda şeyhlik ve müridlik iken zahir değildi, silsileden dahi fariğlerdi. Hâtûn

Ana ol azizin üzerine mezar itdi. Geldi bu Abdal Musa bunun üzerinde bir nice gün sakin oldu.»

(Âşık Paşa Zade tarihi sf. 205).

* * *

Bir çoğu aynı zamanda tekke misillû, müşterek bir âyîn ve ibadet yeri de olan zaviyelerin,

gerek mutad olan vakitlerde yolculara temin ettikleri yatak ve yiyecek ve gerekse müşterek

büyük merasim günlerinde hazırladıkları yiyecek hakkında bir fikir edinmek için onlardan

bazılarının sahib oldukları eşyanın gözden geçirilmesinin faydalı olacağını zannediyoruz.

Şayanı memnuniyettir ki, tetkik ettiğimiz defterlerdeki zaviye kayıtları çok defa bu gibi

malûmatı da ihtiva etmektedir. Fakat, bu hususta bu defterlerde ne buldu isek almış

olmakla beraber bir zaviyenin iç hayatını ve dinî vazifelerini tetkik için başka menbalardan

ayrıca istifade etmeğe de lüzum vardır. Bu hususlar ayrica yapılacak işlerdir. Biz burada

yalnız su kadarını hatırlatmakla iktifa edelim: Umumiyetle büyük bir çiftlik, bir ziraî merkez

ve malikâne manzarasını arzeden zaviyelerde her türlü ziraî işler, bahçıvanlık, meyvacılık,

fırıncılık, değirmencilik yapılmaktadır ve bilhassa hayvan yetiştirilmektedir. Bu hususta bir

misal vermek için Aydın taraflarında Umur Paşa türbesi evkafının bu şekilde büyük bir ziraî

işletme halinde bulunduğunu hatırlatalım [105]. Filhakika bu vakıf çiftlikte 32 baş su sığırı,

70 baş kara sığır mevcut olduğu gibi; vakfın diğer bir çiftliğinde de 73 kara sığır mevcuttur.

Bundan başka, bu çiftliklerin ayrıca, yoncalıkları, koruları, yaylak ve kışlakları, ortakçıları ve

ihtimal «ortakçı kulları» mevcuttur.[30] Fakat, böyle büyük bir işletme mahiyetinde olan bir

vakfın zamanla maruz kalacağı buhranlar ve ziyalar da bu kayıtlarda görülmektedir.

Çünkü, bir çok vakıflarda vaktiyle kaydedilmiş bulunan, sağmal ineklerle diğer çift

hayvanları ve kullar, böyle bir çiftlik manzarasını arz eden bir vakıfta uzun zaman idare

edilememektedir. Kullar zamanla hürler arasına karışıyor, zaviyede nüfuz ve mevki

kazanıyor; hattâ bir kısmı derviş ve şeyh oluyorlar. Hayvanlar bakımsızlık yüzünden ölüyor ve

kayboluyorlar, idaresizlik ve sû-i istimal de kendisini hissettiriyor. Bu itibarla, en sağlam ve

devamlı zaviyeler, diğerleri kadar zengin olmamakla beraber, bizzat sahihleri tarafından

işlenen ve aile vakfı olarak verilmiş olan zaviyelerdir. Kulların çalıştırıldığı bir çiftlik şeklinde

idare edilen bir zaviye misalini Bursa livasında Karış dağında Şeyh Akbıyığın tesis ettiği

zaviyede görmekteyiz. [220] Bununla beraber; ekseri zaviyelerin, çift hayvanları, kovan, inek

ve saire ile birlikte bir kaç beyaz veya arab kula sahib olduklarını da bu zaviyelerin eşya

listelerinden anlamaktayız [76, 190]. Müessir bir din propagandası merkezleri olan birçok

zaviyelerin bilhassa Rumelinde bazı mürîdlerini de müslüman olmuş kullar ve hristiyan

reaya arasından temin etmiş oldukları nazarı dikkati celb etmektedir. Birçok dervişlerin

Abdullah Oğlu olarak kayıtlı bulunmaları bazı mütevellilerin kul ve kuloğlu olmaları bu

hususu işaret etmektedir. Eski hıristiyanlardan yapılmış dervişlerin daha mutaassıb ve

hararetli bir din propagandası vasıtası olacakları da aşikâr olduğu gibi; uzun seneler,

zaviyede oturan hristiyan hizmetkârların, coşkun ve esrarlı dînî âyinlerin tesiri alımda

müslümanlığı kabul etmemelerine de esasen imkân yoktur.[31] Hıristiyan memleketlerinde

çalışan Türk misyoner dervişlerinin bu neviden faaliyetleri, hristiyan iken sonradan müslüman

olmuş dervişlerin bazı tarikat/erin âyin ve erkânı üzerinde yapacakları tesirler de ayraca

tetkik edilecek mevzulardır. Aynı şekilde, bu, tarikatlerin içtimaî hayat idealleri ve muhtelif

içtimaî meseleleri telâkki tarzları da ayrıca tetkike değerse de, bu hususlar maalesef bizim

için malûm değildir. Yalnız, birçok dervişlerin komünist bir hayat yaşamak için bir araya

toplandıkları ve beraber çalışıp beraber yemenin ve böyle müşterek bir hayat sürmenin

zevklerini tercih ettiklerini kabul edebiliriz. Bundan başka, son zamanlarda Rumelinde bazı

dervişlerin beraber çalışıb elde ettikleri mahsullerini iki gözlü anbarlarma taksim ederek bir

gözün muhtevasını kendilerine ve diğer gözdeki mahsullerini yolcuların fukaralarına tahsis

etmek üzere kullandıkları nakledilmektedir. Bu hareket tarzları, onların hayır ve benî nevine

hizmet gayesine kendilerini hasretmiş olduklarını istidlal ettirebilirler. Her halde muhakkak

olan bir şey varsa, o da bir içtimaî yardım müessesesi olduğu kadar, bu tekkelerin, aynı

zamanda bir imar ve iskân, vasıtası bulunması ve emniyet ve münakalâtın temini ve dinî

propaganda bakımından birinci derecede ehemmiyetli tesisler olmasıdır.[32]

dipnotlar

[1] Gibbons’un Türkçeye Prof. Ragıb Hulusi Özdem taralından Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu (Türkiyat

Enstitüsü neşriyatından) nâmı altında çevrilmiş olan kitabının bazı fasıllarının ismini gözden geçirmek bu

hususta kâfi bir fikir verecek mahiyettedir: Birinci mebhas: Osman, tarihde yeni bir ırk zuhur ediyor (s. 1-38).

İkinci mebhas: Orhan, yeni bir millet teşekkül ediyor ve garb alemiyle temasa geliyor (s. 39-91).

[2] Leş origines de l’Empire Ottoman (Paris 935) nâmındaki eser, Profesörün Sorbon Üniversitesinde Türk

Etüdleri Merkezi’nde verdiği konferansların bir araya getirilmesi suretiyle vücude gelmiştir.

Aynı müellifin 1933 senesi Varşova’da toplanmış olan beynelmilel tarihi ilimler kongresi’nde yaptığı bir

komünikasyonun mevzu’unu teşkil eden Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri Hakkında Bazı

Mülâlıazalar ismindeki etüdü de Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası’nın birinci cildinde neşredilmiş

bulunmaktadır, (sf. 165-313). Bu meseleye dair, yine aynı müellifin, Hayat Mecmuasında (sayı 11 ve 12. 1924)

çıkan tenkidi makalelerine bakınız.

[3] Zikredilen eser, p. 38-41.

[4] Zikredilen eser, p, 39, 58-59, 118, 120.

[5] İsmi geçen eser, p. 17.

[6] Bu hususta Glese’nin tercümesi Türkiyat Mecmuasının I. cildinde (st. 151-171) neşredilen makalesi ile, bu

makale hakkında Fuat Köprülü’nün Hayat Mecmuası’nda yazdıklarına (sayı 11 ve 12, 1922) bakınız. F. V.

Hasluck’un Prof. Rağıp Hulusi tarafından Bektaşîlik tetkikleri nâmı altında tercüme edilen (1928) makalelerine

de bakiniz (st. 83).

[7] Zikredilen eser. p. 109-111.

[8] Prof. Fuat Köprülü, Osmanlı heyeti içtimaiyesinin bünyesindeki hususiyetlerle o zamanlar mevcut sosyal

fikir propagandalarının nasırı dikkati celbedecek mahiyette olduğunu göstermek için, Avrupa’da rönesansın

öncülerinden biri gibi telâkki edilen fakat hayatının bir kısmını Türkler arasında ve Osmanlı sarayında geçirmiş

olan Pleton isminde bir zatın memleketinde ortaya attığı sosyal reform fikirlerinin teşekkülünde İslâm âleminde

o zamanlar mevcut dinî ve sosyal cereyanlardan ve Türk cemiyetinin sosyal bünyesini taklit arzusundan

mülhem olup olmadığının tetkike değer bir mevzu olduğunu kaydediyor (p. 112).

Tarihçilerin daima kaydettiği üzere, Osmanlı idaresinin yabancıları cezbeden «âdilâne» hareketinin

mevcudiyetine de istinad ederek bu fikrin doğru olduğunu kabul edebiliriz.

[9] Bu etüdümüz ve bunu takip edecek olanlar, Osmanlı İmparatorluğunda, Kuruluş Devrinin Toprak Meseleleri

ismini taşıyacak olan eserimizin medhali mahiyetindedir ve zaviyetlerle dervişlerden sadece toprak meselelerinin

şu veya bu şekil almasında mühim bir âmil olmuş olan bir iskân ve kolonizasyon metodu münasebetiyle

bahsetmektedir. Okuyucularımızdan makalemizi bu husustan göz önünde bulundurarak mütalâa etmelerini

bilhassa rica ederiz.

* İktisat Fakülteleri Mecmuası’nın III. cildinden başlayarak Osmanlı İmparatorluğunda, Bir İskân ve

Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler başlığı altında neşredilecek olan yazılar.

[10] Prof. Fuat Köprülü, İnfluence du Chamanisme Turco - Mongol sur les ordres mysttiques musulmans

Memoires de l’tnstitut de Turcologle de l’universite d’İstanbul, 1929.

[11] Bizim burada tedkik ettiğimiz dervişlerle XVI. asır eski Osmanlı şâirlerinin tasvir ettiği şekilde, çıplak

gezen, esrar yiyen, kaşlarını, saç ve sakallarını tıraş eden, vücutlarında yanık yerleri ve dövme Zülfikar

resimleri ve ellerinde musikî âletleriyle dolaşan serseri dervişler arasında büyük bir fark mevcud bulunması

lâzım gelir. Prof. Fuad Köprülü, Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi’nde yazdığı abdal maddesinde; XVI. asırdan

beri Türkiye’de yaşayan abdal lâkaplı şeyhler ile abdallar yahud ışıklar ismi verilen derviş zümreleri hakkında

izahat verirken, onları bir takım gezginci derviş zümreleri gibi tasvir etmiştir. Bu İzahata göre onlar âyin ve

erkân İtibariyle olduğu gibi akideleri bakımından da müfrit Şii ve Alevi heterodoze bir zümre idi (sf. 36). Diğer

serseri derviş zümreleri gibi evlenmeyerek bekâr kalırlar ve şehir ve kasabalardan ziyade köylerde kendilerine

mahsus zaviyelerde yaşarlardı. Bunların arasında bilhassa daha fazla Kalenderiye tarikatından müteessir

olanların dünya alâkalarından tamamen uzak olmak, geleceği düşünmemek, tecerrüd, fakr, dilenme ve

melâmet başlıca şiarlarıdır. Bununla beraber, bütün Rum abdallarının her zaman ve her yerde dilencilerden,

serseri ve çingene dervişlerden ibaret olduğunu farz etmek doğru değildir. Esasen, Prof. Fuad Köprülü de bütün

abdalların ayni seklide yaşamadığını ve bazı abdal zümrelerinin, mucerred kalmak prensibinden ayrılarak, sair

Kızılbaş zümreleri kabilinden bir secte halinde Türkiye’nin muhtelif sahalarında köyler kurup yerleşmiş

olmaları ihtimalini kaydediyor. Aynı suretle Profesör, İran Türk aşiretleri ve Hazer ötesindeki Türkmenler

arasında abdal adını taşıyan Türk oymaklarına tesadüf edilmesini ve Eftalit’lerin daha asırlarca evvel abdal

adını taşımış olmalarını da tedkike şayan görerek hatırlatmıştır. Bu vaziyette, abdal sözünün bir tasavvuf

ıstılahı olmadan evvel bir aşiret veya zümre ismi halinde bulunup bulunmadığı ve bu nam altındaki bütün

dervişlerin bidayette Orta Asya’dan gelmiş abdal aşiretlerinin mümessili birer aşiret evliyası olup olmadığı

meselesi tedkike muhtaç gözükmektedir. Serseri derviş zümrelerinin döküntülerinin toprağa yerleşerek köyler

vücude getirecek yerde, köyler vücuda ektirecek şekilde toprağa yerleşmekte olan göçebe aşiretlerin bir takım,

derviş zümreleri meydana getirmeleri daha fazla muhtemeldir. Esasen Prof. Fuad Köprülü de, bu abdalların

kendilerini Horasan’dan gelmiş göstermelerini, eski Oğuz rivayetlerinin aralarında hâlâ yaşamasını, bunların

etnik menşe’lerinin yâni Türklüklerinin tesbiti bakımından çok mühim addetmekte (sh. 39) ve abdalları

Türklüklerinden en ufak bir şüphe bile caiz olmayan ve eski Türk şamanizminin izlerini hâlâ saklıyan Anadolu

Alevi Türklerinden ayırmağa imkân görmemektedir. Şu halde, abdalların dilencilerden ve çingenelerden ibaret

olacağına tıpkı bu Alevî Türkler gibi, kısmen göçebe olmakla beraber, kısmen de eski zamanlardan beri toprağa

bağlanmış ve ekincilik hayatına geçmiş Türk oymaklarından çıkmış olmaları lâzım gelmez mi? (26 numaralı

nata da bakınız)

[12] Bu nevi rüya hikâyelerinin tarihî bir hakikat gibi telâkki edilemeyeceği ve Prof. Puad Köprülü’nün

tedkiklerinin gösterdiği gibi, onların Reşidüddin’de ve Paris nüshası bir Anonim Selçukname’de daha evvel

kaydedilmiş bulunan eski Bir Oğuz efsanesinin yeniden canlandırılmış bir şeklinden ibaret olduğu muhakkak

ise de; biz yine, ilk Osmanlı menbalarmın buna benzer hikâyeler ile derviş menakıbını süslemek için kullandığı

motifleri hatırlatmanın, hiç olmazsa bu tarihçilerimizin yazdıkları zamanlarda, kuruluş devrine aid kanaatlerin

mahiyetini anlatmak bakımından faydalı olabileceğine inanıyoruz. Bu sebeble burada, bu nevi derviş

menakıbını, bu menakıbın teşekkül ettiği zamanın psikolojik halini ve onun arkasından tarihi hakikatin

kendisini bulabilmek gayesiyle tahlil ediyor ve bu arada mevzuubahis hikayelerde umumiyetle dervişlere

atfedilen nüfuz, çokluk ve toprakla alâkadarlık vasıflarını hakikatin yakın bir ifadesi olarak alıyor ve onlarla

umumi nüfus ve arazi tahriri defterlerindeki kayıtları yekdiğerlerini tamamlar vaziyette görüyoruz.

Evliya menâkıbının, birçok dervişleri ziraatle meşgul ve toprak işleriyle ilgili gösterdiği gibi, Osman Bey’i de gece

ve gündüz çift sürmekle meşgul olarak tasvir etmesi mânâlıdır. Bu hususta İstanbul şehri İnkılab Müze ve

Kütüphanesinde M. Cevdet yazmaları arasında (Küçtik boy) 5 numarada kayıtlı bulunan Velâyetnâme-i Hacı

Bektaş-ı Veli sf. 157’ye bakınız. Aynı suretle halk ağzında dolasan ve bektaşi dervişini elinde çapa tasavvur eden

şu söz de manalıdır: “Bektaşinin çapası, mevlevinin çivisi...”

[13] Yukarıda ismi geçen Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi’ndeki Kumral Abdal maddesine bakınız (sf. 58).

[14] Osmanlı İmparatorluğunun kuruluş devirlerinde dinî tarikat ve teşkilatın oynamış olduğu rollere mümasil

tesirleri, son zamanların tarihi vak’alarında da müşahede etmek mümkündür. Hasluck, Turkçe’ye Bay Ragıb

Hulusi taralından Bektaşilik Tedkikleri namı altında tercüme edilen (1928) etüdlerinde bu hususda dikkate

şâyân misaller vermektedir: Yanyalı Ali Paşa (vefatı 1822)nın Tisalya ve Arnavudlukta tesis ettiği bektaşî

tekkeleri tamamen siyasî maksadlar için kullanılmıştır. Her biri en işlek yollara hakim sevkulceyş noktalarında

kâin olan bu tekkeler, etraflarındaki ahali için siyasî içtima merkezleri idi. Mesela, Tisalyada Tempe boğazı

medhalindeki Hasan Baba tekkesi, o boğazdan geçen mühim bir ticaret yolunun kontrolü için Ali Paşa

tarafından tesis ve himaye edilen bir bektaşî tekkesi idi. Tırhalada da bizzat Ali Paşa tarafından inşa edilen ve

mühim bir geçidi murakabe eden büyük ve mamur bir tekke mevcuddu (et. 35). Ali paşa bu tekkelerin şeyh ve

müridlerini muntazam memurlar gibi kullanıyordu.

Tekkelerin halk üzerindeki nüfuzundan istifade etmek için, bu sıralarda Rumeli ve Anadolu’da teşekkül eden

ayan ve mütegallibe de tekke ve tarikatlerle sıkı bir münasebet halinde idiler. (sf. 32) Haluck’a göre, bu yarı

müstakil derebeylerinin, ahenk ve müsalemet içindeki idareleri ve Hristiyanlara karşı muameleleri arkalarında

mevlevîlik ve bektâşîlik gibi hür prensipli dinlere aid serbest teşkilatın mevcud olduğunu farzettirir. Osmanlı

imparatorluğunda son zamanlara kadar devam eden Mevlevî-Bektaşi nüfuz mücadeleleri de herkesin

malûmudur. Yeniçeriler Bektaşilik tarafından tutulmakta idi. Sultan Mahmud devri ıslahatında yeniçerilikle

birlikte Bektaşiliğin de mahkûm edilişinde Mevlevî teşkilatı büyük bir rol oynamış gözükmektedir (sf. 132).

Yeniçeri-Bektâşî ittifakının pervasız bir düşmanı olan vezir Hâlet Efendi, mevlevilerle sıkı bir münasebet halinde

idi. Galatadaki Mevlevîhâneyi o yaptırmıştı.

Ñ Baba Muhlis hakkında naşir Âli beyin ilâve ettiği not: Cengiz fetretinde Anadolu’ya gelerek Amasya kurbünde

bir mahalde tavattun eyleyen Şeyh Baba İlyas Horasanı’nın oğludur. Devleti Selçukiyenin inkısamında altı ay

Konya’da Emir olmuş ve badelistifâ sultan Osman ile gazalarda bulunmuştur. Âşık paşanın pederidir.

[15] 9 numaralı nota bakınız.

[16] Cilt: II, s.9, 16.

[17] Derviş ve zaviyelerin hakiki hüviyet ve mahiyetleri ile, sarih bir şeklide yer tayin etmek suretlle onların

coğrafi yayılış tarzlarını, adetlerini ve dervişlerin ellerindeki vesikalara nazaran zaviyelerin tercüme-i hallerini ve

muhitleriyle olan münasebetlerini nakleden bu kayıtların, Fâtih Mehmed, Selim ve Kanuni Süleyman

devirlerinde yaptırılmış elan umumi nüfus ve arazi tahriri defterlerinde resmî bir vesika mahiyetini kazanarak

muhafaza edilmiş bulunmaları onların kıymetini büsbütün arttırmaktadır. Her hangi bir seyyahın tesadüfen

naklettiği sathî müşahedelerden veya halk arasında nakledilen rivayetlerin toplanması suretiyle elde edilen

malûmattan farklı olarak bu kayıtlarda tahrir eminleri bir devlet memuru sıfatiyle bizzat mahallinde yaptıkları

tedkiklerle bu dervişleri isimleriyle kaydetmişler ve bilhassa zaviyelerin eşyasını, tarlalarını, değirmen ve bahçe

gibi emlâkini ayrı ayrı sayıp dökmek, mevkiin ehemmiyeti ile zaviyenin ifa etmekte olduğu vazifeler ve bu

vazifelere mukabil istifade ettiği imtiyaz ve muafiyetleri ayrı ayrı bildirmek suretlle bizim için çok kıymetli

malûmatı toplamışlardır. Bu tahrirlerin mahiyeti hakkında İktisad Fakültesi Mecmuası’’anı ikinci cildinde

neşrettiğimiz makalelere bakınız. (Osmanlı İmparatorluğunda Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus

İstatistik Defterleri)

[18] Bu şekilde mutarıza içinde zikredilen rakamlar, tetkikimizin sonunda sıralanmış olan Kayıtların sıra

numaralarıdır.

[19] Cild: I, sf. 331.

[20] Not. 11

[21] Cild: II, sf: 133, 137. (Hoca Ahmed Yesevi’den cihaz-ı fakrı kabul idüb diyarı Rumda sahibi seccade olmağa

izin almış ve üç yüz yetmiş fukarasıyla Kaligra sultan ser çeşme-i fukara olduğu halde, Rumda Orhan Gaziye

gelüb sığınmıştı. Bursa fethinden sonra, Hacı Bektaş Kaligra sultanı yetmiş kadar fukarasıyla Moskov, Leh, Çek

Dobruca diyarlarına gönderüb Rum erenlerinden olmağa izin vermişti.)

[22] Topkapı Sarayında, Hazine Kütüphanesi Kitabları arasında No. 1612 ye bakınız.

[23] Hasluck yukarda ismi geçen etüdlerinde, Evliya Çelebi tarafından tesbit edilen Saltuk Menkıbesini tedkik

ile, Sarı Saltuğun Kırımdan gelen muhacir Tatar kolonları tarafından Baba çağa ithal edilen bir aşiret evliyası

olduğunun farz edilebileceğini (sf. 68) ve onun Kırım’da Sodak civarındaki şehre ismini veren Baba Saltuk

ismindeki veli olması lâzım geldiğini, ilk defa İslâmiyeti kabul etmiş bir Türk hükümdarı olmak üzere maruf

efsanevî bir şahsiyet olan Saltuk Buğra (944-1038) ile Sarı Saltuk arasında bir sirayet hadisesi mevzuubahis

olabileceğini, Kürd halk rivayetlerinde mevcud Sarı Saltı unvanlı dervişin Sarı Saltık efsanesinin garba doğru

intikalinde bir menzil teşkil ettiğini söylüyor. Sarı Saltuk ancak bilâhare ziyâretgâha memur edilen dervişler ve

halefleri tarafından Hacı Bektaş halkasına idhal edilmiş bir aşiret evliyasıdır. Sarı lâkabı umumiyetle aşiretlerin

inkısama uğrayan şubelerini ayırd etmeğe yarayan renk sıfatlarından gelmektedir. Yine Hasluck’a göre, bu

mıntakada teşekkül eden Sarı Saltuk menkıbeleri arasında Bulgar halk rivayetlerinde İlyas Peygambere aid

bulunan menkıbeler mevcuddur. Arnavudlukda ise eski Ayayorgi hikâyeleri kontrolsüz bir şekilde

benimsenilerek, eski Hristiyan bir azizin yerine bir Müslüman evliya kaim olmuştur.

[24] Menşe ve teşekkül tarzı ile hizmet ettikleri gayeler ve kullandıkları usuller bakımından muhtelif türbe ve

tekke tipleri bulunabileceği ve hattâ zamanla ayni tekkenin hayatında büyük değişiklikler olabileceği aşikârdır.

Bu hususda Husluck’un yukarda 14 numaralı notta ismi geçen etüdlerinde etraflı malûmat vardır. Zaviye tipleri

arasında Anadolu’da Seyyid Battal Gazi, Hüseyin Gazi, Melik Gazi ile İstanbul’daki Eyüb Sultan türbeleri gibi

sekizinci ve dokuzuncu asırların mücadeleleri esnasında ölmüş bulunan Arab kahramanlarının mezarları

olduğu farzedilen yerlere hususi bir mevki ayırmak lâzım gelir. Bu mezarlar çok defa bir rüya veya keramet

vak’asile keşf ve tesblt edilmiştir. Bundan başka Hasluck’un dikkate çok değer bazı misallerini verdiği üzere

Osmanlı devrindeki zaviyelerden bir kısmının eski Hıristiyan azizlerine atfedilen halk peristişgâhlarının yerinde

kurulması ve bir müddet sonra oralarda gömülü farz edilen azizlerin ismi değiştirilerek Türk fütuhatı

devirlerine mensub gösterilmesi ve bazı tekkelerin eski manastırlar olması da mümkündür. Bu suretle bu

mezar hakkındaki mahalli eski halk itikadlarının İslâmileşmiş bir şekil altında devam edeceği tabiidir. Bazı

yerlerde tekkenin veya iki taraflı peristişgâhların mecnunlar, sar’alılar ve kısır kadınlar üzerinde şifa verici bir

şekilde müessir olmak hususunda haiz oldukları farz edilen hassalarından Hıristiyan ve Müslüman halkın

müştereken istifade etmekte bulunmaları ile son zamanlarda bektâşîlerin diğer tarikatlerin mübarek yerleri ile

birtakım aşiret ziyaretgâhlarını benimsemek için kullandıkları usullerin müessiriyetine aid misaller bu

hususdaki imkanların nevileri hakkında dikkate şayan misaller vermektedir. (sf. 24, 27)

Zaviye kurmak için vesile ittihaz edilen sebeb ne olursa olsun, o zamanki iktisadi ve içtimai bünyenin ve dini

hislerin tabii ve zaruri bir neticesi olarak her tarafta zaviyeler kurmak ve hayatı bu zaviyeler etrafında

manalandırmak ve teşkilâtlandırmak büyük bir ihtiyaç halinde hissedilmektedir. Devrin hususî şartları içinde

zaviyelerin tebarüz ettirilmeğe değer bir mâna ve vazifesi olduğu şüphe götürmez bir hakikattir. Bu dikkate

şayan kudret tezahürlerine, dinî ve tasavvufî cereyanların kendi organlarını yaratma faaliyetine bilhassa

köylerde tesadüf edilmesi ise; o devirlerde köy hayatının bugün olduğu gibi şehirlerin tabii artık ve ek bir

mevcudiyeti yaşamaktan ibaret olmaktan ziyade; kendilerine mahsus bir âlemi ve hayatı yaratmakta devam

edecek kadar müstakil ve hayatiyeti bol bir uzviyet teşkil ettiklerini bütün hayat prensiplerini kendi içlerinde

bulduklarını, kuvvetli bir şekilde köklerinin kendi toprakları içinde olduğunu göstermektedir.

[25] 11 ve 18 numaralı notları okuyunuz.

[26] Tedkik ettiğimiz zaviye şeyhlerinin umumiyetle bir cemaat beyi veya kabile reisi olması, bizim burada iddia

ettiğimiz fikrin doğruluğunu isbat hususunda, ehemmiyetli bir delil teşkil edecek mahiyettedir. Bu gözle tedkik

edildiği takdirde, bir aşiretin muhtelif parçalarının muhaceret dolayısile gidip yerleştikleri uzak noktalarda hep

aynı nam altında köyler ve zaviyeler kurması ve evliyalar kabul etmiş bulunması keyfiyetini de kolayca izah

edebilir. Hasluck da yukarda ismi geçen makalelerinde, haklarında uydurulan, menakıb ne olursa olsun, birçok

tekkelerin bir aşiret evliyası mezarı olarak kurulduğunu farz ve kabul etmektedir. Bu suretle, Karaca Ahmed’in,

Ak Yazılı Babanın, Sarı Saltuğun muhtelif yerlerdeki mezarlarını ve bu isimlerde müteaddid köylerin

mevcudiyetini, hep ayni aşiretin muhtelif yerlere dağılmış olan muhtelif parçalarının eserleri gibi kabul ediyor

ve evliya isimlerindeki sarı, kızıl gibi renk sıfatlarının ayni kabilenin muhtelif parçalarının yekdiğerinden

ayrılması için kullanılan sıfatlar olması lâzım geleceğinden, bu suretle mevzuubahis sıfatları taşıyan evliyaların

kabilevî menşeini isbata çalışıyor.

Bu faraziyeler, bizim tedkik ettiğimiz dervişlerin ve o dervişlerin temsil ettikleri grupların orta Asya’dan gelmiş

muhacir göçebelerin mümessili ve bu muhaceret akınının öncüleri olduklar hakkındaki iddialarımızı tenvir

edecek mahiyette olduğu gibi bizim burada zikrettiğimiz misallerle daha fazla da kuvvet kazanmış olmaları

lâzım gelir.

Å Hukuk Fakültesi Mecmuasının VII inci cildinin 1-2 inci sayılarında (1341) Sultanların temlik hakkı ve mülk

toprakları ismini taşıyan makalemize bakınız (si. 489).

[27] Ve haric-ez-defter bazı mahûf derbend ve memerr-i nâs vâki’ olan kurada kadimden zaviyeler vaz’ olunub,

ahalisi Kızılbaş fetretinde perakende olub gitmek ile kura ve zevâyâ hâli ve harâb kalub, bervech-i tahmin

yazılıb timara virilmiş imiş. Öyle olsa, vilâyet-i mezbûre müceddeden kitabet olundukda, o hâli ve harâb olan

kuranın ehâlisinden ba'zı kayd-ı hayatda olanları hazreti hüdâvendigâr-ı gerdûn iktidarın eyyâm-ı adaletinde il

ve vilâyet emn-ü emân üzere âsûde hâl olmağla gelüb her biri yerlü yerine mütemekkin olub şenlenüb, ehâli-i

vilâyet-i mezbûre zikr olan hâli ve harab zaviyeler ihya olunması lâbud ve lâzımdır, memâlik-i mahrûsaya dahi

intifa'ı vardır deyü rica eyledükleri bâisden, vukuı üzere der-i devlet nisaba arzolundukta padişahımız

e'azzallâhü ensarühu hazretlerinin hayrât-ı âmme meyl-i tâmmesi olub ba'zı evvelden harâb ve yebâb olub girü

ihyâsı lâzım olan kuraya ve ba'zı mahûf derbendlerde ber-karar-ı sabık ihdası lâbüd olan mahallerde zaviyeler

vaz' idüb evkafını hullide mülkünû kibelinden her hangi karyede vâki' olmuş ise mahsulünden birer çiftlik

ta'yin ve takdir idesin diyü emrolunmağın ber muceb-i emr-i münîf lâzım olan mahallerde ba'zı ihya ve ba'zı

ihdas zaviyeler vaz' olunub sebt olundu. (İstanbul Başvekâlet Arşivi 917 numaralı defter.) Bu kanunun bütünü,

yakında neşredilmiş bulunacak olan Osmanlı İmparatorluğunda. XV. ve XVI. Asırlarda, Zirai Ekonominin Hukuki

Ve Mali Esasları isimli kitabımızın birinci cildinde XX numaralı kanun olarak mevcuttur (sf. 74).

[28] İktisad Fakültesi Mecmuası’nda neşredilmekte olan Osmanlı İmparatorluğunda Büyük Nüfus Ve Arazi

Tahrirleri Ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri isimli etüdümüze bakınız (cild: II).

[29] Hukuk Fakültesi Mecmuasında (1940 senesi, VI. cildin birinci sayısından neşredilmiş olan «Evlâdlık

Vakıflar» başlıklı yazımıza bakınız.

[30] İktisat Fakülten Mecmuasının l, 2 ve 4 üncü sayılarında çıkmış olan Osmanlı İmparatorluğunda Toprak

İşçiliğinin Organizasyonu Şekilleri: L, Kulluklar Ve Ortakçı Kullar başlıklı makalelerimize ve bunlar içinde

bilhassa 47 numaralı notun bulunduğu yere ve XXXV numaralı kayda bakınız.

[31] Zaviyelerin din propagandası bakımından oynamış bulundukları rolün büyük olması lâzım gelir. Cahil halk

yığınları için azizlerin mezarlarına, onların metrukatına ve kerametlerine inanmak daha basit ve kolay

anlaşılabilir bir din teşkil etmektedir. Bu sebeble, bahsettiğimiz zaviyelerdeki dinî hayat kolayca evliya perestlik

şekline girmiş bulunduğundan halk arasında büyük bir tesir icra edecek vaziyettedir.

Diğer taraftan, bahse mevzu zaviyeleri kuran veya idare eden dervişler çok defa yerel hristiyanları temsil

kabiliyeti dikkate şayan bir derecede büyük bir takım dini cereyanların ve tarikatlerin mümessilleridirler. Bu

tarikatlerin ekserisinde bilahare bektaşilikte olduğu gibi İslâm dini yerli halk tarafından benimsenebilmek için

lâzım gelen bütün kolaylıkları ihtiva eden bir şekle girmiş münevver, müsamahakâr ve telife bir mahiyet alarak

hazan yerli ayin ve itikadları da benimseyebilmiştir. Bütün insanların kardeşliği, işe ve vicdan temizliğine

nazaran dini ayin ve ibadet sahasındaki şekilciliğin kıymetsizliği gibi, her dervişane düşüncede gizli bir şekilde

mevcud bulunan fikirler, dini kaynaşmayı büyük nisbette kolaylaştırıyordu; Hasluck’a nazaran, İslâmiyet’in

ehl-i sünnet haricinde kalan bu uzlaştırıcı ve munis şekillerinin tesiri altında cahil Hristiyanların din

değiştirmeleri pek kolay olmuş ve bu suretle fâtih bir ırk veya misyoner teşkilatına malik bir ruhban sınıfı

tarafından ecnebi memleketlere getirilen bir din. ikna ve intibak kuvvetiyle kendisini yerli âyinler üzerine ilâve

ve ilzam etmiştir. Bu suretle dini kaynaşmayı mümkün kılarak Hıristiyanlar için İslâmlığı kolayca kabul edilir

bir şekle sokmak hususunda bektâşîliğin ne suretle çalıştığını göstermek isterken Hasluc’un iki taraflı

ziyaretgâhlar hakkında vermiş olduğu malûmat da dikkate şayandır. Bektaşîler ve onlardan evvel diğer

tarikatler bu nevi tekke ve ziyaretgâhlarda yatan Müslüman evliyanın mezarında bir de Hıristiyan aziz

bulunduğunu veya eski Hıristiyan azizin gizlice Müslümanlığı kabul etmiş bulunduğunu ileri sürerek türbeleri

her iki din sâlikleri için ziyaret edilebilir bir hale sokmuşlar ve bu iştirakten kendileri için büyük faydalar

ummuşlardır (st. 53, 62). Böylece Hasluck’a göre, Selçuk hanedanının cismânî ve mevlevî dervişlerinin ruhani

merkezi olan Konya’da, ayni suretle gerek Hıristiyan ve gerek Müslümanlar tarafından hiç bir vicdanî endişe

olmaksızın ziyaret edilen dört peristişgâh vardı. Bu gibi imkanlarla Konya sultanları zamanında Hıristiyanlık ve

İslâmlık birbirine yaklaşıyor ve kaynaşıyordu. Orta zaman Anadolusunun gayrı mütecanis ahalisi arasında bir

kaynaşma zemini hazırlayan bu nevi dini cereyanlar, sultanlar için siyasi bakımdan, mevlevîler için ise felsefi

görüşten arzuya şayandı ve bu ihtiyaca cevap vermek için doğmuşa benziyorlardı. XV. asırdaki Şeyh Bedrüddin

isyanının muharrik kuvveti de temsil ettiği fikirlerin bu nevi bir dinî kaynaşma ihtiyacının hazırladığı bir zemin

üzerinde kolaylıkla yayılabilir bir mahiyette olmalarından geliyordu (sf. 141).

[32] Bu zaviyelere uğrayan yolcular orada herkese açık bir misafirhane, yatacak yer ve yiyecek

bulabilmektedirler. Hattâ bunlardan bazılarında mevcut kazan ve tepsilerin adedi hiç olmazsa ayin ve bayram

günlerinde büyük mikyasta yemek dağıtıldığını isbat etmektedir. Mesela. Hasköyün köylerinde Yağmur Oğlu

Hasan Baba zaviyesinde 16 kazan, 37 tepsi ve 16 bakraç vardır ve senede 350 kadar adak koyun kesilmektedir

[96]. Çirmende Hızır Baba zaviyesinde sekiz kazan, 16 tepsi vardır. Diğer birçoklarında gerek yemek takımları

gerek halı, yatak ve yorgan çoktur. 63 numarada kayıtlı bulunan Ahi Ana zaviyesinin eşyalarına da bakınız.

Parola ortak: Demokrasi sandık değildir! Yiğit Bulut

2013-08-24T17:24:00.001+03:00

Başbakan Erdoğan dün çok önemli bir gerçeği paylaştı ve şunları söyledi; “Mısır’da yaşanan gelişmelerin arkasında İsrail var... Elimizde belgesi mevcut... 2011 seçimleri öncesinde Fransa’da yapılan bir oturumda Adalet Bakanı ile bir entelektüel konuşuyor, O da Yahudi... ‘Mısır’da Müslüman Kardeşler seçimi kazansa da onlar kazanamayacaktır. Çünkü demokrasi sandık değildir’ diyor’’....

Sevgili dostlar, Erdoğan’ın ortaya koyduğu konuşmayı unutmayın ve lütfen Mayıs-Ağustos 2013 arasında Türkiye’de bazı yazarlar, akademisyenler ve sanatçılar tarafından ısrarla her ortamda ifade edilen şu cümleyi hatırlayın; DEMOKRASİ SANDIK DEĞİLDİR... Tesadüfe bakın cümle yani Türkiye ve Mısır’da icra edilecek “darbe denemeleri veya darbelerin” motto’su aynı!

Konuyu fazla uzatmadan Türk kamuoyunun, özellikle oynanan oyunu görmeye çalışan her Türk vatandaşının, dikkatini bu gerçeklere çekmek ve İsrail’den çıkan “motto’nun” nasıl sahaya indiğini herkesin sorgulamasını istiyorum... Bir noktanın daha altını çizeyim; Türkiye’de “411 el kaos’a kalktı” manşeti dahil birçok “karışıklık planının” arkasında parmağı olan bir Alman gazeteci (X gazetesi genel yayın yönetmeni) 2011-2013 arasında “demokrasi sandık değildir” motto’su ile “sandıkta yenilemeyecekse KAOS ile gider” başlıklı AK PARTİ’yi” devirme planı ile ilgili fikirlerini Türkiye’deki bazı arkadaşlarıyla sürekli paylaşıyor ve konu hakkında toplantılar yapıyorlar... Ne tesadüf ki; bu yayın grubu ve Türkiye’deki iştirakleri Başbakan Erdoğan’a son iki yıldır sürekli saldıran ve itibarsızlaştırma kampanyasını yöneten gruplardan biri!

Sonuç: Türkiye’deki “deneme” ile Mısır’da yaşananların “aynı senaryonun parçası” olduğu artık delilleri ile sabit! Türkiye’de başarılı olamadılar hatta “bütün işbirlikçileri” ile açığa çıktılar ama Mısır’da yollarına kan dökerek devam ediyorlar! Bu noktada önemli soru şu; İslam Dünyası’nın iki önemli direği olan Türkiye ve Mısır neden hedef seçildi, arkadaki makro oyun planı ne? Bu soruya cevap bulmamız, kıyıya vuran dalgaları atlatmaktan çok daha önemli!

Sonuç 2: Bundan bir süre önce bir ülke istihbarat servisinin bazı üniversiteler ile ortak hazırladığı bir raporu açıklamıştım. O rapordan bir bölüm paylaşacağım, lütfen yukarıdaki satırlar ile birlikte değerlendirin; “...yenilenen yeni hedefler ve alınacak önlemler doğrultusunda uygulanabilecek senaryolarda yer alacak paramiliter ve sivil unsurların yeniden gözden geçirilmesi zorunlu hale gelmiştir... Son 300 yıldır hiçbir İslam ülkesinin etkin ve aktif olmasına izin vermeyen emperyal strateji Türkiye’nin de bu inisiyatifi ele geçirmesine asla izin veremez... Türkiye’nin bu çıkışı ve durdurulmadığı takdirde bu gidişatı küresel emperyal denklemi bozacağı gibi varlıkları tamamen emperyal odaklarımız tarafından yönetilen İslam ülkelerini akıllarında olmayan yeni bir bağımsızlık yoluna itebilir... Bu gidişat varlıklarımız ve etki alanlarımız için bütün denklerimizin yeniden tanımlanması anlamını taşıdığı gibi dünya denklemi açısından da kabul edilemez...”

Son söz: Durum çok açık ve net; özellikle 2008 sonrası ekonomik ve siyasi olarak bağımsızlaşan-güçlenen Türkiye’nin, 300 yıllık gidişatı değiştirme noktasına gelmesi, coğrafyamıza yönelik topyekun bir planın devreye girmesine yol açıyor! Türkiye ve Mısır’da yaşananlar “ilk perde”! Hala bu oyunu görmeyenler varsa, onlara söyleyecek söz bulmak zor! UYAN Türkiye, Uyan Coğrafyamız!

“Darwin-rastgele varoluş” çizgisinde olmayan bilim insanı olamazmış ! Yiğit Bulut

2013-08-24T17:22:00.001+03:00

Geçtiğimiz günlerde, fikirlerine saygı duyduğum ama asla katılmadığım bir biyoloji profesörü uzun tartışmamızın ardından eline aldığı yabancı bir derginin kapağını sallayarak, bana şu cümleyi söyledi. “rastgele varoluş-evrim kurgusunu sorgusuz, sualsiz kabul etmek ve bilim yapabilmek için bu ilk basamak üstünde biat etmek gerekiyormuş”!

Sevgili dostlar, bilim insanlarının “sorgusuz sualsiz bu tanımlamaları Kabul edeceksiniz” dayatmasını anlayamayan biri olarak bazı noktaları sizlerle paylaşmak istiyorum...

“Random existence/rastgele varoluş/evrim”; toplumları bozmak, “çocukları küçük yaşlarda yoldan çıkarmak ve toplumun üst benliğini ortadan kaldırıp, inançsız, referanssız, yolunu kaybetmiş nesiller” yetiştirmek için yüzyıllardır uygulanan yöntemin adı! “Evrim-rastgele varoluş” masalını “kurduğu dünyanın” merkezi yapan “insan” için herşey “rastgele” ve bu “anlamsız kaos” içinde inancın, saygının, sevginin ve “ideal olanın” anlamı yok! Kısacası ilkn basamak “random varoluş” ise sonraki basamakların anlamı yok!

Sevgili dostlarım, “evrimin” merkez aldığı canlı hücre yapısını bırakın bir kenara “sadece bir atom” alalım, birlikte içine bakalım ve “raslantı sonucu milyon yıllar sonucu oluştu” denilen “elektron” yapısını inceleyelim... Bir atom içinde en çok dikkat çeken nokta, çekirdeği elektrik yükünden oluşan bir zırh gibi kuşatan elektronların atomun içinde en ufak bir kazaya yol açmamaları! Olsa ne olur? Felaket olur! Madde olmaz! Biz olmayız! AMA olmuyor! Felaket

sınırında “dolaşan” matematiksel olarak “olması ihtimali” yüksek olan böyle bir kaza asla gerçekleşmiyor! Matematiksel olarak “mümkün” ama olmyor, tüm işleyiş mükemmel bir düzen ve kusursuz bir sistem içinde devam ediyor. Çekirdeğin çevresinde saniyede 1.000 km. gibi akıl almaz bir hızla hiç durmadan dönen elektronlar, birbirleriyle bir kez bile çarpışmıyorlar! Birbirlerinden herhangi bir farkları bulunmayan bu elektronların farklı farklı yörüngelerde bulunmaları, son derece şaşırtıcı! Şimdi düşünün; atomdan, hücreden, atomların, hücrelerin “birleşmesinden” vazgeçtim, elektronlar “dahi” mükemmel bir “uyum içinde” ve bu uyum “varoluştan” bugüne devam ediyor ! Şimdi soralım; bu “uyumu, ilahi ahengi ve varoluş gerçeğini” bizden daha iyi bilen TUBİTAK’ı oluşturan bilim adamları mı “rastgele varoluş-evrim” saçmalığına biat edecekler !

Bu noktada daha önce de verdiğim başka bir örnek verelim. Yine hücreden, evrimden vazgeçtim. Yerde duran bir tahta parçası var. Üstünde bir tezgah var, usta matkapla “çalışıyor”! Şimdi soralım; matkabın çalışır halde yere düşüp “tahtayı” delme ihtimali ne? İstatistikler her ay o atölyede 3 kaza olduğunu ve yaklaşık her 10 çalışma gününde 1 “rastgele” delik açıldığını gösteriyor. Şimdi bir soru daha soralım; aynı deliğin yanına bir “menteşe” çakılması ihtimali ne? Yine istatistikler o atölyede son 3 yıl içinde sadece bir yani 1.000 günde 1 kez aynı yerde duran artık bir parçaya düşen bir “menteşenin” üstünden geçilmesi sonrası “son derece bozuk” bir şekilde takıldığını gösteriyor. Bu iki verinin anlamı; bir delik ve yanına bir menteşe takılması ihtimali 10 binde 1! Lütfen dikkat daha “pencere” falan yapmadık! Tahtayı kesmedik, deliklerini delmedik, menteşe takmadık!

Sevgili dostlar, bu “gerçekler” ve bu “veriler” eşliğinde bir daha soralım; bir tahtanın bir “pencere” olma ihtimalinin “olmadığı” bir “gerçeklik” içinde gerçek tek hücrenin “bir yaratıcının müdahalesi” olmadan bugün gördüğümüz “mükemmel bizi” ortaya çıkarma ihtimali sizce kaç? Yorulmayın ben söyleyeyim; matematiksel olarak böyle bir “ihtimal” yok! Bu gerçeğe “dünyanın oluşumu”, “yer çekimi” gibi kanunların da oluşumunu ekleyin! Tekrar ediyorum; böyle bir “ihtimal” matematiksel olarak “ifade edilemez”! Bu noktada tekrar soralım; “bir yapanı olmadan bir tahta pencerenin bile ortaya çıkamayacağını matematiksel olarak bizden” çok daha iyi ortaya koyabilen bilim insanları mı “evrim masalını” bilimsel veri Kabul edecekler?

Sonuç : Bırakın bütün diğer disiplinleri matematik” ilminin “m” harfini bilen biri “rastgele varoluş ve sonrası evrim sonucu bugüne geliş” gibi bir “oluşumun” imkansız olduğunu matematik olarak bilir ve böyle bir “saçmalığın varlığını” asla düşünmez, aklından bile geçirmez!

Son söz : Yaratılan ve/veya kurulan mükemmel sistem içinde tekamül yani bizim anladığımız anlamıyla “evrim “süreklidir”, her yerdedir. “YARATAN’ın bize verdiği imkanlar içinde iyiye ve güzele doğru “evrim-tekamül” maddi-manevi anlamda devam eder. Bir sistemi kurarsınız, bileşenlerini “tasarlarsınız” sonrasında sistemin işleyişi sırasında karşılıklı etkileşim ile “yeni sonuçlar” ortaya çıkabilir. Bu da “evrimdir” ama bunu görmek “YARATICI’yı inkar etmeyi gerektirmez ! Tam tersi YARATICI’nın varlığını ve büyüklüğünü pekiştirir. Mükemmel yaratılan doğanın mükemmel uyumunu farkedenler Darwin sapkınlığını ortaya koyarak, sistemin mükemmelliğini insanlığa karşı kullanacakları bu “tezi” geliştirip insanlığa en büyük zararı vermeyi denediler ve gerekli cevabı bugüne kadar aldılar ! “Rastgele varoluş” saçmalığına karşı lütfen sizler de çocuklarınızı koruyun ve bütün hayatlarının algılamasını bozabilecek bu zehire karşı lütfen uyanık olun ! YENİ DÜNYA DÜZENİ “içi boşaltılmış” sadece tüketen bir insan istiyor ve bunun için “bu teoriler” eşliğinde elinden geleni yapıyor!

Türkiye ve Erdoğan neden kilit? Sözümüz bizleri bu topraklarda misafir sananlara-Yğit Bulut

2013-08-24T17:13:00.000+03:00

Elimde bir kitap var, ismi “Dünyaya neden şimdilik Batı hükmediyor?”... Çok güzel bir çalışma, yazarı Ian Morris, özellikle 1800’lerin başından akışı ele alarak bugün neden kendine “BATI” diyen emperyal yapının dünyaya hükmettiğini analiz ediyor. Çok ilginç bir detayla başlıyor ve 1800’lerin başında Çin limanlarını yakıp yıkan İngiliz donanması ile zorla Çin ticaretinin İngiliz tacirlerin eline nasıl geçtiğini ortaya koyuyor, bir detay da ben ekleyeyim; 1839 Baltalimanı anlaşması ile Osmanlı da aynı sonuca katlanmak zorunda kalıyor ve Osmanlı ticareti ve yerli üretimi çökertiliyor... Sonrası zaten malum; BATI hayranı kafaların ürünü bir Osmanlı ve Çin-Osmanlı çizgisindeki çöküş ile ortaya çıkan Emperyalizm!

Sevgili dostlar, Alev Alatlı da “Beyaz Türkler neden küstü” çalışmasında benim de daha önce defalarca ele aldığım Petro’dan başlayan BATI HAYRANLIĞI ile Rusya’nın girdiği “çöküş sürecini” ele alıyor ve Osmanlı-Rus çizgisinde “batılılaşma görünümü” şapkası altında ortaya çıkan PAÇOZLAŞMA ve zincirleme reaksiyonu analiz ediyor... Bir cümle almak istiyorum; “...Rus entelijansiyası yüz yıl savaştı... En son Solijenitsin palazlanan BATILILAŞMACI gençliği paçoz olarak tanımladı... Dostoyevski’den önce Gogol ‘ölü canlar’da’ yakındı aynı paçozluktan”...

Bu noktada sorabilirsiniz; bütün bunları neden yazıyorum ve başlık ile ne alakası var?

Sevgili dostlar, 1699 sonrası gücünü kaybeden Osmanlı ile birlikte Emperyalizm ortaya çıkmaya başladı ve iki yönde gelişti; Osmanlı coğrafyası üstüne doğru ve Rusya-Çin çizgisinde özellikle Uzak Doğu’ya doğru... 1800’lerin başından itibaren siyasal-sosyolojik-ekonomik olarak çökertilen Osmanlı, İngilizler başta olmak üzere kendini BATI olarak tanımlayan “Yunan-Roma-Cermen-Hıristiyan” yapının özellikle İslam ülkelerini “haritada çizmesine ve baskı altına almasına” yol açtı. Kurtuluş Savaşı ve kurulan Cumhuriyet, bu baskıya karşı “küçük bir toprağın” kurtulması olsa bile BÜYÜK Dinamiğe DUR diyebilecek bir YAPILANMA değildi. 1933 sonrası, genç Cumhuriyet, maalesef “oluşturulan burjuvası, kurum ve kuruluşları” ile bu YAPILANMA ile ortak hareket eder hale geldi. Osmanlı’nın mirasçısı olan Türkiye’nin “dil-din-coğrafya” ile tüm bağları yerleştirilen korkular ile kesildi ve “kendi içine kapanık” bedenden kopmuş kafa uyumaya bırakıldı. Her uyanış bir darbeyle sonuçlandı ve “kendi vatandaşını mürteci, bölücü” olarak tanımlayan Türkiye, korkularında ve kurulan borç tuzaklarında boğuldu. 1800’lerde başlayan yapılanma 1948’de Orta Doğu’da kurulan İsrail ile “en noktasına” ulaştı ve BATI denkleminde tam olarak boğulan Türkiye ile Osmanlı coğrafyası arasında kalan ince bağlar da koptu...

Sevgili dostlar, başlığa dönelim... 2003 sonrası “akıl, irade ve ekonomik” olarak bağımsızlaşan Türkiye, uyanmaya ve kafa ile beden arasındaki bağları yeniden tesis ederek, Osmanlı-İslam coğrafyası çizgisine yeniden sahip çıkmaya başladı. Bugün durum çok açık; Erdoğan liderliğinde uyanan, ayağa kalkan, 300 yıllık gidişatı tersine çevirip “Dünyaya BATI denilen yapılanmanın hakim olma” kaderini değiştirme yolunda ilerleyen bir Türkiye var. Gidişatımız Amerika-Rusya-Çin ve Osmanlı-İslam” coğrafyası için çok önemli. Kendine “BATI diyen emperyal” yapı Amerika’nın özellikle Obama-Amerika denkleminin de dışında kaldığı ve üretmediği halde sömürerek zenginliğini devam ettirmeye çalışan bir kirli yapılanma, bir ucu sömürgecilikte, bir ucu manevi baskıda kurulu bir denklem...

Sonuç: Konuya girdim açarak devam edeceğim. Erdoğan’ın başlattığı hareket “Dünyaya bu kirli yapılanmanın” hükmetmemesi, 300 yıldır bu baskının altında ezilen Osmanlı-İslam coğrafyasının yeniden ayağa kalkması ve Amerika-Rusya-Çin-Türkiye dengesinin kurulması açısından çok önemli. Bu yüzden çok yoğun bir saldırı altındayız ve bu yüzden kirli yapılanmanın içeride kurduğu düzen sokaklarımızı yakacak kadar ileri gidiyor...

Son söz: Erdoğan-Putin ve Obama’nın aynı anda iktidarda olması dünya için bir şans ve belki de 1000 yılda bir olmayacak bir çıkış umudu. Olaya yukarıdaki analiz ışığında bakınca başlık şimdi çok daha iyi anlaşılabilir; Türkiye ve Erdoğan’ın duruşu dünya tarihi ve özellikle kendini bulmasını istediğimiz Osmanlı coğrafyası için Kilit! Devam edeceğiz...

Not 1: “One minute” çıkışı ve IMF’nin 2008’de Türkiye’den çıkarılması bu yol haritasında çok önemli dönüm noktaları...

Not 2: “Türk-Rus İmparatorluğu” ve “Türkiye için BATI sadece Amerika” başlıklı yazılarımı bu analizi tamamlayan parçalar olarak okumanızı rica edeceğim...

Sözümüz bizleri bu topraklarda misafir sananlara

Sözümüz bizleri bu topraklarda misafir sananlara

Bir önceki yazımda “Dünyaya neden şimdilik Batı hükmediyor?” isimli çalışmadan yola çıkmış ve Türkiye-Erdoğan çizgisinde oluşan yeni dengenin neden YENİ DÜNYA DENKLEMİ için “kilit ve belirleyici unsur” olduğunu analiz etmiştim. Konu hakkında birçok geri dönüş ve katkı aldım...
Sevgili dostlar, her şeyden önce bir gerçeğin altını bir kere daha çizeyim; sözümüz bizi bu topraklarda, Osmanlı coğrafyasında hatta Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde hala misafir-geçici-gidici görenlere ve onların amaçları yolunda içeride bilerek-bilmeyerek ilerleyenlere...
Bu noktada kaldığımız yerden devam edelim ve bir soru soralım; sizce bugün Türkiye’de geçmişi kucaklayıp-geleceği kurgulayan ve en önemlisi ayakları yere basan kaç siyasi-ekonomik-sosyal-endüstriyel TEZ var? Lütfen dikkat edin; siyasi parti demedim, tez vurgusunu yaptım. Siyasi parti tabelası taşıması, her yapılanmanın içinde bir tez barındırdığı anlamını taşımaz...
Soruya cevap vermeden bazı tespitler yapalım;
1- Bugün dünya genelinde toprakları ve halkları sömüren hatta Amerika dahil birçok devleti içinden kemiren “emperyal sömürü”, 1699 sonrası gücünü kaybeden Osmanlı ile birlikte ortaya çıkmaya başladı.
2- Farklı yönlerde gelişti. En önemli ayakları; Osmanlı coğrafyasında ve Rusya-Çin çizgisinde özellikle Uzak Doğu’ya doğru yapılanırken, petrolün barındığı Osmanlı zenginliğine karşı özellikle kurgulandı.
3- Osmanlı DEVLET GÜCÜ’nün çökertilip-dönüştürülmesi Emperyal sömürü’nün birincil amacıydı. 1800’lerin başından itibaren siyasal-sosyolojik-ekonomik olarak çökertilen Osmanlı, İngilizler başta olmak üzere kendini BATI olarak tanımlayan “Yunan-Roma-Cermen-Hıristiyan” yapının özellikle İslam ülkelerini “haritada çizmesine ve baskı altına almasına” yol açtı.
4- Osmanlı coğrafyasında birlikte varolan ve özellikle 1800’lerin başından itibaren “ortak değerleri” ve “ortak aklı” kaybeden etnik-dini unsurlar, bu yapılanmaya karşı gereken cevabı 1900’lerin başına kadar veremedi ve bir “organizasyon” sağlanamadı.
5- Kurtuluş Savaşı ve kurulan Cumhuriyet, bu baskıya karşı “küçük bir toprağın” kurtulması olsa bile özellikle içine sızılması ve “dil-din-geçmiş” gibi değerlerden soyutlanmasından dolayı büyük SALDIRI’ya DUR diyebilecek, bütün coğrafya’yı kapsayabilecek bir YAPILANMA olamadı. Bir not düşelim; Osmanlı’dan sonra BATI dediğimiz “emperyal yapılanmaya” karşı kurduğumuz en iyi ve güçlü organizasyon hala Türkiye Cumhuriyeti. Bu gerçeği Mısır darbesinde çok net gördük. Güçlü lider ve güçlü Devlet ile DUR tavrını ortaya bir tek Türkiye koydu.
6- Genç Cumhuriyet, 1933 ve özellikle 1946 sonrası “ait olmadığı” yapılanmalara RUSYA korkusu aşılanarak, entegre edilmesiyle ve maalesef “oluşturulan burjuvası, kurum ve kuruluşları” üstünden emperyal YAPILANMA ile ortak hareket eder hale geldi. Osmanlı’nın mirasçısı olan Türkiye’nin, “dil-din-coğrafya” ile tüm bağları yerleştirilen korkular ile kesildi ve “kendi içine kapanık” bedenden kopmuş kafa uyumaya bırakıldı. Her uyanış bir darbeyle sonuçlandı ve “kendi vatandaşını mürteci, bölücü” olarak tanımlayan Türkiye, korkularında ve kurulan borç tuzaklarında boğuldu. 1800’lerde başlayan yapılanma 1948’de Orta Doğu’da kurulan İsrail ile “en noktasına” ulaştı ve BATI denkleminde tam olarak boğulan Türkiye ile Osmanlı coğrafyası arasında kalan ince bağlar da koptu...
Sevgili dostlar, başlığa dönelim ve bir daha soralım; bugün Türkiye’de ne olduğunu idrak edebilen ve karşı durabilen bir TEZ var m ? Çok açık yazacağım; Menderes’in “denemesinden” ve ceza olarak asılmasından sonra ilk defa Erdoğan ve kurduğu organizasyon, oluşturduğu TEZ eşliğinde “NE OLDUĞUMUZU” ve “NE OLABİLECEĞİMİZİ” idrak ettiğimiz bir dönem yaşıyoruz... Daha açık yazayım; 2003 sonrası “akıl, irade, ekonomi ve endüstriyel” olarak bağımsızlaşan Türkiye, uyanmaya ve kafa ile beden arasındaki bağları yeniden tesis ederek, Osmanlı-İslam coğrafyası çizgisine yeniden sahip çıkmaya başladı... Bugün durum çok açık; ya bütün siyasi tabela ve kimliklerin üstünde BU DURUŞ’tan yanasınız hatta bu yolda seferbersiniz, ya da Emperyal Oyun ile birlikte BU UYANIŞA DUR DEMEK için bilerek veya bilmeyerek çaba sarf edenlerdesiniz... Ya KIRMIZI ile YEŞİL’i BİR-BİRLİKTE ederek eski gücümüze kavuşup, coğrafyamıza her anlamda sahip çıkarak BİZ olacağız, ya da ONLARIN istedikleri kalarak hatta daha da ayrışarak sonumuzu bekleyeceğiz...
Sonuç: Kendini “Türk, Kürt, Çerkez, Pomak, Laz, Sünni, Alevi, Ortodoks, Sağcı, Solcu, Milliyetçi, Alperen, Liberal” ve daha birçok etiketle tanımlayan, Balkanlar’dan Çin’e-Orta Asya’dan Afrika’nın uç noktasına kadar bu coğrafya’da ve özellikle BİZİM olan varolan en güçlü Devletimizin sınırları içinde nefes alan her birey kendine şu soruyu sorsun ve kararını versin; neye hizmet edeceğim! Uyanma zamanı gelmedi mi!

1699-1938-1854-1876-1908 serisi devam ediyor - Bu haksız ithamlara artık DUR demek gerekli-Petro’nun yaptıkları ve Cumhuriyet aydınlarımız-Ergenekon ile ilgili ne düşünüyorum?-Yiğit Bulut

2013-08-24T17:00:00.001+03:00

1699-1938-1854-1876-1908 serisi devam ediyor

Bugün Türkiye’yi analiz ederken biraz geriye gitmek ve bazı “kareleri” sizlere aktarmak istiyorum. Bunlara dikkatli bakar ve özellikle “neler olduğunu” bir kez daha hatırlarsak “Türkiye’nin durumunu” riskler ve muhtemel yapabileceklerimiz ile birlikte daha iyi analiz edebiliriz...

Geçmişe dönelim ve “Dünya-Türkiye sorgulamasını” birlikte satırbaşları eşliğinde yapalım;

“... 1- Bill Clinton Mayıs 1997’de ‘Yeni bir Yüzyıl için Ulusal Güvenlik Stratejisi’ adı verilen belgeyi imzaladı. Belgenin özü ‘çıkarlara dayanan ekonomik milliyetçiliğin’, gerekirse silah gücüyle dünyaya egemen kılınması üzerine bina edilmişti. Aynı belgede şu cümleler yer aldı “... 200 milyon varillik petrol rezerviyle Hazar Denizi bölgesi (Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Kafkasya, İran, Kuzey Irak, Doğu ve Güneydoğu Anadolu) dünyanın artan enerji talebini karşılamada önemli bir rol oynamaya adaydır... Kendi petrol kaynaklarımız tükeneceğinden bu bölgedeki kaynaklara ulaşmak, ABD’nin yaşamsal çıkarlarından biridir...”

2- Bölgedeki dinamiklerin ve ABD’nin tavrının değiştiğini düşünen Türk Genelkurmay’ı, 1997’de “Milli Askeri Strateji Konsepti’ni (MASK)” değiştirdi ve “aktif güvenlik politikası, bölgenin bağımsızlığı, TSK’nın modernize edilerek bağımlı olduğu noktaların tespit ve iyileştirilmesi” gibi dinamiklere farklı bakmaya başladı...

3- Bölgeye yerleşmek isteyen “güçler”, TSK’nın “bölgede barışçıl merkezli bir yapıya sıcak bakmasından ve kararların Brüksel veya Washington yerine Ankara’dan alınmasından” ciddi anlamda rahatsız olmuştu. Ayrıca MASK’ın, ABD ve NATO’suz değiştirilmesi “eleştiriliyor” ve “...Türkiye’nin bölgede bağımsız bir güvenlik faktörü olarak güçlenmesi ve artan askeri gücü, istikrarsızlığı artırmaktadır” deniliyordu... Bütün bunlar olurken Türkiye özellikle 1999’un başından itibaren kendini “pembe yalanlara” kaptırmaya başlamış ve “AB-IMF beklentisi eşliğinde Türkiye’de finansal giyotin” kurulmaya başlamıştı! Türkiye hayal dünyasına dalarken, 1997-2001 arasında “makro planı” oluşturanlar yazdıkları raporlarda “Türkiye’nin 2015 yılına kadar alacağı tavrın ve ülke içindeki gelişmelerin” ABD’nin “ana çıkarlarının” bulunduğu Büyük Ortadoğu bölgesinde belirleyici olacağı belirtiliyordu.

4- “Pembe tablolara” kapılmak 2001 sonrası Türkiye’ye “pahalıya patladı” ve ekonomimiz 1999-2001 arasında tarihinin en büyük “finansal manipülasyonu” ile karşı karşıya kaldı. 57. Hükümet “pasifize” edilip Kemal Derviş’e teslim edilirken, koalisyon partileri siyasi dinamik içinde eridi.

5- 2001 sonrası ortaya çıkan “yeni küresel tehdit algılaması” TBMM’den geçmeyen tezkere, “küresel güçleri” daha da kızdırdı. 2001 “finansal paketine” konulan Türkiye, 2003’te Süleymaniye’de çuvala doldurularak, KÜRESEL KOALİSYON için VAKUMLU PAKET tamamlanmış oldu... AMA UNUTTUKLARI bir detay vardı; istenilen Derviş Hükümeti olsa bile, Halk Erdoğan “demeye hazırlanıyor” ve Türkiye Türk halkının bilinç ve bilinçaltının refleksi ile “yolunu açacak liderin” peşinden gidiyordu!

6- Ortadoğu ve Orta Asya’da “kendi amaçları doğrultusunda” Türkiye’yi özellikle de TSK’yı “tasarrufu” altına almak isteyenler her türlü baskıyı” sadece TSK değil toplumun her kesimi üstünde kurmayı deniyor ve halkın özgür iradesi de YEREL-KÜRESEL güçler tarafından paketlenmeye çalışılıyordu!

7- Türkiye, yukarıda anlatmaya çalıştığım “küresel-yerel” denklem içinde “IMF’ye teslim edilmiş” bir halde 2003 yılına kadar geldi. 2003 sonrasında “üstündeki baskıyı” her anlamda atmaya başlayan Türkiye özellikle 2008’de IMF’nin kovulması ve değişen dış politikası-güçlenen “mali yapısı” ile 1997’de yazılan senaryoların dışına ilk adımını attı.

8- 2008 sonrası gelişme hızlanırken, demokratikleşme ve özellikle savunma başta olmak üzere birçok alanda ortaya çıkan YERLİLEŞME, Türkiye’nin önünü daha da açtı. İsrail’e verilen “one minute” notası dengeleri değiştirirken, ORTA DOĞU-ORTA ASYA denkleminde öne çıkan Türkiye “lider olma” yolunda çok büyük adımlar attı...

9- Gelişmeler “hayal” değil sonuna kadar gerçekti. Türkiye büyüyor, güçleniyor, gündemi belirliyor ve ÜRETİYORDU! 1699’dan itibaren sahipsiz kalan Orta Asya-Orta Doğu-Afrika coğrafyası ilk defa “lider-merkez” gibi kavramları hissediyor 2003 sonrası ABD’nin bile “Orta Doğu ve Kürt denklemleri” Türkiye’nin “ana bileşen” olduğu yeni yapısına doğru değişiyordu!

10- Son 10 yılda GSMH’sını 3 katına çıkaran, faiz giderinde düşen oran ile 600 milyar TL üstünde parasını cebinde tutabilen Türkiye, YERLEŞİK SARMAŞIKLARI ayıklıyor ve nefes alarak ayağa kalkıyordu. 800 milyar dolar GSMH, üç nükleer santral, borç-gsmh oranı AB’den daha iyi, faizi 4,60’lara kadar düşüren bir Türkiye’ye, artık daha fazla katlanmak bazıları için mümkün değildi!

Sevgili dostlar, Türkiye’nin “bugünlerini” ve özellikle dışarıdan-içeriye tüm halkaları “neler oluyor” dinamiği içinde sorgularken; 1997-2011 arasında yaşananları çok detaylı hatırlamamız ve “ülke olarak en küçük bir zaafiyetimizde” başımıza neler gelebileceğini öngörebilmemiz gerekli... Türkiye, ayağa kalktığı, 300 yıldan sonra doğrulduğunda başlayan “31 Mayıs hareketini” ve arkasındaki güçleri 1980’lerden başlayarak büyük resim içinde görmeyi deneyelim ! 1908’de “bugün olduğumuz kadar” bilinçli olsaydık, şimdi ORTA DOĞU-ORTA ASYA-AFRİKA haritası ve DÜNYA DENKLEMİ farklı olurdu! Bugün ne oluyor derseniz, olan hep aynı 1699-1839-1956-1876-1908 serisi devam ediyor! UYAN TÜRK HALKI! Sen uyursan milyonlarca kilometrekare içinde insanlar acı çeker, katledilir! UYAN bu senin tarihe, ecdadına, geçmişine geleceğine karşı görevin! UYAN!!

Önemli soru: Hükümet “TSK’ya şöyle yaptı, böyle yaptı” diyenler, yukarıdaki akışı okuyun ve vicdanınız varsa şu soruya cevap verin; gerçekte TSK’ya hangi iç-dış güçler ne yaptı?

Bu haksız ithamlara artık DUR demek gerekli

Bir altbaşlık daha atayım; Hükümet mi yoksa patronlar mı?

Son birkaç gündür, içeride ve özellikle İngiltere merkezli medyada, “Türkiye’de Hükümet gazeteci kıyımı yapıyor” algılaması yayılmaya çalışılırken, “yaşananların doğrusunu ve olayların özünü bilen bazı köşe yazarları da” bu algılamayı destekliyorlar hatta ABARTMAYA çalışıyorlar...

Sevgili dostlar, Türkiye’de 1960 darbesinden bugüne gazetecilerin başına ne geldiyse arkasında HÜKÜMETLER değil, GAZETECİLERİ KENDİ ÇIKARLARI DOĞRULTUSUNDA YÜCELTEN SONRA TERK EDEN VE/VEYA YERİN DİBİNE SOKUP SONRA KENDİ KADERİNE BIRAKAN PATRONLARI VARDIR! Hatta daha açık yazayım; Türkiye’de BURJUVA sınıfı olmaması ve 1946 sonrası Devlet-Millet varlıklarının transfer edilmesiyle “ÇAKMA BURJUVA” oluşturma denemesi, hiçbir devirde “kendi gibi duramayan”, karakteristik özellikleri olmayan patron yapısına yol açmış ve bunun en büyük sıkıntılarından biri de BASIN sektöründe görülmüştür... Gazetecileri harcayan Hükümetler değil, onları kendi istedikleri kapıları açmak için araya sokup, eğip büken sonra da çöpe bırakan patronlarıdır!

Sevgili dostlar, her dönemde Devlet-Hükümet ikilisinden bir şeyler bekleyen “BURJUVA ve patronaj”, gazetecileri CEO gibi kullanmaya alışmış ve bunun en uç örneği de 1994-2001 arasında bir gazete genel yayın yönetmeni olan X’in HOLDİNG GENEL MÜDÜRÜ gibi gazetecilik yapması ve Hükümetler ile çıkar ilişkilerini yönetmesidir. Bu arkadaşın açtığı yol, Türkiye’de gazetecilik mesleğine yapılan en büyük kötülük olup, 2001 sonrasında da patronların bu beklentisi devam etmiştir. 2001 sonrası YERLEŞİK MEDYA DÜZENİ’ne alıştıklarını vermeyen, mesafeli duran bir Hükümet ortaya çıkmış ve Hükümetlerin DNA’sına yerleşmeye alışan basın düzeni de bu şekilde iflas etmiştir...

Bu noktada soralım; durması gerektiği gibi duran, Halkın menfaatlerini koruyan ve YERLEŞİK MEDYA DÜZENİ ile işbirliği yapmayan bir Hükümet mi yanlış davranmıştır yoksa bu YERLEŞİK DÜZEN’e alıştıkları için gazetecilerini bu yolda kullanmayı deneyip, kullanamayınca harcayan patronlar mı!

DÜRÜST OLUN EFENDİLER! Kimi kandırıyorsunuz! Alıştığınız “hortumlar kesilip”, istediğiniz düzen çalışmayınca, gazetecilerinizi eskiyi özleyerek ve/veya panik halinde bu yolda harcamaya başladınız! “Biz manşetlerle iktidar olmadık, manşetlerle de gitmeyiz” diyen bir Başbakan beklemiyordunuz, alıştığınız bu değildi! Nasıl davranacağınızı da BİLEMEDİNİZ!

Dostlarım, ne Hükümet, ne de Başbakan Erdoğan, “medya patronları” ile eski Hükümetler ve Başbakanlar gibi “DEĞİŞİK” bir ilişkiye girmedi hatta buna, bir nokta kadar izin vermedi! Bu yolda “Burjuvazi” olmayan-olamayan “transfer edilmiş” SERMAYE, gazetecilerini insafsızca harcadı ve gazetecileri, “kurumsal kendi duruşları” olmadığı için türbülans içinde kayboldu gitti! Bir vatandaş olarak halk ile bütünleşmesi gereken Hükümet’in “olması gerekene uygun davranmasını” ve YERLEŞİK DÜZEN’e kapıdan giriş izni vermemesini sonuna kadar destekliyorum! Bu ülkede pijamayla Başbakan karşılamak ne kadar kolaydı değil mi!

Sevgili dostlar, Türkiye’nin 1938-2003 arasında yaşadığı bütün sorunların temelinde tek bir gerçek var; “güçsüz hükümetler, kudretsiz Başbakanlar ve karşılarında GÜÇLÜ BİR YERLEŞİK DÜZEN”!

Daha açık yazayım; kendilerini “establishment” olarak tanımlayanlar ve onların HALKIN SEÇTİKLERİNE “yönetimi” vermeme ısrarı ve attıkları adımlar... Bu noktada soralım; bu dönem en kısa olarak nasıl tarif edilebilir; çok zor değil; ülkeyi kendi tasarruflarında sananlar o kadar “dibe doğru kök” salmışlardı ki; bu yapının beslenmesi için ülkeyi yönetenlerin onlar kadar dibe doğru uzanmadan havada kalmaları gerekliydi ve 1946-2003 arasında da tam istedikleri gibi oldu... Tam bu noktada bir soru soralım; böyle bir SİSTEM kuranların, “medya patronajı” sizce nasıldı!

Son söz: Türkiye’de son 60 yılda petrol, gaz çıktı veya birileri “Apple’a, Samsung’a, Microsoft’a rakip olacak” adımlar attı da, BİZLER mi kaçırdık? Çıkmadı, kaçırmadık, atlamadık... Peki o zaman soralım; bugün gördüğümüz “camlı binaların içindeki dünya çapındaki servetleri” bu arkadaşlar yani ESTABLİSHMENT nasıl elde etti? Tek bir cümle ile özetleyeyim; Türkiye, 1946-2003 arasında 2.2 trilyon dolar, 1980-2003 arasında 1.5 trilyon dolar faiz ve anapara ödedi... Kime? O “Establishment” diye dolaşan “biz çok büyük işler yaptık” diyen arkadaşlara... Bu noktada soralım; transfer ettiği bu para ile oluşan “çakma burjuvazi” sizce olması gerektiği gibi bir BASIN ortaya koyabildi mi yoksa “bu transferi destekleyen” bir mekanizma mı kurdu! VE EN ÖNEMLİSİ İSTEDİĞİ ORGANİK BAĞLANTIYI KURAMADIĞI BİR HÜKÜMET İLK DEFA İŞ BAŞINA GELİNCE, SİSTEM DUVARDA MI PATLADI! Bu sorular çok önemli! Cesareti olan herkesle tartışmaya hazırım!

ÇOK ÖNEMLİ NOT: Hasan Cemal başta olmak üzere son dönemde Türk Basını ile ilişkisi kesilen bütün isimlerin dosyalarında, büyük haksızlık edilerek iddia edildiği gibi, Siyasi Otorite’nin “en küçük bir izi” YOKTUR! Sorun gazeteciler ile patronlar arasında “maddi ilişki başta olmak üzere başka sebeplere dayanan” bir zincire ulaşır! Aksini iddia eden varsa, BEN BURADAYIM! Bu haksızlık artık YETER! Herkes gerçekleri bilsin!

Petro’nun yaptıkları ve Cumhuriyet aydınlarımız

Çok değerli bir dostum hep şu cümleyi söylerdi; “ithal aydınlar, bir ülkeye çok büyük zarar verebilir... Aynen 1830’lar sonrası Osmanlı ve 1930’lar sonrası Türkiye’nin düştüğü durum gibi”...

Sevgili dostlar, bu cümle ilk bakışta “normal” bir tespit gibi görülse bile detaylı düşünüp bazı sorular sorunca farklı noktalara varan bir analiz çıkarılabilir... Bu noktada hakkında sürekli konuşulan başka bir ismi de “analize dahil edelim” ve soralım; Petro Rusya’ya ne yaptı? 1830’lar sonrası “Batılılaşıyoruz” kafasında olanlar Osmanlı’ya ne yaptı ? Hatta 1930’lardan özellikle Atatürk’ün ölümünden sonrası sahayı ele geçiren “ithal kafalar”, nelere sebep oldu? Cesurca tartışmaya hazırsanız, başlayalım...

Sevgili dostlar, önemli Rus düşünürlerden yaptığım alıntıyı paylaşayım; “Avrupalı olma sevdasıyla Rusya’ya neşter vuran Petro, Cengiz Han’ın o topraklar üzerinde bıraktığı en önemli miras olan ‘hizmet devleti’ kavramını yıktı ve vatandaşların etnik, dini, sosyal ayrışmadan bağımsız değerlendirilmesi dinamiğini ortadan kaldırdı”! Bu noktada şu soruyu soralım; Rusya’da yapılan “geçmiş-gün” ilişkisini kesmekti peki Osmanlı-Türkiye geçişi sırasında yapılan neydi?

Sevgili dostlar, Cumhuriyetin kurulduğu, imparatorlukların tasfiye olduğu bir dönemde; “kuruluş-ulus inşa edilmesi” sürecinde “taşıma ve özenti akıl ile” zorlanan evrim ve reformlar, Türkiye’yi topraktaki köklerinden kopararak, “topraktaki ağacı, saksıdaki bitki haline getirmiş olabilir mi” sorusu çok önemli! Bir soru daha; Türk insanı “Petrovari denemeleri” kabul etti mi?

Bu noktada cevap ararken geçmişe dönelim ve birlikte sorgulayalım;

1940’lar sonrası “saksıya konan ağaca yapılmaya çalışılan her aşıya”, toplumun, özüne hitap eden “tezleri” ortaya atan Demokrat Parti, AP, ANAP ve son olarak da çok geniş ve uzun süren bir katılımla AK Parti-Erdoğan çizgisinde cevap vermesini çok iyi anlamalıyız. Saksıdaki inorganik yapıya yapılan 1946, 1960, 1970, 1980, 1997, 2001 aşıları kabul görmedi ve toplum her defasında “özüne doğru” hamle yaptı! Daha açık yazayım; özellikle 1946 sonrası başlayan “finansal-sosyal-siyasal kalıba dökme” sevdası “taşıma akıl” ve uzantılarına istediklerini vermedi!

Bu tespit sonrası “Petro örneğini de analize katarak” devam edelim;

1- Petro sonrası Rusya’yı içine çeken “Avrupa hayranlığı” tuzağı ile Osmanlı’nın 1850’lerden itibaren içine gömüldüğü BATILILAŞMA tuzağı aynı “yerden pompalanan” ve aynı amaca hizmet eden tezlerdir

2- 1854’ten itibaren “işbirliği yapılsa” dünya genelini değiştirecek “Türk-Rus” modeli Batılılar tarafından bozularak Rusya ile savaş körüklenmiş ve 1854-1876 arasında Osmanlı bu savaş tuzağında “Londra-Paris hattında” borçlandırılarak “yok edilmiştir”!

3- Atatürk en doğru adımı atmış, “o gün için en doğru modeli kurmuş” ama gerek sağlığının bozulması gerekse arkadan gelenlerin yetersizliği sonucu “Türkiye Cumhuriyeti, ilk yıllardaki atılıma rağmen, özellikle İngiliz-Alman oyunlarıyla” köklerinden koparılarak “topraktan saksıya” taşınmıştır. Bu 1920’lere özgü bir gerçek değildir, bu “KOPARMA” süreci 1850’lerden başlamış ve BATI hayranı “entelijansiya ve burjuvazi” oluşturma süreci şekillendirilmiştir.

4- 1960-1980 ve diğerleri, “Batı hayranı kalması gereken” Türkiye’nin Rusya’dan uzak tutulması ve en önemlisi kendi “kökleri ile buluşmaması” için özellikle İngilizler tarafından tahrik edilmiş, 1980 sonrası tanımlanan “iç tehdit” kavramında Türk insanının “dini ve etnik çeşitliliği” en büyük düşman olarak “Devlet tarafından” tanımlanmıştır! Milli Güvenlik Safsatası altında çocuğunu kışlada göremeyen “başörtülü annemiz” o anlayışa göre ciddi bir “iç irtica tehlikesi” olarak algılatılmış ve Osmanlı-Din-Halife-Etnik Köken gibi kavramlar “öcü” haline getirilmiştir.

5- Türkiye’nin 2003 yılına kadar Batı hayranlığı ve Batı ittifakı bağlılığı görünümü altında “komşuları ile ilişki kuramaması” daha doğrusu kurmasına engel olunması, bu “tezin” bir parçasıdır. Komşular ile ilişki kurma, köklerine bakma. Sadece Batı’ya bak ve oradan borçlan! Aynen 1854!

6- Bugün de Türk kamuoyunda “yerleştirilmiş düşünenler-konuşanlar-yazanlar” tarafından pompalanan AB üyelik süreci aynı “oyunun” devamıdır. Erdoğan’ın en büyük başarısı bu “oyunu görmesi” ve “İNORGANİK Türkiye’yi saksıdan çıkararak ORGANİK hale getirme” yolunda attığı kararlı adımlardır. AB “stratejik vizyon” olabilir asla fazlası değil!

7- Ergenekon ve benzeri operasyonlar, YERLEŞİK İÇ-DIŞ UNSURLAR’ın “bu sistem bozulmasın, saksıda kalsın, istediğimiz yere çekelim, toprağa dönüp ağaç olmasın” diye kurdukları MEKANİZMALARIN durdurulması ve “bizi boğan” ESTABLISHMENT’ın ellerinin boğazımızdan çekilmesidir...

Sevgili dostlar, bugün Türkiye ve Rusya’daki “lidere olan güven ve birlikte hareket etme” toplumsal isteğine bakınca, çok net şunu görebiliriz; bu ülkelerde “ÖZ’ü arama ve zorla ÖZ’den koparılmaya karşı durma” dinamikleri devam ediyor... “Ruslar başarabilir mi?” bir şey söyleyemem ama ülkemiz için şu tespiti yapabilirim; Türkiye ve bu topraklar üstünde yaşayan insanlar olarak bizler, özü “BİR” olan coğrafyamızın ve geçmişte kurduğumuz devletlerin ortaya koyduğu olumlu kavramları kolaylıkla bugüne taşıyıp, ÖZ’ü kazanarak “olumsuzlukları” rahatlıkla atabiliriz...

Türkiye’de “ekonomik-finansal vesayet” bitecek!

Basınımız genelde olayların popüler kısmı ile ilgilendiği için bazen hatta çoğunlukla “satır aralarındaki” önemli detayları atlıyor. Bu noktada Türk kamuoyuna bir soru sormak istiyorum; Başbakan Erdoğan’ın TOBB konuşmasındaki “tüketici ile başlayan” cümleleri doğru algılayabildik ve analiz edebildik mi?

Sorum bu kadar, cevabı tartışmya açıyor ve Türkiye’de 1800’lerin başından bugüne bu “toprakları kontrol altına alan” EKONOMİK-FİNANSAL VESAYET BİTECEK tezime geçmek istiyorum...

Sevgili dostlar, ne zaman “ekonomik vesayet altında” kalmaya başladık?

Cevap çok zor değil; Osmanlı’nın tasfiye edilme sürecinde “Hasta Adam” olarak damgalanıp, özellikle Avrupa sermayesi kontrolüne “borç alma” dinamiği ile sokulduğumuzdan beri...Cesur bir tespit daha; Cumhuriyet Kurtuluş savaşı ile kuruldu ama “ekonomik kurtuluş savaşı” yapılamadı ! Peki nasıl bir adım ileri gideceğiz ? Bu cevap da çok zor değil; “YENİ DÜNYA DÜZENİ’nin YENİ HASTA ADAM’ı AVRUPA ile anılmaktan kendimizi kurtarıp, bağımsızlığımızın algılanmasına imkan verdiğimiz “ andan itiabaren...

Sevgili dostlar, Türkiye’nin Osmanlı’dan bugüne “ekonomik-finansal” tutsaklığını iyi analiz eden biri olarak, 2001 krizinden bugüne aynı tezi savunuyorum; Türkiye, 1930’lardan sonra “içine çekildiği” YALNIZLAŞTIRMA- ÇARESİZLEŞTİRME denkleminden çıkarak geçmişinden getirdiği gücü geleceğe taşıyacak şekilde AVRUPA harici projeleri sorgulamalı...

Bu noktada soralım; bu adım atıldı mı? Dikkatli bakanlar ve yakın geçmişi hatırlayanlar, Başbakan Erdoğan’ın “Türkiye her türlü sorgulamayı yapacak güç ve bağımsızlıktadır” çıkışlarını hatırlayacaklar. İsterseniz bir tanesini ben hatırlatayım. O günlerde de yazmıştım, aynı cümleleri tekrar ediyorum; “...bir Türk vatandaşı olarak, Türk Başbakanı ağzıyla Türkiye AB’ye yeter diyecek hatta Şangay için adım bile attık sözlerini duyacağımı 10 sene önce söyleselerdi inanmaz, rüya mı görüyorum-Türkiye nasıl AB batağından kendini kurtarabilir derdim! Bugün artık rüya değil, ülkem AB’den daha iyi şartlara sahip, ülkemin başına AB çorabı ören medya teşkilatı darmadağın ve en önemlisi ÜLKEM, BAĞIMSIZ, KENDİ KARARINI VEREBİLEN bir yapıya kavuşuyor...”

Sevgili dostlarım, yukarıda sadece bir karesini örneklediğim sözleri duyduğum dakikadan itibaren; kendim, çocuğum, torunum adına çok daha umutluyum. Bu topraklar 1830’lardan sonra içine düştüğü “batı hayranlığı-batı sömürüsü” ve içeride 1930’lar sonrası”BATI sahipliğinde oluşan montaj burjuvazisi ve uzantıları” tarafından kurulan “finansal vesayet” döngüsünden kurtulmak, kendi geleceğini çizmek için yola çıkmış durumda! Bundan sonrası oluşacak BİLİNÇ ile çok daha hızlı ve kolay olacak.

Sonuç: 1980 darbesi sonrası ve özellikle 28 Şubat süreci ile “Türkiye’nin geçmişi ile bağlarını koparma” ve AB algılaması adı altında içerideki YERLEŞİK YAPI tarafından TURBO KAPİTALİZM ve BATI EMPERYALİZM’ine teslim edilme süreci hızlandı...2001 krizi bu sürecin “zirve noktasıydı” ve bu kriz çıkmadan önce-sonrasında”yerleşik medya” teslim alınma şartlarını içeride “dikta etmeye” ve “kamuoyunu alıştırmaya” başlamıştı. 2003 yılından itibaren bu yapı kırılma yoluna girdi ve 2003-2013 arasında Türkiye TAM BAĞIMSIZ olma yolunda çok büyük yol aldı. 2013 yılının ilk ayında şimdi çok daha net idrak ediyoruz ki; her türlü senaryonun sorgulanabileceği yeni bir yola giriyoruz. Bu 10 yıllık bir yol ve ilk hedefimiz 2023...

Son söz: Türkiye’yi AB ve IMF çıpasına “medya silahi zoruyla” bağlayan YERLEŞİK YAPI, biz kıpırdayamazken içimizi boşalttı-kaynaklarımızı transfer etti. 10 yıllık bu yapıdan kurtulma döneminde Türkiye önüne bakmayı ve “yeniyi-doğruyu” sorgulamayı öğrendi. Şimdi bu zorla YERLEŞTİRİLEN PARADİGMA Başbakan Erdoğan tarafından kırılıyor...Bu yeni bir BAŞLANGIÇ ve Türk Halkının da bu YENİ ALGILAMAYA göre zihnini “şartlanmalardan” kurtararak ileriye bakmayı denemesi, sınırları zorlaması gerekli...Haydi Türkiye bu 100 yılda gelen bir şans, KULLAN bu şansını ve kır iç-dış EKONOMİK VESAYETİ !

Ergenekon ile ilgili ne düşünüyorum?

Dava sonuçlandığı andan itibaren birçok dostum ve yayın kuruluşu aynı soruyu soruyorlar; sonuç hakkında ne düşünüyorsun...

Sevgili dostlar, bu ülkede DARBECİLİĞİN suç olduğunun tescil edilmesi açısından süreç çok önemli olmakla birlikte, YARGITAY öncesi “ilk sonuç” hakkında yorum yapmak doğru değil. Yargıtay süreci de tamamlanınca kesinleşmiş hükümler hakkında elbette konuşacağız, söyleyecek çok şey olacak!

Bu noktada benim açmak istediğim başka bir ilgili başlık daha doğrusu soru var; Ergenekon görünen kısmıyla tamam da “paranın konuşulmadığı yerde” bütünü gördüğümüzü iddia etmek doğru mu? Başka bir ifadeyle; yapılanmalar tez sonrası ikincil enerjilerini maddi kaynaklardan alırlar, bu mantık eşliğinde bakınca “nasıl finanse edildiğini, kimler tarafından enerjisinin sağlandığını” atladığımız yapıları çökertmemiz mümkün olabilir mi ? Şöyle düşünün; bir araç ele geçiriyorsunuz, her tarafını çözdüm, analiz ettim diyorsunuz ve tekerleri-motoru-yürüyen aksamı söküp, ENERJİSİNİ NASIL SAĞLADIĞINI anlayamadan işi bırakıyorsunuz!

Sevgili dostlar, Türkiye’deki DERİN YAPILANMALAR’ı analiz ederken, ortaya çıkartırken ve özellikle çökertirken, FİNANSAL ANA PARÇALAR’ı atlamadan sistem ve bileşenlerini bir bütün halinde çözmeli ve o şekilde analiz etmeliyiz. Sahadaki elemanlara “hareket veren” ENERJİ, TEZ-DOKTRİNASYON-KOORDİNASYON gibi ANA AKIL bileşenlerini ortaya çıkaramaz ve “saha elemanları” ile “BİTTİ” dersek, yapılanmaları veya köklerini değil sadece çiçeklerini kopartmış oluruz. Türkiye’de “ULUS DEVLET” inşa etme sürecinde özellikle dış destekli BURJUVA oluşumu toprak altındaki ana temel olduğu için FİNANSAL OLAN da en altta kalmış, gölgelenmiş, hala ulaşılamamış olabilir. Önemli olan üst kaltlardan başlayan sorgulamanın temele yani finansal-entellektüel dinamiklere ulaşması ve DERİN yapılanmanın tamamen deşifre edilmesidir...

Sonuç: Ağaçların dalları önemlidir! Çiçekleri de önemli olabilir ama hiçbir uzantısı ANA GÖVDE ve KÖKLER kadar önemli olamaz ! Ve bir YAPI kökü ve gövdesi “algılanıp-analiz edilip” karşı hamle yapılmadan devrilemez ! Son 100 yüzyılı ve özellikle 1946 sonrası yapılanları ortaya çıkaracaksak PARA’yı konuşma zamanı geldi! Türkiye’ye hayırlı olsun... Nice mutlu, huzurlu bayramlara...

Önemli not: Cuma akşamı konuk olacağım DERİN ANALİZ programında TRT ekranında bu konuyu çok geniş olarak ele alacağım...

Bu soruya cevap verecek kadar cesur musunuz! Yiğit Bulut

2013-08-24T16:56:00.000+03:00

Türkiye’de herşeyi kendi menfaatleri doğrultusunda 1945’lerden bugüne çarpıtmaya alışanlar ve onların kuşak kuşak yetişen elemanları, Türk Halkı ve kamuoyunun gerçekleri sorgulamasına, aynen bugün yaptıkları gibi, hiçbir zaman izin vermediler...Kendileri “menfaat boru hatlarını” döşeyip bunu “medya kartonu” ile saklarken, kavramların ve düşüncelerin birbirine karışması için ellerinden geleni yaptılar...

Sevgili dostlar, bu konuya en güzel örneklerden biri de 1960’tan beri dinlediğimiz aynı masal “bu ülkede imam kadrolaşması var, ülke nereye gidiyor”! Şimdi ben size başka bir soru sormak ve “medya-algılama yoluyla” üstü örtüleni bir daha düşünün demek istiyorum; bu ülkede “İmam kadrolaşması mı, yoksa Üstat yapılanması mı var”?

Dostlarım, Türkiye’de yıllardır aynı saçma tez ortaya atılır, basının bir bölümü tarafından pazarlanır ve “gerçek nedir” sorgulanmadan yola devam edilir...Kitaplar yazılır, raflar doldurulur, TV’lerde saatlerce konuşulur...”Net, elle tutulur” kanıtlar ortaya konmadan şarkı kaldığı yerden devam eder; Türkiye’de DEVLET belli kadroların eline geçti!

Emin misiniz arkadaşlar? Ben öyle görmüyorum, tam tersi Türkiye’de 1946’dan 2004’e kadar devletin-milletin “Yerleşik Düzen-Üstat” kardeşliğinde sömürüldüğünü biliyorum... Sadece basına bakalım ve sorgulayalım; 1946’dan bugüne kaç “üstat genel yayın yönetmeni” ve yazı işleri müdürü var! Haydi, hergün Hükümet’e hatta Devlet’e oturduğu yerden sallayan “dürüstlüğü” kümseye bırakmayan “köşe yazarlarımız” bu soruya cevap verme cesaretiniz var mı?

Sevgili dostlar, Türkiye her dönemde, bu tip denemeleri çok gördü. Birileri sürekli “bir şeyler sıralayıp”, arkasından “göremiyor musunuz, ele geçirdiler” vurgusu yaparken, “şartlama yöntemi” ile yarattığı korkuda kendi işini gördü! Türkiye’de yerleşik düzen ve unsurlarının da aynı yöntem ile “irtica-bölünme” korkusu pompalayarak hayatımızı ele geçirdiğini, ülkenin sadece 1980 sonrasında 1.5 trilyon dolarının bu yolla transfer edildiğini hatırlatmak isterim...

Bu noktada soralım ve “farkları görmeyi” deneyelim; örgütlenme nedir, hangi noktadan sonra tehlikeli olabilir?

Bir “yapılanma-örgütlenmenin” tehlikeli olması için bana göre bazı kriterleri yerine getirmesi gerekli: 1- Hukuk dışı bir amacı var mı? 2- Bu amaca ulaşmak için hukuk dışı yöntemler kullanıyor mu? 3- Silahlı girişimleri “normal” yöntem olarak algılayıp bu yönde adım atıyor mu?

Bu kriterler ile bakınca her kitapçının rafında bulacağınız “Türkiye’yi ele geçirdiler” ana tezine dayanan “hikayelerin” doğruluk payı olmadığı gibi konuşulacak bir değeri bile olmadığı açık. Bu noktada “Türkiye’yi ele geçirdiler” kitaplarından bir ana fikri hatırlayalım; “yapılanmalar her yeri sarmış, kendilerinden olmayanları asla bir yere sokmuyorlar”...Bugün oysa durum çok farklı; DEVLET’e, HÜKÜMET’e ve MİLLET’e rağmen YERLEŞİK DÜZEN bildiğini yapmakta ısrar ediyor ve BU DÜZEN gözü dönmüş bir şekilde, halkın iradesini yok sayarak HALKIN seçtiklerini hedef alabiliyor! Şimdi sorun; bu ülkede nasıl bir yapılanma var!

Bu hatırlatma sonrası sıkı durun ve şu soruya cevap verin: 1980 sonrası ilk 10 yıllık dönemde, hastane başhekimlerinin, TRT’deki üst düzey yöneticilerin, basının köşe yazarı-genel yayın yönetmenlerinin, emniyet müdürlerinin, valilerin, generallerimizin, milletvekillerimizin ne kadarı “Hür ve Kabul Edilmiş Mason” biliyor musunuz? Yine soruyorum; buna cevap verecek kadar dürüst ve cesur yazarlarımız neredeler?

İnanmayacaksınız ama ben söyleyeyim; bazı meslek gruplarında yarısından fazlası! Bazılarında üçte ikisi! Evet yanlış okumadınız! Buna belli bir döneme kadar General üniformasıyla “hür ve kabul edilmiş” olanları da eklerseniz, sayı daha da artar!

Şimdi olaya “imamlar Türkiye’yi ele geçirdi” mantığındaki arkadaşlarımız gibi bakalım ve aynen “onların kafasıyla” teorimizi yazalım: Türkiye’de bir “üstatlar yapılanması” vardı ve “ucu dışarıda olan bu kardeşler”, Türkiye’yi istedikleri gibi yönlendirdiler, kendilerinden olmayanları “yok ettiler”! 1980 darbesi dahil hep “33’ten gelen kardeşler” sayesinde hayata geçti! OLABİLİR Mİ?

Sonuç: Bugün Türk basınında “yazı işleri müdürlerinin” çoğunluğu yine “mason kardeşlerimizden” oluşur ve Türkiye’deki üye sayısı açısından hâlâ en büyük organizasyon “mason localarıdır”! Bu locaların ve üyelerinin varlığını sorgulamayanlar ve asla görmeyenler nedense “üç-beş kişilik listeler” ellerinde Türkiye’yi “şunlar, bunlar ele geçirdi” tezinin peşinde hayatlarını bitirirler...Bu noktada Türk kamuoyuna sormak isterim; “Türkiye X kadrolar tarafından sarıldı tezlerini havalarda savuranlar, neden yukarıda aktardığım örneği görmezler ve hiç sorgulamazlar”!

Son söz: Türkiye’de “heryeri ele geçirdiler” tadında bu tezler bilerek ortaya atılıyor, köpürtülüyor ve ESAS olan gizleniyor! Gerçek nasıl mı? Ben yukarıda daha sadece girişi yazdım, detayları da siz görmeye çalışın ve şu soruya cevap arayın; 1946-2004 arasında Türkiye’nin maddi kaynakları kimlere nasıl transfer edildi! VE bu transfer gerçekleşirken, kilit noktalardaki insanların ne kadarı “hür ve Kabul edilmiş” olarak bu operasyonlarda yer aldılar!

Çerkes halk destanları-Aziz Üstel

2013-08-24T16:36:00.001+03:00

Kuzey Kafkasya Halk Destanlarının simgesi olmuştur Seteney Guaşe. Çok güzeldir her şeyden önce; bilgedir, Nart kurultaylarında tartışılan, çözümlenemeyen nice sorunu birkaç kelimeyle çözümleyiverir kimseyi kırmadan, incitmeden.

Yarı Tanrıça yarı insandır ve Yunan Mitolojisinde de karşılaştığımız Aşil ya da Hektor’dan bu özelliğiyle pek farklı sayılmaz. Nart destanlarında Seteney Guaşe tektir; Yunan Mitolojisindeyse Afrodit, Hera, Artemis gibi örnekleri vardır. Yunan Tanrıçalarının bütün özelliklerini toplamıştır Seteney. Güzelliğini Afrodit, cesareti ve bilgeliğini Atena Hera’yla kıyaslayabilirsiniz.

Seteney’in Nart kurultaylarında sorunlara çözüm getiren özelliğini inceleyen Batılı araştırmacılar, Kuzey Kafkasya boylarının anaerkil bir yapıya sahip olduklarını varsaymışlardır. Kanıt olarak da Sosrıkua’nın “Seteney oğlu Sosrıkua” olarak anılmasını göstermişlerdir. Ancak Nart kahramanları arasında, anasının adıyla anılan yalnız Sosrıkua vardır. Yani salt bu sava dayanarak Kuzey Kafkas boylarının, o dönemde, anaerkil bir yapıya sahip olduklarını söylemek doğru değildir.

Günümüz Kafkas dillerinde “Seteney”Gül anlamına gelir. Adige dilindeyse SE sözcüğü kılıç demektir. TEN ise lütufta bulunmak. Özellikle kadın hükümdarların şövalyelere kılıç lütfederek ya da vererek onları ödüllendirmesi Seteney’e pek uygun düşmektedir. Yani “kahramanın yiğitliğini ona kılıç lütfederek ödüllendirendir” Seteney Guaşe.

***

Gül ile Seteney arasındaki bağlantıya gelince, Arapgir ilçesinde yaşayan Himsat adlı bir Kabardey ninenin sözlerine kulak vermek gerekir sanırım: “Seteney bir gün evinin bahçesinde sırma işlerken, uzakta, dağ yamacında, oğlu Sosrıkua’nın devlerce öldürülmek üzere olduğunu görür. Gergefini bir yana fırlatarak oğlunun yardımına koşar. Bahçe çitinden atlarken ayağına beyaz güllerin dikenleri batar; ayağından damlayan kanla bütün beyaz güller biranda kıpkırmızı kesilir.O gün bu gündür Kuzey Kafkasyalılar kırmızı gül anlamına gelen Seteney adını kız çocuklarına verirler.” Bu gelenek günümüz Türkiye’sinde yaşayan Çerkesler arasında da sürmektedir. Seteney Nazlı, Seteney Oya, bunlardan benim bildiğim ikisidir sadece.

Bu küçük öykü bile Yunan Mitolojisinin, Nart Destanlarından nasıl etkilendiğinin somut bir kanıtıdır: Afrodit yaban domuzlarının saldırısına uğrayan sevgilisi Adonis’i kurtarmaya giderken ayağına beyaz gül batar ve yaradan akan bir damla kan Tanrıçanın çiçeği olan beyaz gülleri kırmızıya dönüştürür anında. Antik Yunan diline Afrodit sözcüğüyle gül sözcüğü arasında etimolojik ya da öyküsel hiçbir ilişki bulunmazken Çerkes dilinde gülün karşılığının Seteney olarak bugün de yaşaması, Yunan mitolojisinin Nart destanlarından etkilendiğinin somut bir göstergesi değil midir?

Nart’ların en yaşlısı Wesirmes’ten öz oğlu Sosrıkua’ya kadar, herkesin akıl hocasıdır Seteney. Savaş ve barışa karar vermek, hasat için yeni yöntemler geliştirmek (Nart Tlepş’in yardımıyla) Seteney’in görevleri arasındadır. Hastalık, kıtlık, deprem gibi doğal afetlerde bile Çerkesler ona koşar, akıl danışır, çare bulmasını ister. Adıyugh, Yemğazel Gaşe, Psıtha Guaşe gibi kadın kahramanlar salt güzellikleriyle anılırken Seteney Guaşe bir karar ve yargı katı olarak da yanına varılan bir yiğit kadındır. Doğan çocu kların isim annesidir, adını verdiği her bebeğin kulağına onun gelecekteki toplumsal görevini de üfler. Üflemezse çocuk ya “geri zekalı ya da serseri” olacak demektir.

Seteney, Kuzey Kafkasya sanatında, toplumsal yapılanmasında, eğlencesinde ve düşüncesinde destan çağından günümüze değin yaşamaktadır. Her çağda güzelliğin, bilgeliğin, aklın, sağduyunun, erdemin simgesi olarak bellenmiştir bütün Çerkeslerce.

(Bakınız: Mitoloji ve Nartlar; Yismeyl Özdemir Özbay’ın yazısı)

‘Öteki’ güçlenince korku sarar dört bir yanını! Aziz Üstel

2013-08-24T16:33:00.000+03:00

Çakma Ayşe Arman’ın “Aa Mescide girdim kimse yok” gibisinden, sabit kalemin ucunu tükürükleyerek karaladığı, güler misin ağlar mısın sınıfından yazıya ben gülmeyi tercih ettim.“Çocuğum, iftarda millet! Niye Mescid’de namaza dursun? Hem aptes değil abdest” bile demedim. Türkiye’de insanın kendi dinine bu denli yabancı olmasını yadırgamamak gerek diye düşündüm sadece. Çünkü insanımızın yarısının muhafazakarlık algısı anneannesi ya da babaannesiyle sınırlı kalmış yıllar yılı. Başını anneannesi ya da babaannesi örtmüş; orucu o tutmuş, namazı o kılmış. Ee buna bir de kendi dinini elinin tersiyle iten bir dikta ve adalet(sizlik) düzenini ekler, dinsel içerikli yazıları basından yasaklayan bir kafa yapısını, “Allah-u Ekber... Yatta da Geber” diye meclis kürsüsünden dindara söven örümcek kafalı, “moderen olmak için bizi geri kalmışlığın kucağına iten İslam’dan kurtulmamız gerek” diye naralanan, Milli Şef’in getirip meclis koltuklarına oturttuğu tayfayı katarsanız, bu türden yazıları yadırgamamanız ve gülüp geçmeniz gerekir. Hatta niye daha çok yazılmıyor diye de düşünmelisiniz bence.

Bu ülkede birçok insan, Kılıçdaroğlu Kemal Beyin, “sizi merdiven altından çıkaracağız” dediği hanımların merdiven altında kalmasından (!) mutluydu:

“Aman ortalıkta görünmesinler... Araba kullanmasınlar... Düzgün giyimli olmasınlar... Senin benim gittiğim mekanlara gitmesinler de ne halleri varsa görsünler!” düşüncesi de ortak paydaydı.

“Öf be iyi ki Semra Hanım var, yoksa Özal hepimizi tesettüre sokar valla!” diyen papatyalarla doluydu bir dönem Ankara ve İstanbul. Tabi bunların tek kaygısı muhafazakarlar değildi. Semra Hanım üzerinden rahmetli Özal’a ulaşıp kocalarının işlerini yürütmelerini sağlamak, “öcü” diye nitelendirdikleri muhafazakar hanımları merdiven altında tutmak kadar önemliydi.

***

Derken AK Parti iktidara geldi ve kimyasını bozdu bu insanların. Son derece yakışıksız bir üslupla merdiven altında olduğunu öne sürülen hanımlar, yıllardır gereksiz yere itiş-kakışa girmek istemediklerinden garajlarından çıkarmadıkları otomobillerinin direksiyonlarına da geçti; kimi Audi’ye de bindi, Mercedes’e de, Range Rover’a da. Bazılarının köşklerde, lüks apartmanlarda zaten yıllardır oturduklarını nedense yeni algılayan kimilerinin feleği şaştı. “Yahu bizim gündeliğe gelen Fadime nasıl oldu da Range Rover kullanmaya başladı!” gibisinden abuk sorular uçuştu havada. Tarifsiz kederlere gömüldü hemen hepsi, hele de çocuklarının muhafazakar kızlarla arkadaşlık ettiğini görünce hepten apışıp kaldı. Ne yani bunca yıldır öğrendiklerinin alayı yanlış mıydı?

Öfkelenenler çoğunluktaydı. Hayrünnisa Hanım’ın “Atatürk’ün köşkünde” oturacak olması hepten çıldırttı kimilerini. Asker duasına çıkan çıkanaydı artık! Namık Kemal’in “Dayamış bağrımıza düşman hançerini. Yok mudur kurtaracak bahtı kara maderini?” sözlerinin ne zaman, niçin söylendiğini bile bilmeksizin mırıldananlar, Genelkurmay’ın önünde nöbete durdu! Kapanmaktan korktuklarını, içki yasağının geleceğini, İran’a döneceğimizi, Cumhuriyetin yerine İslam Devletinin kurulacağını haykırdılar açık hava toplantıları düzenleyip. Ve de her fırsatta Atatürk’ün arkasına saklanıp milleti kışkırtmaya çalıştılar. Bunların hiçbiri olmayınca, askerin içindeki darbe heveslileri de temizlenince karalar bağladılar. Şimdilerdeyse bunların büyük bir çoğunluğu milleti bölmenin hiçbir işe yaramayacağını anladı; Cumhuriyetin de dimdik ayakta olduğunu gördü. Ha arada bir, Andy Warhol’un dediği gibi on beş dakikalık için de olsa, şöhret peşinde koşan yazı yazma meraklıları çıkacaktır elbet. Aman çıksın; bırakın yazsınlar. Onlar olmasa farklılıkların güzelliğini, mozaiğin estetiğini anlayabilir miyiz! Amaç birleştirmektir ötekileştirmek değil!

Ah Doğu Doğu’dur Batı da Batı-Aziz Üstel

2013-08-24T16:25:00.001+03:00

İngiliz’in başta Hindistan ve Mısır, Doğuya, daha doğru bir deyimle Hıristiyan olmayan milletlere uygarlık getirdiğini bütün yapıtlarında vurgulayan yazar Rudyard Kipling’in 1889 yılında yayınlanan şiirsel anlatımlı destanı, Ah Doğu Doğu’dur/ Batı da Batı/ Bunların buluşmasıysa mümkün değildir asla/ diye başlar. Ve devam eder gider. Buraya bir nokta koyalım ve neredeyse otuz beş yıl öncesine gidelim. Rahmetli Bülent Ecevit, bir sohbet sırasında üç ozan sevdiğini bunların da Kipling, Tagor ve Ezra Pound olduğunu söylemişti. Bu sohbeti rahmetli Attila Ağabeye (İlhan) anlattığımda gülümseyerek “Ah şu tatlı su Frenkleri ah...uygarlığın salt batıdan gelebileceğini, bizimse cahil, geri kalmış olduğumuzu bellemişlerdir ki, iki yakamızın bir araya gelmemesi için ellerinden geleni ardlarına komazlar!” demiş sonra da devam etmişti: “Ülkeyi yönetmeye soyunan bir adamın en sevdiği üç şairden başlıcası, yani Kipling, İngiliz sömürgeciliğinin borazancıbaşısı, Tagor Hindistan’da İngiliz’le iş birliğine soyunanların başını çekenlerden, Ezra Pound’sa Mussolini hayranı bir Faşist. Nazım’ı, Necip Fazıl’ı, Mehmet Akif’i, Sabahattin Ali’si dururken bizim Batı hayranları gider Kipling’e alkış tutar!” Sonraları rahmetli Bülent Ecevit’de “gerçeği gördü” hele de 12 Eylül’den sonra ya, gelin bunu başka bir güne bırakalım.

Şimdi, Kipling’in bu lafı Batı’nın Doğu’ya bakışını pek güzel anlatır. Doğu’ya özgürlük gelecekse bunu ancak Batı getirebilir, sınırlarını da gene o belirler. Kendi kendini yönetmeye soyunmak, kalkınmak, Batı’yla boy ölçüşmeye durmak Doğu’lunun haddi değildir. El pençe divan durup “ağam paşam” dediği sürece Doğu’lu adamdan sayılır Batı’lının gözünde. Onun için, “Mısır’da darbeden sonra 29 günün bilançosu 450 ölü, 8 bin yaralı, 1 beş yüz tutuklu, onlarca gazete, tv kanalı ve radyo kapatılmış, Batı nerede?” gibi sorular anlamsızdır ve sağır kulaklara düşer. Batı’nın umurunda değildir kaç Doğu’lunun öldüğü,yaralandığı, özgür olup olmadığı. Öldüren, asan kesen Batı’nın önünde boyun kırıp diz vururyorsa o saat makbul adam katına oturtulur adı ister Sisi olsun ister Evren!

Ne demiş Churchill? “Bir damla petrol, bir damla Doğu’lu kanından daha önemlidir!” Batı, Doğu hele de Orta Doğu topraklarında petrol olduğunu anladığı gün ve de Gülbenkyan bunu daha önce Abdülhamid Han’ın çıkarttığı jeolojik haritalarla Londra’ya kanıtladığı an Osmanlı’nın başına çöreklenmişti ki engerekli yılan kaç para! Abdülhamid Han boşuna mı Musul’la Kerkük’ü kendi parasıyla satın alıp Padişah Mülkü ilan etmişti? Tahttan indirilmesinin asıl nedeni de budur. Batı bunun için Jön Türk’lere de İttihatçılara da destek vermiştir zaten. Mahmut Şevket Paşa niye yollamıştır Fethi Bey’i Selanik’e ve Abdülhamid Han’dan “bütün mal varlığını Osmanlı ordusuna bağışlamasını istemiştir!” Padişah bunu yapınca da Kerkük’le Musul uçmuş, Lozan’daki aymazlığımız sonucu da hepten Londra’nın cebine girmiştir.

Mursi Mısır’da iktidara halkın oylarıyla geldi. Batı’nın uysal çocuğu olarak tepeden inmedi. Ülkesini halkının istekleri doğrultusunda yönetmeye çalıştı ama olmadı, olamazdı da. Batı buna izin vermezdi. Ve Sisi’yi itiverdi arkasından; çıkardı sahneye. Ama bu kez Batı’nın hesabı çarşıya uyacağa benzemiyor. Çünkü halk direniyor, sokakları dolduruyor ve Batı’nın kuklasına “defol git!” diye haykırıyor. Milletin oylarıyla gelmişleri, yerli iş birlikçileriyle birlikte askerin iktidardan indirmesi artık eskisi kadar kolay değil. Batı bunu anladığı gün Kipling’in şiiri çöpe atılacak Batı burnunu Doğu’nın iç işlerinden çekecek, saygıyla, insanca ve eşit koşullarda yaklaşmak zorunda kalacaktır...

Nuremberg toplantıları ve Nuremberg yasaları - Aziz Üstel

2013-08-24T16:22:00.000+03:00

Bazı Amerikalı ve İngiliz oyuncu, yazar ve KKTC kökenli Türkiyelilerin yoğun olarak yaşadığı Kuzey Londra milletvekili Jeremy Corbin imzalı, Gezi Parkı’nda polisin şiddet uyguladığını öne sürerek Başbakan Tayyip Erdoğan’ı ağır bir biçimde eleştiren bir ilan verildi London Times gazetesine. AK Parti açık hava toplantılarıyla Nazilerin Nuremberg toplantıları arasında benzerlik olduğunu vurgulayan ilanın ardından kimi sinemacı ve yazarlar Türkiye’de uygulanan Nuremberg Yasaları’ndan da söz etmişler!

Her şeyden önce AK Parti’nin düzenlediği “Milli İradeye Saygı” toplantılarıyla Nuremberg topantıları arasında hiçbir benzerlik bulamazsınız eğer tarafsız bir gözle ikisini de incelerseniz. Nazilerin 1934 yılında yaptığı Nuremberg toplantısına katılan ünlü yazar ve “Nazi Almanyası’nın Yükselişi ve Çöküşü” adlı bin küsur sayfalık eseri yazan Willam Shirer, “Nuremberg toplantıları Wagner’in, özellikle ‘Der Walküre’ adlı operasından alınma setlerle donatılmış bir sahnede, Katolik hurafeleriyle süslenmiş, buram buram anti semitizm kokan, Alman ırkından (Ari) gelmeyen herkesi aşağılayan, tümüye yobaz Hıristiyanlarla ırkçı Almanları düzene, iktidara karşı kışkırtmaya ve Hitler’in arkasına saf tutmaya yönelik, siyasi bir gösteriden çok bir tiyatro oyunununu hatırlattı bana” der Berlin Günlükleri I adlı yapıtında. Nuremberg Toplantılarında Katolik Kilisesi’nin ayinlerinden esinlenen Hitler, Almanların gri, sıkıcı yaşantılarına, Katolik Kilisesi’nin ilahileri ve hurafeleriyle bezenmiş, rengarenk bir oyun sunar. Siyasi içerik yok denecek kadar azdır, Almanların tarihteki kahramanlarından Ortaçağ şövalyelerinin destansı yaşam ve savaşlarından söz eder durur. “Toplantılara Noel ya da Paskalya’da yapılan ayinlerin dinsel yoğunluğu ve havası egemendir. Toplantı alanı rengarenk bayraklarla donatılmış, zırhlı, at sırtında şövalyeler at koşturur durur, halkı iyice coşturur ve sonunda Hitler, yanında yardımcıler Goebbels, Göring ve Himmler’le çıkagelir. Bağırır çağırır, Alman geçmişinden söz eder, partisinin kahverengi gömlekli SA ve siyah giysili SS adlı güçlerini över, demokrasinin rezilliklerini anlatır, salt Nazi Partisinin yönetiminde, başka hiçbir siyasi partinin bulunmadığı, tek parti diktatörlüğü özlemini dile getirir.” (W. Shirer)

Her yıl Nazi Partisi üyelerinin ki, sayılar milyonları aşmıştır yıllar devrilip geçtikçe, koşa koşa geldiği, Ari ırkın yüceltilip başta Yahudiler herkesin yerin dibine sokulduğu, Vatikan’ın da perde arkasından desteklediği bir açık hava toplantıları dizinidir Nuremberg. Bu toplantılar, 7 milyon Yahudi, Roman, Slav, akıl hastası, Nazi karşıtının öldürüldüğü Auschwitz gibi toplama kamplarının yolunu döşemiştir. Bunu, London Times’a ilan verenler bilmez mi? Bilir elbette. Ama Avrupalı’nın bilinç altına yerleşmiş Nazi nefret ve korkusunu Türkiye ve Başbakana yönlendirmek için böylesi ucuz bir numaraya başvurur ilancı tayfası. Ve yansız, mürekkep yalamış kimse bunu yutmaz tabi!

Nuremberg Yasalarıysa 1935 Nuremberg Toplantısından sonra Nazilerin açıkladığı, Alman Yahudilerini vatandaşlıktan atan, Yahudilerin Alman ya da “Ari ırkından” herhangi bir kişiyle bir yastığa baş koymalarını yasaklayan, seçme ve seçilme, devlette çalışma haklarını ellerinden alan bir dizi kanundur. Türkiye’yle ne ilgisi vardır? Anlayamadım. Bu ülkede ırkçılık yapılmış mıdır? Elbette! Ama bugün değil; İttihatçılar ve tek parti diktatörlüğü dönemlerinde; daha sonraki yıllarda, ta 1983 ‘e kadar da yer yer devam etmiştir hele de Kürtlere karşı. Rahmetli Turgut Bey’den sonra da yeniden hortlamıştır. Bugünse, tam tersi ırkçılık ülke haritasından silinmektedir, karşı çıkanlar da olsa.

Böyle bir ilan verebilirsiniz vermesine de en azından benzetmeler, tarihsel göndermeler biraz mantıklı olmalı, gerçeklerle örtüşmeli. Yoksa bu ilanın arkasında bambaşka amaçlar aramak gerekir. Ararsanız da bulursunuz zaten!!

Askeri demokrasinin güvencesi sayanların gafleti! Aziz Üstel

2013-08-24T16:18:00.001+03:00

Batı’nın televizyona çıkıp ahkam kesenleri, kaleme sarılanları, İslamofobilerini “özgürlükçü, tarafsız, liberal” gibi sözcüklerle cilalayan yorumcular, düşünürler, siyasileri Arap Baharının bir yalan olduğunu, demokrasi yerine kargaşa getirdiğini öne sürüyorlar. Gönüllerinden geçeni kusanlarsa, İslam’ın hoşgörüden yoksun, uzlaşmadan uzak olduğu için demokrasinin Müslüman ülkelerde hiçbir zaman uygulanamayacağını söylüyorlar.

Bu görüşler gerçeği yansıtmıyor. Herkesin pembe bulutlar üzerinde koşuşturduğu, hayaller kurduğu, Arapların sokaklara döküldüğü ve üç diktatörü alaşağı ettiği günler uzaklarda kaldı. O sokaklara dökülenlerin büyük bir çoğunluğu hayal kırıklığına uğradı; yaşamları belki de eskisine oranla çok daha kötü.

Ancak neyin, neden ve nasıl olduğunu irdelemekte yarar var:

Her şeyden önce “hiçbir şey çabucak ve kolayca gerçekleşmeyecekti!” Arap Baharı başlayıp hemen bitecek bir olay değil, bir süreç. Arap diktatör ve öylesi bir düzenden nemalananlar demokrasi geldi diye kaçıp saklanmayacak ya da ortadan kaybolmayacaktı. Batı’nın Arap Baharına desteğiyse ta baştan beri belirsizdi. Dahası Batı her zamankince ikili oynamayı tercih etti. Yani bir yandan yeni filizlenen demokrasilere arka çıkarken öte yandan diktatörlerin destekçileriyle dirsek temasını sürdürdü; ne olur ne olmaz hesabıyla!

Uzun süre baskı altında tutulmuş, itilip kakılmış toplumların bir gecede, insan haklarına saygılı, çoğulcu, hoşgörülü bir millete dönüşmeleri mümkün değildir elbet. Demokrasi kuşaklar boyu sürebilecek, uzun süreli bir mücadele sonucu elde edilebilir ancak.

“Askerin demokrasiye yönelik tutumu değişkendir.” Tunus’ta, örneğin, silahlı kuvvetler diktatörü bıraktı, siyaset sahnesinden çekildi. Mısır’daysa tam tersi oldu! Perde arkasından çalışarak halkı sokağa döktü, “düzeni sağlamak” adına seçilmiş yönetime el koydu.

El koydu da... Eline yüzüne bulaştırdı. Silahlı Kuvvetlerin demokrasiye sahip çıkacağı, destekleyeceği kavramı, tecrübeyle sabit, kocaman bir yalandır!

Libya’da diktatörü Batı devirirken Suriye’de kılını kıpırdatmayıp uzaktan izlemeyi tercih ediyor. Bu iki ülkede de asker demokrasi karşıtı, diktatör yanlısı. “Asker demokrasinin gelmesini kolaylaştırır” deyişi kesinlikle doğru değil. Kendi içinde demokratik olmayan bir kurum, nasıl kendine yabancı bir düzene destek olabilir ki!

Arap baharına soyunan ülkelerin en büyük hatası silahlı kuvvetlerin etkisini ve gücünü önemsememek olmuştur. Dahası muhalefetin varlığını inkar etmekle kalmamış, uzlaşma yolları arayacaklarına, silip atmanın çarelerin aramışlardır. Sadece Tunus’taki iktidar anlamıştır bir başına yönetemeyeceğini ülkeyi; muhalefetin sesine de kulak vermesi gerektiğini. Tabi muhalefet Türkiye’deki gibi olağanüstü beceriksiz çıkar, sür-git yapışacağı asker eteği aranırsa iktidarın da işi aynı oranda zorlaşır.

“Sokağa dökülenlerin sayısı milyonu aşsa da gücü sınırlıdır” gerçeğini unutmamak gerekir. Sokak iktidar değiştirebilir düşüncesi, uydu televizyonları ve sosyal medya aracılığıyla kök salmıştır. Dünyada hiçbir ülke, ister batıda ister doğuda, bu iletişim ve etkileşimden kendini uzak tutamaz. Ancak bunlar başlıbaşına yeterli değildir. Toplumsal başkaldırı ve öfkeyi gerçek ve uzun süreli, millet çoğunluğunun beklentilerini karşılayacak bir değişime dönüştürdüğünüz an demokrasiyi yaşatabilirsiniz. Örneğin 2002 yılından bu yana AK Parti, Türkiye’de bunu büyük ölçüde başarabildiğinden seçimlerde yüzde ellinin üstünde oy alabilmiş, milletin oylarına sırtını dayayarak darbe yanlılarını silahlı kuvvetlerin içinden ayıklamayı başarmıştır. Muhalefetse bu gün de, dün olduğu gibi, Türkiye gerçeklerini bir türlü kavrayamamanın sancılarını çekmektedir.

Arap ülkelerindeyse, seçimle gelen iktidarların, toplumsal beklentileri hayata geçiremedikleri sürece demokrasiyi yaşatmaları çok ama çok zordur.

SULTAN KANUNİ DE AYAMAMA'DA MAHSUR KALMIŞTI-Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

2013-08-24T15:59:00.003+03:00

Mevsimler, iklimler, tabiat hâdiseleri 20, 50, 100, hatta 500 yıl gibi periyodlar takip eder. “50 yıl önce böyle soğuk olmuş”, “80 sene evvel de böyle sel gelmiş” derler. Büyükannem 1929 senesinde çok büyük bir sel geldiğini, arabaları, ağaçları ve insanları sürükleyip götürdüğünü, bir daha bu kadar büyüğünü görmediğini anlatırdı. Eskiler için sel zelzeleden sonra, yangından önce gelen bir âfetti. Dualarda Allah’ın himayesi istenen belâ-yı arziyye zelzeleyi, belâ-yı semâviye de seli ifade ederdi. Yağmur yağmadığı zaman “Ya rabbi hayırlı yağmurlar ver!” diye dua ettikleri gibi, yağdığı zaman da endişeyle “Ya rabbi âfetinden koru!” demeyi ihmal etmezlerdi. Yağmur yağdığı zaman evden dışarı çıkmayan, şimşek ve gök gürültüsünden korkan, endişe içinde yağmurun bitmesini bekleyen İstanbul hanımlarına yetiştik.

Sel âfeti insanlık tarihi kadar eskidir. Peygamberlere kafa tuttuğu için sel âfeti ile helâk olanların menkıbeleri çoktur. Dünya büyük sellerle büyük tufana boğulmuş, ancak Hazret-i Nuh‘un yaptığı gemiye binen müminler kurtulmuştur. Kur’an-ı kerimde anlatılan seyl-i arim denilen sellerle Yemen’deki meşhur Mârib Barajı yıkılıp, Sebe ülkesinin dillere destan şehirleri, binâları, bahçeleri hâk ile yeksân olmuş; halkın ekserisi ülkeden göç etmek zorunda kalmıştı. Gassân kabilesi Şam’a, Ezd kabilesi Amman’a, Huzâa kabilesi Tihâme’ye, Huzeyme kabilesi Irak’a, Evs ve Hazrec kabileleri de Yesrib’e (Medine-i Münevvereye) yerleşti.

Yemen'deki dillere destan Mârib barajı'ndan kalıntılar

AVA GİDERKEN...

Sevgili hanımı Hürrem Sultan’ı, ayrıca dört oğlu Mehmed, Mustafa, Cihangir ve Bayezid’i kaybeden Kanunî Sultan Süleyman, üzüntüsünü unutmak maksadıyla sık sık ava giderdi. 1563 senesi Eylül ayının 20‘sinde Yeşilköy havâlisinde ava çıktı. O zaman buralar bomboştu. Birden gök karardı. Misli görülmemiş bir yağmur başladı. Bir gün bir gece devamlı yağmur yağdı. Halkalı (Ayamama) Deresi taştı. Ortalık sele boğuldu. Padişah, 28 sene evvel suistimali sebebiyle Bağdad’da idam edilen defterdar İskender Paşa‘nın Safra (Sefâ) Köy’deki sarayına sığınmaya mecbur oldu. Saray da sular altında kalınca uzun boylu güçlü bir Enderun ağası padişahı sırtına alıp çatının altındaki bölmeye çıkardı.

Hâdiseyi hikâye eden Selânikî Mustafa Efendi, padişahın kurtuluşunu da şöyle anlatıyor: “Sel sarayı esasından yıkayazdı. Padişah-ı cinân-penâh hazretlerini Ağayâ-yı Enderûn’dan bir tüvânâ ve bâlâ-kad arkasına alıp musandıraya is’âd ile tahlîs etmeğle rûy-i niyazı hâk-i mezellete sürüp secdât-ı şükr-ü-sipâs olundu ve müstehıkkına salât-ü-sadâkat için bezl-i mâl-i firâvân ve kurbanlar olundu.” Bu âfette Silivri ve Çekmeceler su altında kaldı. Köprüler yıkıldı. İnsanlar sandallarla tahliye edildi. Sular Edirnekapı ve Topkapı surlarını aşarak şehri istilâ etti. Evler yıkıldı; bahçeler sular altında kaldı. Çok kişi sele kapılıp gitti. 74 binaya yıldırım düştü. Şehre su taşıyan su kemerleri dolup yıkıldı. Bir yandan Kâğıthane Deresi de taştı. Eyüp sular altında kaldı. Eyüp Sultan Türbesinde de sular yarım metre yükseldi. Şehir harb meydanına dönmüştü. Denizin suyu kahverengiye dönmüş; su kaynakları işe yaramaz hâle gelmişti. Sel içinde su sıkıntısı çekilmeye başlandı.

Padişahlar avlanmayı severdi

İKİNCİ TUFAN

Sular ancak bir hafta sonra çekildi. Kanuni Sultan Süleyman, hemen âfet yerlerini dolaştı. Mimar Sinan‘ı vazifelendirerek su kemerleri daha muhkem bir şekilde inşa edildi. “Ateşe, suya, zelzeleye mukavemetli!” Çekmece ve sair köprüler inşâ edildi. Mimar Sinan, yaptığı köprüleri bol gözlü ve kemerli yapardı. Böylece selin getirdikleriyle tıkanıp baraj teşkil ederek köprünün yıkılmasına yol açmazdı. O zaman yapılan köprüler bugün bile sağlamlığı ve zarafeti ile görenleri hayrette bırakıyor. Sonraki senelerde de muazzam seller oldu. Lale Devri‘nde üç saat süren şiddetli bir dolu sağanağı, Boğaz kıyılarını vurdu. Yalılar, bahçeler mahvoldu. 1789 tarihinde “ikinci tufan” adı verilen şiddetli yağmurlarla çok bina harab oldu. 1820 tarihli fırtınada da çatılar, kiremitler, câmi kubbeleri, minare külahları uçtu. Camlar kırıldı. Şehzâde Câmii avlusundaki asırlık çınarın sökülüp sürüklenmesi görenleri dehşete düşürdü. Galata kıyıları Ortaköy’e kadar serâpâ zarara uğradı. Haliç’teki gemiler açığa sürüklenip battı. Ama alınan tedbirler sayesinde, padişahı mahsur bırakan önceki büyük âfet gibi zarar vermedi. 1867 senesi Mayıs ayında yağan kırmızı yağmur şehri dehşet içinde bıraktı. 1881 Ağustos ayında tam bir gün boyunca yağmur yağmış; yollar su hendeğine dönüşmüş; ağaçlar, arabalar denize akmış; şehir sular altında kalmıştı.

Bütün bunlar şehrin tenha, evlerin müstakil ve umumiyetle bahçeli, sel yataklarının boş olduğu zamanlara ait hâtıralardır. Ya şimdi, böyle bir âfet şehre neler yapmaz? Eskiler dere yataklarının yanından bile geçmezdi. Büyükannem nehir kenarında bir arsayı beğenmişti de ev yapmak üzere alması için dedemi sıkıştırmıştı. Dedem “Orası selgâhtır. Selgâhtan arsa alınır mı?” diye karşı çıkmıştı. “Selgâhta ev alma sel için, ihtiyarlıkta genç alma el için” sözü meşhurdur. (Yani dere yatağındaki evi sel alır; ölürsün, genç hanımın başkasıyla evlenip mirasını yer.) Şimdi selgâhlar mahalleler, yollar, fabrikalarla doludur. Ne diyelim tabiatla iddialaşmak olmuyor.

KÂBE-İ MUAZZAMA SULAR ALTINDA

Sel baskınlarından tarih boyu Mekke ve Medine de nasibini almıştır. Mekke-i Mükerreme volkanik bir arazide kurulduğu; Medine-i Münevvere de toprağı killi olduğu için sele çok müsaittir. Nâdiren yağan yağmurlar, toprağın suyu emişi zayıf olduğundan sele dönüşür. Daha Hazret-i Peygamber’in gençliğinde Kâbe-i muazzama sel sebebiyle yıkılıp yeniden yapılmış; hatta taşı yetmediği için daha küçük yapılarak eskiden Kâbe’ye dâhil hatim denilen kısım kısa bir duvarla çevrilmişti. Hacer-i Esved‘i yerine koyma sırasında kabilelerin ihtilafa düştüğü; herkesin güvendiği Hazret-i Peygamber’in mâhirâne bir yolla bu ihtilafı çözdüğü meşhurdur. Kâbe’nin sular altında kaldığı bir zaman Abdullah bin Ömer yüzerek tavaf etmek istemiş; içeri girdiğinde kendisi gibi düşünen çok kimsenin bulunduğunu görmüştür. 1974 senesine kadar Kâbe-i Muazzama’dan sel hiç eksik olmamış; bu tarihten sonra alınan tedbirlerle sele rastlanmamıştır.

YALOVA ALINDIĞINDA OSMAN GAZİ HÜKÜMDARDI-Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

2013-08-24T15:58:00.000+03:00

OSMANLI DEVLETİ NE ZAMAN KURULDU?

Osmanlı Devleti’nin Yalova’da mı yoksa Söğüt’te mi kurulduğu yönünde tartışmalar yaşanıyor. Yalova Osmanlıların ilk fethettiği beldelerdendir. Fetih tarihi 1323 senesidir. Şüphesiz 1302 tarihli Bafeus Muharebesinden çok önce Osman Gâzi hükümdar gibi icraatta bulunuyordu.

Sultan II Abdülhamid Han, Karakeçili gençlerinden bir muhafız alayı kurmuş; bu alaya Söğütlü Ertuğrul Alayı denmişti.

1999 senesi Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun 700. yıl dönümü idi. Ancak zelzele bahanesiyle zamanın cumhurbaşkanı sayesinde kutlamalar çok sönük geçmişti. O zaman bile bu tarihin doğru olup olmadığı münakaşa edilmemişti. Geçenlerde kıdemli bir tarihçimizin, Osmanlıların kuruluşunu 1302 senesinde Yalova yakınlarında Bizanslıları yendiği Bafeus Muharebesi olarak verişi Yalovalıları çok memnun etti şüphesiz. Yalova, böyle tanıtıma ihtiyacı olmayacak kadar güzel bir yer. Ama eski köye yeni âdet getirmek de kolay değil.

UÇBEYLİĞİNDEN SULTANLIĞA

Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi kat’î değildir. Zaten devletlerin kuruluşu için belli bir tarih verilemez. Ancak işin resmiyete döküldüğü bir tarih elbette vardır. Devlet, bir zaman içinde teşekkül eder. Başarılı bir başkaldırı veya kazanılan bir muharebe devletin teşekkülünde rol oynar. Ama kuruluş tarihini kat’î olarak göstermez. Kaldı ki Osmanlılar Bizans’a tâbi değildi ki, bu muharebeden sonra ipleri kesip istiklâllerini ilan etmiş olsunlar.

Osmanlı Devleti’nin esasını Moğol istilâsını takiben vatanları olan Türkistan’daki Mazenderan’ı terk ederek Anadolu’ya gelen Oğuzların Kayı boyundan aşiretlerin kurduğu bir beylik teşkil eder. Ahlat’a yerleşen aşiret, Moğol tehdidi üzerine buradan da kalkarak Batıya yürüdü. Aşiretin beyi Gündüz Alp (Süleyman Şah) Pasinler ovasında vefat etti. Yerine oğlu Ertuğrul Gâzi geçti. Diğer iki oğlu Ahlat’a döndü. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubad, Yassıçemen Harbi’nde kendisine yardım eden bu aşiretin Ankara yakınlarında Karacadağ’da yurt tutmalarına müsaade etti.

Sultan ertesi sene (1231) İznik’teki Bizans İmparatorluk ordusuyla Eskişehir yakınında yaptığı muharebedeki yardımları sebebiyle Söğüt’te buluştuğu Ertuğrul Gazi’ye Söğüt’ü kışlak, Domaniç’i yaylak olarak verdi. Böylece Osmanlı Uçbeyliği kurulmuş oldu. Uçbeyi şüphesiz fevkalâde salâhiyetli bir Selçuklu vâlisi idi. Burada beyliğin ilk reisi Ertuğrul Gâzi (1191-1281), sonra oğlu Osman Gâzi’dir (1258-1324). Her ikisi de bey unvanı ile anılırdı.

Söğüt'te Ertuğrul Gazi’nin türbesi.

BENİM İZNİM YETMEZ Mİ?

Orta Çağ’da büyük devletler zayıflayınca, uzak vilâyetler önce muhtar, sonra müstakil olmuşlardır. Abbasîlerde de, Selçuklularda da böyledir. Söğüt’teki bu küçük beylik de zamanla istiklâlini elde etmiştir. İyi de ne zaman? Bazı tarihçilere göre bu tarih Eskişehir yakınlarındaki Karacahisar’ın fethedilip, burada Abbasî halîfesi ve Selçuklu Sultanı’nın yanı sıra Osman Gâzi adına da hutbe okunduğu; kâdı tayin edildiği ve sikke kesildiği 1283 senesidir. Bunlar devletin hâkimiyet alâmetleridir. Kadı tayin edip hutbe okunması için sultandan izin alınması gerektiği hatırlatılınca Osman Gâzi, “Ben kimsenin hâkimiyetinde değilim. Bu şehri kılıcımla aldım. Sultanın ne dahli var ki izin alayım? Benim iznim yetmez mi? Ona sultanlık veren Allah bana da gazâ ile hanlık verdi. Eğer minneti şu sancak ise ben kendim dahi sancak kaldırıp düşmanlarla uğraştım. Eğer ben Selçuk hanedanındanım derse, ben de Gökalp oğluyum derim. Eğer bu ülkeye ben onlardan önce geldim derse, benim dedem de ondan evvel geldi” cevabını verdi. Bu hâdise Âşıkpaşa’ya göre 1299; Kemalpaşazâde’ye göre ise 1288 yılında cereyan etmiştir. Selçuklu Sultanı, o sene Osman Gâzi’ye uçbeylerinin hâkimiyet alâmetleri olan tuğ, tabl ve menşur (berat) gönderdi. Böylece Osman Gâzi, doğrudan Konya’daki sultana bağlanmış oldu.

OSMAN GÂZİ’YE BİAT

4 Cemâzilûlâ 699 (27 Ocak 1300) tarihinde Selçuklu Sultanı III. Alâeddin Keykubad’ın, Gazan Han tarafından hapsedilmesi üzerine eski Türk geleneğine uygun olarak serhad beyleri Osman Gâzi’ye biat etti. Sultan II. Abdülhamid zamanında Maarif Nezâreti bu hâdiseyi Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihi olarak kabul etti. Rûmî takvim hesabına göre yıl mart ayında başladığı için, bu tarih 1300 değil, sehven 1299 olarak kabul görmüştür. Kemalpaşazâde gibi büyük tarihçiler de bu tarihi beylikten sultanlığa geçiş olarak verirler. Hatta Sultan Hamid, Karakeçili aşiret gençlerinden bir hususî muhafız alayı kurmuş; bu alaya Söğütlü Ertuğrul Alayı denmiştir. Osmanlı Devleti’nin kurulduğu Bilecik, Ertuğrul Sancağı diye anılırdı.

Rivâyete göre, Ertuğrul Gâzi, topladığı arâzi vergisinden hissesine düşen mikdarı vermek üzere oğlu Osman Bey’i Konya Selçuklu sarayına göndermişti. Bu ara Konya’da bir taht kargaşası yaşanıyordu ve halk beldenin en büyük âlimi sıfatıyla Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled’e bey’at etmişti. Onsekiz gün bu makamda kalan Sultan Veled, istikbâli görürcesine bu yiğit gence dua edip kılıç kuşatmıştı. Tarihçiler, kılıç kuşanmanın mâzisini buna dayandırır. Bu sebeple padişahlara umumiyetle Konya Mevlevihânesi çelebisi kılıç kuşatırdı. Bu rivayete bakılırsa Osmanlı Devleti’nin kuruluşu daha Ertuğrul Gâzi’nin sağlığındadır.

TÂBİYETİN SONU YOK!

Ertuğrul Gâzi, Kastamonu sipehsâlârı (büyük uçbeyi) Çobanoğulları’na; bu Konya’daki Selçuklu Sultanı’na; Moğol istilâsından sonra Selçuklu Sultanı Tebriz’deki İlhan’a; o da Pekin’deki Kubilay Han’a tâbi idi. Uçbeyleri ilhana cüz’î bir vergi ve gerektiğinde asker verirlerdi. Osman Gâzi de babası gibi Selçuklu Sultanı’na tâbi bir uçbeyi idi. Bu bakımdan ilk müstakil hükümdar, Orhan Gâzi kabul edilir. Osmanlı Beyliği’nin Selçuklu ve İlhanlılara bağlılığı, 1308’de Selçuklu hânedanının çöküşü ve 1335’te Hüdâbende İlhan’ın vefatına kadar devam etmiştir. Bazı tarihçilere göre Osmanlı Devleti’nin esas kuruluş tarihi 1308 veya 1335 tarihleridir. Ancak bu bağlılığın çok sathî ve görünüşte olduğu açıktır.

Osmanlı Devleti, 1402 yılındaki Ankara mağlûbiyetinin ardından Timuroğulları’na tâbi olmuş; 1447’de Sultan Şahruh’un vefatıyla bu bağlılık da sona ermiştir. Osmanlılar, çevrelerindeki beylikleri birer ikişer hâkimiyetleri altına alıp Anadolu birliğini temine hemen hemen muvaffak olmuş; Selçukluların tam halefi sayılmışlardır. Bu bakımdan 1299, beylikten sultanlığa; İstanbul’un fethedildiği 1453 de sultanlıktan imparatorluğa geçiş olarak kabul görmüştür.

1302’YE GELESİYE...

Yalova (Yalakabad), Osmanlıların ilk fethettiği beldelerdendir. Fethin tarihi 1323 senesidir. Şüphesiz 1302 tarihli muharebesinden çok önce Osman Gâzi hükümdar gibi icraatta bulunuyordu. Meselâ fethettiği toprakları Abbasî-Selçuklu geleneğine uygun olarak silah arkadaşlarına dirlik olarak dağıtmıştır. Vergi toplamış, kadı tayin etmiş, komşu devletlerle anlaşmalar yapmıştır. Anlaşılıyor ki Osmanlı Devleti’ne kat’î bir kuruluş tarihi tesbit etmek zordur. Çok da mühim değildir. Erken devir Osmanlı tarihine merakı ile tanınan Sultan Hamid devrinde 1299 benimsenmişti. Tereddüde kapılmadan, bu tarihi kabul etmenin hiç mahzuru olmasa gerektir.

YUNANLILARIN KÜÇÜK ASYA FELÂKETİ-Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

2013-08-24T15:56:00.000+03:00

1918, Osmanlılar için felaketlerin üst üste geldiği bir sene oldu. Mânâsızca girilen bir Cihan Harbi neticesinde ordularımız hezimete uğramış; harbin mesulleri ülkeden kaçmıştı. Bu arada hiçbir işe karışmayan ihtiyar Sultan Reşad vefat etmiş, yerine kardeşi Sultan Vahideddin geçmişti. Yeni padişah, bir yangın yerinde tahta oturduğunu anladı. Bu arada düşmanlar Çanakkale‘yi geçerek İstanbul‘u işgal etti. Artık İstanbul hükûmeti bu şartlarda en ehven siyaseti takip etmek durumunda idi.

Bir Yunan birliğinin Anadolu'daki ilerleyişi

İTTİHATÇI OLMAYAN BİR PAŞA

Suriye Cephesi’nin de çökmesi üzerine müttefiklerle Mondros Mütârekesi imzalandı. Mütarekeyi imzalayan sonraları Ankara hareketinin mümtaz simalarından Rauf (Orbay) Bey idi. Mütârekenin tatbiki için Anadolu’ya bir ordu müfettişi gönderilmesi gerekiyordu. İngilizler, bunun İttihatçı olmayan üst rütbeli bir paşa olmasını şart koştu. Bu vasıfta üç kişi vardı: Palabıyık Ziya, Çerkes Ferid ve Mustafa Kemal Paşalar. İlk ikisi sağlık ve başka sebeplerle teklife yanaşmadı. Suriye’den İstanbul’a kaçan ve o sıralar açıkta olan M. Kemal Paşa, Dâmâd Ferid Paşa hükûmeti tarafından 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla vâlileri bile azledebilecek fevkalâde salâhiyetlerle Anadolu’ya gönderildi. Hükûmetin kasasında bulunan üç-beş kuruş tahsisat kendisine teslim edildi. Vâli ve kaymakamlara da paşaya her türlü yardımda bulunmaları emrolundu.

Görünüş böyle idi. Padişahın gizli bir maksadı daha vardı. Aynı zamanda Anadolu’da müdafaa-ı hukuk cemiyetleri kuruluyor; halk işgale direniş çareleri arıyordu. Padişah, bunların güçlü düşmana karşı zafere ulaşacağını tahmin etmiyordu. M. Kemal Paşa vasıtasıyla bu hareketi tek elden teşkilâtlandırmayı ve böylece elinde düşmana karşı bir koz tutarak daha ehven şartlarla sulh yapmayı umuyordu. Paşa, padişahla görüşüp, İstanbul işgal altında olduğu için İngiliz vizesi ile yola çıktı. Tam bu günlerde Yunanlılar İzmir’e çıkmıştı.

Anadolu'da Yunan topçu bataryaları

İZMİR’DE NE İŞLERİ VAR

Yunanistan I. Cihan Harbi’nde tarafsız kalmıştı ama şimdi İtilâfçı kıskacında idi. İngilizler, Anadolu’nun işgâlini müttefikleri olan Sırplara ihâle etmek istediler. Sırplar, uzaklığı bahane ederek reddetti. Bu sefer Yunanlılara yöneldi. Teklifi şiddetle reddeden Yunan kralı tahttan indirilip sürgüne gönderildi. Harb taraftarı Venizelos iktidara getirildi. Savaş aleyhtarı gazete ve kişiler susturuldu. Yunan kıtaları 16 Mayıs 1919 tarihinde İzmir‘e ayak bastı. İstanbul hükûmeti, burada Redd-i İlhak Cemiyeti‘ni kurdurdu. İttihatçılar, öteden beri yürüttükleri Türkifikasyon politikası çerçevesinde, Ege’de yaşayan 120 bin kadar Rum’u Cihan Harbi öncesinde sebepsiz yere Yunanistan’a sürmüştü. Anadolu’da yaşayan diğer Rumlar da endişe içinde idi. Yunanlılar bunu bahane ederek işgale girişti.

M. Kemal Paşa, cemiyetleri birleştirdi. Muazzam bir diplomasi tatbik ederek, hem İstanbul‘la iyi geçindi, hem İngilizleri ürkütmekten kaçındı. Bir yandan da Fransız, İtalyan ve Ruslarla anlaştı. Bazı tavizler karşılığında mühim destek elde etti. Fransız ve İtalyanlar yanlarındaki harb levâzımâtını Ankara’ya teslim etti. Ruslar, silah ve para yardımında bulundu. Başta Türkistan ve Hindistan olmak üzere dünya Müslümanları halifenin kurtarılması için varlığını akıttı. Yoksa artık Anadolu halkının düşmana mukavemet edecek hâli kalmamıştı. Ülke haraptı. Yalnızca Sakarya Harbi‘nde asker kaçaklarının sayısı elli binden çoktu. Bu sebeple çeşitli sebeplerle dağa çıkıp eşkıyâlık yapanlar, harbe yardım etmesi şartıyla affedildi. Her ailenin, orduya maddî yardımda bulunması mecburiyeti getirildi. Orduya destek vermeyenler ağır cezalara çarptırıldı. Bazı İttihatçı artıkları da Ankara’ya geçerek bu yeni harekete ümit bağladı. Osmanlı ordusundan arta kalan Kafkas birlikleri, Ege’ye yönlendirildi. Halk, canını dişine takmıştı. İstanbul da varını yoğunu seferber edip, el altından Anadolu’ya mühimmat ve askerî personel gönderdi. Bunlar motorlarla Marmara veya Karadeniz üzerinden Anadolu’ya geçiriliyordu. Anadolu’da çarpışan subayların maaşları İstanbul’dan ödeniyor; madalyaları İstanbul’dan geliyordu. Kızılay’a yardım bahanesi ile Saray’ın yürüttüğü yardım kampanyalarında toplanan paralar Ankara’ya aktarılıyordu.

I. Cihan Harbi’nin son muharebeleri sayılan harb neticesinde İngilizler beklediğini fazlasıyla elde etti. Hayâl kırıklığıyla dönen Yunanlılara da savaştan geride binlerce ölü, yaralı ve cephede çektirdikleri fotoğrafları kaldı.

MÜCÂDELE 3.5 SENE SÜRDÜ

Yunanlıların vaziyeti de Türklerin lehine idi. Bir kere tanımadıkları topraklarda (deplasmanda) idiler. Üstelik mevcutları da Anadolu’yu işgâle kâfi değildi. Üstelik destek de görmüyorlardı. Asker ve subayların çoğu harbe isteksizdi. Asker kaçakları yüz binleri bulmuştu. Anadolu’dan ölüm haberleri geldikçe harb aleyhtarları giderek artıyordu. İngilizler her zamanki “Bekle, gör!” politikası çerçevesinde Yunanlılara destekten kaçındı. Hangisi gâlip gelirse ona yanaşıp işini yürütecekti. İki ordunun vaziyeti hemen hemen aynı idi. Buna rağmen Yunan ordusu kısa bir zamanda geniş bir açı içinde kuzeyde Bursa, Bilecik; güneyde Uşak, Afyon hattıyla İzmir’den Ankara’ya vardı. Meclisin Kayseri’ye nakli kararlaştırıldı ise de, rivayete göre Ankara’da yeni yeni düzen kurmaya çalışan mebus hanımları buna mâni oldu.

Türk ordusu, iki kere yenip iki kere de mağlup oldu. İşgalden 2.5 sene sonra bir Ağustos ayında Yunan ordusu Polatlı yakınlarında ağır bir mağlubiyete uğrayıp geri çekilmeye başladı. Ertesi sene 30 Ağustos‘ta Afyon yakınlarında son darbeyi yedi. 9 Eylül 1922 Yunanlıların İzmir’i terk ettiği tarihtir. Böylece Yunan Harbi tam 3.5 sene sürmüştür. Cihan Harbi’nden 6 ay noksandır. Her iki tarafın kaybı da birbirine yakındır. Harb Mudanya‘daki mütâreke ile bitti ise de Marmara bölgesindeki İngiliz askerleri 1.5 sene daha kaldı. İstanbul’un kurtuluşu 13 Ekim 1923, yani Lozan Anlaşması’ndan birkaç ay sonradır.

I. Cihan Harbi’nin son muharebeleri sayılan bu harb neticesinde İngilizler beklediğini fazlasıyla elde etti. Hâin pozisyonuna düşürdüğü sultanı kovdurarak halifelikten kurtuldu. Yeni Türkiye ile yeni bir sayfa açmak isteyen İngiltere, böylece yeni bir düşman meydana getirerek, üzerindeki düşman imajını silmeye muvaffak oldu. Nitekim geçenlerde “Türkiye’nin ilk 10 düşmanı!” başlıklı bir ankette, Yunanistan ilk sıradadır. İngiltere listede bile yoktur. Yunanistan, Küçük Asya (Anadolu) Felâketi adını verdiği bu serüvende oyuna geldiğini anlayıp vaziyeti düzeltmeye kalkıştı. Venizelos, eski düşman-yeni dost sıfatıyla Ankara’ya geldi. Hatta Selânik Belediyesi dostluk nişânesi olarak eski bir Türk evini satın alarak “M. Kemal Paşa’nın doğduğu ev” olarak Türk hükümetine hediye etti. Ancak tarihî hatâların telâfisi bazen çok zor olmaktadır. Kapı komşumuzla aramızın iyi olmasını nedense çokları istememektedir.

Osmanlı ve İsrail...Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

2013-08-24T15:36:00.000+03:00

Osmanlı ve İsrail...

Romalıların Kudüs’ü yakıp yıktığı 70 yılından sonra Yahudîler dünyaya dağıldılar. Her yerde aşağılandılar, eziyete uğradılar. O zamandan bu yana kendilerini bir devlet altında toplayacak kurtarıcı mesih beklerler. Sahteleri bir yana, mesihin gelişi gecikince, bazı Yahudî idealistleri, bir devlet kurmak üzere harekete geçti. İlk defa 1897’de İsviçre’nin Basel şehrinde toplanan bu topluluğa Siyonist dendi. Siyon, Kudüs’te Hazret-i Süleyman’ın yaptırdığı Mescid-i Aksâ’nın üzerinde bulunduğu dağın adıdır. Burası Tevrat’ta kendilerine va’d edilmiş topraktır (arz-ı mev’ûd). Şam toprağı gibi Filistin’i Kur’an-ı kerim de mukaddes kabul eder.

ARZ-I MEV'UD NERESİ?

Hazret-i Musa’ya va’d edilen toprak, yalnızca bugünkü Filistin’dir. Hazret-i Musa bu toprakları Ürdün’deki Nibo Dağı’ndan seyretmiş; ama ayak basamadan vefat etmişti. “Nil’den Fırat’a” Hazret-i İbrahim’e va’d edilen topraklardır. Hazret-i Süleyman’ın mülkü bu sınırlara ulaşmıştı. Nitekim Hazret-i İbrahim’in evlatları olan Araplar ve Yahudiler bu mıntıkaya hâkimdir. Bugün İsrail’in Nil’den Fırat’a kadar olan toprakları, hatta Anadolu ve Hicaz’ı da istediğine dair bir paranoya vardır. Bunu ilk telaffuz edenler Suudî Kralı Abdülaziz ve Mısır diktatörü Nâsır idi. Filistin’in eksantrik lideri Arafat da dünyanın Filistin meselesine dikkatini diri tutmak için bunu slogan olarak kullanırdı. İşgal ettiği Arap topraklarından bile gönüllü çekilmek zorunda kalan İsrail, Nil’den Fırat’a ele geçirse bile hangi nüfusla elde tutacak, onu hesaba katan pek yoktur. Her devlet daha geniş sınırlara ulaşmayı hayal eder. Bunda bir anormallik yoktur.

TOPRAK SATIŞI YASAKALNIYOR

Siyonistler, zamanın en güçlü ülkesi İngiltere’ye müracaat ettiler. Talepleri ciddiye alınmadı. Ancak hareketin giderek güçlendiğini gören İngiltere, Uganda, Sibirya, Kıbrıs gibi yerleri teklif ettiyse de, Siyonistler yanaşmadı. Osmanlı hükûmeti, toprak bütünlüğünü tehdit eden bu harekete karşı bazı tedbirler aldı. 1871 senesinde daha iş resmiyete dökülmeden Filistin’in % 80’ini mîrî arâzi hâline getirdi.

Sultan II. Abdülhamid tahta çıkınca, Filistin’e Yahudî iskânını önleyici tedbirleri arttırdı. 1883’te Yahudîlere toprak satışını tahdit etti. Filistin’deki stratejik toprakları hazine-i hâssa denilen şahsî hazinesi hesabına satın almaya başladı. 1900 senesinde Mukaddes Topraklara Duhûliye Şartları getirildi. Buna göre, Filistin’i ziyaret edecek her Yahudî, üzerinde mesleği, milliyeti ve ziyaret sebebi yazılı bir tezkere veya pasaport taşıyacaktı. Yahudîler’in elindeki bu tezkere Filistin‘e ulaştıklarında resmî makamlarca alınıp kaydedilecek; 30 günlük sürenin dolmasından sonra sınır dışı edileceklerdi. Bunun ardından Filistin dâhil olmak üzere, bütün Osmanlı topraklarında ecnebî Yahudîler’e toprak satışı yasaklandı.

BİR KARIŞ VERMEM!

Bu arada hareketin önderi Budapeşteli Theodor Hertzl, Sultan Abdülhamid’le görüşmek istedi. Kabul edilmeyince, padişahın da dostu olan Polonyalı arkadaşı Phillip Newlinsky vâsıtasıyla 1901 Mayısında bir teklif götürdü. Filistin’in Yahudî göçlerine açılması ve buranın muhtar bir Yahudî idaresine sahip olması karşılığında, Osmanlı borçları ödenecek ve Avrupa amme efkârında padişah lehinde propaganda yapılacaktı. Padişah, bu teklifi reddetti. “Eğer Hertzl senin arkadaşın ise ona nasihat et! Bu mevzuda bir adım daha atmasın! Ben bir karış dahi olsa toprak satmam. Zira bu vatan bana değil Osmanlı milletine aittir. Milletim bu toprakları kanlarını dökerek kazanmışlardır. Ne ile aldıysak onunla geri veririz!” şeklinde tarihî bir cevap verdi. Ertesi sene teklifini tekrarladı ama yine reddolundu. Filistin’de Safed kasabasına yerleşip vatandaşlığa alınmak üzere 1891 tarihinde istidâ veren 440 Yahudî’nin talebi, bunun ileride bir Yahudî devleti kurulmasına yol açacağı gerekçesiyle reddedildi; Osmanlı Devleti’nin Avrupalıların sürdükleri şahısların iskân yeri olmadığı belirtildi.

Buna bakıp, Sultan Hamid’in Yahudî düşmanı olduğu zannetmemelidir. Sultan Hamid, her şey bir tarafa, hâdiselere hissî değil, gerçekçi yaklaşmasıyla meşhurdur. Antisemitizm, Müslüman Türk kültüründe meçhuldür. Gayrimüslimler hukukun kendilerine tanıdığı her türlü hak ve imtiyazla yaşar. Zaten monarşilerde bütün ırk ve mezhep mensupları, hükümdarın çocuğu sayılır. Alınan bu tedbirler Yahudîlere karşı değil, devletin birliği ile alâkalı idi. O zamanlar en kalabalık Yahudî nüfusu Osmanlı ülkesinde rahatça yaşamaktaydı. Selânik, dünyadaki en büyük Yahudî şehri idi. Yahudî aleyhtarlığı bize 1940’ların Nazi hayranı tek parti hükûmetiyle girmiş; sonraki yıllarda İsrail sayesinde de pekişmiştir. İstikbalde yaşanacak hâdiseler, Sultan Hamid’in diplomatik ileri görüşlülüğüne bütün dünyayı hayrette bırakmıştır. Nasıl mı? Onu da gelecek yazıda ele alalım...

SULTAN HAMİD'İN TAHTINA MÂL OLAN FİLİSTİN

XIX. asır sonlarında bir grup kavmiyetçi Yahudînin kurduğu Siyonist teşkilâtı, Sultan Abdülhamid‘e müracaat ederek Tevrat’ta kendilerine va’d edilmiş toprak olan Filistin‘de bir Yahudi Devleti kurulması karşılığında, Osmanlı borçlarının tamamını ödemeyi ve amme efkârında lehte propaganda yapmayı teklif etmişti. Padişah, kabul etmediği gibi, bu projeye engel olmak için Filistin’de arâzi satın alarak hazine-i hassa denilen hususî servetine katmıştı.

SİYONİST ZAFERİ

Sultan Abdülhamid’i tahttan indirip iktidarı ele geçiren İttihatçılar, önce hazine-i hassa topraklarını devletleştirdiler. Filistin’e Yahudî iskânına da müsaade ettiler. Turkifikasyon politikası takip ederek Osmanlı milletlerinin hepsinin anasını ağlatmakla beraber, Yahudîlere dokunmadılar. Çünki iktidara gelişlerinde mühim yardım görmüşlerdi. İçlerinde hayli Yahudî, Mason ve Dönme vardı. Talat Paşa’nın dostu Yahudî banker Emanuel Karasu, Sultan Hamid’e tahttan indirildiğini tebliğ eden heyette idi.

Siyonistler 1917 yılında İngiliz hâriciye vekili Arthur Balfour ile anlaştı. Balfour Deklarasyonu ile İngiltere, muhtemelen oyalamak üzere, Yahudîlerin Filistin’de yurt tutmalarını kabul etti. Suriye cephesi çökünce, Filistin İngilizlerce işgal edildi. Kaidedir ki, işgal topraklarında hususî mülkiyete dokunulmaz. Ama devlet arazisi, yeni devletin olur. Böylece Filistin’de Sultan Hamid’e ait arazi, İttihatçılarca devletleştirildiği için, İngilizlere geçti. Bu topraklara Yahudî iskânı giderek arttı. Artık Yahudîler ihyâ ve satın alma yoluyla diledikleri gibi toprak sahibi de olabiliyordu. Araplar, ekonomik bakımdan zor duruma düşürülerek topraklarını satmaya mecbur edildi. Vaktiyle vergi korkusuyla çok sayıda Arap, toprağını kendi adına tescil ettirmemişti. Tapuda devlete ait gözüken bu topraklar da çeşitli yollarla Yahudîlerin eline geçti.

Osmanlılar zamanında Kudüs'teki Mescid-i Aksâ

DENİZE DÜŞEN YILANA SARILIR

Yaklaşan tehlikeyi sezen Kudüs müftüsü Emin el-Hüseynî, İngilizlere karşı Yahudî emellerine engel olacağını düşündüğü Almanlara yanaştı. Hitler ile görüşüp iltifat gördü. Hatta Hitler’in Müslüman olarak Haydar adını aldığı dedikodusunu bile yaydı. Ancak işler tersine döndü. Üste para verseler gelmeyecek bir sürü Yahudî, Hitler sayesinde dünyanın her tarafından Filistin’e akmaya mecbur kaldı. Üstelik Hitler, hayat tarzı çok muhafazakâr olan Doğu Avrupa Yahudîlerini (Aşkenazları) imhâ ederek, dünya Yahudî nüfusunda, belki istemeden, daha modern yaşayan İspanya Yahudîleri (Sefaradlar) lehine bir değişiklik meydana getirdi. Böylece modern İsrail Devleti’nin temelini atmaya bilmeden yardımcı oldu. Belki Amerika’nın istediği de buydu. Nitekim soykırım projesi hayli yol alıncaya kadar Almanların üzerine gitmemesi buna bağlanır. 1948 yılına gelindiğinde Filistin halkının yarıdan fazlası Yahudî ve toprakların da yarıdan fazlası bunlara ait idi. Sıra istiklâle gelmişti. Yahudî çeteler, tedhiş hareketleri ile İngilizleri mıntıkayı boşaltmaya mecbur etti. İngiltere, öteden beri desteklediği Yahudîlerce tongaya düşürülmüş oluyordu.

DÜNYA ANLADI AMA...

Referandumdan Filistin’de bir Yahudî devleti kurulması kararı çıktı. Birleşmiş Milletler laik ve demokratik olmak şartıyla bunu tasdik etti. Yeni devlete Hazret-i Davud‘un hükümdarı olduğu İsrail’in adı verildi. Bu topraklarda yaşayan Araplara her sahada otonomi tanındıysa da, haylisi hicreti tercih ederek, çeşitli mülteci kamplarında feci şartlar altında yaşamaya başladı. Toprakları Yahudîlere kaldı. İsrail’in zaferine bilhassa Hıristiyan Araplar çok içerledi. Ezelî Yahudî nefretinin de tesiriyle Filistin dâvâsını ortaya atan da onlar oldu. Müttefik Arap orduları, 1948, 1967 ve 1973 harblerinde İsrail’e yenildi. Kudüs, Batı Şeria, Gazze, Sina yarımadası, Golan tepeleri kaybedildi. Rusya, Amerika’ya karşı bu fırsatı kaçırmadı. Kuzu postuna bürünmüş kurt olarak gûyâ Arapları destekledi.

Neticede Arap devletleri birer ikişer komünistlerin kucağına düştü. Dünya, Sultan Abdülhamid’in ileri görüşlülüğüne bir defa daha hayran oldu. Bu padişahın Arap ülkelerinde çok sevilmesinin, hutbelerde zikredilmesi boşuna değildir. Siyonistler zafer kazanmıştı. Şu kadar ki, her Yahudî Siyonist değildir. Dindarı, ateisti, ılımlısı, şovenisti vardır. Üstelik bir kısım Yahudîler, devleti ancak kıyamete yakın gelecek Mesih’in kuracağı gerekçesiyle İsrail’e karşıdır. Devlet kurmak, Yahudîlerin de hakkı denebilir. Ama bu, bir milletin felâketi ve dünya dengelerinin bozulması pahasına olmamalıydı. Şurası bir gerçek ki, ne İsrail milyonları bulan bir halkı yok edebilir; ne de Araplar dünyanın desteklediği İsrail’i bu topraklardan söküp atabilir. Mısır, İsrail ile sulh yapan ve kaybettiğini geri alan ilk Arap devleti oldu. Onu Ürdün izledi. Suriye de yoldadır.

SULTAN HAMİD: NİÇİN HİLÂFETİ TERKE ZORLANDIM?

Kendisi de Şâzelî olan Sultan Hamid, Şâzelî şeyhi Ebu’ş-Şâmât Mahmud Efendi‘ye yazdığı 22 Eylül 1329 (1913) tarihli bir mektupta diyor ki: Ben, Hilâfet-i İslâmiyye’yi başka herhangi bir sebep dolayısıyla değil, Jön Türkler adıyla bilinen İttihat Cemiyeti’nin baskı ve tehdidiyle bıraktım. Hilâfet’i terke zorlandım, mecbur bırakıldım. Mukaddes toprak Filistin’de Yahudîler için millî bir devlet kurulmasına muvafakat etmem konusunda ısrar ettiler. Bütün ısrarlarına rağmen, bu teklifi kat’î surette reddettim. Nihayet 150 milyon İngiliz altını va’d ettiler. Bu teklifi de reddettim ve kendilerine şu cevabı verdim: “150 milyon İngiliz altını değil, dünya dolusu altın verseniz, bu teklifinizi asla kabul etmeyeceğim. Ben Millet-i İslâmiyye’ye ve Ümmet-i Muhammed’e otuz seneden fazla hizmet ettim. Atalarımın yüzünü kara çıkarmadım.” Bu kat’î cevabımdan sonra hal’im (tahttan indirilmem) konusunda görüş birliği ettiler ve beni Selânik‘e gönderdiler. Mevlâya hamd ettim ve ediyorum ki, mukaddes toprak Filistin’de bir Yahudî devleti kurulması teklifinden kaynaklanan ebedî ayıbın lekesini Osmanlı Devleti’ne ve Âlem-i İslâm’a sürmeyi kabul etmedim. (Bunun üzerine) olan oldu.

Türklerin İslâma katkısı-Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

2013-08-24T15:33:00.001+03:00

İslâm dininin Sahabeden sonra en hâlisâne katkıyı Türklerden gördüğünü pek çok tarihçi itiraf etmektedir. İslâmiyetin onca bâdire atlatıp bugün yeryüzünde mevcut olması bile bunun isbatıdır.

Türkler, öteden beri muharip bir milletti. Uzun harplere, seferlere, tabiî şartlara mukâvemetleri güçlüydü. Müslümanlığa girdikten sonra, yeni dinlerini gönülden benimsediler. Eski âdetlerinden buna uymayan hususları tamamen terk ettiler. Eski günleri de özlemediler. Bu hasletleri, onları İslâmiyetin bayraktarı yaptı. İslâmiyet, Türklerin elinde geniş topraklara yayıldı. Avrupa içlerine, Çin ve Sibirya’ya dayandı. Buna, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi deniyor. Türkler, Hıristiyanlığın merkezi olan Roma’ya “Kızılelma” demişler ve fütuhatlarının nihaî hedefi olarak burasını tesbit etmişlerdi.

Anadolu’nun kapılarını İslâmiyete açan Sultan Alparslan, “Biz Türkler, temiz Müslümanlarız. Bid’at nedir bilmeyiz. Onun için Allah bizi aziz kıldı!” diyerek muvaffakiyeti temiz inançtan bilmiştir.

GÜZEL AHLÂKIN NETİCESİ

Türklerden, İslâmiyet uğruna ilk cihada girişen Karahanlılar oldu. Uygurların Müslümanlığına vesile oldular. Gazneliler de, Afgan ve Hindlileri İslâmiyete kazandırdı. Anadolu’nun fethinden sonra İslâmiyet Türklerin eliyle Roma topraklarında yayıldı. Yerli halkın yanı sıra, Balkanlarda Pomak, Arnavud, Boşnak, Makedon (Torbeş) ve Patriyotiler; Kafkasya’da Moğol, Gürcü, Laz, Abaza ve Çerkezler; öte yandan Rum, Ermenî, Yezidî gibi Anadolu’nun yerli halklarından bazı kitleler Türkler vesilesiyle gönül rızâsıyla Müslüman oldu. Türk sultanları, ülkelerindeki cemaatler arasında, sosyal, kültürel ve dinî bakımından herhangi bir fark kabul etmediler, herkese eşit hak ve adalet tanıdılar. Türklerin müsâmahasını ve güzel ahlâkını görerek Müslüman olan gayrımüslimlerin sayısı hiç de az değildir.

Haçlı Seferlerini defalarca durdurmak, Selçuklu ve Osmanlılara nasib oldu. Bu sayede İslâm dünyası müthiş bir felâketten kurtuldu. Yüz binlerce Müslümanı öldüren ve önünde kimsenin duramadığı Moğol ordusunu, yine bir Türk, Mısır Memlûk Sultanı Baybars durdurdu. İ’lâ-yı kelimetullah denilen, Allah’ın ismini (dinini) her yere duyurmak ve yaymak düşüncesi, fütuhâtı Hıristiyan dünyasına dönük olan Osmanlı Devleti’nde, en yüksek seviyeye ulaştı. XVI. asırda yeryüzündeki dört büyük müstakil İslâm devletinden üçü Türk idi: Osmanlı, Gürgâniye ve İran Devletleri. Dördüncüsü bir ara Osmanlılara bağlı olarak yaşayan Fas Sultanlığıdır. Türkler sayesindedir ki Müslümanlar uzun asırlar boyu birlik ve beraberlik içinde yaşamıştır. Türk hâkimiyeti Hindistan’da 1858; İran’da 1925’e dek sürdü.

Türkler asırlar boyunca, İran kavmiyetçiliğini sembolize eden ve İslâm birliğini tehdit eden Şia inancıyla çok mücâdele ettiler. Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdad’a girerek halîfeyi Şiî Büveyhoğulları’nın esâretinden kurtardı. Selçuklu kumandanlarından Salâhaddin Eyyûbî de İslâm ülkelerini karıştırmak üzere propaganda faaliyetleri yürüten Mısır’daki Şiî Fâtımîleri ortadan kaldırarak İslâmiyete büyük hizmet etti. Yavuz Sultan Selim de, Anadolu’da ajan faaliyetinde bulunan Safevî Devleti‘ni bozguna uğratarak, Hurûfîlerin gücünü minimuma indirdi. Osmanlılar, ayrıca, XVIII. asrın sonlarında ortaya çıkan Vehhâbîleri de sindirdi. Türkler olmasaydı, İslâmiyetin ilk zamanki saflığıyla bugüne intikal edeceği şüphelidir. Nitekim Türk hâkimiyetinin çöktüğü son asırda, İslâm ülkeleri ya emperyalist devletlerce işgal edilmiş; ya da bu heretik grupların veya sosyalist ihtilalcilerin hükmüne girmiştir.

TÜRKLERDE ÂLİM YOK MU?

Türkler, İslâm âleminde asırlar boyu hep hâkimiyeti ellerinde tuttular. Bu sayede İslâmiyet bir hayat dini olma sıfatını devam ettirdi. Türk devletlerinde din ve fen ilimlerine çok ehemmiyet verildi. Karahanlılar zamanından itibaren pek büyük âlimler yetişti. Usul-i fıkıh ilminin esasını ilk defa bunlar kurdu. Hakîm-i Şehîd, Kerhî, Hindüvânî, Ebü’l-Leys Semerkandî, Ebû Bekr Hârezmî, Debbûsî, Hulvânî, Pezdevî, Hâherzâde, Sadrü’ş-Şehîd, Nesefî, Buhârî, Serahsî, Kâsânî, Kâdıhan, Merginânî, Üsrüşenî ve ismini sayamayacağımız kadar çok sayıda hukukçu bu coğrafyada ve Türkler arasından çıktı. Ebû Mansur Mâtüridî, Semerkandlı bir Türk idi.

Gazne, Semerkand, Buhârâ, Delhi, Kazan, Herat, İstanbul gibi kültür merkezlerinde tanınmış Türk âlimleri yetişti. İbni Melek, Molla Fenârî, İbnü’l-Hümâm, Hızır Bey, Hayâlî, Molla Hüsrev, Sa’dî Çelebi, Şeyhzâde, Halebî, Taşköprüzâde, Birgivî, Ebussuûd, İbni Kemal, Hâdimî hep Osmanlı ülkesinde yetişmiş Türk asıllı âlimlerdir. Ahmed Yesevî, Bahaddin Buhârî, Ubeydullah Ahrâr, Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Hacı Bayram Veli gibi mutasavvıflar da, hep Türk hâkimiyeti devrinde yetişti. Bunlar, Anadolu ve Rumeli’nin Müslümanlaşmasında; millî birlik ve beraberliğin, ayrıca cemiyet nizamının muhafazasında mühim rol oynadı.

Osmanlılarda halk ve devlet adamları Türkçe konuşmakla beraber, İslâm dininin aynı zamanda dünya işlerini de tanzim etmesi sebebiyle Türkler Arapça’yı ilim dili olarak muhafaza ederek saf bir biçimde günümüze kadar intikalini sağladılar. Arapça’nın gramerine dair eserleri de hiç Arap ülkesinde yaşamayan Türkler yazmıştır ki, İmam Birgivî bunlardan en meşhurlarıdır.

FEN VE SANATTA BİRİNCİ SINIF ESERLER

Müslüman Türk devletlerinde sadece din ilimlerinde değil; müsbet ilimler sahasında da büyük ilerlemeler kaydedildi. Trigonometrinin kurucularından Bîrûnî ile İbni Türk, matematik ilminin doğudaki başlıca temsilcileri oldular. Algoritma ve cebirin babası Hârezmî; astronom Uluğ Bey hep Türk asıllıdır. Kâğıt, matbaa, barut, pusula, orijini Çin bile olsa, Uygurlar tarafından geliştirilip dünyaya tanıtılmıştır. Semerkand, zamanında, en kaliteli kâğıt imal edilen yer idi. Selçuklular devrinde bilhassa tıp ilmi çok gelişti. Anadolu’da birçok tıp fakültesi, hastahâne kuruldu. Akıl hastalarına ilk defa hasta muamelesi yapıp tedavi eden Türkler oldu. Pirî Reis, Seydi Ali Reis, Kâtib Çelebi, dünya çapında coğrafya âlimleri olarak kabul gördü. Yeni kıtaların keşfinden hemen önce bu coğrafyacıların yaptığı ve aslına oldukça yakın haritalar herkesi hayrete düşürmektedir.

Türklerin yaşadığı şehirler, dünyanın en kalabalık ve en mamur şehirleriydi. Asya içlerinden Akdeniz’e, Oğuz bozkırlarından Hindistan ortalarına ve Mısır’a kadar uzanan geniş sahada o devrin Türk devletlerinden kalma çoğu birinci sınıf sanat eserleri görenlerin gözünü kamaştırmaktadır. Türkler bu çağda sanat dünyasına mühim yenilikler getirdiler. Kendilerine has bir üslup kullanarak İslâm medeniyetini inkişaf ettirdiler.

‘Demokratik darbe’ kuramının mucidini takdimimdir-Mars’a ve darbeye meraklı bir Türk genci-Taha Kıvanç

2013-08-22T21:46:00.000+03:00

‘Demokratik darbe’ kuramının mucidini takdimimdir

Mısır’da demokrasiye müdahaleye Batılı yönetimlerin seyirci kalmasının ardında bir ‘strateji’ değişikiği seziyor ve onu destekleyecek bir ‘kavramlaştırma’ bulunabileceğini düşünüyordum da, değişikliğin fikir babasının bir Türk olabileceğini aklımın ucundan bile geçirmemiştim...

Şimdi sizlere o fikir babasını takdim ediyorum: ABD’nin Portland kentinde bulunan Lewis & Clark Hukuk Fakültesi’nden Ozan Varol...

Kendisini tebrik ediyorum. Akademik araştırmacı olarak girdiği ilk günden başlayarak yaptığı birkaç yayınla, adım adım, “Darbe var, darbecik var...” görüşünü işlemiş... İşlemiş ve birileri üzerinde etkili de olmuş...

Uzunca çalışmasının başlığı da olan icat ettiği kavram ne demek istediğimi herhalde açıklayacaktır: ‘The Democratic Coup d’Etat’ (‘Demokratik darbe’)... Ozan Bey’in hemen bütün yayınları kavramı zihinlere yerleştirmeye yarayacak çalışmalar: ‘Halkının çoğunluğu müslüman olan bir ülkede lâiklik mümkün müdür?’ diye sormuş bir çalışmasının başlığından... Onu takip eden çalışmasıise ‘Anayasal demokrasinin koruyucusu olarak asker’ başlığını taşıyor...

Sonrasında ‘demokratik darbe’ kavramına geçiş zor olmamış tabii...

Hep böyle olur: Bir yerde karşıma çıkan tuhaflığın peşine düşünce önceleri hiç aklıma gelmeyen ayrıntılar çıkıverir karşıma. CBC News’den Daniel Schwartz adlı birinin Mısır’daki askeri darbeyi geçmişte Türkiye’de yaşananlarla karşılaştıran makalesindeki saçmalıklar dikkatimi çekti. Schwartz 1960’da Menderes hükümetini deviren darbeye benzetmiş Mısır’da yaşananı; ama Menderes’in günahı olarak kayda geçirdiklerinin çoğu darbecilerin bile iddiasından ileri şeyler...

“Nereden çıkarmış bunları?” diye merakım kabarınca, yazının ortalarında kaynak olarak daha önce adını işittiğimi sanmadığım Ozan Varol’un ismiyle karşılaşıverdim. “Kimmiş bu?”sorumun cevabı için yaptığım araştırma karşıma ‘demokratik darbe’ kavramını ve mucidini çıkardı...

Şöyle diyor ‘Demokratik darbe’ çalışmasında Ozan Bey: “Bu makalemde, ‘demokratik darbe’ dediğim, genellikle ihmal edilmiş bir kavramın tipik özelliklerini ve anayasal sonuçlarını ele alıyorum. Akademik hukuk literatüründe bugüne kadar bütün askeri darbeler demokrasi-karşıtı çerçevede değerlendirilmiştir. Bu alışıldık çerçeveye göre askeri darbeler tamamen demokrasi-karşıtıdır ve sivil yöneticileri yerinden edip ülkelerini sonsuza kadar kendileri yönetmeyi düşünen iktidara aç askerler tarafından gerçekleştirilmiştir. Kabul edilmiş görüşe göre, bütün askeri müdahaleler istikrara, meşruiyete ve demokrasiye darbe indirir.”

Anladığınız üzere, Ozan Varol,alışıldık çerçeveye meydan okuyor kendi icadı olan ‘demokratik darbe’ kavramıyla... Okuyalım: “Mısır ve Türkiye’de 2011 yılında yürüttüğüm saha çalışmasına dayanan bu makale, alışıldık görüş ile üzerine dayandığı kabullere meydan okuyor. Her askeri darbe demokrasi-karşıtı yönlere sahip olsa da bazı darbeler belirgin biçimde bazılarından daha fazla demokrasiyi teşvik eder. Otoriter ve totaliter rejimlere karşı halk muhalefetine bir cevap teşkil ettiği, o tür rejimleri devirip özgür ve âdil seçimlere yol açtığı için...”

Washington’daki ‘Neo-Çılgınlar’ takımının bile aklına gelmeyen parlak bir fikir bu. Bulunca mal bulmuş mağribi gibi sarıldıklarına adım gibi eminim... Gen. Sisi’ye de okutmuşlarsa bu çalışmayı, adam da kendisini ‘demokratik darbe’ yaptığına inandırmış olabilir...

Ozan Varol’un çalışmasında sunduğu darbe-sonrası yol haritasıyla Sisi Paşa’nın ilân ettiği arasında da yakınlıklar var.

Meraklandınızsa okumaya devam edebiliriz: “Demokratik darbeyi müteakip, ordu, demokratik seçimler yapılana kadar ülkeyi geçici bir hükümet oluşturarak yönetir. Demokratik geçiş süreci boyunca ordu sürece yakın ilgisini esirgemez ve bu arada yazılacak yeni bir anayasaya siyasi tercihlerini yansıtmaya çabalar...”

Kolay mı bu? Zorluğunu bildiği için 1960’da Türkiye’de, 1974’te Portekiz’de, 2011’de Mısır’da yaşananlardan hareketle üç farklı yöntem öneriyor Ozan Varol: Prosedürü önplana alan... Özü önemseyen... Kurumsal...

Türkiye ile Mısır arasında da darbeye müstahaklık açısından fark görmüyor mucidimiz...

Yarını bekleyeceksiniz...

Şimdi sizlere o fikir babasını takdim ediyorum: ABD’nin Portland kentinde bulunan Lewis & Clark Hukuk Fakültesi’nden Ozan Varol...

Sonrasında ‘demokratik darbe’ kavramına geçiş zor olmamış tabii...

Ozan Varol’un çalışmasında sunduğu darbe-sonrası yol haritasıyla Sisi Paşa’nın ilân ettiği arasında da yakınlıklar var.

Türkiye ile Mısır arasında da darbeye müstahaklık açısından fark görmüyor mucidimiz...

Yarını bekleyeceksiniz...

Mars’a ve darbeye meraklı bir Türk genci

Etrafımızdaki coğrafyada meydana gelmekte olan hareketlenmelere ‘demokratik darbe’ kuramıyla katkıda bulunanın bir Türk hukukçusu olduğunu fâş edince aldığım ilk tepki şaşırtıcıydı. Bir dostum, “Aman ne büyük olay” diyebildi sözgelimi...

Gerçekten çok büyük bir olay değil. 27 Mayıs (1960) darbesine de ülkemizin anlı şanlı hukukçuları fetva vermişlerdi; hatta Milli Birlik Komitesi “Acaba idam olmasa mı?” tereddüdüne kapıldığında, İstanbul Üniversitesi’nin ‘ordinaryus’ unvanlı profesörleri Ankara’ya kadar gidip “Aman ha, birkaç idam olmazsa darbeniz meşruiyetini kaybeder” aklını bile vermişlerdi...

Ozan Varol’un yaptığı daha basit: İtibarlı hukuk dergilerinde çıkan kapsamlı birkaç makalede, “İslâm Dünyası’nda lâiklik zor” diye başladığı, “Asker demokratik sistemin koruyucusudur” diye devam ettirdiğigörüşlerini, 2011 yılında Türkiye ve Mısır’a uğradıktan sonra, “Her darbe demokrasiye karşı sayılmaz, İslâm Dünyası’ndaki askeri müdahaleler demokratik darbedir” teziyle taçlandırmış bulunuyor... (Yazımın internet versiyonunda verdiğim linklerden yazılara ulaşılabilir. TK)

Yol haritası olarak, askerlere, “Gözünüzün sürekli üstünde olacağı bir yönetim tarzına ulaşmak için sivilleri kullanın” aklını veriyor Ozan Bey, ama tezini yeniden elden geçirip askere‘sürekli iktidar’ talebine kadar da işi vardırabilir...

Dostum Türkiye ölçeğinden bakıp keşfimi fazla önemsememekte haklı olabilir, ama olayı benim için önemli kılan ‘darbe’ kavramına ‘iğrenç’ bir sözcük olarak baktığı bilinen Batılı zihinleri bu tezin etkilemesi... Obama bir türlü ‘darbe’ diyemediyse, AB ülkeleri yönetimleri darbeyi kınamakta tereddüt etmekteyse, büyük ihtimalle, Ozan Varol’un tezlerinden zihinlerinin karışması yüzündendir...

Mısır’daki askeri müdahaleye ‘demokratik darbe’ damgasını vurmaya yarayan tezin Harvard International Law Journal’de yayımlandığını söylemekle yetineyim. Orada çıkan bir makale Washington’dan Londra’ya ve Berlin’e kadar dikkate alınır...

Nasıl alınmasın? ‘Demokratik darbe’ çalışmasında “Bazı darbeler, otoriter ve totaliter rejimlere karşı halk muhalefetine bir cevap teşkil ettiği, o tür rejimleri devirip özgür ve âdil seçimlere yol açtığı için, belirgin biçimde bazılarından daha fazla demokrasiyi teşvik eder...” diyor Ozan Varol...

Askerin demokrasinin koruyucusu olduğunu ileri sürdüğü çalışmasında ise, “Türkiye ve Portekiz’de 1960 ve 1974’te gerçekleşmiş darbeler yeni elde edilmiş demokrasilere nasıl kurumsal hayati destek sağlamışsa, bu tezin Mısır’a uygulanabilir bir yönü de var” diyor...

Mısır’daki darbe sonrası yaşananlara bakılınca Batı’da bu tezin bayağı taraftarı olmuş besbelli...

Keşke Amerikalılar genç Ozan’ı Mars’a gönderselerdi...

Ülkemiz NASA tarafından Mars’a gönderilecek ‘Apex’ ve ‘Athena’ adlı uzay araçlarını yönlendirecek altı kişilik kumanda heyetinde yer alacağı haberiyle duydu ilk kez Ozan Varol adını... 2000 yılıydı. Ozan o sırada ABD’de Cornell Üniversitesi’nde astronomi okuyordu. Henüz birinci sınıf öğrencisiyken okuluyla NASA arasında ortak bir proje yürütüldüğünü öğrenip derhal bir mesajla“Beni de alın” demişti.

“Mars’ta bir Türk var” başlıklıhaberi9 Ocak 2000 tarihli Radikal’den okuyalım: “Azmin zaferi- Proje sorumlusu Dr. Steven Squyres'e e-mail gönderip görev almak istediğini söyleyenOzan'a, yaklaşık 500 sayfalık bilimsel metinler ve iki haftalık bir süre verilmiş. Gece gündüz demeden metinleri okuyan Ozan, Squyres'in yaptığı sözlü sınavdan başarıyla çıkmış. Başarısını ‘Çok istiyordum’ diye açıklayan Ozan, böylece beşi ABD'li olan ekibe tek yabancı üye olarak girmeyi başarmış.”

Aynı haber benzer bir coşkuyla Milliyet’te de yer almış olmalı ki, ertesi gün, gazetenin okur temsilcisi Yavuz Baydar, “Bu kadar da abartmayalım” demiş değerlendirme yazısında...

Üsküdar Amerikan mezunu Ozan Varol hukuka astronomiden sonra merak sarmış olmalı...

Henüz 30 yaşında olduğuna göre daha kendisinden çok söz ettirebilir...

Suikastlar neden oluyor, koltuklar neden gidiyor? Taha Kıvanç

2013-08-22T21:35:00.000+03:00

Önemli hizmetlerin içinde bulunan bir dostum, “Neden bize ters bakıyor?” diye şikâyetini dile getirdi. Ters bakmasını dert ettiği kişi de ülkemizin öndegelen bir şahsiyeti... Önce ne diyeceğimi bilemedim; sonra... Sonra, “Edward Snowden’in anlatmaya çalıştıklarına kulak verirseniz” dedim, “Nasıl bir dünyada yaşadığımızı ve kanaatlerin nasıl oluştuğunu anlarsınız...”

Aslında siyasiler ve hükümetler de Edward Snowden’e kulak verse iyi olur...

Şu sırada Moskova’nın Sheremetyova Havaalanı’nda âkıbetinin ne olacağına Putin’in karar vermesini bekleyen Edward Snowden idealist bir genç. CIA ile irtibatlı Booz Allen Hamilton(BAH) adlı şirkette çalışırken, şirketinin CIA adına dünyanın dört bir tarafına kulak kesildiğini fark etmiş. İnternet üzerinde yapılan bütün yazışmaları, mesajlaşmaları, konuşmaları kaydediyormuş BAH. Kendisinin yetmediği noktalarda, Facebook, Twitter, Microsoft şirketleri, üzerlerinden yapılan tüm muhaberatı, BAH’ye kendileri teslim ediyormuş...

Bizde Gezi Parkı heyecanı yüzünden kimselerin aldırmadığı bu bilgiyi ABD’den kaçıp dünyayla paylaşınca, Snowden, ülkesinin kellesi peşinde koştuğu bir kaçağa dönüşüverdi. Putin “Seni istemiyoruz” dediğinde —ki diyeceğe benziyor— genç adama ne olacağı kelle avcılarının insafına kalacak...

Ne öğrenildi Snowden’den? Şu: ABD’nin Ohio eyaletinde yeni kurduğu altyapı sayesinde, NSA adlı büyük kulak birimi, dünyanın dört bir tarafındaki en mahrem görüşme, konuşma, yazışma ve haberleşmeyi yakından takip ediyor...

Muhalifler Amerikan Kongresi’ne “Bu durdurulsun” diye yasa teklifi verdi, Kongre dün reddetti.

Dostum, “Eee, ne olmuş” deyince güldüm...

Olan, ‘sosyal medya’ üzerinden yapılan bütün bilgilenme ve bilgilendirmelerin kulaklar ve gözler tarafından takip edildiği bir dünyada yaşadığımızdır. ABD’de devlet onları izlemeye değer buluyor da, sözgelimi Mısır’daki devlet, “Ne münasebet efendim, bu alan kişiye özeldir, mahremdir, ben izlemem” mi diyor?

Her devlet izlemede...

‘İzleme’ dendiğinde birileri bunu merak sâikiyle yapılmış bir uğraş olarak görüyor. Milyonlarca insan sosyal medya üzerinden birbirleriyle mesajlaşıyor; dinlense ne olacak, dinlenmese ne olacak? Hem o kadar yoğun mesaj trafiği kafa karıştırmaktan başka ne işe yarar? Böyle düşünenler olduğunu sanıyorum... Hiç değilse dostum öyle düşünüyordu...

Kendisine şunu söyledim: “Kendine özel sebeplerle biriyle yakınlığını inkâr ediyorsun diyelim. ‘O benim adamım değil’ diyorsun. O kişi de ‘Benim onunla ilişkim yok’ iddiasında. Oysa sosyal medyayı yakın takibe alan usta gözler, milyonları bir tarafa bırakıp sadece o kişi ve irtibatı ele verebilecek başkalarını izlemeye alarak, saklamaya çalıştığınız ilişkiyi kolayca kurabilir...”

‘Sosyal medya’yı takip için özel bir tertibat kurmaya zaten gerek yok; adam ‘en çok takipçi bende olsun’ diye kendisi çaba gösteriyor; peşine takıldığında attığı mesajlar sana da geliyor... Takipçinin bütün ihtiyacı, izlenen kişilerin mesajları arasında ortak ifadeleri tasnif edip tahlil için ayıklayacak bir bilgisayar programı...

Robert Redford’un ‘akbaba’ kodadlı bir ajanı oynadığı ‘Akbaba’nın Üç Günü’ filmindeki o küçücük birim kadar bir mekânda bu iş kolayca kotarılır.

Birilerine ‘masal’ gibi gelse de, büyük kulaklar izlemesinin, sadece bireylerle veya örgütlerle ilgili değil, başka devletler ve siyasilerle ilgili kanaatlere önem veren devletlerin kararlarını etkilediğine de eminim. Suikast mı oluyor bir ülkede, ya da halk hareketleriyle bir lider mi koltuğunu kaybediyor; bu tür âni gelişmelerin, “Bu adam tehlikeliymiş” veya “Bunların gizli ajandası varmış” türü kanaatler yüzünden yaşandığını düşünüyorum.

Dostum yanımdan kafasını sallayarak ayrıldı. Sıyırttığımı düşünmüştür... Arkasından, “Bu günün dünyasında en doğru tavır şeffaflık” diye bağırdım.

Sakladığın ne kadar çok şey varsa, işin de o kadar zor bu dünyada...

Karmakarışık işler-Meğer darbe ‘Geliyorum’ demiş...Mısır’da olanları anlatıyorum, ama tuzağa düşmeden...-Darbeler destekçilerini hep mahçup etmiştir-Gen. Sisi’nin Amerika günleri...-Merak edenlere Gen. Sisi’nin tezini takdimimdir-Tek bölümlük Akbaba filmi-“Aptal gibi suç olsam, yine de oynar mısın benimle?” Hilâfet oyunu, sil baştan?Taha Kıvanç

2013-08-22T20:28:00.001+03:00

Karmakarışık işler

Ne diyordu el-Cezire? Şunu: ABD’nin bazı sivil toplum örgütü görüntülü kuruluşları Mısır’daki kargaşaya körükle gidiyor, kargaşayı çıkartacak kişileri parayla besliyor... İşte belgeleri... Bu belgeleri, Berkeley’deki Kaliforniya Üniversitesi’nden aldım, o da devletten almış...

Bir eski polis şefi, adı Omar Afifi Soliman, ‘Hukuk-un Nas’ adıyla bir örgüt kurmuş, tek üyesi kendisiymiş; Amerika adama onbinlerce dolar aktarmış...

Esraa Abdel-Fatah isimli bir kadın el-Baradey’in ‘Düstur Partisi’ ile de irtibatlıymış; ona da sürekli para gönderiyorlarmış...

İşin ilginç tarafı, bu kişi ve örgütler, Tahrir ilk hareketlendiğinde Mübarek-karşıtı tavır almış; ardından asker ön plana çıkınca onlara karşı gösteriler düzenlemiş; en sonunda Mursi-karşıtıolaylarda da başı çekmiş... Aynı kadın şimdilerde Batı ülkelerine dönük “Sakın bu olana ‘darbe’ demeyin; bu bir halk hareketi” kampanyası yürütüyormuş...

Dün burada iki örnek verdim, ama el-Cezire’nin “İşte bunlar ortalığı karıştırdı” iddiasına muhatap olan kişi ve örgütler bunlardan ibaret değil. Daha çok sayıda eylemciyi parayla desteklemiş Amerikalı kuruluşlar...

Hangi kuruluşlar? Şunlar: Bureau for Democracy, Human Rights and Labor (DRL), the Middle East Partnership Initiative (MEPI), USAID, the National Endowment for Democracy(NED)... Ayrıca International Republican Institute, the National Democratic Institute (NDI) ve Freedom House...

El-Cezire bu haberden sonra Mısır’dan kovuldu.

Geçen yılın aralık ayında Rusya devlet başkanı Vladimir Putin aldığı bir kararla Moskova’da da merkez açmış USAID adlı Amerikan kuruluşunun faaliyetlerini yasaklayıverdi. Washington ayağa kalktı. Rusya’da NED, Freedom House gibi örgütler de faal, onlar —henüz— yasaklanmadı, ama tepelerinde hergün çok sayıda denetçi var...

“Amerika’yı bu denli kızdıran bir işi niye yaptı Putin?” soruma, bir bilen, “Daha önce pek çok ülkede sahnelenen bir oyunun kendi başına da gelmesini engellemek için” cevabını vermişti. Ardından da bana eski bir Guardian gazetesi kupürü göndermişti.

Ian Traynor, İngiliz Guardian gazetesindeki incelemesinde, ABD’nin bazı örgütlerinin, eskiden Sovyetler Birliği içinde yer alan veya Varşova Paktı üyesi ülkelerde sevdikleri politikacıların kazanması için nasıl çabaladıklarını anlatıyor... Sırbistan, Belarus, Gürcistan ve o günlerde (2004) Ukrayna’da...

“Demokrat Parti’nin National Democratic Institute (NDI), Cumhuriyetçi Parti’nin International Republican Institute (IRI), USAID, Freedom House ve Soros’un vakfı” diyor Traynor en faal ABD örgütlerini sayarken... Sırbistan’da istedikleri sonucu almaya yarayan kampanyalar için, 1999’da, resmi rakamlara göre 41 milyon dolar harcamış ABD hükümeti; Ukrayna’da daha mütevazı bir rakam: 14 milyon dolar...

Freedom House adlı örgütün misyonu seçim sonrasını sandıkta ayarlamakmış... Freedom House ile NDI Ukrayna’da 1000’den fazla eğitilmiş gözlemciyi istihdam ettikleri ‘en geniş sivil bölgesel gözetleme çabası’ oluşturmuş. Bir de sandık anketi (exit poll) düzenlemişler... Pazar akşamı bütün kanallarda onların verdiği sandık anketleri tartışılıyormuş...

Putin, bu yüzden, Sırbistan’dan Ukrayna’ya uzanan kolların Rusya’ya da erişmesini engellemek için, yasaklama yoluna gitmiş olmalı.

Mısır’da yalnızca ortamı hareketlendirecek eski polis şeflerine veya her şey olup bittikten sonra “Bu bir darbe değildir” diye arka kollayacak kadın örgütü yöneticilerine değil, politikacılara da yardım elini uzatmış ABD... Mohammed Essmat al-SadatReform ve Kalkınma Partisi üyesinden milletvekili seçilmiş; onun kurduğu vakfa, MEPI, 2011 yılında 84.445 dolar aktarmış; bugüne kadar aldığı toplam bağış 265.176 doları buluyormuş...

30 Haziran’da Mursi-karşıtı gösterileri düzenleyen platformun üyesiymiş Sedat... Aralarında çocukların da bulunduğu 53 kişinin canını alan vahşeti mazur göstermek için ilk kollarını sıvayan da oymuş...

Bir bilen, bana, “Karışık işler bunlar” diyordu dün...

Meğer darbe ‘Geliyorum’ demiş...

Gizleyecek değilim: Bu yazının esin kaynağı Fuad Ajami’dir... Bilen biliyor: Prof. Ajami İslâm Dünyası’na içeriden ama dışarılıklı biri gibi bakan garbzede sosyal bilimcilerin ilk sıralarında yer alır. Bu yazıya geçtiğimiz günlerde Washington Post gazetesinde yayımlanan Mısır üzerine yazısını okuyunca niyetlendim.

Onun bir cümlesi zihnimi açıp beni araştırmaya sevk etti, karşıma çıkan bilgiler Mısır’da yaşananları daha iyi görmeme sebep oldu.

Hani herkes Muhammed Mursi’nin bir yıllık cumhurbaşkanlığı sırasında hangi hataları yaptığıyla ilgili ya; Prof. Ajami olaya farklı bir açıdan yaklaşmış yazısının sonuna doğru. Mursi’nin askerlerle iyi geçinmeye çalıştığını, İsrail ile ilişkileri sona erdirmek bir yana Hamas ile İsrail arasında kasım ayında ateşkes sağladığını ve ABD’yle ilişkilerine özel önem verdiğini yazmış...

Eee? Öyleyse neden devrildi Mursi? “Ne yaptığı önemli değildi” diyor ve ekliyor Prof. Ajami: “Karşısındaki güçler ne yaparsa yapsın cumhurbaşkanlığını sonlandırmaya kararlıydı.Mursi’nin sonunu getiren gösteriler gençlerin işi değildi. Naguib Sawiris adlı bir milyarder işadamı parasını ve medya gücünü muhaliflerin emrine sundu. Eski nizam, iktidarını elden bırakmaya razı değildi.”

“Sawiris kimlerle bu işi kotarmış olabilir?” soruma cevap ararken Esam al-Amin’in iyi araştırılmış ‘Büyük tezgâh’ başlıklı makalesiyle karşılaştım. Sawiris ve dostlarını, süreç içerisinde neler yaptıklarını, içte ve dışta kimlerden destek aldıklarını, Mursi’yi deviren tezgâhta ABD’nin rolünü pek güzel anlatmışal-Amin...

Kanıtlarıyla hem de...

‘Fulool’ diyormuş Mısırlılar ülkelerinde yolsuzluk ve adam kayırmaca sayesinde zenginleşmiş işadamlarına... Fulool ‘derin devlet’ ile irtibatlıymış... Aralarında Amr Moussa, Hamdein Sabbahi ve Mohammed ElBaradai’nin de bulunduğu, seçimlerde oyları yüzde 25’in altında kalmış politika heveslilerini de ‘Milli Selamet Cephesi’ (NSF) adıyla bir grup oluşturmaya onlar yönlendirmiş...

Naguib Sawiris’in de içinde yer aldığı grubun sözcülüğünü ElBaradei üstlenmiş...

Başka, başka? 2012 yılı kasım ayında Suudi Arabistan istihbaratının başı Prens Bandar bin Sultan’ın CIA aracılığıyla Amerikalılara iki ayrıntılı plan sunduğunu yazıyor al-Amin. ‘A Planı’Mursi’yi aralık ayında bir darbeyle devirmekmiş... ‘B Planı’ ise, istikrar bozucu halk hareketlerini Mursi devrilene kadar sürdürdükten sonra Müslüman Kardeşleri sandıkta yenecek biçimde muhalefeti birleştirmek...

Yazar, “Amerikalılar planı biliyordu, kulakları üzerine yatmayı tercih ettiler” diyor...

Önce ‘A Planı’nı içine suikast katarak denemişler, ama sâdık bir koruma 5 Aralık tarihi için planlanmış suikastı fâş edivermiş...

Al-Aminbu planın ‘Al-Shaab’ gazetesinde deşifre edildiğini kanıtolarak sunuyor...

İlk planda başarısız olunca ikincisi devreye sokulmuş anlaşılan; sokakları hareketlendirme ve darbe sonrası muhalefeti birleştirip sandıktan farklı bir tablo çıkartma planı...

“2013’ün mart ayında birdenbire kendilerine ‘Temerrüd’ (isyan) ismini uygun gören bir grup ortaya çıktı” diyor yazar. Amaçlarının, Mursi’nin seçimde aldığı 14 milyon oydan fazla imza toplamak olduğunu ilân etmişler... Sawiris milyonlarca dolarını Temerrüd’ün kullanımına tahsis etmiş... Mübarek döneminin bütün unsurları imza toplamak üzere devreye girmiş...

Medya geri kalır mı? Bir düzineden fazla özel kanal ile al-Arabiyya televizyonu derhal habbeden kubbe yapan yayınlara başlamış... Toplanan imzaların sahihliğini sorgulamadıkları gibiTahrir’de toplanan kalabalığı olduğundan beş misli, on misli göstermeyi de ihmal etmemişler...

Ülkenin öndegelen hukuk otoriteleri ekranlara çıkıp Mursi’nin neden gitmesi gerektiğini hukuku çarpıtma pahasına savunmuşlar...

Elektrik kesintileri, benzin kıtlığı da tam bu sırada çıkmış...

Suudluların ‘Okaz’ gazetesi, ardından yarı-resmi el-Ahram darbeyle sonuçlanacak süreci günler öncesinden en ince ayrıntılarına kadar yazmış... El-Ahram “İstifa etmezsen devrileceksin” manşetiyle çıkmış...

Peki ya Amerika’nın rolü? Onu da anlatırım.

Mısır’da olanları anlatıyorum, ama tuzağa düşmeden...

Bir okurum, uzaklardan, “Gelecek yazıda Mısır’da yaşananlarda ABD parmağını işleyecekmişsiniz, aman ne olur tuzağa düşmeyin” uyarısında bulundu.

Haklı. Gezi Parkı olayını Neo-Çılgınlar’a bağlama hevesiyle yapılan bazı haberler geri tepti gerçekten...

Neo-Çılgınlar’ın çatı kuruluşlarından American Enterprise Institute’de (AEI) birilerinin eteklerini zil çaldırmış oldu yanlış haberler... Danielle Pletka imzasıyla yaptıkları açıklamada, yalnızca‘bir kısım basın’ dediklerine çatmakla kalmadılar, o yayınları vesile edip hükümete ve Başbakan Tayyip Erdoğan’a da saldırdılar...

Gerçekten de tuzağa düşmemek gerekiyor...

11 Eylül (2001) sonrasında uğursuz eylemlerin nasıl yapıldığını öğrenip okurlarla paylaşırken ne kadar mayınlı bir arazide yürüdüğümü fark etmiştim. En ufak bir hatanın peşinde kalabalıklar var. Çare? Çareyi yalnızca Batı ve ABD kaynaklarına hatta onun da ‘merkez’ sayılan yayın organlarına dayanmakta bulmuştum. Yine ‘komplocu’ filân dediler, ama sonradan kitaplaşan (11 Eylül: O Kader Sabahı, Timaş) o yazılar hâlâ zamana meydan okuyor...

Wall Street Journal(WSJ) ABD’nin ‘merkez’ sayılan gazetelerinden; Rupert Murdoch tarafından satın alınıp Neo-Çılgınlar emrine verilmiş olsa da öyle sayılıyor... Herhalde WSJ’den yapacağım alıntılar yüzünden tuzağa düşmem...

Generallerin uğrak yeri Nil kıyısındaki bir orduevinde, aylar önce ‘darbe’ toplantıları yapılmaya başladığını yazıyor WSJ... Üst düzey katılırmış toplantılara, bir de muhalefet liderlerinin danışmanlarıyla yakın mesai arkadaşları...

“Mesaj şuydu: Muhalefet yeterli sayıda insanı sokağa dökebilirse ordu müdahale edecek ve zor kullanarak Mursi’yi yerinden edecek...” WSJ’ya toplantıları anlatan kaynak,“Muhalifler askerlere ‘Yeniden bizimle misiniz?’ diye sorduklarında ‘Evet’ cevabını aldılar” demiş... WSJ’nin iki muhabiri “Onun verdiği bilgiyi başkaları da doğruladı” demekte...

Demek ki, neymiş? Aylar öncesinden planlanan bir ‘darbe’ gerçekleşmiş Mısır’da...

Peki ülkenin seçimle işbaşına gelmiş cumhurbaşkanı, Muhammed Mursi, ülke içi ve dışında yapılan kendisini devirme amaçlı toplantılardan haberdar olmamış mı? Olmuşsa neden tedbirini almamış?

Tedbirini kendince almış Mursi, ‘sâdık’ birini Genelkurmay başkanlığına getirmiş, daha ne yapsın adam? Fakat ‘sâdık’ sandığı Gen. Abdülfettah el-Sisi’nin ‘esas darbeci’ olduğunu fark edememiş...

Esam al-Amin, Gen. Sisi’nin kendisini atayan Cumhurbaşkanı Mursi’ye “Hiç merak etmeyin efendim, darbe-marbe olmaz” dediğini yazıyor CounterPunch’taki makalesinde... Bir yandan insanları Tahrir’e dökmekle sonuçlanacak ‘muhtıra’ yayınlarken, bir yandan da Mursi’ye, “Bunu altımı tutmak için yapıyorum” mazeretini sunuyormuş Sisi Paşa...

ABD’nin Mısır’daki büyükelçisi Anne Patterson da, Mursi’ye, “Demokratik yöntemlerle seçilmiş bir cumhurbaşkanını devirmeye kalkacakları ABD’nin asla desteklemeyeceği”güvencesini veriyormuş...

Süreç içerisinde en uğursuz rollerden birini oynayan ElBaradei de, uluslararası bir kurumda uzun yıllar çalışması sayesinde edindiği çevreyi ‘darbe’ zemini hazırlamak için kullanmış... Temmuz başında, Alman Der Spiegel dergisine, “Her ikisi (Obama ve Kerry) ile de uzun boylu konuştum ve Mursi’yi göndermekten başka çare olmadığına iknaya çalıştım”demiştiElBaradei...

Ulusal Güvenlik Danışmanı Susan Rice da, Mursi’nin danışmanı Essam al-Haddad’a, “Bu iş bitti, istifa etmezse devrilecek” mesajını vermekte tereddüt etmemiş. (Merak etmeyin, bu bilginin de kaynağı WSJ).

Chuck Hagel, ABD Savunma Bakanı, süreç boyunca Gen. Sisi’yi yönlendirirken, Kahire’ye gönderdiği yardımcısı William Burns de muhalefet cephesiyle görüşmekteydi. Washington Post,Burns’ün “Çoğu Mısırlı’nın bizden kuşkulandığını biliyorum, ama önümüzde hiç de kolay olmayan bir yol var” dediğini kaydediyor...

William Burns, 2012 mart ayında, Müslüman Kardeşler (MK) rehberi Muhammed Bedie’ye, “MK olarak İsrail ile barış anlaşmasına sâdık kalacağınızı açıklayın, size Körfez’den 20 milyar dolar gelmesini sağlayalım” demiş, ama kabul ettirememiş...

Paralar şimdi Sisi’nin Mısır’ına akmaya başladı.

Darbeler destekçilerini hep mahçup etmiştir

Bunlar herkesi kör, âlemi sersem sanıyor galiba... Baksanıza, yapacaklarını yaptılar, ama yapılanın arkasında kendilerinin bulunduğunun bilinmesini istemiyor, ortaya çıkacak diye olağanüstü çaba gösteriyorlar...

Kimler mi? Amerikalılar elbette...

Mısır’da halk tarafından demokratik yöntemle seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’yi deviren askerlerle aralarında yakınlık bulunduğu bilinmesin istiyor ABD; dışişleri bakanı John Kerry yakınlığı ele veren bir yanlışlık yaptı diye neredeyse çarmıha gerilecek... Kerry’nin başında bulunduğu bakanlıktan “Hayır, öyle demek istemedi” açıklaması geldi; ardından Beyaz Sarayda “Başkan Obama’nın politik çizgisine aykırı” diyerek açıklamasıyla araya mesafe koydu.

Kerry’nin, “Ordu Mısır’da demokrasiyi işletmek için müdahale etti” özet cümlesiyle anlattığı mâlumun ilâmı aslında... Washington’un askeri müdahaleye ‘darbe’ diyemediği görülür görülmez, dünyanın her tarafındaki gözlemciler, daha ilk gün ‘Bu işin arkasında Washington var’ demişti çünkü...

Dışişleri bakanı Kerry o sözleri Pakistan’da Geo TV’den Hamid Mir’e verdiği mülâkatta sarf etti.

Amerikalılar gittikleri ülkede televizyonda kimin karşısına oturacaklarına dikkat ederler. Hamid Mir Pakistan’ın genç kuşak (d. 1966) gazetecilerinden; şöhrete 11 Eylül (2001) uğursuz eylemleri sonrasında ‘Üsame bin Laden ile son mülâkatı yapan gazeteci’ olduğu anlaşılınca kavuşmuştu. ‘Eylemleri El-Kaide örgütü yaptı’ kanaatinin bütün dünyada yaygınlaşmasında en büyük paylardan birinin sahibiydi Mir...

“Nasıl olsa ondan zarar gelmez” diye mi düşünmüştür Amerikalılar? Karşısına oturur oturmaz Mir’in ilk sorusunun Mısır ile ilgili olması ve verdiği geçiştirici cevap üzerine lâfını açmaya çalışmasıyla Kerry ne kadar şaşırmıştır kimbilir...

İlk soru şuydu: “ABD demokrasiye inanıyor. Bütün dünyada demokrasi şampiyonu geçiniyor. İyi de, neden Mısır’da demokratik yöntemle seçilmiş Cumhurbaşkanı Mursi’yi deviren askeri müdahaleye karşı açık tavır almıyor?”

Cevap: “Yerinde ve önemli bir soru bu, ben de doğruca cevaplayacağım. Hepsi de ülkenin kaosa ve teröre maruz kalmasından endişeli milyonlarca insan tarafından ordu müdahaleye davet edildi. Bize göre, idareyi ele almadı ordu; ülkeyi sivil bir hükümet yönetiyor. İşin aslı, demokrasiyi yeniden işletmeye çalışıyor...”

Devam sorusu: “Sokaklarda insanları öldürerek mi?”

“Çattık belâya” diye iç geçirip “Beni bu adamın karşısına kim oturttu?” diye hesap sormacasına sağa-sola baktığına eminim Kerry’nin...

Böyle durumlarda hep olduğu gibi, şaşkınlıkla işbirlikçilerini fâş etmişe benziyor ABD dışişleri bakanı. “Hepsiyle doğrudan konuştum” dediği isimleri bu noktada sıralamış zira:Cumhurbaşkanı Mansour... Yardımcısı ElBaradei... Gen. el-Sisi... Dışişleri bakanı Nabil Fahmy... Ardından, sıra dışarıya gelmiş ve AB’nin dış ilişkilerden sorumlusu Lady Catherine Ashton’un da adını zikretmiş...

Mısır’da kimin esas sorumlu olduğunu ise “İnsan kanı dökülmemesi konusunda Gen. Sisi’yi defalarca uyardım” cümlesiyle ele vermiş Kerry...

Ertesi gün ABD dışişleri bakanlığı kırıkları toplama çabasına girişti, ama beceremedi. Kerry’nin yardımcısı William Burns ertesi gün geldiği Kahire’de gönüllerini kazanmaya çalıştığı darbe-karşıtlarından “Ne yani, insanlar Washington’da da sokaklara dökülse, ABD savunma bakanı Chuck Hagel duruma müdahale edip Başkan BarackObama’yı devirebilir mi?” tepkisini aldı...

Gen. Mursi 2005 yılında, henüz tuğgeneral iken, ABD’nin Harp Akademisi’nde bir yıl ağırlanmış... Esas hoca kalp krizi geçirdiği için o dönem öğrencilerine Akademi içerisinde faaliyet gösteren Stratejik Araştırmalar Enstitüsü’nden Prof. Sherifa Zuhur ders veriyormuş...

İşe bakın, Amerikan vatandaşı olan Sherifa Hanım aile tarafından Mısırlı... Filistin konusunda duyarlı biri de... Economist dergisinden bir muhabir kendisini arayıp “Amerika’dayken Sisi nasıldı?” sorusunu yöneltmiş; ama dergide çıkan yazıda yalnızca iki cümlesini kullanmış.

Sherifa Hanım kızmaz mı, kızmış tabii...

Yarını beklerseniz, Economist’in kullanmadığı ayrıntıları burada okuyabilirsiniz..

Gen. Sisi’nin Amerika günleri...

Herkes Pensilvanya’daki Amerikan Kara Harp Akademisi’nde yapılmış bir master tezinin peşinde... Dün birkaç Amerikalı yazar akademiye yaptıkları başvurudan sonuç alamadıklarını yazdılar; diğer tezlere kolayca ulaşılabildiği halde, o tez, kem gözlerden saklanıyor...

Sebep basit: Tezin sahibi 3 Temmuz’da Mısır’da idareye el koyan Gen. Abdülfettah el-Sisi... Darbeci generalin ülkesini hangi yöne götüreceğinin ipuçlarını barındırdığı anlaşılan hepsi 17 sayfalık ‘Ortadoğu’da demokrasi’ başlıklı ve ABD’nin Irak’a müdahalesi üzerinden ‘zorla demokrasi olmaz’ temasını işlediği anlaşılan tezin ele geçmesini istemiyor Washington...

Tezin danışmanı Stephen J. Gerras adlı bir albay; ona resmen konuşma yasağı konmuş... Akademi yönetimi başvurulara cevap vermiyor... Economist dergisi aslında önemli bir kaynağa ulaşmış, ama anlattıklarından yalnızca iki cümleyi cımbızla çekmeyi uygun görmüş

Herhalde taraf tuttuğunu düşünerek... Oysa Dr. Sherifa Zuhur’un memleketlisi de saydığı Gen. Sisi’yi pek sevdiği söylenemez... Girişkenliğini, liderlik özelliğini takdir etmiş, aile fertlerinin birbirlerine bağlılığını da; ancak işte o kadar...

Yıl 2005... Dünyanın değişik ülkelerinden 38 üst rütbeli subay Harp Akademisi’ne gelmiş... Aralarında İsrailli de varmış... Türk subay neden olmasın? Sisi henüz tek yıldızlı bir general; öğrencilerin çoğundan daha kıdemsiz... Derslerde anlatılanlara itiraz edilmesi gerektiğinde, Arap subaylar içlerinden birini sözcü seçerlermiş; âdetleri böyleymiş... Çoğu kez sözcülük göreviniSisi üstleniyormuş...

Dr. Şerife (artık kendisinden ‘Şerife’ diye söz edebilirim herhalde) aslında Akademi’de öğretim elemanı değilmiş; bağlı bir enstitüde araştırmacı olarak çalışıyormuş... Hocalardan biri kalp krizi geçirince görevini Şerife Hanım’a vermişler...

Amerikalı 300 askeri öğrenciyle birlikte değişik ülkelerden 38 subaya Ortadoğu politikası üzerine herbiri 4,5 saat süren on ayrı kursu Şerife Hanım üstlenmiş... Kurslardan biri Arap medyası üzerineymiş... Ayrıca terörle mücadele konulu bir panelde de konuşmacıymış...

Her yıl sadece tek subay geliyormuş ülkelerden... Bir yıl önce (2004) gelen öğrenci de yakınlarda Gen. Sisi tarafından genelkurmay başkanlığına atandığı için önemli: Gen. Sedky Subhi... “Her ikisi de ABD’nin Irak macerasına eleştirel yaklaşıyorlardı” diyor Şerife Hanım ve ekliyor: “Kültür (ve kadınların bölgedeki etkisi), ekonomi, milli çıkarların çatışması konularında ilginç tartışmalarımız oldu Sisi’yle. İran’ın ve İsrail’in bölgedeki amaçlarıyla ABD ile işbirliğini de ilgi alanında tutuyordu.”

Akademi sınırları dışında pek görüşmeleri olmamış anlaşılan; “Ben tek kadındım öğretim elemanı olarak; tabii erkek-erkeğe sosyalleşmelere katılamıyordum; bazı öğretim üyeleri ve öğrencilerin evlerinde biraraya geliniyordu, bayramlarda buluşuluyordu, onlara katılıyordum” diyor...

Sisi Ailesi’yle tanışmış Şerife Hanım; eşi ve iki kızıyla... Kızlarından biri başörtülü, diğeri peçeliymiş... “Ama başkalarını etkilemeye çalışan türden biri değildi Sisi; inançlarını ille başkalarına aktarmaya çalışmazdı. Benim ailemden çoğu ondan daha dindardır...” Cumhurbaşkanı Mursi’nin onu savunma bakanı yapmasının sebebini Müslüman Kardeşler (MK) ideolojisine yakınlığıyla açıklayan yorumlara katılmıyor Şerife Hanım... Ona göre, Sisi, MK’nın değil ordunun tercihi olarak o konuma gelmiş olmalı...

Herhalde Economist dergisinin bu tespit hoşuna gitmemiştir: Dindar, eşi ve kızları kapalı, ama siyasi çizgi olarak MK’dan ve Mursi’den farklı düşünen biri...

Pensilvanya’daki eğitiminden sonra meteorik hızla yükselmiş zaten: Önce İskenderiye ve Kuzey Orduları Komutanı olmuş, sonra Askeri İstihbarat’ın başına getirilmiş...

“Suudi Arabistan darbeyi niye destekliyor?” sorusunu yönetenler oluyor ya; onu da Şerife Hanım bilmeden sağlamış olabilir. Akademi’de düzenlenen bir konferansa ülkesini Washington’da temsil eden Prens Suud el-Faysal’ı konuşmacı olarak o davet etmiş...

Prens Faysal uzun yıllar Suudi Arabistan istihbaratının başındaydı...

Sisi Paşa’nın Amerika günleriyle ilgili başka ayrıntılar da var. Bakarsınız, bulunulamayan ‘tezi’ de ele geçirivermişim...

Merak edenlere Gen. Sisi’nin tezini takdimimdir

İlhan Kesiciyalnızca Türkiye’de olup bitenleri yakından izlemekle yetinmez, dünyanın başka yerlerindeki gelişmelere de bigâne değildir. Mısır darbesi lideri Gen. Abdülfettah el-Sisi’nin Amerikan Kara Harp Akademisi’nde geçirdiği bir yılın (2005) sonunda kaleme aldığı master tezinin peşinde olduğumu anlattığım yazı sonrası, bana, “Sen nasılsa bulursun, aman peşini bırakma” mesajı göndermişti.

Dün erkenden aradı. “Sabah gazetesi senden önce bulmuş” haberini verirken beni ayıplar gibiydi. Tatildeyim sanıyormuş... “Hayır” dedim, “Tatilde değil, tatilcilerin ensesindeyim...”

Sabah’ı tebrik ederim. Keşke, “Taha Kıvanç’ın peşinde olduğu tezi bulduk” diye verselerdi haberi; hem daha fazla ilgi çekerdi, hem de bana ulaşan dostlarımın günboyu “O mu?” diye sormalarına mahal bırakmazlardı.

Neyse.

Sabah’ın haber konusu yaptığı ‘tez’ benim burada Şerife Hanım’la (Sherifa Zuhur) irtibatlı dillendirdiğim tezdir. Herhalde Sisi Paşa’nın “Aman kimseler görmesin” tembihi yüzündenAkademi Komutanlığı’nın gözü gibi sakladığı 17 sayfalık tez, sonunda ele geçirildi.

Tezi okuyabilmek için Akademi’ye pek çok başvuru yapıldı... Bunu bir tahmin olarak değil, bilgi olarak yazıyorum. Akademi her başvuruyu kütüphane görevlisine yöneltti, o da hepsine tek tek aynı cevabı verdi: “General Albülfettah el-Sisi’nin araştırmasının üzerinde ‘yalnızca ABD hükümetinin yetkilendirilmiş birimleri görebilir’ kaydı bulunmaktadır, kusura bakmayın göremezsiniz.”

Mısır’da darbeyi gerçekleştiren cuntanın içinde yer alan ve sonrasında Genelkurmay başkanlığına atanan Gen. Sedky Subhi’nin Akademi’de geçirdiği bir yılın sonunda yazdığı teze herkes erişebiliyor; ancak Gen. Sisi’nin ‘Ortadoğu’da demokrasi’ başlıklı tezini ara ki bulasın...

Gen. Subhi’nin tezinde belirgin bir anti-Amerikan ton olduğu için, Amerikalılar, “Acaba Gen. Sisi’nin siyasi çizgisi de onun gibi mi?” merakındalar... Birileri ileri derecede meraklıların kulağına “Ondan da ileri şeyler var tezde” gibi bir şeyler fısıldamış da olabilir...

Artık elimizde tezin tamamı var. İngilizce bilenleriniz fazla zorlanmadan metne ulaşabilirler.

Tezlerin başında bir özet bulunması âdettendir. Yazdığı sırada rütbesi henüz Tuğgeneral olan Abdülfettah el-Sisi de âdete uymuş:

“Bu çalışma, Ortadoğu’nun demokratikleşmesinin önemini anlatıyor. Ortadoğu’da şu anda mevcut stratejik ve siyasi şartları değerlendirip demokratik yönetim biçiminin getireceği riskleri, avantajları, sorunları ele alıyor. Ortadoğulu ve Batılı kültürler arasındaki farklı bakış açıları, fakirlik, eğitimsizlik ve dinin etkilerini, stratejik vizyon eksikliğini, insanlar ve hükümetlerin psikolojik tabiatını ve yeni demokrasilerin içerdiği riskleri de inceliyor. Çalışma, son olarak, demokrasinin Ortadoğu’daki geleceğini değerlendiriyor.”

İddialı, değil mi?

Çok açık seçik ifadelerle yazımından sekiz yıl sonra gerçekleştirdiği ‘darbe’ye ışık tutan bölümleri de var tezin... Meselâ, Arap ülkelerinde ordu ve polisin iktidar partisine sâdık olduğu, iktidar değiştiği taktirde yeni gelenlere aynı sadakati göstermeyebileceği (s. 2) gibi... Partiye değil devlete sadakat öğretilmeli, halk da katılıma hazırlanmalıymış...

Tezin neden bu denli sıkı korunduğu merakını kısmen giderecek bölüm hemen bundan sonra geliyor: Körfez ülkelerini, Suudi Arabistan’ı ‘Ortadoğu’da sevilmeyenler’ arasında sayıyor... Bir sevilmeyen de ‘erken Saddam dönemi Irak’ imiş...

“ABD kendi çıkarınaysa demokrasi istiyor” da diyor Gen. Sisi...

Sıra din ile devlet ilişkilerine geldiğinde, Gen. Sisi, Batılı zihinler için ‘garip kaçacak’ şeyler söylüyor. “İllâ Batılı tarzda olamaz, bizde dini bağlar daha kuvvetli olmak zorunda” diyor sözgelimi.

Hilâfettaraftarı bir Gen. Sisi portresi çıkıyor daha sonra (s. 5) karşımıza. Bütün kuvvetlerin (yasama, yürütme ve yargının) dini esaslara dayanmasını öngörüyor. “Teokrasi değil, ama İslâmi esaslara göre oluşmuş demokrasi olmalı” diyor...

Gen. Sisi’nin tezini ‘ABD’nin yetkilendirilmiş birimleri’ olağanüstü dikkatle okumuş olmalı.

Tek bölümlük Akbaba filmi

Bu günlerde kendimi ‘Akbaba’nın Üç Günü’ filminde Robert Redford’un canlandırdığı Joe Turner karakterine benzetiyorum. İşi-gücü dünyanın dört bir yanında çıkmış gazete, dergi ve kitapları okuyup karşılaştığı alengirli noktaları kayda geçirmek olan bir araştırmacı, farkında olmadan gizlenmeye çalışılan öldürücü bir gerçekle karşı karşıya gelir ya...

Filmde Joe’nun çalıştığı merkez basılır ve çalışanların tümü öldürülür... O esnada arkadaşlarına kahvaltılık almaya gittiği için bir tek Joe sağ kalır... Filmin geri kalanında adamın bir yandan gerçeğin bütününü öğrenmeye çalışırken, bir yandan da hayatta kalma gayretini izleriz...

Amerikan Kara Harp Akademisi’nde bir yılını geçirdiklerini öğrendim ya Mısır’daki darbenin lideri Gen. Abdülfettah el-Sisi ile onun Genelkurmay başkanlığı koltuğuna oturttuğu Gen. Sedky Subhi’nin; önce her ikisinin Akademi’de kaleme aldıkları tezlerin peşine düştüm...

Elimde o tezler... Her iki tezi okurken zihnimde pek çok lâmbaların yanıp söndüğünü hissettim... Orada kalsam iyi, ardından beni başka bir merak sardı: Acaba aynı akademiye Türkiye’den de subaylar katılıyor mu? Katılıyorsa onlar ‘master tezi’ olarak hangi konuları işliyorlar? Akademinin Türk-olmayan öğrencileri arasında Türkiye’yi ilgilendiren konularda tez hazırlayanlar varsa onlar neler yazmış?

Tehlikeli olduğunu sezdiğim sorular bunlar... Ama merak nasıl kediyi öldürürürse, beni de cevabını bulamadığım sorular kahreder... Sonra, kimbilir kaç kez buradan da ilân ettiğim üzere, tehlikeye de bayılırım ben...

Böyle bir araştırma için yola çıkacak olan herkese ABD Başkanı adına her yıl yayımlanıp Beyaz Saray internet sitesine konulan ‘Ulusal Güvenlik Stratejisi’ adlı belgeyi okumayı tavsiye ederim. Sonuncusu 2010 yılında hazırlanmış 52 sayfalık belgeye göre, ‘güvenlik, uluslararası düzen ve değerler’ ABD’nin kalıcı ulusal çıkarlarını teşkil ediyor. ABD bu yüzden başka ülkelerle ilgili politikalar geliştiriyor.

‘Uluslararası düzen’ ABD için hayati önemde...

Kara Harp Akademisi’nde herbirine ülkelerinin askeri liderleri gözüyle bakılan öğrencilere tez çalışması verilirken, anladığım kadarıyla, en fazla göz önünde tutulan ölçü, ABD’nin ilgilendiği alanlarda birer çalışma olması... Pek az genel konu işlemiş öğrenciler; çoğu tez konusu güncel sorunlarla ilgili...

Martin C. Claussen Amerikan ordusunda albay ve 2012 yılında Akademi’de tez hazırlayarak kurmaylık eğitimini tamamlamış... Tezi şu başlığı taşıyor: ‘Türkiye: Kalıcı müttefik mi, yoksa yeni düşman mı?’...

Tezin sayfaları arasında dolaşırken, kendimi Pentagon’da bölgemize ve ülkemize dönük kararlar almakta olan Amerikan askerlerinin zihin dünyalarında dolaşıyormuş gibi hissettim...

Aynı sıralarda bir yıl önce oturmuş Amerikalı öğrencilerden Albay Christopher R. Parsons da bizi ilgilendiren güncel bir konu seçmiş kendisine. Başlığı şu: ‘Kürdistan: ABD’nin Ortadoğu politikası üzerindeki etkisi’...

Joe Turner’ın başını döndürecek bir durum sizin anlayacağınız...

Ya bizden giden subaylar? Onlar ne tezler hazırlamışlar?

Herhalde bizim subaylardan kimlerin Akademi’deki eğitime katıldığını isim isim vermesem şaşırmazsınız... Bu bilgiler aslında ‘gizli’ değil; benim kadar meraklı ve benim kadar ısrarcı olan herkes şu anda bildiklerimi kısa bir araştırma sonucu öğrenebilir. O sebeple ben merakları gıdıklama amacıyla isimleri vermeyip yalnızca 2000 yılından bugüne Akademi’ye Türkiye’den katılanların tez konularını sizlerle paylaşacağım.

2012: ‘Siber güvenlik: Türkiye için yol haritası’. 2011: ‘Karadeniz’in 21. Yüzyıl güvenlik yapısıyla ilgili bir öngörü’. 2006: ‘Türkiye’nin terörle savaşa önemli katkıları’. 2005:‘Türkiye’nin AB’ye kabulünün Türkiye-AB ve Türkiye-ABD ilişkilerine etkileri’. 2002: ‘Kafkaslar’da istikrarsızlık; Orta Asya ve Hazar Denizi çevresi enerji kaynaklarının yönetimi’. 2001: ‘Türkiye, Suriye ve Irak arasında su çatışması’. 2000: ‘Türkiye’de terör’...

Robert Redford’a Joe Turner rolü çok yakışıyordu.

“Aptal gibi suç olsam, yine de oynar mısın benimle?

Sorunumu okuduğum bir yazı çözdü.

Mısır’da kendisini Genelkurmay başkanlığı ve savunma bakanlığına atayan seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’yi deviren Gen. Abdülfettah El-Sisi’nin hepi topu 17 sayfalık malum ‘tezi’yle ilgili en önemli ayrıntıyı nasıl sunacağımı bir türlü bilemiyordum.

İşte o sorunu pazar günü Habertürk’teki yazısıyla Murat Bardakçı çözdü.

Seneler önce, Hürriyet’i Kahire’de temsil ederken, o sırada Müslüman Kardeşler (MK) örgütünün lideri Muhammed Hâmid Ebu’l Nasr ile bir mülâkat yapmış... Açık sözlü biriymiş Ebu’l Nasr...

“Hilâfet yeniden kurulacak” demiş o mülâkatta... Okuyalım: “Hilâfet ileride mutlaka yeniden kurulacak ve İslâm Dünyası’nı yeniden yönlendirecektir. Ronald Reagan bugün (1987) nasıl Batı’dan Mihail Gorbaçov Doğu’dan sorumlu ise, Halife de İslâm Dünyası’ndan sorumlu olacak, Müslümanlar’ın kararlarını hilâfet makamı verecek.”

Ebu’l Nasr “İllâ Mısır’da kalsın” görüşünde değilmiş Hilâfet’in... “Türkiye de olur, Suudi Arabistan da, başka bir memleket de...” demiş ve eklemiş: “O aşamaya gelindiğinde İslâm ülkeleri anlaşırlar ve bir Hilâfet merkezi seçerler...”

Kötüsü de varmış halifelerin iyisi de; “Biz tamamını değil her zaman için iyilerini savunuruz” demiş Ebu’l Nasr...

Uzun uzun aktarmamın sebebi, Gen. Sisi’nin de neredeyse tıpa tıp aynı görüşleri ‘tez’inde savunması...

“Ortadoğu’da demokrasi Hilâfet kavramı kavranılmadan anlaşılamaz” diyor Sisi, ‘Ortadoğu’da Demokrasi’ başlığını uygun gördüğü tezinde... Hz. Peygamber döneminin ‘ideal bir yönetişim biçimi’ olduğunu ve ABD’nin ‘hayat, özgürlük ve mutluluk peşinde olma’ idealleriyle örtüştüğünü söylüyor. Ortadoğu açısından uygun olan demokrasi biçiminin ‘dürüstlük, adalet, eşitlik, birlik ve iyilik’ kavramlarına cevap vermesi gerektiğini ileri sürüyor.

Bu esaslara dayalı demokratik Hilâfet’in iki özelliğine daha dikkat çekiyor: El-Bey’a ve El-Şura... “Biy’at” diyor, “Halife’nin seçilmesi sürecidir; Şura ise Hilâfet’in danışma ve denetleme mekanizmasıdır... Şura ile Halife görevlerini islâmi esaslara göre yerine getirir. Bu süreçlerin dini-tarihi yönleri olduğu gibi bu yolla demokrasi de ortaya çıkar...”

Zorlandığım konunun ne olduğunu herhalde anladınız: Darbeci generalin aslında Mısır için ‘Halifelik’ sistemini öngördüğünü, ideal demokrasinin İslâm’ın esaslarına dayanması gerektiğini savunageldiğini iddia etmek kafa karıştırıcı olurdu. Gerçi Murat Bardakçı’nın eski mülâkatına bakılırsa Gen. Sisi aslında Müslüman Kardeşler’in kuruluş yıllarından (1928) beri savunageldiği‘Hilâfet’ten yana’ çizginin adamı oluyor, ama olsun; böylece kafa yapısı daha iyi anlaşılıyor...

Gen. Sisi’nin ‘Hilâfet’ ile demokrasiyi birbiriyle ilintilendiren görüşlerini bir yılını (2005) geçirdiği Pensilvanya’daki Amerikan Kara Harp Akademisi’nde hazırladığı tezinde ifade ettiğini de hatırlatmam gerekir.

Tezi Akademi yönetimi gözlerden saklamak için büyük çaba sarf etti; ama işte görüyorsunuz, sonunda elime geçtiği için ‘darbeci’ Gen. Sisi’nin ne düşündüğünü artık bilebiliyoruz...

Yarın ya da öbür gün, binlerce insanın kanını döktükten, devirdiği Cumhurbaşkanı Mursi’nin örgütü Müslüman Kardeşler’i ‘yasa-dışı’ ilân ettikten sonra, Gen. Sisi, kendini ‘Halife’ ilân eder ve Mısır’da ‘İslâmi demokrasi’ adını verdiği rejimi uygulamaya koyar mı?

Sizlere tuhaf gelebilir bu sorum, ama Mısır’da Mübarek’in yerinden edilmesinden bu yana meydana gelen her şey bana zaten tuhaf geliyor... Böyle bir gelişme olursa, birbiri ardına meydana gelen tuhaflıklar devam etmiş olacak sadece...

ABD-destekli, Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinin mali katkılarıyla hayat bulan askeri darbe ‘İslâm’ adına demokrasiyi öldürür ve yanlış işler yapmaya başlarsa bu size garip mi gelir, yoksa şimdiye kadar cesaret edilmemiş çapta muazzam bir oyun oynanmakta olduğunu mu düşünürsünüz?

İngiltere bu tablonun neresinde? İngilizler olmadan bu oyun iyi oynanmaz da ondan soruyorum...

* Bülent Ortaçgil’in şarkısından

Hilâfet oyunu, sil baştan?

“Son zamanlarda yazdığın en ilgi çekici yazıydı” dedi dünkü yazım için tarih meraklısı dostum ve sordu: “Siyasilerden ne tepki aldın?”

Hiçbir tepki almadım. Okudularsa üzerinde düşünmelerini tepki vermelerine yeğlerim...

Mısır’da darbe yapan askerlerin lideri Gen. Abdülfettah el-Sisi, yazdığım gibi, Hilâfet’in yeniden canlandırılmasından yana; tıpkı devirdiği Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’ninMüslüman Kardeşler örgütü gibi...

Gen. Sisi 2005 yılında öğrencisi olduğu Amerikan Kara Harp Akademisi’nde ‘master tezi’ olarak kaleme aldığıçalışmada, “Ortadoğu’ya demokrasi ancak İslâm yoluyla gelir; bunun için Hilâfet kurumuna ihtiyaç var” görüşünü işliyor...

Amerikalılar çalışmadaki bu görüşü önemli bulmuş olmalılar... Akademi her isteyene açık tuttuğu tezlerden bir tek Sisi’nin ‘Ortadoğu’da Demokrasi’ başlıklı çalışmasını meraklı gözlerden saklıyordu; başarılı olamadı. 17 sayfalık tez şimdi isteyen herkesin uzanabileceği yakınlıkta...

Konuya ilişkin son yazımı “İngiltere bu tablonun neresinde? İngilizler olmadan bu oyun iyi oynanmaz da ondan soruyorum...” cümlesiyle bitirmiştim; tarih meraklısı dostumun tepki beklediği de o bölüm...

İngilizler ‘Hilâfet’ konusunda hayli duyarlı bir millet... Hadi Osmanlı-Büyük Britanya rekabetinin zirvede bulunduğu uzun asırlarda, Londra’nın, “İstanbul’daki Sultan’ın yapacağı bir açıklamayla Burma’dan Hindistan’a, Mısır’dan Timbuktu’ya reayamız olan Müslümanlar ayaklanabilir” kaygısı taşımasını anlarım. Hatta o kaygıyla Lozan’da “Hilâfet kaldırılırsa iyi olur, dinin baskısı altından kurtulursunuz” tezini işlemelerini ve sonunda muratlarına ermelerini de hiç yadırgamam...

Devletlerinin başı olan Kral veya Kraliçe aynı zamanda İngiliz Kilisesi’nin de başıdır; yani bir tür ‘Halife’ sayılabilir; ‘Anglikan Dünyası’nın Halifesi’... Dinin uluslararası arenada etkin bir güç olduğunu İngilizlerden daha iyi kim bilebilir?

Hilâfet 3 Mart 1924’te kaldırıldıktan sonra, İstanbul’un Hilâfet merkezi olmaktan çıkması için muazzam gayretler göstermiş olan Londra, çabalarını bu defa tam tersi bir gelişmeyi sağlamakta yoğunlaştırdı: Kendisine bağlı bir ‘Halife’ ortaya çıkarma çabası... Bu amaçla 1926 yılında Kahire’de bir ‘Hilâfet Toplantısı’ düzenlemeye bile kalkıştı İngilizler...

Amaç, kendilerinin etkisine açık birine ‘Halife’ unvanı kazandırabilmekti... Hicaz’da Philby-Lawrence işbirliğiyle krallığını ilân etmiş Şerif Hüseyin’in aynı zamanda ‘Halife’ unvanını da almasına göz yummuşlardı; orada fazla kalamayacağını bile bile... Çölden gelen Suud Ailesi onu ve oğullarını Hicaz’dan kovuverdi (1924 sonu). Oğullarından biri pekâlâ ‘Halife’ ilân edilebilirdi.

Padişahların taktığı görkemli nişanları ve heybetli İttihatçı bıyığıyla Mısır Kralı Fuad ne güne duruyordu?

İngilizler’in Kahire’de toplantıya çağırdıkları Müslüman temsilcilerden beklediği, kendilerinin işaret edeceği birini ‘Halife’ ilân etmeleriydi.

Bekledikleri olmadı. Toplantıya pek az kişi katıldı ve daha ilk günden o planın tutmayacağı belli oldu. Özellikle Hint Altkıtası’nda yaşayan Müslümanlar “Biz Türkler’den başka bir milletten Halife istemeyiz” tavrını sürdürünce, İngilizler’in ‘kendilerine bağlı Halife’ projesi suya düştü...

Şimdilerde Hindistan, Pakistan ve Bangladeş gibi üç ayrı devlete bölünmüş olan Altkıta Müslümanları, İstiklal Savaşı’mız sonrasında da eski birlik ve dirliğimizin devam etmesi için ellerinden gelen her şeyi yaptılar. Hindistan’dan gelen heyetlerin biri dönüyor, diğeri geliyordu Ankara’ya ve hepsi de “Aman Hilâfeti koruyun” temennisinde bulunuyordu...

Ayrıca İngiltere’yi de Türkler üzerinde baskı uygulamaması için uyarıyordu Hint Müslümanları, aksine davranışın pahalıya patlayacağını göstermek için de müstemleke yönetim merkezleri önünde gösteriler düzenliyorlardı.

Yalnızca Sünni Müslümanlar da değil; İsmailiye adlı farklı bir dini anlayışın lideri Ağa Han da bu keskin tavırda başı çekiyordu.

Hint Müslümanları’nın tavrı yüzünden İngilizler’in projesi gerçekleşmedi.

Sisi Paşa’nın “Bize özel demokrasi Hilâfetli olmak zorunda” görüşünden sadece Amerikalılar değil, herhalde İngilizler de haberdardır.

Ne düşündüklerini merak ediyorum...

‘İki ayyaş’ muhabbetine benim katkım-Alkolle mücadele ‘takıntısı’-Fehmi Koru

2013-08-22T20:12:00.001+03:00

Başbakan “İki ayyaşın hazırladığı yasa” sözüyle artık değiştirilen alkollü içeceklerle ilgili eski kuralların sahibi olarak kimleri kast etti, emin olun bilmiyorum; ancak, “Keşke değişikliği içkiyi bütünüyle hayatlarından çıkarmamış olanlarla gerçekleştirseydi” temennisinde bulunmadan da edemiyorum...

Keşke...

Yeni kuralları, aslında, Batılı bir dizi ülke bizden çok önce benimsedi. Sonuncusu, Rusya’da 1 Ocak 2013 tarihinde yürürlüğe giren kısıtlamalardır. Bugün çağdaş ülkelerin hepsi, ‘alkolizm’ tehlikesi karşısında vatandaşlarını korumak için tedbir alma ihtiyacı duyuyor. Alkollü içeceklerle ilgili yeni kurallarımızla mukayese edildiğinde, ABD, İngiltere ve Rusya gibi ülkelerdeki kurallar daha kısıtlayıcı...

Rusya, ABD ve İngiltere’de alkollü içeceklerle ilgili kısıtlayıcı kuralları koyanlar içki içmeyen kimseler değil; getirdikleri yasaklarda İslâmiyet’ten etkilendikleri ise söylenemez. Yasakçı kurallara o ülkelerde de karşı çıkanlar oldu, ama hiçbirinde düzey, bizde medyaya yansıyan türden, basit ve önyargılı değildi.

Uygar bir tartışma iklimi sonrasında çıkan yasalarla alkollü içki tüketimi bayağı sınırlandırıldı pek çok Batı ülkesinde; bir çoğunda kısıtlayıcı düzenlemeler için hazırlıklar sürüyor...

Alkollü içecek sektörünün kâr marjı hayli yüksek; kısıtlayıcı girişimlerin olduğu dönemlerde itiraz seslerinin yüksek çıkmasının en önemli sebebi de bu. İçki üreten firmalar pek çok sanat ve kültür etkinliğine sponsorluk yapıyor ve bu sayede etki çevreleri bayağı geniş... Medyanın gelir kaynakları arasında en yüksek kalemlerden birini içki reklâmları teşkil ediyor.

Dün gazetelerde tam sayfa ‘reklâma veda’ duyuruları yaptı içki firmaları...

İçkinin, alkollü içeceklerin, ‘çağdaşlık’ ile irtibatlandırılması da yalnızca bize özgü bir durum. Bugün canının değerini bilen, sağlığına düşkün, kaliteli yaşama derdi olan kişiler Batı’da da alkolü hayatlarının dışına çıkardılar. En yaygın‘trend’, sanılanın tersine, alkolsüz-içecek ikramı yapılan davetlerin yaygınlaşmasıdır; ancak ısrarla isteyene içki ikramında bulunuluyor bazı etkinliklerde...

Çağdaşlık, bugünün dünyasında, nicedir, ‘sağlıklı yaşam düşkünlüğü’ olarak algılanıyor...

Kavramları tersine çevirmek ülkemizde fazlaca rastlanan bir uygulama; iktidardaki partinin ‘muhafazakâr’ kimliği, programını gerçekleştirmede takınılan pervasız tavır ile sunumda seçilen üslup da gerçeğin apaçık görülmesini engelliyor. Getirilen yeni düzenleme alkollü içeceklerin reklâmı, satışı ve erişilmesine kısıntıyı öngörüyor; buna karşılık çıkan gürültüye kulak verenler Türkiye’nin ‘içki yasağı uygulanan bir ülke’ haline getirildiğini düşünebilirler.

Gürültünün fazla çıkmasının muhalif propaganda amacına yaradığı ise çok açık. Algı yönetimine zerre kadar önem vermeyen bir iktidar, hemen her alanda, gerçeklerle taban tabana zıt bir algı saldırısıyla gözden düşürülmeye çalışılıyor. Burada işe yaramasa bile, gürültüler, dışarıda etkili olabiliyor.

Yasaklarla, hem de daha sıkısıyla daha önce tanışmış ülkelerin vatandaşlarına bile yeni düzenlemeyle Türkiye’nin ekseninin farklı bir yöne kaydığını düşündürme becerisine şapka çıkarılır...

Herhalde “Keşke değişiklikle ilgili düzenlemeye içkinin kötülüğünü bilen, ama ondan uzak duramayan bir-iki kişi de katılsaydı” dememin sebebini anlamışsınızdır.

Ne yapalım...

Alkolle mücadele ‘takıntısı’

Yaz artık iyice kendini belli etti ve bu yıl da bildik tartışma konuları gündeme sızmaya başladı. Bunların başında ‘içki’ konusunda alınması düşünülen tedbirlere tepkiler geliyor. Tepkilerin özeti şu: “Böyle giderse bunlar içkiyi bütünüyle yasaklayacak...”

‘Bunlar’, yani Ak Parti hükümeti...

Aslında yapılmaya çalışılan, pek çok Batı ülkesinin yıllardır uyguladığı esasların bize taşınmasından ibaret. Pek çok ülkede içkili mekânlar için tahsisli bölgeler var; sokakta içki içilmesi yasak... Belli yaştan (genellikle 21 yaşından) küçüklere ve belli saatten (genellikle 22.00’dan) sonra herkese alkollü içecek satılamıyor... İçki fiyatlarına devlet karışıyor o ülkelerde, fiyatların düşük olmasına izin verilmiyor... Televizyonda içki reklâmı da yasak.

Bunun sebebi, ABD’yi, Rusya’yı, Kanada’yı, İngiltere’yi yönetenlerin ‘ideolojik takıntıları’ değil; tam tersine, devletler hem vatandaşlarını hem de kendilerini düşünerek bu tür uygulamaları zorluyor...

İngiltere’yi ele alalım. 1990’dan başlayarak gençlerin alkol tüketimi ikiye katlandı bu ülkede. Ortalama bir İngiliz bir yıl içerisinde on litre saf etanol tüketmiş oluyor... Sonuç korkunç: 1970’lerden buyana siroz ve diğer akciğer hastalıkları ortayaş erkeklerde sekiz kat, kadınlarda yedi kat arttı. İngiltere’de hükümet, varolan kısıtlamalara ek olarak, Kanada’da olduğu gibi alkollü içki fiyatlarını düzenleyecek bir komite kurma hazırlığında.

Rusya alkol tüketiminin çılgınca yaşandığı bir ülke; ortalama bir Rus yılda onbeş litre alkol tüketiyor... Sonuç burada da korkunç: 120 ülke arasında ortalama yaşın en düşük olduğu ülke Rusya. Alkol tüketimi yüzünden meydana gelen erken ölümler 1990 ile 2010 yılları arasında yüzde 40 artmış görünüyor. Bu yüzden, toplumu ‘daha sağlıklı’ kılma yolunda zorlayıcı adımlar atılmaya başlandı.

Yeni yasayla, 1 Ocak tarihinden itibaren, diğer alkollü içecekleri zaten satamayan bayilerde bira satışı da yasaklandı Rusya’da. 23.00 ilâ 08.00 arasında hiçbir yerden alkollü içki satın alınamıyor. İçkiye yüksek vergi uygulanıyor. Kamuya açık alanlarda içki içilmesi yasak. Rusya da içki reklâmını yasaklayan ülkelerden...

ABD’ye bakalım: Ülkede 21 yaşından küçüklere içki satılamaz, içki servisi yapılamaz. Marketten aldığınız alkollü içeceği elinizde tutarak evinize gidemezsiniz, saklamanız gerekir. Sokakta ve parklarda içki içene ağır cezalar verilir. Alkollü araç kullananlar, bazı eyaletlerde, aylar boyu hapis cezasını göze almak zorundadır.

Özetleyecek olursam, şimdilerde bizde de hükümetin ilgi alanına girmiş görünen alkol alışkanlığıyla mücadele konusu, Batı ülkelerindeki uygulamalara yetişme amaçlı. O ülkelerde olduğu gibi, bizde de, nesillerin sağlıklı yetişmesine dikkat etmekle giderek artan alkole bağlı hastalıkların tedavi masrafları da azaltılmak isteniyor.

Tedbirler alınır, halk bilgilendirilir, yine de içmek isteyen yüksek bedelini ödeyerek izinli yerlerden istediğini temin eder... ‘Yasak’ bu uygulamanın neresinde?

Moda’da sokakta içerek çevreyi rahatsız edenleri hizaya sokmaya çalışan CHP’li Kadıköy Belediyesi ve durumdan şikâyet eden Moda halkı da mı ‘ideolojik’ saplantılı?

Tehditler, Amerika ve biz...Fehmi Koru

2013-08-22T20:05:00.001+03:00

Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Ortadoğu ve Afrika’daki diplomatik temsilciliklerinin neredeyse tamamını kapalı tutuyor. Tam 19 ülkede Amerikan büyükelçilikleri kapılarını sımsıkı kapattı; o büyükelçiliklerde hiçbir işlem yapılmıyor. ABD dışişleri bakanlığı, vatandaşlarının Yemen’i derhal terk etmesini de istedi.

Sebep? El-Kaide lider kadrosundan iki kişi arasında geçtiği anlaşılan bir konuşmada örgütün Amerikan hedeflerine karşı kanlı bir eylem hazırlığı içerisinde bulunduğunun anlaşılması... Böyle durumlarda tedbirli olmakta yarar vardır.

Üsame bin Laden’in Pakistan’ın Abbottabad kentindeki evinde öldürülmesi sonrasında, uzmanlar, el-Kaide’nin artık tehdit olmaktan çıktığını söylemişlerdi. Demek ki, örgüt hâlâ ABD’yi tedbir almaya sevk edecek kadar varlığını sürdürüyor...

Bu tür haberlerin çıkması ABD’de zaten var olan ‘İslâm’ paranoyasını daha da artırır; el-Kaide terör örgütü ile çok geniş bir coğrafyanın inanç sistemi arasında birebir ilişki kurulmasına sebep olup ‘İslâmofobi’yi sıradan insanlarda da koyulaştırır...

“El-Kaide hâlâ zarar verebilecek derecede etkili mi?” sorusu fazla önemli değil; uzmanlar öyle diyor ve devlet bu denli ağır tedbirler alıyorsa, herkes, tehlikenin yakın ve etkin olduğuna inanıyor demektir... Bunun sonucu olarak da, görüntülerine bakılıp Amerikan büyükelçiliklerinin kapatıldığı coğrafyadan olduğuna inanılan kişiler hakkındaki kanaat olumsuza dönüşür...

Yıllarca ABD’de yaşayan Müslümanlar için hayat şu sıralarda kâbusa dönmüş olmalı.

Olayın tam tersi bir etkisi de var; özellikle Mısır’da meydana gelen askeri müdahaleye bir türlü ‘darbe’ teşhisi konulamaması ve darbeyle ABD arasında ilişki kurulmaya başlanması yüzünden doğan yeni atmosferde... Konu Mısır ile sınırlı kalmaktan uzaklaşıyor ve giderek ABD’nin bölgeye dönük niyetlerinin sorgulanmasına yol açıyor...

O 19 ülkenin içinde yer aldığı coğrafyada zaten varolan Amerikan-karşıtlığının bu yeni atmosferden müthiş olumsuz etkilendiğine hiç kuşkunuz olmasın... Terör eylemi görülmese, el-Kaide bir yerlerde vurmasa bile, böyle bir haberin çıkması ortamı zehirlemeye yeter.

İki kişi arasındaki konuşma böylesine kapsamlı tedbirler alınmasını gerektirecek denli açık ve seçik miymiş peki? Öyle olmadığı tedbir halkasının geniş tutulmasından da belli. Hatta o konuşmada söylenenleri ikincil kaynaklardan teyit de ettirememiş olmalı Amerikalılar...

Bu işin sonu yok; gerçekten de bu işin sonu yok... El-Kaide’nin tehlike oluşturması Üsame bin Laden’in varlığıyla ilintilendiriliyordu; öldü ve “Bu iş bitti” denilirken şimdi yeniden ‘tehdit’ olarak ileri sürülüyor örgüt... İkincil derecede önemli şahıslar ortadan kalksa da ‘tehdit’ hiç bitmeyecek gibi...

Yani? Batı ile İslâm coğrafyası bu yüzden hiçbir zaman barışık yaşayamayacak demektir... Bu durumun kimseye hayrı dokunacağını sanmıyorum.

Suriye’de süregitmekte olan iç-savaşın bu gelişmeyle bir ilişkisi olabilir mi? El-Kaide unsurlarının da gelişkin silâhlarla Suriye’de savaştığı ileri sürülüyor. El-Kaide Afgan Savaşı’nın eseriydi, Suriye’deki iç-savaş da örgütün yeniden doğuşunu mu —veya böyle algılanmasını mı?— getirecek?

Esas biz mi teyakkuza geçmeliyiz?

Uzun kulaklar sizleri de dinliyor, biliyor musunuz? Fehmi Koru

2013-08-22T10:24:00.001+03:00

Önce Gezi Parkı, sonra Mısır... Son bir ayı bu iki gündem maddesiyle düşüp kalkarak geçirdik... Elbette bu doğal; ancak bizim iki maddelik gündemle meşgul olduğumuz demlerde dünyanın gündemine düşen bir başka konu da bizi yakından ilgilendiriyor...

Bizi de, etrafımızı da, bugünü ve geleceği de...

Konu şu: İngiliz Guardian gazetesi yazarı Glenn Greenwald, kendisine CIA ile irtibatlı bir istihbarat ve değerlendirme şirketi çalışanı olan Edward Snowden’in sağladığı belgelerden hareketle ABD’nin bütün dünyanın elektronik haberleşmesini dinlediğini açıkladı... Telefonları, e-mailleri, sosyal medya denilen Facebookve Twitter gibi mecraları...

Yalnızca Amerikan vatandaşlarını da izlemiyormuş ABD’nin güçlü antenleri; bütün dünyada üretilen her türlü haberleşme dikkatle takip ediliyormuş...

Akıl alır gibi değil, ama doğru bir haber bu.

Önce Irak’ta yeni oluşturulmaya çalışılan sisteme karşı grupları, terör eylemlerini planlayan ve uygulayanları tespit edip başarısız kılmak üzere sadece onlara yönelik bir merak olarak başlamış veri-toplama girişimi; ardından Irak’taki bütün elektronik haberleşme —her telefon görüşmesi, her e-mail, dijital ortama sunulan her metin-izlemeye alınmış...

Bakmışlar mümkün olabiliyor, önce bütün bölgeyi, sonra ilgi duyulan bütün ülkeleri içine alacak biçimde ağı genişletmişler... Şimdi bütün dünyayı dinliyor, her yazılanı okuyormuş ABD’nin uzun kulağı olan NSA...

Dünya siyasetini etkileyecek bir durum bu...

Şöyle düşünün: Bir ülkenin yöneticileri kiminle konuşuyor, kime yazılı-sözlü ne talimat veriyor, kimlerle haberleşiyor ise, onun sözleri ve talimatları ânında değerlendirilmek üzere Amerikan istihbaratının, oradan da karar vericilerin önüne sunuluyor...

Konuşan söylediklerinin sadece kendisiyle muhatabı arasında kaldığını sanadursun, dinleyenler söylediklerinden hareketle adamın atacağı bütün adımları tahminde hiç zorlanmıyorlardır.

NSA’nin bütün dünyayı dinleyebilecek bir teknolojik altyapısı var mı? Evet var. Tepede dolaşan uydular, uydular üzerinden yapılan görüşmeler, düğmesi ABD’de bulunan internet bağlantıları ona bunu sağlıyor... Utah eyaletinde yeni kurulan dinleme tesislerinde gündüz-gece yapılan bu: Dünyayı dinlemek...

Peki, ABD’nin bunu yapmak için yasal yetkisi var mı?

Amerika bu konuyu kendi vatandaşlarının özgürlüğü açısından tartışıyor. NSA’nin veya herhangi bir devlet kurumunun ABD vatandaşlarının özel haberleşmelerini takip etme yetkisi bulunmuyor; yapılan iş yasa-dışı...

Bir soru daha: ABD başka ülkeler vatandaşlarının haberleşmelerini o ülkelerin yönetimlerinin, çoğunun merkezi ABD’de bulunan internet ve sosyal medya şirketlerinin işbirliği olmaksızın gerçekleştirebilir mi?

Hayır, gerçekleştiremez... Snowden’in Greenwald’a verdiği belgeler AB üyesi ülkeler yönetimlerinin Washington’la işbirliği yaptığına işaret ediyor... Telefon ve sosyal medya şirketleri de ellerindeki verileri paylaşmada hiç zorluk çıkarmıyorlarmış...

Türkiye de dinleniyor mu? Dinleniyorsa, dinleyenler acaba kimleri hedef alıyorlardır? Öğrendikleri, strateji belirlemelerinde etkili oluyor mudur? Bildiklerini bizde kimlerle paylaşıyorlardır?

Siz iyisi mi, Gezi Parkı’yla ilgilenmeye devam edin isterseniz...

Bayramlık bir konu daha: Neden geriyiz?Bizi kim geri bıraktı?-

2013-08-22T10:19:00.001+03:00

Bayramlık bir konu daha: Neden geriyiz?

Bayram sohbet konusu diye medya ve Cemaat’i iki gün üst üste işledikten sonra, üçüncü gün için konu bir İngiliz profesörden geldi. Takipçilerine gönderdiği mesajda “Dünyadaki tüm Müslümanların aldığı Nobel ödülü sayısı Cambridge Üniversitesi’nin bir bölümünden çıkan Nobelli sayısından az” demiş adam...

Doğru söylemiş...

Konunun Mısır’da darbecilere destek çıkmakta beis görmeyen ‘barış ödüllü’ElBaradei üzerinden Nobel ödül komitesine serzenişte bulunan Başbakan Tayyip Erdoğan’ın dikkat çektiği yönle bir ilgisi var muhakkak... ABD tarihinin en kanlı operasyonlarına izin veren Barack Obama da Nobel’den ‘barış ödülü’ sahibi...

Ancak barış ödülü jürisinin savunulamaz tarafgirliği, bilim alanındaki zavallı durumumuzu mâzur göstermez... Gerçekten de İslâm Dünyası, müspet bilimlerde ödüllerin verilmeye başlandığı 1901 yılından buyana, Nobel ödülleri verilen fizik, kimya, fizyoloji veya tıp ile edebiyat alanlarında parlak başarılar gösteremiyor. 1968’de ödül verilmeye başlanan iktisat alanında da övünülecek durumda değil İslâm Dünyası...

Sorun acaba bu dünyanın adını da verdiği ‘din’de veya din ile ilişkisinde mi?

Bizde de taraftarı bol bir görüşün sahiplerinin bu soruya verdikleri klasik cevap belli: “Evet, İslâm dini terakkiye (ilerlemeye) engeldir...”

Oysa, konuyu dillendiren profesör bile, ilk mesajında, Ortaçağ’da Müslüman bilimadamlarının hârika işler başardığını itiraf etmiş... Bilim tarihçilerinin görüşü, Batı için ‘karanlık’ olan Ortaçağ’ın İslâm Dünyası için ‘aydınlık bir dönem’ olduğudur.

Müslüman bilimadamları, Ortaçağ’da, hemen her alanda ‘öncü’ sayılacakları keşif ve icatlarla meşgul olur, teorik bilimlerde geçerliliğini bugün de sürdüren kuralları formüle ederken, aydınlar da hiçbir engel tanımadan fikir tartışmalarıyla meşguldüler.

Hıristiyan Dünyası’nın, ‘Rönesans’ diye anılan uyanışının temelinde yatan ‘reformcu’ çizgiye gelişi bile, İslâm âlimleri ile fikir adamlarının çabaları sayesindedir.‘Rönesans’ için hareket noktası teşkil eden ‘eski Yunan’ eserlerini yok olmaktan kurtaran da, ‘reform’ adıyla gündeme gelen yenilikçi görüşleri aşılayan da, onlardır çünkü...

Dini ilimlerde de ‘tekçi’ görüş hiçbir zaman söz konusu değildi; değişik görüşler etrafında oluşan mezheplerin sayısı bir ara binleri bulmuştu; İslâm’la ilgili farklı kavrayışlar ve uygulamalar bugün bile yok mudur?

Eğer ‘din’ bugünü anlamakta tek belirleyici olsaydı, geçmişe bakılarak söylenebilecek olan, genel kabulün tam tersidir: “İslâm ilerlemeye engel değildir”...

İyi de İslâm Dünyası’nın bilim alanındaki bugünkü hiç de iç açıcı olmayan durumunu nasıl yorumlayacağız?

Neden Ortaçağ’ı ‘aydınlık’ kılan bilim ve fikir atmosferi yakın tarihlerde zehirlenmiş ve ‘öncüler’ yetiştiren bir büyük coğrafya Batı karşısında yaya kalmıştır?

En az 200 yıldır bu sorunun cevabının arandığı bir ülkede yaşıyoruz.

‘Ateist’ İngiliz profesör mesajı sonrasında her yönden büyük tepkiler almış; eğer tepki verenler bizim coğrafyadan iseler adamın dillendirdiği sorun üzerine kafa yormamışlar demektir...

Hiç değilse bayramın şu son günü konuyu sohbetleriniz içine alın derim...

Bizi kim geri bıraktı?

Hiçbir din, müntesiplerine, çalışmamayı, bilimden uzak durmayı, araştırmamayı öğütlemez. İslâm dininin kutsal kitabı “Oku” emriyle başlamış, hemen her âyetiyle okuyanlarını daha ileri gitme yönünde motive etmiştir...

Söylemeye bile gerek yok, ama yine de söyleyeyim: Hiçbir ülkenin toplumu “Aman ne güzel, bilimde ve teknolojide geriyiz” diye övünmez; her alanda ilerlemek ister, bu yoldaki gayretlere destek verir...

Eğer “Neden biz bilimde başkalarından daha geriyiz?” diye bir soru ortaya atılmışsa, bundan dini veya toplumu suçlayıcı sonuçlar çıkarmak yanlıştır...

Tabii eğer ırkların bazılarının diğerlerinden üstün olduğuna inanmıyorsak...

Irkçı değilsek, daha doğrusu bilimin sınırları içinde kalma niyetindeysek, doğru cevabı bulabilmemiz için soruyu doğru sormamız gerekiyor...

Ortada bir gerçeklik var: Genel anlamıyla ‘Batı’ diye adlandırılan ülkeler, son birkaç yüzyıldır, bilim ve teknolojide öncülüğü ele geçirmiş durumdalar. Sadece teorik bilimlerde değil, keşifler ve icatların söz konusu olduğu uygulamalı bilimlerde de... ‘Nobel ödülü’ esas alınacak olursa, 100 yıl boyunca, ödüllerin büyük bir bölümü Batılı bilimadamları tarafından kazanıldı.

Ancak bu eskiden böyle olmadığı gibi ilelebet de böyle devam edecek anlamına gelmiyor. Batı bilimsellikte öncülüğü İslâm Dünyası’ndan devir aldı ve bir sonraki dönemde bayrağı Asya’nın ele geçirmesi asla sürpriz sayılmamalı...

Japonya ile başlayan bilim ve teknolojiye ağırlık verme hırsı Çin ve Hindistan’ın son zamanlardaki gayretleriyle yeni bir ivme kazandı. Bugün hâlâ en iyi bilim kurumları, üniversiteler Batı’da; ancak yüksek öğretimi destekleyecek beşeri altyapıda ciddi sıkıntılar yaşanmaya başlandı orada.

Küçük bir çabayla Türkiye bu yarışa katılabilir.

Türkiye’de sorun, bana göre, eğitimde ‘eşitlik’ konusunun yanlış anlaşılmasıdır. Biz bugüne kadar —tamamen haklı gerekçelerle— herkese okuma-yazma öğretmeye çalıştık... Okullaşma oranının artmasını, ilkokulu bitirme yaşının yükselmesini, lise ve üniversitelerin daha fazla mezun vermesini hedefledik...

Yine haklı gerekçelerle...

Hedeflenen alanlarda büyük başarılar kaydettiğimiz ortada... Artık okuma-yazma bilmeyenlerimiz çok azaldı; daha uzun süreli okulda kalıyor gençlerimiz ve liseler ile üniversiteler daha fazla sayıda mezun veriyor...

Bunlar yerinde gelişmeler, ama bilim ve teknolojide öncülük için yeterli olduğu da söylenemez...

Galiba şimdi daha özel sonuçlar doğuracak yeni bir eğitim politikasına ihtiyaç var. Her okulu Anadolu lisesi yapmak, her köşede bir fen lisesi açarak o kurumları da sıradanlaştırmak yerine, gençlerimizi erken yaşta bilime yönlendirme ve özelliği olanlarla yakından ilgilenme yöntemini de benimsemeliyiz.

Üniversiteleri en geniş anlamıyla özgürlük ortamına kavuşturmayı asla ihmal etmeden...

Kalkınma ve ileri gitmenin din ile, etnik köken ile bir ilişkisi olmadığı muhakkak; ancak durumumuzun kalkınma ve ileri gitmeyle ilgili olarak benimsenen yöntemlerle ve onları uygulamayla birebir ilişkisi var.

“Neden geri kaldık?” sorusunu bırakmayı ve siyasilere dönerek “Bizi neden geri bıraktınız?” diye sormayı bir deneyelim mi?

Darbeyi biz yaptık, kızı da biz öldürdük...Fehmi Koru

2013-08-22T10:14:00.000+03:00

Aman ne güzel, ne güzel... İran’ın seçimle işbaşına gelmiş başbakanı Muhammed Musaddık’ı düzenledikleri bir darbeyle devirdiklerini ABD’nin gizli istihbarat örgütü CIA nihayet açıkladı.

Güzellik bu haberle bitmiyor: İngiltere’nin seçkin SAS komando birliğinden bir askerin, “Prenses Diana’yı ben öldürdüm” diye övündüğü eski eşinin ailesi tarafından bir ihbar mektubuyla fâş edilince askeri polis tâkibat açtı.

Tek güne iki güzel haber... Kıymetini bilelim.

İyi de, her iki olayda şimdi kabul edilen türden karanlık yönler bulunduğu zaten bilinmiyor muydu?

CIA’nin Musaddık’ı devirdiği ‘AJAX operasyonu’ ile ilgili en az on kitap yazıldı; şimdi kamuoyuyla paylaşılan belgelerin çoğu o kitaplarda var: Steven Kinzer’in‘All the Shah’s Men’ adlı kitabı Türkçeye de çevrilmişti(İletişim Yayınları). Malcolm Byrne ile Mark Gasiorowski’nin ‘Mohammad Musaddeq and the 1953 Coup in Iran’ kitabıile şu yakınlarda çıkan Ervand Abrahamian’ın ‘The Coup: 1953, The CIA and the Roots of Modern U.S. – Iranian Relations’kitabıda başvuru niteliğinde.

Daha da ilginci şu: ‘AJAX’ adlı operasyonu CIA adına düzenleyen Kermit Roosevelt, ‘Countercoup: The Struggle for the Control of Iran’ (‘Karşı Darbe’adıylaTimaş’tan Türkçesi de çıktı) adlı anılarında, adamın kendisi, “Evet, darbeyi ben yaptım” dercesine anlatıyor CIA adına giriştiği operasyonu...

Kraliyet Ailesitarafından sürekli yalanlanmasına rağmen, Paris’teki kazada Lady Diana ile birlikte hayatını kaybeden Dodi isimli Mısırlı gencin zengin babasıMuhammed Fayed, ısrarla, şimdi ortaya atılan tezi tekrarlayıp duruyordu. Tezine dayanak yaptığı kuşkulu ayrıntılar o sayede meraklılarının malumuydu.

Sözün özü şu: Haberler güzel olmasına güzel, ama bayat...

Mısır’daki Gen. el-Sisi’nin darbesine yol açan süreçte CIA’nin rolüne ilişkin bilgiler paylaşılsaydı, ya da son on yıl içerisinde dünyanın çeşitli ülkelerinde karşılaşılan ve ‘siyasi’ mâhiyette olduğundan kuşkulanılan garipliklerle ilgili ‘ifşaatlar’ dinleseydik, eminim, daha heyecan verici olurdu...

Şimdi? Şimdi ise ister istemez başka bir kuşkuya kapılıyoruz: Bu bilgiler neden daha önce değil de bugünlerde paylaşılıyor?

Musaddık’ı deviren darbenin üzerinden tam tamına 60 yıl, Diana’nın hayatını sona erdiren kazanın üzerinden de 16 yıl geçmiş bulunuyor. Bu durumda “Neden şimdi?” sorusu herhalde yerinde...

Neden şimdi ve bu açıklamalarla ne elde edilmek isteniyor?

ABD (buna ‘CIA’ de diyebiliriz) artık çok gerilerde kalmış bir operasyonu bugün fâş ederek acaba güncel bir mesaj mı vermek istiyor? Doğrulanması halinde sorumluluğu Kraliyet Ailesi’ne kadar uzanabilecek bir kirli operasyonun bilinirlik kazanması durumunda İngiltere’de taşların yerinden oynaması bile mümkün olabilir; bu mu isteniyor?

Yoksa hemen akla gelemeyebilecek, çok daha derin sebepleri mi var bu ifşaatların? Hayra da şerre de yarayabilecek sebepler?

Üzerinde düşünmeyi hak eden bir durum var ortada; bir tek bu kesin...

İstanbul’un fethini neden kutluyoruz-İbrahim Kiras

2013-08-20T18:14:00.000+03:00

Garip olan taraf şu ki Osmanlı döneminde resmi kutlamalara konu olması düşünülmeyen bu günü cumhuriyet döneminde resmi törenlerle kutlamaya başladık. Fethin 500’üncü yıldönümüne tesadüf edecek olan 1953 yılı yaklaşırken gündeme getirilmişti bu konu. Gerçi 500’üncü yıl öyle büyük coşku ve debdebeyle kutlanamadı. Demokrat Parti hükümeti son anda Yunanistan’la ilişkilere zarar verebilir gerekçesiyle resmî kutlamadan vazgeçmişti.

Ama aşağı yukarı o tarihlerden bu yana her yılın 29 Mayıs günü İstanbul’un fethini kutlamak gelenek halini aldı.

Bir de tabii o tarihlerden bu yana “İstanbul’un fethini neden kutluyoruz? Adamların memleketini işgal etmişiz, bir de utanmadan kutlamasını yapıyoruz” diyerek bu işe karşı çıkanlar var.

Kutlama yapan kesimin maalesef bunlara verecek doğru dürüst cevabının olmaması bu düşünceyi haklı kılmıyor. Çünkü “fetih” kavramına askeri işgal anlamı verdiğinizde Osmanlı tarihinin özünü anlamanız imkânsız hale gelir.

Esas itibarıyla İslami içerik taşıyan “fetih” kavramını bizzat fetih taraftarlarının yanlış anlamlandırıyor oluşu ise apayrı bir mesele.

Gerçek şu: İstanbul’un fethine gelinceye kadar gerek Anadolu’da gerekse Rumeli’de gerçekleşen Osmanlı fütuhatı büyük ölçüde sulh yoluyla olmuştur. Yani küçük, büyük kasabalar veya şehirler kendi arzularıyla Osmanlı sistemine dâhil olmuşlardır. Silahlı çatışma sonucunda askeri başarıyla fethedilen yerler diğerlerinin yanında daha az sayıdadır.

Nasıl oluyor peki böyle bir şey? İnsanlar çıkıp Osmanlı’ya “gel, şehrimizi veya kasabımızı işgal et” mi demişler? Evet, aşağı yukarı öyle olmuş. İlk dönem Osmanlı kroniklerini, mesela Aşıkpaşazade’yi veya Şükrullah’ı okuduğunuzda bunu görüyorsunuz. Gerçi bu tür eserler en erken 15’inci yüzyılda kaleme alınmaya başladığı için o günün anlayışı çerçevesinde “askeri başarı”ların altı fazlasıyla kalın çizilmeye çalışılıyorsa da hadiselere bütünlük içinde baktığınızda yaşananların “silahlı işgal”den öte bir anlamı olduğunu görebiliyorsunuz.

Zaten akıl ve mantık açısından da sadece askeri güçle işgal edilmiş olan toprakların ortalama 500 sene Osmanlı egemenliği altında kalması izah edilebilecek bir durum değildir. O topraklarda yaşayan insanlara öncekinden daha adil bir toplum düzeni, öncekinden daha iyi işleyen bir ekonomi modeli sunabilmişseniz oradaki varlığınız kalıcı olur. Askeri güce dayalı işgallerin ise daima kısa süreli olduğunu tarihten biliyoruz.

Dört Halife döneminde Mısır, Suriye, Mezopotamya ve İran topraklarını çok kısa süre içinde egemenlik altına alan İslam fütuhatını düşünün. Sadece topraklar değil, o topraklar üzerinde yaşayan insanların kalpleri fethedilmemiş olsaydı kalıcı bir egemenlik tesis edilebilir miydi? Sadece askeri başarı bu sonucu sağlayabilir miydi?

Başta İstanbul’un fethi olmak üzere Osmanlı fütuhatını anlamak için de Osmanlıların gittikleri yerlere nasıl bir “nizam-ı âlem” fikri götürdüklerini veya nasıl bir nizam-ı âlem fikrinin Osmanlıları gittikleri yere götürmüş olduğunu anlamaya çalışmak gerekiyor.

Çünkü gerek bugünkü Bursa, İzmit, Adapazarı çevresindeki gerekse yine bugünkü Bulgaristan, Yunanistan ve Makedonya civarında birer birer Osmanlı hâkimiyetine geçen kasaba ve şehirlerin ahalisinin kalbi fethedilmişti en başta. O sayede Rumeli coğrafyası 500 yıl boyunca Osmanlı egemenliğinde kalabildi. O sayede Anadolu ve Rumeli bize vatan oldu.

“Şanlı” tarihimizin şanlı olmasını askeri başarı ölçütüne bağlamış olanlar bu gerçeği görmezden gelme eğilimindeler ama dünyaya ve insanlığa sunacağınız bir değer varsa karşılığını alabiliyorsunuz.

Kaba kuvvetle ülkeleri işgal edebiliyorsunuz ama fethedemiyorsunuz.