Bijay Timalsina

यू-ट्युब दशक

2015-03-31T04:46:00.001-07:00

स्थापनायताको यसको सफलता र लोकप्रियता हेर्दा यो दशकलाई यु्-ट्युब दशक भन्दा फरक नपर्ला । धेरैले यो समयलाई फेसबुकको दशक भनेर नाम पनि दिएका छन् । फेसबुककै युगमा लोकप्रिय यु-ट्युब केहीहदसम्म फेसबुकको छायाँमा परेको हो । तर फरक प्रकृतिको भएकाले यसको सफलतालाई कसैले रोक्न सकेको छैन् ।

सन् २०१२ को डिसेम्बर १६ मा नयाँ दिल्लीमा भएको बलात्कारको विषयमा बनाइएको डकुमेन्ट्रीलाई केही दिनअघि बीबीसीले सार्वजनिक गरेपछि भारतीय सरकारले प्रसारणमा प्रतिबन्धल गायो । इन्टरनेटमा पहुँच भएका लाखौ भारतीय भने त्यस वृत्तचित्र हेर्नबाट बञ्चित भएनन् । यु-ट्युबबाट सार्वजनिक भएको केही घन्टामै एक घण्टा लामो वृत्तिचित्र लाखौंले हेरिसकेका थिए ।

अहिले यू-ट्युब आफैंले त्यसलाई हटाइदिएको छ । काुनन विपरीतको सामग्री भन्दै यु-ट्युबले हटाइदिए पछि डकुमेन्ट्री हेर्नबाट अरु वञ्चित भए । यु-ट्युबको शक्ति आंकलनको लागि यो उदाहरण नै पुग्छ । भिडियो सेयरिङको कन्सेप्टसहित १० वर्षअघि सुरु भएको यु-ट्युबको अहिलेको व्यापकता सायद कसैले अनुमान गरेका थिएनन् ।

गुगल र फेसुबकपछि यु-ट्युब सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने वेवसाइट हो । यु-ट्युब भिडियो साझेदारीको मात्रै होइन्, ज्ञान र मनोरञ्जन बाँड्ने माध्यम समेत बनेको छ । भिडियोमार्फत आफ्नो क्रियटिभिटी देखाउनेलाई यसबाटै रातारात चर्चित र मालामाल बनेका छन् । आफ्नो रूपलाई तुरुन्तै बदल्न सक्ने नेपाली चेली प्रमिस तामाङ हुन् वा यु-ट्युबबाटै सेलिब्रेटी बनेका यमबुद्ध, यस्ता प्रतिभा जन्माउन यु-ट्युबको गुन बिर्सन सकिनन ।

गङनम स्टाइललाई विश्वचर्चित बनाएर यु-ट्युबले ग्लोबलाइजेसनको अर्थ बुझाइदिएको छ । झन् नेपालजस्तो देशमा यु-ट्युबको साइनो गहिरो छ । यसले ओरालो लागेको नेपाली संगीत क्षेत्रलाई धान्न मदत गरिरहेको छ । एल्बम नबिकेर निराश कलाकर्मीलाई आम्दानीको बाटो देखाएको मात्र छैन्, धेरै कलाकार जन्माउन पनि भूमिका खेलेको छ ।

आजभोलि धेरै गीत यु-ट्युबमार्फत रिलिज हुन्छन् । त्यही हिटको आधारमा यसको लोकपि्रयता मापन हुन्छ । फिल्मको प्रोमो यु-ट्युबमै रिलिज हुन्छ र चर्चा गरिन्छ । आज नाम चलेका त्यस्ता कोही मनोरञ्जन सेलिब्रेटी छैनन् जसको यु-ट्युब च्यानल नभएका हुन् । यो दस वर्षको अवधिमा यु-ट्युबले भिडियोको लागि परम्परागत टेलिभिजनमा पर पर्नुपर्ने बाध्यता टारिदिएको छ ।

टेलिभिजन अहिले धमाधम यु-ट्युबच्यानलमार्फत आफ्नो दर्शक संख्या बढाउन लागेका छन् । त्यसबाट दर्शकसँगै विज्ञापनको पैसासमेत कमाइरहेका छन् । अक्षरमार्फत अरुलाई बुझाउन ब्लगर अहिले भिडियोमार्फत बह पोख्न सक्ने भएका छन् । अहिले भइरहेको कुनै पनि घटना यु-ट्युबमार्फत लाइभ स्टि्रमिङ गर्ने सुविधा भएपछि त यो झन् टेलिभिजनको भविष्यमाथि नै थ्रेट बनेको छ ।

अहिले पनि धेरै टेलिभिजनले प्रशारण भइसकेका आफ्ना कार्यक्रम यु-ट्युब च्यानलमार्फत प्रशारण गरिरहेका छन् । मोबाइलको सेटिङ मिलाउनेदेखि प्रसव वेदनाको पीडा देखाउनेसम्मका भिडिया यु-ट्युबमा हालिएका छन् । जसका कारण संसारभरका लाखौं मानिसको लागि यो मनोरञ्जनमात्रै नभएर ज्ञान आर्जनको माध्यम भएका छ । यु-ट्युबले दिने सुविधाका कारण जो कोहीले पनि आफै भिडियोग्राफर बन्न सकेको छ ।

यु-ट्युबमा बनाइएको प्लेलिस्टमा धेरै संगीत सुन्दै मनको वह रित्याउँछन् । सन् २००५ को फेब्रुअरीमो भिडियो सेयरिङको लागि चाड हर्ले, स्टेभ चे र जावेद करिम मिलेर बनाएको प्लेटर्फमलाई एक वर्ष लगत्तै गुगलले चिन्यो र राम्रो पैसा तिरेर किन्यो पनि । जुन बेला यु-ट्युबमा प्रयोगकर्ताबाट प्रतिदिन ६५ हजार भिडियो थपिदै थिए, त्यो पनि स्वस्फुर्त रूपमा ।

आज यु-ट्युबमा भिडियो अपलोड गर्नु स्वयम सेवा मात्रै नभएर आम्दानीको बाटो बनेको छ । यो व्यवसाय बन्ने बाटोमा छ । यो गुगललको अहिलेसम्मकै राम्रो निर्णय मध्ये एक हुनपुगेको छ । अहिले सर्च इन्जिन गुगल जत्तिकै लोकपि्रय भइसकेको छ, यु-ट्युब । यु-ट्युब नकिनेको भए गुगललाई कति घाटा हुन्थ्यो होला ? जिब्रो टोक्दा हुन्, गुगलका मालिक ।

नाम मिलेकै कारण यु-ट्युबले त्यसअघि नै सञ्चालनमा रहेको अर्को एक च्यानलसँग कानुनी लडाइँ लड्नु परेको थियो । तर यु-ट्युब खोज्ने मानिसको संख्या कारण अर्को च्यानल आफैंले नाम फेरेर यु-ट्युब अनलाइन डट कम बनायो । सन् २००७ मा यु-ट्युबले प्रयोग गरेको ब्यान्डविथ सन् २००० मा सबै इन्टरनेटले गरेको व्यान्डविथ खपतभन्दा धेरै थियो । सन् २०१२ को तथ्यांकअनुसार यु-ट्युबमा प्रत्येक मिनेट ६० घन्टाको भिडियो अपलोड हुन्छ ।

यसको युनिक भिजिटर मात्रै प्रतिमहिना ८ सय मिलियन छन् । हरेक वर्ष यु-ट्युबको लोकपि्रयताको आधारमा पनि पश्चिमा सेलिब्रेटीको सफलता मापन गरिन्छ । गङनम स्टाइल यु-ट्युबमा अहिलेसम्म सबैभन्दा चर्चित भिडियो हो, जसले साइटको काउन्टिङ सिस्टम नै फेर्न बाध्य पारेको थियो । अहिलेसम्म यो भिडियो २ अर्व २६ करोड भन्दा धेरै पटक हेरिसकिएको छ ।
Published in Hello Friday.

एनलोकेटमा गज्जबको डिजाइन

2015-03-31T04:42:00.000-07:00

मानौं काठमाडौंको कुनै ठाउमा तपाईं कतै उभिनुभएको छ । केही कुनै ठाउ खोज्दै हुनुहुन्छ । तपाईंले खोज्नुभएको ठाउ तपाईंको नजिकै पनि हुनसक्छ वा धेरै टाढा । तपाईंको खोजाइमा एटीएम, सिनेमा हल, मल, पार्टी प्यालेस, अस्पताल, रेष्टुरेन्ट वा अन्य जे पनि हुनसक्छ । हामीमा नलजाउने बाानी छ भने त हामी बाटो हिड्ने वा सडक छेउमा पसल गरेर बस्ने साहुजीलाई सोधिहाल्छौं, फलानो ठाउ कहा छ ? सोधिखोजी गरेर ठाउा पहिल्याउने चलन पुरानो भयो ।

अब आफ्नै मोबाइलमा खोजेर यस्ता ठाउहरु पत्ता लगाउन सकिन्छ, एनलोकेटमा । काठमाडौ उपत्यकाका विभिन्न लोकेसन पत्ता लगाउन यो एप साह्रै उपयुक्त छ । काठमाडौंमा भएका सिनेमा हल, थिएटर, सपिङ मल, रेस्टुरेन्ट, अस्पताल, पेट्रोल पम्प होस वा पार्टी प्यालेस जस्ता अधिकांश जानकारी एनलोकेटमा भेटिन थालेको छ । एनलोकेटका संस्थापक मनोज घिमिरे एपमा करिब ६५ हजार जानकारी ईन्ट्री भएको बताउाछन् । कोही कसैले चाहेमा आफैले आफ्नो व्यवसाय वा स्थानको जानकारी हाल्न सक्छन् ।

विजनेस डट एनलोकेट डट कममा गएर जोकोहीले आफ्नो व्यवसाय र स्थानको जानकारी हाल्न, अपडेट गर्न र म्यानेज गर्न सक्छ । र, यि सुविधाहरु निशुल्क हुन् । तर, अधिकांश डाटाहरु भने एनलोकेट आफैंले हालेको हो । '५-७ डाटा प्रयोगकर्ता आफैंले हालेका हुन् । बााकी हामी आफैंले हालेका हौं,' घिमिरे भन्छन्, 'प्रयोगकर्ता जति बढ्यो । यसमा त्यति धेरै जानकारी ईन्ट्री हुनसक्छ ।' धेरै जानकारी ईन्ट्री हुनुको अर्थ हो अझैं धेरै ठाउाहरुको बारेमा जानकारी भरिनु ।

केही महिना अघिसम्म एनलोकेटमा कुनै कुनै लोकेसनको सर्च गर्दा त्यहााको सम्पर्क नम्बर र ठेगाना मात्रै देखाउने सुविधा थियो । अहिले भने एपमा धेरै परिमार्जन गरिएको छ । यसको युजर इन्टरफेस आकर्षक देखिन्छ भने आफूले सर्च गरेको ठाउाको सम्पर्क नम्बर, इमेल ठेगाना, वेवसाइटसागै गुगल म्यापसमेत देखाउाछ ।एपले गुगल जीपीएसको मद्दतमा प्रयोगकर्ता रहेको स्थान पत्ता लगाउाछ । जसले गर्दा प्रयोगकर्ताले केही सर्च गरे भने नजिक रहेको स्थानलाई प्राथमिकताका साथ देखाउाछ ।

साथै, सबैभन्दा पछिल्लो पटक जहााबाट कुनै लोकेसन खोजिएको थियो, त्यति लोकेसनबाट पुन सर्च पनि मिल्छ । जस्तै सानेपा वरपर उभिएर कसैले अस्पताल सर्च गर्दा यसले सानेपाको स्टार अस्पताल, बल्खुको बयोधा अस्पताल, टेकुको शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल वा नजिकैको अस्पतालको ठेगाना प्राथमिकताका साथ देखाउाछ । फेरि त्यही सर्च बानेश्वर पुगेर गर्दा त्यहीं वरपरका अस्पतालको विवरण देखिन्छ । साथै, ति अस्पतालमा कुन कुन चिकित्सक छन्, उनीहरु के बिषयको बिज्ञ हुन र उनीहरु कुन समयमा अस्पतालमा उपस्थित हुन्छन् भन्नेसम्मको जानकारी समेत एपमै छ ।

त्यही ठाउामा उभिएर एटीएम सर्च गरेका त्यहाा वरपर रहेका एटीएमको विवरण देखाउाछ । थिएटर वा मुभी ट्याग वर्ड राखेर सर्च गर्दा प्रयोगकर्ताबाट नजिक भएको थिएटर वा मुभी । त्यहाा चल्दै गरेको नाटक वा फिल्मको विवरणसमेत भेट्टाउन सकिन्छ । तर, त्यसको लागि त्यस्ता विवरण एपमा स्टोर गरिएको हुुनुपर्छ । 'सकेसम्म धेरैभन्दा धेरै जानकारी राख्न खोजिएको छ', कार्यकारी अधिकृत घिमिरे भन्छन,'यसबाटै मुभीको टिकट बुकिङ गर्ने, रेष्टुरेन्टमा अर्डर गर्न मिल्नेजस्ता सुविधाको कल्पना गरिएको छ ।'

नयाा खोजको लागि अनलाइन हुनु अनिवार्य छ । तर, पहिला खोजिएको जानकारी भने अफलाइन भए पनि हेर्न मिल्छ । अघि गरिएको सय वटासम्म सर्चको डाटा डिभाइसमा सेभ हुने भएकाले अफलाइन अवस्थामा पनि ति जानकारीहरु हेर्न मिल्छ । ३जी एस वा त्यसपछिको आइफोन र एन्ड्रोइड ४ वा त्यसपछिको अपरेटिङ सिस्टममा यो एप चलाउन सकिन्छ । एप मात्रै होइन्, वेवसाइटमा पनि एनलोकेट चलाउन सकिन्छ । एनलोकेट डट कममा पनि एपमा झैं सर्च गर्न सकिन्छ ।

अफलाइन भएको पहिला सर्च गरिएको जानकारी हेर्न मिलिहाल्छ । एन्ड्रोइडमा ३२ हजार बढी र आइफोनमा १७ हजार बढी एप डाउनलोड भइसकेको घिमिरे बताउाछ । उनको अनुसार अहिले एपमा सातामा २० हजार जति सर्च हुन्छ । हरेक साता ६ करिब ६ हजार युनिक युजरले एपको सेवा लिइरहेका छन् । पछिल्लो पटक एपको साइजसमेत घटाएर प्रयोगकर्तामैत्री बनाइएको छ । अहिले एपको साइज २ दशमलब ७ एमबी मात्रै छ । 'प्रयोगकर्ताको सुझावको आधारमा एपमा सुधार गर्दै लगेका छौं', उनले भने,'जति धेरै सुझाव पाइयो त्यति चााडो सुधारमा सहयोग पुग्छ ।' काठमाडौं कन्दि्रत एपलाई देशभर फैलाउने एनलोकेटको योजना छ ।

बाबुको बहादुरी

2014-12-13T22:41:00.001-08:00

उनले भविष्यमा सम्हाल्नुपर्ने झण्डै एक दर्जन कम्पनीहरु छन् । त्यसैको तयारीमा उनी वेलायतको यूनिभर्सिटी अफ ईस्ट एङ्लियामा विजनेस म्यानेजमेण्टमा अण्डरग्र्राजुयट गर्दैछन् । तर, उनको मन कुनै कर्पोरेट अफिसमा होइन्, घर र होटलको किचनमा रमाउछ । राहुल श्रेष्ठ, २०, लाई नेपालका पहिलो केवलकार संस्थापक स्वर्गीय लक्ष्मणबाबु श्रेष्ठको नाति भन्दा धेरैले सजिलै चिन्छन् । आफन्तले उनलाई बाबु भनेर चिन्छन् । राहुल भने पारिवारिक पेशाभन्दा फरक क्षेत्रमा परिचय बनाउन तल्लिन छन् । सोखको रुपमा सुरु गरेको कलिनरी आर्टलाई उनी व्यवसाय बनाउन चाहन्छन् ।

बिदामा नेपाल आउँदा गत बुधबार उनले सोल्टी होटलमा झण्डै एक सय पाहुनालाई आफैले तयार पारेको सिक्स कोर्स मिल खुवाए । त्यसको तयारीका लागि उनी ५ दिन अघिदेखि सोल्टी होटलमा व्यस्त थिए भने सुत्ने समय घटाएर नयाँ नयाँ रिसेपी सोचेर बसे । खानाका पारखीहरु सहभागी सोल्टीको ग्यादरिङमा उनको कलाले तारिफ पायो र श्रेष्ठ परिवारको एउटा सदस्य फरक पेशामा लागेको चर्चा पनि भयो ।

बाषिर्क डेढसय करोडको कारोबार गर्ने पारिवारको एक सदस्य राहुलको लागि वेलायतमा दुख गर्नु कुनै आवश्यकता थिएन तर आफ्नो रहर मेटाउन उनले त्यहाँका रेष्टुरेन्टहरुमा आवेदन दिए र कामको अनुभव गरे । दैनिक १६ घण्टासम्म रेष्टुरेन्टमा उभिएर काम गर्दा उनको खुट्टा सुन्निन्थे तर उनले पीडा मानेनन् । उनी हप्तामा दुई दिनको सट्टा एक दिन मात्रै बिदा लिन्थे । भन्छन्,'आफ्नो रुचीको काम गर्दा, काम गरेको जस्तो फिल नै नहुने रहेछ ।' उनको कामप्रतिको रुची कस्तो भने बिदामा नेपाल आउनु अघि पनि उनले दुई महिना त्यहीको रेष्टुरेन्टमा दुई महिना कामको अनुभव लिए । छोराको कुकिङप्रतिको यो लगाव देखेर आमा अर्चना र बुवा राजेशबाबु श्रेष्ठ पनि खुशी छन् । उनले कामको अनुभव लिएको दी स्क्वायर र लि मनोय ओ क्वा सेजन र दी स्क्वायर वेलायतको उत्कृष्ट १० को सूचीमा पर्ने रेष्टुरेण्ड हुन् जसले मिसेलिन गाइडमा टू स्टार मिसेलिन रेष्टुरेन्टको रेटिङ पाएका छन् ।

शुभतारा स्कुल लाभाटारबाट एसएलसी सकेपछि राहुलले रातो बंगलाबाट ए लेभल सकेका हुन् । स्कुल होस्टलबाट बिदामा घर आउँदा उनको धेरै समय भान्सामै बित्थ्यो । 'छोराको रुची कुकिङमा भएकाले मैले कहिल्यै भान्सामा समय दिनु परेन', छोराको रुचीदेखि गदगद अर्चना भन्छिन्,'सानैदेखि आफ्नो खाना आफैं बनाउथ्यो ।' धेरै छोराहरुले आमाको हातको मिठो खानाको चर्चा गरिरहँदा उनी भने छोराको कला देखेर दंग छिन् ।

आफ्नो परिवारका धेरै सदस्यले कुकिङमा रुची भएकाले पनि राहुलमा सानैदेखि यस क्षेत्रमा रुची जागेको बुवा राजेशबाबु श्रेष्ठको अनुमान छ । 'मेरो दाई राजुबाबु श्रेष्ठ पनि घरमा खसी काटेर धेरैथरी परिकार बनाउनुहुन्थ्यो', उनी सम्झन्छन्,'मलाई पनि पछिल्लो समय कुकिङमा रुची बढ्दै गएको छ ।' सुरुमा छोराले फरक क्षेत्रमा रुची देखाएकोमा चिन्तित परिवार अहिले राहुलको लगाव देखेर मख्ख छ । 'आफ्नो ट्यालेन्टलाई एक्सपोज गर र वल्र्डक्लास बन', राजुबाबु भन्छन्,'अब ट्रेडिसनल बिजनेस नै गर्नुपर्छ भन्ने पनि छैन् ।'

सानैदेखि खानामा रुची भएका राहुलको नेपाल हुँदा तौल एकसय ५ केजी थियो तर तीन बर्षअघि बेलायत गएपछि उनले डाईटिङ प्लान गरेर तौललाई ७५ केजीमा झारे । अहिले उनी ७१ केजी मात्रै छन् र तौल बढ्न नदिन सचेत पनि । 'उता गएपछि तौल घटाउन थाल्दा आफ्नो खाना आफैं बनाउनुपर्ने भयो', राहुल भन्छन्,'त्यसपछि झन् कुकिङमा रस बस्यो ।' उनले कलेज छुट्टी हुँदा त्यहाँका राम्रा रेष्टुरेन्टमा तालिम लिएका छन् तर सबैभन्दा धेरै आफ्नै लगावले उनलाई कुकिङमा अब्बल बनाउदैछ ।

उनलाई भान्सामा रमाउने लत लाग्नुको पछाडि अर्को एउटा कारण पनि छ । भन्छन्,'मलाई हामीले खाने गरेको नेपाली खानाहरु त्यति चित्त बुझ्दैनथ्यो त्यसैले नयाँ नयाँ खाना बनाएर खाने मन लाग्यो ।' मिठो खान भान्सा पसेका उनी अब त्यसैलाई आफ्नो व्यवसाय बनाउन तल्लिन छ । अबको केही बर्षभित्र यूरोपमा सेफको लेभलमा पुग्ने उनको धोको छ ।
उनले परिवारलाई पनि भनेका छन्,'मेरो रुचीको काम गरिसकेर मात्रै फेमिली बिजनेस सम्हाल्छु ।'

परिवारको यत्रो ठूलो बिजनेस एम्पाएर छाडेर किन कुकिङतिर ? उत्तर दिंदै राहुल भन्छन्, 'हामीकहाँ आप\mनो भन्दा अरुको सपनाको पछाडि दौडने चलन छ तर म आफ्नै सपना भेट्न चाहन्छु ।' कुर्सीमा बसेर १०-५ को ड्युटी गर्नुभन्दा रुचीको फिल्डमा १६ घण्टा खट्नुमा मजा भएको उनी ठान्छन् ।

उनलाई विशेषगरी जापानीज र फ्रेन्च खानाहरु मन पर्छ । भन्छन्,'जापानीज खानामा एसिएन टेस्ट हुन्छ र यो हलुका हुन्छ । फ्रेन्च खाना सबै खानासँग फ्युजन भएर नयाँ नयाँ परिवार आउदैछ ।' उनले विगत तीन बर्षदेखि खानासम्बन्धी ब्लगिङ गर्दै आएका छन् । बाबुज रेरिपी ब्लगस्पटडटकममा उनी नयाँ नयाँ परिकार बनाउने तरिका सिकाउछन ।
नेपालमा अझैं रेष्टुरेन्ट र फाईन डाईनिङको कल्चर नभित्रिएकाले उनलाई यहाँ रेष्टुरेन्ट खोल्ने रहर छैन् । भन्छन्,'यूरोपतिर सेफले नै रेष्टुरेन्ट खोल्नछन् र आफ्नो मौलिक परिकारको स्वाद चखाउछन् तर नेपालमा व्यवसायीले रेष्टुरेन्ट खोल्छन्लाई जसलाई खानाबारे थाहा नै हुँदैन ।' नेपालको बसाईंमा विभिन्न रेष्टुरेन्ट चहारेपछि उनलाई नेपाली रेष्टुरेन्टमा क्रिएटिभिटीको कमी रहेको अनुभव भएको छ ।
(Published in Hello Friday)

के होला फेसबुकले पत्रिका चलाए ?

2014-12-13T22:37:00.002-08:00

फेसबुकले एउटा योजनाले अहिले विश्वभरका सञ्चारमाध्यमलाई धर्मसंकटमा पारेको छ । नपारोस् पनि किन ? अहिलेका सञ्चारमाध्यमका पाठक वा दर्शक फेसबुककेा माध्यमबाट कमाएको थियो । तर अघिल्लो महिना आयोजित एक कार्यक्रममा फेसबुकमा मालिक मार्क जुकरवर्गले आफूले आफ्ना प्रयोगकर्ताको रुची अनुसार फेसबुकमै समाचारपत्रको सुविधा दिने महत्वाकांक्षा पालेको सार्वजनिक रुपमा घोषणा गरेपछि यसले विश्वभरका सञ्चारगृहका ध्यान आकृष्ट गरेको हो । योसँगै फेसबुकले बनाउने भनेको समाचारपत्र कस्तो हुने हो भन्ने बहस र अनुमान सुरु भएको छ ।
स्मार्टफोनले पछिल्लो समय धेरैथोक विस्थापित गरेको छ भने सोसल मिडियाले जानकारीका लागि परम्परागत मिडियामा भर पर्नुपर्ने बाध्यता टारेको छ । विश्वभर सवा अर्ब प्रयोगकर्ता भएको फेसबुक दैनिक औसत ८६ करोडले प्रयोग गर्ने गरेको तथ्यांक छ ।

यत्रा प्रयोगकर्ता भएको फेसबुक पछिल्लो समय विश्वभरको सञ्चारमाध्यम र तिनका उपभोक्ताबीच पुल बन्दै आएको थियो, सूचनाको साझेदारीका लागि । जुकरवर्गले खुलाएअनुसार फेसबुक यस्तो "एल्गोरिदम" बनाउन चाहन्छ जसले प्रयोगकर्ताको इच्छा र रुचि आफैं बुझेर तिनको वालमा त्यस्तै खालको समाचार र जानकारी पठाउनेछ । प्रयोगकर्ताले आफ्नो रुचिको विषयमा संसारभरका समाचार, जानकारी पाउने छन्, त्यो पनि शब्द, तस्बिर र भिडियोको माध्यमबाट ।

हुन त फेसबुकले केही अघि नै आफ्नो प्रयोगकर्ताको रुचिअनुसार न्युजफिडको सेटिङमा परिवर्तन गरेको छ । अहिले पनि प्रयोगकर्ताले आफ्नो रुचिअनुसारको पोस्ट देखिने गरेर फिड सेटिङ मिलाउन सक्छन् । आफूलाई मन नपर्ने पोस्ट गर्नेलाई अनफलो गर्न सक्छन् । तर, फेसबुकले अब गर्न लागेको कामचाहिँ विशेष गरेर समाचारसँग सम्बन्धित छ । फेसबुकको "समाचारपत्र" वाला योजना सफल भए, आफ्ना प्रयोगकर्तालाई के समाचार र जानकारी दिने भन्ने निक्र्योल उसैले गर्नेछ ।

सञ्चारमाध्यम र प्रयोगकर्ताको बीचमा फेसबुक रहन्छ जसले आफ्ना कुन प्रयोगकर्तालाई कस्ता समाचार र जानकारी दिने भनेर "फिल्टर" गर्नेछ । धेरैले यसलाई परम्परागत मिडिया र सोसल मिडियाबीचको लडाइँ भनेका छन् । यो, हो पनि । किनकि कुनै सञ्चार संस्थाको सम्पादकले आफ्ना पाठकलाई के जानकारी र समाचार दिने भनेर निक्र्योल गरेझैं फेसबुकले आफ्नो भूमिका तयार पार्न लागेको छ । जसका कारण्ा सञ्चारमाध्यमले सेयर गरेको समाचार फेसबुकका सबै खालका प्रयोगकर्तामाझ पुग्नेभन्दा पनि फेसबुकले पहिचान गरेको प्रयोगकर्ताकहाँ मात्रै पुग्नेछ । प्रयोगकर्ताबाट लिइएको सयौं तथ्यांकको आधारमा बन्ने एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको रुचि थाहा पाउनेछ । जसको आधारमा बाँडिने जानकारी तय हुनेछ । पछिल्ला वर्ष समाचार साझेदारीको प्रमुख स्रोत सोसल मिडिया हुँदै गएको अवस्थामा फेसबुकको यो कदमले परम्परागत सञ्चारमाध्यमलाई भने असर पार्ने विज्ञहरको बुझाइ छ ।

वासिङटनमा कार्यालय रहेको थिङकट्याङकहरको संस्था प्युरिसर्च सेन्टरले अमेरिकामा गरेको तथ्यांकले के देखाउँछ भने जानकारी लिने मानिसको तरिका पछिल्ला दिनमा बदलिएको छ । प्रयोगकर्ताहर आफैं जानकारीको स्रोतमा पुग्नेभन्दा पनि आफ्ना वाल र टाइमलाइनमा देखिन समाचारको लिंकको आधारमा जानकारी र सूचना थाहा पाउँछन् । रिसर्च भन्छ, ६४ प्रतिशत अमेरिकनहर फेसबुक चलाउँछन् र ३० प्रतिशतले फेसबुकको माध्यमबाट समाचार थाहा पाउँछन् ।

त्यस्तै, यु-ट्युब चलाउने अमेरिकी जनसंख्या ५१ प्रतिशत छ र १० प्रतिशत अमेरिकीहर यु-ट्युबबाट समाचार थाहा पाउँछन् । यसमा लिंकडिन र टि्वटरको पनि केही हिस्सा छन् । यस्तै ८ प्रतिशतले टि्वटरबाट र ३ प्रतिशतले लिंकइनबाट समाचार थाहा पाउने अनुसन्धानको निष्कर्ष छ । सोसल मिडियाका प्रयोगकर्तामध्ये ५० प्रतिशतले समाचार, तस्बिर वा भिडियो सेयर गर्ने गरेको ४६ प्रतिशतले त्यसबारे छलफल गर्ने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

रिसर्चअनुसार प्रयोगकर्ताको रुचि मनोरञ्जनात्मक समाचारमा रहेको देखिन्छ । खासमा ७३ प्रतिशतले मनोरञ्जनात्मक समाचार नियमित रपमा फेसबुकबाट हेर्छन् । यस्तै ५७ प्रतिशतले खेलकुदका समाचार फेसबुकबाट नियमित रपमा थाहा पाउँछन् । रिसर्चले के पुष्टि गर्छ भने सञ्चारमाध्यमको उपभोक्ताको ठूलो समूहले फेसबुकबाट समाचार थाहा पाउँछ । फेरि फेसबुकले नै कुन समाचार कसलाई पठाउने निक्र्योल गर्न थाल्यो भने के हुन्छ ?

यसले परम्परागत सञ्चारमाध्यमलाई के असर पार्छ ? प्रयोगकर्तालाई के असर पार्छ ? सेन्टर फर मिडिया रिसर्च नेपालका कार्यकारी निर्देशक उज्ज्वल आचार्य भन्छन्, "फेसबुकले यस्तो कदमले प्रयोगकर्तालाई फाइदा नै पुग्छ किनकि उनीहरले आफ्नो रुचिको समाचार र जानकारी मात्रै पाउँछन् ।"

यो कदमले नेपाली सञ्चारमाध्यमलाई समेत प्रभाव पार्नेछ । "फेसबुकले नेपाली भाषाको सामग्रीको सट्टा अंग्रेजी भाषाको सामग्रीलाई मात्रै आफ्नो प्रयोगकर्तासमक्ष सिफारिस गर्‍यो भने त्यसले नेपालका सञ्चारमाध्यमलाई असर पार्छ," उनी भन्छन् ।

"त्यसैले कसरी धेरैभन्दा धेरै उपभोक्तासमक्ष पुग्ने भनेर सञ्चारमाध्यमले फरक खालको रण्ानीति बनाउनुपर्छ," उनी मान्छन् । नेपालमा फेसबुकको ३८ लाख प्रयोगकर्ता छन् । तीमध्ये ३० लाख २५ वर्षमुनिका छन् । यो फेसबुकको एड प्लेटर्फमले उपलब्ध गराएको तथ्यांक हो । यो तथ्यांकलाई आधार मान्ने हो भने नेपालका अधिकांश फेसबुक प्रयोगकर्ता २५ वर्षमुनिका छन् र स्वभावतः उनीहर आफ्नो स्मार्टफोनमै समाचारहर चाहन्छन् ।

उनीहर समाचारको खोजीमा सोझै कुनै साइटमा पुग्नेभन्दा पनि फेसबुकमा सेयर भएको राम्रा समाचारको लिंक क्लिक गर्छन् । फेसबुकले आफ्नो योजना लागू गरेमा यस्ता समाचार ती व्यक्तिकहाँ मात्रै पुग्छ जसलाई सम्बन्धित विषयमा रुचि छ । त्यसैले सञ्चारमाध्यमले धेरैभन्दा धेरै उपभोक्ताकहाँ पुग्न नयाँ रण्ानीति बनाउनुपर्ने हुन्छ, किनकि फेसबुकले आफ्नो र प्रयोगकर्ताको स्वार्थका लागि रणनीति फेर्दैछ, सञ्चारमाध्यमका लागि होइन ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

(Published in Hello Friday)

मन बहलाउने जोडी

2014-12-13T22:35:00.002-08:00

युट्युबमा पुराना मन पराउनेहरुलाई थाहा छ विजय र पि्रतिको बारेमा । सामान्य नेपालीलाई उनीहरुबारे जानकारी नहोला तर युट्युबमा पुराना नेपाली गीतका कभर सुन्ने बानी परेकालाई भने उनीहरुले राम्रो लत लगाइदिएका छन् ।

पुराना नेपाली गीतलाई नयाँ स्वरुपमा गाएर उनीहरुले अपलोड गरेको भिडिया यूट्युबमा निकै लोकपि्रय छ । म्यूजिक पढ्ने उद्देश्यले लण्डन गएका उनले म्युजिक त पढ्न पाएका छैनन् तर गायकको परिचय भने बनाइसकेका छन् ।

विराटनगरको यो जोडी सन् २००९ मा लण्डन पुगेको थियो । लण्डनको फुर्सदमा उनले फोटोग्राफी र भिडियोग्राफी सिके । 'साउन्ड रेकर्डिङ र इडिटिङबारे नेपालमै केही सिकेको थिए', उनी सम्झन्छन्,'गीतार त स्कुल हुँदादेखि नै बजाउथे ।' आफैंले जानेको सीप प्रयोग गरेर पत्नी पि्रतिसँग उनले गाएको कुसुमे रुमालको भिडियो सन् २०१२ मार्चमा पहिलो पटक यूट्युबमा राखे । 'पहिलो हप्तामै ४० हजार भ्यू भएपछि म भित्रको गायकी पलाएर आयो', विजय भन्छन्,'मलाई साथ दिन मात्र गाएकी पि्रतिले पति गायनमा प्रगति गर्दै गइन ।'

पहिलो भिडियो हालेको एक बर्षपछि उनीहरुले दोस्रो भिडियो हाले । 'एउटै सहारा तिम्रो मायाको' को कभर सङपछिको प्रतिक्रियाले उनीहरुको जोडी झन् उत्साहित बन्यो । यो जोडीले चर्चित नेपाली पुराना दुई दर्जन गीतको कभर सङ यूट्युबमा राखेका छन् । केही आफ्नै गीत पनि छन् । पतिपत्नीको जोडीले गरेका अधिकांश कभर सङ यूट्युबमा हिट छन् । उनीहरुको युट्युब च्यानलको करिब १४ हजारसस्क्राइबर छन् । टोटल भ्यू २० लाख कटिसक्यो । उनीहरुले ए कान्छा, कुसुमे रुमाल, कलको पानी, सम्झना बिर्सना, तिमीलाईजस्ता चर्चित पुराना नेपाली गीतको कभर सङ गरेका छन् । उनीहरुले एक बर्षअघि अपलोड गरेको सम्झना बिर्सना भन्ने गीतमा साढे ५ लाख हिट छ ।

पुराना नेपाली गीतको आफ्नै भिडियो बनाएर कभर गर्ने योजना उनीहरुलाई कसरी आयो त ? 'लण्डनमा यूट्युबबाट सफलता हात पाएका धेरै छन्, अहिलेकेा चर्चित व्याण्ड वान डिरेक्सनसमेत यूट्युबबाटै सफल भएको हो भन्ने थाहा थियो', आफ्नो कभर सङ यात्राबारे घिमिरेको अनुभव छ,'त्यसैले यसबारे सोच्न थाले ।'

जीवनसाथीको रुपमा रोजेको पि्रतिसँगको विजयको गायकी यात्राबारेको कथा पनि रोचक छ । विराटनगर हुर्किएका घिमिरेको सानैदेखिको ईच्छा गायनमा थियो । विराट सेकेन्डरी बोर्डिङ स्कुलमा कक्षा ६ मा पढ्दादेखि नै पि्रतिसँग विजयको जोडी जमेको थियो । जीवन साथीको रुपमा सँगै लण्डन गएका उनीहरु अहिले कभर सङ गर्ने चर्चित जोडीको रुपमा उदाएका छन् । 'सुरुमा मलाई साथ दिनको लागि पि्रतिले गाएकी थिई', विजय भन्छन्,'प्राक्टिस गर्दा गर्दा अहिले उसको पनि प्रगति भएको छ ।'

अहिले यूट्युबमा कभर सङ अपलोड गर्नेको संख्या दर्जनौं छ । तर, विजय र पि्रतिको स्थान वेग्लै छ । नेपाली संगीतक्षेत्रसमेत यूट्युबको कमाईको भरमा थेगिएको अवस्थामा यूट्युबको यो हिट जोडी भने अहिले आफ्नै एल्बमको तयारीमा छ । विजयको जन्मदिनको दिन मंसिर १२ गते उनीहरुको पहिलो एल्बम पेन्ट मी लभ लण्डनमा विमोचन हुँदैछ ।
एल्बम नबिकेर नेपाली संगीत बजार ओरालो लागेको बेला एल्बमको तयारी किन त ? विजय भन्छन्,'नेपालमा पाइरेसीको समस्या भए पनि लण्डनलगायत देशमा यस्तो समस्या छैन्, यहाँ अहिले पनि मन पर्ने गायकको एल्बम किनेर सुन्ने चलन छ ।' आधा दशकको लण्डनमा बसाईंमा धेरै नेपाली गायकले लण्डन पुग्दा आफ्नो एल्बम बिक्री गरेको समेत देखेका रहेछन् उनले । भन्छन्,'मेरा यूट्युब स्रोताहरुको आग्रहमा नै एल्बमको सोच बनाएको थिए, अब सोच साकार हुँदैछ ।'

'कतिले मलाई अरुको गीत गाएको भनेर आलोचना पनि गर्ने गरेका छन् तर अरुको गीतलाई फरक रुपमा गाउनु पनि एउटा कला हो, यसको लण्डनमा छुट्टै महत्व छ ।' गायक र संगीतकारले पर्फ]{ट सिर्जनाको रुपमा गीत सार्वजनिक गरेका हुन्छन् त्यसलाई फरक शैलीमा गाउन सक्नुपनि कला भएको उनको तर्क छ । 'अरुको गीत गाएको भनेर आलोचना गर्नेहरुले पनि एल्बम आएपछि मलाई मन पराउनुहुनेछ भन्ने आश छ', उनी भन्छन्,'एल्बम निकाल्ने तयारी गरेदेखि नै राम्रो रेस्पोन्स पाइरहेको छु ।'
एक बर्षको तयारीपछि पूर्ण भएको उनको एल्बममा ६ गीत छन् । तीमध्ये तीन स्याड र तीन ह्याप्पी सङ भएको उनले बताए । 'तीन गीतको म्युजिक भिडियो बनिसक्यो, त्यसको सबै काम आफैले गरेको छु', भन्छन्,'एउटा गीतको म्युजिक भिडियाको लागि कोरियोग्राफीको काम भइरहेको छ ।'
लण्डन एयरवेजलाई खाना सप्लाई गर्ने कम्पनीमा सिफ्ट इञ्चार्ज घिरमेले यूट्युब भिडियोकै सहाराले भिडियोग्राफी, फोटोग्राफी र साउन्ड इडिटिङमा दक्षता हासिल गरे । आफू बस्ने फ्ल्याटमै उनले सानो स्टुडियो बनाएका छन् । त्यसैले गर्दा उनले यूट्युबमा अपलोड गर्ने हरेक भिडियोको क्वालिटीमा कुनै सम्झौता हुँदैन । 'भविष्यमा व्यवसायिक रुपमै भिडियोग्राफी र इडिटिङको काम गर्ने योजना छ', भन्छन्,'आफ्नो भिडियोको सबै काम आफैंले गरेको हुँ ।'
कभर सङ गाएर यूट्युबमा चर्चित बने पनि उनले त्यसलाई आम्दानीको बाटो भने बनाएका छैनन् । 'अरुको गीत गाएर त्यसबाट पैसा कमाउन मन लागेन', विजय भन्छन्,'आफ्नै ओरिजिनल गीतमा मात्रै एड राखेको छु ।'

नेवाः लिपिको युनिकोड

2014-11-15T20:51:00.001-08:00

एक दशकभन्दा बढीको अथक प्रयासपछि अन्ततः नेपाल भाषामा सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिने प्रचलित लिपिलाई युनिकोर्ड कन्सोर्टियमले मान्यता दिएको छ । केही दिनअघि मात्रै युनिकोर्डकन्सोर्टियमले नेवाः लिपिको क्यारेक्टर कोर्ड बनाउन आईएसओ पठाइएको हो । यूनिकोड कन्सोर्टियम संसारभरका भाषाको यूनिकोडलाई मान्यता दिने निकाय हो । यसअघि नेपालमा प्रयोग हुने किरात, मिथिलाक्षर र लिम्बू लिपिको यूनिकोड बनिसकेको छ ।

केही दिनअघिको युनिकोर्डक्सोर्टियमको कन्फ्रेन्समा प्रचलित लिपिको यूनिकोडलाई 'नेवाः' नाम दिएर यूनिकोडको मान्यता दिएको माइक्रोसफ्ट इन्नोभेसन सेन्टरका नेपाल प्रमुख एलन बैलोचन तुलाधरले बताए । इन्टरनेसनल अर्गनाइजेसन फर स्न्टरडाइजेसन (आईएसओ) ले क्यारेक्टर कोड बनाएपछि सबै कम्प्युटर र कम्प्युटिक डिभाइस उत्पादकले त्यो फन्ट राख्नुपर्ने हुन्छ ।

त्यसपछि भने फन्ट डेभलपरले त्यो लिपिमा आधारित फन्ट बनाउँछन् । नेवाः लिपिका सुन्दर अक्षर इन्टरनेटमा समेत सपोर्ट गर्ने भएपछि यसको प्रयोगले व्यापकता पाउने विश्वास गरिएको छ । आईएसओबाट स्ट्यान्डर सर्टिफिकेट पाउन भने सबै पर्मानेन्ट सदस्य राष्ट्रको शतप्रतिशत भोट पाउनुपर्ने हुन्छ । नेपाल पनि आईएसओको पर्मानेन्ट सदस्य हो । सदस्य राष्ट्रले भोट नगरे पनि त्यसलाई समर्थन मानिन्छ ।

प्रचलित लिपिलाई नेपाल लिपि पनि भनिन्छ । तर युनिकोर्डटेक्निकल कमिटीले दुवै नाम विवादित भनेपछि यूनिकोडको नाम नेवाः राखिएको तुलाधार बताउँछन् । उनी प्रस्टयाउँछन्, प्रचलित नेपाली शब्द भएको र नेपाल लिपि राख्दा पनि राष्ट्रको नाम जुध्ने भएकाले नेवाः नाम दिनुपरेको हो । नेवाः यूनिकोडले आईएसओ स्ट्यान्डर पाएपछि अब बन्ने सबै कम्प्युटिङ डिभाइस उत्पादकले आफ्नो डिभाइसको पछिल्लो भर्सनमा त्यो फन्ट राख्नुपर्ने हुन्छ ।

यसबाट देवानगरी लिपिमा नेपाल भाषा लेख्नुपर्ने बाध्यता पनि हट्नेछ । नेवाः लिपिमा नेपाली र संस्कृति भाषासमेत लेख्न मिल्ने बनाइएको तुलाधर बताउँछन् । नेपाल भाषामा ह्स्व, दीर्घ नचाहिने भएपनि नेवा लिपिको यूनिकोडमा त्यस्तो व्यवस्था राख्न लागिएको उनले बताए । देवानगरी लिपिमा नेपाल भाषाका सबै अक्षर नहुँदा समस्या भोग्नु परे पनि अब भने त्यस्तो समस्या टर्ने लिपिविद शरद कसाः को आशा छ ।

देवनागरीसहित प्रचलित, रञ्जना र भूजिमोललगायत लिपि प्राचीन बाह्मीक लिपिबाट बनेको भए पनि देवनागरी लिपिको प्रयोग व्यापक छ । देवनागरी लिपिभन्दा प्रचलित लिपि २ सय वर्ष अघि प्रयोगमा आएको लिपिविद कसाःको दाबी छ । इन्टरनेट इन्साइक्लोपेडिया वीकीपेडियामा नेपाली भाषाजत्तिकै हाराहारीमा नेपाल भाषाका सामग्री भए पनि ती देवनागरी लिपिमा छन् । आशा गरौं चाँडै इन्टरनेटमा पनि नेवाः लिपिको सामग्री भेट्टाइने छ ।
Published in Hello Friday

सयौं दु:ख शिरमाथि...

2014-11-15T20:48:00.003-08:00

१८ वर्षअघि आफूलाई हेर्न त्रिभुवन विमानस्थल बाहिर जम्मा भएका मानिसको भीड देख्दा सुनिता दनुवारले लाजले मुख छोपेकी थिइन् । बेइज्जतीको डरले उनको मनमा आगो सल्किएको थियो । ग्लानिले उनी भित्रभित्रै टुक्रिएकी थिइन् ।

गत बिहीबार बिहान पनि उनको पर्खाइमा दर्जनौं मानिसहरू त्रिभुवन विमानस्थलमा भेला भए । तर यो पटक उनले लाजले मुख छोप्नुपरेन । छाती गर्वले फुलेको थियो । उनले स्विडेनबाट आफूसँगै ल्याएको सी टेन अवार्डको पोको फुकाइन् र सबैलाई देखाइन् । अनि फोटो खिचाइन् । १८ वर्षअघि घृणाको तीर फ्याँक्न विमानस्थलमा जम्मा भएको भीड अहिले किन उनको स्वागतमा नतमस्तक बनेर उभियो ? यसको कथा जति गहिरो छ त्यति नै रोचक पनि ।

..........................

गत सोमबार साँझ ५ बजे बौद्धनजिकै सुनिता दनुवारको डेरामा पुग्दा उनी मभन्दा चार मिनेटअघि आइपुगेकी रहिछन् । दिनभरको कामले लखतरान उनले मसँगको कुराकानीपछि ६ बजे ट्युसन पढ्न तयार हुनु थियो । आज ग्रामीण विकास पढाउन एकजना शिक्षक घरमा आउँदै थिए ।

दुई वर्षअघि आफू अध्यक्ष रहेको संस्था शक्ति समूहले पाएको रोमन म्यागसेसे पुरस्कार थाप्न जाँदा छुटेको बीए प्रथम वर्षको दुइटा विषयको परीक्षाको तयारी गर्दैछिन् उनी । भोलिपल्ट बिहान उनको परीक्षा थियो । भोलि कुन विषयको परीक्षा हो भन्ने उनले केही घन्टाअघि मात्रै थाहा पाएकी थिइन् । उनले यसैगरी दोस्रो वर्षको परीक्षा दिइसकेकी थिइन् । जसको नतिजा आउन बाँकी छ । उनी बीए तेस्रो वर्षकी विद्यार्थी हुन् ।

..........................

'आज फिल्म हेर्न लैजान्छु छिटो लुगा लगा,' कहिल्यै मिठो नबोल्ने मुम्बईकी कोठीवालीले यसो भन्दा १४ वर्षकी अबोध बालिकाले अनुमान लगाइसकेकी थिइन्- केही गडबड छ । सुनिता त्यो कोठीमा आएको ५ महिना भएको थियो । बेचिएको भने ६ महिना । अनेक ताण्डव गर्दा पनि 'धन्दा' गर्न नमानेपछि यसअघिको कोठीवालीले उनलाई त्यस कोठीमा बेचेकी थिइन् ।

आज पनि सुनितालाई ती शब्दहरू याद छन् जुन मुम्बईकी कोठीवालीले उनीसँग बोलेकी थिइन्, 'तैले धन्दा नगरे तेरो आमा आएर गर्छे ।' कोठी मालिक्नीको कर्कश स्वरमा यस्तो वाक्य सुन्दा उनलाई भाउन्न छुटेको थियो ।

भारतको कुल्लामुनाली भन्ने ढुंगा बोक्ने ठाउँमा आफूलाई दाइ नाता लगाउने दुई नेपाली दलालले लठ्याउने औषधि मिसाइएको मिठाई खुवाएर उनलाई मुम्बई पुर्‍याएका थिए । उनलाई यौन पेसामा लगाउन कोठी मालिक्नीले अनेक हर्कत गरिन् । कहिले भुसतिघ्रे बोलाएर घाँटीमा तरबार राखियो । कहिले बलिया लात्ताले भकुरियो । यस्तो यातनाभन्दा उनलाई मृत्यु जायज लाग्थ्यो तर मृत्युले उनलाई पत्याएन । उनले जीवन पाइरहिन् जसले संघर्ष गर्न सिकायो । 'मलाई मार, मबाट यस्तो हुँदैन भनेर जिद्दी गरिरहेँ,' सुनिता सम्झिन्छिन्, 'एक महिनापछि केही सीप नलागेपछि उनीहरूले मलाई अर्को कोठीमा बेचिदिए ।'

उनको जिद्दीबारे जानकार नयाँ कोठी मालिक्नीले उनको स्वागत गरिन्-ग्याङ रेप गराएर ! आफू पनि यौन पेेसामा संलग्न ती मालिक्नीले मायालु स्वरमा फिल्म हेर्न लैजाने आश्वासन दिँदा कसले पो पत्याउँथ्यो र ! 'उनले जति छिटो गर भनेर ढोका ढकढक्याइन्, मैले त्यति ढिलो गरी लुगा लगाएँ,' सुनिता सम्झिन्छिन्। उनी कुर्ता सुरुवाल लगाएर बाहिर जान तयार भएकी थिइन् । तर, एकैछिनमा उनी यो लुगा मन परेन अर्को लगाउँछु भन्दै कोठा छिरिन् । योपटक उनी टिसर्ट र पाइन्टमा बाहिरिन तयार थिइन् । जसै उनले ढोका खोलिन् त्यहाँ कोठी मालिक्नी होइन् महिला प्रहरी थिए ।

..........................

जन्माएको १० सन्तानमध्ये तीन छोरी र एक छोरा मात्रै बाँकी भएपछि उनकी आमा आत्तिएकी थिइन् । आमालाई लाग्थ्यो- यो ठाउँमा भाग्यले साथ दिएन । उनकी आमा सुर्खेत सर्न चाहिन्थिन् जहाँ ठूली छोरीलाई अन्माएर पठाइएको थियो । सुनिता ५ वर्षकी थिइन्, उनको परिवार दैलेखको कासीघाट गाविसबाट सुर्खेत सर्दा । सुर्खेतमा उनको परिवारले होटल व्यवसाय सुरु गर्‍यो । 'सुर्खेतको होटल राम्रै चलेको थियो, विदेशीसमेत हाम्रो होटलमा खाना खान आएको मलाई याद छ,' सुनिता भन्छिन् । यस्तो राम्रो होटल व्यापार छाडेर एक दिन उनको परिवार भारततिर भासियो । यसको कारण छ ।

'एक दिन आमाले मलाई र दाईलाई ५-५ रुपैयाँ हातमा राखिदिनुभयो र बुवाको पछि लगाउनुभयो,' सुनिता भन्छिन्, 'हामी दंग पर्दै बुवाको पछि लाग्यौं ।' राम्रो चल्ने व्यापार होटलमा पत्नीको जिम्मामा छाडेर उनका बुवा दिनभर हराउँथे र दिनहुँ ठूलो रकम खर्च गर्थे । आमासँग ज्याला लिएर बुवाको जासुसी गर्न हिँडेका दाजुबहिनीले आमालाई जे देखेको हो त्यही सुनाए जुन कुराले आमा आगो भइन् । दाजुबहिनीले आफ्ना बुवा एउटा घरमा छिरेपछि झ्यालबाट देखेको दृश्य आमालाई जस्ताको तस्तै सुनाइदिएका थिए । आफ्ना पति अरूसँग लहसिएको थाहा पाएकी आमा किन सुर्खेत बस्न मान्थिन् ? पतिबाट आफूले पाउने माया घट्ने डरमा आमाले तत्काल होटल बिक्री गरिन् अनि उनको परिवार भारतको जम्मु कश्मीर पुग्यो । सुर्खेतको गर्मीमा हुर्किएको सुनिताको परिवार यस्तो ठाउँमा पुग्यो जहाँ रातभर परेको हिउँले बिहान हिंड्ने बाटो पुरिएको हुन्थ्यो ।

उनको परिवारले स्थानीय जमिनदारको जग्गा भाडामा लिएर आलु खेती सुरु गर्‍यो । आलु रोप्ने र गोड्ने बेला उनका माहिला बा दोलखाबाट कामदार लिएर जम्मु कश्मीर पुग्थे । मौसमको बेला खेती गर्ने उनको बुवा बेमौसमको बेला आफूले जानेअनुसार सिकर्मी र डकर्मी दुवै काम गर्थे । छोरी सुनिताको मन आमासँग भान्छामा होइन्, बुवासँगै इँटा, आरा र काठमा रमाउँथ्यो । जग्गावाला साहुको घरमा 'बाहुन' भनेर बोलाइने एक नेपाली काम गथ्र्यो जो सुनितालाई बरोबर आफ्नो हुनेवाला बेहुली भनेर जिस्काइरहन्थ्यो । बुवा सुनितालाई आफ्नो छोराझैं मान्न थालेका थिए किनकि भएको एक मात्र छोरा घरबाट भागेर सम्पर्कविहीन बनेका थिए । उनी नैनीतालमा भएको हल्ला त आउथ्यो तर मान्छे आउँथेनन् । छोरा बेपत्ता भएदेखि नै उनकी आमा भित्रभित्रै चुँडिएकी थिइन् ।

'हजुरबुवाको निधन भएको खबर पाएपछि बुवा जम्मु कश्मीरबाट दैलेख जानुभयो,' आफ्नो नारकीय यात्राको सुरुवाती दिनहरू सम्झिन्छिन्, 'आमा पनि काममा जानुभएको मौकाको फाइदा त्यो बाहुन केटोले उठायो । तेरो माइलाबाले ३ हजार भारू लिएर मसँग बिहे गर्ने पक्का गरेका छन् भन्दै फाइदा लुट्यो ।' घरमा आमा फर्किंदा उनी रक्ताम्य थिइन् । आफ्नै माइलाबाले पैसा लिएर आफ्नो बिहेको वचन दिएको सुन्दा उनको कान भरिएको थियो ।

'बुवा नेपालबाट फर्किएको दिन आमाले सबै बेलिविस्तार लगाउनुभयो । कुरा सुन्नेबित्तिकै बुवाले त्यो ठाउँ छाड्ने निर्णय गर्नुभयो,' सुनिता भन्छिन्, 'आमाबुवा र म एउटा सिन्को पनि नबोकी त्यो ठाउँ छाड्न तयार भयौं ।'

छोरा पनि खोज्ने र उतै बस्ने भनेर नैनीताल हिँडेको परिवार खर्च अभावमा कुल्लुमनाली भन्ने ठाउँमा रोकियो । 'बुवाको खल्तीमा जति पैसा थियो त्यतिको भरमा हामी हिँडेका थियौं,' सुनिता भन्छिन्, 'हल्ला गर्दा हामीलाई त्यो ठाउँबाट जान नदिने डर थियो त्यसैले घरको सबै सामान र सम्पत्ति छाडेर हिंड्यौं ।' खर्चको जोहो गर्न त्यो ठाउँमा ढुंगा बोक्ने कामका लागि तीनैजना खटिन थाले । त्यही हो सुनिताले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो शत्रु भेटेको । जसको अनुहारले अहिले पनि उनको निद्रा खल्बलिन्छ ।

'बाटोमा हिंड्दा अहिले पनि तिनीहरू भेटिन्छन् कि जस्तो लाग्छ,' सुनिता भन्छिन्, 'कोही अनुहार मिल्नेजस्तो मान्छे लाग्यो भने फर्की फर्की हेर्छु ।'

ढुंगा बोक्ने ठाउँमा दुई नेपाली ट्याक्टर चालक थिए । उनीहरू भन्थे, 'दाइ मान्छौं भने हामी पनि तिम्रो दाइ नै हौं ।' आफ्नो हराएको दाइको खोजीमा हिँडेकी सुनिताको मनले उनीहरूलाई दाइ स्विकार्दैन थियो । उनीहरू भन्थे, 'बहिनी १४ वर्षको उमेरमा त तिमीले धेरै पैसा कमाउन सक्छौं, बाउआमालाई पाल्न सक्छौं, तिमी त अहिले बाउआमाको लागि बोझ भएकी छौ ।'

बाटो खर्च पुग्ने पैसा जम्मा भएपछि उनको परिवार कुल्लुमनालीबाट हिँड्ने तयारीमा थियो । ती दुई ट्याक्टर चालकले पनि काम छाडेर सँगै नैनीताल जाने इच्छा देखाए । अघिल्लो रात उनीहरूले मिठाई ल्याएर बाँडे । शंकालु सुनिताले मिठाई खान इन्कार गरिन् । बरु उनको आमाबुवाले खाए । आमाबुबाले खाएपछि उनले पनि खाइन् । उनलाई मिठाई चपाएको याद छ, त्यसपछि केही याद छैन ।

..........................

आँखा खुल्दा उनी अध्याँरो कोठामा थिइन् ।

'तिम्रा दाइहरूले ल्याएर छोडेका हुन् । दाइहरू लुगा किन्न गएका छन्,' सुरुका दिनमा उनलाई यही भनेर झुक्याइयो । यसको केही दिनपछि उनलाई 'धन्दा' का लागि मनाउन खोजिएको थियो । 'घर धन्दा' बारे थोरबहुत जानकार १४ वर्षकी केटीले कोठीको 'धन्दा' को भेउ पाउने कुरै थिएन । यही कारणले उनले यातना भोग्नुपर्‍यो । पहिले पहिले यो यातनाको कथा सुनाउँदा सुनिताको आँखामा आँसु आउँथ्यो । अहिले आउँदैन । भन्छिन्, 'दर्जनौं देशका सयौंलाई मेरो कथा सुनाइसकें, अब आँसु आउनै छोडिसक्यो ।' म्यागेसेस पुरस्कार थापेर आउँदा उनको आँखामा खुसीका आँसु आएका थिए, सी टेन अवार्ड लिएर फकिर्ंदा आँखा रसायो मात्रै ।

..........................

प्रहरीले उद्धार गरेपछि उनलाई भारत सरकारको सेल्टर होममा राखियो । उद्धार भएपछि उनलाई लागेको थियो- अब सुखका दिन आए । तर, तरिका फेरिएको मात्र थियो, दुःख कायमै थियो । चेमपुरस्थित सेल्टर होममा महिला कर्मचारीको रुखो व्यवहार बेहोरेपछि उनले कोठी सम्भिmइन् । उनलाई १८ वर्षभन्दा कम उमेरकी भएकाले उद्धार गरेर यहाँ ल्याइएको थियो ।

'महिला कर्मचारी छाडा बोलेर हामीलाई गाली गर्थे, झ्यालबाट बाहिर हेर्दा केटालाई हेरेको भनेर गाली गर्थे,' सुनिता सम्झिन्छिन्, 'लाग्यो, यौनशोषणबाट त मुक्त भए अरू दुःख भने उस्तै रहिरह्यो ।' उनको समूहको एउटी साथीलाई एचअाईभी थियो । उनी जीवनको अन्तिम अवस्थामा थिइन् । उपचारको अभावमा हातबाट पीप बग्न थालेको थियो जति अनुरोध गर्दा पनि सेल्टर होमका कर्मचारीले उनको उपचारमा लगेनन् । भन्थे, 'यसको हालत देखेपछि तिमीहरूलाई फेरि पुरानो काममा जान मन लाग्नेछैन ।' उद्धार गरेर ल्याइएको मध्ये भारतीय र अन्य देशकाहरूलाई आआफ्नो देशको सरकारको पहलमा स्वदेश फर्काइएको थियो । नेपालीहरू मात्र सेल्टर होममा बाँकी थिए । उपचार अभावमा साथीको मृत्यु भएपछि उनीहरूले एक दिन सामूहिक विद्रोह गरे । ढोका फोडेर सेल्टरका कर्मचारीलाई आक्रमण गरे ।

खबर नेपालसम्म फैलियो । तर, नेपाल सरकार उनीहरूलाई नागरिक मान्न तयार भएन किनकि उनीहरूसँग नेपाली नागरिकता थिएन । नेपालको ७ संघसंस्थाले उनीहरूलाई फर्काउने पहल थाले । एक दिन उनीहरू भए ठाउँमा भेट्न पुगे- गौरी प्रधान । 'नेपाली केटा देखेर हामीहरू खुसी भएनौं, आक्रोशित भयौं ।' किनकि उनीहरू सबै नेपाली केटाहरूबाटै बेचिएका थिए । प्रधानको वचनमा उनीहरू आश्वस्त भएनन् । एक हप्तापछि सेल्टर होमका कर्मचारीले उनीहरूलाई नेपाल जान पाउने भयौं भनेर खबर ल्याउँदा मात्रै उनीहरूलाई पत्यार लाग्यो । मनमा डर भने कायमै थियो-फेरि कतै लगेर बेचिदिने हुन् कि ?

सन् १९९६ मा सेल्टर होममा रहेका एक सय २८ चेलीहरू विमानबाट स्वदेश फर्किने भए । 'सेभ दी चिल्ड्रेन'ले विमान व्यवस्था मिलाइदिएको थियो । सुनितालाई पछि मात्रै थाहा भयो- सबै चेलीको विमानको टिकट चर्चित बलिउड हिरो सुनील सेट्टीले किनिदिएका रहेछन् ।

..........................

विमानबाट आफ्नो देशमा ओर्लिदा खुसीले गद्गद् उनीहरू तब सुकसुकाउन थाले जब उनीहरूले विमानस्थल बाहिर सयौं मानिसहरू जम्मा भएको देखे । ती मानिसहरूको उनीहरूको स्वागत होइन, बेइज्जती हेर्न आएका थिए । 'हामी आउने अघिल्लो दिन बम्बईबाट वेश्याहरू काठमाडौं आउँदैछन् भनेर हल्ला फैलिएको रहेछ,' सुनिता सम्झिन्छिन् ।

१२८ मध्ये सुनिताहरूको १२ जना साथीको समूह थियो । उनीहरू एकदमै मिल्थे, जहाँ पनि सँगै जान्थे । यो समूहलाई रेणु राजभण्डारीले आफूले चलाएको सेल्टरमा राखिन् । 'सेल्टर पशुपति नजिकै थियो, हामी पशुपति घुम्न जान्थ्यौं तर मान्छे हामीलाई छुन डराउथे, एचआईभी सर्छ भन्थे । यो सुनेर हामी फेरि सेल्टर फर्किएर रुन्थ्यौं ।'

नेपाल आएपछि सुनिताको समूहको १२ मध्ये केही साथीमा एचआईभी भेटियो । आफ्नो बर्बादीको भयले डराएका उनीहरूले शक्ति समूह गठन गर्ने योजना बनाए । 'तर, संस्था गठनको लागि ७ जनाको नागरिकता पनि थिएन,' उनी भन्छिन्, 'सुरुमा चारजनाको मात्रै नागरिकता भएपछि अरू तीनजनाको नागरिकता सापटी लिएर संस्था दर्ता गर्न गयौं ।'

तर, उनीहरूको काम सजिलै बन्नेबाला थिएन । बेचबिखनमा परेर फर्किएकाहरूले चलाउने संस्था दर्ता गर्न उनीहरूले चार वर्ष कुर्नुपर्‍यो । सन् १९९६ मा नेपाल फर्किएका उनीहरूको संस्था सन् २००० मा मात्रै दर्ता भयो । संस्था दर्तामा मात्र होइन् आफ्नै नागरिकता बनाउन पनि सुनिताले चार वर्ष दौडधुप गर्नुपर्‍यो । नेपाल फर्किएको एक वर्षपछि उदयपुरका निर्पकुमारसँग विवाह गरेकी उनले चार वर्षपछि मात्रै नागरिकता पाइन् ।

शक्ति समूहको सन् २००२ देखि २००४ सम्म अध्यक्ष भएकी उनले पुनः २०११ देखि अध्यक्षता सम्हालिरहेकी छन् । उनको कार्यकालमा शक्ति समूहले एसियाको नोबेल पुरस्कार मानिने म्यागेसस पायो । संस्थाकै चरिमाया तामाङले 'हिरो एक्टिङ टु इन्ड मोडर्न डे स्लेभरी अवार्ड' पाइन् । उनको संस्थामा १६७ सदस्य छन् जो सबै यौन शोषणमा परेका महिलाहरू हुन् । उनलाई गर्व छ उनले आजसम्म झन्डै सात सय बेचबिखनमा परेका महिलालाई सहयोग गर्न पाएकी छन् ।

दुई वर्षअघि तीजमा सुनिता दैलेख पुख्र्यौैली गाउँ पुगेकी थिइन् । त्यहाँ पुगेपछि बल्ल उनले थाहा पाइन् आफ्ना बुवाआमा संसारमा छैनन् । 'उहाँहरू भारतमा बित्नुभएको रहेछ,' भन्छिन्, 'बुवाले दुई वर्षअघि मात्रै विष खानुभएको रहेछ ।' २९ वर्षपछि जन्मभूमि टेकेकी उनले १७ वर्षपछि आफ्नी दुई दिदी र दाइसँग कुरा गर्ने मौका पाइन् ।

दुःखको पहाड नाघेर यहाँ आइपुुगेकी सुनिताको अबको सपना के छ ? 'धेरैले मैले भागेको समस्याबारे थेसिस लेखे अब म चेलीबेटी बेचबिखनको बारेमा पीएचडी गर्न चाहन्छु,' भन्छिन्, 'म आफ्नै समस्याबारे अनुसन्धान गर्न चाहन्छु ।' कादम्बरी कलेज बुद्धनगरकी बीए तेस्रो वर्षकी विद्यार्थी उनी सधैं कलेज जान पाउँदिनन् । उनलाई कलेजले मानव लाइब्रेरी घोषणा गरेको छ । पढ्न जान नभ्याए पनि उनी बेला बेला आफ्नो अनुभव बाँड्न भने जान्छिन् ।

११ जिल्लामा फैलिएको शक्ति समूह देशका सबै जिल्लामा पुर्‍याउने उनको सपना छ । 'पुरस्कार पाउँदा कति खुसी लाग्यो भनेर सोध्छन्,' उनको अनुभव छ, 'नेपालबाट चेलीबेटी बेचबिखन अन्त्य भएको दिन मात्रै म सबैभन्दा खुसी हुनेछु ।'

सुनिता भाग्यमानी हुन् कि अभागी ? उत्तर अमूर्त छ । उनी अभागी हुन् किनकि उनी बेचिइन् । त्यस्तो दुःख पाइन्, जुन सामान्य व्यक्तिले भोग्नु पर्दैन । उनी भाग्यमानी हुन् किनकि उनी 'नरक'बाट उम्किइन् । जबकि अहिले पनि हजारौं नेपाली चेली मुम्बईको कोठीमा शरीर बेच्न बाध्य छन् । उनीसँग अहिले एक फराकिलो हृदय भएका सहयोगी पति छन्, जो विरलै नारीले पाउँछन् । बुवासँग अक्षर चिनेकी उनले नेपाल अाएपछि पढ्ने मौका पाइन् । यहाँसम्म आइपुग्दा सुनिताको आफ्नोबारे धारणा के छ त ? 'म आफूलाई संघर्षशील मान्छु,' उनको जवाफ हुन्छ, 'संघर्ष गरेको भएर मात्रै म यहाँसम्म आइपुगेकी हुँ ।'
Published in Koseli

आइसबकेट च्यालेन्ज

2014-08-29T02:11:00.002-07:00

एक महिना भयो, नाम चलेकाले आफ्नो टाउकोमा एक बाल्टिन चिसो पानी खन्याएको समाचार आउन थालेको । यस्तो समाचारले अहिले विश्वभरका मानिसको ध्यान तानिरहेको छ, किनकी आफूले नाम सुनेको र मन परेका धेरै सेलिब्रेटी यस्ता काममा तल्लिन छन् । उनीहरू एकले अर्कोलाई टाउकोमा पानी खन्याउने च्यालेन्ज दिएका छन् । फेसबुकमा मालिक मार्क जुकरवर्ग, माइक्रोसफ्ट पूर्व प्रमुख विल गेट्स, अमेरिकाका पूर्व राष्ट्रपति जर्ज डब्लू बुसजस्ता हस्ती पनि यस्तो रमाइलोमा सामेल छन् ।

अमेरिकाकामा मस्तिष्कसम्बन्धी रोग लागेकालाई सहयोग गर्न सुरु गरिएको यो अभियानको भिन्नभिन्नै रूप सोसल मिडियाको माध्यमबाट हरेक देशमा फैलिएको छ । अमेरिकामा अभियान लोकप्रिय बनेर दसौं गुणा बढी सहयोग जुट्न थालेपछि अन्य देशमा पनि यस्तो 'फिभर' फैलिएको हो । अमेरिकामा सेलिब्रेटीले मोटर न्यूरेन डिजिजका विरामीका लागि सहयोग संकलन स्वरूप टाउकोमा पानी खन्याए पनि नेपालसम्म आइपुग्दा यो बाढीपहिरो पीडितको लागि सहयोग संकलनको माध्यम बनेको छ ।

नेपाललमा सम्भवत: पहिलो पटक 'अयभा एन्ड द स्टिम इन्ज्युन्स' की गायिका अभया सुब्बाले साथी निमा रुम्बा, माल्भिका सुब्बालाई च्यालेन्ज दिएर आइस बकेट च्यालेन्जको सुरुआत गरेकी थिइन् । उनले पानीको अभाव भएको भन्दै बाल्टीमा एक जग पानी हालेर आफ्नो टाउकोमा खन्याउनु अघि नेपालको बाढी पीडितलाई ५ हजार रूपैंया सहयोग गर्ने घोषणा गरिन् र आफ्ना साथीलाई च्यालेन्ज दिइन् । निर्भया फाउन्डेसनबाट बाढीपहिरो पीडितका लागि रकम संकलन गरेर सहयोग गर्न यो अभियान सुरु गरेको सुब्बा बताउँछिन् ।

'मैले सुरु गरेपछि धेरै फ्यान र शुभचिन्तकले पनि अभियानमा साथ दिने प्रतिबद्धता जनाउनुभएको छ', सुब्बाले भनिन्, 'फाउन्डेसनमा जम्मा भएको रकम चाँडै पार्टी नेपालमार्फत बाढीपीडितको सहयोगमा दिनेछु ।' सुब्बा र राजेशपायल राईबाट च्यालेन्ज पाएका गायक निमा रुम्बाले आफ्नो घरको बगैचामा एक बाल्टिन पानी टाउकोमा खन्याए । 'मैले बाढी पीडितको लागि दुई कन्सर्टमा गाएर रकम संकलनमा सहयोग गरेको थिएँ', रुम्बाले भने, 'साथीहरूले च्यालेन्ज गरेपछि यो अभियानमा सहभागी भएको हुँ ।'

उनी रमाइलो तरिकाबाट अरुको लागि भलाई हुने काम गर्न सकिने यो अभियान ठीक लागेको बताउँछन् । अमेरिकामा छुट्टै कारणको लागि चलाइएको अभियान भारतमा राइसबकेट च्यालेन्जको रूपमा लोकप्रिय बन्दैछ । जसको लागि च्यालेन्ज स्विकार्नेले एक बाल्टिन चामल कुनै गरिब व्यक्तिलाई दिनुपर्ने हुन्छ ।

यस्ता च्यालेन्जका केही नियम छन् । जस्तै, आइस बकेट च्यालेन्जमा सहभागी बन्नेले बाल्टिनमा चिसो पानी राखिसकेपछि भिडियोमार्फत आफूलाई कसले च्यालेन्ज दिएर यसो गर्न लागेको हो खुलाउँछ । र, टाउकोमा पानी खन्याइसकेपछि त्यस्तै गर्न कसलाई च्यालेन्ज दिने हो तीन जनाको नाम लिन्छ र भिडियो आफ्नो फेसबुक वा ट्वीटरमार्फत सेयर गर्छ । च्यालेन्ज पाउनले २४ घन्टाभित्र आफूले पनि त्यसै गरेको भिडियो अपलोड गर्नु पर्छ । असमर्थ भए सहयोग रकम घोषणा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

फेसबुकका मालिक मार्क जुकरवर्गबाट च्यालेन्ज पाएका माइक्रोसफ्टका पूर्व प्रमुख विल गेट्सले २४ घन्टा नबित्दै भिडियो अपलोड गरे । विभिन्न व्यक्तिबाट च्यालेन्ज पाए पनि अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाले पदीय मर्यादाका कारण च्यालेन्ज स्विरेनन् । बरु उनले १ सय अमेरिकी डलर सहयोग गरे । अमेरिकामा यो अभियान यति भाइरल बनेको छ कि अमेरिकाले आफ्ना राजदूतलाई च्यालेन्जमा सहभागी नबन्न पत्र नै पठाइसकेको छ ।

आइसबकेट च्यालेन्जलाई नेपालीकरण गरी थालिएको फिल वकेट अभियान सोमबारदेखि नेपाली ट्वीटरको तातो बिषय बनेको छ । इन्फर्मेसन टेक्नोलोजी रिसर्चर एकेन्द्र लम्सालले उपलब्ध गराएको तथ्यांक अनुसार सोमबार दिउँसो फिल-बकेटमा ह्यासट्याग राखेर प्रतिमिनेत तीन ट्वीट भएको थियो । जुन संख्या नेपालबाट प्रतिमिनेट भएको ट्वीटको एक तिहाइ हो ।
(Published on Hello Friday)

यु ट्युब रिभोल्युसन

2014-07-11T06:38:00.001-07:00

करिब १० वर्ष अगाडि म्युजिक नेपालको आम्दानी एकाएक सुक्यो । कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सन्तोष शर्मालाई लागेको थियो, देशमा युद्धले निम्त्याएको संकटकालले संगीत सुन्ने श्रोता घटे । तर, कारण अर्कै थियो । बजारमा पेन ड्राइभ र मेमोरी कार्डमा गीत भरेर बेच्ने चलन बढेको थियो । धेरै म्युजिक कम्पनीहरू बजारमा फैलिएको यस्तो ट्रेन्डबारे 'बेखबर' बनेर क्यासेट नबिकेको चिन्ताले थलिएका थिए । मेमोरीको जगजगीले सीडी, क्यासेटको बिक्री ठप्प भयो ।
संगीतप्रेमी प्रतिगीत दुई/चार रुपैयाँ तिरेर मेमोरी कार्डमा भर्थे । मन परेको गीत सस्तोमा पाइने भएपछि गीतले भरिएको महँगो क्यासेट कसले किन्छ ? नेपालमा सुरु भएको संगीतको 'डिजिटल युग' को एक दशक पनि नबित्दै अहिले म्युजिक भिडियो सेयरिङमा यस्तै क्रान्ति सुरु भएको छ ।
भिडियो सेयरिङ साइट यु-ट्युबका कारण सुरु भएको यो अभियानले संगीतमा लागेकालाई चाँडै चर्चित हुने बाटो मात्रै दिएको छैन, कमाइको नयाँ स्रोत पनि पहिल्याएको छ ।
पहिले गीतको भिडियो बनाएर टेलिभिजन कार्यालय धाउने गायक- गायिका अहिले आफ्नै यु-ट्युब च्यानल वा यु-ट्युबको प्लेटर्फम दिएर गीत हिट बनाउन सघाउने कम्पनीको सम्पर्कमा पुग्न थालेका छन् । यु-ट्युबले बसालेको यो ट्रेन्डमा थपिन नेपालमै केही भिडियो सेयरिङ साइट खुलिसकेका छन् । यस्ता साइटले म्युजिक भिडियोलाई लोकपि्रय बन्न सघाइरहेका छन् ।
एफएम र टेलिभिजनमा कार्यक्रम चलाउने गायिका योजना पुरी आफंै पनि भिडियो सेयरिङका लागि 'मिडियम' बारे जानकार छिन् । त्यसैले उनले आफ्ना दुई गीतको म्युजिक भिडियो लञ्च गर्दा टेलिभिजन र यु-ट्युब दुवैबाट सँगै लञ्च गरेकी हुन् । उनले आफ्नो भिडियो सङ्स नेपालको यु-ट्युब च्यानलबाट गरेकी थिइन् । 'विदेशबाट आउने सबै फिडब्याक यु-ट्युबमै हेरेर आउँछन्,' उनी सुनाउँछिन्, 'विदेशमा बस्ने नेपालीका लागि यु-ट्युबबाट सेयर गरिएको भिडियो इफेक्टिभ हुन्छ ।'
बदलिएको प्लेटर्फम
सर फिङ प्रालिबाट सञ्चालित 'सङ्सनेपाल' ले वेबसाइट र यु-ट्युब च्यानलमार्फत नेपाली म्युजिक भिडियोको प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ । उसले आफ्नो यु-ट्युबको च्यानलमा अपलोड गरेको भिडियो वेबसाइटमार्फत सेयर गर्ने गर्छ । उनको २५ हजारभन्दा बढी सब्सक्राइबर रहेको यु-ट्युब च्यानलमा अपलोड भएका ३ सय बढी भिडियोमध्ये केही म्युजिक कम्पनीले तयार पारेका भिडियो हुन् भने बाँकी कलाकार स्वयम्ले निर्माण गरिदिएका हुन् । 'हामी म्युजिक कम्पनी वा कलाकारसँग सम्झौता गरेर उनीहरूको भिडियो अपलोड गछौर्ं,' कम्पनीका म्यानेजिङ डाइरेक्टर सन्तोष घिमिरे भन्छन्, 'हाम्रो च्यानलमा भिडियो राख्न चाहने बढ्दै छन् ।'
सङ्सनेपालले यु-ट्युब च्यानलमार्फत तारा लिम्बू, सुमन छेत्री, कमलमान सिंह, सरिता प्रजापति, सागरराज, सोनाम पाखि्रनसहित अभया एन्ड दि स्टिम इन्ज्युन्स, दि इथोस ब्यान्डको भिडियोसमेत प्रवर्द्धन गरिरहेको छ । सङ्सनेपाल नेपाली र्‍याप ब्याटल सिरिज र वार्जका लागिसमेत आधिकारिक सेयरिङ साइट हो । झन्डै ६० हजार सब्सक्राइबर रहेको म्युजिक नेपालको यु-ट्युब च्यानलमा दैनिक करिब ७ लाख क्लिक हुन्छ ।
च्यानलमा म्युजिक नेपालले आफ्नो भिडियो मात्रै राख्दैन । 'अरू कम्पनीले तयार पारेको भिडियो पनि हामी राख्छौं,' म्युजिक नेपालका प्रमुख कार्यकारी सन्तोष शर्मा भन्छन्, 'हाम्रो मात्रै च्यानलभन्दा पनि प्लेटर्फमजस्तो बनाएका छौं ।' उनको यु-ट्युब च्यानल म्यानेज गर्नका लागि मात्रै कम्पनीमा चार जना प्राविधिक छन् । विदेशमा बस्ने नेपालीको भिडियो सेयरिङको यो नयाँ उपलब्धि लाभदायक भएको शर्माको अनुभव छ । आफ्नो च्यानलका ३० प्रतिशत भिजिटर गल्फमा कार्यरत नेपाली रहेको उनी बताउँछन् । 'नेपालबाट १५ प्रतिशत मात्रै भिजिटर छन्,' उनले भने ।
क्यासेटको जमानादेखि यु-ट्युब युगसम्म देखेका शर्मा नयाँ प्रविधि एडप्ट गर्न नसके म्युजिक कम्पनी नै विलयको स्थितिमा पुग्ने तर्क गर्छन् । 'भिडियो सेयरिङको यो नयाँ टेक्निक हामीले स्विकार्नै पर्छ,' शर्मा भन्छन्, 'नयाँ टेक्निकले अवसर र चुनौती दुवै दिन्छ ।' बूढासुब्बासहित अन्य लगभग सबै म्युजिक कम्पनीले यु-ट्युब च्यानलमार्फत भिडियो प्रवर्द्धन गरिरहेका छन् । र्‍यापमा चर्चित नेपाली नाम नमोबुद्ध र लाहुरे दुवै आफ्नै बलबुतामा यु-ट्युबमा राखेको भिडियोको कारण चर्चित भएका हुन् ।
यमबुद्धको यु-ट्युब च्यानलका सब्सक्राइबर मात्रै झन्डै एक लाख पुगिसकेका छन् । लाहुरेको च्यानल सब्सक्राइबर ३५ हजारभन्दा बढी छन् । आश्चर्य त के छ भने दुवैले गाएको र्‍याप होस् कि गीत, कुनै मूलधारका मिडियामा सुनिँदैनन् । तैपनि उनीहरू लोकपि्रय छन् । यमबुद्धको फेसबुक फ्यान मात्रै साढे ६ लाख छन् भने लाहुरेलाई झन्डै एक लाख फ्यानले पछ्याइरहेका छन् । यसले पनि प्रमाणित गर्छ, अब आफ्नो कामको प्रचार गर्न मूलधारको मिडियामै निर्भर हुनु पर्दैन ।
आम्दानीको नयाँ बाटो
एक दशकदेखि सुकेको नेपाली म्युजिक कम्पनीको आम्दानीलाई यु-ट्युबको कमाइले राहत दिन थालेको म्युजिक नेपालका प्रमुख कार्यकारी शर्माको अनुभव छ । उनी अनलाइनमा भिडियो हेर्ने प्रयोगकर्ताको दर यस्तै मात्रामा बढ्दै गए आगामी एक वर्षभित्र आफ्नो कम्पनीको आम्दानी फेरि पहिलेकै स्तरमा पुग्ने दाबी गर्छन् । म्युजिक नेपालमा भिडियो राखेका कम्पनीलाई कमाइको ६० देखि ८० प्रतिशत हिस्सा रोयल्टीबापत दिएको उनी बताउँछन् ।
सङ्सनेपालले भिडियोको रोयल्टीबापत कलाकार र म्युजिक कम्पनीलाई आम्दानीको २५ देखि ४० प्रतिशत रकम दिने गरेको म्यानेजिङ डाइरेक्टर सन्तोष घिमिरे बताउँछन् । 'म्युजिकको देश-विदेशमा प्रचार पनि हुने र रोयल्टी पनि पाइने भएकाले यस्ता च्यानलमा भिडियो राख्ने क्रम बढेको छ,' घिमिरेले सुनाए ।
चुनौती पनि
नयाँ टेक्निकले कलाकारलाई चाँडै चर्चा कमाउन जति सजिलो छ, त्यति नै गाह्रो छ पाइरेसीबाट बच्न । सरकारले प्रतिलिपि अधिकार ऐन राम्ररी कार्यान्वयन गरे आम्दानी २० गुणा बढ्ने म्युजिक नेपालका प्रमुख शर्माको दाबी छ । यु-ट्युब आफैंले डाउनलोडको सुविधा नदिए पनि अन्य सफ्टवेयर प्रयोग गरेर डाउनलोड गर्ने क्रम उत्तिकै छ । 'प्रयोगकर्ता नै सचेत नभई हुन्न,' शर्मा भन्छन्, 'प्रयोगकर्ताले यु-ट्युबमै क्लिक गरेर हेरिदिए कलाकारले दुई पैसा रोयल्टी पाउँछन् ।'
'डाउनलोड गर्ने सुविधा नदिने हो भने महँगो पैसा तिरेर सर्भर होस्ट गर्नुपर्छ,' सङ्सनेपालका घिमिरे भन्छन्, 'सोझै आफ्नै वेबसाइटमा राख्दा यु-ट्युबबाट जस्तो पैसा पनि आउँदैन । भिडियो यु-ट्युबमा राख्दा डाउनलोड हुने समस्या छ ।' आफ्नो च्यानलबाट डाउनलोड गरेर अर्को च्यानलमा राखिएको धेरै भिडियो हटाउन लगाइएको उनले बताए ।
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित

मोबाइलमै विश्वकप

2014-07-11T06:33:00.002-07:00

विश्वकपमा हालसम्म नभएको मोबाइल प्रविधिको प्रयोग यो पटक हुनेछ । विश्वकपको २० औं संस्करण सुरु हुन केही दिन मात्रै बाँकी हुँदा गुगल र आईओएस स्टोरमा ब्राजिल विश्वकपको अपडेट दिने भन्दै एप्सहरू भित्रिन थालिसकेका छन् । यो वर्ष ब्राजिलमा हुने विश्वकपलाई लक्षित गर्दै फिफाले एक वर्ष अघि नै मोबाइल एप्स लन्च गरेको थियो । यसले संसारभर भइरहेको फुटबलको अपडेट दिन सुरु गरेको छ ।

अहिले यो एप्सको एन्ड्रोइड प्रयोगकर्तामाझ मात्रै १० लाखदेखि ५० लाख पटक डाउनलोड भएको गुगल प्ले स्टोरको तथ्यांक छ । यो विश्वकप लक्षित गरेर धेरै एप्सहरू लन्च भएका छन् । केही दिनअघि मात्रै एन्टी भाइरस उत्पादन गर्ने कम्पनी एभास्टले गुगल प्ले स्टोरमा विश्वकप अपडेट सम्बन्धी धेरै एप्सहरू नक्कली भएको पत्ता लगाएको छ । अनुसन्धानअनुसार धेरै एप्सहरूले ब्राजिल फुटबलको अपडेट दिने भन्दै विज्ञापन राखेर उपभोक्ता झुक्याएर पैसा कमाउने दाउमा छन् ।
फिफाको आधिकारिक एप्सबाहेक अन्य केही आधिकारिक एप्सले पनि विश्वकपको प्रत्यक्ष अपडेटको तथ्यांक दिने छन् । त्यसमध्ये गेम डेभलपर कम्पनी ईए स्पोट्र्सको फिफा १४ पनि विश्वकपको अपडेटका लागि आधिकारिक एप्स हो । यसले वास्तविक खेलको तथ्यांकसहित फेन्टासी खेलको अवसर पनि दिनेछ । विश्वकपको आधिकारिक अपडेटका लागि प्रयोग गर्न सकिने केही आधिकारिक एप्सहरू यस्ता छन्-
१) वन फुटबल ब्राजिल
खेलाडीको टि्वटर र न्युज फिडसमेत राखिएको एप्समा आफूलाई मन पर्ने टिमको अपडेटका लागि नोटिफिकेसनको सुविधा पनि छ । यस बाहेक प्रतियोगिताको तथ्यांक र विश्वकपको इतिहासको जानकारी समेत राखिएको छ ।
२) ईएसपीएन एफसी
खेलको समय अनुसार तालिका मिलाइएको छ भने खेलको अपडेट कुरिरहँदा टिम प्रोफाइल, खेल विश्लेषण पढ्ने सुविधासमेत छ ।
३) बीबीसी स्पोट्र्स
रिजल्ट, खेल तालिका, फिक्चर, अंक तालिका र कुन खेल कहाँ भइरहेको छ भन्ने तथ्यसहित यो एप्स धेरै व्यवस्थित लाग्छ । बीबीसीको आधिकारिक एप्स भएकाले तथ्यांकहरू धेरै हदसम्म विश्वसनीय र आधिकारिक हुन्छन् ।
४) युरो स्पोट्र्स
विश्वकपको ताजा समाचारका लागि यो पनि उपयोगी एप्स हो । हेडलाइन, ताजा हेडलाइन, पपुलर हेडलाइन र भिडियोका लागि छुट्टै सेक्सन भएकाले विश्वकपको विस्तृति समाचारका लागि यो उपयोगी हुन सक्छ ।
५) याहु स्पोट्र्स
एकै पटक धेरै खेल भइरहेको बेलामा आफूले चाहेको खेलको अपडेट लिन सकिन्छ । आफूलाई मन पर्ने टिम छानेर त्यसकै बारेमा बढी अपडेट लिन पनि सकिन्छ । आईप्याड प्रयोगकर्ताले भने ल्यान्डस्केभ भ्युमा मात्रै यो एप्स प्रयोग गर्न सक्छन् ।
६) लाइभस्कोर
विश्वकप बाहेक क्वालिफिकेसनको अपडेट समेत राखिएकाले प्रयोगकर्ताले अघिल्लो खेलको प्रदर्शनको आधारमा खेलको विश्लेषण गर्न सक्छन् ।
७) सोफा स्कोर (आईओएस)
आईओएसको प्रयोगकर्ताको लागि बनाइएको एप्सले विश्वकप बाहेक ४६ देशका अन्य १३ खेलको अपडेट पनि दिइरहेको हुन्छ । यस बाहेक विश्वकपको खेल अघि नै खेलको नतिजा अनुमान गर्न दिने सुविधा राखिएको छ ।
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित

भेरिफाइड सेलिब्रिटी

2014-07-11T06:30:00.002-07:00

नेपाली लोकदोहोरी गायिका मुना थापामगर र सुनिता दुलाललाई सायद अब नक्कली फेसबुक एकाउन्टको झन्झट हुने छैन किनकि गत साता फेसबुकले उनीहरू दुवैको फेसबुक फ्यान पेजलाई भेरिफाइड गरेको छ । फेसबुक पेज, वेबसाइट र यु ट्युबमा बलियो उपस्थिति जनाएका यी दुई गायिकाको पेज भेरिफाइड भएसँगै नेपालमा सेलिब्रिटीका लागि भेरिफाइड पेजको महइभ्व कत्तिको छ भन्ने चर्चा सुरु भएको छ । अरू नेपाली सेलिब्रिटीले यसबारे चासो राख्न थालेका छन् । दुवै गायिका फेसबुक पेजबाट बढी फाइदा लिनेमध्येमा पर्छन् ।

नेपालीहरूको बसोबास रहेको विश्वको प्राय: सबै देशमा पुगेकी गायिका दुलाल विदेशमा हुने आफ्नो अधिकांश कार्यक्रमको सम्झौता फेसबुकबाटै हुने गरेको अनुभव सुनाउँछिन् । 'मेरो नाममा एकाउन्ट खोल्दा मेरा प्रशंसकहरू झुक्किने अवस्था थियो,' दुलाल भन्छिन्, 'सायद अब त्यस्तो अवस्था हुने छैन ।' दुलालले यो वर्षको तीजमा क्यानडामा गर्ने कार्यक्रम पनि एक वर्षअघि फेसबुकबाटै सम्झौता भएको हो ।

चार वर्षअघि खोलिएको उनको फेसबुक फ्यान पेजमा ४ लाख ७४ हजार बढीले लाइक्स गरेका छन् । फेसबुकका कारण विदेशबाट आफूलाई कार्यक्रममा बोलाउन र सम्पर्क गर्न सजिलो भएको दुलालको धारणा छ । उनको फेसबुक फ्यान उनका एक शुभेच्छुकले बनाएर उनलाई दिएका हुन् । आफ्नो नाममा रहेको वेबसाइटसमेत शुभेच्छुकबाटै उपचार पाएको उनले बताइन् । उनी पेपल एकाउन्टबाट रकम लिने गरी विदेशमा एल्बमको बिक्रीसमेत गर्छिन् ।

फेसबुकले उनको गीत हिट बनाउन मात्रै होइन, उनको व्यापारमा समेत सघाएको छ । उनले विदेशमा जाँदा लगाएको र फोटो खिचेर फेसबुकमा राखेको पोसाकको डिजाइन मन पराउनेहरूलाई उनी आफ्नै बुटिकमार्फत कपडासमेत बिक्री गर्छिन् । उनी आफ्ना विदेशमा हुने विभिन्न कार्यक्रमको अपडेट, आफ्ना सेल्फी फोटोहरू र आफ्ना दैनिक गतिविधि फेसबुकमा अपडेट गर्छिन् । फेसबुक फ्यान पेजले सेलिब्रिटीलाई शुभेच्छुकसँग जोड्न मद्दत गर्ने दुलालको अनुभव छ ।

गायिका मुना थापामगर फेसबुकले आफ्नो गीतलाई चर्चित बनाउन मद्दत गरेको अनुभव राख्छिन् । एक दशकभन्दा बढी समयदेखि लोकदोहोरी गीतमा गाउन थालेकी थापाले हालसम्म झन्डै दुई हजार लोकदोहोरी गीत गाइसकेकी छन् । ४ लाख ५८ हजार बढी लाइक्स भएको फेसबुक पेज आफूले नभ्याएका बेला अपडेट गर्न उनले साथीलाई एडमिन बनाएकी छन् ।

आफ्नो गीत अरू टीभीमा प्रचार दिँदा बढी महँगो पर्ने भए पनि फेसबुकमार्फत प्रचार गर्दा बढी प्रभावकारी भएको उनको अनुभव छ । आफ्नो नक्कली फेसबुक एकाउन्टबाट हैरान थापालाई पेज भेरिफाइड भएपछि यो समस्या समाधान हुने आशा छ । भन्छिन्, 'मेरो नाममा एकाउन्ट बनाएको धेरै भेटेकी थिएँ । अब भेरिफाइड भएपछि यस्ता समस्या हट्ने आशा छ ।'

विदेशबाट नेपाली गायक-गायिकालाई कार्यक्रमका लागि बोलाउन फेसबुक प्रोफाइलमार्फत गायक-गायिकाबारे जानकारी लिने चलन बढ्दै गएको उनको अनुभव छ । 'हरेक गायक-गायिक वा सेलिब्रिटीले फेसबुक पेज बनाउनुभएको छ । त्यसलाई अपडेट राख्नु पनि त्यत्तिकै जरुरी रहेछ । हामीलाई कार्यक्रममा बोलाउनुअघि हामीले कस्ता-कस्ता गीत गाएका छौं र हामी कस्तो खालको मान्छे हौं भनेर फेसबुकमै हेरेर थाहा पाउन सजिलो हुन्छ,' उनले भनिन् । थापाले फेसबुक पेजमा मात्र होइन, यु ट्युब च्यानलमार्फत पनि आफ्ना गीत, विदेशमा भएका कार्यक्रमको भिडियो र एल्बम राखेकी छन् । उनको यु ट्युब च्यानल मुना थापामगरमा झन्डै चार हजार सब्सक्राइबर छन् । 'अब भिडियो र एल्बम बिक्री हुन छाडिसक्यो,' थापा भन्छिन्, 'फेसबुक र यु ट्युबबाटै अरूलाई जानकारी दिएर प्रचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।' उनी आफ्ना दैनिक गतिविधि, आफ्ना नयाँ एल्बम, गीत, विदेशमा हुने कार्यक्रमबारे फेसबुकमार्फत आफ्ना शुभेच्छुकलाई जानकारी गराउँछिन् ।

फेसबुकले बीबीसी नेपाली सेवाका प्रमुख रवीन्द्र मिश्रको फेसबुक पेजलाई पनि भेरिफाइड गरेको छ । नेपाल प्रहरी, बीबीसी नेपाली सेवाको फेसबुक पेजलाई पनि यसअघि नै भेरिफाइड गरिसकेको थियो । विदेशमा बस्ने अन्य केही नेपालीको फेसबुक पेज भेरिफाइड भए पनि नेपालमै रहेर फेसबुक पेज भेरिफाइड हुने व्यक्ति भने औंलामा गन्न सकिने छन् ।

सुनिता दुलाल
फेसबुक : ४ लाख ७४ हजार बढी
यु ट्युब : एक हजार बढी
वेबसाइट : सुनितादुलालडटकम

घमुना थापामगर
फेसबुक : ४ लाख ५८ हजार बढी
यु ट्युब : झन्डै चार हजार सब्सक्राइबर
वेबसाइट : मुनामगरडटकम
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित

विश्वकपको अर्को मैदान

2014-07-11T06:26:00.003-07:00

ब्राजिलमा अहिले विश्वकप फुटबल अन्त्यतिर पुगेको छ, फाइनलसहित दुई खेलमात्र बाँकी छन् । त्यहाँका १२ स्टेडियममा मात्रै यो खेल सीमित छैन । स्टेडियममा खेल हुँदा जति हल्ला हुन्छ, त्योभन्दा बढी विश्वकपको चर्चा सोसल मिडियामा भइरहेको छ । यसमा खेलका दर्शकमात्रै होइनन्, चर्चित खेलाडी र टिमका म्यानेजर पनि सामेल छन् । इटालीका डिफेन्डर जर्जियो चेलिनीको बायाँ काँधमा दाँतको डोब र ब्राजिली स्टार नेयमरको चोट यो विश्वकपको सबैभन्दा चर्चाका विषय बने । यी दुई यस्ता विषय रहे, जसले सोसल मिडियामा विश्वकपको 'हाइप' बढाइदिए ।

डिफेन्डर चेलिनीको काँधमा चोट दिएका उरुग्वेली फरवार्ड लुइस सुआरेजले घर पुगेपछि टि्वटर र फेसबुकमार्फत चेलिनीसँग मागेको माफी र चेलिनीले दिएको जवाफ पनि उत्तिकै चर्चित छन् । समूह चरणको अन्तिम खेलमा चेलिनीलाई टोकेको प्रमाणित भएपछि फिफा (अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ) ले सुआरेजलाई अन्तर्राष्ट्रिय नौ खेल र चार महिना फुटबल गतिविधिमै प्रतिबन्ध लगायो । लिभरपुलका सुआरेजले पश्चतापको शैलीमा चेलिनीसँग माफी मागे । चेलिनीले उनको टि्वटरमै रिप्लाई गर्दै आफूले घटना बिर्सिसकेको र फिफाले उनलाई गरेको कारबाही घटाउने आशा व्यक्त गरे ।

चेलिनीको यो उदार उत्तर टि्वटरमा झन्डै एक लाख पटक रि-टि्वट भएको छ । हजारौंले फेभरेटमा क्लिक गरेका छन् । सुरुमा सुआरेजले अस्वीकार गरे पनि उनले चेलिनीलाई टोकिरहेको तस्बिर टि्वटर र फेसबुकमा भाइरलजस्तै फैलिए । त्यो उनको गल्ती प्रमाणित गर्ने अभियान जस्तै बन्यो । अन्ततः बाध्य भएर सुआरेजले माफी नै माग्नुपर्‍यो । त्यसका लागि उनी सोसल मिडियामै आए ।

क्वाटरफाइनलमा कोलम्बियाका जुआन कामिलो जुनिगाको घुँडाले ठोक्किएर ढाडको तल्लो हाड फ्याक्चर भएपछि विश्वकपका बाँकी खेल खेल्नबाट वञ्चित ब्राजिली स्टार नेयमरप्रतिको माया पनि सोसल मिडियामा खुबै छायो । चोटग्रस्त भएपछि मैदानमा रुँदै गरेको र हेलिकप्टरमार्फत अस्पताल लगिएको उनको तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा 'भाइरल' नै बने । कामिलोलाई खलनायकको संज्ञा दिँदै आक्रोश पोखिए । त्यो आक्रोशको जवाफ उनले फेसबुकबाटै दिए, 'नेयमरलाई घाइते बनाउने मेरो उद्देश्य थिएन । म नेयमरलाई सम्मान गर्छु र लाग्छ उनी विश्वका सर्वोत्कृष्ट खेलाडीमध्ये एक हुन् । आशा गर्छु, उनी चाँडै निको होऊन् ।'

नेयमरले गहभरि आँसु पार्दै आफू घाइते भए पनि विश्वकप जित्ने सपना नटुंगिएको भन्दै दिएको भिडियो सन्देशले सबैलाई भावुक बनाए । सवा करोड फलोअर भएको उनको टि्वटरलाई मेन्सन गर्दै लाखौंले शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गरे । त्यसमा इङ्ल्यान्डका पूर्वस्टार डेविड बेकह्याम, बार्सिलोनाका सहकर्मी लियोनल मेसी पनि छन् । यो विश्वकप सोसल मिडियाको रेकर्ड तोड्दै सबैभन्दा बढी अन्तक्रिर्या हुने इभेन्ट बन्यो । ब्राजिल टि्वटरको बढी प्रयोगकर्ता हुने देशमध्ये चौथोमा पर्छ । ब्राजिलकै नेयमर, डेभिड लुइज र थिएगो सिल्भा फोटो सेयरिङ साइट इन्स्टाग्राममा सबैभन्दा बढी फलोअर हुने खेलाडीमा पर्छन् ।

विश्वकपका लागि ब्राजिल पुगेका प्रायः सबै खेलाडीको आफ्नै टि्वटर, फेसबुक र इन्स्टाग्राम पेज छ । उनीहरूले आफ्ना पेजमा व्यक्तिगत तस्बिर र जानकारी राखेकाले पनि विश्वकप सोसल मिडियामा बढी नै छाएको हो । विश्वकपबारे सोसल मिडियामा बहस गर्नेमा नेपाली राजनीतिज्ञिदेखि सेलिबि्रटीसम्म सामेल छन् । पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई टिम अर्जेन्टिना र मेसीको समर्थनमा टि्वट गर्छन् । अर्जेन्टिनाले स्विट्जरल्यान्डविरुद्ध खेलको अन्तिम १६ को खेलअघि उनको टि्वट थियो, 'आज मेरो मस्तिष्क र मुटु अर्जेन्टिना र मेसीको पक्षमा छ ।'

पूर्वअर्थमन्त्री तथा नागरिक अभियन्ता देवेन्द्रराज पाण्डेलाई विश्वकप खुबै लागेको छ । उनी आफूले टि्वटमात्रै गर्दैनन्, अरूले गरेका टि्वटमा रिप्लाई र रि-टि्वट पनि गरिरहेका हुन्छन् । नायिका केकी अधिकारी भन्छिन्, 'फ्यानको चासो विश्वकपबारेकै टि्वटको चर्चा चल्छ ।'

फेसबुक तथ्यांकअनुसार विश्वकपको समूह चरणको खेल सकिँदामात्रै १ अर्ब अन्तक्रिर्या भए । फेसबुक स्थापनायताकै सबैभन्दा धेरै स्टाटस, लाइक्स र कमेन्ट आएको इभेन्ट यही विश्वकप हो । फेसबुक र टि्वटरले विश्वकपका लागि बनाएको छुट्टै हबका कारण प्रयोगकर्ता झन् बढी आकषिर्त भएका हुन् । टि्वटरले विश्वकपमा सहभागी कुनै पनि देशको छोटकरी नाम ह्यास ट्याग राखेपछि स्वतः त्यो देशको झन्डा देखाउँछ ।

फेसबुकले 'ट्रेन्डिड विश्वकप' नाम दिएर अन्तक्रिर्याका लागि छुट्टै हब बनाएको छ । विश्वकप खेल्न ब्राजिल पुगेका खेलाडीको इन्स्टाग्राममा खेलाडीहरूले पोस्ट गरेका पर्सनल तस्बिरहरूले पनि समर्थकलाई थप उत्साहित पारेको छ । विश्वकपको क्रोएसियाविरुद्धको उद्घाटन खेलमा ब्राजिली स्टार नेयमरले प्रेमिका ग्राभियला लेन्जीसँग खिचेको सेल्फी पनि चर्चित बन्यो । फरवार्ड लुकास पोडोल्स्कीले जर्मन चान्सलर एन्जेला मर्केलसँग लिएको सेल्फी पनि धेरै मन पराए । टि्वटरमा धेरै फ्यान भएका फुटबलर पोर्चुगलका क्रिस्टियानो रोनाल्डोको टोली समूह चरणबाटै घर फर्केको घटना ठूलै बहस बन्यो । उनको निकै आलोचना पनि भयो ।

अमेरिकाविरुद्धको समूह चरणको अन्तिम खेलमा मात्रै रोनाल्डोलाई टि्वटरमा १५ लाखपटक मेन्सन गरिएको थियो । अघिल्लो विश्वकपको फाइनलमा स्पेनसँग हारेको नेदरल्यान्ड्सले यसपल्टको पहिलो खेलमै लिएको बदला, त्यसमा डच कप्तान रोबिन भान पर्सीको 'फ्लाइड हेडर' को अहिलेसम्मै चर्चा भइरहेको छ । भान पर्सीलाई स्पाइडर म्यान र ब्याटम्यानको अवतार दिइएका तस्बिर लाखौंपटक सेयर गरिए ।

नेदरल्यान्ड्सले मेक्सिकोलाई जितेको खुसीमा डच हवाई सेवा कम्पनी केएलएमले आफ्नो आधिकारिक टि्वटरबाट सेयर गरेको फोटो निकै विवादित बन्यो । नेदरल्यान्ड्सले खेल जिते लगत्तै दाह्री पालेको र मेक्सिकन ह्याट लगाएको व्यक्ति एयरपोर्टबाट बिदाइ हुँदै गरेको जस्तो देखिने फन्नी फोटो सेयर गरेको थियो । जसमा डच भाषामा फेरि भेटौंला लेखिएको थियो । यस्तो फोटोले मेक्सिकनको चित्त दुखायो । मेक्सिकन कलाकार गेल गार्सिया बेर्नलले टि्वट गरेर आफू केएलएममा कहिल्यै यात्रा नगर्ने प्रतिक्रिया दिए । लगत्तै केएलएमले उक्त पोस्ट डिलिट गर्दै गल्ती सच्यायो ।

सोसल मिडिया त्यही जमानामा चल्तीमा भएको भए जिनेदिन जिदानले माटेराजीलाई गरेको हेडर र डिएगो म्याराडोनाले इङ्ल्यान्डविरुद्ध गरेको हाते गोलबारे के प्रतिक्रिया दिन्थे होला ? अघिल्लो विश्वकपबाट सुरु भएको सोसल मिडिया बहस यो विश्वकपसम्म झाँगिएको छ । टि्वटर र फेसबुक मैदानमा पाएको सफलताको खुसी साट्ने, दुःखमा पोख्ने र गल्तीको पश्चाताप गर्ने थलो भएको छ । फ्यानले आफ्ना मन पर्ने खेलाडीलाई टि्वटर, फेसबुक र इन्स्टाग्राममा फलो गरेर फस्ट ह्यान्ड इन्फर्मेसन पाइरहेका छन् ।
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित

सेमेस्टर प्रणालीमा अल्झियो त्रिवि

2014-03-01T23:29:00.002-08:00

गणेश राई/विजय तमिल्सिना
काठमाडौ, फाल्गुन १६ - त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) का स्नातकोत्तर पठनपाठन हुने सबै आंगिक क्याम्पस दुई महिनायता तालाबन्दीको चपेटामा छन् । त्रिविले कीर्तिपुरस्थित विश्वविद्यालय क्याम्पसमा मात्र 'सेमेस्टर' प्रणाली लागू गर्न लागेपछि साना विद्यार्थी संगठनहरूले विरोध गरेका हुन् ।

ठूला विद्यार्थी संगठनहरू नेविसंघ, अनेरास्ववियु र एमाओवादीनिकट अखिल क्रान्तिकारी भने सेमेस्टरकै पक्षमा छन् । विरोध गर्ने १२ संगठनमा माओवादी निकट अखिल क्रान्तिकारी, संघीय समाजवादी निकट अग्रगामी विद्यार्थी युनियन, अखिल पाँचौं, अखिल छैटौं, नेक्राविसंघ, अनेवियु, क्राविसंघ, राप्रविसंघ, मविलोने, विद्यार्थी फोरम नेपाल, विद्यार्थी फ्रन्ट र विद्यार्थी मञ्च छन् । उनीहरूले विश्वविद्यालय क्याम्पसका प्रिन्सिपल र विभागीय प्रमुखको कार्यालयमा ताला लगाएका छन् ।

विरोध गर्नेमा प्राध्यापकहरू पनि छन् । त्रिवि प्राध्यापक संघले विश्वविद्यालयको मूलढोकामै धर्ना दिँदै आएको छ । 'सेमेस्टरप्रति हाम्रो विमति छैन तर कार्यान्वयन प्रक्रियाप्रति असहमत छौं,' संघका सभापति योगन्द्रनारायण बडबरियाले भने, 'विगतको समीक्षा नगरी, पाठ्यक्रमबिनै, शिक्षक र विद्यार्थीलाई मानसिक रूपमा तयार नगरी लागू गर्न खोजिएको छ । सरोकारवालाको सहमति नलिई पदाधिकारीको एकलौटी निर्णयमा लागू हुन सक्दैन ।'

विश्वविद्यालयले भने बिहीबार सेमेस्टर प्रणालीको प्रवेश परीक्षा हुने समय, समूह र विषयको सूचना जारी गरेको छ । उसले फागुन १४ सम्म फाराम भर्ने म्याद राखेको थियो । 'सेमेस्टर प्रणालीको भर्ना प्रक्रिया अघि बढिसक्यो,' त्रिवि उपकुलपति हीराबहादुर महर्जनले भने, 'अब कुनै हालतमा रोकिँदैन ।' माओवादी निकट अखिल क्रान्तिकारीका अध्यक्ष शरद रसाइलीले भने सुरक्षाकर्मी राखेर फाराम बुझ्ने काम भएको आरोप लगाए । 'त्रिविले फौजीकरण गरेर सेमेस्टर प्रणाली लागू गर्दैछ,' उनले भने ।

सेमेस्टर प्रणालीमा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेश अनुकूल पठनपाठन हुने भएकाले लागू गर्नुको विकल्प नरहेको उपकुलपति महर्जनले बताए । यसअनुसार हरेक ६ महिनामा परीक्षा हुन्छ । विद्यार्थी ८० प्रतिशत कक्षामा उपस्थित हुनैपर्छ । अहिलेसम्म विश्वविद्यालय क्याम्पसमा ३० देखि ३५ प्रतिशत विद्यार्थीमात्रै कक्षामा नियमित छन् ।

शिक्षाध्यक्ष गुणनिधि न्यौपानेले पढ्न खोज्ने विद्यार्थी यस प्रणालीका पक्षमा भएको दाबी गरे । 'यसअघि नै सेमेस्टर प्रणाली लागू भएको बीबीएस, एमबीए र बीबीएमको उत्तीर्ण प्रतिशत राम्रो छ,' उनले भने । अब लागू हुने विषयमा शुल्क नबढ्ने जानकारीसमेत उनले दिए ।

क्रान्तिकारीका अध्यक्ष रसाइलीले भने विश्वविद्यालयले दाताको दबाबमा यसलाई अपनाएको दाबी गरे । 'पढाइको गुणस्तरका निम्तिभन्दा पनि विश्व बैंकको दबाबमा विश्वविद्यालय क्याम्पसमा मात्र लागू गरेप्रति हाम्रो आपत्ति छ,' उनले भने, 'उही शिक्षा नीति, त्यही भौतिक संरचना, तिनै शिक्षक छन् तर केन्द्रमा सेमेस्टर र अन्यत्र वाषिर्क प्रणाली हुने विभेदप्रति हामी सहमत हुन सक्दैनौं ।'

विश्वविद्यालयले हतारमा नयाँ प्रणाली लागू गर्ने निर्णय गरेको आरोप विरोध गर्नेहरूको छ । शिक्षाध्यक्ष न्यौपानेले भने दुई वर्षअघि नै त्रिवि सभाले यो निर्णय गरेको र यस बीचमा सबै तयारी भएको बताए । अबको ३-४ वर्षभित्र देशभरका क्याम्पसका स्नातकोत्तर तहमा र त्यसपछि स्नातकमा पनि सेमेस्टर लागू गर्ने योजना त्रिविको छ ।

सेमेस्टर कि वाषिर्क प्रणाली भन्नेमा शिक्षाविद् विद्यानाथ कोइरालाले शौचालयको उदाहरण दिए । 'सामान्य शौचालयलाई कमोड बनाउनु राम्रो हो । तर ट्वाइलेट पेपर र पानी किन्न सकिएन भने के हुन्छ ?' उनले प्रश्न गरे । आफूलाई सेमेस्टर प्रणालीको पक्षपाती रहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, 'सेमेस्टर प्रणालीमा जानुअघि विद्यार्थी पनि सुध्रनुपर्छ ।' नियमित कक्षा आउन चाहनेलाई सेमेस्टर र नियमित नहुनेलाई वाषिर्क प्रणाली एकसाथ चलाउनु उपयुक्त हुने उनको सुझाव छ । नोट बाँडेर पढाउन बानी परेका प्राध्यापक सेमेस्टर प्रणालीमा घुलमिल हुन नसक्ने दाबी उनले

गरे । 'नोट दिन बानी लागेकालाई बिदा दिनुपर्छ,' उनले भने, 'आँटिलो प्रशासक, प्राध्यापक र राम्रो व्यवस्थापन भएमात्रै सेमेस्टर प्रणाली सफल हुन्छ ।' प्रजातान्त्रिक प्राध्यापक संघका महासचिव जगत तिमल्सिनाले भने, 'हतार गर्नुहुन्न भन्दा पढाउन अल्छी गरेको आरोप लगाइएको' बताए । 'त्रिविले सेमेस्टर लागू नहुने क्याम्पसका प्रमुखलाई बोलाएर सभा गर्दै नयाँ प्रणालीमा जाने निर्णय गर्‍यो,' उनले भने । त्रिविले यसअघि २०३० मा लागू गरेको सेमेस्टर प्रणाली २०३६ मा खारेज गरेको थियो ।

वाषिर्क परीक्षा प्रणाली
वर्षमा एक पटक परीक्षा
अनियमित हाजिरी
सिकाइमा कम सहभागिता
एकोहोरो मूल्यांकन
सेमेस्टर प्रणाली
छ-छ महिनामा परीक्षा
कम्तीमा ८० प्रतिशत हाजिरी
कक्षागत र अतिरिक्त क्रियाकलाप
बहुपक्षीय मूल्यांकन
सेमेस्टरका पक्षमा
नेविसंघ
अनेरास्ववियु
अखिल क्रान्तिकारी
प्रगतिशील प्राध्यापक संगठन
विपक्षमा
नेकपा-माओवादीनिकट अखिल
(क्रान्तिकारी) लगायत १२ विद्यार्थी संगठन
त्रिवि प्राध्यापक संघ
नेपाल प्राध्यापक संघ
प्रजातान्त्रिक प्राध्यापक संघ
(First Appeared on Front Page of Kantipur Daily)

साना माछामा ठूलाको आँखा

2014-03-01T23:20:00.004-08:00

काठमाडौ, फाल्गुन १७ - मोबाइल म्यासेजिङ एप्स ह्वाटएप्सलाई फेसबुकले किनेपछि प्रविधि जगत्मा हंगामा भएको छ । १९ बिलियन डलर मूल्य तिर्ने भनिएको सम्झौताको खबर सार्वजनिक भएपछि ह्वाट्सएप्सकोगुणगान, फेसबुकको तारिफ, विरोध र विश्लेषण एकैसाथ आउन थालेको छ । केहीले ह्वाट्सएपका संस्थापकद्वय ब्रायन एक्टन र जेन कमको मेहनत र लगनशीलताको प्रशंसा गरेका छन् । याहुका पूर्व कर्मचारी एक्टन र कमले बिनाबिज्ञापन ५ वर्षसम्म एप्सलाई जीवित् राख्दै धैर्य देखाए र ५० कर्मचारीको भरमा लोकप्रिय पनि बनाए । चाखलाग्दो त के छ भने याहुको जागिर अवधि सकिएपछि जागिर पाइन्छ कि भन्दै ट्विटर र फेसबुक कार्यालय धाएका कम रित्तो हात फर्काइएका थिए ।

५ वर्षअघि जसलाई फेसबुकले पत्याएको थिएन आज तिनै व्यक्तिले बनाएको एप्सलाई यत्रो रकम खर्च गर्नुपर्‍यो फेसबुकले । फेसबुकले ह्वाटस्एपका लागि तिरेको रकम नेपालको करिब चार वर्षको बजेटभन्दा बढी हुन आउँछ ।

प्रविधि दुनियाँमा सम्भावनाको सीमा हुन्न भन्ने उदाहरण फेसबुक आफैं हो । लोकप्रिय हुँदै गरेका माईस्पेस, हाईफाइभलाई पछार्दै फेसबुक आफैं नम्बर एक सोसल मिडिया साइट बनेर उदायो । फेसबुकका मालिक मार्क जुगरवर्गले पनि सायद ह्वाट्एपमा यस्तै असीमित सम्भावना देखेका थिए होलान् । विश्वविद्यालयमा कम्प्युटर साइन्ससँगै साइकोलोजीसमेत पढेका जुगरवर्गले नयाँ पुस्ताको मानसिकता बुझिहाले र नयाँ पुस्तामा लोकप्रियता कमाएको ह्वाट्सएपलाई आफ्नो पञ्जामा पार्न भ्याए ।

पछिल्लो वर्षमा प्रविधि क्षेत्र एउटा पोखरीझैं भएको छ जहाँ साना माछालाई ठूला माछाले खान्छ भनेझैं गरी साना कम्पनीहरू ठूला कम्पनीमा विलीन भइरहेका छन् । यद्यपि यो होडमा केही कम्पनी बेचिए पनि आफ्नो अस्तित्व कायमै राखेका छन् । अधिकांश कम्पनी भने ठूला कम्पनीमा बिलाएका छन् वा नाम फेरेर अर्कै बनाइएका छन् ।

फेसबुकले पछिल्लो समय आफ्नो टाइमलाइनबाट किशोरकिशोरीको संख्या गुमाउँदै गएको छ । यो तथ्यलाई फेसबुक आफैंले पनि स्विकारेको छ । ऊ आफैंले भनेको छ सन् २०११ यता एक करोड १० लाख किशोरकिशोरीले फेसबुक चलाउन छाडे । यो ग्यापलाई भर्न उसले केही समयअघि स्न्यापच्याटसमक्ष तीन बिलियनको प्रस्ताव पनि लगेको थियो । पछिल्लो समय युवा पुस्तामाझ लोकप्रिय बन्दै गएको स्न्यापच्याटले फेसबुकको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदियो । तीन बिलियनको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको भनेर उसले झन् चर्चा कमायो ।

अचेल प्रस्ताव, अस्वीकार र सम्झौताका खबरले आईटी दुनियाँमा चर्चा पाएको छ । यस्तै खबरका कारण साना कम्पनी चलाएर बसेका संस्थापकहरू आफ्नो कम्पनीलाई पनि कसैले ठूलो मूल्यका प्रस्ताव लिएर आउने दिन कुरेर मनमनै गमिरहेका होलान् ।

ह्वाटस्एपको बिक्रीले एकै साता भएको भाइबरको बिक्री ओझेलमा परेको छ । ह्वाटस्एप बिक्री गरेको खबर सार्वजनिक हुनु केही दिनअघि मात्रै जापानको सञ्चार कम्पनी राकुटेनले भाइबरलाई ९० अर्ब रुपैयाँ तिरेर किनेको थियो । प्रयोगकर्ता र लोकप्रियताको हिसाबले ह्वाट्सएप भाइबरभन्दा दुई गुणा मात्रै ठूलो छ । भाइबरको प्रयोगकर्ता मात्रै ३० करोडभन्दा बढी छन् । ह्वाट्उसएपको ४५ करोड । ह्वाट्सएपले पाएको रकमले भाइबरका मालिकको मन कुँडिएको हुनुपर्छ, उस्तै प्रयोगकर्ता भएको आफ्नो कम्पनी अलि थोरै मूल्यमा बिक्री गर्नुपरेकोमा । फेसबुकले किनेपछि ह्वाट्सएपमा अब केही महिनामै भ्वाइस कल सुविधा थप्ने घोषणा गरेको छ, जुन भाइबरमा अहिले नै छ ।

प्रविधि क्षेत्रका ठूला कम्पनीहरू गुगल, फेसबुक, एप्पल, याहु र माइक्रोसफ्ट आ-आफ्नो विधामा अरूभन्दा बलियो बन्न तँछाडमछाडको दौडमा छन् । कुनै साना कम्पनीले गतिलोसँग प्रयोगकर्ता आकषिर्त गरिरहेका छन् भने त्यसलाई आफूमा विलीन गराउन वा नियन्त्रणमा राख्न उनीहरू जस्तोसुकै मूल्य तिर्न तयार हुने गरेका छन् ।

आफूले किनेको सानो कम्पनीलाई या त उनीहरूले आफ्नो नियन्त्रणमा सञ्चालन गर्छन्, जसले मूल संस्थाको सफलतामा सघाओस्, नत्र ती साना कम्पनी किनेर त्यसको अस्तित्व समाप्त गर्छन् । जस्तो दुई वर्षअघि गुगलले सोसल मिडिया कम्पनी फ्रिज किनेर गुगल प्लसमा विलीन बनाइदियो । धेरै भिडियो सेयरिङ साइट किनेको गुगलले सबैलाई यूट्युबमा मर्ज गराएको छ ।

सन् २००६ मा फेसबुकले फोटो सेयरिङ एप्स इन्स्टाग्राम किनेको थियो । यद्यपि एक बिलियन डलर तिरेर पनि फेसबुकले इन्स्टाग्रामलाई बिनाहस्तक्षेप स्वतन्त्रतापूर्वक चल्न दिएको छ । इन्स्टाग्राम छुट्टै ब्रान्डको रूपमा लोकप्रिय छ । त्यहाँ फेसबुकले आफ्नो गन्ध पर्न दिएको छैन, ठ्याक्कै त्यस्तै जस्तो गुगलले यूट्युबका लागि गरिरहेको छ ।

यो वर्षको जनबरी र फेब्रुअरी दुई महिनामा मात्रै गुगलले ६ कम्पनीको स्वामित्व लिइसकेको छ । सबै जोड्दा गुगलले अहिलेसम्म एक सय ४५ कम्पनीलाई आफूमा मर्ज गरेको छ । सन् २००६ मा उसले एक अर्ब ६५ करोड डलरमा यू ट्युबलाई किन्दा ठूलो चर्चा पाए पनि अन्यले कम्पनीसँग भएको 'डिल' खासै चर्चामा आएनन् । गुगलले बढी इन्टरनेट सुरक्षा, विज्ञापन, ब्लगजस्ता कम्पनी किनेको छ । गुगलले दुई वर्षअघि मोबाइल बजारमा हात हाल्ने भन्दै १२ अर्ब ५० करोड डलरमा किनेको मोटोरोलालाई यही वर्ष घाटा खाएर जम्मा २ अर्ब ९१ करोड डलरमा लेनोभोलाई बेचेको थियो ।

कम्प्युटर सफ्टवेयर निर्माता माइक्रोसफ्टले पनि मोबाइल बजारमा हात हाल्नकै लागि अघिल्लो वर्ष नोकिया किनेको छ । माइक्रोसफ्टले बर्सेनि औसत ६ कम्पनीलाई आफूमा मर्ज गर्दै आएको छ । नोकिया माइक्रोसफ्टले किनेको ठूलो कम्पनी हो । हालसम्म उसले आफ्नो उद्देश्यसँग मिल्ने डेढ सय बढी कम्पनीलाई आफ्नो स्वामित्वमा लिएको छ भने त्यति नै कम्पनीसँग साझेदारी गरिरहेको छ । ट्विटरले २८ कम्पनीसँग सम्झौता गरेर स्वामित्व लिएको छ । याहुले एक सयभन्दा बढी साना कम्पनीलाई आफूमा गाभेको छ । मोबाइल उत्पादक एप्पलले ५० भन्दा बढी साना कम्पनीको स्वामित्व लिएको छ । पछिल्लो दुई महिनामा उसले ५ कम्पनी किनिसकेको छ ।

साना कम्पनीले रिस्क लिएरै भए पनि फरक काम सुरु गर्छन् जुन सफल भएमा ठूला कम्पनीको आँखामा पर्ने गरेको छ । साना कम्पनीमा डुब्ने डर धेरै नहुने हुँदा उनीहरू नयाँनयाँ प्रयोग गर्छन् । प्रयोग सफल नहुनेको नामोनिशान हुन्न तर जसको सफल हुन्छ तिनीहरूले मालामाल हुने प्रस्ताव भेट्ने गरेका छन् । साना कम्पनी किन्न खोज्ने ठूलाको प्रवृत्ति किन बढेको ? 'ठूलो कम्पनीले आफूलाई थ्रेट हुने खालको वा आफ्नो उद्देश्यसँग मिल्ने खालको कम्पनी किन्छन्,' प्रविधि र सोसल मिडियासम्बन्धी ब्लग लेख्ने आकार अनिलको अनुभव छ । उनको अनुभवमा केही साना कम्पनीहरू बिक्री हुनकै लागि सुरु गरिएका हुन्छन् । 'जसको आफ्नै कमाउने मोडल हुँदैन् त्यस्ता कम्पनी बेचिनै पर्छ,' उनी भन्छन् ।

ठूला कम्पनीले सधैं आफूलाई थ्रेट हुने खालको कम्पनी मात्रै किन्दैनन् । कुनै साना कम्पनी किन्दा कुनै क्षेत्रमा आफ्नो कम्पनीको बलियो उपस्थिति हुन्छ भने त्यस्ता कम्पनीमा पनि ठूलाको नजर परिहाल्छ । एक महिनाअघि मात्रै गुगलले नेस्ट ल्याब किनेर 'अटोमेसन' क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति जनाइहाल्यो । नेस्टका लागि गुगलले तीन अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर तिरेको थियो । माइक्रोसफ्टले पनि मोबाइल क्षेत्रमा काम गर्ने रहर जागेर नोकियालाई ७ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर तिर्‍यो । माइक्रेसफ्टले नोकियाबाट थ्रेट अनुभव गरेर यत्रो पैसा तिरेको होइन्, उसले नयाँ बजारमा आफ्नो सम्भावना देखेको मात्रै हो । माइक्रोसफ्टजस्तो ठूलो कम्पनीले नोकियोको जिम्मा लिएपछि यसले अन्य मोबाइल कम्पनीलाई चुनौती थपिदिएको छ । माइक्रोसफ्टले दुई वर्षअघि स्काइप किनेर टेलिकम्प्युनिकेसनमा आफ्नो पकड कायम गरिसकेको छ । जसको लागि उसले पैसा बाहेक केही खर्च गर्नुपरेन ।

फेबसकुले ह्वाट्सएप किन्नुको कारण भने थ्रेट पनि हो । म्यासेजिङ एप्समा आफूलाई हराएको ह्वाट्सएपमा फेसबुकले गरेको लगानी त्यसको प्रयोगकर्ता, प्रविधि र कर्मचारीको लागि पनि हो । ह्वाट्सएपलाई स्वतन्त्र ढंगले सञ्चालन गर्न दिने फेसबुकको दाबी छ । उसको दाबीमा आधार पनि छ किनकि उसले यसअघि किनेको इन्स्टाग्रामलाई पनि स्वतन्त्र ढंगले चल्न दिइरहेको छ । तर, इन्स्टाग्राम एउटा अपवाद हो जुन कम्पनी फेसबुकले किनेपछि पनि बन्द भएको छैन । नत्र फेसबुकले किनेका अधिकांश कम्पनी बन्द भएका छन् । फेसबुक मालिक जुगरबर्गले भन्ने गरेका छन्, 'मैले कम्पनी होइन ट्यालेन्ट किनेको हुँ ।' नयाँ कम्पनी किन्नुको फाइदा ठूला कम्पनीलाई किन पनि हुन्छ भने उनीहरूले साना कम्पनीलाई मेहनतपूर्वक सञ्चालन गरेको जनशक्ति र उनीहरूले अपनाएको नयाँ प्रविधि पनि निःशुल्क पाउँछन् । ठूला कम्पनीले साना कम्पनी किन्दा त्यसका संस्थापक वा टिमलाई आफूसँगै राख्ने गरेका छन् । फेसुबकले पनि ह्वाट्सएपका संस्थापकमध्येका एक कमलाई आफूसँगै भएको छ । उनकै नेतृत्वमा आगामी दिनमा ह्वाट्सएप अघि बढ्नेछ ।

फेसबुकले किन किनेको होला ह्वाट्सएप ? यो दिमाग खियाउनुपर्ने प्रश्न होइन किनकि यसको लागि ह्वाट्सएपले पछिल्लो समय कमाइरहेको प्रयोगकर्ताको ग्राफ हेरे पुग्छ । फेसबुकको प्रयोगकर्ता एउटा बिन्दुमा पुगेर अड्किएको बेला ह्वाट्सएपको सोझै उकालो चढेको छ त्यो पनि नयाँ पुस्ताका तन्नेरी बोकेर । फेसबुकले ह्वाट्सएपका लागि कुनै कम्पनी भ्यालु तिरेको होइन उसले प्रयोगकर्ताको पैसा तिरेको मात्रै हो । यसमा उसले ह्वाट्सएपका जाँगरिला तन्नेरी कर्मचारी र नयाँ प्रविधि निःशुल्क पाएको छ । फेसबुकले तिरेको यो मूल्य प्रतिसदस्य ४२ डलर हुन आउँछ ।

फेसबुकले ह्वाट्सएप किन्नु दुई हप्ताअघि मात्रै नेपाली युवाको नेतृत्वमा रहेको भारतस्थित आईटी कम्पनी सिम्प्लिफाई ३६० लाई विश्वकै ठूलो सफ्टवेयर निर्माता कम्पनी एडोभ र विश्वकै ठूलो विज्ञापन एजेन्सी कम्पनी डब्लूपीपीले किन्न खोजेको समाचारले दक्षिण एसियाको आईटी बजार तातेको थियो । नतातोस् पनि किन ? सोसल मिडिया एनालिटिकल टुल बनाएर सेवा दिने यो कम्पनी बिक्री भएको भए सायद फेसबुकले ह्वाट्सएप किन्दा जस्तै गरी बिज्रो टोक्ने मूल्य पाउने थियो । यो कम्पनी किन्न खोज्ने दुवै संस्थाको उद्देश्य भनेको सिम्लिफाईसँग भएको सोसल मिडियाको डाटा हो । जसबाट ती कम्पनीले सोसल मिडियाका माध्यमबाट आफ्नो बजार विस्तारको सम्भावना र खोज्न र रणनीति बनाउन प्रशस्त तथ्य पाउने थिए ।
(First appeared on KOSELI, Saturday supplement of Kantipur Daily)

५ वर्षअघि जसलाई फेसबुकले पत्याएको थिएन आज तिनै व्यक्तिले बनाएको एप्सलाई यत्रो रकम खर्च गर्नुपर्‍यो फेसबुकले । फेसबुकले ह्वाटस्एपका लागि तिरेको रकम नेपालको करिब चार वर्षको बजेटभन्दा बढी हुन आउँछ ।
प्रविधि दुनियाँमा सम्भावनाको सीमा हुन्न भन्ने उदाहरण फेसबुक आफैं हो । लोकप्रिय हुँदै गरेका माईस्पेस, हाईफाइभलाई पछार्दै फेसबुक आफैं नम्बर एक सोसल मिडिया साइट बनेर उदायो । फेसबुकका मालिक मार्क जुगरवर्गले पनि सायद ह्वाट्एपमा यस्तै असीमित सम्भावना देखेका थिए होलान् । विश्वविद्यालयमा कम्प्युटर साइन्ससँगै साइकोलोजीसमेत पढेका जुगरवर्गले नयाँ पुस्ताको मानसिकता बुझिहाले र नयाँ पुस्तामा लोकप्रियता कमाएको ह्वाट्सएपलाई आफ्नो पञ्जामा पार्न भ्याए ।
पछिल्लो वर्षमा प्रविधि क्षेत्र एउटा पोखरीझैं भएको छ जहाँ साना माछालाई ठूला माछाले खान्छ भनेझैं गरी साना कम्पनीहरू ठूला कम्पनीमा विलीन भइरहेका छन् । यद्यपि यो होडमा केही कम्पनी बेचिए पनि आफ्नो अस्तित्व कायमै राखेका छन् । अधिकांश कम्पनी भने ठूला कम्पनीमा बिलाएका छन् वा नाम फेरेर अर्कै बनाइएका छन् ।
फेसबुकले पछिल्लो समय आफ्नो टाइमलाइनबाट किशोरकिशोरीको संख्या गुमाउँदै गएको छ । यो तथ्यलाई फेसबुक आफैंले पनि स्विकारेको छ । ऊ आफैंले भनेको छ सन् २०११ यता एक करोड १० लाख किशोरकिशोरीले फेसबुक चलाउन छाडे । यो ग्यापलाई भर्न उसले केही समयअघि स्न्यापच्याटसमक्ष तीन बिलियनको प्रस्ताव पनि लगेको थियो । पछिल्लो समय युवा पुस्तामाझ लोकप्रिय बन्दै गएको स्न्यापच्याटले फेसबुकको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदियो । तीन बिलियनको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको भनेर उसले झन् चर्चा कमायो ।
अचेल प्रस्ताव, अस्वीकार र सम्झौताका खबरले आईटी दुनियाँमा चर्चा पाएको छ । यस्तै खबरका कारण साना कम्पनी चलाएर बसेका संस्थापकहरू आफ्नो कम्पनीलाई पनि कसैले ठूलो मूल्यका प्रस्ताव लिएर आउने दिन कुरेर मनमनै गमिरहेका होलान् ।
ह्वाटस्एपको बिक्रीले एकै साता भएको भाइबरको बिक्री ओझेलमा परेको छ । ह्वाटस्एप बिक्री गरेको खबर सार्वजनिक हुनु केही दिनअघि मात्रै जापानको सञ्चार कम्पनी राकुटेनले भाइबरलाई ९० अर्ब रुपैयाँ तिरेर किनेको थियो । प्रयोगकर्ता र लोकप्रियताको हिसाबले ह्वाट्सएप भाइबरभन्दा दुई गुणा मात्रै ठूलो छ । भाइबरको प्रयोगकर्ता मात्रै ३० करोडभन्दा बढी छन् । ह्वाट्उसएपको ४५ करोड । ह्वाट्सएपले पाएको रकमले भाइबरका मालिकको मन कुँडिएको हुनुपर्छ, उस्तै प्रयोगकर्ता भएको आफ्नो कम्पनी अलि थोरै मूल्यमा बिक्री गर्नुपरेकोमा । फेसबुकले किनेपछि ह्वाट्सएपमा अब केही महिनामै भ्वाइस कल सुविधा थप्ने घोषणा गरेको छ, जुन भाइबरमा अहिले नै छ ।
प्रविधि क्षेत्रका ठूला कम्पनीहरू गुगल, फेसबुक, एप्पल, याहु र माइक्रोसफ्ट आ-आफ्नो विधामा अरूभन्दा बलियो बन्न तँछाडमछाडको दौडमा छन् । कुनै साना कम्पनीले गतिलोसँग प्रयोगकर्ता आकषिर्त गरिरहेका छन् भने त्यसलाई आफूमा विलीन गराउन वा नियन्त्रणमा राख्न उनीहरू जस्तोसुकै मूल्य तिर्न तयार हुने गरेका छन् ।
आफूले किनेको सानो कम्पनीलाई या त उनीहरूले आफ्नो नियन्त्रणमा सञ्चालन गर्छन्, जसले मूल संस्थाको सफलतामा सघाओस्, नत्र ती साना कम्पनी किनेर त्यसको अस्तित्व समाप्त गर्छन् । जस्तो दुई वर्षअघि गुगलले सोसल मिडिया कम्पनी फ्रिज किनेर गुगल प्लसमा विलीन बनाइदियो । धेरै भिडियो सेयरिङ साइट किनेको गुगलले सबैलाई यूट्युबमा मर्ज गराएको छ ।
सन् २००६ मा फेसबुकले फोटो सेयरिङ एप्स इन्स्टाग्राम किनेको थियो । यद्यपि एक बिलियन डलर तिरेर पनि फेसबुकले इन्स्टाग्रामलाई बिनाहस्तक्षेप स्वतन्त्रतापूर्वक चल्न दिएको छ । इन्स्टाग्राम छुट्टै ब्रान्डको रूपमा लोकप्रिय छ । त्यहाँ फेसबुकले आफ्नो गन्ध पर्न दिएको छैन, ठ्याक्कै त्यस्तै जस्तो गुगलले यूट्युबका लागि गरिरहेको छ ।
यो वर्षको जनबरी र फेब्रुअरी दुई महिनामा मात्रै गुगलले ६ कम्पनीको स्वामित्व लिइसकेको छ । सबै जोड्दा गुगलले अहिलेसम्म एक सय ४५ कम्पनीलाई आफूमा मर्ज गरेको छ । सन् २००६ मा उसले एक अर्ब ६५ करोड डलरमा यू ट्युबलाई किन्दा ठूलो चर्चा पाए पनि अन्यले कम्पनीसँग भएको 'डिल' खासै चर्चामा आएनन् । गुगलले बढी इन्टरनेट सुरक्षा, विज्ञापन, ब्लगजस्ता कम्पनी किनेको छ । गुगलले दुई वर्षअघि मोबाइल बजारमा हात हाल्ने भन्दै १२ अर्ब ५० करोड डलरमा किनेको मोटोरोलालाई यही वर्ष घाटा खाएर जम्मा २ अर्ब ९१ करोड डलरमा लेनोभोलाई बेचेको थियो ।
कम्प्युटर सफ्टवेयर निर्माता माइक्रोसफ्टले पनि मोबाइल बजारमा हात हाल्नकै लागि अघिल्लो वर्ष नोकिया किनेको छ । माइक्रोसफ्टले बर्सेनि औसत ६ कम्पनीलाई आफूमा मर्ज गर्दै आएको छ । नोकिया माइक्रोसफ्टले किनेको ठूलो कम्पनी हो । हालसम्म उसले आफ्नो उद्देश्यसँग मिल्ने डेढ सय बढी कम्पनीलाई आफ्नो स्वामित्वमा लिएको छ भने त्यति नै कम्पनीसँग साझेदारी गरिरहेको छ । ट्विटरले २८ कम्पनीसँग सम्झौता गरेर स्वामित्व लिएको छ । याहुले एक सयभन्दा बढी साना कम्पनीलाई आफूमा गाभेको छ । मोबाइल उत्पादक एप्पलले ५० भन्दा बढी साना कम्पनीको स्वामित्व लिएको छ । पछिल्लो दुई महिनामा उसले ५ कम्पनी किनिसकेको छ ।
साना कम्पनीले रिस्क लिएरै भए पनि फरक काम सुरु गर्छन् जुन सफल भएमा ठूला कम्पनीको आँखामा पर्ने गरेको छ । साना कम्पनीमा डुब्ने डर धेरै नहुने हुँदा उनीहरू नयाँनयाँ प्रयोग गर्छन् । प्रयोग सफल नहुनेको नामोनिशान हुन्न तर जसको सफल हुन्छ तिनीहरूले मालामाल हुने प्रस्ताव भेट्ने गरेका छन् । साना कम्पनी किन्न खोज्ने ठूलाको प्रवृत्ति किन बढेको ? 'ठूलो कम्पनीले आफूलाई थ्रेट हुने खालको वा आफ्नो उद्देश्यसँग मिल्ने खालको कम्पनी किन्छन्,' प्रविधि र सोसल मिडियासम्बन्धी ब्लग लेख्ने आकार अनिलको अनुभव छ । उनको अनुभवमा केही साना कम्पनीहरू बिक्री हुनकै लागि सुरु गरिएका हुन्छन् । 'जसको आफ्नै कमाउने मोडल हुँदैन् त्यस्ता कम्पनी बेचिनै पर्छ,' उनी भन्छन् ।
ठूला कम्पनीले सधैं आफूलाई थ्रेट हुने खालको कम्पनी मात्रै किन्दैनन् । कुनै साना कम्पनी किन्दा कुनै क्षेत्रमा आफ्नो कम्पनीको बलियो उपस्थिति हुन्छ भने त्यस्ता कम्पनीमा पनि ठूलाको नजर परिहाल्छ । एक महिनाअघि मात्रै गुगलले नेस्ट ल्याब किनेर 'अटोमेसन' क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति जनाइहाल्यो । नेस्टका लागि गुगलले तीन अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर तिरेको थियो । माइक्रोसफ्टले पनि मोबाइल क्षेत्रमा काम गर्ने रहर जागेर नोकियालाई ७ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर तिर्‍यो । माइक्रेसफ्टले नोकियाबाट थ्रेट अनुभव गरेर यत्रो पैसा तिरेको होइन्, उसले नयाँ बजारमा आफ्नो सम्भावना देखेको मात्रै हो । माइक्रोसफ्टजस्तो ठूलो कम्पनीले नोकियोको जिम्मा लिएपछि यसले अन्य मोबाइल कम्पनीलाई चुनौती थपिदिएको छ । माइक्रोसफ्टले दुई वर्षअघि स्काइप किनेर टेलिकम्प्युनिकेसनमा आफ्नो पकड कायम गरिसकेको छ । जसको लागि उसले पैसा बाहेक केही खर्च गर्नुपरेन ।
फेबसकुले ह्वाट्सएप किन्नुको कारण भने थ्रेट पनि हो । म्यासेजिङ एप्समा आफूलाई हराएको ह्वाट्सएपमा फेसबुकले गरेको लगानी त्यसको प्रयोगकर्ता, प्रविधि र कर्मचारीको लागि पनि हो । ह्वाट्सएपलाई स्वतन्त्र ढंगले सञ्चालन गर्न दिने फेसबुकको दाबी छ । उसको दाबीमा आधार पनि छ किनकि उसले यसअघि किनेको इन्स्टाग्रामलाई पनि स्वतन्त्र ढंगले चल्न दिइरहेको छ । तर, इन्स्टाग्राम एउटा अपवाद हो जुन कम्पनी फेसबुकले किनेपछि पनि बन्द भएको छैन । नत्र फेसबुकले किनेका अधिकांश कम्पनी बन्द भएका छन् । फेसबुक मालिक जुगरबर्गले भन्ने गरेका छन्, 'मैले कम्पनी होइन ट्यालेन्ट किनेको हुँ ।' नयाँ कम्पनी किन्नुको फाइदा ठूला कम्पनीलाई किन पनि हुन्छ भने उनीहरूले साना कम्पनीलाई मेहनतपूर्वक सञ्चालन गरेको जनशक्ति र उनीहरूले अपनाएको नयाँ प्रविधि पनि निःशुल्क पाउँछन् । ठूला कम्पनीले साना कम्पनी किन्दा त्यसका संस्थापक वा टिमलाई आफूसँगै राख्ने गरेका छन् । फेसुबकले पनि ह्वाट्सएपका संस्थापकमध्येका एक कमलाई आफूसँगै भएको छ । उनकै नेतृत्वमा आगामी दिनमा ह्वाट्सएप अघि बढ्नेछ ।
फेसबुकले किन किनेको होला ह्वाट्सएप ? यो दिमाग खियाउनुपर्ने प्रश्न होइन किनकि यसको लागि ह्वाट्सएपले पछिल्लो समय कमाइरहेको प्रयोगकर्ताको ग्राफ हेरे पुग्छ । फेसबुकको प्रयोगकर्ता एउटा बिन्दुमा पुगेर अड्किएको बेला ह्वाट्सएपको सोझै उकालो चढेको छ त्यो पनि नयाँ पुस्ताका तन्नेरी बोकेर । फेसबुकले ह्वाट्सएपका लागि कुनै कम्पनी भ्यालु तिरेको होइन उसले प्रयोगकर्ताको पैसा तिरेको मात्रै हो । यसमा उसले ह्वाट्सएपका जाँगरिला तन्नेरी कर्मचारी र नयाँ प्रविधि निःशुल्क पाएको छ । फेसबुकले तिरेको यो मूल्य प्रतिसदस्य ४२ डलर हुन आउँछ ।
फेसबुकले ह्वाट्सएप किन्नु दुई हप्ताअघि मात्रै नेपाली युवाको नेतृत्वमा रहेको भारतस्थित आईटी कम्पनी सिम्प्लिफाई ३६० लाई विश्वकै ठूलो सफ्टवेयर निर्माता कम्पनी एडोभ र विश्वकै ठूलो विज्ञापन एजेन्सी कम्पनी डब्लूपीपीले किन्न खोजेको समाचारले दक्षिण एसियाको आईटी बजार तातेको थियो । नतातोस् पनि किन ? सोसल मिडिया एनालिटिकल टुल बनाएर सेवा दिने यो कम्पनी बिक्री भएको भए सायद फेसबुकले ह्वाट्सएप किन्दा जस्तै गरी बिज्रो टोक्ने मूल्य पाउने थियो । यो कम्पनी किन्न खोज्ने दुवै संस्थाको उद्देश्य भनेको सिम्लिफाईसँग भएको सोसल मिडियाको डाटा हो । जसबाट ती कम्पनीले सोसल मिडियाका माध्यमबाट आफ्नो बजार विस्तारको सम्भावना र खोज्न र रणनीति बनाउन प्रशस्त तथ्य पाउने थिए
- See more at: http://www.ekantipur.com/np/2070/11/14/full-story/384966.html#sthash.uoC3Buc2.dpuf

शब्दभन्दा शक्तिशाली

2014-01-09T22:57:00.004-08:00

काठमाडौ, पुस २५ -कसैले मन नपर्ने कुरा गर्दा नाक खुम्च्याउने । खुसी हुँदा मुस्कुराउने मानवीय स्वभाव हो । हामी अवस्थाअनुसार फिस्स हाँस्ने, ङच्चि दाँत देखाउने, मुस्कुराउने, आँखा झिम्क्याउने, गाला तन्काउने पनि गरिरहन्छौं । यस्तै मानवीय संवेगलाई 'कपी' गर्ने गरी बनाइएको 'इमोसन' र 'स्टिकर' अहिले भर्चुअल दुनियाँमा भावना व्यक्त गर्ने माध्यम बन्दैछन् ।

कसैलाई रिसाएको छु भन्नु परोस् वा खुसाएको जनाउ दिनु परोस् त्यसका लागि सर्टकर्ट की प्रचलित छन् । आफ्नो भावना अरूलाई बुझाउन धेरै शब्द लेखिरहनु पर्दैन यसका लागि तयार छन् : इमोसन । यस्ता इमोसनको प्रयोगमा खप्पिस छन् पछिल्लो पुस्ता । मिल्नेजतिको इमोसन र स्टिकर प्रयोग गर्दै उनीहरू आफ्नो भावना व्यक्त गरिरहेका छन् ।

अनलाइनमा प्रयोग हुने यस्ता इमोसनल भर्चुअल दुनियाँसँग मात्रै जोडिएको छैन, यसले मानिसको मानसिक अवस्थाको पनि प्रतिनिधित्व गरिरहेको हुन्छ । सन् १९६२ मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति अब्राहम लिंकनको भाषण छाप्दा न्युयोर्क टाइम्स पत्रिकामा मुख खुम्च्याएझैं देखिने 'सिम्बोल' -स०) छापिएको थियो ।

त्यो पत्रिकाले छापेको उक्त आकृति कुनै अर्थ दिने गरी नै छापेको हो भनेर पाठकहरूले तर्क गरेको भए पनि त्यो झुक्किएर छापिएको थियो । आजकाल त्यस्तै आकृतिले व्यक्त गर्ने अर्थ शब्दभन्दा शक्तिशाली छ । न्युयोर्क टाइम्समा झुक्किएर त्यस्तो आकृति छापिएको एक वर्षपछि अमेरिकी चित्रकार हार्भे बलले एउटा जीवन बीमा कम्पनीका लागि बनाएको स्माइली फेसको चिह्न अहिले 'इन्टरनेसन आइकन' छ ।

खुसी, हाँसो र मित्रता व्यक्त गर्न यसको प्रयोग हुन्छ । उनैको सम्मानमा प्रत्येक अक्टोबर महिनाको पहिलो शुक्रबार विश्वभर स्माइली डे मनाइन्छ । चित्रकारको जागिरेका रूपमा उनले बनाएको एउटा चित्र अहिले भावना साट्ने संकेत बनेको छ । त्यही स्माइलीलाई आधार मानेर बनाइएका थरीथरीका इमोसनले अहिले मानवीय समवेदना र संवेग बोक्ने जिम्मा पाएका छन् ।

सुरुमा इमोसनको आकृति मात्रै हुन्थ्यो भने अहिले चित्रझैं चिटिक्क देखिने इमोसनले यसप्रतिको आकर्षण बढाएको छ । अहिले फेसबुकको स्टाटस, टि्वटरमा टि्वट वा औपचारिक इमेल यस्तै इमोसनकोे प्रभाव छ । च्याट गर्दा शब्द लेख्नभन्दा यस्तै इमोसनको संकेत हाल्नु सजिलो हुँदै गएको छ ।

हार्वार्ड युनिभर्सिटीमा साइकोलोजी पढेका फेसबुकमा मालिक मार्क जुगरवर्क मानवीय संवेदना जान्नमा एक कदम अगाडि हुने भई नै हाले । प्रयोगकर्ताको रुचि चाँडै बुझेका उनले एक वर्षअघि नै स्टाटस लेख्दा इमोसनको अप्सन छान्न मिल्ने सुविधा दिइसकेका छन् । जिमेलले पनि आफ्नो च्याटमा थरीथरीका इमोसनको अप्सन राखिदिएको छ ।

अहिले च्याटका सुविधा भएका हरेक सोसल साइट हुन् वा एप्स इमोसन र स्टिकरको अप्सन अनिवार्यझैं छ । मोबाइलको किबोर्ड थिचिथिची सुख, दुःख, हाँसो, असन्तुष्टि लेख्नुभन्दा इमोसनको सर्टकट की थिच्न सजिलो भएको छ । फेसबुकमा अहिले मानवीय संवेदनाका विभिन्न अवस्था दर्शाउन मिल्ने ४० थरीका इमोसन छानेर राख्ने सुविधा छ ।

इमोसनबिनाको लेखाइ र रिप्लाइ बानेश्वरका नीरज थापालाई निरस टाइपको लाग्छ । 'जे लेखेको त्यस्तै खालको इमोसन राखिदियो भने भन्न खोजेको कुरा अलि प्रस्ट हुन्छ,' उनी भन्छन्, 'इमोसन राख्दा स्टाटस नै गज्जब देखिन्छ ।' उनी च्याटमा कसैले मन पर्ने कुरा गर्दा अंग्रेजी अक्षर वाई लेखेर ब्राकेटमा बन्द गर्छन् ।

तुरुन्तै च्याटबक्समा चार औंला बटारेर बूढीऔंला ठडिएको चित्र देखिन्छ ः लाइक्स । हाँसो, खुसी, रिस, माया, अचम्म व्यक्त गर्ने दुई दर्जनभन्दा बढी इमोसनको सर्टकर्ट की उनलाई कण्ठै छ । नयाँ-नयाँ इमोसनको प्रयोग गर्दा उनलाई मज्जा आउँछ रे । ब्याचलर लेभलमा पढ्ने अजिता पनि आफूलाई इमोसनको प्रयोगमा खप्पिस नै मान्छिन् । उनी आफ्ना साथीहरूको राम्रा फोटोमा कमेन्ट गर्दा लभको इमोसन राख्न भुल्दिनन् । उनी आफ्नो कमेन्टको अगाडि नै स्माइली राख्न रुचाउँछिन् ।

अनि कमेन्टको अन्त्य पनि त्यस्तै इमोसनले टुंगिन्छ । जस्तो खालको कमेन्ट, स्टेटस वा लेखाइ होस् त्यसैअनुसारको इमोसन प्रयोग गर्नु उनी मज्जा मान्छिन् । अनलाइन च्याट बक्स होस् वा टाइमलाइन । स्टाटस र टि्वटसँगै इमोसन र स्टिकर जोडिएको छ । हरेक रिप्लाइमा विभिन्न भावभंगीका चिह्नले च्याटबक्स रंगीन बनेको छ । इमोसनमध्ये स्माइली र स्याड सबैभन्दा बढी प्रचलित छन् ।

फेसबुकले यो वर्ष सार्वजनिक गरेको आफ्नो वाषिर्क रिपोर्टमा उत्तर र दक्षिण अमेरिकी, अस्टे्रलियन, अमेरिकी, साउदी अरेबियन र बेलायती नागरिकले आफ्नो साइटमा धेरै थरीका इमोसन प्रयोग गर्ने गरेको तथ्य सार्वजनिक गरेको थियो । उसले अमेरिकी र अस्ट्रेलियन नागरिकपछि भारतीय र ब्राजिली नागरिकले अनलाइनमा बढी दुःखको संकेत प्रयोग गर्ने गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो ।

फेसबुकमा सबैभन्दा बढी प्रेमको संकेत प्रयोग गर्ने रसियालाई उसले सबैभन्दा सुखी भनेको छ । 'भर्चुअल दुनियाँमा प्रयोग भएका इमोसनले वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित राख्छ,' फेसबुकले भनेको छ, 'सम्बन्धमा आएका चुनौतीहरू अनलाइनमा वा अफलाइनमा कहीँ पनि लुकाउन सकिन्न ।'

रूख प्रेमको अभियान

2013-12-20T00:04:00.003-08:00

काठमाडौ, पुस ४ -मानिस र रूख दुवै सजीव हुन् । भनिन्छ, मानिसले जस्तै रूखले पनि सास फेर्छ । मानिस केही महिनाअघि कलंकी-सातदोबाटो-कोटेश्वर चक्रपथ विस्तारका क्रममा सरकारले १२ सय रूख काट्ने समाचार सार्वजनिक भएपछि प्रदीप खतिवडाको मनमा 'चस्का' पसेको थियो । त्यही झट्कामा फुरेको आइडियाका कारण ६ महिनाको अन्तरालमा ६ हजार बढी बिरुवा हुर्किंदैछन् । 'वान ट्री माई रेस्पोन्सिबिलिटी (ओटीएमआर)' नाम दिइएको अभियानमार्फत ६ हजार बढी स्कुलेहरूले एकएक बिरुवा हुर्काइरहेका छन् ।

रूखमा यो एउटा समानता भए पनि धेरै असमानता छ । मानिसमा जस्तो भावना र चेतना रूखमा हुन्न । यही असमानताले होला, मानिस र रूखको भावनात्मक सम्बन्ध छैन् । तर मानिस र रूखबीच भावनात्मक सम्बन्ध बनाउन युवाहरूले सुरु गरेको दुई अभियानले वाहवाही पाइरहेको छ ।

करिब एक वर्षअघि पोखराबाट काठमाडौं आउँदा संरक्षण घिमिरेले प्लेनको झ्यालबाट बाहिर नहेेरेको भए 'बर्थथे फरेस्ट' को जन्म हुन्थेन होला । झ्यालबाट हेर्दा देखेको उजाड दृश्यले रूख रोप्ने अभियान मात्रै जन्माएको छैन, क्रिएटिभ आइडिया भन्दै पुरस्कृत पनि भइरहेको छ । काठमाडौंको नोबेल एकेडेमी र गोरखाका आधा दर्जन स्कुलका ६ हजार विद्यार्थीले विभिन्न ३२ थरी बिरुवा घरघरमा लगेर हुर्काउँदैछन् ।

'रूखसँग सम्बन्ध नगाँसी रोपियो भने त्यो हुर्किन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन,' फोर्स नेपालका अध्यक्ष खतिवडा भन्छन्, 'एक वर्षसम्म घरमै राखेर त्यसपछि मात्रै रोप्ने अभियान चलाएका हौं ।' तीन देखि ९ कक्षासम्मका विद्यार्थीहरूले एक वर्षसम्म हुर्काउने प्रतिबद्धता जनाएपछि मनपर्ने जातको बिरुवा घर लैजान्छन् । नाम राख्छन् । हेरचार गर्छन् । गमलामा हुर्काउँछन् ।

'एक वर्षपछि बल्ल बिरुवा जमिनमा रोपिन्छ,' खतिवडा भन्छन्, 'एक वर्ष घरमै राखेर हेरचाह गर्दा रूखसँग मानिसको इमोसनल एट्याचमेन्ट हुन्छ ।' खतिवडासँगै अभियानमा जितेन्द्र खतिवडा र विराजभक्त श्रेष्ठ पनि छन् । कागजको बढी खर्च गर्नु भनेको कालान्तरमा रूख बढी काट्न बाध्य बनाउनु हो भन्ने उनीहरूको ठम्याइ छ । 'बिरुवा हुर्काउने प्रत्येक सदस्यको विवरण वेबसाइटमा राख्ने तयारी गरिरहेका छौं,' अर्का अभियन्ता श्रेष्ठ भन्छन्, 'कागजको फाराम पनि सकेसम्म सानो बनाएका छौं । भविष्यमा कागज प्रयोग नगर्ने सोच छ ।'

अनुज महत, रोशन कार्की, संरक्षण घिमिरे, प्रयाग उपाध्याय, दीपक मल्ल, राजकुमार भण्डारी र ध्रुव प्रजापति मिलेर सुरु गरेको बर्थडे फरेस्ट अभियानको 'आइडिया' दुई पटक पुरस्कृत भइसकेको छ । काठमाडौंमा अघिल्लो वर्ष भएको पिभोट नेपाल नामक एप्स प्रतिस्पर्धामा सामाजिक सेवा शीर्षकतर्फ जन्मदिनमा रूख रोप्ने उनीहरूको आइडियालाई उत्कृष्ट घोषणा गरिएको थियो ।

उनीहरूले अभियान सुरु गर्नका लागि हजार अमेरिकी डलर पुरस्कार पनि पाए । 'प्रतिस्पर्धामा निणर्ायकहरूले नै यो आइडिया आफूलाई दिन आग्रह गरेका थिए,' अमेरिकाबाट एमबीए गरेका महत सम्झन्छन् । अभियानका अन्य ६ जना भने कम्प्युटर विज्ञानका विद्यार्थी हुन् । प्रतिस्पधर्ाका लागि उनीहरूले आफ्नो आइडियाको थिमसँग मिल्ने मोबाइल एप्स बनाएका थिए ।

केही हप्ताअघि मात्रै उनीहरूको अभियानले भारतमा मन्थन अवार्डसमेत पाएको छ । यो अवार्ड सूचना प्रविधिको प्रयोगमार्फत मानिसमा प्रभाव पार्ने काम गर्ने व्यक्ति/संस्थालाई दिइन्छ । अभियानलाई ई-एगि्रकल्चर र इकालोजी विधाअन्तर्गत स्पेसल मेन्सन अवार्ड दिइएको हो । जन्मदिन, विवाह उत्सव वा मृत्यु । कुनै उत्सव वा घटना पारेर रूख रोप्ने अभियान हो यो ।

अभियानकर्ता आफैंले नेपाल ट्वान्टी-ट्वान्टी विश्वकप खेल्न छनोट भएको दिन पारेर एउटा रूख रोपिदिएका छन् । रूख छेउमै राखिएको मेटल प्लेटमा लेखेका छन्, 'ट्वान्टी-ट्वान्टी विश्वकपमा पुर्‍याएकोमा खेलाडीहरूलाई सलाम । तपाईंहरूले सारा नेपालीलाई गौरवान्वित बनाउनुभएको छ ।' घिमिरे भन्छन्, 'कसैले आफैंले रूख रोप्छु भन्छ भने नि पाउँछ, होइन भने हामी छँदैछौं ।'

बर्थ डे फरेस्टको वेबसाइटमार्फत जो कसैले रोप्न चाहेको स्थान, रूखको प्रकार छान्न सक्छ । त्योबापत नेपालमा रहेकाले ९८० रुपैयाँ र विदेशमा रहेकाले २५ डलर शुल्क तिर्नुपर्ने हुन्छ । 'इन्टरनेटमार्फत नै शुल्क बुझाउन सकिन्छ,' कार्की भन्छन्, 'काठमाडौं वरपर भने हामी आफैं पुगेर पनि शुल्क बुझ्छौं ।'

'रूख रोपेर मात्रै हुन्न,' अभियानको विशेषताबारे महत भन्छन्, 'हामी त्यसको संरक्षणको जिम्मा पनि लिन्छौं ।' रूख रोप्नका लागि धुलिखेलको गौखुरेश्वर सामुदायिक वन, पातले सामुदायिक वन, फर्पिङको डल्लु र सतिखेल सामुदायिक वनसँग सम्झौता भएको छ । रूख रोप्न चाहनेले आफूलाई मनपर्ने जातको बिरुवा र स्थान अनलाइनबाटै छान्न सक्छन् ।

प्रतिबिरुवा रोपेबापत सामुदायिक वनले दुई सय रुपैयाँ पाउँछन् । रूख रोपेपछि रूखको छेउमै मेटल प्लेटमा रोप्नेको नाम, अवसर, मिति, सन्देश र बिरुवाको समेत विवरण उल्लेख गरिन्छ । त्यसलाई अनलाइनमा छुट्टै यूआरएल दिएर फोटोसहित राखिन्छ । 'रूख रोप्नेले तीन वर्षसम्म प्रत्येक छ-छ महिनामा फोटोसहित बिरुवाको अपडेट पाउनेछ,' कार्की भन्छन्, 'बिरुवा रोपेको स्थानको जीओग्राफिक लोकेसन पनि राखिने भएकाले गुगल म्यापबाट पनि स्थान हेर्न सकिन्छ ।'

व्यक्तिले मात्रै होइन, व्यापारिक संस्थाहरूले पनि आफ्नो जन्मदिन र कुनै अवसरमा रूख रोपेर कर्पोरेट सोसल रेस्पोन्सिबिलिटी पूरा गर्नुपर्छ भन्ने अभियानमा छन् उनीहरू । 'ठूला कर्पोरेट हाउसहरूलाई एउटा एरियामा रूखहरू रोपेर आफ्नो किसिमले नामकरण

गराउने तयारीमा छौं,' घिमिरे भन्छन्, 'केही संस्थाबाट राम्राे प्रतिक्रिया पाएका छौं ।'

वाग्मती र विष्णुमतीको किनारमा काठमाडौं महानगरपालिकासँगको सहकार्यमा रूख रोप्ने तयारीसमेत हुँदै गरेको कार्की बताउँछन् । यसका लागि वातावरण विभागबाट सकारात्मक उत्तर पाएको उनले बताए । मन्थन अवार्ड लिन महत दिल्ली पुगेका थिए । 'हाम्रो कन्सेप्ट सुनेर केही व्यक्तिले दिल्लीमा पनि यस्तै अभियान सुरु गर्नुपर्छ भनेर बोलाए,' उनी भन्छन्, 'पशुपति र लुम्बिनी वरपर आफ्नो नाममा रूख रोपाउन पाए भने संसारभरका मानिस यो अभियानमा सहभागी हुन्छन् ।'

'राजधानीको एसीई कलेजका ३० जना विद्यार्थीहरू कुनै साथीको जन्मदिन परे पैसा उठाएर उसको नाममा रूख रोप्ने अर्डर दिन्छन्,' घिमिरे भन्छन्, 'यस्तो रुचिले हामीमा झन् उत्साह थपेको छ ।' केही व्यक्तिले आफ्नो नाममा रूख रोपेपछि त्यसको वरपर परिवारका अन्य सदस्यको पनि जन्मदिन पारेर रूख रोप्न ठाउँ नै बुकिङ गरेको पनि घिमिरे सहर्ष सुनाउँछन् ।

एक जना छोराले आफ्नी आमाको सम्झनामा रूख रोपेपछि लेखेको सन्देश भने निकै मन छुने खालको छ । उनले लेखेका छन्, 'आमा बाँचुञ्जेल जसरी मलाई छहारी दिनुभयो, तपाईंको मृत्युपछि यो रूखले त्यसैगरी शीतलता दिनेछ ।' ओटीएमआर र बर्थ डे फरेस्टको आगामी योजना केही मिल्दोजुल्दो छ । दुवै अभियानका अभियन्ताहरू अब प्रत्येक सवारी खरिदकर्ताबाट एक-एक रूख रोपाउने योजनामा छन् ।

'एउटा मोटरसाइकल वा गाडी किन्नेका लागि एउटा रूख सामान्य कुरा हो,' महत भन्छन्, 'एउटा रूखले ठूलो महत्त्व राख्छ ।' भनिन्छ, एउटा परिपक्व रूखले एक वर्षमा १२ किलो कार्बनडाइ अक्साइड सोस्छ । यति ग्यास एउटा गाडी १८ हजार किलोमिटर गुड्दा निस्कन्छ ।
(हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित)

डेस्टिनेसन घ्याम्पे डाँडा

2013-12-20T00:01:00.002-08:00

काठमाडौ, कार्तिक ७ -जहाँबाट उपत्यका तीनतिर झलमल्ल बलेको देखिन्छ । हवाईजहाजहरू आफैं
नजिकबाट पुतलीझैं पिलपिल गर्दै उड्छन् र ओर्लन्छन् । जहाँबाट टल्किएको हिमाल देखिन्छ । एक ठाउँमा उभिएर उदाउँदो र अस्ताउँदो सूर्य भेटिन्छ । लाग्ला, निकै अग्लो र टाढाको ठाउँबाट मात्रै यस्तो दृश्य हेर्न सम्भव होला । तर, उपत्यकाको उचाइभन्दा केही अग्लो डाडोमा उक्लिँदा यी सबै कुराको अनुभव एकै पटक गर्न पाइन्छ ।

सूर्योदय र सूर्यास्त हेर्ने चाहना भएका धेरै जना सूर्यविनायकबाट २० किलोमिटर टाढा नगरकोट पुग्ने गर्छन् । तर, सूर्यविनायकबाट साढे चार किलोमिटरको उकालो चढेपछि पुगिने घ्याम्पे डाँडो नगरकोटभन्दा कम छैन ।

घ्याम्पे डाँडो अहिले विशेषतः तन्नेरीमाझ चर्चित छ ।

काठमाडौं उपत्यकाको औसत उचाइ समुद्री सतहबाट एक हजार एक सय मिटर छ । काठमाडौं उपत्यकाभन्दा ८ सय मिटर बढी उचाइ भएको घ्याम्पे डाँडा पुग्दा भने जो कोहीलाई सयौं तल्लाको भ्यू टावर चढेको अनुभूति हुन्छ । डाँडाबाट देखिने काठमाडौं उपत्यकाको सुन्दर दृश्यले यस्तो आभास गराउँछ । यस्तै विशेषताले दैनदिनै दर्जनौं मोटरसाइकल घ्याम्पे डाँडा पुग्न उक्लिइरहेका हुन्छन् ।

भ्यालीको भ्यू हेर्न भन्दै स्वयम्भू उक्लिनेहरूको लागि पनि यो ठाउँ विकल्प हुन सक्छ । नजिकै देखिने कञ्चनजंगा, मनास्लु, धौगागिरि, जुगल, लाक्पादोर्जेजस्ता सेतै टल्किने हिमालले डाँडाको शोभा बढाएको छ । यहाँ पुगेपछि थाहा हुन्छ, उपत्यकालाई हिमालले कसरी घेरेको छ । चर्चामा नआए पनि घ्याम्पे डाँडा तन्नेरीको गन्तव्य बन्दै छ । सानो तामाङ बस्ती भएको सुन्दर डाँडाको पारिलो घाम र सिरसिरे हावामा नलठि्ठने सायदै होलान् ।

अरू बाटोबाट पुगिने फुलचौकी, पनौती, बाघभैरव र रानीकोट गढीजस्ता प्रसिद्ध ठाउँ यही बाटो हिँड्दै गए पनि हुन्छ । बाक्लो जंगलको बीचमा बनेको कच्ची बाटो छिचोलेपछि दुईपांग्रे र चारपंाग्रे डाडैमा पुग्न सक्छन् । प|mेस हुन थोरै समय छुट्याउनेका लागि पनि यो सजिलो ठाउँ भएको छ ।

'यो डाँडैभरि हीरा फलेको छ', घ्याम्पे डाँडामा होटल सञ्चालन गरिरहेका रामजी अवाल -४०), भन्छन्, 'आधा उचाइ भएर पनि नगरकोटको प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ ।' डाँडा तल रहेको बाक्लो जंगलबाट उड्ने थरीथरीका चरा यसको अर्को विशेषता हो । 'यहाँ आएपछि त्यसै आनन्द आउँछ,' बाइक दौडाउँदै घ्याम्पे डाँडा पुगेका दीपेन श्रेष्ठले रूचि बदलेका छन्, 'पहिला फुर्सदमा अन्तै जान्थें, अहिले यता आउँछु ।'

घ्याम्पे डाँडाको वारि र पारि देखिने सूर्योदय र सूर्यास्तको दृश्यले पनि यहाँको महत्त्व थपेको छ । लाक्पा दोर्जे र गणेश हिमालमा सूर्यको किरण पर्दा डाँडाबाट मनमोहक दृश्य देखिन्छ । राति उपत्यकाका तीन जिल्ला काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर सी आकारमा झलमल्ल बल्छन् । अब सुरु हुने जाडो याममा फुल्न काफल र लालीगुराँसका बोट तयारी अवस्थामा छन् ।

'उपत्यका नजिकैबाट हिमाल हेर्न चाहनेका लागि यो जत्तिको अर्को ठाउँ देखेको छैन्,' अवाल भन्छन्, 'डाँडामा अग्लो भ्यू टावर राख्न पाए सुनमा सुगन्ध हुने थियो ।' पानीको अभाव भएको डाँडामा पहिला माटोको घैंटो राख्ने गरिएकाले यसको नाम घ्याम्पे डाँडा रहन गएको हो । डाँडाबाट पारी बुद्ध सुतिरहेको जस्तो आकृति देखिने पहाड स्लिपिङ बुद्धको नामले चिनिन्छ ।
(हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित)

रेसरको रहर

2013-12-19T23:58:00.002-08:00

काठमाडौ, कार्तिक २८ -आशिषकुमार शाक्य (एकेएस) अहिले काठमाडौंमा छन् । धेरैका लागि यो खबर
सामान्य लाग्न सक्छ । तर, बाइक राइडिङमा रुचि भएका सयौं तन्नेरीका लागि उनी आदर्श पात्र हुन् ।

दसैंलगत्तै उनकै नेतृत्वमा गरिएको राइड विथ एकेएस नाम दिइएको र्‍यालीमा झन्डै २ सय मोटरसाइकलले उनलाई पछ्याए । वसन्तपुरदेखि पनौती बसपार्कसम्म पुगेको र्‍याली उनकै सम्मानमा आयोजना गरिएको थियो ।

लगभग ७ वर्षअघि पढाइका लागि अमेरिका उडेका उनी दसैंअघि नेपालकै पहिलो सुपर बाइक रेसरका रूपमा घर फिरेका थिए । उनी अमेरिका जानुअघि यहाँ रेसिङको सम्भावना देखेकै थिएनन् । आफ्ना साथी दिपेश श्रेष्ठले नेपालमा अहिले राइडर ग्रुप मात्रै ४० वटाभन्दा बढी भएको अनुमान गर्दा उनी दंग परेर सुने मात्रै । दिपेश राइडर युनिफाइड नामक स्टन्ट ग्रुपका लिडर हुन् ।

सानोमा भिडियो गेमका रूपमा मोटो जीपी खेल्दा उनमा रियल ट्रयाकमा हुइँकिने सपना रोपिएको थियो । अहिले उनी त्यही सपनाको आधा बाटोमा हिँडिरहेका छन् । अमेरिकामा सुपर बाइक रेसिङ ट्रयाकमा हुइँकिने उनलाई अब बाइक रेसको विश्वकै ठूलो प्रतियोगिता मोटो जीपीको रियल ट्रयाकमा कुद्नुछ ।

कुनै बेला बुबाको १०० सीसीको आरएक्स बाइक लुकीलुकी चलाउने फुच्चे अहिले अमेरिकाको ट्रयाकमा निष्पिmक्री हजार सीसीको प्रोटोटाइप -रेसिङका लागि बनाइएको) बाइक कुदाउँछन् । काठमाडौंमा हुँदा एक गियरको उनको स्पिड अहिले २९० किलोमिटर प्रतिघन्टामा पुगेका छन् । उनले चलाउने बाइकको सीसी र स्पिडले पनि उनको प्रगतिको जनाउ दिन्छ ।

मोटरसाइकलका उनी पर्फ]{ट चालक भइसके । आपmना पाँच साथी मिलेर अमेरिकाको सेन्ट पोलमा खोलेको आफ्नै इन्स्िटच्युटमा उनी अरूलाई सेफ्टी राइडिङ, ट्रयाक राइडिङ, रेस राइडिङ र बडी पोजिसनको कला सिकाउँछन् । व्यावसायिक क्लब सेन्ट्रल रोडरेसिङ एसोसिएसन -सीआरए) आबद्ध राइडर आशिष यो वर्षको ट्रफी ड्यास जितेर नेपाल आएका हुन् ।

यो सीआरएको एक्सपर्ट लेभलको प्रतिस्पर्धा हो । एक्सपर्ट लेभलमा आउनुअघि सन् २०१० मा उनले सुरुवाती लेभलको ट्रफी ड्यास जितेका थिए । बिगिनर लेभलबाट रेस सुरु गरेका उनी अहिले सीआरएका एक्सपर्ट रेसर हुन् । बिगिनर लेभलबाट एक्सपर्ट लेभलमा पुग्न अरूलाई ३-५ वर्ष लागेको थियो रे, तर उनले २ वर्षमै स्टेप पार गरे । प्रत्येक सातामा हुने रेसमा उनले अरूलाई उछिन्दै गएपछि उनको चाँडै बढुवा भएको थियो ।

अमेरिका जानुअघि बुबाले किनिदिएको १७० सीसीको काइनेटिक लेजर कुदाउँथे आशिष । त्यही बाइकमा उनले मोटो जीपीको भिडियो गेम खेल्दाखेरिको जुक्ति लगाउँदै रेसिङ प्राक्टिस गरे । गेममा देखिएझैं घुमाउरो बाटो खोज्दै साथीहरूसँग नगरकोटको डाँडो उक्लिए र स्टार्ट बन्द गरेर ओरालोमा बाइक कोल्ट्याउँदै कुदाए । यस्तो क्षण उनको सम्झनामा मात्रै आउने छन् ।

अब उनी बाइक कुदाउने लहडले त्यही उकालो उक्लिने छैनन् । उनले थाहा पाइसके, बाइक राइडिङ भनेको बेपर्वाह कुदाइ होइन, सुरक्षित हँकाइ हो । बाइक कुदाउँदैमा राइडर भइन्न । उनी आफूलाई धार्मिक भन्न रुचाउँछन् । अमेरिका हुँदा पनि नियमित पूजा गर्छन् रे । त्यसैले आफ्नो दुर्घटना नभएको उनको ठम्याइ छ ।

के उनको बाइक कहिल्यै दुर्घटना भएन ? 'भगवान्को कृपाले ठूलो दुर्घटना भएको छैन,' उनले सुनाए । तर कक्षा १० मा पढ्दा वीर अस्पताल अगाडि भएको दुर्घटनाको सानो खत उनको दाहिने नाडीमा अझै छ । 'त्यति बेला स्पिड चलाउन हुन्नथ्यो,' उनी अहिले सम्भिmन्छन् । बाटो काटिरहेको यात्रुलाई एउटा भ्यानले छेकेको रहेछ । बेगवान उनी अगाडिपट्ट िझट्ट पैदल यात्रु देख्दा नियन्त्रण गुमाएर भुइँमा बजारिन पुगेका रहेछन् । त्यही घटना उनका लागि सेफ्टी राइडिङको मार्गदर्शन बनेको छ । मञ्जुश्रीको गल्लीमा रकेटजसरी बाइक कुदाउँदा तर्सिने छिमेकीलाई उनले पाएको यो दिव्य ज्ञानका बारे जानकारी छ कि छैन् होला ?

अमेरिका पुग्ने बित्तिकै कसैले उनलाई सम्झाउन खोजेछन्, 'यहाँ बाइक चलाउन नेपालको जस्तो सजिलो छैन ।' त्यसकै झांेकमा १००० सीसीको फेजर-वान बाइक लिएर ट्रायल दिन गए र पास भए । अनि सडकमा मोटरसाइकल कुदाउने लाइसेन्स पाए । यो उनी अमेरिका पुगेको ८ महिनापछिको कुरा हो । हेभी बाइकले नै

ट्रयाल पास गरेर देखाइदिँदा ती व्यक्ति

चित् खाएछन् । फेरि अर्को वर्षको अन्त्यतिर उनले थ्यौरी र प्राक्टिकल पास गरेर रेसिङ लाइसेन्स पाए । त्यसयता उनको स्पिड रोकिएको छैन ।

सुपर बाइकहरू कम्पनीले तयार पारेका बाइकहरू हुन् । यस्ता बाइकहरू कम्पनीहरूले मोडिफाई गरेर बनाएका हुन्छन् । यस्ता बाइकहरू बिक्रीका लागि बनाइएका हुन्छन् । रेस गर्नका लागि त्यसलाई केही परिमार्जन गरिन्छ । मोटोजीपी बाइक भने फरक खालका हुन्छन् । ती बाइकहरू मोटो जीपीकै लागि मात्रै बनाइन्छ । तिनका ब्रेक, पांग्रा र हरेक पुर्जाहरू खेलको नियमअनुसार हुन्छन् ।

ती बाइक सडकमा गुड्नका लागि होइन, ट्रयाकमा दौडिनका लागि मात्रै हुन्छन् । आशिष अहिले अमेरिकाभित्रैको क्लब प्रतिस्पर्धामा सीमित छन् । अब उनको बाटो अमेरिकाकै अमेरिकन सुपर बाइक च्याम्पियनसिप, वल्र्ड सुपरबाइक च्याम्पियनसिप र मोटोजीपी रेसका लागि हुनेछन् । तर यी सबै गर्न अमेरिका र्फकनुअघि उनमा नेपालकै लागि केही गर्ने रहर छ ।

नेपालका केही साथीसँग नेपाली राइडरका लागि कसरी अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ भनेर उनी छलफलमा छन् । के छलफल ? उनी आफूले जानेको सीप अरूलाई बाँड्न चाहँदैनन् । सबै योजना अहिले नै सार्वजनिक गर्न चाहन्नन् । गोप्य राख्न चाहन्छन् । योजना मात्रै होइन, उनी आफ्नो उमेर पनि अरूलाई थाहा नहोस् भन्ठान्छन् । किन ? 'उमेर थाहा भयो भने मान्छेले मलाई बूढो भन्न थाल्छन् । ...हाहाहा ।'
(हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित )

भोलिका म्यानेजर

2013-12-15T00:46:00.003-08:00

काठमाडौ, भाद्र २७ -ग्लोबल आईएमई बैंकमा २ महिना इन्टर्नसिप गरेका काठमाडौंस्थित सामाखुसीका
'काम गर्दा थाहा भो, बाहिरी कुरा कलेजको कोर्ससँग धेरै रिलेभेन्ट छैन रै'छ,' उनले अनुभव सुनाए, 'अचेल बैंकका धेरै काम कम्प्युटर सफ्टवेयरले गर्दा रहेछन् । हामीले कलेजमा गर्ने जस्तो हिसाब गर्नै नपर्ने ।'
उनको बीबीए अझै २ सेमेस्टरपछि मात्रै सकिन्छ । बाँकी सेमेस्टर सिध्याउन अब एक वर्ष लाग्छ । त्यसपछि उनी विभिन्न बैंकका लागि 'मिडिल क्लास' म्यानेजर हुन क्वालिफिकेसन पुग्छ ।

'कामको जिरो नलेज भएकालाई कसैले पनि जागिर दिँदैन,' इन्भेस्टमेन्ट बैंकमा २ महिने इन्टर्नसिप सिध्याएकी रोजिना लुइँटेल प्रस्ट छिन्, 'त्यसैले इन्टर्न गर्‍यो भने सजिलो हुन्छ ।' इन्टर्न अवधिमा बैंकको शाखा-शाखा चहारेपछि उनलाई थाहा भयो- बैंकको सिस्टम, पोजिसन, ड्युटीको तरिका यस्तो हुँदो रै'छ । बैंकमा काम गर्दा अन्य कर्मचारीले सिकाएको सीप, ३-४ जना कस्टमरसँग एकै पटक गरेको 'डिल', कोही ग्राहकले रिसाएर गरेको व्यवहार र कसैले खुसी भएर दिएको धन्यवाद जम्मै उनले अहिले पनि भुलेकी छैनन् ।

'इन्टर्न गर्दा साह्रै मज्जा आयो,' उनी सुनाउँदा पनि खुसी देखिन्थिन्, 'सायद सबैले सहयोग गर्नु भएकाले होला ।' उनले कामको अनुभवबाहेक बैंकका कर्मचारीको कामप्रतिको डेडिकेसन, रियल जब भनेको के हो, स्टाफ लेयरबारे पनि जानकारी लिएकी छन् । जागिर गर्नुअघि नै यो उनले लिएको एडभान्टेज हो ।
इन्टर्नसिप नयाँ पीढीलाई काम सिक्ने अवसर हो । कलेजका विद्यार्थीले आफूले पढेको विषय सम्बन्धित कम्पनी तथा संघसंस्थामा गएर केही समयका लागि काम गरेर सिक्ने गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूले पढेको सिद्धान्त व्यवहारमा लागू गर्न मद्दत पुग्छ । सिद्धान्त र व्यावहारिक पक्षको भिन्नता थाहा हुन्छ । यस्ता काम गर्ने व्यक्तिहरूलाई इन्टर्न भनिन्छ । बोलीचालीमा इन्टर्नसिप गर्नुलाई नै इन्टर्न भन्ने चलन छ ।

कुनै विषय पढेकाले त्यही विषयमा जान्नका लागि काम गर्ने भएकाले यसलाई कार्य अनुभव पनि भन्न सकिन्छ । यसबाट नयाँ पुस्ताले व्यावहारिक ज्ञान लिन पाउनुका साथै भविष्यका लागि दक्ष जनशक्ति तयार हुन्छ ।

इन्टर्नसिप गर्नेले पनि छोटो समय काम गर्दा आफूले पढेको विषयलाई व्यावहारिक रूपमा लागू गर्न आफ्नो क्षमता र दक्षता थाहा पाउँछन् । इन्टर्न गर्दागर्दै आफ्नो विषयको कुन क्षेत्रमा रुचि छ भन्ने कुरा थाहा पाउन सक्छ । जस्तो बीबीए गरेर बैंकमा इन्टर्नसिप गर्न गएका व्यक्तिले निश्चित अवधिमा आफ्नो लोन, क्यास, कस्टमर केयर, मार्केटिङजस्ता एक क्षेत्र मन पराउन सक्छ र भविष्यमा आफूलाई त्यसैमा केन्दि्रत गर्ने गरी तयारी गर्न पाउँछ ।

व्यावहारिक शिक्षाको चर्चा सुरु भएपछि नेपालमा पनि इन्टर्नसिपको प्रचलन बढिरहेको छ । विभिन्न विषय पढ्नेहरूले आ-आफ्नो विषय अनुसारको कम्पनी, संघ-संस्था खोजेर केही अवधिका लागि कामको अनुभव लिन थालेका छन् । कसैले थोरै पैसा लिएर र कसैले निःशुल्क कामको अनुभव लिइरहेका हुन्छन् ।

व्यवस्थापन संकायका विद्यार्थीलाई व्यावहारिक अभ्यास गराउने भन्दै अहिले ब्याचलर इन बिजनेस इस्टडिज (बीबीएस) र मास्टर्स इन बिजनेस इस्टडिज (एमबीए) को साटो ब्याचलर इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन (बीबीए) र मास्टर्स इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन (एमबीए) को अवधारणा आएपछि यो क्षेत्रमा इन्टर्नसिपको महत्त्व बढेको छ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय, पोखरा विश्वविद्यालय र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय आबद्ध विभिन्न क्याम्पसहरूले एमबी र बीबीए कोर्सहरू पढाइरहेका छन् । यस्ता विद्यार्थीको इन्टर्नसिपका लागि सहरका विभिन्न बैंकहरू सहयोगी बन्दै आएका छन् ।

बीबीए अन्तिम सेमेस्टरको रिजल्ट कुर्दै गरेकी महालक्ष्मीस्थानकी शिक्षा न्यौपानेले बानेश्वरस्थित राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको शाखामा गरेको इन्टर्नसिप भर्खरै सकिन् । आफ्नो घरदेखि बैंकसम्म र्फमल ड्रेसमा आउजाउ गर्दा उनलाई साँच्चै जागिर खाएझैं अनुभव भयो । यो अनुभवले उनमा 'म्याचुरिटी' थपिएको छ । 'इन्टर्नसिप चैं भविष्यमा जबका लागि पि्रपेरेसनजस्तो हुने रै'छ,' उनले सुनाइन्, 'प्राक्टिकल नलेज चैं धेरै भयो ।' इन्टर्न भएर काम गर्दा उनले बैंकको पोजिसनअनुसारको काम, स्टाफ ड्युटी, स्पेज म्यानेजमेन्टजस्ता व्यावहारिक कुरा थाहा पाइन्, जुन उनले २२ वर्षको उमेरसम्म कतैबाट थाहा पाएकी थिइनन् ।

नेपाल बैंक लिमिटेडको योजना शाखामा इन्टर्न बनेका भुवन न्यौपाने, २३, निकै अनुभवी कर्मचारीझैं कुरा गर्छन् । योजना शाखाबाट चेन अफ कमान्ड, कार्य विभाजन, तनाव व्यवस्थापन, कामको प्राथमिकताजस्ता कुरामा अनुभव बटुलेपछि उनी भविष्यका लागि विश्वस्त देखिन्छन् । 'अब काका र मामाको सोर्सफोर्सबिना नै बैंकको जबमा छानिन सक्छु जस्तो लाग्छ,' उनले सुनाए । मार्केटिङमा इन्ट्रेस्टेड उनलाई बैंकको योजना शाखामा २ महिना खुम्चिनुपर्दा भने अलि चित्त बुझेको रहेनछ । 'अब पाइयो भने फेरि इन्टर्नसिप गर्छु,' उनले इच्छा सुनाए ।

भुवनजस्तै नेपाल बैंकमै इन्टर्न बनेकी सुस्मिता वाग्ले, २२, ले पनि एकाउन्ट सेक्सनमा बसेर धेरै दिमाग खियाइन् । आफूले कक्षामा सिकेको हिसाबका थ्योरी व्यवहारमा प्रयोग गरिन् । उनलाई आफूले पढेको थ्योरी व्यवहारमा लागू गर्न पाएकोमा खुसी लागेको छ । एकाउन्ट डिपार्टमेन्टको कर्मचारी तलब फाँटमा २ महिना बसेकी उनलाई अब तलब र भत्ताको हिसाबकिताब गर्ने सजिलो तरिका कण्ठस्तै भएको छ ।

यी तन्नेरीहरू २ सय माक्र्सको परीक्षाका लागि अब्लिगेसनका रूपमा इन्टर्न गएका थिए । अब्लिगेसन नभएको भए के उनीहरू जान्थे होलान् त दुःख गरीगरी ? 'किन नजानु, जान्थ्यौं,' रोजिना भन्छिन्, 'यो सिक्ने अवसर हो ।' उनको भनाइमा शिक्षा, भुवन र सुस्मिता पनि सहमत छन् । 'इन्टर्नसिपमा आफैं अग्रसर बन्नुपर्छ अनि मात्रै सिकिन्छ,' विवेकको अनुभव यस्तो छ, 'चुप लागेर बस्यो भने केही सिकिन्न ।'

'मिडिल क्लास म्यानेजर' को क्वालिफिकेसन लिएर बैंकमा इन्टर्नसिप गर्न गएका यी तन्नेरीले सुरुमा के सिके त ? 'इन्टर्नसिपमा म्यानेजरले जस्तो काम त गर्न पाइन्न,' रोजिनाले दुःखेसो गरिन्, 'स-साना कुरा सिकाइन्छ ।' स-साना कुरा सिक्न पाएकोमा शिक्षा भने खुसी व्यक्त गर्छिन्, 'म्यानेजर हुने व्यक्तिले पनि त स-साना कुरा जान्नुपर्छ नि,' उनको धारणा निकै पोजेटिभ छ, 'कुन ग्राहकसँग कस्तो डिल गर्ने ?, फोटोकपी, कसरी गर्ने ? जस्ता सामान्य कुरा थाहा भयो भने म्यानेजर हुँदा पनि काम लाग्छ ।'

'हामी म्यानेजर लेभलको काम गर्न सक्छौं तथा इन्टर्नसिपमा त्यस्तो गर्न पाइँदैन,' आत्मविश्वासी भुवनले भने, 'बैंकबाहेक बाहिरी कम्पनीको पनि अनुभव लिन पाए झन् राम्रो हुन्थ्यो ।' इन्टर्नका क्रममा रोजिना र शिक्षाले हप्तैपिच्छे डिपार्टमेन्ट चेन्ज गरेर फरकफरक अनुभव लिन पाएका थिए तर भुवन र सुस्मिताले भने त्यो अवसर पाएनन् । त्यसैले यी दुवैको सुझाव छ, 'इन्टर्नसिपमा पनि इच्छा लागेको डिपार्टमेन्टमा काम गर्न पाइयोस् ।'

विवेक लामिछाने, २१, को कन्फिडेन्ट अचेल निकै बढेको छ । उनले त्यति कहिल्यै सिकेका थिएनन्, जति २ महिनामा सिके । छैटौं समेस्टरमा २ सय माक्र्सका लागि इन्टर्नसिप गर्नैपर्ने 'अब्लिगेसन' भएपछि बीबीए पढ्दै गरेका यी तन्नेरी २ महिना बैंक धाए । अनि, त्यहाँ पुगेपछि थाहा पाए, प्राक्टिकल 'नलेज' र आफूले पढेको 'थ्योरी' बीच केही गडबडी छ ।
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित ।

कारखानामा तन्नेरी

2013-12-15T00:42:00.004-08:00

काठमाडौ, आश्विन १० -राजधानीको ज्ञानेश्वर चोकसँगैको एउटा पहेंलो घरको गेटैमा फ्लेक्स झुन्ड्याइएको छ ।

इन्जिनियरले काठ काटिरहेको धेरैलाई पत्याउन गाह्रो पर्छ तर यी तन्नेरीहरूले यस्तै नपत्याउने काममा रुचि देखाइरहेका छन् ।
विदेशबाट आएका डलरी तलबका अफर लत्याउँदै उनीहरू फरक काममा दिनरात खटिइरहेका छन् । तर काठ काटेरमात्रै उनीहरूको दैनिकी बितेको छैन । स्कुले बालबालिकालाई कसरी आईटीसम्बन्धी शिक्षा दिन सकिन्छ भनेर उनीहरू मथिंगल घुमाइरहेका छन् । उनीहरू त्यस्तो पाठ्यक्रमको कल्पनामा छन्, जुन नेपालमा मात्रै होइन विश्वभर नै लागू हुन् सकोस् ।

झट्ट सुन्दा यी योजना महत्त्वकांक्षी लाग्छन् । र, छन् पनि । तर, दिनरात नभनी सामूहिक उद्देश्य प्राप्तिका लागि खटिएको तन्नेरी इन्जिनियरहरूको लगनशीलता र सिर्जनशीलता देख्दा उनीहरूको सपना आजभोलि नै पूरा होलाझैं देखिन्छ । कारखानाकै एक हिस्सेदार साकार पुडासैनी, ३३, लाई भने सपना पूरा गर्न त्यति हतार छैन ।

दार्जिलिङमा स्कुले र उच्च शिक्षा अमेरिकाबाट सिध्याएका उनी १८ महिनाअघि नेपाल आएका हुन् । अमेरिकाको नामुद जोन्स हप्किन्स विश्वविद्यालयबाट कम्प्युटर इन्जिनियरिङ सकेका उनलाई नेपाल फिरेर केही आलस्य दिनहरू बिताएपछि नयाँ काम गर्ने सोख पलायो । त्यही हुटहुटीले छटपटिएका साकारले आफूजस्तै उत्सुक अन्य तीन इन्जिनियर साथी भेट्टाए । उनीहरू सपनाको साझा गोरेटो खन्नसँग अघि बढे ।

साकारको सारथि बन्न आइपुगेका पवित्र गौतम, २६, सुरेश घिमिरे, २५ र सुनोजदास श्रेष्ठ, २४ को मन्थनबाट नयाँ कम्पनीको जन्म भयो । नाम राखियो- कारखाना । ८ महिनाअघि स्थापित कारखानामा अहिले ५ इन्जिनियर थपिएका छन् । सबै तन्नेरी । उनीहरू सबै सिक्न चाहन्छन् । त्यसैले थोत्रा र बिगि्रएका कम्प्युटरलगायत इलेक्ट्रोनिक सामान स्टोर रुममा जतनसाथ राखेर त्यसको बनावट अध्ययन गर्छन्, नयाँ सामान किनेर ल्याउनासाथ कसरी बनेको रै'छ भनेर उत्सुकताका साथ खोलेर हेर्छन् ।

यस्तै बानीका कारण उनीहरूले मिकीमिकीको कोलोनका रूपमा अर्को किट बनाएका छन् । ६० डलर पर्ने किट उनीहरूले बनाउँदा २० डलर मात्रै परेको पवित्रले सुनाए । कम्प्युटरमा जोडेपछि मानिससँगको इन्टरर्‍याक्सनको आधारमा यो किटले विभिन्न प्रतिक्रिया देखाउँछ । जसले बालबालिकालाई सिकाइ प्रक्रियामा सघाउ पुर्‍याउँछ । 'हाम्रो एकमात्र उद्देश्य भनेको शिक्षाको व्यावहारिकीकरण हो,' पवित्रले खुलाए, 'त्यसैले हामी शिक्षासम्बन्धी काममै ध्यान दिइरहेका छौं ।'

थ्रीडी पि्रन्टिङ मेसिनको डेभलभर भर्सनको सामान किनेर नेपाल ल्याएपछि त्यसलाई काम गर्ने गरी जडान गर्न मात्रै उनीहरूलाई झन्डै ६ महिना लागेको थियो ।

यो पि्रन्टरले कम्प्युटरमा गरेको डिजाईनको भौतिक स्वरुप पि्रन्ट गरिदिन्छ । 'हामी ६-७ कक्षा पढ्ने बालबालिकालाई थ्री डी पि्रन्टिङले कसरी काम गर्छ भनेर सिकाउन चाहन्छौं', सुरेशले सुनाए, 'सानैमा यस्ता कुरा सिकाइयो भने उनीहरु ठूलो हुँदा थ्रीडी पि्रन्टिङ मेशिनको अरू विकाससँग अपडेट भइरहन्छन् ।'

कारखाना समूहले बनाउदै गरेको पाठ्यक्रम नमूनाको रुपमा नक्सालस्थित ईलाईट स्क्वायड स्कुलमा लागू भइरहेको छ । एसटीईमडी (साईन्स, टेक्नोलोजी, ईन्जिनियरिङ, म्याथ र डिजाईनिङ) समेटर तयार पारिएको कोर्सलाई नेपाल बाहिरको देशको लागिसमेत सुहाउदो बनाउने लक्ष्य छ । सुनोजले भने,'सीप बिनाको सैद्धान्तिक ज्ञानमात्र दिने हो भने नेपालको कहिल्यै विकास हुदैन ।'

यही समूहले नेपालमै पहिलो पटक भेन्डर मेशिनको सफल परीक्षण गरिसकेको छ । अहिले उनीहरुलाई १० हजारमै नेपाली ल्यापटप बनाएर बेच्ने योजनाले तताएको छ । त्यसको मूल्य थोरै, आकार सानो र नेपाली पन झल्किने आवरण बनाउन उनीहरु लागि परेका छन् ।

ल्याब ईन अ व्याग नाम दिइर काममा खटिएका उनीहरूले पहिलो कम्प्युटर बनाउदा एकसय ४० डलर खर्च भएको छ । यसको मूल्य १० हजार रुपैयाभन्दा तल झार्ने उनीहरुको लक्ष्य छ । 'चाईनीज कम्पनीसग यसको केही सामान उत्पादन गरिदिन कुरा पनि भएको छ', कम्प्युटर खटेका सुरेशले भने,'डिजाईनमा नेपालीपन दिनेछौं ।' उनीहरुले बिशेषगरी स्कुले बालबालिकालाई सिकाईमा सजिलो होस् भन्नका लागि यस्तो कम्प्युटर बनाउने सोच बनाएका हुन् ।

त्यो भन्दा पहिला उनीहरुलाई असोज १६ गते आयोजना गरिएको यन्त्र २ नामक रोबर्ट प्रतिस्पर्धा सफल बनाउनु छ । कक्षा ७ मा पढ्नेदेखि ईन्जिनियरिङका बिद्यार्थीको ५० समूहले भाग लिएको प्रतिस्पर्धाका लागि उनीहरुले आफै मौलिका खालको 'एरिना' -रोबर्ट हिडाउने बाटो) बनाउन व्यस्त छन् । रोबो रेसर, रोबो अखडा र मिसन नेपाल नाम दिएर तीन तहमा प्रतिस्पर्धा गराउन फरक फरक एरिना बनाउन उनीहरु आफै जुटेका छन् । जसका लागि काठ काट्ने, ठोक्ने र रंगाउने काममा उनीहरु व्यस्त भएका हुन् । 'हातको काम गर्दा बुद्धिको काम पनि बढ्छ', साकारले सुनाए,'शारिरीक श्रम लाग्ने काम पनि हामी आफैं गर्छौ ।'

मिसन नेपालमा स्वचालित रोबर्टहरुले प्रतिस्पर्धा गर्नेछन् । जसको लागि नेपालको सबै भौगोलिक अवस्थाको प्रतिनिधित्व हुने गरी एरिना तयार गरिएको सुनोजदासले बताए । रोबर्ट प्रतिस्पर्धामा अन्यत्र प्रयोग गरिएको भन्दा फरक खालको एरिना आफैले डिजाइन गर्दै गर्दा उनी निकै खुशी देखिन्छन् । उनलेे ठूलो अवसर त्यागेर यस्तो खालको खुशी भेट्टाएका हुन् । नेपाली सगरमाथाको उचाई नापेको ईटालियन कम्पनी ईभी-केटु-सीएनआरले राखेको जागिरको प्रस्ताव अस्वीकार गरेर आफै केही गर्न कम्पनीमा आवद्ध भएका उनलाई आफ्नै कारखानामार्फत् नेपाललाई टेक्नोलोजीको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चिनाउन मन छ । सगरमाथाको आधारशिविरमा ल्याब राखेर विश्वकै सबैभन्दा अग्लो ठाउमा ल्याबोरोटरी राख्ने कीर्तिमान बनाएको यो कम्पनीले उनलाई नेपालमै बसेर काम गर्न पनि अफर गरेको थियो, तर उनको मन कारखानामै रमाएको छ ।

साकार, पत्रिव, सुरेश, सुनोज को-फाउण्डर बनेको कारखानामा दिपेश्वरमान श्रेष्ठ, सचेत मानन्धर, अजय मानन्धर र मन्दिरा थापा पनि जोडिएका छन् । 'हामीले फरक खालको काम गरेकैले होला विदेशमा ईन्जिनियरिङ पढेर आएकाहरु पनि ईन्टर्नसिप गर्न पाए हुन्थ्यो भनेर भनिरहेका छन्', सुनोज, साकार र पवित्रले सुनाए, 'हामी यस्तो मेकर स्पेस बनाउन चाहन्छौं जहा जो आएर पनि क्रियटिभ खालको काम गर्न पाओस्, सिक्न पाओस् ।'

फ्लेक्समा लेखिएको छ- कारखाना । भित्र छिर्दा काठ काटिरहेका र काठमा रंग लगाइरहेका तन्नेरीहरू भेटिन्छन् । यस्तो दृश्यले जो कोहीलाई पनि कुनै फर्निचर कारखानामा छिरेको अनुभूति दिन्छ । तर कारखानाका ती तन्नेरीहरू सिकर्मी नभएर इन्जिनियर हुन् ।
हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित ।

भर्चुअल दुनियाँमा कालो छायाँ

2013-12-15T00:35:00.004-08:00

जनकराज सापकोटा/विजय तिमल्सिना

मंसिरको पहिलो साता महानगरीय प्रहरी परसिर हनुमानढोकाको साइबर सेल पुग्दा इन्स्पेक्टर पशुपति रायलाई भ्याइनभ्याइ थियो। उनी सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगबारे आफूकहाँ आएका उजुरीका फाइलहरूमा घोत्लिरहेका देखिन्थे। भारतको सिक्किम मणिपाल युनिभर्सिटीबाट इन्र्फमेसन टेक्नोलोजीमा स्नातकोत्तर गरेका राय भन्दै थिए, "दैनिक ६/७ वटा सामाजिक सञ्जाल दुरुपयोगका केस आइपुग्छन्। तीमध्ये आधाभन्दा बढी प्रेम सम्बन्ध टुंगिएका टिनएजरद्वारा गरएिका दुरुपयोगका घटनासँग सम्बन्धित हुन्छन्।" त्यति मात्र होइन, उनले पाँच वर्षीय भान्जाको फेसबुक उनकै मामाबाट दुरुपयोग भएको अर्को एक अनौठो घटनाबारे पनि बताइरहेका थिए। पीडित बालकका अभिभावकले एक दिनअघि मात्रै प्रहरी कार्यालय आएर फेसबुकको अम्मलमा परेका छोरालाई यसबाट कसरी मुक्ति दिलाउने भन्ने चासो राखेका रहेछन् ।

इन्टरनेटको बेतारे सञ्जाल जुन गतिमा फैलिँदो छ, त्यही गतिमा फैलिँदै छ, यसका दुरुपयोगका नयाँ नयाँ तथ्य पनि। अनलाइनमार्फत हुने नक्कली प्रेम, नक्कली आकर्षण, नक्कली सम्बन्ध हुँदै अपराधकर्मका नयाँ नयाँ आयामले सुरक्षा निकायलाई मात्रै झस्काएको छैन, यस्ता घटनामा तन्नेरीहरूको बढ्दो सक्रियताले अभिभावकहरूलाई पनि चिन्तामा पारेको छ।

इन्टरनेट सेवा प्रदायक एसोसिएसन नेपाल -आईएसपीएन)का अध्यक्ष विनय बोहरा जन्मिँदा सायद इन्टरनेटबारे अनुसन्धान हुँदै थियो। उनी हुर्किएर स्कुले जीवन पार गर्दा इन्टरनेट समाजका लागि नयाँ विषय थियो। उनले त्यही विषय रोजे र पढे पनि। अहिले पढेको कुरालाई व्यवहारमा लागू गर्दै इन्टरनेट प्रदायकको रूपमा व्यवसाय गरेर बसेका छन्। आफँैले भोगेको त्यो बेला र आफूले देखिरहेको अहिलेको बेलालाई उनी 'अफलाइन' र 'अनलाइन' वल्र्डका रूपमा छुट्याएर हेर्छन्। आफूसँगै हुर्किएको इन्टरनेटले ल्याएको परविर्तन देखेर उनी जति दंग छन्, त्यसभन्दा बढी चिन्तित छन् इन्टरनेटको दुरुपयोग देखेर। जस्तो ः पछिल्ला तीन वर्षमा महानगरीय प्रहरी परसिरमा इन्टरनेटसँग सम्बन्धित अपराधका १ सय ५८ घटना दर्ता भएका छन्। अर्थात्, मासिक तीनभन्दा धेरै साइबर अपराधका घटना सतहमा आउँछन्।

प्रभागका अनुसार प्रत्येक वर्ष अपराधको यस्तो ग्राफ उकालो लाग्दो छ। अनौठो त के छ भने तीमध्ये अधिकांश अपराध सामाजिक सञ्जालसँग जोडिएका छन्। बोहरा भन्छन्, "इन्टरनेटले कायम गरेको निकटता समस्याको कारण पनि बन्दै छ।" २१ भदौमा ताप्लेजुङ साँवा घर भई काठमाडौँको सुविधानगर बस्ने सगुन श्रेष्ठको पक्राउको घटना नै काफी छ, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग कुन हदसम्म छ भनेर बुझ्न।

वैदेशिक रोजगारको सिलसिलामा दुबई पुगेका श्रेष्ठको सम्बन्ध सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत अस्ट्रेलियामा बस्ने मनिता शर्मा -नाम परविर्तन)सँग भयो। झन्डै दुई वर्षसम्म चलेको उनीहरूको सम्बन्ध यति धेरै गहिरयिो कि उनीहरू भर्चुअल दुनियाँबाटै प्रेमी-प्रेमिका भए। यतिसम्म कि, उनीहरूले फेसबुकबाटै नग्न तस्बिरसमेत आदानप्रदान गरे। त्यही विन्दुबाट सुरु भयो, सगुनको फेसबुक अपराध कर्म। सुरुआती दिनमा उनले आफ्नी बिरामी आमाका लागि भन्दै केटीबाट पैसा असुले र पछि पछि नग्न तस्बिर सार्वजनिक गरििदने धम्की दिँदै थप रकम हात पारे। जीवनमा कहिल्यै प्रत्यक्ष भेट नभएका केटालाई पटक-पटक गरी झन्डै २२ हजार अस्ट्रेलियन डलर पठाएपछि केटीका लागि कानुनी लडाइँको विकल्प रहेन। त्यसपछि उनले नेपालमा भएकी आमामार्फत महानगरीय प्रहरी परसिर हनुमानढोकामा घटनाको उजुरी दिइन्। दुबईबाट नेपाल फर्केलगत्तै पक्राउ परेका सगुन जिल्ला अदालत काठमाडौँले ठगी र साइबर अपराधमा तिर्न भनेको नौ लाख रुपियाँ धरौटी तिर्न नसकेर अहिले कारागारमै छन्। उक्त मुद्दालाई नजिकबाट हेररिहेका एक प्रहरी अधिकारी भन्छन्, "यो त हामीले पनि नसोचेको घटना थियो।" इन्टरनेटको बढ्दो विस्तार र सामाजिक सञ्जालसम्मको सहज पहुँचले सूचना क्रान्ति त गर्‍यो तर यसैको आडमा नेपाली समाजमा बिस्तारै नयाँ नयाँ अपराध पनि भित्रिँदै छन्।

काठमाडौँका कीर्तन पोखरेलले फेसबुक पेजमार्फत सुरु गर्न खोजेको यौनधन्दा पनि अपराधको अर्को उदाहरण हो। उनले फेसबुकबाट काठमाडौँमा १० देखि १७ वर्ष उमेर समूहका केटीहरूको सहभागितामा बुंगा बुंगा अर्थात् नग्न पार्टीको आयोजना गर्न लागेको सूचना प्रवाहित गरेका थिए। सिंगापुरस्थित फेसबुक मुख्यालयले नेपालका एक जना फेसबुक प्रयोगकर्ताले फेसबुकको दुरुपयोग गरेर बुंगा पार्टीको नाममा अश्लील धन्दा गर्न लागेको सूचना अन्तर्राष्ट्रिय अपराधविरुद्धको प्रहरी संगठन -इन्टरपोल)लाई उपलब्ध गराएको थियो। उक्त सूचना इन्टरपोलले नेपालस्थित अपराध अनुसन्धान विभागलाई उपलब्ध गरायो। त्यही सूचनाका आधारमा प्रहरीले उक्त फेसबुक एकाउन्टको आईपी ठेगाना पछ्याएर कीर्तनलाई समातेको थियो। अनौठो त के भने उक्त बंुगा पार्टीमा सहभागी हुनका लागि भन्दै अस्ट्रेलियाबाट समेत किशोरीहरूले पेपाल एकाउन्टमार्फत पैसा जम्मा गरेका थिए।

अनलाइन संसारको अपराध यत्तिमै सीमित छैन। इन्टरनेटलाई आधार बनाएर ठग्नेहरूको बिगबिगी पनि बढेको छ। यही बिगबिगीको सिकार भएका छन्, अनलाइनको दुनियाँमा रमाउन चाहने सोझा नेपाली। आर्थिक वर्ष ०६९/७० मा मात्रै ६ वटा एसएमएस चिट्ठाका घटना भएका थिए। यसमा यति लाख रुपियाँ चिट्ठा परेको छ भन्ने बेहोराका यस्ता वेब एसएमएस साइबर अपराधीहरूले विभिन्न मोबाइल नम्बरमा एकैचोटि पठाउँछन्। प्रलोभनमा फसेकाहरू इमेल र सामाजिक सञ्जालहरूमार्फत ठगहरूसँग नजिकिन्छन्। दोहोरो सम्बन्ध गाँसेको भ्रम छरेर ठगहरूले लाखौँ रुपियाँ जिप्ट्याइदिन्छन्। अपराध अनुसन्धान केन्द्रीय विभागका वरष्िठ प्रहरी उपरीक्षक पीताम्बर अधिकारी भन्छन्, "इमेल र वेब एसएमएसमार्फत कारोबार गरेको भ्रम छर्नेदेखि चिट्ठा परेको बताउँदै ठग्ने ठूला गिरोहको सिकार हुने नेपालीको संख्या यति नै छ भनेर तोक्न त सकिँदैन तर यस्ता पीडित धेरै छन्।" यस्ता अधिकांश गिरोहको सञ्जाल नाइजेरयिामा देखिन्छ।

कतिपय साइबर अपराधका घटनामा नेपालीकै संलग्नता देखिन्छ। जस्तो: नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बंैकको ई-बैंकिङ् सेवामा प्रयोग हुने ग्राहकको युजर आईडी र पासवर्ड ह्याक गरी उक्त बैंकको नेटवर्कमा अनधिकृत प्रवेश गरी विभिन्न एकाउन्टमा गैरकानुनी रकम स्थानान्तरण गरेको आरोपमा वीरगन्ज निवासी अफताव आलम पक्राउ परे। आलम पक्राउपछि पो घटनाको नयाँ पाटो उद्घाटित भयो। लिड फर्निचरको प्रतिनिधि बताउने बेलायत निवासी ड्यानियल लयलले आलमलाई नेपाल प्रतिनिधि बनाएको र उनकै निर्देशन अनुसार आलमले उक्त काम गरेको तथ्य खुल्यो।

अपराध अनुसन्धान केन्द्रीय विभागले इन्टरपोलसँग समन्वय गर्दा मात्रै थाहा भयो कि, बेलायतमा ड्यानियल लयल भन्ने कोही मान्छे नै छैनन्, न उनले भनेजस्तो फर्निचर कम्पनी छ। खासमा आलम त फेक -नक्कली) इमेलबाट गाँसिएको सम्बन्धको आधारमा अपराध कर्ममा जोडिएका रहेछन्। यो घटनापछि नेपाल प्रहरीले फेक र स्पाम इमेलबाट हुने ठगीका घटनाबाट जोगिन भन्दै सार्वजनिक सूचना नै जारी गरेको थियो।

आर्थिक वर्ष ०६९/७० मा मात्रै साइबर अपराधमा संग्लन भएको आरोपमा अपराध अनुसन्धान केन्द्रीय विभागले १५ जना पक्राउ गरेको थियो। जबकि, अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यो संख्या दुई मात्र थियो।

बिग्रँदै सम्बन्ध
सामाजिक सञ्जालमा एक वर्षसम्म स्थापित सम्बन्धलाई विश्वास गरेर विराटनगरकी निकिता अर्याल -नाम परविर्तन)ले काठमाडौँमा बसेर एक गैरसरकारी संस्थामा काम गर्ने राजव -नाम परविर्तन)सँग बिहे गरनि्। च्याटरुमको परचिय दाम्पत्य जीवनका लागि कहाँ पर्याप्त हुन्थ्यो र ! भर्चुअल दुनियाँमा माया पाएकी निकिताले बिहेपछि श्रीमान्बाट त्यस्तो माया पाइनन्। त्यसपछि बढ्न थाल्यो, सम्बन्धमा चिसोपना। असहमति र असमझदारी बढ्दै जाँदा निराशाको चरम विन्दुमा पुगेकी निकिताले ओभरडोज सिटामोल खाएर आत्महत्याको प्रयास गरनि्। परविारले समयमै थाहा पाएपछि उनी आत्महत्याको बाटोबाट त जोगिइन् तर उनको दाम्पत्य जीवनले सुखद मोड लिन सकेन।

यतिखेर उक्त दम्पती सम्बन्धविच्छेदको कानुनी बाटोमा छ। यो मुद्दालाई नजिकबाट नियालिरहेकी मनोविद् करुणा कुँवर यसलाई अनौठो मन्दिनन्। भन्छिन्, "मकहाँ पछिल्ला तीन महिनामा झन्डै यस्तै प्रकृतिका दर्जनभन्दा बढी घटना आइसकेका छन्।" कुँवरका अनुसार सामाजिक सञ्जाल र च्याट बक्सबाट सुरु भएका अधिकांश सम्बन्ध कमजोर धरातलमा अडिएका हुन्छन्।

सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने विवाहेत्तर सम्बन्धका कारण दाम्पत्य जीवनमा कलहको आगो मात्रै सल्किएको छैन, सम्बन्धविच्छेदसमेत हुन थालेका छन्। काठमाडौँ जिल्ला अदालतमा चलिरहेको मूलपानीका एक डाक्टर दम्पतीको मुद्दा यसैको एउटा प्रमाण हो। एक सन्तानका डाक्टर बाबु फेसबुकमा अर्की युवतीसँगको सम्बन्धमा फसेपछि उनकी पत्नी सम्बन्धविच्छेद र मानाचामल भराई पाऊँ भन्दै काठमाडौँ जिल्ला अदालत पुगेकी छन्। जानकारहरूका अनुसार ठूलो कुल घरानाका दम्पतीबीचको यो मुद्दा सल्टाउन दुवै पक्ष अहिले अनलाइन प्रमाण जुटाउन दिलोज्यान दिएर लागिपरेका छन्।

इन्टरनेट सोसाइटी नेपालका अध्यक्ष बाबुराम अर्याल साँघुरो नेपाली समाजमा हुर्केकाहरू फराकिलो भर्चुअल दुनियाँमा छिर्नेबित्तिकै अधिक स्वतन्त्रताको उपभोग गर्न पुग्ने बताउँछन्। स्वतन्त्रताको बेपर्बाह उपभोग धेरैका निम्ति हानिकार बन्दै गएको उनको दाबी छ। भन्छन्, "भर्चुअल दुनियाँमा गाँसिएका सम्बन्ध दिगो हुन नसक्ने यही कारणले हो।" महानगरीय प्रहरी परसिरको साइबर सेलमा आउने धेरै घटना अनलाइनबाट सुरु भएका सम्बन्ध बिगि्रएपछिका परण्िाामसँग सम्बन्धित हुन्छन्। प्रहरी निरीक्षक राय भन्छन्, "अनलाइनमै सबै कुरा विश्वास गरेर प्रेम गर्नेहरूले दुःख पाएका धेरै उदाहरण छन्।"
जोखिममा बालबालिका
इन्टरनेटको सञ्जाल सामाजिक सम्बन्ध निर्माण र ज्ञान विकासमा मात्रै सीमित रहेन। सानै उमेरदेखि इन्टरनेटको संगतमा हुर्किरहेका बालबालिका यसको लतमा फसिरहेका छन्। कतिपय बालबालिका त लतकै कारण सामाजिक सम्बन्धको दुनियाँबाट समेत अलग्गिँदै छन्। मनोविद् करुणा कुँवर अधिकांश अभिभावकको चिन्ता छोराछोरीलाई इन्टरनेटको अम्मलबाट कसरी छुटाउने भन्ने नै रहेको बताउँछिन्। भन्छिन्, "इन्टरनेटको उपयोग कुन उद्देश्यका लागि गरन्िछ भन्ने प्रस्ट नहुँदा समस्या जन्मेका हुन्।" त्यसैले बालबालिकाहरू अश्लील साइटको नियमित भिजिटर मात्रै भएका छैनन्, अश्लील कर्ममा समेत उद्यत भएका उदाहरण भेटिएका छन्।

बालबालिकाको क्षेत्रमा काम गररिहेको संस्था सिविन नेपालकी कार्यकारी संयोजक सुम्निमा तुलाधर सहज इन्टरनेट पहुँच पाएका बालबालिकाको सामाजिकीकरणमा असर परेको बताउँछिन्। बालबालिकाको इन्टरनेट प्रयोगका विषयमा अनुसन्धानमा संग्लन तुलाधर चार वर्षअघि सिविनले गरेको सर्वेक्षणको अनौठो नतिजा अघि सार्छिन्। सिविनले सन् २००८ मा १ हजार ५ सय बालबालिकामा गरेको सर्वेक्षण अनुसार ३६ प्रतिशत बालबालिकाले जानीजानी अनलाइनमा यौनजन्य सामग्री हेरेको बताएका थिए। सहभागीमध्ये ३५ प्रतिशतले इन्टरनेटमा आफूले वास्तविक जीवनमा नगर्ने काम गरेको र भनेको उत्तर दिएका थिए। उक्त सर्वेक्षणले ११ प्रतिशत बालबालिकाले नचिनेकासँग अनलाइनमार्फत नै यौनजन्य कुराकानी गरेको देखाउँछ।

अध्ययनपछिका चार वर्षमा नेपालमा इन्टरनेटको बेतारे सञ्जाल झन् धेरै फैलिसकेको छ। बालबालिकाको ठूलो संख्या यसको पहुँचमा छ। तुलाधर भन्छिन्, "अहिले अवस्था झनै गम्भीर भइसकेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ।"

इन्टरनेटमा बालबालिकाले सिक्न सक्ने कुरा धेरै भए पनि सही अभिभावकत्वको अभावमा उनीहरूले गलत सन्देशहरू लिइरहेको तुलाधरको अनुभव छ। बालबालिकालाई यस्तो जोखिमबाट बचाउन इन्टरनेटमा हुने उनीहरूको क्रियाकलापमा निगरानी जरुरी भइसकेको छ।

अश्लील साइटहरूको नियन्त्रणमा सरकारले कुनै पहल नचालेको भने होइन। तर, त्यो मात्रै पर्याप्त छैन। अघिल्लो वर्ष मात्रै गृह मन्त्रालयले गरेको आग्रह अनुसार नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले एक सयभन्दा धेरै अश्लील साइटहरू बन्द गरििदएको थियो। अपराध अनुसन्धान विभागका एक अधिकारी भन्छन्, "यस्ता साइटहरू बन्द गरेर मात्रै समस्या समाधान हुनेवाला छैन। त्यसका लागि बच्चाहरूलाई मनोवैज्ञानिक रूपमै सचेत र सक्षम बनाउन जरुरी छ।"
नेपाल साप्ताहिकमा प्रकाशित

पढ्नभन्दा प्रमाण लिन गाह्रो

2013-12-15T00:28:00.002-08:00

काठमाडौ, मंसिर २६ - सानोठिमी क्याम्पस अध्ययन गर्ने दृष्टिविहीन वीरेन्द्र चन्द, र शेरबहादुर साउद अर्काको हात समातेर केही दिनदेखि त्रिभुवन विश्वबिद्यालयको परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय बल्खु धाएको धायै छन् । दुवैले आफू भन्दा कम तहका साथीको सहायताले परीक्षा दिएका हुन् । अरुले पढेको सुनेको भरमा उनीहरुले स्नातक पास गरेका हुन् ।

शिक्षा शास्त्र संकायमा स्नातक तह पास गरेका उनीहरु ट्रान्सक्रिप्ट लिन भक्तपुरदेखि बल्खुसम्म एक अर्काको सहारा बनेर जान्छन्, तर निराश बनेर र्फकन्छन् । टान्सक्रिप्टका लागि फाराम भर्दा उनीहरुलाई १० दिनपछि बोलाइएको थियो । तर, १० दिन कटेको दुई साता भइसक्दा पनि दुवैले ट्रान्सक्रिप्ट लिन पाएका छैनन् । 'अरुले पढेको सुनेर पनि पास त गरियो तर ट्रान्सक्रिप्ट लिन पढ्नु भन्दा गाह्रो रैछ,' कार्यालय प्राङ्गणमा भेटिएका चन्दले भने, 'कहिले भोलि आउँनू भन्छन्, कहिले मान्छे छैन् भन्छन् ।' धनगढीका उनी प्लस टु तह उतै सकाएर स्नातक तह पढ्न भक्तपुर आएका हुन् ।

दृष्टिविहीन दुवैलाई निःशुल्क अध्ययन र ट्रास्किप्ट सुविधा छ तर उनीहरुको भक्तपुरदेखि बल्खुसम्मको दिनहुँको यात्रा सबै सुविधाभन्दा महंगो छ । 'सधै आउँदा साथी हुूदैनन्,' अछामबाट स्नातक पढ्न भक्तपुर आएका साउद भन्छन्, 'एक्लै आउँदा साह्रै कष्ट हुन्छ ।' चन्द र साउद एकअर्काको हात समातेर परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयको गोप्य शाखामा दिनहुँ पुग्छन् ।

तिहार अघि भएको स्नातक तह तेस्रो बर्षको परीक्षाफल प्रकाशित भएपछि बल्खुस्थित त्रिविको परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयमा दिनहुँ बिद्यार्थीको लाम लाग्छ । ट्रान्सक्रिप्ट र प्रोभिजनल प्रमाणपत्र लिन आउँनेको ताँतीले कार्यालय परिसर भरिभराउ हुन्छ । कार्यालय परिसरभित्रैको ग्लोबल आईएमई बैंकको शाखामा दस्तुर बुझाउन, बैंक भौचर तिरेको प्रमाणित गर्न, फेरि त्यसको रसिद लिन र अन्तिममा आफ्नो कामको लागि फाराम दर्ता गर्न लाईन बस्नुपर्ने हुन्छ । त्रिविको यो झन्झटिलो व्यबस्थाले बर्षैपिच्छे बिद्यार्थीहरुले सास्ती खेपिरहेका छन् । त्रिविले मार्कसिट सम्बन्धित क्याम्पसमा पठाएपनि ट्रान्सक्रिप्ट लिन बिद्यार्थी वा प्रतिनिधि प्रमाणसहित परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयमै आउनुपर्छ । झन् मार्कसिटमा रजिष्ट्रेशन नम्बर नराखिएको भए थप दुःख पाउँनुपर्छ ।

सधैं ढिला रिजल्ट गर्ने आरोप खेपेको त्रिविको अन्य काम पनि उस्तै छ । 'ट्रान्सक्रिप्ट चाूडै नपाउदा जागिरसमेत खोज्न पाइएको छैन,' राजधानीको पिपुल्स क्याम्पसबाट बीबीए पास गरेकी सुस्मा महर्जनले भनिन, 'ट्रान्सक्रिप्टको लागि फाराम बुझाएको एक महिना हुन लाग्यो, बल्ल निक्लेला जस्तो छ ।' ट्रान्सक्रिप्ट निस्कन ढिलाई हुँदा स्नातक योग्यता भनी मागिएको जागिरको लागि आवेदन दिन नपाएको उनले गुनासो गरिन् ।

परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय पुग्ने जो कोही पनि त्यहाको व्यवस्थाले रनभुल्लमा पर्छन् । धनकुटाबाट आमाको उपचारका लागि काठमाडौं आएका रत्न राईलाई पनि उस्तै समस्या पर्‍यो । बिहान ११ बजे बल्खु पुगेका उनले २ बजे ट्रान्सक्रिप्टका लागि फाराम बुझाउने २ नम्बर कोठामा पुगे । त्यसपछि बल्ल थाहा पाए, कागजपत्र पुगेको रहेनछ । आमालाई अस्पतालमा छाडेर बल्खुमा बिताएको समय त्यसै खेर गएकोमा उनी थक्थकिए र धनकुटा फोन गरेर आफन्तसूग थप कागजात मगाए । 'अब फेरि आउनुपर्ने भयो', उनले भने, 'मार्कसिटजस्तै ट्रान्सक्रिप्ट पनि कलेजमा पठाउने व्यबस्था हुनुपर्ने ।'
कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित ।

स्टारडमको भारी !

2013-09-02T11:41:00.000-07:00

काठमाडौ, भाद्र १३ -

नयाँ बानेश्वरका सरोज दाहाललाई रिहान्ना जति मन पर्छ, उनकी साथी नवीनालाई त्यसको तीन गुणा बढी जस्टिन बिबर मनपर्छ । यी दुवै आफ्ना दुई फेबरेट सिंगरको स्वरप्रति नतमस्तक छन् । व्यक्तिगत जीवनमा पनि दुवै गायक यी दुई पmयानका लागि आइडल हुन् ।

आफूभन्दा कम उमेरका १९ वर्षीय बिबरको स्वरले मात्रै होइन उनको अनुहार र शरीर देख्दा पनि नवीना हुरुक्क हुन्छिन् । तर, बिबर उनको इसारामा चल्ने प्राणी होइनन्, निकै सानो उमेरमा विश्वभर चर्चा कमाएका उनी पछिल्ला समय दिन प्रतिदिन विवादमा छन् । जसका कारण नवीनालाई साह्रै नमज्जा लागेको छ ।कहिले सर्ट खोलेर नांगै हिँड्ने त कहिले लागूपदार्थ बोकेका कारण प्रहरीले पक्राउ गरेको समाचारले विवादमा आउने बिबर टिनमाझ सर्वाधिक चर्चित सेलिबि्रटी हुन् ।
उनले ८ पटक त टिन च्वाइस अवार्ड मात्रै जितेका छन् । यसबाट पनि थाहा हुन्छ, उनी कत्ति चर्चित छन् भनेर । उनी बसेको होटल वरपर उनलाई एक नजर हेर्नका लागि हुने युवतीको भीडले पनि उनको लोकपि्रयता झल्काउँछन् । तर, उनको आनीबानी उनको चर्चा सुहाउने खालको छैन ।

सानै उमेरमा नाम र दाम दुवै कमाएको जस्टिनको मति बिगि्रएको हो कि भन्ने चर्चा पनि सुरु हुन थालेको छ । कसैले त केसम्म टिप्पणी गरेका छन् भने, 'पढ्ने बेलामा गीत गाउँदै हिँडेकाले बिबरले राम्रो शिक्षा पाएनन् ।' त्यसैले त होला, कहिले उनी आफ्नो फोटो किन खिचेको भन्दै फोटोग्राफरलाई नै कुट्छन् । कहिले आफ्नो फ्यानसँग ओछ्यानमा सुतेेको काल्पनिक कार्टुन बनाएर टि्वटरमा पोस्ट गर्छन् ।

टि्वटरमा उनको ४ करोड ३६ लाख बढी फ्यान छन् । उनी सानै उमेरमा विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली सेलिबि्रटी बन्ने भाग्यमानी पनि हुन् । उनले पहिलोपटक गाएको ७ वटा गीत एकैपटक नै अमेरिकी संगीत म्यागेजिन बिलवर्डको हिट लिस्टमा परेको थियो ।

कलिलै उमेरमा सफलताको स्वाद चाखेका यी चुलबुलेको बानी भने अरूले सिको गर्ने खालको छैन । पछिल्लो समय उनले देखाएको व्यवहारबाट पनि उनी सफलताले मात्तिएका हुन् कि भन्ने अड्कल काट्न सकिन्छ । केही महिनाअघि नेदरल्यान्ड पुगेका उनले आम्र्सडमको एक म्युजियम पुगेर लेखेको एउटा टिप्पणीबाट पनि उनी कत्ति हावा छन् भन्ने पत्तो पाउन सकिन्छ । धार्मिक हिंसाका कारण १५ वर्षमै ज्यान गुमाएकी अन्ना प|mान्कको सम्झनामा खोलिएको म्युजियम पुगेर उनले लेखे- 'अन्ना बाँचेकी भए मेरो फ्यान हुन्थिन् होला ।'

उनको यो अभिव्यक्ति चित्त दुख्ने खालको थियो । घमण्डी पाराको थियो । तुरुन्तै संसारभरबाट उनको विरोध भयो, धन्न म्युजियमका पदाधिकारीले ठूलो इस्यु नबनाएर उनलाई बचाइदिए ।

सानै उमेरमा नाम, दाम र ख्याति कमाएर मात्तिने र आत्तिनेमा जस्टिन बिबरको नाम मात्रै आउँदैन, तीन वर्षको उमेरदेखि मोडलिङ पेसामा आबद्ध अमेरिकी मोडल, कलाकार र गायक लिन्ड्से लोहान अहिले २७ वर्षकी पुगिन् । यो उमेरसम्ममा उनले आफ्नो पोक्चे गालाको सुन्दरता अनि स्वर र अभिनयको जादूले संसारभरि करोडौंलाई आफ्नो फ्यान बनाइसकेकी छन् । करोडौं मान्छे उनको सफलताले डाहा गर्दा हुन् तर उनी आफैंलाई सम्हाल्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको देखिन्छ ।

सफलताको उकालो चढ्दाचढ्दै लागूऔषध दुव्र्यसनमा फसेकी उनी अहिले त्यसैको कारण आत्मशान्ति खोज्दै रुमल्लिइरहेकी छन् । उनी पटकपटक लागूऔषधको कुलतबाट छुटाउने पुनस्र्थापना केन्द्र बस्दै, निस्कँदै गरिरहेकी छन् । खटेर काम गर्नुपर्ने बेला कुलत छुटाउन रिह्याबमा बस्नुपर्दा उनले आफ्नो हातको काम र आफ्नो कैयौं फ्यान गुमाएकी छन् । सफल भएर पनि उनले अहिले आफ्नै बानीका कारण असफलताको दज्र्यानी पाएकी छन् ।

तीन वर्ष अघिदेखि उनी आफ्नो कुलत छुटाउने प्रयासमा संघर्षरत छिन् । किनकि यसको कारण उनले जीवनमा धेरै हन्डर खानुपरेको छ । करोडौंलाई आफ्नो फ्यान बनाएर शानले हिँड्ने उनी ड्रग्सकै कारण पटकपटक जेल जानुपरेको छ । उनलाई अदालतले यसकै कारण लागूऔषध अनुगमन गर्ने ब्रासलेट लगाउने आदेशसमेत दिएको थियो । २६ फिल्म खेलेर दर्जनौं अवार्डमा मनोनीत उनले सन् २०११ मा एक ज्वेलरीबाट गहना चोरी गरेको आरोपमा जेलसमेत जानुपरेको थियो । सानै उमेरदेखि स्टारडम बनाउँदै हुर्केकी लोहानका लागि यो जत्तिको अपमान के हुन सक्छ ? अहिले पनि पुनस्र्थापना केन्द्रमा आफ्नो जीवनको गति फर्काउने आशामा उनी कुलतबाट मुक्ति खोजिरहेकी छन् । उनको सुन्दर मुहार लागूऔषध र अल्कोहलले कुरूप बनाएको छ ।

२५ वर्षको उमेरमै एक सय मिलियन बढी एल्बम बिक्री गरेर सबैभन्दा चर्चित, शक्तिशाली र हिट गायिकाको लिस्टमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गरेकी काली सुन्दरी रिहान्ना पनि कहिलेकाहीँ स्टारडमको लत्तो छाडेको अवस्थामा भेटिन्छिन् । दुनियाँभरका गायक आफ्नो पहिचान बनाउन संघर्षरत रहँदा दुनियाँलाई युनिक स्वरमा लठ्याएकी रिहान्ना कहिले मादक पदार्थमा मातेको अवस्थामा समुद्री किनारमा भेटिन थालेकी छन् । कहिले कन्सर्टमा फ्यानमाथि मनपरी बोलेर आफ्नो फेममा खिया लगाइरहेकी छन् । झन्, उनको कहिलेकाहीँ नांगो फोटो खिचाइरहने उपद्रव त छ छँदैछ ।

भर्खरै २१ वर्षमा पाइला टेकेकी गायिका डेभी लोभाटो पनि लागूऔषध सेवन गर्ने बानीबाट भर्खरै मुक्ति पाएकी छन् । तीन वर्ष अघि १७/१८ वर्षकै उमेरमा उनी आफ्नो कुलत छुटाउन पुनस्र्थापना केन्द्र बसेकी थिइन् ।

२० वर्षकी सेलिबि्रटी माइली साइरस त झन् खराब सेलिबि्रटीको सूचीमा परिन् । केही समयअघि अभिभावकहरूको भोटिङको आधारमा उनी खराब सेलिबि्रटीको सूचीमा नम्बर वानमा उक्लिइन् । टप गायिकको हिट लिस्टमा एक बन्ने आशामा मरिहत्ते गरी मेहेनत गरेकी उनको संघर्षको उल्टो प्रभाव परेछ । उनले चर्चामा आउन अपनाउने अनेक हर्कतले अभिभावकमाथि उल्टो इम्प्रेसन पारेछ । अस्वाभाविक गेटअपमा देखिन रुचाउने यी सुन्दरीलाई त्यसैले अभिभावकहरूले खराब सेलिबि्रटीको हिट लिस्टमा हालिदिए र आफ्नो छोराछोरी उनको फ्यान नबनून् भनेर भनिदिए । सेलिबि्रटीका लागि योभन्दा दुःखद् कुरा के हुन

सक्छ ? आखिर यो अवस्था ल्याएको पनि उनैले हो । २० वर्षमै सफलताको ठूल्ठूलो उचाइ नापेकी उनले नै आफ्नो स्टारडम सम्हाल्न नसकेकी पो हुन् कि ? सानै उमेरदेखि चाँडो चाँडो ब्वाइप|mेन्ड चेन्ज गर्ने, लागूऔषध सेवन गरेको फोटो सार्वजनिक गरेर उनको छवि धमिलिँदै गएको हो ।

सोमबार न्युयोर्कमा आयोजित एमटीभी भिडियो म्युजिक अवार्डमा उनले दिएको प्रस्तुतिले उनलाई झन् विवादमा पार्‍यो । छाला रंगको कसिलो बिकिनीमा उनले देखाएको हाउभाउले यौनजन्य हिंसालाई बढावा दिएको भन्दै अभिभावकहरूले सामूहिक रूपमा विज्ञप्ति निकाल्दै त्यसको विरोध गरे । वाहवाही पाउनुपर्ने बेलामा उनको सर्वत्र आलोचना भइरहेको छ ।

अहिले यस्तै भइरहेको छ । मनोरञ्जन उद्योगको ठूला सेलिबि्रटी विस्थापित बन्दै नयाँ सेलिबि्रटी थपिने क्रम बढिरहेको छ । तर, यस्तो लाग्छ, उनीहरूले आफ्नो स्टारडम थेग्न सकेका छैनन् । त्यसैले वास्तविक जीवनमा अनेक उटपट्याङ गरिरहेका छन् । उनीहरू अनुकरणीय बन्न सकेका छैनन् । उनीहरू सफल त छन् तैपनि आचरणका कारण असफल बनिरहेका छन् । जसका कारण उनीहरूका फ्यानलाई सामूहिक रूपमा चित्त दुखेको हुन्छ । आफ्नो सेलिबि्रटीको खराब आचरणले उनीहरूमा नेगेटिभ इम्प्रेसन परिरहेको छ ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
(Published in Hello Friday, Youth Supplementary of Kantipur Daily.)

आउट सोर्सिङको संसार

2013-09-02T11:38:00.001-07:00

काठमाडौ, श्रावण ३१ -महेन्द्र विक्रम त्वान्जु अफिस जाँदैनन् । अधिकांश समय उनी कम्प्युटरको स्क्रिन

अगाडि घोटिएर रहेका हुन्छन् । भक्तपुर दरबार स्क्वायर पछाडिको आफ्नो घरमा बसेर उनी इन्टरनेटमा आफ्नो 'पोर्टफोलियो' कसरी बढाउने भन्नेमा मात्रै चिन्तित छन् । उनलाई दुनियाँसँग केही लिनु-दिनु छैन, छ त त्योसँग, जसले सात समुद्रपारिबाट उनलाई काम दिन्छन्, पैसा पठाइदिन्छन् ।

तिनै क्लाइन्टलाई खुसी पार्न अनेक प्रकारका डिजाइन पारेर यी तन्नेरीको दिन बित्छ । अनि, तिनैले खुसी भएर गरेको प्रशंसा उनका लागि फेरि काम पाउने बाटो बन्छ । यिनका लागि कम्प्युटर नै संसार हो, नहोस् पनि किन, उनलाई 'पैसा' यसबाटै आउँछ-थोरै हो र ? लाखलाख । उनले आफ्नो पोर्टफोलियोमा एक घन्टा काम गरेको २५ डलर लिन्छु भनेर लेखेका छन् ।

घन्टामा काम लगाउनेले उनलाई प्रतिघन्टा यत्ति पैसा तिर्नुपर्छ । नत्र उनी आफूले काम गरेको प्रोजेक्ट हेरेर पैसा लिन्छन् । उनले एउटा काम गरेको ४ हजार ५ सय डलरसम्म लिएका छन् । उनले गरेको कामले उनका 'क्लाइन्ट' खुसी भएकाले नै उनको भाउ बढ्दै गएको हो । उनीजस्ता पि|mल्यान्सर काठमाडौंमा कति छन्, कसैसँग तथ्यांक छैन । हुने कुरा पनि भएन । किनकि यी जस्ता कम्प्युटरका किरोलाई घरघरमा खोज्दै को जान्छ र ? तर यिनलाई खोज्ने समुद्रपारि भेटिन्छन्, जसले इन्टरनेटमा खोजीखोजी यस्ता 'ट्यालेन्ट' तन्नेरीलाई भेट्टाउँछन् र आफ्नो कामको जिम्मा लगाउँछन् । राम्रो काम सस्तो मूल्यमा गरिदिने भएकाले धनी देशका धेरै व्यक्ति र संस्थाले इन्टरनेटमा पोर्टफोलियो बलियो भएका यस्ता व्यक्तिलाई पत्याउँछन् र आफ्नो काम गराउँछन् ।

उताको थोरै 'डलर' नेपालमा धेरै भइदिँदा यस्ता काम गर्नेले आफूले पैसा मात्रै कमाएका छैनन्, देशमा विदेशी मुद्रा पनि भित्र्याएका छन् । सबैलाई थाहै छ, अहिले डलरको भाउ कति छ ? यस्तै तन्नेरीको संख्या राजधानीमा दिनानुदिन बढ्दैछ तर उनीहरूको पहिचान, संख्या र भूमिकाबारे सहर र सरकार दुवै बेखबर छन् । कुनै तेस्रो पक्षसँग सम्झौता गरी कामको जिम्मा दिनुलाई आउट सोर्सिङ भनिन्छ ।

कर्मचारीको व्यवस्थापनको तनाव बेहोर्नु नपर्ने र सस्तो मूल्यमा काम हुने भएकाले धनी देशका व्यक्ति र कम्पनीले विकासशील वा कम विकसित देशका व्यक्ति वा कम्पनीलाई आफ्नो केही कामको जिम्मा दिने गर्छन् । जहाँ दुवै पक्षको विनविनको अवस्था हुन्छ । काम गराउनेले कम मूल्यमा गराएँ भनेर खुसी हुने ठाउँ हुन्छ । पाउनेलाई त्यो मूल्य धेरै लाग्छ ।

भारतमा धेरै अघि सुरु भएको आउट सोर्सिङको अभ्यासमा नेपालमा सन् २००० तिरबाट सुरु भएको अनुमान गरिन्छ । भारत र फिलिपिन्सजस्ता एसियाली मुलुकमा आउट सोर्सिङको कामबाट भित्रिने विदेशी मुद्रा कुल गार्हस्थ उत्पादनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्दा नेपालमा हालसम्म यस्ता व्यक्ति, कम्पनी र यसको पहिचानको हिसाबकिताब छैन ।

नेपालमा कैयौं कम्पनी दर्ता भएर र कत्तिले व्यक्तिगत रूपमा यस्ता काम गरिरहेका छन् । आउट सोर्सिङको काम गर्नेका लागि छुट्टै दर्ता व्यवस्था नहुँदा यस्ता कम्पनी कति वटा छन् भन्ने यकिन तथ्यांक कसैसँग छैन । नेपालमा व्यक्तिगत रूपमा विदेशी संस्था वा व्यक्तिका लागि काम गर्नेहरूको संख्या पनि ठूलो भएको अनुमान छ ।

उनीहरू कहींकतै दर्तामा नदेखिने हुनाले तथ्यांक निकाल्ने सम्भावना भने रहन्न । कम्पनीका रूपमा काम गर्नेहरूले पनि उद्योगका रूपमै दर्ता हुने भएकाले आउट सोर्सिङको काम गर्नेको संख्या यति नै हो भन्ने अवस्था छैन । नेपालमै त्यति चर्चाको विषय नभए पनि नेपाली पि|mल्यान्सर र कम्पनी भने विभिन्न देशको कम्पनीका लागि काम गरेर ख्याति कमाइरहेका छन् ।

भर्खरै मात्र नेपालको आउट सोर्सिङ कम्पनी फिफ्थ डिजाइन एन्ड मिडियाले प|mान्समा क्वालिटी एन्ड लिडरसिप अवार्ड पाएको छ । कम्पनीले गरेको कामको रेटिङको आधारमा अवार्ड दिइएको हो । जुलाई ३१ मा अवार्ड लिएका कलंकीका २७ वषर्ीय किसनराज गतौर्ैलाले साथीहरूसँग मिलेर खोलेको कम्पनीले आउट सोर्सिङको धेरै काम गर्छ ।

उनले बुबाको इलेक्टि्रक इन्जिनियर बनाउने चाहनालाई तिलाञ्जली दिएर यस क्षेत्रमा हाम्फालेका गर्तौलाका आउट सोर्सिङको काम गर्ने मात्रै आधा दर्जन कम्पनी छन् । उनले आफ्ना साथीहरूसँग मिलेर यो सफलता हात पारेका हुन् । नेपालका आउट सोर्सिङको काम गर्ने पि|mल्यान्सर विशेषता वेब डिजाइनिङ, एम्स निर्माण र प्रोग्रामिङको काम गर्छन् ।

कम्पनीहरूले भने डिजाइनिङ, कल सेन्टर र डाटा इन्ट्रीको काम गर्छन् । कल सेन्टरले विदेशी कम्पनीको कस्टमर केयर, मार्केटिङलगायतका काम पनि गरिरहेका छन् ।

नेपालमा आउने यस्ता काम प्रायः अमेरिका, क्यानडा, न्युजिल्यान्ड, अस्टे्रलिया, युरोपलगायतका देशबाट आउँछन् । ललितपुरको भैंसेपाटीमा रहेको क्लाउड फ्याक्ट्री नेपालमा रहेको ठूला आउट सोर्सिङ कम्पनीमध्ये एक होे । यसका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत मार्क सियरका अनुसार यसले मेडिकल रिसिप, फाराम र इन्भोइसको डाटा इन्ट्री गर्छ । जहाँ ३ हजार बढी नेपाली काम गर्छन् । काम गर्ने प्रायः २० देखि ३० वर्ष उमेरका छन् । प्रमुख कार्यकारी अधिकृत मार्कले आफ्नो कम्पनी राजधानी बाहिरका २५ ठाउँमा फैलिएर १ लाख ५० हजार नेपालीलाई रोजगार दिने लक्ष्य रहेको जानकारी दिए ।

नेपाल सरकारले आउट सोर्सिङ कम्पनीको लागि सहज नीति बनाएर उनीहरूलाई प्रोत्साहन गरे नेपालका दक्ष जनशक्तिलाई रोजगारीको अवसर सिर्जना हुने र आर्थिक विकासमा टेवा पुग्ने मार्कको धारणा छ । आउट सोर्सिङका जानकार अंकुर मौर्य यो व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्न सके नेपालको बेरोजगारको समस्या कम हुनुको साथै विदेशी मुद्रा आर्जनको अवसर बनाउन सकिने तर्क राख्छन् ।

समोज भट्टराईको ठमेलस्थित क्रियटिभ सफ्टवेयर प्रालिले विदेशी कम्पनीका लागि फाराम, भर्ने, डाटा इन्ट्रीसहित वेब डिजाइनिङ, सफ्टवेयर डेभलपमेन्टलगायत काम पनि गर्छ । छिमेकी देश चीनले द्रुत रूपमा आर्थिक प्रगति गरिरहेकाले त्यहाँका उद्योगहरूबाट काम लिन सके नेपालमा आउट सोर्सिङ व्यवसाय अझै फस्टाउने उनको अनुमान छ ।

यूके, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, युरोपलगायत देशका साना र मझौला उद्योगको कामले उनीसहित १० जनाको टोलीलाई अहिले भ्याइनभ्याई छ । नेपालमा आउट सोर्सिङ कम्पनीको सुरुआत गर्ने श्रेय सम्भवतः सर्भिङ माइन्डलाई जान्छ । सन् २००३ मा भारतीय मूलका आशिष कपुरले खोलेको यो कम्पनीले विदेशी कम्पनीका लागि वेब डेभलपमेन्ट, डिजाइनिङ, कस्टमर केयरलगायतका काम गथ्र्यो ।

त्यसका अन्य देशमा पनि शाखा छन् । तर २ वर्षअघि आशिष कपुरले एक्कासि नेपाल छाडेपछि कम्पनी धेरै दिन टिक्न सकेन ।

चार सय बढीलाई रोजगारी दिइरहेको कम्पनी करिब ४ महिना अघिदेखि बन्द छ । सर्भिङ माइन्डले जन्माएका धेरै 'ट्यालेन्ट' अहिले नेपालमा आउट सोर्सिङ कम्पनीका सञ्चालक र पि|mल्यान्सर छन् ।

एक-दुई महिनाको वेब डिजाइनिङको कोर्स गरेर सर्भिङ माइन्डमा ट्रेनी वेब डिजाइनर बनेर छिरेका कोटेश्वरका २७ वषर्ीय कञ्चन राई डेढ वर्ष काम गर्दा पर्पेmक्ट भएर निस्किए । त्यही सीप अहिले उनको जीवनको प्रमुख अंग बनेको छ । अहिले उनको कमाइ कति छ त ? 'यत्ति नै हुन्छ भनेर भन्न सकिन्न, एक लाख रुपैयाँसम्म हुन्छ,' उनी भन्छन्, 'यस्तो काम गरेर मभन्दा धेरै कमाउने कत्ति छन्, छन् ।'

गेम र एप्स बनाउने रुचि भएका सोह्रखुट्टेका २६ वषर्ीय प्रोग्रामर राजन महर्जनले अहिलेसम्म धेरै विदेशी कम्पनीका लागि काम गरिसकेका छन् । म्यागमिङ इन्च, ब्ल्याकबेरी मोबाइलमा चल्ने किड गेम, एम नेपाली न्युजजस्ता उनले बनाएका एप्स चर्चित छन् । कम्प्युटर इन्जिनियरिङमा ब्याचलर यी तन्नेरी गोल्छा अर्गनाइजेसनको यती स्टेपमा जागिरबाहेकको समय पि|mल्यान्सिङ काम गरेर बिताउँछन् ।

आम्दानी राम्रो भएर पनि उनी आउट सोर्सिङलाई दीर्घकालीन कामको रूपमा स्विकार्दैनन् । 'अरूका लागि काम गर्नेभन्दा पनि आफ्नो प्रोडक्ट बनाएर मार्केटिङ गर्दा राम्रो हुन्छ,' उनको सुझाव छ । 'आउट सोर्सिङको काम गर्नेहरू प्रायः टेक्निकल ब्याकग्राउन्डका छन्,' महर्जनको अनुभव हो यो, 'म्यानेजमेन्ट ब्याकग्राउन्डका व्यक्तिहरूको प्रवेश गराएर मार्केटिङ गर्नुपर्छ ।'

हर्क लोप्चनको १३ वर्षअघिसम्म परिचय कम्प्युटर टिचरको थियो । नेपालमा आउट सोर्सिङबारे जानकारी राख्ने व्यक्ति साह्रै थोरै हुँदाको बेला उनले यो क्षेत्रमा पाइला चाले । त्यो बेलामा नेपालमा यस्तो कामको 'स्कोप' ज्यादै कम थियो । त्यसैले उनी सन् २००५ मा कामका लागि जुनियर प्रोग्रामरका रूपमा कतार पुगे । दुई वर्षपछि नेपाल फर्के । त्यति बेला आउट सोर्सिङको चार्म बढिसकेको थियो । उनले नेपालमै कामको कमी देखेनन् । अचेल उनी ढल्कु चोकस्थित एउटा घरको फ्ल्याटमा रहेको आफ्नो अफिसमा आफ्नो ग्रुपसँगै भेटिन्छन् । उनको समूहमा पाँच जना छन् र विदेशी कम्पनीका लागि वेबसाइट डिजाइनिङ, मोबाइल एप्स निर्माण, ग्राफिक डिजाइनिङको काममा व्यस्त भएको भेटिन्छन् । दक्षिण अपि|mकाको कम्पनीका लागि बनाएको 'गड फुट' नेटवर्किङ साइट आफैंलाई मन परेको काम हो ।

चर्चामा नदेखिएपछि नेपालमा आउट सोर्सिङको काम गर्ने पि|mल्यान्सर कम्पनीहरू भित्रभित्रै फैलिइरहेका छन् । उनीहरूले गरेको काम देखेर धेरै मान्छेहरू अहिले पनि छक्क पर्छन् । सुरुआत भएको एक दशक भइसक्दा पनि यो काम पहिचानविहीन छ । 'कलेजमा पढेको आउट सोर्सिङमा लागू हुँदैन,' लोप्चन भन्छन्, 'कम्प्युटर पढेका धेरैलाई यो कामबारे थाहा छैन ।'
(Published in Hello Friday, Youth Supplementary of Kantipur Daily.)

एक बेसहारा युवकको कथा

2013-07-12T07:18:00.000-07:00

असार २८-कुनै बेला ईराक युद्धमा लडेर त्यहाँका जनतालाई निरंकुशताबाट मुक्त पार्ने सपना देखेका ईडवार्ड जोसेफ स्नोडेन अहिले आफै सानो ठाउँमा कैद छन् । आफ्नो हुँदाखाँदाको लाखौं तलब आउँने जागिर र मायालु गर्लफ्रेन्ड छाडेर यी ३० बर्षीय ठिटो मस्को एयरपोर्टको ट्रान्जिटमा तीन हप्तादेखि आफ्नो गन्तव्य सोचेर बसिरहेका छन् ।
अफ्रिकी जनतालाई गोराहरुको दासत्वबाट मुक्त बनाएर विश्वलाई सफल नेतृत्वको पाठ सिकाएका दक्षिण अफ्रिकी अश्वेत नेता नेल्सन मण्डेलालाई अस्पतालमा लाईफ सपोर्ट दिएर महिना दिनदेखि राखिँदा संसारको ध्यान भने यी ठिटो कहाँ गए ? के खाए ? र, के गरे ? भन्ने बिषयमा केन्द्रीत छ ।

संसारकै शक्तिशाली आफ्नो देशलाई लोप्पा खुवाएर हिँडेका उनकै कारण अहिले विश्वको कुटनीति दुई ध्रुवमा बिभाजित बनेको छ । अमेरिकी पक्ष र बिपक्ष । बिद्धानहरुको मत बाझिएको छ । सरकारले नागरिकको गोप्य निगरानी गर्न हुने कि नहुँने ?
अमेरिकी सरकारले आफ्नो नागरिकको फोन, म्यासेज, ईमेलको टेप गरेर गोप्य रुपमा जानकारी लिइरहेको छ भन्ने जानकारी चुहाएकै कारण उनको उठिबास भएको हो । उनी अहिले विश्वको कुन देशले आफूलाई राजनीतिक शरणार्थीको रुपमा बस्ने अधिकार देला ? भनेर पर्खाईमा छन् । उनलाई त्यस्तो देश जानु छ जसले आफूलाई पक्रेर अमेरिकालाई नबुझाओस् । त्यसैले करिब तीन हप्ता हङकङ लुकेर रसिया आएका उनको गन्तव्य अहिलेसम्म ठेगान लागिसकेको छैन् । उनी अहिले रसियामा छन् भन्ने समाचारको आधारमा सबैको ध्यान त्यतैतिर छ । रसियाका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसाग उनले भेटेका छैनन्, तर यी ठिटो आफ्नो देशको एयरपोर्टको ट्रान्जिटमा छन् भन्ने खबरका आधारमा तीनले भनिसके-जति छिटो हाम्रो देश छोड्छौं त्यसमै तिम्रो र हाम्रो भलाई छ ।
गत हप्ता रसियामा ग्यास निर्यातकर्ता देशको सम्मेलन सकाएर आफ्नो देश र्फकदै गरेको बोलिभियाका राष्ट्रपतिको बिमान उनकै कारण अष्ट्रियामा अवतरण गरियो । राष्ट्रपति ईभो मोरालेस चढेको बिमानमा स्नेडेनलाई राखेर लगिएको भन्ने असत्य खबरको आधारमा फ्रान्स, पोर्चुगल र ईटालीले उनी चढेको जहाजमा ईन्धन हाल्नको लागि पनि अवतरण हुँनै दिएनन् अनि जबरजस्ती उनको बिमान अष्ट्रियामा अवतरण गराएर खानतलासी गरियो । एउटा केटोलाई खोज्न राष्ट्रपतिको अपमान ? अहिले ल्याटिन अमेरिकी देशहरु अमेरिका र उसलाई सघाउँने यूरोपेली देशहरुप्रति खनिएका छन् । त्यसको मूल कारण स्नोडेन नै हुन् । त्यसैको झोकमा होला, बोलिभियाले स्नोडेनलाई आफ्नो देशमा राजनीतिक शरणार्थीको रुपमा शरण दिने घोषणा गरेको छ । तर, मस्कोमा छन् भनिएका स्नोडेन कसैको सम्पर्कमा छैनन् । त्यहाा उनलाई कसैले देखेको पनि छैन् । मस्कोबाट उनले २६ वटा देशलाई राजनीतिक शरणार्थीको रुपमा आश्रय दिन अनुरोध लेखेका थिए । उनले प|mान्सदेखि फिनल्याण्ड, जर्मन, रसिया तथा एसियाको चीन र भारतसम्मलाई पत्र लेखेको विकिलिक्सले खुलासा गरेको छ ।
विकिलिक्सका संस्थापक जुलियस अजान्सले आफूले नै स्नोडेनलाई हङकङबाट मस्कोमा ल्याएको बताउादै आएका छन् । अजान्स तीनै व्यक्ति हुन् जसले विकिलिक्समार्फत् अमेरिकाको गोप्य दस्तावेज सार्वजनिक गरेर शक्तिशाली देशको लागि टाउको दुखाईको पात्र बनेका छन् ।
सन् २००४ मा अमेरिकी सैनिकको लागि भर्ना खुल्दा तालिमका लागि छानिएका स्नोडेन तालिमको बेला दुवै खुट्टा भाँचिएपछि आर्मी बन्न पाएनन् । त्यसैले हाई स्कुलको पढाई पूरा नगरेका यी कम्प्युटर किरो त्यतैपटि्ट अल्झिए । अमेरिकाको नेसनल सेक्युरिटी एजेन्सी, सेन्ट्रल ईन्टेलिजेन्सजस्तो संवेदनशील निकायको जागिर अनुभव पाएर अति महत्वपूर्ण जानकारीमा पुहाच पुर्‍याएका उनले लामो हात गरिदिए । स्नोडेनले बेलायत र अमेरिकाबाट प्रकाशित हुने द गार्जियनलाई अन्तर्वार्ता दिएर सूचना चुहाइदिए । जसका कारण आफ्नो टेलिफोन कुराकानी, म्यासेज र ईमेलहरु सरकारी निगरानीमा रहेको थाहा पाएपछि संसार नै झसंग भयो । उनले काम गरेका दुवै संस्थाले बिदेशी देश, जनता र निकायको जानकारी जम्मा पार्ने र आफ्नो सूचनाहरु प्रविधिको माध्यमबाट चुहिन नदिने काम गर्छ ।
जनतालाई उनीहरु सरकारको निगरानीमा छन् भन्ने थाहा दिन सूचना चुहाएको बताउँदै आएका स्नोडेनलाई कत्तिले हिरोको संज्ञा दिएका छन् भने कत्तिले आफ्नो देशप्रति गद्दारी गरेको भन्दै कडा कारवाहीको माग गरेका छन् । उनले भने आफू हिरो र गद्दार दुवै नभएको दाबी गरेका छन् । उनीप्रति अमेरिका र विश्वभरीकै जनमत बााझिएको छ । स्वतन्त्रताको पैरवी गर्नेहरुले उनको हिम्मतको वाहवाही मात्रै गरिरहेका छन् । कतिपय अमेरिकी भने सरकारले राम्रो कामको लागि गरेको निगरानीलाई उनले अनावश्यक उछालेको भनेर आरोप लगाइरहेका छन् ।
अमेरिकाले सम्भावित आतंकवादी हमला रोक्नको लागि भन्दै नागरिकको अनगिन्ती मोबाईल कुराकानी, म्यासेज र ईमेलमा पुहुँच पुर्‍याएको कुरा बाहिरिएको हो । निगरानीकै कारण आतंककारीहरुले बनाएको बिभिन्न आक्रमणको योजना बिफल तुल्याएको उसले बताउादै आएको छ ।
संसार अहिले अर्को कुराले पनि छक्क परेको छ । कम्युनिष्ट शासन भएको देशले आफ्ना नागरिकलाई कडा निगरानीमा राख्छ भन्ने विश्वास थियो तर ठीक उल्टो अमेरिकाले आफ्नो नागरिकमाथि निगरानी राखेको सत्य बाहिरिएको छ । विश्वको दोस्रो अर्थतन्त्र बनेको कम्युनिष्ट शासित चीनले नागरिकलाई स्वतन्त्रताको दायरा बढाउादै लैजादा ठ्याक्कै उल्टो शासन नीति भएको अमेरिकामा भने नागरिकको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता खुम्चिएको बताउानेहरु छन् । यतिसम्मम की अमेरिकी सेनाले अमेरिकी निगरानी कार्यक्रमको तथ्य लगातार सार्वजनिक गरेको कारण द गार्जियनको केही भागनै ब्लगक गरिदियो ।
तर, अमेरिकी निगरानीको तथ्य यो मात्र होइन् । जब कवि डब्लूएच एडन बेलायतबाट अमेरिका भित्रिए । उनलाई लागेको थियो अमेरिकामा बेलायतमा भन्दा बढी स्वतन्त्रता होला तर अवस्था ठीक उल्टो पाएपछि उनले सन् १९३९ मा लेखे-दी अननोन सिटीजन । जहाँ उनले अमेरिकी निगरानी प्रणाली र जनताको भावनालाई भन्दा उसको कागजी रकेर्डलाई महत्व दिने सरकारलाई व्यंग्य गरेका छन् ।
नागरिकमाथि नियन्त्रण र निगरानी राख्न खोज्ने सरकारी नीतिलाई धेरैले बिग ब्रदरको संज्ञा दिएका छन् । सन् १९४९ मा प्रकाशित आफ्नो उपन्यास नाईन्टीन एईट्टी फोरमा उपन्यासकार जर्ज अर्वेलले कल्पना गरेको पात्र बिग ब्रदर एक शासक थिए जसको ठूल्ठूला फोटो टाँसेकै भरमा नागरिकमाथि निगरानी छ भनेर तर्साईन्थ्यो ।
केहीले यस्तो ठूल्दाई पाराको बिरोध गरेपनि केहीले भने आफ्नो नागरिकलाई सुरक्षा दिन गरिएको निगरानीलाई राम्रो भनेका छन् । अमेरिका छाडेर बेसहारा बनेका स्नोडेनका पक्षमा भने अमेरिकाका जनता पनि बिभाजित छन् । एकसय ४० देशमा मत सर्वेक्षण गर्ने ग्यालपले गरेको सर्वेक्षणले ४४ प्रतिशत अमेरिकीले स्नोडेलने गरेको कार्यलाई राम्रो भनेको र ४४ प्रतिशतले नराम्रोको संज्ञा दिएको नतिजा सार्वजनिक भएको छ । त्यस्तै, अर्को एक सर्वेक्षणमा ५४ प्रतिशतले उनलाई सूचना चुहाएका कारण अपराधीको रुपमा मुद्दा दायर गर्नुपर्ने बताएका छन् भने ३८ प्रतिशतले मुद्दा हाल्न नहुँने मत दिएका छन् । वासिंगटन पोष्ट र एबीसी न्यूजले संयुक्त रुपमा गरेको सर्वेक्षणमा ४३ प्रतिशतले उनलाई अपराधीको रुपमा कारवाही गर्नुपर्छ भनेर मत दिएका थिए जहाँ ४८ प्रतिशतले उनलाई अपराधीको रुपमा कारवाही गर्न नहुँने तर्क गरेका थिए ।
उनले सूचना चुहाएर गल्ती गरेकै भए पनि माफी दिनुपर्छ भनेर चलाईएको अभियानमा दुई हप्तामै एकलाख बढीले हस्ताक्षर गरेका थिए । उनी हङकङमा हुँदा उनको बारेमा बनाइएको सानो चलचित्रलाई यूट्युबमा लाखौंले हेरिसकेका छन् ।
उनको बारेमा राष्ट्रसंघ महासचिव वान की मुनले पनि अभिव्यक्ति दिएका छन् तर घुमाउारो पारामा । मुनले सूचना चुहाउानको लागि डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोग भएको भन्दै दुःख व्यक्त गरेका छन् तर स्नोडेनले गल्ती गरेका हुन् कि होइनन् ? उनलाई कारवाही गर्नुपर्छ कि पर्दैन् भनेर केही बोलेका छैनन् ।
अहिले स्नोडेनमाथि चासो राख्नेहरुले उनलाई आआफ्नै चश्माले हेरिरहेका छन् । कोही उनको मानवअधिकार हनन् हुने सम्भावना प्रबल भएको देख्छन् । र, उनी अमेरिका फर्किए उनले यातना पाउँने सम्भावना धेरै भएको भन्छन् । कोही उनलाई अमेरिकी शक्ति नाप्ने सिम्बोलको रुपमा हेर्छन् । तर, बिचरा यिनलाई एउटै चिन्ता होला-अब कहाँ जाऊँ । (एजेन्सीको सहयोगमा)