Boeken, boeken, boeken

Des romans français: Jean-Baptiste Del Amo, 'Le sel'

2012-02-26T20:24:00.001+01:00

Het zout dat blijft en bijt

Een goede schrijver kruipt in de huid van zijn personages, beleeft door hun ogen het verhaal en laat de lezer mensen van vlees en bloed zien. Dat is Jean-Baptiste Del Amo gelukt in Le sel (Het zout). Heel goed zelfs. Hij verdiepte zich niet in één personage, maar heeft een heel gezin binnenstebuiten gekeerd. Of het nu gaat om de dochter die een kind verloor, de homoseksuele zoon die zich altijd buitengesloten heeft gevoeld of de moeder die haar leven lang onderdrukt werd door haar man, elk karakter is levensecht neergezet.

Het boek werkt toe naar een diner dat Louise, de moeder van het gezin, georganiseerd heeft. Haar man Armand, visser van beroep, is overleden. Ze heeft drie kinderen van wie er twee ook weer kinderen hebben. Ze zullen samenkomen in het ouderlijk huis, vlakbij de zee, die een belangrijke rol in elk van de levens heeft gespeeld.

De drie delen van het verhaal dragen de namen van de Parcae, de drie schikgodinnen uit de Romeinse mythologie. Nona hield het spinrokken vast, Decima spon de levensdraad en Morta knipte deze weer af.

In het eerste deel worden in de aanloop naar het diner door elk van de gezinsleden afwisselend herinneringen opgehaald aan de tijd dat de kinderen nog klein waren. Louise beseft dat het toen verre van harmonieus was, vooral door het dictatoriale gedrag van Armand. Fanny, de oudste en het enige meisje, heeft zich altijd achtergesteld gevoeld en verachtte haar moeder omdat die zich niet tegen hem verzette. Albin, de tweede, moest aan de verwachtingen van zijn vader voldoen en werd zo in een keurslijf gedrukt. En de jongste van het stel, Jonas, werd door zijn vader weggezet als mietje en trok zich terug in zijn eigen wereld.

Het is knap hoe Del Almo zulke verschillende personages weet neer te zetten, elk met een eigen karakter, dat natuurlijk voor een deel gevormd is door hun gemeenschappelijke verleden. Als door de vlakken van een geslepen diamant ziet de lezer de kern waaruit deze mensen zijn voortgekomen, steeds weer met een andere belichting en andere invalshoek. Neem bijvoorbeeld het moment waarop Albin naar zichzelf kijkt in de spiegel terwijl hij zich scheert en dan ziet waartoe hij is voorbestemd. De afkeer voor zijn vader op diens sterfbed, maar ook de angst dat hem hetzelfde lot te wachten staat spelen door zijn hoofd.

‘Albin se rasa et s’observa dans le miroir. Il vit le reflet de son père, tel qu’il avait connu quand il était enfant: un homme sec, au visage rigoureux, boucané par les embruns. À ses traits se superposaient ceux du moribond qu’ils avaient veillé a la fin de sa vie. Son corps déversait alors dans la chamber une saveur âcre, exsudait une agonie qui les drapait, les suffoquait, les obligeant à quitter la pièce pour inspirer un air que les chairs d’Armand n’avaient pas corrompu. Albin se voyait dans se miroir comme la promesse d’être un jour à l’image de ce corps déchu.’

In het tweede deel, Decima, wordt de periode na de kindertijd beschreven, waarin elk van hen zich probeert lost te maken van het gezin. Jonas geeft zich als puber over aan anonieme en vluchtige seksuele contacten met mannen, daarna gaat hij studeren en krijgt hij een serieuzere relatie met een jongen. Albin, die is voorbestemd om zijn vader op te volgen, besluit geheel tegen diens wil in iets anders te gaan doen. En Fanny keert zodra het kan haar geboorteplek de rug toe om zich over te geven aan een man en met hem een eigen leven op te bouwen. Maar het zal ze maar moeilijk lukken om zich af te zetten, zozeer heeft hun jeugd bij elk van hen een litteken achtergelaten

Het laatste deel, Morta, staat dan geheel in het teken van doorgeknipte ‘levensdraden’. Die van Fabrice, de eerste liefde van Jonas, die aan aids overlijdt; Lea het dochtertje van Fanny dat noodlottig aan haar einde komt op het strand en de dood van Armand.

Aan het diner komen we uiteindelijk niet toe in het verhaal. Daardoor zullen we niet weten of het hen dichter bij elkaar brengt of juist leidt het tot heftige confrontaties.

De stijl van Del Amo is vol, met veel woorden wordt het verhaal geschilderd, nauwkeurige pennenstreken geven de sfeer en de gemoedstoestand van de karakters weer. Zoals wanneer Fanny terugdenkt aan de zee bij het ouderlijk huis:

‘… mais il y avait pour elle deux mers: celle qu’elle côtoyait depuis toujours, parsemée de bleu et de vert, aux odeurs d’algues et de sable; puis celle que son père taisait et qui, pourtant, régnait sur la famille, cette mer sans horizon de terre et sans fond, noir et froide, généreuse ou impitoyable.’

En de titel? Is dat het zout dat je niet met één wasbeurt van je huid krijgt, diep in je poriën kruipt en blijft bijten in open wonden? Dan zou het symbool staan voor het verleden van Louise en haar kinderen. Het verleden dat hen nooit loslaat en van tijd tot tijd pijnlijk opspeelt. Dankzij de schikgodinnen.

Arjen van Meijgaard

(Eerder gepubliceerd op Athenaeum.nl, 12 oktober 2010)

Mike Dash - 'De ondergang van de Batavia'

2012-02-24T07:54:00.000+01:00

Het voelt altijd vererend als een buitenlandse historicus zich buigt over de Nederlandse geschiedenis. Simon Schama, C.R. Boxer, Jonathan Israel of De ondergang van de Batavia van Mike Dash – juist dan besef je dat Nederland mede het lot van de wereld heeft bepaald. Tegelijk weet je ook precies tot welke periode die hoofdrol zich beperkte. Al deze auteurs schrijven over het Nederland van de zeventiende eeuw. Mike Dash is daarop geen uitzondering.

Merk je ook dat de auteurs buitenlanders zijn? Ja. Kleine details verraden de niet-Nederlandse achtergrond. Simon Schama beschreef in De ogen van Rembrandt het 3 Octoberfeest in Leiden zo dat ik het er niet in herkende. En Mike Dash noemt de VOC voortdurend ‘Jan Compagnie’. Volgens hem greep de multinational van weleer zo diep in in het leven van zoveel Nederlanders dat zij het bedrijf liefkozend met deze bijnaam eerden. Dat mag zo zijn, maar als de bijnaam zó algemeen is, waarom ben ik die term dan nooit eerder tegengekomen? Ook als je googlet op de term, krijg je niet de indruk dat ‘Jan Compagnie’ synoniem voor de VOC is.

Gelukkig doet het er niet veel toe. De ondergang van de Batavia is een fantastisch, breed opgezet en huiveringwekkend verslag van de schipbreuk van de Batavia op de Houtman Abrolhos, circa vijfenzeventig kilometer voor de Australische kust, en de terreur die de leider Jeronimus Cornelisz op het eilandje ter grootte van een paar voetbalvelden uitoefent. Zijn handlangers brengen meer dan 115 overlevenden bruut en genadeloos om het leven. Dash vertelt zijn verhaal zo nuchter dat het pijn doet om te lezen. Het doet beslist iets af van je geloof in de mensheid.

Mike Dash, De ondergang van de Batavia, Arbeiderspers, 2002

In het dagboek van Hans Warren

2012-02-22T08:27:00.002+01:00

Een van de eerste auteurs die ik interviewde was Hans Warren. Ik was nog maar net begonnen bij Boekblad. Op 22 februari 2000 was het, vandaag twaalf jaar geleden, en het ging over de vertaling van Plato die hij samen met zijn partner Mario Molegraaf maakte. Hij had toen al verschillende delen van het – in het begin – razend spannende Geheim dagboek gepubliceerd. Ik wist dus dat ik maar hoefde af te wachten om te lezen wat híj van het interview vond. In september 2009 was het zover. Warren bleek de avond van mijn bezoek om 21.15 uur in zijn dagboek dit te hebben genoteerd:

Het lijkt me dat de pijn van de gordelroos afneemt. Het gaat eerder jeuken, zoals aan het rechteroor. De ontlastig was zelfs prachtig, een feest. Eten smaakt weer, alleen wijn nog niet. Preices om twee uur was Maarten Dessing van Boekblad hier, op de fiets vanaf het station gekomen. Een aardige, zeer beschaafde jongenman, nogal knap van uiterlijk. Drie uur intensief over de Oudheid praten, het was heel vermoeiend.

In het dagboek van Kristien Hemmerechts

2012-02-21T08:47:00.000+01:00

Eerder deze maand heb ik Kristien Hemmerechts geïnterviewd bij boekhandel Paagman in Den Haag. Hier staat het bewijs. Het was een prettig gesprek over het ontstaan en de betekenis van haar recent verschenen roman Haar bloed. Daarmee heb ik me eindelijk gerevancheerd voor het openbare interview dat ik haar meer dan tien jaar geleden afnam bij de diploma-uitreiking van de opleiding boekhandel en uitgeverij van wat tegenwoordig de Boekblad Academie heet.

Gezien de belangstelling van het publiek vroeg ik toen naar wat Jeroen Brouwers lang geleden beweerde: dat hij, in dienst van uitgeverij Manteau, het Vlaams van talloze auteurs moest vertalen in correct Nederlands. Had zij als Vlaming soortgelijke ervaringen? Zo onhandig drukte ik me ongeveer uit, zonder me voldoende rekenschap te geven van wat ik eigenlijk vroeg: of ook haar werk bij toen nog uitgeverij Atlas werd vertaald?

Besefte ik wel dat ik haar beledigde? zei Hemmerechts. Ja, toen wel. Onmiddellijk. Deemoedig bood ik excuses aan. En misschien was dat maar goed ook. Toen ze later het dagboek Een jaar als (g)een ander (2003) publiceerde, beschreef ze dit voorval zonder mijn naam te noemen. Of door andere details te geven waaruit mijn identiteit kon worden afgeleid. Zo heeft ze het mij bespaard om aan de schandpaal te worden genageld.

Stephan Enter over zijn schrijverschap en 'Grip' (BOEK)

2012-02-19T06:28:00.001+01:00

Met Grip schreef Stephan Enter een van de beste romans van 2011. Het meeslepende verhaal over de vraag hoe je moet omgaan met het verstrijken van de tijd verdient een groot lezerspubliek. Een kennismaking met een auteur die alles over heeft voor zijn literaire werk.

Over succes heeft de schrijver nooit te klagen gehad. Zijn debuut Winterhanden (1999) en Lichtjaren (2004) stonden op de shortlist van de Libris Literatuurprijs. Zijn werk verkoopt ook niet slecht. ‘Als je boek bij de beste zes staat, gaat er in één week een hele druk doorheen,’ zegt hij. Met hulp van een beurs van het Fonds voor de Letteren, een vertaling van Spel (2007) in het Duits en een goedkope woning in Utrecht – ‘een groot geluk’ – kan hij redelijk van de pen leven.

Maar bij wie doet de naam Stephan Enter een belletje rinkelen? Hij verschijnt zelden in de media. Hij schrijft geen columns. En tussen zijn boeken zit steeds zo veel tijd, drie tot vijf jaar, dat de herinnering aan zijn werk te ver is weggezakt om de consument te verleiden ‘de nieuwe Enter’ te kopen.

‘Laat mij maar onbekend blijven’, redeneert Stephan Enter zelf tamelijk opgewekt. ‘Ik wil niet meedoen aan het vreselijke circus waarin je vier keer in de week in praatprogramma’s opdraaft om je mening te geven over Libië of de economische crisis. Dan ben je, zoals zo veel auteurs op televisie, eerder een Bekende Nederlander dan een schrijver. Ik zou alleen komen als de belangstelling is gebaseerd op mijn werk. Daarom werk ik ook mee aan een interview als dit met BOEK.’

Het enige dat Enter ambieert is een zo goed mogelijk boek schrijven. ‘Zoals Willem Frederik Hermans in Het sadistisch universum zegt: sommige schrijvers willen zich bewijzen als mens en sommige schrijvers willen zich bewijzen als schrijver. Voor veel auteurs op televisie geldt het eerste, mij gaat het om het tweede. Ik wil een vakman zijn. Een schrijver die zich wél steeds vernieuwt en er iedere keer op uit is om een meesterwerk te schrijven.’

Er is dus niets fijners dan na een gepubliceerd boek ‘helemaal leeg te worden, te denken: wat nu? en dan weer iets nieuws te proberen. Het is heerlijk om, straks ook weer na Grip, me af te sluiten en in een cocon aan een volgend boek te werken. Daar in te groeien, daar maanden mee bezig zijn en verder niets. Als er dan, op grond van mond-tot-mondreclame meer dan 50.000 mensen mijn boek lezen, zeg ik daar natuurlijk geen nee tegen. Dat zou ik juist heel graag willen.’

Wellicht dat Enters vierde boek eindelijk de sterauteur van hem maakt die hij verdient te zijn. Het ontroerende, intrigerende en even precies als treffend geschreven Grip, over de reünie van een vriendengroep twintig jaar na een dramatische klimvakantie in Noorwegen, werd – terecht – alom bewierookt. Tot zijn verrassing volgden de kopers snel. Binnen een maand na verschijnen volgde een derde druk. ‘Dat heb ik nog niet eerder meegemaakt.’

Schrijven doet Enter (1973) al sinds zijn elfde. Na een vakantie met zijn grootouders in Zwitserland, waar hij voor het eerst bergen zag, was hij daarvan zo onder de indruk dat hij intuïtief de behoefte voelde het op te schrijven. ‘Ik dacht dat als ik de vakantie vastlegde, hij voor mezelf bleef bestaan. Zoals je uit een stuk koolstof – de ruwe herinnering – een diamant kunt slijpen: iets betoverends. Of zoals een goede kok uit een aantal losse ingrediënten een fantastische maaltijd kan maken.’

Hij merkte dat hij ‘vreugde schiep’ in het schrijven. Een natuurlijke neiging die een voorwaarde is om schrijver te worden, vindt Enter – net als de aanleg om te fantaseren en een liefde voor lezen en taal, die hij allebei ook had. ‘Als ik dat eerste verhaal nu teruglees, heeft het precies dezelfde vertelstijl als de verhalen van Bob Evers die bij mijn grootouders lagen. Zo begin je: met imiteren.’

Pas toen hij aan het einde van zijn studententijd twintig verhalen en twee romans had liggen, zocht hij voor het eerst contact met een uitgever. Van Uitgeverij Van Oorschot kreeg hij binnen een paar dagen een brief van vijf kantjes met commentaar op drie verhalen. ‘Eerst een halve pagina loftuiting, daarna viereneenhalve pagina kritiek. Toen dacht ik: dít wil ik. Schrijven en een uitgever die daar echt geïnteresseerd in is. Die mijn werk ook niet klakkeloos accepteert.’

Van Oorschot heeft misschien geen enorm budget om Enters te werk aan de man te brengen, de uitgeverij steunt hem als oeuvrebouwer. ‘Ook als een boek flopt staan ze achter me. Ze geloven niet in een boek, maar in mij als schrijver. En dat is echt niet vanzelfsprekend in Nederland. Een kennis had een boek geschreven dat proza en essays mengde, maar onder druk van de uitgever moesten de essays eruit om er een makkelijker te verorberen boek van te maken.’

Het komt dan ook uit de koker van de uitgever om op de achterflap van zijn debuut Winterhanden te schrijven: ‘Hiermee presenteert Enter zich voor het eerst aan zijn lezers.’ Al die jaren later moet hij er nog steeds om lachen. ‘Het is nogal ijdel en zelfoverschattend om te zeggen dat ik al lezers heb nog voor ik ben gedebuteerd. Zo die lezers al bestaan. Ik schrijf in ieder geval niet voor een lezer, maar voor mezelf. Voor een afsplitsing van mezelf die zegt: niet slecht gedaan, Enter.’

De vier boeken van Enter zijn meer dan ‘niet slecht gedaan’. Ze zijn stuk voor stuk van een tijdloze schoonheid. De tot in de puntjes verzorgde heldere stijl trekt de lezer vanaf de eerste pagina in het verhaal. Het zijn boeken over existentiële universele thema’s die de lezer op verschillende manieren ingang bieden. De plot is intrigerend of aangrijpend, maar altijd meeslepend. Tegelijk werpt Enter veel vragen op over zijn thema, dat hij altijd diepgravend uitwerkt.

Grip is zijn beste roman. Het verhaal beschrijft de reis van Paul en Vincent naar Swansea en hun ontmoeting met Martin daar. Twintig jaar geleden beleefden ze op de Lofoten een beslissende dag samen, zonder dat ze van elkaar weten hoe beslissend die was. Nu hebben ze elkaar al jaren niet meer gezien. Enter onthult stap voor stap hoe ze tegenover elkaar staan, maar laat ook zien hoe anders ze alle drie grip proberen te krijgen op het verstrijken van de tijd.

Het knappe is dat Enter zichzelf daarbij op de achtergrond houdt. Hij geeft geen dwingende richtlijnen – zó moet je je verhouden tot de vergankelijkheid. Vincent houdt vast aan wat eens was en kan daarom niet verder met zijn leven. Paul leeft in het moment, maar kan daarom geen wezenlijke verbintenis aangaan met consequenties voor de toekomst. Martin aanvaardt het verglijden van de tijd en het onvermijdelijke einde, maar beleeft zijn leven daarom minder intens.

‘Wat is de beste houding?’, zegt Enter. ‘Ik ben er helemaal niet op uit om daar antwoord op te geven. Misschien heb ik zelf het meeste van het vitalisme van Paul, maar iedere positie heeft zijn voor- en nadelen. Dat blijkt het best uit de discussie over onsterfelijkheid waar die dag een bericht over in de krant staat en waar mijn personages steeds nieuwe argumenten voor en tegen op geven. Ik wil alleen de lezer uitnodigen om bij zichzelf na te gaan waar hij zelf staat in dit spanningsveld.’

Hij bereikt dat effect door uit te gaan van zijn personages. ‘Al mijn werk drijft op hoe personages op elkaar inwerken. Daar rijst de geschiedenis uit op die de lezer moet overrompelen. Oorspronkelijk begon ik aan Grip als een ideeënroman over de vraag: wat als we tweehonderd jaar konden worden? Maar dat genre begon me steeds meer tegen te staan. Je geeft, zoals Mulisch vaak deed, de lezer te opzichtig iets mee. Pas toen ik personages had geschapen die me interesseerden, kon ik het thema erin kwijt.’

Door drie personages aan het woord te laten, kreeg Enter ook de technische uitdaging die hij zocht. ‘In ieder boek zoek ik nieuwe mogelijkheden voor de romankunst. Lichtjaren bevat een brief van honderd kantjes. Spel is een jeugdgeschiedenis-in-verhalen die een coherent geheel moesten vormen. Nu was de vraag: hoe kan ik het boek door drie personen laten vertellen en tóch – met kleine overlappen – een lineaire lijn vasthouden. Lang dacht ik dat het gigantisch zou mislukken.’

Voor zijn literaire werk gaat Enter tot het uiterste. Zijn personages moeten voldoende van elkaar verschillen van karakter en toon én geloofwaardige vrienden zijn. De lezer behoort vanaf de eerste zin in een flow te worden gebracht en daarna als vanzelf voortgestuwd tot het einde. De symboliek dient tegelijk bij te dragen aan de betekenis van het verhaal en volkomen realistisch te blijven. En de gezamenlijke herinneringen moeten nét iets van elkaar verschillen.

Ook wil Enter dat ieder detail klopt. Er mag geen toevallige lezer voorbijkomen met specialistische kennis over bergbeklimmen, Noorwegen of onsterfelijkheid die hem op een foutje betrapt. ‘Ik vind dat heel belangrijk. Stel: je leest een spannend verhaal en opeens staat er dat ze in Noorwegen euro’s gebruiken terwijl ze Noorse kronen hebben. Dan is mijn vertrouwen weg dat de rest ook goed is. Het is alsof een hoogleraar wiskunde blijkt niet te kunnen hoofdrekenen.’

Hij gaat daarin heel ver. ‘Uit een Noorse reisgids had ik het woordje klevring gehaald, dat duidt op een lastige klim. Na de eerste proef tikte ik het toch eens in op internet. Niets. Vervolgens mailde ik naar het Noors instituut van de UvA. Het woord bestond echt niet. Wat nu? Een ander woord moet wel op “kleven” lijken, anders is de grap weg. Na lang zoeken vond ik in een woordenboek Nynorsk-Duits – Nynorsk is een van de twee schrijftalen in Noorwegen – klyve, dat klauteren betekent.’

Om dit manische perfectionisme schrijft hij ook geen columns of journalistiek werk. ‘Toen ik een keer een stuk over W.F. Hermans maakte voor Vrij Nederland, kostte me dat drie weken. Dat leidt te veel af van mijn eigenlijke werk.’ En daarom ook blijft Enter in zijn boeken dicht bij zijn eigen biografie. ‘Dat ken ik tenminste. De reünie speelt zich af in Swansea omdat een vriend van mij daar woont en ik de reis uit het boek vaak heb gemaakt. Toevallig is hij net als Martin ook bijna hoogleraar.’

De enige fouten die je in zijn werk kunt vinden zijn spelfouten als ‘sigaretterook’. Alleen: Enter ziet die niet als fout. ‘Ik hou me aan de spelling van 1995. De tussen-nregel die later is ingevoerd, vind ik onlogisch. Ik zou ook willen dat meer schrijvers zich daartegen verzetten. Juist schrijvers zijn gebaat bij conservatisme in de spelling, omdat dan hun werk zo lang mogelijk leesbaar blijft. Omdat Engeland niet aan spellingswijzigingen doet, kan iedere Brit Shakespeare nog steeds probleemloos lezen. Maar om Vondel te snappen moet je een cursus hebben gevolgd, en zelfs Couperus doet inmiddels gedateerd aan.’

Toch is zijn drang om te excelleren niet de reden dat er steeds zo veel tijd zit tussen Enters echt geen vuistdikke romans. ‘Ik heb de neiging om heel lang met een idee te goochelen. Ik onderzoek alle mogelijkheden en stel het moment om echt te beginnen zo lang mogelijk uit. Tot ik voorbij een punt kom dat ik intuïtief aanvoel: dit gaat lukken. En dan nog is het pijnlijk om te schrijven omdat je daarmee mogelijkheden afkapt. O rijkdom van het onvoltooide, noemt J.H. Leopold dat.’

In die fase – waarin Enter dit keer ook een heel jaar weinig deed, veel op vakantie ging – maakt hij veel aantekeningen in zijn Moleskine-boekjes. ‘Het is de heerlijkste staat van zijn: voortdurend nadenken over je boek, al je zintuigen open hebben staan voor ideeën en informatie die je kunt gebruiken. Die aantekeningen zet ik over pc, waar ik ze verder uitwerk. Voor Grip had ik uiteindelijk een document van zevenhonderd pagina’s. Als ik daarmee aan de slag ga, zie ik het krimpen. Indikken.’

En al heeft hij zijn boek eerst helemaal uitgedacht – ‘met een uitgebalanceerd plot, personages en alles’ – hij is geen auteur voor wie schrijven slechts het invullen van een schema is. ‘Vaak levert dat boeken op waarvan je halverwege weet hoe het afloopt. Ik wil me laten verrassen door mijn personages, in de hoop dat mijn lezers er dan net zo door verrast worden. Ik blijf ook open staan voor nieuwe, betere ideeën om het boek nog rijker te maken.’

Overigens heeft hij na Spel twee boeken uitgedacht. ‘Lang heb ik zelfs niet geweten welk boek ik eerder zou publiceren. Het is Grip geworden, maar mijn volgende boek zou daarom binnen twee jaar vanaf nu moeten verschijnen.’

(Gepubliceerd in BOEK nr. 1, 2012)

Anil Ramdas (54) overleden (Knack)

2012-02-18T08:00:00.003+01:00

De Nederlands-Surinaamse journalist en schrijver Anil Ramdas is gisteren op zijn 54e verjaardag overleden. Volgens een familielid was het een ‘zelfverkozen dood’.

Ramdas maakte de afgelopen twintig jaar naam als een veelzijdig columnist, essayist, programmamaker en schrijver. Hij groeide op in Paramaribo in een Surinaams-Indisch milieu en verhuisde in 1977, twee jaar na de onafhankelijkheid van Suriname, naar Nederland. Daar ontwikkelde hij zich tot een voorname intellectueel wiens grootste fascinatie de botsing der culturen was – een onderwerp dat tot op de dag van vandaag alleen maar belangrijker is geworden.

Ramdas langste engagementen waren bij NRC Handelsblad en de VPRO. Voor de krant was hij begin deze eeuw drie jaar correspondent in India en tot vorig jaar ‘reizend commentator’. Bij de omroep maakt hij tal van voornamelijk praatprogramma’s op radio en televisie. De bekendste programma’s waren In mijn vaders huis en Het blauwe licht. Voor het komend weekend maakte hij nog een opname voor het tv-programma Z.O.Z met drie documentairemakers over hun maatschappijvisie.

Op de vele podia die Ramdas tot zijn beschikking had, keerde hij zich altijd fel tegen de nieuwe klasse van populisten die Nederland in zijn greep had. Of het Theo van Gogh en Pim Fortuyn waren of nu Geert Wilders, hij had geen goed woord voor hen en hun volgelingen over. In zijn geruchtmakende columns voor De Buren, waar hij eind vorig jaar mee stopte, betitelde hij de kiezers van Wilders ooit als ‘white trash’ – als ‘primitieve, rancuneuze (...) types zonder moraal’.

Als schrijver debuteerde Ramdas in 1992 met de verhalenbundel De papegaai, de stier en de klimmende bougainvillea. Later volgde onder meer de novelle Het besluit van Mai en de verhalenbundels ‘De beroepsherinneraar en andere verhalen’ en Zonder liefde valt best te leven. Maar de lof gold altijd vooral zijn non-fictiewerk, zoals het in 2009 verschenen Paramaribo, waarin hij verslag deed van het jaar waarin hij terugkeerde naar zijn geboortestad.

Zijn vorig jaar verschenen roman Badal, over het leven van een zwarte intellectueel in het Nederland van de afgelopen twintig jaar, kreeg gemengde reacties. In deze nauwelijks verhulde autobiografie schetst hij een genadeloos portret van zichzelf neer als opschepper, lui en arrogant die zich door zijn drankzucht en neiging colleges te geven steeds meer vervreemdt van zijn gezin en zich isoleert in de maatschappij. Harry Badal eindigt zijn leven door, stomdronken, in de golven te verdwijnen.

Met terugwerkende kracht lijkt het nu alsof Ramdas met Badal zijn testament heeft willen schrijven.

(Gepubliceerd op Knack.be, 17 feb 2012)

Hachette investeert goodwill in de Benelux-markt (Boekblad)

2012-02-17T14:16:00.002+01:00

Hachette wil de grootste leverancier van Engelstalige boeken in de Benelux zijn. Het Brits-Amerikaanse uitgeefconcern organiseerde gisteren in Amsterdam een conferentie voor importeurs en boekhandels om zijn ambitie kracht bij te zetten.

Hachette zette in 2011 3,5 miljoen euro om in de Benelux. De titel die daar het meest aan bijdroeg was de Steve Jobs-biografie van Walter Isaacson, met meer dan 20.000 verkochte exemplaren. Op twee stond The Other Hand van Chris Claeve, met meer dan 8.000 verkochte exemplaren. Ook uiteenlopende auteurs als Stephen King, David Mitchell, Patricia Cornwell, Jill Mansell en Ian Rankin verkochten goed. In het genre Engelstalige misdaad heeft Hachette een marktaandeel van vijftig procent.

Toch vallen de cijfers tegen, maakte Tim Hely Hutchinson, CEO van Hachette UK, duidelijk. De omzetgroei in de Benelux blijft achter bij de totale exportgroei naar Europa. Gemeten vanaf 2006 steeg de omzet 41,7 procent, maar de afgelopen twee jaar lieten een lichte daling zien. Waarom, wist Hely Hutchinson niet precies. Mogelijk loopt een deel van de omzet via Duitse grossiers. Tot 2015 wil Hachette de omzet laten groeien met 51 procent tot 5,3 miljoen euro.

In totaal zet Hachette inmiddels 25 procent van haar omzet om in Europa. Naar verwachting zal dit percentage in vier jaar stijgen naar 34 procent. De reden is de groei van het aantal Europeanen dat Engels beheerst: van 6 procent tien jaar geleden naar 38 procent nu. De grootste markt is Duitsland, inclusief de verkoop van Duitse grossiers naar andere landen, gevolgd door de Benelux (15 procent). De belangrijkste genre voor de export is fictie, goed voor 70 procent van het totaal.

Het offensief van de Nederlandse, Vlaamse en Luxemburgse markt kreeg de afgelopen week gestalte in een intensieve tournee van alle verantwoordelijke vertegenwoordigers langs boekhandels. Daarvan vormde de conferentie in het Hotel de l’Europe het sluitstuk. Hachette haalde alles uit de kast om zich goed te presenteren. Gelikte presentaties van acht fondsen, lezingen van de ingevlogen succesauteurs Kate Mosse en Val McDermid, een uitstekende lunch en goedgevulde goody bags.

De presentaties legde de nadruk op de nieuwe titels die in 2012 zullen verschijnen. Af en toe bevatten de lezingen ook interessante feitjes. Zo bleek 11.22.63 van Stephen King de bestverkochte hardback van deze auteur ooit in de Benelux. De lucratiefste uitgave van Hodder Education vorig jaar was in de algemene educatieve markt: Complete Dutch (goed voor 3.844 pond omzet), en in de academische markt: The Use of Antibiotica (goed voor een omzet van 27.024 pond).

De bezoekers wisten de eerste uitgebreide conferentie sinds Random House ongeveer vijf jaar geleden is gestopt met soortgelijke evenementen in Hotel Krasnapolsky, te waarderen. De investering in goodwill zou zich zeker uitbetalen omdat ‘je toch weer een keer naar de titels kijkt’, zei Erik Vonk van Centraal Boekhuis. ‘En ik neem aan dat er een follow-up is in de vorm van extra korting of acties. Ik kan me niet voorstellen dat dit een éénmalig evenement is, waarna ze zeggen: en nu zien we wel.’

De aanwezige distributeurs en boekverkopers (onder wie vertegenwoordigers van Van Rossum, Scheltema, American Book Store, Athenaeum, Waterstones Brussel en Amsterdam, en Bol.com) begrepen ook goed wáárom Hachette de conferentie organiseerde. ‘Heet geeft aan hoe belangrijk Europa voor hen is geworden. In Engeland, waar de omzetten sterker dalen dan hier, zitten ze klem tussen boekhandelsketens, Amazon en supermarkten’, zei Rene Prins van Van Ditmar.

(Eerder gepubliceerd op Boekblad.nl, 17 feb 2012)

lees ik wat iedereen leest?

2012-02-15T17:22:00.000+01:00

In de Bestseller 60 van deze week: 14 van de 59 titels. Omdat Mama kwijt van Chris Haughton in twee verschillende edities in de lijst staat, telt de top 60 slechts 59 verschillende titels. En 14 op 59, dat is bijna een kwart. Dat geeft me het gevoel dat ik toch aardig goed bijhoud wat er zoal verschijnt. In ieder geval in mijn specialisme: de Nederlandse literatuur. Alleen de nieuwe Robert Vuijsje (op 22) moet ik nog lezen, maar dit ligt al klaar. Net als De kunst van het veldspel van Chad Harbach (op 4) trouwens. Over 8 van de 14 titels heb ik overigens geschreven - volg de links. Een recensie van Ted van Lieshout volgt nog. Ik heb uitgerekend vandaag de tekst van mijn recensie in BOEK ingeleverd

3 Peter Buwalda - Bonita Avenue

11 Paulien Cornelisse - Taal is zeg maar echt mijn ding

17 Ravelli - De vliegenvanger

20 / 49 Chris Haughton - Mama kwijt

21 Jan Siebelink - Oscar

25 A.F.Th. van der Heijden - Tonio

26 Anna Enquist - De verdovers

28 Jamie Oliver - Jamie in 30 minuten

29 Ted van Lieshout - Mijn meneer

33 Laurent Binet - HhhH

39 Marente de Moor - De Nederlandse maagd

43 Adriaan van Dis - Stadsliefde

53 Jonathan Safran Foer - Extreem luid & ongelooflijk dichtbij

55 Karina Schaapman - Het Muizenhuis. Sam & Julia

Toen ik 'Candide' van Voltaire las

2012-02-13T08:16:00.001+01:00

Hoeveel blijft na bijna 250 jaar over van humor? Toen ik ooit, bijna vijf jaar geleden, op een ochtend rond half zes Candide ter hand nam, dacht ik nog: weinig. Dat Voltaire de naam heeft een ironisch schrijver te zijn, leek me typisch een ingesleten karakterisering uit de literatuurgeschiedenisboeken die niet meer na te voelen is door hedendaagse lezers. Zoals Wim Kan ook niet grappig meer is. Daarbij leek de filosofische insteek van Voltaires bekendste werk uit 1759 me zonder uitgebreide kennis op dit terrein eigenlijk niet goed te begrijpen. Dus waar begon ik aan? Aan een klassieker waarvan ik kennis wilde nemen omdat het een klassieker was.

Al op de eerste bladzijde gaf ik me gewonnen. ‘De baron’, zo staat in het eerste hoofdstuk in de vertaling van Hans van Pinxteren, ‘was een van de machtigste heren van Westfalen, want hij had een kasteel met een deur en ramen, en in de grote zaal prijkte zelfs een wandtapijt.’ En: ‘Mevrouw de barones, die rond de driehonderdvijftig pond woog, was beslist een vrouw van groot gewicht, en haar aanzien werd nog verhoogd door de waardigheid waarmee zij in het kasteel de honneurs waarnam.’ Dat is in de eenentwintigste eeuw door zijn lichtvoetigheid en vanzelfsprekendheid nog altijd superieure ironie.

Voltaire vertelt met veel vaart en luchtigheid over de wederwaardigheden van Candide, de eindeloze reeks rampen die hem overkomen, de goedmoedigheid waarmee de jongen zich er doorheen slaat en de onvermijdelijke conclusie dat je maar het best hard kunt werken opdat je niet te veel stilstaat bij de ellende van je eigen bestaan. Of zoals een Turkse boer tegen Candide zegt: ‘Door het werk houden wij ons drie grote rampen van het lijf, de verveling, de ondeugd en de honger.’ Wie kan daar niet mee instemmen?

Om een uur of negen op dezelfde ochtend had ik Candide uit.

Des romans français: Jacques Chessex, 'De zondebok'

2012-02-12T12:48:00.003+01:00

De impact van haat

Ik kan me niet voorstellen dat De zondebok (Un juif pour l’ exemple), de laatste novelle van Jacques Chessex de lezer onberoerd laat. Na een uitvoerige schets van de omgeving, een schilderachtig stadje in Zwitserland, en de tijdgeest waarin het verhaal zich afspeelt, het brute nazisme in 1942, komt de schrijver tot de verhaallijn: de haat voor en vernietiging van een heel volk wordt samengevat in een complot tegen één man, Arthur Bloch, een Joodse veehandelaar uit Bern.

Bloch is geliefd bij de boeren, door zijn kennis van zaken, innemende karakter en vrijgevigheid. Misschien juist daarom prijkt zijn naam bovenaan de lijst die opgesteld is door de lokale nazi-afdeling, onder leiding van de gefrustreerde automonteur Fernand Ischi. Hij, klein en breed van postuur, kortzichtig en onbehouwen van karakter, is onder de indruk van Hitler en aangespoord door de fascistische dominee Lugrin beraamt hij plannen om de joden een lesje te leren, om hen bang te maken. Bloch is de eerste, de zondebok.

Payerne, een stad van veehouders en slagers, heeft steeds meer last van werkeloosheid en komt mede daardoor onder invloed van het nazisme uit buurland Duitsland. Er broeit van alles onder de ontevreden bevolking. Waarom hebben de Joden geen last van de crisis, met hun dikke buidels en buiken? Waarom gaat hun geld naar die parasieten en uitbuiters? De klagers blijken meelopers en maken grappen als Bloch plotseling verdwenen is tijdens een grote veemarkt.

‘Et dès le soir, l’obscurcissement. Rideaux clos, volets fermés, toutes sources de lumière éteintes. Mais qui obscurcit qoui? Qui cache qoui?’

(En zodra de avond valt de verduistering. Dichtgetrokken gordijnen, gesloten luiken, alle lichtbronnen gedoofd. Maar wie verduistert wat? Wie verbergt wat?)

Daarmee rijst de vraag wie meer schuldig is, de moordenaars als uitvoerders of de goegemeente die het liet gebeuren? Zelfs de vreedzame natuur die het stadje omgeeft, wordt medeplichtig. Omdat de nazi’s er een grot vinden om de kleren van Bloch te verbranden en in een meer de levenloze lichaamsdelen dumpen.

‘Et les bois de hêtres, bocages aérés, bosquets de pins, haies profondes, taillis clairs qui couronnent les collines de Grandcour. Mais le mal rôde. Un lourd poison s’insinue.’

(En de beukenbossen, de luchtige bosschages, de groepjes dennenbomen, de diepe hagen en het lichte kreupelhout die de heuvels van Grandcour bekronen. Maar het kwaad waart rond. Er sijpelt zwaar vergif binnen.)

Jacques Chessex, geboren in 1934 in Payerne, was acht toen de moord plaatsvond. Hij zat in de klas met de zoon van de rechter die de moordenaars veroordeelde, zo staat in een van de laatste hoofdstukken. Het verhaal lijkt daarmee ook een persoonlijke zoektocht naar hoe dit heeft kunnen gebeuren. Chessex volgt het slachtoffer, de moordenaars en enkele andere bewoners van Payerne. Daardoor krijgt de lezer het totaalbeeld van de situatie en wordt duidelijk dat wat er te gebeuren staat onvermijdelijk is. Maar het waarom is er nog niet mee opgehelderd. Hoe kunnen mensen zo haatdragend zijn? Zijn conclusie is dat alleen God weet waarom, zoals ook op de grafsteen van Arthur Bloch zal worden gebeiteld.

Vertaler Edu Borger is over het algemeen dicht op de tekst gebleven, soms misschien iets te dicht, zoals hij in het eerste citaat ‘Et dès le soir, l’obscurcissement’, vertaalt als ‘En zodra de avond valt de verduistering’. Het effect werkt niet in het Nederlands, omdat zowel de avond kan vallen als de verduistering kan (in)vallen. Maar het is een kleinigheid die zeker niet stoort. Het bloemrijke taalgebruik, de vele adjectieven en zinnen zonder persoonsvorm of duidelijk onderwerp missen ook in vertaling hun effect niet en trekken de lezer moeiteloos het verhaal in.

Arjen van Meijgaard

(Eerder gepubliceerd op Athenaeum.nl, 3 november 2009)

1962: Stijn Streuvels krijgt de Prijs der Nederlandse Letteren (BOEK)

2012-02-11T15:22:00.004+01:00

Vijftig jaar geleden zag het literaire landschap er heel anders uit. Zijn de hypes, de bestsellers en de laureaten van 1962 vergeten? Aflevering 1: de Prijs der Nederlandse Letteren voor Stijn Streuvels.

Degelijke marchandise

Een beetje onderuitgezakt zat Stijn Streuvels op de eerste rij van een volgepakte Ridderzaal in Den Haag. ‘Zeer vitaal’, noemde de commentaarstem van het bioscoopjournaal hem. Maar de loftuitingen van de Nederlandse en Belgische ministers van cultuur, voorafgaand aan de uitreiking van de Prijs der Nederlandse Letteren, hoorde hij onbewogen aan. Was dat omdat de auteur van De Vlaschaard en Het leven en de dood in de Ast al 91 jaar oud was? Of kwam dat omdat hij loftuitingen wel gewend was? Drie eredoctoraten. Een handvol staatsprijzen. Ridderordes. En wat niet?

Streuvels (1871-1969) toonde zich in zijn dankwoord de dankbare auteur die nederig de lauweren van de hoge heren in ontvangst nam. ‘De prijs is voor mij een grote verassing geweest,’ sprak hij met een beheerste, maar onmiskenbaar West-Vlaamse tongval. ‘Ik had er niet eens aan gedacht. Nu zal ik maar de eer en de glorie aan de koop toenemen. Ik had nooit verzocht om bewondering te krijgen. Ik heb gedaan hetgeen ik kon en getracht met degelijke marchandise op de markt te komen.’

Zou de neef van Guido Gezelle oprecht zijn geweest? Sinds zijn debuut Lenteleven in 1899 verscheen, had de toen 28-jarige Streuvels met veel sturm und drang en zin voor onafhankelijkheid een glanzende literaire carrière gemaakt. Ondanks aanvankelijke tegenwerking van de katholieke machthebbers, die geschokt waren door zijn naturalistische verhalen over de noeste Vlaamse plattelandsbevolking, en kritiek op zijn ‘kunstmatige’ taal – dezelfde taal die minister Cals in 1962 zou prijzen om zijn ‘waarachtigheid en natuurlijkheid.’

Populair was Streuvels vanaf het begin. Nog voor zijn veertigste gold hij als een van de drie Belgische Nobelprijskandidaten, had iemand een biografie over hem geschreven en kon hij zijn bakkerij verkopen om zich voltijds aan het schrijven te wijden in zijn nieuwgebouwde huis Het Lijsternest. Uniek voor die tijd. Ook in Nederland was de schrijver vanaf het begin geliefd. Drie uitgevers vochten om zijn debuut uit te geven, het nog altijd bestaande L.J. Veen wist de auteur te contracteren. De Telegraaf bood hem ruimte voor feuilletons.

Dus wat zou Streuvels zich druk maken om het zoveelste eerbetoon waarvoor hij moest opdraven? Feit is wel dat het in 1962 nog bijzonder was om uit handen van het staatshoofd een prijs te krijgen. De hoogste literaire prijs van het Nederlandse taalgebied, die de Prijs der Nederlandse Letteren is, werd pas voor de derde keer uitgereikt. Alleen niet door koningin Juliana dit keer, zoals de bedoeling was. Omdat zij in de rouw was na het overlijden van koningin Wilhelmina overhandigde minister Cals de laureaat de door letterkunstenaar Piet van Trigt gekalligrafeerde oorkonde.

Je zou in een definitieve biografie willen lezen wat Streuvels echte gedachten en gevoelens waren. Meer dan veertig jaar na zijn dood is het echter nog altijd gebleven bij deelstudies. Waar tijdgenoten als Karel van de Woestijne en Cyriel Buysse recent diepgravende biografieën kregen, dreigt Streuvels weg te zakken in vergetelheid. Ja, het Lijsternes is te bezoeken. Er is een Streuvelsgenootschap. Hij is ook opgenomen in het pantheon van het Letterkundig Museum. Maar zijn werk zelf is alleen nog antiquarisch te krijgen. Dat is vaak een voorbode van het definitieve einde van een schrijver.

Waarschijnlijk had Streuvels liever dat moment wat langer willen uitstellen dan, aan het eind van zijn lange leven, een Ridderzaal vol hotemetoten.

Andere belangrijke prijzen in 1962

P.C. Hooft-prijs: Theun de Vries

Constantijn Huygensprijs: Hendrik de Vries

Belgische Staatsprijs voor Poëzie: Hubert van Herreweghen voor Gedichten III

Nobelprijs voor de Literatuur: John Steinbeck

Prix Goncourt: André Langfus voor Les bagages de sable

(Gepubliceerd in BOEK nr. 1, 2012)

Adriaan van Dis - 'Stadsliefde' (BOEK)

2012-02-05T15:11:00.000+01:00

In de overvolle bibliotheek met boeken over Parijs verdient Stadsliefde een ereplaats. De nieuwsgierigheid en sociale betrokkenheid van Adriaan van Dis is zo groot dat hij erin slaagt om zijn eigen beeld van de veelbezongen stad te beschrijven.

Als vreemdeling tussen de vreemdelingen

Ach, wat zou hij Parijs missen. Hij kon het zich niet langer permitteren het Nederlandse nieuws te negeren. Hij moest te ver reizen om zijn vrienden en grote liefde te ontmoeten, die allemaal hier wonen. En wat als hij straks oud en afgetakeld zou zijn? ‘Ik hoefde er niet op te rekenen dat de Franse staat mijn demente gat kwam afvegen’, schrijft Adriaan van Dis in ‘Thuis’. Hij moest dus maar afscheid nemen van zijn kleine appartement in het zesde arrondissement. Van dat rijke decor vol grandeur. Van de taal waarin hij zich zo heerlijk verlegen in voelt. Van al die vreemdelingen waar hij er één van is. Maar bij het afscheid nemen kreeg hij al zo’n heimwee naar de stad dat hij toch een huurcontract voor een pied-à-terre tekende.

Meer dan veertig jaar sinds Adriaan van Dis in de meidagen van 1968 in Parijs verzeild raakte, is hij inmiddels verslingerd aan de Franse hoofdstad. Steeds opnieuw keerde hij terug. Om samen te spannen met de Zuid-Afrikaanse anti-apartheidstrijders, zoals hij heeft beschreven in zijn laatste roman Tikkop. Of gewoon om rond te dwalen. Vaak bekeek hij de etalages van buurtmakelaars, tot vier keer toe huurde hij korte tijd een studio om zich te laven aan zijn ‘verlangen naar schoonheid en eenzaamheid’. Maar pas in 2003 waagde hij echt de stap. Hij verhuisde. Om uiteindelijk meer dan zeven jaar lang, tot vorig jaar, onafgebroken in Parijs te wonen.

Nu zijn Parijse tijd voorbij is, heeft hij in Stadsliefde de beste stukken gebundeld die hij over de stad heeft geschreven. Een deel van de 52 beschouwingen, columns en verhalen stond al in een andere vorm in het Boekenweekessay Abécédaire de Paris: onder het zink, dat hij in 2004 schreef bij het thema ‘Gare du Nord - ontmoetingen met Frankrijk’, en in tijdschriften als En France en Ons Erfdeel. Maar de meeste stukken zijn nieuw. Stadsliefde is zo een geheel nieuwe bundel geworden, schrijft Van Dis in zijn verantwoording, maar het is vooral een fraaie bundel geworden dankzij de veelzeggende foto’s, uitmuntende vormgeving en natuurlijk de verhalen zelf.

In bijna ieder stuk laat Van Dis zien hoe zijn onuitblusbare nieuwsgierigheid, honger naar kennis en open oog voor wat hij waarneemt, hem in staat stelt voorbij de clichés over Parijs te kijken. Zeker, Parijs is de stad van de liefde. Maar in plaats van daar wat onbestemd over te mijmeren, toont hij waarom. Zoenen op straat oogst een glimlachen van omstanders. Verliefde stelletjes krijgen alle sympathie van obers en autoriteiten. Tegelijk ziet hij de andere kant. De ‘snuffelblik’ mag dan alomtegenwoordig zijn – ook voor de zeer verzorgde Van Dis hebben de flirtsters oog – het is in Picard, ‘de koning van de diepvriesmaaltijd’, het drukst bij de kleine porties. De stad telt veel eenzamen en alleenstaanden.

Net als Mulder in Van Dis’ Parijs-roman De wandelaar beperkt hij zijn nieuwsgierigheid niet tot wat hij om zich heen ziet. Niet afgedwongen zoals Mulder, maar diep voortkomend uit hemzelf. Met een stappenteller aan zijn riem trekt hij er gretig op uit om iedere hoek van Parijs te ontdekken. De groei van de stad die je bijna van straat tot straat kunt terugvinden, de stad waar Louis Couperus tevergeefs probeerde te doen wat Van Dis wel lukte: vluchten uit het benauwde Nederland, of de stad van illegale bokswedstrijden zonder regels. Schitterend navoelbaar is de opwinding en angst die hij voelt als hij een match van de Tamil-zoon van zijn werkster bijwoont.

Een rode draad in Stadsliefde zijn de getto’s van de moderne stad. Zelf een vreemdeling in Parijs voelt Van Dis zich nauw verbonden met al die anderen, aanzienlijk minder begiftigd door het lot, die zijn aangespoeld in de miljoenenstad. Of het nu monsieur Dubois is, de clochard van zijn straatje, de vereenzaamde bejaarde gogo-danseres die hem meeneemt achter de schermen van het Lido of de zwarte hangjongeren bij Les Halles, ze roepen Van Dis’ mededogen op. Hij is de eerste om zijn sociale betrokkenheid te relativeren, maar hij kan zich niet onttrekken aan dit gevoel. Juist in Parijs, denkt hij, waar de lelijke buitenwijken ieder gevoel van menselijkheid van de inwoners hebben verwoest en een nieuwe Europese revolutie wel moet ontbranden.

Het is dus maar goed dat Van Dis een nieuw huurcontract heeft getekend. Als die revolutie uitbreekt, wens ik dat hij erbij is. Niet om het harde nieuws door te geven aan kranten en televisiejournaals, maar om zijn persoonlijke blik daarop te vernemen.

Dis, Adriaan van - Stadsliefde (270 p.) - Augustus, € 19,95, ISBN 978 90 457 0531 6

(Gepubliceerd in BOEK nr. 1, 2012)

Jan Siebelink - 'Oscar' (BOEK)

2012-02-04T06:17:00.000+01:00

Na afloop van de Tweede Wereldoorlog laat Oscar van Kervel aan Esmée zien wat hij en haar man Id hebben gedaan in de meidagen van 1940. In Middelburg lopen ze door de ruïnes van het centrum. Op de plek van het pand waar Oscar en Id berichten decodeerden, doet hij een opmerkelijke vondst: een gedeeltelijk verbrand codebericht van toen. Nadat het papiertje meer dan vijf jaar lang aan weer en wind is blootgesteld. Dat moeten wij geloven?

Het is Jan Siebelink in Oscar niet te doen om feitelijke accuratesse. Het gaat hem om de tragische dynamiek van vriendschap en jaloezie in de broeierige driehoeksverhouding tussen de drie docenten Engels Oscar, Esmée en Id. Oscar verovert Esmée, later trouwt ze met zijn beste vriend, maar als Id is gesneuveld bij Duinkerken hoopt hij haar na de oorlog weer voor zich te winnen. Tegelijk schemert er een Freudiaanse symboliek doorheen: Oscar worstelt met zijn Id en Es, allebei begrippen voor de menselijke impulsen van lust.

Toch is het gemak waarmee Siebelink zoiets onwaarschijnlijks beschrijft als de vondst van het codebericht tekenend. Hij doet geen moeite zijn verhaal geloofwaardig te maken. Niet historisch, maar ook niet emotioneel. Als blijkt dat Oscar en Id de oorlog heel anders ervaren, maakt Siebelink dat duidelijk met een wel heel sterke tegenstelling: Oscar voelt zich een geboren leider, Id trapt in nachtmerries wild met zijn benen.

Die aanpak maakt van Oscar typisch het product van een schrijver met te veel zelfvertrouwen die denkt zijn lezers met een handomdraai weer voor zich te winnen. Het maakt van Oscar een misser in Siebelinks oeuvre.

Siebelink, Jan - Oscar (128 p.) - De Bezige Bij, € 17,50, ISBN 978 90 234 6734 2.

(Gepubliceerd in BOEK nr. 1, 2012)

Angelsaksische start ups zoeken nieuwe manieren om boeken te vinden (Boekblad)

2012-02-03T10:22:00.000+01:00

De mogelijkheden om een nieuw boek te vinden breiden zich uit. Regelmatig halen nieuwe bedrijven en initiatieven de vakpers omdat ze denken dé manier te hebben gevonden om de consument te gidsen door een almaar groeiend aanbod. Vijf voorbeelden uit de angelsaksische wereld.

Er zijn steeds meer uitgaven in eigen beheer – zeker bij webwinkels als Amazon die amateurschrijvers toegang tot hun winkel bieden. De backlist is in theorie oneindig leverbaar geworden dankzij printing on demand en digitalisering. Het assortiment van internetboekhandels lijkt zo ieder jaar exponentieel te stijgen. Hoe vindt een consument zijn weg door dat aanbod?

Van oudsher gebruiken de online winkels, naast traditionele marketing via massamedia en social media, aanbevelingen van andere consumenten of automatisch gegeneerde adviezen (‘Liefhebbers van dit boek bestelden ook’) om een zo breed mogelijk assortiment onder de aandacht te brengen. Hoewel de algoritmes achter de adviezen steeds beter zijn geworden, proberen start ups in Amerika en Engeland nog slimmere software in te zetten om lezers boeken te laten ontdekken.

Booklamp gebruikt maar liefst 32.160 criteria om boeken aan elkaar te koppelen. Op basis van de volledige tekst, die het bedrijf door het eigen computerprogramma haalt, onderscheidt het het gebruik van dialoog en ritme tot het voorkomen van pistolen en kantooromgevingen. Zo bestaat The Da Vinci Code van Dan Brown onder meer uit 18,6 % religie en religieuze instituties, 9,4 % politie en moordonderzoek en 6,7 % geheime genootschappen. Voor wie een soortgelijk boek wil, zoekt de computer in de database van ruim 20.000 boeken naar een titel die zo veel mogelijk verwantschap toont met dit boek-dna.

Voor Small Demons is het boek een startpunt voor bredere culturele ontdekkingen. Net als Booklamp analyseert deze alleen nog in beta actieve site ieder boek van kaft tot kaft op referenties aan plaatsen, bestaande mensen, muziek, films et cetera. Vervolgens wordt de consument op het spoor gezet deze culturele uitingen te ontdekken. Leer de muziek van Coltrane kennen. Ga de favoriete drank van James Bond drinken. Of lees de andere boeken waarnaar de auteur van je favoriete roman verwijst.

Jellybooks gebruikt naar eigen zeggen vergelijkbare algoritmes als de online muziekdienst Last.fm om lezers naar nieuwe, onbekende boeken te leiden. Belangrijker is dat de site de sterke punten van een boekhandel online probeert na te bootsen. De mogelijkheid om te browsen bijvoorbeeld: zo kan iedereen de eerste tien procent van de inhoud gratis lezen in the cloud én de mogelijkheid deze als link te delen. Ook zijn omslagen niet als thumbnail, maar uitsluitend op ware grootte te zien.

De Britse start up combineert het zoeksysteem bovendien met aanbiedingen à la Groupon. Uitgevers kunnen titels van nieuwe auteurs of juist oude uitgaven als ‘sweet deal’ voor de helft van de prijs aanbieden. Pas wanneer een van tevoren door de uitgever vastgesteld aantal lezers de aanbieding koopt, krijgt iedereen deze korting.

Bij al deze bedrijven krijgt de consument geheel machinaal adviezen op basis van door de computer gegenereerde metadata. Er zijn echter ook nieuwe sites die uitgaan van vakkennis. Bijvoorbeeld: Whichbook, dat Bibliotheek.nl in Nederland overweegt te kopiëren. Het principe is simpel. Een lezer kan eenvoudig zoeken op maximaal vier van twaalf tegenpolen (gelukkig/droevig, geen/veel seks en dergelijke) of een aantal criteria op het gebied van plot, setting en karakters. Bijzonder is dat de metadata van vier miljoen titels geheel is geschapen door bibliothecarissen uit heel Groot-Brittannië die ieder boek zelf hebben gelezen.

Voor JusttheRightbook zette Roxanne Coady de expertise in van het personeel van haar boekhandel R.J. Julia Booksellers in Madison, Connecticut. De klanten kunnen op deze site een van de drie quizen doen over hun voorkeuren en stemming en krijgen dan per mail een persoonlijk boekadvies. Om uit de kosten te komen is er een abonnementenservice aan gekoppeld, zodat de klanten maandelijks, tweemaandelijks of per kwartaal een nieuw boek krijgen. Van de 15.000 mensen die inmiddels een quiz hebben ingevuld, hebben er 2.000 een abonnement genomen. Veel anderen hebben het aangeraden boek elders gekocht.

(Gepubliceerd in Boekblad nr. 1, 2012)

Doeschka Meijsing - 'Over de liefde' (BOEK)

2012-02-02T07:27:00.001+01:00

En toch brengt liefde ook geluk

Op het eerste gezicht is Over de liefde van Doeschka Meijsing geen boek dat je cadeau geeft met Valentijnsdag. Voor Philippa van der Steur, alias Pip, heeft de liefde afgedaan. Drie keer heeft ze het geprobeerd, drie keer mislukten haar relaties. Jula, de succesvolle hoofdredactrice van de Wereldomroep, was de laatste. Na twaalf jaar verliet ze Pip – voor een getrouwde, ‘op de rand van verlepping verkerende’ man, godbetert.

Pip raakt van het afscheid in een diepe depressie. En in plaats van te proberen op te krabbelen, grijpt ze een zwaar ongeluk aan om zich te wentelen in haar schaamte, haar woede, haar wanhoop. Ze weigert haar bed uit te komen. Ze trekt de stekker van de telefoon uit de stopcontact. Ze leest haar post niet. Ze doet, als het even kan, voor niemand de deur open.

Toch brengt het ongeluk onverwacht de vervulling van de liefde van haar leven – hoe klein die vervulling ook is. Toen een cementwagen het terras opdraaide waarop Pip zit, weet ze nog net twee oude dames opzij te duwen. Een van hen blijkt de gymlerares van wie ze veertig jaar geleden zo in de ban was. Zij zoekt nu contact met Pip. Ze wilde nooit iets van haar weten, maar nodigt Pip nu uit in Abcoude.

Meijsing beschrijft dit tragische en humoristische drama alsof het alleen maar gemopper van een lesbienne op leeftijd is. Maar in de ontmoeting schuilt het kleine, kortstondige geluk dat de liefde kan brengen. Dat is ontroerend.

Doeschka Meijsing, Over de liefde (Em. Querido, 9789021433516, 18,95 euro)

(Gepubliceerd in BOEK nr. 1, 2009)

Nederlandse schrijfster Doeschka Meijsing (64) overleden (Knack)

2012-02-01T09:15:00.000+01:00

Doeschka Meijsing is maandagavond op 64-jarige leeftijd overleden aan de complicaties van een zware operatie, zo maakte uitgeverij zojuist bekend.

Meijsing heeft daarmee niet lang kunnen genieten van de erkenning en het grote lezerspubliek dat haar in 2008 na veertig jaar schrijven ten deel viel. In dat jaar kreeg ze voor haar roman Over de liefde de AKO Literatuurprijs, waarna het boek over het verraad van haar vriendinnen de bestsellerstatus bereikte. Ze had altijd tegen de klippen op geschreven, vertelde ze daarna in een lezing met veel genoegen, alleen omdat ze die innerlijke drang voelde. En nu had het toch wat opgeleverd. Roem, geld.

Zo veel plezier van doorbraak had ze toch al niet gehad. Door een zware depressie, waar ze vlak na het winnen van de AKO-prijs in terecht kwam, werd een nieuwe verhalenbundel steeds uitgesteld. Uitgeverij Querido had het voor deze maand opnieuw aangekondigd onder de veranderde titel Het kauwgomkind – maar Meijsing heeft de verschijning daarvan niet meer mogen meemaken. Het is zelfs de vraag of de bundel ooit nog verschijnt.

Meijsing debuteerde in 1974 met de bundel De hanen en andere verhalen. Na haar eerste roman Robinson, twee jaar later verschenen, werd ze algemeen erkend als belangwekkend schrijfster. In deze roman beschreef Meijsing het leven van een 17-jarige gymnasiaste die zich afsluit voor een bemoeizieke moeder en een opdringerig leven op school.

Zoals al uit deze roman bleek is het hoofdthema van haar werk is de botsing tussen feit en fictie. In Tijger, tijger! (1980) zoekt de hoofdpersoon haar heil in de verbeelding omdat ze geen grip krijgt op de werkelijkheid. Utopia of De geschiedenis van Thomas (1982) draait om de onmogelijkheid om het verleden te achterhalen omdat het geheugen tekort schiet en de gaten opvult met eigen verzinsels.

Een belangrijke drijfveer voor Meijsings schrijverschap is ook de strijd met haar familie. Vooral haar dwingende moeder, die haar vanaf haar vroege jeugd dwarszat, en haar jongere broer Geerten die tot haar grote verrassing en ergernis in hetzelfde jaar debuteerde als zij. In 2005 schreven broer en zus de dubbelroman Moord en doodslag, waarin hun moeizame relatie een belangrijk thema was.

Doeschka’s bijdrage aan de unieke dubbelroman maakte nog eens duidelijk dat zij geen schrijfster van rechtlijnige vertellingen is geweest, maar dat zij thuishoort in de traditie van De Revisor-auteurs die eind jaren zeventig de toon aangaven in de Nederlandstalige literatuur. Meijsing verbond haar verhalen altijd met klassieke thema’s. In Moord en doodslag ging het via Kaïn en Abel over haarzelf en Geerten.

Voor haar werk is Meijsing herhaaldelijk bekroond: de Multatuli-prijs, de F. Bordewijkprijs, de Opzij literatuurprijs en in 2003 de Tzumprijs voor de beste literaire zin. Dat was deze in uit 100% chemie: ‘Wij mochten op vrije zaterdagmiddagen bij louche verkopers minachtend tegen de banden schoppen, terwijl mijn vader onder de motorkap keek of de problemen die zich zouden kunnen voordoen met touw waren op te lossen.’

Maar alleen de AKO-prijs slaagde erin de deur naar haar werk te openen voor een groot publiek. Hopelijk blijft dat Meijsings werk de komende jaren lezen. Uitgeverij Querido heeft direct plannen voor herdrukken gemaakt om dat mogelijk te maken.

(Gepubliceerd op Knack.be, 31 jan 2012)

Libris: 16 op 18, Gouden Boekenuil: 14 op 20

2012-01-31T16:20:00.003+01:00

Vrijwel tegelijkertijd maakten de jury’s van de Libris Literatuurprijs en de Gouden Boekenuil maandag hun longlist bekend. De Vlaamse pers reageerde zoals verwacht: vier Vlamingen maken kans op de Libris! Maar dat ook de Nederlandse pers zo’n regionalistische invalshoek kozen om het nieuws te duiden, daar keek ik wel van op: 14 Nederlanders maken kans op de Gouden Boekenuil! Een enkel medium berichtte zelfs: ‘maar liefst 14 Nederlanders’ etc. Het is voor het eerst dat ook de Nederlandse pers van een literaire prijs een wedstrijdje Nederland-Vlaanderen maakt. Een vooruitgang lijkt dat me niet.

Interessanter dan de nationaliteit van de auteurs vind ik zelf het volgende:

1. Op de longlist van de Libris-prijs staat niet één titel van een Vlaamse uitgever. En op die van de Gouden Boekenuil slechts twee, waarvan één de genomineerde strip van Brecht Evens. Literatuur wordt dus nog altijd vooral in Amsterdam uitgegeven.

2. Zeven titels staan op beide longlisten. Daaronder onder meer Tonio van A.F.Th. van der Heijden en Bittere bloemen van Jeroen Brouwers, die ook bij de AKO-jury hoge ogen gooiden. Van de andere vijf titels komen drie titels in aanmerking voor de komende AKO-prijs. Ik sluit niet uit dat tenminste één van deze drie de Tiplijst haalt. Zie bijvoorbeeld hier. Zo blijkt maar: er is veel meer overeenstemming tussen verschillende jury's over wat literaire kwaliteit is dat je zou denken als je alleen oppervlakkig kijkt naar de laatste zes of de winnaar.

3. En zuiver voor mezelf alleen: dat ik 16 van de 18 titels op de Librislijst al heb gelezen en 14 van 20 op de Gouden Boekenuillijst. Een van de boeken die ik niet heb gelezen is de strip, hoewel ik daar erg benieuwd naar ben.

Tot slot: uitgerekend vanavond is de eerste juryvergadering voor de AKO Literatuurprijs. Het begin van een lang eliminatieproces. Ik heb er weer zin in.

Literatuur lezen om tot inkeer te komen

2012-01-30T16:08:00.003+01:00

Literatuur lezen om tot inkeer te komen, zoals in Vlaanderen een snelheidsovertreder is veroordeeld tot het lezen van Tonio van A.F.Th. van der Heijden. Ik vind dat een goed idee. Ik vraag me alleen af of er veel boeken zijn die in aanmerking komen om voor straf te worden gelezen.

Tonio is een schitterend voorbeeld van een geschikt boek – even los van de vraag of het daadwerkelijk het gewenste effect zal hebben bij de Vlaming die het moet lezen. A.F.Th. van der Heijden schrijft rechtstreeks, met zo min mogelijk franje, over de rouw van hemzelf en zijn vrouw nadat hun zoon op 22-jarige leeftijd bij een verkeersongeluk om het leven is gekomen. Een ongeluk nota bene waar niemand schuld aan had: de automobilist reed niet te hard en had ook niet te veel gedronken. Iedereen die te veel risico neemt achter het stuur, kan lezen wat hij de nabestaanden aandoet.

Maar andere boeken? Toen ik daarover nadacht, liep ik al snel vast. Under the volcano van Malcom Lowry beschrijft het onvermijdelijke lot van alcoholmisbruik. Enduring Love van Ian McEwan gaat over stalking. The Rotters Club van Jonathan Coe tekent de gevolgen van een terreuraanslag. Toch zou ik niet willen zeggen dat de dronkelap, de stalker of de bommenlegger na het lezen van deze boeken beseft hoe fout zijn daad is en berouw zal tonen.

De meeste literaire romans over de gevolgen van een misdaad, onzorgvuldig of moreel onjuist handelen, zijn te subtiel. Gaan over zo veel meer. Proberen ook begrip te krijgen voor de dader. Laten zien hoe diffuus het leven is.

Neem een ander boek van A.F.Th. van der Heijden: Weerborstels, het Boekenweekgeschenk van 1992. In deze novelle beschrijft hij het tragische lot van een neef van de verteller, die zich uit een mengeling van angst voor de dood, zucht naar avontuur en diepe behoefte aan roekeloosheid dood rijdt. Hij knalt met zijn motor tegen een boom. Zou je de Vlaming die te hard reed ook kunnen verplichten om Weerborstels te lezen? Ik kan me dat moeilijk voorstellen. Daarvoor is de novelle te veel een poging om een mens, in al zijn tegenstrijdigheden, te portretteren.

Anders dan Tonio zijn alle boeken over de gevolgen van misdaad, onzorgvuldig of moreel onjuist handelen ook geschreven door auteurs die er geen persoonlijke ervaring mee hadden en het naakte gegeven vooral zien als interessant filosofisch thema of extreme situatie waarmee ze menselijk gedrag kunnen exploreren.

Zou dat ook de reden zijn dat ik bij geen van de columnisten, bloggers en twitteraars die zich over het lezen als alternatieve straf hebben uitgelaten, een goede suggestie vond? Dat de meesten zich er met een grap van af maakten in het genre: lees De vertellingen van Duizend en een nacht voor wie tot drie jaar en drie maanden gevangenisstraf is veroordeeld?

Ongetwijfeld bestaan er wel tendensromans die even rechtstreeks beschrijven wat incest, moord en dierenmishandeling veroorzaakt bij de slachtoffers en nabestaanden – helaas kan ik niet op een goed voorbeeld komen. Maar juist omdat het tendensromans zijn, betwijfel ik hoe geschikt ze zijn om daders tot inkeer te brengen. De schrijvers van zulke boeken misbruiken hun verhaal om een theorie te illustreren in plaats van te proberen te tonen wat echt is.

En toch juich ik het vonnis van de Vlaamse rechter toe. Lezen kweekt empathie. Lezen slecht vooroordelen. Je verplaatst je letterlijk in een ander en dwingt jezelf, als je het boek uithebt en terugkeert in de maatschappij, rekening te houden met de ander. Hoe moeilijk dat ook is.

Misschien moet iedere veroordeelde daarom verplicht een aantal boeken lezen, ongeacht welke. Het is alleen jammer dat het lezen van literatuur dan wordt geassocieerd met straf. Er zijn al te veel mensen die na hun middelbare schooltijd die associatie hebben.

Over deze kwestie werd ik vanmiddag geïnterviewd voor EditieNL van RTL4.

Des romans français: Philippe Claudel, 'Het onderzoek'

2012-01-29T09:28:00.001+01:00

Het kastje, het keuzemenu en het onderzoek

Voor de liefhebbers van het oeuvre van Philippe Claudel zal het misschien even wennen zijn. Het onderzoek (‘L’Enquête’, vertaald door Manik Sarkar) is geen relaas dat zich afspeelt in een realiteit die voor iedereen herkenbaar of makkelijk voorstelbaar is. De sfeer en het decor van Claudels nieuwste roman deed mij nog het meest denken aan de film Brazil van Terry Gilliam. In een stad als een ondoordringbare stenen jungle waar bovendien iedereen door de overheid in de gaten wordt gehouden, vecht de held tegen een ongrijpbare, onredelijke en onwrikbare bureaucratie.

De hoofdpersoon, een man met slechts zijn functie als naam (L’Enquêteur), moet van zijn meerdere op onderzoek uit naar een plotselinge golf zelfmoorden bij een groot bedrijf in een andere stad. Als in een verhaal van Kafka lukt het hem niet de juiste persoon te spreken en zijn onderzoek uit te voeren.

Na lang dwalen komt hij eindelijk bij de hoofdingang van het bedrijf, maar hij is te laat. Het is na negenen; hij moet de volgende dag terugkomen. Bij het hotel dat hij na lang zoeken vindt, moet hij zijn identiteitspapieren inleveren omdat het al middernacht is. Hij krijgt een immense kamer, maar met een minuscule badkamer waar hij zich met moeite in kan wurmen en waar alleen ijskoud water uit de douche komt.

Claudel parodieert met prachtige vondsten en op een lichtvoetige manier de moderne maatschappij waarin burgers van het kastje naar de muur worden gestuurd, nooit de juiste persoon te spreken krijgen en ridicule regels de orde van de dag bepalen. Zoals wanneer de Enquêteur in een café een grog bestelt:

‘“Un grog”, finit-il par lancer.

Mais le Garçon lui répondit aussiôt:

“Je suis désolé, ce n’est pas possible.”

“Vous ne savez pas faire un grog?” s’étonna l’Enqueteûr.

Le Garçon hausa les épaules.

“Bien sûr que si, mais cette boisson n’est pas répertoriée dans notre listing informatique, et la caisse automatique refuserait de la facturer.”’

Bij het bedrijf is het al niet veel anders. Als hij eindelijk de juiste persoon te pakken lijkt te hebben, Le Responsable, je mag toch aannemen dat die enige verantwoordelijkheid draagt, is het een tragisch figuur dat in tranen uitbarst omdat hij ook maar toevallig doet wat hem is opgedragen. Deze Responsable knijpt er bovendien stiekem tussenuit en laat de goedgelovige en plichtsgetrouwe Enquêteur uren wachten voor niets.

Is het dan allemaal de schuld van de moderne maatschappij, de onbereikbare overheid of enorme multinational met haar doorkiesmenu’s waardoor de bellende burger in een doolhof verstrikt raakt? Of mag je het individu ook aanspreken op zijn verantwoordelijkheid en hem oproepen tot verzet tegen zo’n overweldigende bureaucratie?

Claudel laat terecht de Enquêteur in verzet komen: hij slaat uit woede de inboedel van zijn hotelkamer kort en klein, trekt vrouwenkleren aan omdat zijn koffer verwisseld is en hij niet anders heeft en meldt zich voor de derde keer bij het bedrijf, vastbesloten zijn onderzoek door te zetten.

‘Il avait décidé de reprendre en main la situation quelle qu’elle fut. Il avait un enquête a mener. Il la mènerait. Et ce n’etaient pas quelques individus passablement deranges, un hotel impossible […] un ville hostile et une entreprise, fût-elle l’Entreprise, qui aillent triompher de lui. Saccager sa chambre, c’était affirmer sa liberté. L’Histoire, songea t’il, ne broie que ceux qui veulent bien l’être.’

De stijl direct en vlot leesbaar, zoals we gewend zijn van Claudel. Geen lange filosofische verhandelingen, maar dichtbij het verhaal, dichtbij de hoofdpersoon die worstelt met zijn opdracht, zoals in bovenstaand citaat.

De zoektocht eindigt uiteindelijk op een terrein vol containers waarin mensen blijken te zitten. De zon staat bovenaan de hemel en het is er bloedheet. Daar heeft de Enquêteur een laatste ontmoeting. Is dit de man die hij hebben moet?

L’Enquête las als het indringende verslag van een lange en spannende nachtmerrie van iemand anders en tegelijk besefte ik dat Claudel ons een maatschappij voorspiegelt waarin we soms al met een half been rondlopen. En dat is misschien nog wel beangstigender.

Arjen van Meijgaard

(Eerder gepubliceerd op Athenaeum.nl, 25 oktober 2010)

Gerard Koolschijn - 'Geen sterveling weet' (BOEK)

2012-01-28T07:21:00.000+01:00

De Anabasis van de vertaler zelf

In Anabasis, de eerste vertaling uit het Grieks van Gerard Koolschijn, beschrijft Xenofon de terugtocht van tienduizend huursoldaten onder zijn leiding door wat nu Irak en Turkije is. Na maanden vol ontberingen in een vijandige omgeving bereikten de Grieken huilend van geluk de zee. Thalassa! Thalassa!, riep ze. In zijn debuutroman Geen sterveling weet spiegelt Koolschijn zijn eigen leven aan deze legendarische veldtocht met happy end uit de klassieke oudheid.

Beproevingen kende de gelauwerde vertaler (Martinus Nijhoffprijs 1991) zeker. De godsdienstijver van zijn ouders, in de ban van dezelfde strenge dominee als de vader van Jan Siebelink. Een zeer ongelukkig huwelijk met een tirannieke vrouw in wie hij nooit wat heeft gezien. En de gevoelens van schuld en schaamte en, ter compensatie, een zeer sterk verlangen naar vrijheid waaronder hij veertig jaar gebukt ging. Pas na de ontmoeting met een tekenlerares op het gymnasium waar hij met tegenzin rector was (en waar hij mij Latijn leerde in de brugklas), vond hij rust.

Koolschijn presenteert Geen sterveling weet als roman, maar aan alles merk je dat het mémoires zijn. Vermoedelijk wil hij de personages beschermen die nog leven. Tegelijk legt hij zijn lezers de plicht op het boek te beoordelen naar de maatstaven van een roman. Dan faalt hij. Geen sterveling weet ontbeert een strakke structuur. Het boek telt te veel passages die voor zijn leven belangrijk zijn, maar de thematiek verwateren. De Elfstedentocht die hij reed bijvoorbeeld, of hoe zijn ouders zijn gestorven.

Aan de andere kant heeft het met nietsontziende eerlijkheid geschreven boek een ongrijpbare schoonheid. Het weglaten van de hoofdlijn, van simpele feitjes in de trant van ‘in 1971 ging ik naar Griekenland’, geeft de boek een aantrekkelijke dynamiek van elkaar snel opvolgende anekdotes waaruit als vanzelf de grote lijn opstijgt waarom het Koolschijn is te doen. En zijn trefzekere pen, geoefend door een heel leven zoeken naar het juiste woord voor het Griekse origineel, maakt iedere scène beeldend en levendig. Vooral de ruzies met zijn vrouw zijn huiveringwekkend.

Koolschijn, Gerard - Geen sterveling weet (510 p.) - Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 19,95, ISBN 978 90 253 6900 2

(Dit is licht uitgebreide versie van de recensie in BOEK nr. 1, 2012)

Jan Lauwereyns wint VSB Poëzieprijs met 'Hemelsblauw' (Knack)

2012-01-26T20:17:00.001+01:00

Jan Lauwereyns kreeg gisteren voor zijn bundel Hemelsblauw als derde Vlaming de VSB Poëzieprijs, de belangrijkste poëzieprijs in het Nederlandse taalgebied.

Een verrassing was de bekroning zeker. Alles wees erop dat Anne Vegter de prijs zou krijgen. De verzamelde beroepslezers wezen voor het poëzietijdschrift ‘Awater’ haar bundel aan als beste van 2011. Voorafgaand aan het programma zoemde vooral haar naam rond in de Utrechtse Nicolaïkerk. Zij mocht van alle genomineerden de meeste gedichten voordragen en ook het applaus daarvoor was enthousiaster en hield langer aan.

Jan Lauwereyns daarentegen leek al blij te zijn dat hij was genomineerd. Timide betrad de 42-jarige neurowetenschapper, even overgevlogen uit zijn woon- en werkplaats Fukuoka, als eerste van de vijf genomineerden het podium. Aarzelend droeg hij enkele fragmenten voor uit ‘Parabel voorbij de regenboog’ en ‘Zoals vuur vuur uitademt’. En toen hij, zoekend naar een nieuw fragment, werd verrast door het applaus, ging hij maar snel weer zitten.

Toch besliste de jury in zijn voordeel. Hemelsblauw, dat ook al was genomineerd voor de Herman De Coninckprijs, overtuigde het meest omdat de jury, na het vaststellen van de shortlist in oktober, in deze bundel steeds ‘andere en nieuwe aspecten vond: humor en lyriek, het verweven van werelden en wereldbeelden, lef en ook elegische stilte, die parabolisch en toch niet moralistisch is en die geslaagd is in het in combineren van wetenschap en poëzie.’

Jan Lauwereyns was overdonderd. ‘Ik sta een beetje te trillen’. Als een schooljongen luisterde hij op het podium naar de lofzang van juryvoorzitter Kathleen Ferrier te ondergaan. Onwennig liet hij zich door haar omhelzen. Daarna dankte hij iedereen die hij kon bedenken. ‘Anne Vegter had voorgesteld om de vijf dichters allemaal als winnaars te beschouwen’ zei hij tegen zijn collega’s – naast Vegter: Willem Jan Otten, Erik Spinoy en Peter Ghyssaert. ‘Laat ik me daar bij aansluiten.’

En toen zorgde Lauwereyns onverwacht alsnog voor het hoogtepunt van de avond. Hij droeg de tweetalige versie voor zijn gedicht ‘Addertje zonder kop’ uit de bekroonde bundel, zoals die in 2009 als aparte uitgave is verschenen bij Druksel. Daarin vertelt Lauwereyns, regel voor regel afwisselend in het Nederlands en de Japanse vertaling, over de intrigerende en fascinerende adder zonder kop die hij ooit vond in de tuin waar hij toen woonde.

Niet alleen klonk het mengsel van Japans en Nederlands uitermate bezwerend, het was ook een treffende metafoor voor de poëzie, lichtte Lauwereyns toe. ‘Wat is de essentie van deze vondst? Dat je denkt over iets wat er niet is: dat kopje. En dat is volgens mij de kern voor veel poëzie.’

(Gepubliceerd op Knack.be, 26 jan 2012)

Joke van Leeuwen: ‘alle initiatieven helpen om poëzie onder de aandacht te brengen’ (Bibliotheekblad)

2012-01-25T16:44:00.003+01:00

Joke van Leeuwen schreef dit jaar de gedichtendagbundel. Na onder meer Judith Herzberg, Gerrit Kouwenaar, Hugo Claus en Remco Campert is de dichter, schrijfster, illustrator en performer de dertiende auteur in deze inmiddels zeer prestigieuze reeks. Half in de zee van Joke van Leeuwen is vanaf donderdag 26 januari voor 2,50 euro te koop.

Wanneer werd u gevraagd om de gedichtendagbundel te schrijven?

‘In augustus. En in november moest het af zijn, ik had dus betrekkelijk kort de tijd om hem te schrijven. Ik heb alles opzij geschoven om het voor elkaar te krijgen. Ik blijf toch schaven en doen.’

Zijn alle gedichten wel nieuwe?

‘Ja. Op één na: ‘Snorkelen’, dat is een bewerking. Dezelfde gedachte was ooit een strofe in een ander gedicht. Het is ook de bedoeling van de bundel dat er alleen nieuwe gedichten in staan. Ik had zelfs vijftien gedichten gemaakt, maar omdat ik vond dat alles een associatief verband moest hebben – met elkaar en met de titel – zijn er een aantal afgevallen.’

Heeft u zich ook laten inspireren door het thema ‘stroom’?

‘Je kan er alle kanten mee op. Een gedachtestroom is ook een stroom. Maar ik heb me er niet direct door laten inspireren. Dat hoefde ook niet. Heel prettig, dan kon ik vrijelijk mijn hoofd open zetten.’

Wat is het associatief verband dat de gedichten moesten hebben?

‘De titel suggereert twee werelden. Of iets tussen twee werelden die bij elkaar horen. Dat sluipt er bij mij altijd vanzelf in. Ik ben zelf iemand uit twee werelden. Omdat ik als kind naar België kwam, maar ook omdat ik beelden en teksten maak. Dat heeft al mijn werk sterk beïnvloed. Daarom zie je steeds het niet vanzelfsprekend kijken en dat soort grappen.’

Daarom bevat Half in de zee ook beelden?

‘Ja. Dat doe ik altijd: scraperboard-beelden, een verouderde techniek die hetzelfde effect geeft als linosnedes en houtgravures. Zoals ik in mijn gedichten woorden die iedereen gebruikt in mijn eigen vorm giet, zo ga ik in mijn beelden uit van iets herkenbaars – een jas of een stoel – dat ik een eigen draai geef. Het zijn geen illustraties, maar beelden die associatief met de bundel te maken hebben.’

Is het schrijven van de gedichtendagbundel inmiddels een vergelijkbare eer als het schrijven van het Boekenweekgeschenk?

‘Wel in plezier om ervoor gevraagd te worden. Het is een eer. Alleen in oplage is het niet vergelijkbaar. In verhouding met de honderdduizenden van het geschenk is de 15.000 van deze bundel van een andere orde. Het is wel veel voor een gedichtenbundel, doorgaans verkoop ik van mijn bundels een paar duizend exemplaren.’

Ziet u de bundel ook als een promotiemiddel voor uw poëzie?

‘Dat moet ik nog afwachten. Het is uiteraard een mogelijkheid om op grote schaal mijn gedichten aan te bieden. Ik heb het deze week ook druk. Aan de andere kant is er altijd wel belangstelling. Ik word vaak gevraagd voor festivals of projecten. Ik ben ook stadsdichter van Antwerpen geweest.’

Wat is druk? Wat doet u bijvoorbeeld op gedichtendag?

‘Ik ben ’s ochtends in Brussel, dan te gast bij de Vlaamse openbare omroep en ’s middags in Rotterdam. De dag ervoor heb ik hetzelfde dubbelprogramma. En woensdagavond ben ik bij de uitreiking van de VSB Poëzieprijs om te kijken of de winnaar van mijn voorkeur de prijs krijgt: Anne Vegter.’

Nu is er ieder jaar discussie over gedichtendag: of het is mooi dat er één dag landelijk aandacht is voor poëzie of het is slecht dat die aandacht een excuus is om de rest van het jaar niets aan poëzie te doen. Hoe staat u in die discussie?

‘Gedichtendag is een manier om aandacht te geven aan poëzie. Dat vind ik positief. Poëzie blijft misschien een marginale bezigheid, maar alle initiatieven helpen om poëzie onder de aandacht te brengen en om mensen af te helpen van vooroordelen dat poëzie zweeft en moeilijk is. Poëzie kan je met veel plezier en een open mind ondergaan.’

Had u dat ook in gedachten bij het schrijven van de bundel?

‘Nee. Ik heb gewoon werk gemaakt zoals ik dat altijd maak: helder, maar wel gelaagd.’

Vind u bibliotheken actief in het organiseren van poëzie-evenementen?

‘Naar mijn eigen ervaring wel. Meer in Vlaanderen dan in Nederland, maar er gebeurt behoorlijk wat. Soms geven ze er een speelse vorm aan: slam-achtig of zo, maar daar heb ik niets tegen. Laat bibliotheken maar doen. Ik ben toch ook iemand die graag op het podium staat.’

De bibliotheek is een belangrijk instituut dus.

‘Instituut, dat vind ik zo’n groot woord. Maar als een bibliotheek wat doet, ben ik daar blij mee. In Antwerpen wordt het vaak gekoppeld aan wat de stadsdichter doet. De Permeke bibliotheek heeft een gedicht van Bart Moeyaert op de muur aangebracht en ook mijn eerste gedicht als stadsdichter – een virtueel gedicht – werd lang geprojecteerd.’

Houden bibliotheken ook hun poëziecollectie op peil?

‘De Permeke bibliotheek, waar ik zelf kom, heeft een ruime keuze, al mis ik soms wat. Je ziet wel tekenen dat de aandacht voor poëzie minder wordt. Ook voor kinderpoëzie. Zo maakt uitgeverij Querido ieder jaar een bloemlezing met kinderpoëzie, die ze poëziespektakel noemen. Een goed initiatief. Of moeten dichters hun werk in verzamelbundels brengen omdat er geen ruimte meer is voor eigen bundels? Maar voor je kan zeggen of er meer of minder aandacht voor poëzie is, moet je dat eigenlijk eerst goed bestuderen, vind ik.’

(Gepubliceerd op Bibliotheekblad.nl, 26 jan 2012)

De twaalf discipelen getuigen van Hella Haasse (Knack)

2012-01-23T17:00:00.002+01:00

Bewonderend, zonder te vervallen in hagiografische ophemeling. Hella Haasse kreeg gistermiddag in Den Haag een waardige hommage.

Hella Haasse stond op een afscheid in kleine kring, vertelde haar dochter Marijn van Lelyveld aan het publiek in de afgeladen grote zaal van de Koninklijke Schouwburg. Maar toen de grootste naoorlogse schrijfster van Nederland op 29 september op 93-jarige leeftijd overleed, kreeg de familie zo veel reacties van collega’s, kennissen en bewonderaars die haar een laatste groet wilden brengen, dat het plan voor een Hella Haasse-hommage ontstond.

Gisterenmiddag was het zover. Als onderdeel van het internationale literatuurfestival Writers Unlimited getuigden twaalf schrijvers en critici – de ‘twaalf discipelen’, kon presentator Pieter Steinz niet nalaten te zeggen – van hun bewondering voor een hartelijk mens en een erudiete schrijfster.

Jongste dochter Marijn vertelde hoe blij ze was dat ze een andere achternaam had. Als jong meisje had ze meegemaakt hoe haar moeder in winkels werd aangeklampt en fans haar vroegen een handtekening te zetten op kassabonnetjes. Maar daarom kon ze later óók, als docente Nederlands, haar leerlingen ongegeneerd doorzagen over het werk van haar moeder. En daar samen met haar over napraten. ‘Ademloos en verbijsterd luisterde ze naar de antwoorden. En naar wat ik durfde te vragen.’

Recensent Arjan Peters van de Volkskrant haalde herinneringen op aan de interviews die hij haar afnam. ‘Harry Mulisch zei dat hij het raadsel wilde vergroten,’ zei hij, ‘maar hij vergrootte vooral zichzelf. Wat hij wilde, deed Haasse: het raadsel vergroten. Zo raakte ik ervan doordrongen dat feiten nooit zonder fantasie kunnen en dat ik zelf ook nooit zonder verbeelding kan bestaan.’

Schrijfster Marjolijn Februari betreurde dat ze Haasse op gezamenlijke borrels van de uitgeverij nooit had durven vertellen hoezeer ze haar bewonderde. Daar had ze spijt van. Maar toen ze opnieuw De meester van de neerdaling uit 1973 had herlezen, vond ze het toch beter dat ze op afstand was gebleven. Iemand die tegelijk zo onnozel en zo sluw schrijft. Iemand die met zo weinig bombarie en aplomb én zo slim schrijft. Zo iemand is engel én duivelin, in wier vangnetten je niet moet vallen.

Langzaam ontstond zo een fragmentarisch maar panoramisch beeld van wie Hella Haasse was en waarom haar werk zo de moeite waard is. Werk dat uiteraard ook ten gehore werd gebracht. Willem Nijholt las een aantal fragmenten uit haar romans voor. Loes Luca bracht drie weinig bekende cabaretteksten die Haasse in de jaren veertig schreef. De subtiliteit gaf de teksten iets gedateerds, maar in de handen van een groot comèdienne ontlokten ze nog altijd een lach.

Opvallend was wel hoeveel sprekers de mythe probeerden te ontzenuwen dat Hella Haasse zo bescheiden was. Zeker, ze wilde niet ‘de koningin van de Nederlandse letteren’ worden genoemd. Maar ze was ze zich wel degelijk bewust van haar kwaliteiten. ‘Ze wist heel goed dat ze in het buitenland tot de grote drie behoorden die daar bekend waren: Mulisch, Nooteboom en zij’, zei Rudi Wester die vroeger de Nederlandse literatuur in het buitenland promootte.

Haasse’s redacteur van de laatste jaren, Patricia de Groot, memoreerde dat de schrijfster zelfs van boeken die ze vijftig jaar geleden schreef nog iedere zin precies kon inkleuren. Hoe die in het boek paste, welke scène eraan vooraf ging en hoe het verhaal doorliep. ‘En dan besloot ze, op een toon die geen tegenspraak duldde: “ik moet zeggen, bepaald niet onaardig geschreven; eigenlijk een verdomd goed boek.”’

(Gepubliceerd op Knack.be, 23 jan 2012)

Het ISTC-nummer: ‘Super-ISBN’ koppelt verschillende edities van zelfde werk (Boekblad)

2012-01-22T05:35:00.001+01:00

Uitgeverijen kunnen vanaf nu het ISTC-nummer aanvragen. Dit ‘Super-ISBN’ koppelt verschillende edities van hetzelfde werk. Het voorkomt nee-verkoop – zeker wanneer het aantal edities in dit digitale tijdperk verder blijft groeien.

Stel: een klant zoekt in een boekhandel tevergeefs naar een boek. De boekverkoper kijkt in het systeem en ziet dat de pocket – de meest recente editie die hij zich kan herinneren – is uitverkocht. Helaas. Maar wat als hij in het systeem direct alle andere edities van hetzelfde boek terugvindt? Dus ook de filmeditie (onder de afwijkende titel van de film), het e-boek en de grootletterversie. Grote kans dat een van die edities nog wel te krijgen is. Zo kan de klant het boek toch aanschaffen.

Het ISTC-nummer dat nu wordt geïntroduceerd in Nederland en Vlaanderen, maakt dat mogelijk. ISTC staat voor International Standard Text Code en koppelt alle versies van een en hetzelfde werk. Dat zijn er tegenwoordig veel. Dertig jaar geleden waren er hooguit een handvol verschillende edities van een bestseller, van Kluuns Komt een vrouw bij de dokter zijn het er al meer dan tien: de 10 euro-editie, de gebonden editie, de makkelijk-lezeneditie, de jubileumeditie, de filmeditie, enzovoort. In de Engelse taal kan het aantal uitgaven door de verschillende uitgaven per land zelfs oplopen tot een veelvoud daarvan.

Het ‘super-ISBN’ biedt meer voordelen dan alleen het voorkomen van een onterechte nee-verkoop. Uitgevers kunnen beter analyseren hoe goed een boek verkoopt dat tegelijkertijd in meerdere uitvoeringen op de markt is. Het is goed denkbaar dat GfK in de toekomst niet alleen het materiaal levert voor de Bestseller 60 op ISBN-niveau, waarin regelmatig tegelijkertijd de paperback en de gebonden uitgave van een goedlopend boek staan, maar ook een Bestseller 60 op ISTC-niveau.

Ook stelt de code uitgevers in staat nieuwe businessmodellen uit te proberen in het digitale tijdperk, vertelt de Britse senior manager Julian Sowa van Nielsen voor registratiediensten zoals ISTC. ‘Als een uitgever een teaser van een e-boek wil verkopen of dit boek opdeelt in aparte hoofdstukken en die los verkoopt of via een abonnementenmodel, dan moeten al die verschillende mogelijkheden een aparte code hebben. De ISTC-code houdt ze vervolgens bij elkaar.’

Meta4Books

De geschiedenis van de International Standard Text Code gaat terug tot voor de eeuwwisseling. Het duurde echter tot 2009 voor de standaard was beschreven en goedgekeurd door de International Organization for Standardization. Vlak daarvoor hadden de bibliografische bureaus Nielsen en Bowker samen met de internationale auteursrechtelijke federaties IFRRO en CISAC het internationale ISTC-agentschap opgericht. Inmiddels zijn er tien lokale agentschappen. Meta4Books, het vroegere Boekenbank, is al een jaar geleden erkend als agent voor Nederland en Vlaanderen. Bureau ISBN is dat onlangs voor Nederland.

‘Wij kwamen met het ISTC-agentschap in aanraking via Arrow Plus’, legt directeur Jef Maes van de stichting Meta4Books. ‘Dit is een Europees project om wezenwerken te digitaliseren, gedragen door nationale bibliotheken zoals in Nederland de KB. Om de rechthebbenden te kunnen achterhalen wordt niet uitgegaan van een boek, maar van het werk dat diverse verschijningsvormen kan hebben gekend. Ook daarvoor is het ISTC-nummer van belang.’

De code bestaat uit zestien letters en cijfers. Bijvoorbeeld: A08 2012 12B4A105 7. De eerste drie tekens verwijzen naar het agentschap dat het nummer uitgeeft. Voor Meta4Books is dat A08. Daarna volgt het jaartal van uitgave: 2012. Vervolgens komen acht tekens die de unieke code van het werk bepalen. Omdat deze automatisch wordt gegenereerd door het ISTC Agentschap, kunnen uitgevers niet, zoals bij ISBN’s, van tevoren een lijst krijgen. Tot slot volgt een controlegetal.

Vooralsnog is het nummer nog maar weinig te vinden in boeken. Wie bijvoorbeeld online in de database van het internationaal agentschap zoekt op ‘war’ vindt niet meer dan negentig Engelstalige en 29 Duitstalige titels. De meeste zijn recente uitgaven, een enkel nummer verwijst naar een titel uit de backlist. The Red Badge of Courage. An episode of the American Civil War van Stephen Crane (A03 2010 0000008E 4) dateert zelfs van 1895.

‘Volgens mij doet nog geen enkel agentschap iets met de ISTC-nummers’, zegt Sowa van Nielsen dat bijna twee jaar geleden begon met het uitgeven van nummers. ‘Een klein aantal uitgevers registreert nummers. Wij wachten tot we voldoende coverage hebben voor we ermee naar buiten treden. Daarmee zitten we in de kip en het ei-spagaat. De uitgevers maken het aanvragen van nummers pas een prioriteit als ze direct voordeel zien. Maar dat zien ze pas als wij voldoende nummers hebben.’

Voordeel

In Nederland en Vlaanderen zou dat wel eens anders kunnen lopen. Meta4Books begint deze maand met het toekennen van ISTC-nummers. Bureau ISBN volgt niet veel later. En uiterlijk in maart wil Centraal Boekhuis de mogelijkheid hebben gerealiseerd om het nummer in CB Online op te nemen. Uitgevers die de moeite nemen werken te registreren zullen dan direct het potentiële voordeel kunnen genieten zoals beschreven in de eerste alinea van dit stuk.

‘Tegelijk met de bouw van het Digitaal Platform wordt het titelbestand verbeterd’, legt manager digitale diensten Mathijs Suidman van CB uit. ‘Technisch staat dat er los van, maar strategisch is het wel van groot belang. De titelinformatie is dé verkoopkans voor digitale boeken, die immers niet in de winkel liggen. Daarom leggen we een koppeling met de KB en onderzoeksbureau van bibliotheken OCLC om de auteursnamen consistent te krijgen en aan te vullen. Daarom leggen we een koppeling met de ISTC-databank.’

Uitgevers kost het in 2012 bovendien niets om ISTC-nummers aan te vragen voor de gehele backlist én nieuwe titels. Het eerste jaar betalen de Vlaamse Uitgeversvereniging en de Groep Algemene Uitgevers een eenmalige bijdrage van 3800 euro om hun leden gratis nummers te laten aanvragen. Daarvoor geldt een maximum van 4000 titels per uitgeverij. Vanaf 1 januari 2013 vraagt Meta4Books – aan leden van Boek.be en NUV – 2000 euro voor toekenning aan een volledig fonds en 10 euro per titel (exclusief btw).

‘De GAU heeft met dit voorstel ingestemd om een inhaalslag te kunnen maken’, zegt secretaris Paula Vrolijk van de GAU. ‘Wij willen dat de markt heel snel vertrouwd raakt met ISTC-codes. Als we ervoor zouden kiezen om alleen voor nieuwe titels een ISTC code in omloop te brengen, dan duurt het langer voordat de code effectief gebruikt zal worden in het vak. We zien een groot voordeel in het gebruik van de code door de opkomst van alle nieuwe uitgavesoorten (zoals e-boeken). Als de hardback niet meer voorradig is, maar de klant ziet dat bijvoorbeeld het e-boek wel beschikbaar is, dan zorgt dat voor een extra stimulans om het boek toch te kopen.’

De uitgevers die binnenkort een ISTC-nummer willen aanvragen, kunnen in Vlaanderen terecht op de site van Boekenbank waar ook de aanmeldformulieren voor ISBN’s te vinden zijn. In Nederland is Bureau ISBN de aangewezen plek voor uitgifte van ISTC-nummers. Over de exacte procedure voeren Meta4Books, Bureau ISBN, GAU en CB nog overleg. In ieder geval zeggen Maes en Suidman het voor de uitgevers zo makkelijk mogelijk te willen maken. Daarom zoeken beide partijen samenwerking in de backoffice.

In ieder geval wordt na controle van de aanvraag, het nummer toegekend en opgenomen in de database. ‘Dat wordt geëxporteerd naar wie maar wil’, vertelt Maes. Meta4Books zelf zal de gegevens gebruiken voor Boekenbank. Consumenten die op een titel zoeken, krijgen dan – als het een ISTC-nummer heeft – automatisch andere edities te zien. ‘Wij hebben net een contract gesloten met iContact om de software aan te passen zodat we meer metadata, zoals deze code, aan titels kunnen toevoegen’.

Onder de categorie ‘wie maar wil’ vallen nu al partijen als Bol.com, het Amerikaanse Amazon.com dat een Nederlandstalige site voorbereidt, en een aantal fysieke boekhandels. Maes: ‘De grote jongens willen hier absoluut mee aan de slag gaan. De boekhandels hebben meer tijd nodig, omdat er aanpassingen in het lokale systeem nodig zijn. Tite-Live bijvoorbeeld moet hun systeem nog aanpassen.’

Voor Bol.com zou het ISTC-nummer de kwaliteit van de eigen databestand vergroten, bevestigt category manager Pam Brosens de belangstelling van Bol.com. ‘Wij hebben nu een soortgelijk systeem dat we zelf hebben ontwikkeld. Composities, of families, noemen we dat. Maar de uitgever weet beter dan wij of een product echt een andere editie of een nieuw product is. Als we het zelf doen, kan het wel eens misgaan. En omdat het productaanbod zo groot is, is dat haast niet te controleren.’

(Gepubliceerd in Boekblad nr. 1, 2012)

Over een voorganger van BOEK

2012-01-20T15:27:00.004+01:00

In november 1935 krijgt Han de leiding over Den Gulden Winckel. Dit geïllustreerde tijdschrift […], in 1902 opgericht om het ‘rechtstreeksch verkeer tusschen boekenkenner en boekenvriend, liefde tusschen hen en de voorwerpen hunner minne levendig te onderhouden’, was ooit bedoeld als goedkoop informatief tijdschrift over boeken. […] Doordat het eerste nummer indertijd in tienduizenden exemplaren is verspreid over wachtkamers, hotels en koffiehuizen, kreeg het blad ruime bekendheid. Bij het vijfentwintigjarig bestaan constateerde de uitgever tevreden dat het tijdschrift mooier, luxer en duurder (90 cent) was geworden dan hem voor ogen had gestaan. Dankzij de vormgeving met veel foto’s en illustraties was het een echt publiekstijdschrift geworden, breed van opzet en gevarieerd van inhoud. Aan ‘stelselmatige afkeuring, hoe venijnig of vernuftig ook’, doet Den Gulden Winckel in principe niet. ‘Loyale kritiek is onze spreuk, de eenig-bestaanbare voor den normalen mensch.’

(Uit: Han G. Hoekstra. Biografie – Joke Linders & Janneke van der Veer, Ambo, 2011)

Toen BOEK in 2003 begon, dacht ik: eindelijk. Een blad over boeken gericht op een groot publiek dat wel regelmatig een boek leest maar niet de boekenbijlagen van NRC Handelsblad en de Volkskrant op de voet volgt, had er lang moeten zijn. Maar uit de biografie van dichter en journalist Han G. Hoekstra blijkt maar weer: er is niets nieuws onder de zon. BOEK kent wel degelijk voorgangers. Den Gulden Winckel heeft het zelfs zo’n veertig jaar uitgehouden, tot de papierschaarste in de oorlog de uitgever dwong het blad op te heffen. En daarna zijn er natuurlijk ook nieuwe pogingen ondernomen. Dat zulke bladen vervolgens vergeten zijn, komt omdat ze anders dan literaire tijdschriften als De Nieuwe Gids of Forum, die fungeerden als het medium voor een nieuwe generatie auteurs, geen rol in de literatuurgeschiedenis hebben gespeeld.

Overigens: een roman of verhalenbundel ‘afkeuren’ kan in BOEK wel. Als een auteur ondermaats werk aflevert, moet dat gezegd worden. In weerwil van het parool van Den Gulden Winckel deed Han G. Hoekstra dat uiteindelijk ook. De literatuur was hem te dierbaar om er kritiekloos laffe stukjes over te schrijven.