शिव हमारी राष्ट्रीय एकता के प्रतीक हैं। स्वयं वह उत्तर के निवासी हैं और वरण करते हैं धुर दक्षिण में कन्याकुमारी में रहने वाली पार्वती का। शिव के द्वादश ज्योतिर्लिंगों के विभिन्न प्रान्तों में बिखरने के बाद भी एक ही साथ सम्पूर्ण देश को एकत्र कर दिया है। इसी तरह भगवान शिव की आराधना दक्षिण में रामेश्वरम् से लेकर उत्तर में काशी तक होती है। पूरे भारत में बनी राष्ट्रीय चेतना की पहचान कर केरल में जन्में जगद्गुरु शंकराचार्य ने भारत के चार कोनों पर चार धामों की स्थापना कर भारतीय राष्ट्रीय चेतना को आकार देने का प्रयास किया।भगवान शिव को शास्त्रीय नृत्य का जन्मदाता बताया और कहा कि भगवान नटराज के नृत्य पर सभी शास्त्रीय नृत्य आधारित हैं। समस्त शास्त्रीय नृत्यों में एकरूपता नजर आती है, जिससे राष्ट्रीय एकता का भाव जाग्रत होता है। कैलास-मानसरोवर की यात्रा न केवल हर ¨हिंदू श्रद्धालु का सपना होता है वरन यह यात्रा राष्ट्रीय एकता की एक अद्भुत मिसाल भी है। हर साल जून से सितंबर तक विभिन्न प्रदेशों के तीस-तीस यात्रियों के सोलह बैच इस रोमांचक, जोखिम से भरी कठिन यात्रा को पूरी करके भगवान शिव के चरणों में पहुंचते हैं।

चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य के समय के तीन लेख मथुरा नगर से मिले हैं। पहला लेख (मथुरा संग्रहालय सं. 1931) गुप्त संवत 61 (380 ई.) का है यह मथुरा नगर में रंगेश्वर महादेव के समीप एक बगीची से प्राप्त हुआ है। शिलालेख लाल पत्थर के एक खंभे पर है। यह सम्भवतः चंद्रगुप्त के पाँचवे राज्यवर्ष में लिखा गया था। इस शिलालेख़ में उदिताचार्य द्वारा उपमितेश्वर और कपिलेश्वर नामक शिव-प्रतिमाओं की प्रतिष्ठापना का वर्णन है। खंभे पर ऊपर त्रिशूल तथा नीचे दण्डधारी रुद्र (लकुलीश) की मूर्ति है।

चंद्रगुप्त के शासन-काल के उपलब्ध लेखों में यह लेख सब से प्राचीन है। इससे तत्कालीन मथुरा में शैव धर्म के होने की पुष्टि के होती है।
भगवान शिव की लीला भूमि कैलाश मानसरोवर के तीन दिशाओं से तीन धाराएं निकली। पूर्व वाली धारा ब्रम्हपुत्र हो गयी, पश्चिम वाहिनी धारा सिंधु के सम्मान से गौरवान्वित हुई। उत्तर में तो साक्षात् शिव स्वयं कैलाश पर विराजमान है एवं दक्षिणी धारा पतित पावनी मां गंगा के नाम से जग विख्यात हो गयी। मान सरोवर से गो मुख तक अदृश्‍य ग्‍लेशियरों से गुजरती हुई यह देव धारा गोमुख में दृश्‍यमान होती है। तब तक यह शिव द्रव अनेक प्रकार के खनिज लवणों को अपने भीतर समाहित कर लेती है।
यदि भगवान शिव के विभिन्न स्वरुपों की भावार्थ के साथ व्याखया करें तो हम देखते हैं कि मस्तक पर विराजमान चन्द्रमा और गंगाजल की धारा शीतलता का प्रतीक मानी जाती है। भगवान शिव के नीलकंठ में विराजमान नाग, भयमुक्त वातावरण का प्रतीक है। समुद्र मंथन के द्वारा प्राप्त विषपान करने का अर्थ हैं, कि हमें संसार में निहित सभी दुर्गुणों रुपी विष को पचाकर पूरे विश्व में अमृत रुपी सद्‌गुणों का प्रचार करना चाहिए।

शिवजी के परिवार में सभी जीव – जंतु (शेर, चीता, भालू, बैल, मोर, चूहा आदि) एक साथ रहकर सद्‌भाव का परिचय देते हैं। भगवान शिव जहां एक ओर उत्तर में हिमालय पर्वत पर विराजमान हैं वहीं उनका एक स्वरुप शमशान में भी निहित हैं अर्थात्‌ कोई भी कार्य अच्छा या बुरा नहीं होता और मंदिर हो या शमशान आपकी पवित्र भावना तथा श्रद्धा आपको जीवन में सफल बनाती है।
भगवान शिव त्याग की प्रतिमूर्ति है। उनकी प्रत्येक लीला मानव को नई दिशा प्रदान करने वाली है। भगवान शिव ने तन पर भस्म लगाकर समूची मानवता को संदेश दिया कि भसमातम सरीरा भाव कि इंसान का शरीर एक दिन भस्म हो जाएगा। उनके मस्तक पर चन्द्रमा प्रकाश का प्रतीक है। ऐसा ही चन्द्रमा रूपी प्रकाश इंसान के भीतर है। उनके हाथ में डमरू है और डमरू अनहद नाद का प्रतीक है। त्रिशूल नाम का प्रतीक है। सिर पर गंगा अमृत का प्रतीक है कि ऐसा अमृत भी इंसान के भीतर है। एक सतगुरु ही है जो हमें इस मार्ग को दिखा सकता है। वह ही हमारी तीसरी आंख अर्थात शिव नेत्र खोलकर मानव के भीतर उस शिव के दर्शन करवा सकता है।

કેશાંત કે ગોદાન સંસ્‍કાર

કેશાંત કે ગોદાન એ મહાનામ્‍ની મહાવ્રત, ઉપનિષદ અને ગોદાન એ ચાર વેદવ્રતોમાંનું એક હતું. પહેલાં ત્રણ વ્રતો લુપ્‍ત થતાં ગોદાન સ્‍વતંત્ર સંસ્‍કારના રૂપમાં અસ્તિત્‍વમાં આવ્‍યો. આ સંસ્‍કાર વેદારંભ સંસ્‍કાર કરતાં પ્રાચીન છે. ગૃહ્યસૂત્રોમાં કેશાંતનો ઉલ્‍લેખ આવે છે, પરંતુ વેદારંભનો ઉલ્‍લેખ એમાં મળતો નથી. વ્‍યાસ સ્‍મૃતિમાં આ સંસ્‍કારનો સમાવેશ પ્રસિદ્ઘ સોળ સંસ્‍કારોની યાદીમાં કરવામાં આવ્‍યો છે.

કેશાંત સંસ્‍કારમાં બ્રહ્મચારીની દાઢી અને મૂછનું સર્વ પ્રથમ ક્ષૌરકર્મ (મુંડન) કરવામાં આવતું. આ સંસ્‍કારને ગોદાન સંસ્‍કાર પણ કહે છે, કારણ કે આ પ્રસંગે ગાયનું દાન કરાતું તથા નાઇને બક્ષીસ પણ અપાતી. સામાન્‍ય રીતે આ સંસ્‍કાર ૧૬ વર્ષની ઉંમરે થતો અને એ યૌવનમાં પદાપર્ણનું સૂચન કરતો. દાઢી-મૂછના ક્ષૌરકર્મ પછી બ્રહ્મચર્યનું વ્રત નવી રીતથી પાળવાનું અને એક વર્ષ સુધી કઠોર સંયમનું જીવન વ્‍યતીત કરવાનું હતું.

ઉંમરઃ

॥ ॐ नमः शिवाय ॥
॥ ૐ નમઃ શિવાય ॥
जय गणेश गिरिजा सुवन, मंगल मूल सुजान ।
कहत अयोध्यादास तुम, देउ अभय वरदान ॥
જય ગણેશ ગિરિજા સુવન, મંગલ મૂલ સુજાન ।
કહત અયોધ્યાદાસ તુમ, દેઉ અભય વરદાન ॥
जय गिरिजापति दीनदयाला । सदा करत संतन प्रतिपाला ॥
જય ગિરિજાપતિ દીનદયાલા । સદા કરત સંતન પ્રતિપાલા ॥
भाल चन्द्रमा सोहत नीके । कानन कुण्डल नागफनी के ॥
ભાલ ચન્દ્રમા સોહત નીકે । કાનન કુણ્ડલ નાગફની કે ॥
संग गौर सिर गंग बहाये । मुण्डमाल तन क्षार लगाये ॥
સંગ ગૌર સિર ગંગ બહાયે । મુણ્ડમાલ તન ક્ષાર લગાયે ॥
वस्त्र खाल वाधम्बर सोहै । छवि को देखि नाग मुनि मोहै ॥
વસ્ત્ર ખાલ વાધમ્બર સોહૈ । છવિ કો દેખિ નાગ મુનિ મોહૈ ॥
मैना मातु कि हवै दुलारी । वाम अंग सोहत छवि न्यारी ॥
મૈના માતુ કિ હવૈ દુલારી । વામ અંગ સોહત છવિ ન્યારી ॥
कर त्रिशूल सोहत छवि भारी । करत सदा शत्रुन क्षयकारी ॥
કર ત્રિશૂલ સોહત છવિ ભારી । કરત સદા શત્રુન ક્ષયકારી ॥
नंदि गणेश सोहैं तहँ कैसे । सागर मध्य कमल हैं जैसे ॥
નંદિ ગણેશ સોહૈં તહઁ કૈસે । સાગર મધ્ય કમલ હૈં જૈસે ॥
कार्तिक श्याम और गणराऊ । या छवि को कहि जात न काऊ ॥
કાર્તિક શ્યામ ઔર ગણરાઊ । યા છવિ કો કહિ જાત ન કાઊ ॥
देवन जबहीं जाय पुकारा । तबहीं दुःख प्रभु आप निवारा ॥
દેવન જબહીં જાય પુકારા । તબહીં દુઃખ પ્રભુ આપ નિવારા ॥
कियो उपद्रव तारक भारी । देवन सब मिलि तुमहिं जुहारी ॥
કિયો ઉપદ્રવ તારક ભારી । દેવન સબ મિલિ તુમહિં જુહારી ॥
तुरत षडानन आप पठायउ । लव निमेष महँ मारि गिरायउ ॥
તુરત ષડાનન આપ પઠાયઉ । લવ નિમેષ મહઁ મારિ ગિરાયઉ ॥
आप जलंधर असुर संहारा । सुयश तुम्हार विदित संसारा ॥
આપ જલંધર અસુર સંહારા । સુયશ તુમ્હાર વિદિત સંસારા ॥
त्रिपुरासुर सन युद्ध मचाई । सबहिं कृपा करि लीन बचाई ॥
ત્રિપુરાસુર સન યુદ્ધ મચાઈ । સબહિં કૃપા કરિ લીન બચાઈ ॥
किया तपहिं भागीरथ भारी । पुरव प्रतिज्ञा तासु पुरारी ॥
કિયા તપહિં ભાગીરથ ભારી । પુરવ પ્રતિજ્ઞા તાસુ પુરારી ॥
दानिन महँ तुम सम कोइ नाहीं । सेवक स्तुति करत सदाहीं ॥
દાનિન મહઁ તુમ સમ કોઇ નાહીં । સેવક સ્તુતિ કરત સદાહીં ॥
वेद माहि महिमा तब गाई । अकथ अनादि भेद नहीं पाई ॥
વેદ માહિ મહિમા તબ ગાઈ । અકથ અનાદિ ભેદ નહીં પાઈ ॥
प्रकटी उदधि मथन ते ज्वाला । जरत सुरासुर भए विहाला ॥
પ્રકટી ઉદધિ મથન તે જ્વાલા । જરત સુરાસુર ભએ વિહાલા ॥
कीन्ह दया तहँ करी सहाई । नीलकंठ तव नाम कहाई ॥
કીન્હ દયા તહઁ કરી સહાઈ । નીલકંઠ તવ નામ કહાઈ ॥
पूजन रामचन्द्र जब कीन्हा । जीत के लंक विभीषण दीन्हा ॥
પૂજન રામચન્દ્ર જબ કીન્હા । જીત કે લંક વિભીષણ દીન્હા ॥
सहस कमल में हो रहे धारी । कीन्ह परीक्षा तबहीं पुरारी ॥
સહસ કમલ મેં હો રહે ધારી । કીન્હ પરીક્ષા તબહીં પુરારી ॥
एक कमल प्रभु राखेउ गोई । कमल नैन पूजन चहँ सोई ॥
એક કમલ પ્રભુ રાખેઉ ગોઈ । કમલ નૈન પૂજન ચહઁ સોઈ ॥
कठिन भक्ति देखी प्रभु शंकर । भये प्रसन्न दिये इच्छित वर ॥
કઠિન ભક્તિ દેખી પ્રભુ શંકર । ભયે પ્રસન્ન દિયે ઇચ્છિત વર ॥
जय जय जय अनंत अविनाशी । करत कृपा सबके घटवासी ॥
જય જય જય અનંત અવિનાશી । કરત કૃપા સબકે ઘટવાસી ॥
दुष्ट सकल नित मोहि सतावैं । भ्रमत रहौं मोहि चैन न आवै ॥
દુષ્ટ સકલ નિત મોહિ સતાવૈં । ભ્રમત રહૌં મોહિ ચૈન ન આવૈ ॥
त्राहि त्राहि मैं नाथ पुकारौं । यहि अवसर मोहि आन उबारो ॥
ત્રાહિ ત્રાહિ મૈં નાથ પુકારૌં । યહિ અવસર મોહિ આન ઉબારો ॥
ले त्रिशूल शत्रुन को मारो । संकट ते मोहि आन उबारो ॥
લે ત્રિશૂલ શત્રુન કો મારો । સંકટ તે મોહિ આન ઉબારો ॥
मात-पिता भ्राता सब होई । संकट में पूछत नहीं कोई ॥
માત-પિતા ભ્રાતા સબ હોઈ । સંકટ મેં પૂછત નહીં કોઈ ॥
स्वामी एक है आस तुम्हारी । आय हरहु मम संकट भारी ॥
સ્વામી એક હૈ આસ તુમ્હારી । આય હરહુ મમ સંકટ ભારી ॥
धन निर्धन को देत सदाहीं । जो कोई जाँचे सो फल पाहीं ॥
ધન નિર્ધન કો દેત સદાહીં । જો કોઈ જાઁચે સો ફલ પાહીં ॥
अस्तुति केहि विधि करौं तुम्हारी । क्षमहु नाथ अब चूक हमारी ॥
અસ્તુતિ કેહિ વિધિ કરૌં તુમ્હારી । ક્ષમહુ નાથ અબ ચૂક હમારી ॥
शंकर को संकट के नाशन । विघ्न विनाशन मंगल कारन ॥
શંકર કો સંકટ કે નાશન । વિઘ્ન વિનાશન મંગલ કારન ॥
योगी यति मुनि ध्यान लगावें । नारद सारद शीश नवावें ॥
યોગી યતિ મુનિ ધ્યાન લગાવેં । નારદ સારદ શીશ નવાવેં ॥
नमो नमो जय नमः शिवाय । सुर ब्रह्मादिक पार न पाय ॥
નમો નમો જય નમઃ શિવાય । સુર બ્રહ્માદિક પાર ન પાય ॥
जो यह पाठ करे मन लाई । ता पर होत हैं शम्भु सहाई ॥
જો યહ પાઠ કરે મન લાઈ । તા પર હોત હૈં શમ્ભુ સહાઈ ॥
ऋनियाँ जो कोइ को अधिकारी । पाठ करे सो पावनहारी ॥
ઋનિયાઁ જો કોઇ કો અધિકારી । પાઠ કરે સો પાવનહારી ॥
पुत्र होन कर इच्छा कोई । निश्चय शिव प्रसाद तेहि होई ॥
પુત્ર હોન કર ઇચ્છા કોઈ । નિશ્ચય શિવ પ્રસાદ તેહિ હોઈ ॥
पण्डित त्रयोदशी को लावै । ध्यान पूर्वक होम करावै ॥
પણ્ડિત ત્રયોદશી કો લાવૈ । ધ્યાન પૂર્વક હોમ કરાવૈ ॥
त्रयोदशी व्रत करै हमेशा । तन नहिं ताके रहै कलेशा ॥
ત્રયોદશી વ્રત કરૈ હમેશા । તન નહિં તાકે રહૈ કલેશા ॥
धूप दीप नैवेद्य चढ़ावै । शंकर सम्मुख पाठ सुनावै ॥
ધૂપ દીપ નૈવેદ્ય ચઢ઼ાવૈ । શંકર સમ્મુખ પાઠ સુનાવૈ ॥
जन्म-जन्म के पाप नसावै । अंत धाम शुवपुर में पावै ॥
જન્મ-જન્મ કે પાપ નસાવૈ । અંત ધામ શુવપુર મેં પાવૈ ॥
कहत अयोध्या आस तुम्हारी । जानि सकल दुःख हरहु हमारी ॥
કહત અયોધ્યા આસ તુમ્હારી । જાનિ સકલ દુઃખ હરહુ હમારી ॥
नित नेम कर प्रातः ही पाठ करो चालीसा ।
तुम मेरी मनोकामना, पूर्ण करो जगदीश ॥
मंगसर छठि हेमंत ऋतु, संवत चौदस जान ।
अस्तुति चालीसा शिवहिं, पूर्ण कीन कल्याण ॥
નિત નેમ કર પ્રાતઃ હી પાઠ કરો ચાલીસા ।
તુમ મેરી મનોકામના, પૂર્ણ કરો જગદીશ ॥
મંગસર છઠિ હેમંત ઋતુ, સંવત ચૌદસ જાન ।
અસ્તુતિ ચાલીસા શિવહિં, પૂર્ણ કીન કલ્યાણ ॥

કોંગ્રેસનું ભાવી ગણાતા યુવરાજ રાહુલ બાબાએ આજે કહ્યું કે તેઓ બ્રાહ્મણ છે અને મીડિયા તૂટી પડ્યું..સાથે સાથે ફેસબુક જેવી સોશિયલ વેબ સાઈટ્સ પર તો રાહુલના કાર્ટુન્સ ફરતા થઇ ગયા.

શ્રી ગજાનનનું હાથીનું મસ્‍તક વિશાળતા સુચવે છે. માનવે પણ તેજ રીતે તેના જીવનમાં સંકૂચિતતાનો ભાવ છોડી વિશાળ દ્રષ્ટિકોણ અપનાવવો જોઈએ. આ ઉપરાંત હાથી પ્રાણી સમુદાયમાં સૌથી વધુ બુધ્ધિશાળી ગણાય છે. જો માનવ બુધ્ધિશાળી હોય તો પોતાનો અને સમાજનો યોગ્‍ય વિકાસ સાધી શકે. હાથીના કાન સૂપડા જેવા હોય છે. અર્થાત અનાજ સાફ કરતી વખતે સૂપડું સારું અનાજ રહેવા દયે છે અને કચરો ધુળ વગરે ને બહાર ફેકી દયે છે તેજ રીતે કાન ઉપર અથડાતા સત્‍ય-અસત્‍યની વાતોમાંથી સત્‍ય વાતોનું જ શ્રવણ કરવું. શ્રી ગજાનન તેના હાથીના મસ્‍તકની ઝીણીઆંખો દ્વારા સમસ્‍ત સંસારને ખુબજ ઝીણવટપૂર્વક નીરખે છે. તેના નિરીક્ષણમાંથી સૂક્ષ્‍મમાં સૂક્ષ્‍મ વસ્‍તુ પણ દ્રષ્ટિ મર્યાદા બહાર જતી નથી. હાથીની લાંબી સૂંઢ દૂર દૂર સુધીનું સૂંધવા માટે સમર્થ છે. તે દૂરદર્શીતાપણુ પણ સૂચવે છે ગણેશજીના ચારેય હાથોમાં અલગ-અલગ વસ્‍તુઓ છે. જેમાં અંકુશ વાસના વિકૃતિ ઉપર નિયંત્રણ સૂચવે છે. જયારે પાશ ઈદ્રિયોને શિક્ષા કરવાની શકિત તેમજ મોહક સંતોષપ્રદ આહાર સૂચવે છે જયારે ચોથો હાથ સત્‍યનું પાલન કરતા ભક્તોને આશીર્વાદ સૂચવે છે. ગણપતિનું એક નામ લંબોદરાય પણ છે જે પેટની વિશાળતા સૂચવે છે. જેમાં તત્‍વજ્ઞાનની સર્વ વાતો સમાવવાનો નિર્દેશ મળે છે. ગણેશજીના ટુંકા પગ સંસારની ખોટી દુન્‍યવી વસ્‍તુઓ પછળ ખોટી દોડધામ ન કરવી પરંતુ બુધ્ધિપૂર્વક ધીમે છતાં મક્કમ ગતિએ પોતાના કાર્યમાં આગળ વધવાનું સૂચવે છે. આમ ગણપતિની તમામ લાક્ષણિકતાઓમાં કોઈને કોઈ શુભ મર્મ છુપાયેલ છે.

ગણપતિને રિધ્ધિસિધ્‍ધીના દેવ પણ કહ્યા છે. તેમના પૂજનથી માનવને રિધ્ધિ સિધ્‍ધી પણ સાંપડે છે. આજના દિવસે આવા સર્પણ સંપૂર્ણ ગજાનનનું પૂજન કરી આપણા જીવનને સાર્થક કરીએ.

શ્રાધ્‍ધ એટલે આપણા પૂર્વજો અને પિતૃઓને અદ્ર્ય આપવું. આ શ્રાધ્‍ધને કૃષ્‍ણપક્ષ શ્રાધ્‍ધ પક્ષ પણ કહેવામાં આવે છે. આપણા પિતૃઓએ આપણા તથા આપણા પરિવારના ઉત્‍કર્ષ માટે જીવનભર મહેનત કરી, આપણને સુખ-સંપત્તિ અપવવા ખુદ પોતાના સુખ-સમૃધ્‍ધીનો ભોગ આપ્‍યો હોય છે. શ્રાધ્‍ધના દિવસો દરમ્‍યાન આ પિતૃઓને યાદ કરી તેઓના સુખ અને શાંતિની કામના કરવાની હોય છે. સાથે સાથે પિંડદાન કરવામાં આવે છે. તર્પણ એટલે કે તૃપ્‍ત પણ કરવામાં આવે છે.

કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં સહુ પહેલાં વરના જન્‍માક્ષર (જન્‍મકુંડળી કે જન્‍મપત્રિકા) માંગી કે મંગાવી વરકન્‍યાના ગ્રહયોગ મેળવવામાં આવે છે. એમાં ‘પાઘડિયે મંગળ’ ના દોષ સામે ખાસ સાવધતા રાખવામાં આવે છે, ને ગ્રહયોગમેલાપકમાં આઠ જુદા જુદા પ્રકારના યોગોના દોકડા (ગુણ) પણ ગણવામાં આવે છે. જે જ્ઞાતિઓ કે કુટુંબો ગ્રહયોગને શ્રદ્ઘાપૂર્વક મહત્‍વ આપતાં હોય તે ગ્રહયોગની અનુકૂળતાની ખાતરી થયા પછી જ એ દિશામાં આગળ વધવાનું પસંદ કરે છે ને ઘણીવાર બીજી બધી રીતે સુપાત્ર લાગતી વ્‍યકિત સાથેનો સંબંધ બાંધવાનું માત્ર ગ્રહયોગના વાંધાને લીધે પણ નાપસંદ કરે છે. આધુ‍નિક કાલમાં ગ્રહયોગનું મહત્‍વ ધીમે ધીમે ઘટતું જાય છે.

વાગ્‍દાનવિધિમાં કન્‍યાના પિતા વરને હાથે ગણપતિપૂજન કરાવી, રૂપિ‍યો અને શ્રીફળ આપી પાઘડી બંધાવે છે. આ રિવાજ ગુજરાત-સૌરાષ્‍ટ્રમાં પ્રચલિત છે.

વાગ્‍દાન પછી હવે યોગ્‍ય વય થતાં કન્‍યા અને વરના લગ્‍નનું મુહૂર્ત નક્કી કરવામાં આવે છે. લગ્‍નના દિવસે ગ્રહશાંતિનો વિધિ કરાય છે. લગ્‍નના કેટલાક દિવસ પૂર્વે ‘માટી લાવવાની’ પ્રથા પદ્ઘતિ ગ્રંથોમાં દર્શાવી છે. એને ‘મૃતિકા અનાયન’ કહે છે. અમુક સમાજોમાં ગામડાંઓમાં લગ્‍નના દિવસે કન્‍યાના પિતાને ત્‍યાં વેદીના નિર્માણ માટે પણ વધૂના શરીરને હળદર ને તેલથી ચોળવામાં વિધિ છે, જેને ‘હરિદ્રાલેપન’ (પીઠી ચોળવી) કહે છે. લગ્‍નનાં શુભ દિવસે તથા શુભ મુહૂર્ત (ઘડી-પળ) ને એ સમયના ગ્રહયોગની કુંડળી દર્શાવતી ‘લગ્‍નપત્રિકા’ને પડીકામાં મૂકી નાડાછડીથી બાંધી લગ્‍નદિનની પહેલાંના દિવસે કન્‍યાપક્ષે તરફથી વરને ત્‍યાં મોકલવામાં આવે છે, તેને ‘લગનપડીકું’ કહે છે. વરપક્ષ એ લગ્‍નપત્રિકા લગ્‍ન સમયે પોતાની સાથે લેતો આવે છે ને વિધિના આરંભે પુરોહિત તે વાંચી બતાવે છે. આ પછી મંડપસ્‍થાપન (‘માંડવો બાંધવો, ‘ ‘થાંભલી ઘાલવી’) થાય છે. ઘણી જ્ઞાતિઓમાં લગ્‍નવિધિના આરંભ પહેલાં કન્‍યાપક્ષ તરફથી વરને કલવો પીરસવામાં આવે છે. કોઇ જ્ઞાતિઓમાં કન્‍યાપક્ષ તરફથી વરને પીતાંબર આદિ વસ્‍ત્રો આપવામાં આવે છે. એને ‘પરિધાન’ કહે છે. એવી રીતે વરપક્ષ તરફથી કન્‍યાને મંગળઘાટડી આદિ વસ્‍ત્રો આપવામાં આવે છે તેને ‘વસન’ કહે છે.

લગ્‍નવિ‍ધિનો આરંભ થતાં કન્‍યાને ત્‍યાં પહેલાં ગણપતિપૂજન થાય છે. મંડપ નીચે વૈવાહિક હોમ માટે યજ્ઞીય વેદો બનાવાય છે. કન્‍યાના આગમન પહેલાં હસ્‍તમેળાપનો સમય જાણવા એક ઘટિયંત્ર મૂકાય છે. પાણીથી ભરેલી કુંડીમાં ત્રાંબાના વાસણરૂપ ઘટિ મૂકવામાં આવતી. જયોતિષી ભાસ્‍કરાચાર્યની પુત્રી લીલાવતીના વિવાહપ્રસંગના સંદર્ભમાં ઘટિયંત્રનો ઉલ્લેખ આવે છે. વિવાહની પૂર્વતૈયારીરૂપે વર-વધૂને સુવાસિત જળથી સ્‍નાન કરાવવામાં આવે છે.

વરયાત્રા (જાન) વધૂના ગૃહ પ્રતિ પ્રસ્‍થાન કરે છે. વર કન્‍યાના પિતાના ઘર આગળ, જયાં તોરણ હોય ત્‍યાં જઇ, પાટલા પર ઊભો રહે છે, કન્‍યાની માતા માથે મોડ મૂકી વરને પોખે છે. મંડપમાં આવી વર પોતાને માટે રાખવામાં આવેલા આસન પાસે પૂર્વાભિમુખ ઊભો રહે છે. આ પછી કન્‍યાના પિતા મંડપે પધારેલ વરરાજાનું મધુપર્કથી સ્‍વાગત કરે છે અને આસન અર્પણવિધિ થાય છે. આસન પર બેસાડયા પછી વરનું પાદપ્રક્ષાલન થાય છે. કન્‍યાના પિતા જમીન પર ઉતર દિશા તરફ અણીનો ભાગ રહે તેવી રીતે કેટલાંક દર્ભ મૂકી ગાયની કિંમતનું દ્રવ્‍ય પોતાના દક્ષિણ હાથમાં રાખી વરને આપે છે, જેને ‘ગોદાન’‍ પણ કહે છે. કાલિદાસે રઘુવંશ (૭, ૧૮) માં અજ ઇન્‍દુમતીને પરણવા ગયો ત્‍યારે ઇન્‍દુમતીના ભાઇ ભોજે મધુપર્કયુકત અર્ધ્‍ય તથા બે રેશમી વસ્‍ત્રો તેને અર્પણ કર્યા એવો ઉલ્‍લેખ કર્યો છે. ગોદાન વિધિ બાદ કન્‍યાનું અર્ચન થાય છે. કન્‍યાના મામા કન્‍યાને માંયરા (મંડપ)માં પધરાવે છે. મંગલાષ્‍ટકગાન થાય છે. પાણિગ્રહણ પહેલાં મંગલાષ્‍ટક સમયે વરકન્‍યા વચ્‍ચે અંતઃપટ રાખવામાં આવે છે. મંગલ ગીતોના ધ્‍વનિ સાથે અંતઃપટ દૂર થતાં બંનેને એકબીજા સામે જોવા માટેનો શાસ્‍ત્રીય વિધિ, ‘પરસ્‍પર સમીક્ષણ’ નો, આવે છે. બંગાળમાં આને ‘શુભ દ્રષ્ટિ’ કહે છે. આ પછી વરપક્ષ તરફથી કન્‍યાને એક મંગળ વસ્‍ત્ર (મંગળ ઘાટડી) અને એક બીજું ઉતરીય વસ્‍ત્ર (સાળુ) અપાય છે. કન્‍યાને મોડ પહેરાવી મંગળ ઘાટડી ઓઢાડવામાં આવે છે. કન્‍યાને એના માતામહ કે માતા તરફથી ચૂંદડી, ચૂડી અને મોડ ભેટ મળે છે. ‘છોલિકાભરણ’ વિધિમાં વર અને કન્‍યા બંને પક્ષે સામસામી ફળો, વસ્‍ત્રો અને આભૂષણોની આપ-લે થાય છે. સૌભાગ્‍યનાં આભૂષણોમાં નાકની વાળી મુખ્‍ય હોવાથી આ સમગ્ર વિધિનું નામ ‘છોલિકાભરણ’ પડયુ છે. ગુજરાતમાં આ વિધિ પ્રચલિત નથી. પછી ‘સમંજન’ (સુગંધિત અતર લગાડવાનો) વિધિ થાય છે. વધૂના હાથે કંકણ પહેરાવવાનો વિધિ થાય છે, જેને ‘પ્રતિસરબંધ’ કહે છે. એ જ સમયે વરપક્ષ તરફથી કન્‍યાના કંઠમાં ‘મંગલસૂત્ર’ પહેરાવાય છે, એને ‘સૌભાગ્‍યસૂત્ર’ પણ કહે છે. ‘વરમાલારોપણ’ વિધિમાં વર-વધૂ બંનેના કંઠમાં લાંબી સળંગ વરમાળા પહેરાવાય છે. વરમાળા કાચા સૂતરમાંથી બનાવાય છે. ત્‍યાર બાદ કન્‍યાદાનનો વિધિ શરૂ થાય છે જે સમગ્ર વિવાહવિધિમાં અત્‍યંત મહત્‍વપૂર્ણ છે. તેમાં કન્‍યાને એના વાલી વડે વરના હાથમાં સોંપવામાં આવે છે. વર नातिचरामि (હું એને ધર્મ, અર્થ અને કામમાં બિનવફાદાર થઇશ નહીં) વગેરે પ્રતિજ્ઞા સાથે કન્યાનો પ્રતિગ્રહ (સ્‍વીકાર) કરે છે. કન્‍યાદાનની વિધિ પિતાને જ કરવાની હોય છે. પિતા જીવીત ન હોય તો ભાઇ કે કોઇ નિકટના સંબંધી કરે છે. તે વખતે કન્‍યાનાં માતા પિતા ઉતરાભિમુખ બેસી કન્‍યાદાનનો સંકલ્‍પ કરે છે. કન્‍યા અને વરનું અર્ચન થાય છે. વરના ખેસના છેડા સાથે કન્‍યાની ચૂંદડીના છેડાને બાંધવામાં આવે છે, તેને ‘વસ્‍ત્રગ્રંથિ’ કે ‘છેડા ગાંઠવા’ કહે છે. સૌભાગ્‍યવતી સ્‍ત્રીઓ કન્‍યાના કાનમાં सौभाग्यवति એવો આર્શીવાદ આપે છે. ગોત્રોચ્‍ચાર વિધિમાં કન્‍યાઅર્પણના સંકલ્‍પસમયે પ્રથમ વરનું અને પછી કન્‍યાનું ગોત્ર ઉચ્‍ચારવાનો રિવાજ છે, જેમાં વરના તથા કન્‍યાના પિતૃપક્ષના તથા માતૃપક્ષના નજીકના પૂર્વજોનાં નામ સાથે બંનેનો પૂરો પરિચય અપાય છે. કન્‍યાદાનમાં નિસ્‍વાર્થ ભાવના ઉપરાંત એ મોટા પુણ્‍યનું કામ પણ છે. આથી અન્‍ય સગાંઓ પણ કન્‍યાદાન સાથે કંઇ કંઇ અલંકારાદિનું દાન કરી કન્‍યાદાનના પુણ્‍યમાં ભાગીદાર બનવા ચાહે છે, ને કોઇ રાજા તથા શ્રીમંત નિર્ધન કુટુંબની કન્‍યા દાનનું ખર્ચ આપી પુણ્‍યોપાર્જન કરતા. પશ્ર્ચિમી ક્ષહરાત ક્ષત્રપ રાજા નહપાનના જમાઇ ઉષવદાતે બ્રાહ્મણોની આઠ કન્‍યાઓના દાનનું ખર્ચ આપ્‍યાનો ઉલ્‍લેખ ઉષવદાતના નાસિક ગુફાલેખમાં આવે છે.

કન્યાના પિતા કન્‍યાદાન સાથે વરને દક્ષિણા (દ્રવ્‍ય) પણ આપે છે. દહેજ કે પહેરામણીની પ્રથા વ્‍યાવહારિક રૂપમાં કન્‍યાદાન વખતે માંયરામાં નહીં, પણ પછીથી થાય છે. કન્‍યાદાનની પ્રતિષ્‍ઠા (સ્થિરતા), સમીક્ષણ, રક્ષાસૂત્ર અને મંગળસૂત્રની વિધિ બાદ માંયરાની વિધિ સમાપ્‍ત થાય છે. ત્‍યારબાદ ચોરીનો વિધિ થાય છે. જેમાં વરકન્‍યાને પાટલે બેસાડી અગ્નિપૂજન થાય છે, અને હોમ થાય છે. પછી વરકન્‍યાને કંસાર પીરસવામાં આવે કે ભાત પણ પીરસાય. વરકન્‍યા એક એકબીજાને પાંચ પાંચ કોળિયા જમાડે. રાષ્‍ટ્રભૃત્ હોમમાં વર પોતાના જીવનમાં આવનાર વિપતિઓથી બચવા માટે દેવો તથા પિતૃઓને પ્રાર્થના કરે છે. જીવનસંગ્રામમાં વિજય અને ઉન્‍નતિ ચાહનાર વરે જયા હોમ કરવો જોઇએ. પોતાની આબાદી અને વિકાસ માટે વધૂ સાથે બેઠેલ વર અભ્‍યાતાન હોમ કરે છે. પંચાહુતિ હોમમાં અગ્નિને ઉદેશીને ચાર અને યમને ઉદેશી એક એમ પાંચ આહુતિ આપવામાં આવે છે. લાજાહોમ વિવાહવિધિનો એક મહત્‍વપૂર્ણ ભાગ છે. લાજા એટલે ડાંગર. લાજાહોમમાં અગ્નિ પાસે લઇ જઇ મંગળફેરા ફેરવવામાં આવે છે. વર-કન્‍યાને ઊભા કરી કન્‍યાને ખોબો ધરવાનું અને એની નીચે વરને ખોબો ધરવાનું કહેવામાં આવે છે. એ પછી કન્‍યાના ભાઇ ડાંગર કન્‍યાના ખોબામાં નાખે છે. એ ડાંગર પુરોહિત જમણા હાથમાં લઇ અગ્નિમાં હોમે છે અને પછી કન્‍યાનો જમણો હાથ વર પકડે છે. કન્‍યા આગળ ચાલે, વર પાછળ ચાલે. એવી રીતે પાણિગ્રહણ કરવામાં આવે છે. ‍લાજાહોમ વખતની કુલ ચાર પ્રદક્ષિ‍ણા હોય છે. ચોથી પ્રદક્ષિ‍ણા વખતે બધી ડાંગર હોમી દેવામાં આવે છે. એ સમયે અગ્નિખૂણાના સ્‍તંભ પાસે મૂકેલા એક પથ્‍થરને પ્રદક્ષિ‍ણા કરતાં વરકન્‍યા પોતાના જમણા પગનો અંગૂઠો અડકાડે છે, જેને ‘અશ્‍મારોહણ’ વિધિ કહે છે. સામાન્‍ય રીતે અગ્નિની આસપાસ ચાર ફેરા ફરવામાં આવે છે. એ પવિત્ર અગ્નિદેવની સાક્ષીનું દ્યોતક છે. કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં દર ફેરા વખતે કન્‍યાદાનમાં કંઇ ને કંઇ ભેટ આપવાનો રિવાજ છે. ફેરા ફરતી વખતે વરકન્‍યાનો જમણો હાથ પરસ્‍પર જોડેલો હોય છે. છેલ્‍લો ફેરો પૂરો થતાં વરકન્‍યા પૈકી પોતાના આસન પર જે પહેલું બેસી જાય તેનું ચલણ લગ્‍નજીવનમાં વધુ રહે તેમ મનાય છે.

આજે લગ્‍નમાં ઉચ્‍ચારાતાં સંસ્‍કૃત વિધિવિધાન માતૃભાષામાં સમજાવવામાં આવે, તો એની અંદર ઉદાત ભાવનાનો સચોટ ખ્‍યાલ આવે.