Khóa hè “Sống trong tỉnh thức” cho học sinh tại Ni viện Viên Không (Bà Rịa).

Ni sư Liễu Pháp, trụ trì Ni viện Viên Không ở Núi Dinh, Bà Rịa (Vũng Tàu) mời tôi ngày 5-6-2026 giúp một buổi cho Khóa hè của học sinh, lứa tuổi 10-14 , với chủ đề “Sức Khỏe tuổi Dậy Thì”. Đây không phải lần đầu tôi tham gia Khóa hè cho học sinh tại Ni viện Viên Không, nhưng với đề tài này tôi thấy cần thiết cho các em, và tôi vốn cũng đã có những tác phẩm “chuyên đề” như Những tật bệnh thông thường trong lứa tuổi học trò (1972); Tuổi Mới Lớn (1995); Bỗng nhiên mà họ lớn (1999); Bác sĩ và Những câu hỏi của Tuổi mới lớn (2012); Ăn Vóc Học Hay (2012); Khi Người Ta lớn (2018);… v.v… và cũng nhờ có hơn 10 năm giữ mục “Phòng Mạch Mực Tím” trên báo Mực Tím nên tôi không ngại, sẵn sàng chia sẻ cùng các em dù tuổi đã cao…

Với kinh nghiệm nhiều lần Trò chuyện với các em lứa tuổi này, tôi đề nghị các em thẳng thắn nêu các câu hỏi qua giấy, nặc danh, bất cứ câu hỏi gì khó hỏi nhất cũng được…

Và, đây là vài  hình ảnh buổi học gởi bạn coi vui nhe.

Thân mến,

Đỗ Hồng Ngọc

(Sg, 9.6.2026)

Trao đổi với Bs Đỗ Hồng Ngọc

Đỗ Hồng Ngọc & Minh Lê NT

(Ghi chú: Là những trao đổi qua email, không phải phỏng vấn trực tiếp)

1 Trong cuộc đời mỗi người thường có ít nhất một lần tự hỏi: “Tôi sống vì điều gì?” Có bao giờ anh tự hỏi mình câu đó không?

Không, Tôi chưa bao giờ tự hỏi mình câu đó. Có lẽ tôi sống quá hồn nhiên và ngây thơ đó không? Chắc vậy. Theo tôi, người tự đặt cho mình câu hỏi đó phải là một người có một đời sống phong phú, sôi nổi và có tâm hồn của một triết gia. Nếu là một người trẻ, có thể do nếp sống gia đình, thiếu tình thương và/hoặc ngược lại quá dư thừa tình thương yêu, nên bị ngộp. Rồi ngạt. Muốn giải thoát! Và rất có thể là người sống thiếu thiên nhiên, thiếu cộng đồng. Đặc biệt có thể đó là một người luôn sống trong sự so sánh. Khi có lòng so sánh, ta luôn không hài lòng vì hơn thua, vì ngang bằng. So sánh luôn mang đến khổ đau. Tham sân si quấn quít. Liệu pháp là nên về lại với thiên nhiên, gần gũi thiên nhiên, gần gũi với cộng đồng, với “bộ lạc” của mình. Lỗi thường từ phụ huynh, nhưng cũng do tự bản thân, từ môi trường, từ di truyền (chánh báo và y báo). Khi một người tự hỏi: “Tôi sống vì điều gì?”, sẽ phải tiếp tục hỏi: “Tôi chết vì điều gì?”.

2 Có khi nào anh dành thời gian và tâm sức để theo đuổi một điều, rồi lúc nào đó nhận ra mình không muốn đi tiếp con đường đó nữa? 

Chưa. Có lẽ do tôi chọn nhiều “con đường” cùng lúc. Tại sao lại chỉ có một con đường kia chớ?

3 Có người trẻ thấy cuộc đời thật vô nghĩa: học để có điểm cao, đậu đại học, ra đi làm, gắng sức kiếm tiền, lập gia đình, lo cho con cái, rồi hết. Nếu có người nói với anh như vậy, anh sẽ nói gì với họ?

Lỗi ở chỗ không biết sống “ở đây và bây giờ”! Ở mỗi giai đoạn trong cuộc đời như thế đều là những niềm vui, niềm hạnh phúc, nếu biết khám phá và thưởng thức! Học cách yêu thương. Nếu hiểu biết thêm về nghiệp về duyên, sẽ an nhiên tự tại. Khi nhỏ thì muốn mau lớn, già thì muốn trẻ lại, đó là do lòng tham, lòng “muốn”.

4 Làm sao để ổn định cảm xúc, không quá buồn hay quá vui mà vẫn thấy đời đáng để sống?

Chính cái “quá” đó mới là vấn đề. Cái gì đã quá thì không tốt rồi. “Quá nhanh quá nguy hiểm” nhớ không? Kiểm soát cảm xúc là chuyện không dễ. Cần có một nền văn hóa cơ bản để thấy đủ rộng, không bị thành kiến chi phối, mới có thể kiểm soát được cảm xúc. Cảm xúc thường do “nhận thức” sai, dẫn tới cảm xúc “quá”, từ đó dẫn đến hành vi không đúng, mất kiểm soát.

5 Có nên tin vào một đấng thiêng liêng nào đó sẽ giúp ta không?

Có cái “đấng” đó không? Có râu hay không râu? “Đấng” thì chắc không có, nhưng “thiêng liêng” thì có.  Cao Huy Thuần bảo cái má lúm đồng tiền, cái răng khểnh đều “thiêng liêng”. Tôi cũng thấy vậy. Nó làm ta xao xuyến, rạo rực, và thế là nó đưa ta vào thiên đàng hay địa ngục. Dĩ nhiên, nếu có một “Đấng” cho riêng mình thì cũng tốt. Ta sẽ có chỗ để nương tựa, để nhõng nhẽo, để đổ thừa… nhẹ khỏe biết bao! Phật thì bảo hãy nương tựa chính mình, hãy tự đốt đuốc lên mà đí, hãy xây một hải đảo tự thân.

6 Có khi nào anh thấy con người hiện đại “biết nhiều nhưng sống không sâu” không?

Sống không đủ sâu là sao? Là cạn cợt?  Ai biết sâu cạn thế nào! Nhiều người chết đuối vì tưởng chỗ không sâu đó nhe.

7 Trong hành trình làm bác sĩ, khoảnh khắc nào khiến anh thay đổi cách nhìn về sự sống và cái chết rõ nhất?

Không đợi đến khi làm bác sĩ. Tôi có may mắn học Y từ những năm 60 của… thế kỷ trước ở Saigon, tại Cơ thể học viện. Ngay năm thứ I y khoa, các sinh viên chúng tôi được phát một giõ cần xé xương người để mân mê, học thuộc từng đốt, từng mối, từng mẩu, từng dây thần kinh, từ sớ thịt. Nhiều sinh viên lén ôm một cái đầu lâu xương người mang về nhà để học suốt đêm… Điều tôi cảm nhận là để tạo ra vài trăm loại xương người như thế, phải có 2 thứ tế bào xương gọi là Osteoblast (tế bào tạo xương) và Osteoclast (tế bào hủy xương) “phối hợp” nhịp nhàng với nhau mới nên hình nên dạng! Rồi sang năm thứ II, chúng tôi được mổ xác ướp, mỗi 2 sinh viên “ôm” một xác ướp, không biết của ai đã hiến tặng cho y học… Mỗi ngày mân mê hì hục, rạch rạch, xẻ xẻ cái xác ướp formol nồng nặc đó mà lòng nao nao, đầy cảm xúc về kiếp người, về “tạo” và “hủy”, và tràn dâng một niềm biết ơn…

8 Anh có nghĩ rằng nỗi đau (thể chất hoặc tinh thần) là một người thầy cần thiết không?

Đúng vậy. Nhưng để thấy biết người Thầy đó không dễ. Phải chiêm nghiệm. Phải hiểu nghiệp duyên, nhân quả.

9 Khi một người bị bệnh nặng, anh nghĩ điều họ sợ nhất là gì?

Là cái chết. Và những hệ lụy của nó. Người bệnh nặng gần gũi với cái chết nhất, nên họ sợ vì không biết chuyện gì sẽ xảy ra sau đó. Một người có tu tập, thiền định có thể họ thấy khác. Họ quen sống trong cái chết mỗi sát na. Họ thấy sống và chết không phải là một nhưng không khác. Họ thấy “pháp”: “bất sinh bất diệt”. Họ biết “tịch diệt vi lạc”.  Ái dà, lan man chuyện đời thành chuyện đạo rồi!

10 Làm sao để phân biệt “chấp nhận” và “buông xuôi”?

“Chấp nhận” là còn tìm kiếm, tìm giải pháp để cải tiến, thay đổi. Thua keo này bày keo khác. Thất bại là mẹ thành công. Còn “buông xuôi” thường là “hết thuốc chữa”!

11 Nhiều người muốn sống chậm, nhưng áp lực cơm áo gạo tiền không cho phép. Anh nghĩ họ nên làm gì?

Thì họ cứ tiếp tục sống nhanh chớ sao! The Fast and The Furious! Có cái phim tên vậy? Vấn đề là họ có thực sự muốn “sống chậm” không?  Muốn sống chậm thì họ phải “thiểu dục, tri túc”. Nguyễn Công Trứ nói: Tri túc tiện tức, tri nhàn tiện nhàn. Nghĩa là biết đủ thì đủ, biết nhàn thì nhàn. Đợi đủ biết bao giờ cho đủ.  Lòng tham không đáy mà! Đợi nhàn biết bao giờ cho nhàn?

12 Theo anh, sự cô đơn của người trẻ hôm nay khác ra sao so với thế hệ trước?

Khác xa chứ! Người xưa, vài thế hệ trước đây thôi, cô đơn là vì thiếu bạn, mất bạn. “Rượu ngon không có bạn hiền/ Không mua không phải không tiền không mua” (Nguyễn Khuyến). Còn người trẻ hôm nay cô đơn vì có quá nhiều bạn! Các mạng xã hội giăng đầy. Cả thế giới nằm gọn trong lòng bàn tay. List bạn bè dày đặc, hết chỗ chứa! Vậy sao cô đơn? Vì ta thiếu những bạn bè biết “nhìn nhau không nói”. Bây giờ ồn ào quá, cá mè quá, tràn ngập quá. Nên người trẻ cô đơn là phải rồi.

13 Khi còn trẻ, anh có khi nào “nghĩ nhiều” (overthinking) không? 

Nghĩ nhiều là sao? Là nghĩ đi nghĩ lại nghĩ tới nghĩ lui? Có chớ sao không. Khi ta chưa có “đầy đủ thông tin” để đi đến một quyết định nào đó (mà ta cho là tốt nhất), thì ta phải nghĩ tớii nghĩ lui đó thôi. Có khi phải xin ý kiến người có kinh nghiệm mà ta tin cậy. Khi tôi thi đậu tú tài II xong thì băn khoăn trước ngã ba đường: Học y khoa theo ý muốn của gia đình, học văn khoa theo sở thích mình, hay học sư phạm? Tôi đến hỏi ông Nguyễn Hiến Lê, ông suy nghĩ một chút rồi khuyên tôi nên học y khoa để có thể giúp ích cụ thể cho gia đình, cho bà con lối xóm; nếu học giỏi, có thể dạy học và nếu có năng khiếu văn chương, thì sau mươi năm hành nghề, tiếp xúc với nhiều cảnh đời, nhiều con người có thể viết lách được. Anton Chekhov, Summerset Maugham, A.J Cronin… Lỗ Tấn cũng là những nhà y học.

14 Anh có nghĩ rằng nhiều khi cơ thể con người biết nhiều hơn tâm trí không?

Thân và tâm không tách rời nhau. Thân tâm nhất như. Cho nên nó… liên hệ với nhau chặt chẽ, nó hiểu nhau rất tốt. Tâm mà an thì thân mới lạc. Thân mà an thì tâm mới lạc. Đừng dại mà tách rời ra. Bộ não chỉ chiếm 2% thể trọng nhưng sử dụng đến 25-30% năng lượng, là vì dùng để gây gỗ, oán thù, hờn giận, đấu đá, tranh giành… Cơ thể dùng 40% năng lượng để căng cơ, co cơ, sẵn sàng chiến đấu hay… bỏ chạy. Một người biết giãn cơ, thả lỏng cơ, một người biết buông bỏ tâm tham, tâm sân thì cơ thể dư năng lượng, tích lũy, để dành chữa lành tất cả các thứ bệnh thân-tâm. Vì thế ta thấy cơ thể tự nó có khả năng tự điều chỉnh.  Lỗi tại ta xài phí năng lượng một cách vô ích. Hãy quay về nương tựa chính mình là vậy. Thầy thuốc không “chữa lành” cho ta nổi đâu!

15 Có khi nào việc cố gắng hiểu mình lại trở thành một áp lực mới không?

Cố gắng hiểu mình, để tự thay đổi mình ư? Còn lâu! Sự cố gắng như vậy rõ ràng là một áp lực. Dĩ nhiên mình sẽ “giác ngộ” dần theo thởi gian. Đó là sự thích nghi, điều chỉnh chớ không phải cưỡng bức mình, ép mình, đè nén mình.

16 Một người trẻ nên chuẩn bị gì cho tuổi già từ bây giờ, ngoài tài chính? 

Nhiều thứ chớ. Cách sống mới quyết định. Tài chánh là một phần quan trọng thôi. Tuổi già cần thích nghi và chấp nhận những thay đổi về thể chất, tâm lý và cả về mặt xã hôi, ương tác trong gia đình, bè bạn…  Thích nghi với những mất mát, thiếu hụt cả về tình cảm, thích nghi với những stress trong đời sống, các bệnh lý như bênh về chuyển hóa (ba cao một thấp), môi trường, viêm nhiễm (do đề kháng yếu kém), tai nạn té ngã, các hoạt động của não bộ, hormones… Tế bào não tuy già cỗi nhưng vẫn duy trì sự nhu nhuyến, có khả năng sản sinh những nối kết mới. Người già cần giúp não bộ hoat động liên tục như học thêm ngoại ngữ, mỹ thuật, thể thao phù hợp, và quan trọng, duy trì một “cộng đồng” sinh hoạt thường xuyên với nhau.

17 Có người đi chữa lành, đến khi chữa lành xong thì không muốn làm gì nữa. Anh nghĩ thế nào về trường hợp này?

Ý nói là tại vì “bệnh” nên mới ham lam ham làm quá đó chớ gì! Phải đó. Ham, muốn, mong, cầu, tiếc nuối… nói chung là mọi thứ “dục” nó hành ta, nó làm ta khổ triền miên, đáng đời ta!  “Lòng muốn còn nhiều… Đập gương xưa tìm bóng!” (Đoàn Chuẩn). Khi nhận ra “Nhưng… thôi tiếc mà chi/ Chim rồi bay…” là hết chuyện!

“Chữa lành” xong thì lòng “dục” đã cạn, lòng tham đã vơi. Nhưng coi chừng, bệnh chỉ dứt tạm rồi biến chứng tùm lum, khó chữa hơn. Thiền là một phương pháp tốt có thể giúp chữa lành. Thiền luôn bắt đầu từ “ly dục”, “ly bất thiện pháp” và thực hành chánh niệm. Các phương pháp MBSR (Mindfulness Based Stress Redaction) và MBCT (Mindfulness Based Cognitive Therapy) thường được dùng giúp “chữa lành” các bệnh S.A.D (Stress/ Anxiety/ Depression) đó.

18 Có nhiều người nhìn bên ngoài rất thành công, nhưng bên trong họ cứ thấy có gì đó “sai sai”. Theo anh, họ cần làm gì với cảm giác “sai sai” đó?

Họ sẽ phải tự vấn. Phải thức tỉnh. Nếu vẫn còn mù mờ thì tìm đến một người “khai vấn” (coach), một người tham vấn (counseller) tốt. Nhưng nếu không may dễ gặp trường hợp làm rối bời thêm, rồi đi vào mê tín, dị đoan nguy hiểm hơn.

19 Có điều gì trong cuộc sống mà con người chỉ có thể hiểu khi đã qua một độ tuổi nhất định?

Người ta không thể không trải nghiệm, thể nghiệm, mà có kinh nghiệm sống được. Nói thất bại là mẹ thành công là vậy. Nhưng coi chừng thất bại có khi lại dẫn tới… đại bại. Nên phải tỉnh thức…

20 Khi mất một người thân, điều gì giúp con người đi qua mất mát một cách an yên nhất?

Khó mà an yên. Có thể nguôi ngoai do thời gian cuốn đi. Nhưng khó mà dứt bỏ, buông bỏ, xả bỏ dễ dàng được.  Người có tu tập, thấy biết sanh trụ dị diệt của Pháp (dharma), biết “bất sinh bất diệt” thì có thể vượt qua chăng?…

21 Anh có tin rằng một người có thể chữa lành hoàn toàn những tổn thương sâu trong quá khứ không?

Có những trường hợp người ta còn nuôi dưỡng các “tổn thương” sâu đó nữa! “Rồi bị thương người ta giữ gươm đao/ Không muốn chữa không chịu lành thú độc” (Xuân Diệu). Cái “thú độc” đó, “thú đau thương” đó nó… lạ lắm. Phải hỏi các thi sĩ mới biết!

22 Nhiều người biết một điều gì đó nhưng không thực hành được, ví dụ biết về “tham sân si” nhưng hết lần này đến lần khác bị chúng dẫn dắt. Anh nghĩ sao về chuyện này? 

Biết là một chuyện. Thực hành là một chuyện khác. Thực hành đâu có dễ. Biết sai thực hành sẽ sai. Tham sân si là gì? Ai làm ra mấy thứ “quỉ quái” đó? Si là “Vô minh”, là không biết hoặc biết không đúng, nhưng Tâm Kinh viết: “Vô vô mình diệc vô vô minh tận” nghĩa là không có vô minh, cũng không dứt được vô minh. Vô minh còn dài dài đó thôi. Cũng như “tham” vậy. Từ con kiến, con chuột, con sư tử, con người…  đều tham ăn, giành ăn, nhưng con người còn hơn vậy: Tham danh, tham tiền, tam sắc, tham ăn, tham ngủ, nói chung là “ngũ dục”, cho nên con người mới khổ đau hơn đó chăng?

23 Một người nên dựa vào điều gì để đưa ra những quyết định quan trọng trong đời: lý trí, cảm xúc, hay một dạng trực giác nào đó?

Người ta thường bảo phải dựa vào lý trí, khi có đủ thông tin để có quyết định sáng suốt. Tôi thì không. Tôi thấy mình nặng về cảm xúc và trực giác hơn. Có những người mới gặp đã thấy như quen từ… muôn kiếp trước!

24 Nếu phải chọn một điều đơn giản nhất nhưng quan trọng nhất để giữ gìn sức khỏe tinh thần, anh sẽ chọn điều gì?

Đó là phải giữ sức khỏe thể chất (physical well being) trước hết.  Cái “tứ niệm xứ” (satipathana) “thân thọ tâm pháp” Phật nói đó, có người phát triển cái thọ, lấy “thọ” làm gốc, có người giữ lấy cái tâm, lấy tâm làm gốc, có người giữ cái pháp, lấy pháp làm gốc. Tôi người thầy thuốc, nghĩ phải lấy cái thân làm gốc mới là cốt lõi. Vì có thân thì mới có thọ. Có thọ mới có tâm. Có tâm mới sinh… các pháp. Tâm Kinh nói “Vô sắc, vô thọ tưởng hành thức, vô nhãn nhĩ tỷ thiệt thân ý” đã xác nhận “Sắc” phải có trước rồi mới nói gì thì nói! Cho nên “Thân hành niệm” với Chánh niệm hơi thở (Anapanasati) là phương pháp khoa học và hiệu quả trong Thiền định.

25 Trong những điều anh từng chắc chắn là đúng về cách sống, có điều gì theo thời gian trở nên không còn tuyệt đối đúng nữa?

Không có điều gì là tuyệt đối đúng cả! Bám vào ý niệm tuyệt đối đúng chắc chắn sẽ “tuyệt đối” sai. Từ nhỏ đã được học “Chân lý ở bên này dãy núi Pyrénées là sự sai lầm ở phía bên kia” (Vérité en-deçà des Pyrénées, erreur au-delà) nhớ không?  Cách sống giản đơn, thiểu dục tri túc, gần gũi thiên nhiên theo tôi là tốt nhất.

26.Có điều gì anh chưa từng nói ra trong các bài viết hay cuộc trò chuyện trước đây, nhưng nếu có cơ hội nói một lần, anh nghĩ mình nên nói?

Tôi nay gần 90 rồi. Tôi nghĩ phải có niềm tin nào đó thiện lành để có hạnh phúc bây giờ và mai sau. Tôi nghĩ chắc chắn phải có kiếp trước kiếp sau, nối tiếp nhau mới công bằng trong pháp giới.

27.Có điều gì anh từng cố giữ, nhưng cuối cùng phải buông? Việc buông đó dạy anh điều gì?

Nhiều lắm. Dạy mình đừng có tham để rồi sân si. “Ly dục”, “ly bất thiện pháp” là bước đầu vào thiền. Tôi nhờ hành thiền 30 năm nay nên thấy có ít nhiều “hiệu quả”, giúp mình buông xả, giúp thân tâm có phần an lạc.

28.Trong những lựa chọn lớn của đời mình, có lựa chọn nào anh vẫn còn lưỡng lự khi nhìn lại, không hẳn hối tiếc, nhưng cũng không hoàn toàn hài lòng?

Tôi tin có nghiệp, có duyên. Có cái gì đó dẫn dắt, đưa đẩy, nối kết. Tuy nhà bác học Stephen Hawking nói “Có một thiết kế vĩ đại nhưng không có nhà thiết kế”. Tôi ngờ ông chưa thấy biết hết.

29.Anh đã học được điều gì về việc tha thứ, không phải tha thứ cho người khác, mà tha thứ cho chính mình?

Tha thứ cho chính mình mới khó. Phải tập chấp nhận. Nếu được, học và hành hạnh thứ 3 trong 10 hạnh nguyện Phổ Hiền: “sám hối nghiệp chướng”.

30. Có sự thật nào về cuộc sống mà anh hiểu khá muộn, và nếu hiểu sớm hơn, có lẽ anh đã sống khác đi?

Không. Tôi thấy mình vẫn là mình. Nó vậy là nó vậy. Hình như không có cách nào khác.

31. Khi một người già đi, điều gì thay đổi nhiều nhất: cách họ nhìn thế giới, hay cách họ nhìn chính mình?

Cách họ nhìn chính mình. Họ sẽ thở ra, nhẹ nhõm. Ủa, vậy đó hả?

32 Anh có nghĩ rằng con người cuối cùng sẽ trở về với một vài điều rất đơn giản không? Nếu có, đó là những điều gì? 

Thiểu dục, tri túc. Thấy biết Như Lai. Sống với Như Lai. Cười với Như Lai.

33. Nếu cần nhắc lại một nguyên tắc sống duy nhất, một điều anh đã tự kiểm chứng, anh sẽ chọn điều gì?

Từ bi với mình để từ bi với người.

Đỗ Hồng Ngọc-Minh Lê NT

(Saigon, 18.5.2026)

VÀI CẢM TƯỞNG VỀ QUYỂN SÁCH SONG NGỮ VIỆT- ANH:

“CON ĐƯỜNG DẪN TỚI AN LẠC & HẠNH PHÚC”

CỦA BÁC SĨ ĐỖ HỒNG NGỌC & DỊCH GIẢ NGUYÊN GIÁC- PHAN TẤN HẢI

Thưa bạn,

Ngày 06 tháng 5 năm 2026, tác phẩm song ngữ Việt-Anh: “Con Đường Dẫn Tới An Lạc & Hạnh Phúc” của bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc và dịch giả Nguyên Giác – Phan Tấn Hải do nhà xuất bản Triết Văn (California) xuất bản và phát hành trên Amazon.

Thưa bạn,

Về phần nội dung, các chương Việt ngữ của bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc gồm 166 trang (từ trang 1 đến trang 166) và phần Anh ngữ của dịch giả Nguyên Giác- Phan Tấn Hải gồm 210 trang (từ trang 167 đến trang 377).

Để bạn hình dung được nội dung cuốn sách này, tôi xin ghi lại phần Mục Lục Việt ngữ của tác giả, bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc:

• Sơ lược về Tác Giả ( trang 6)
• Sơ lược về Dịch Giả ( trang 7)
• Lời Cảm Ơn ( trang 8)
• Lời Ngỏ ( trang 11)
• Phương Nào Cõi Tịnh * Tuệ Sỹ ( trang 15)
• Đến Để Mà Thấy ( trang 25)
• Con Đường An Lạc ( trang 51)
• Sáng. Trưa. Chiều. Tối ( trang 61)
• Nương Tựa Chính Mình ( trang 69)
• Thà Lỏng Toàn Thân. Thả Lỏng Chưa? ( trang 73)
• Học Phật Lõm Bõm ( trang 83)
• Ở Đây và Bây Giờ ( trang 89)
• Buông ( trang 95)
• Trả Lời Từ Trái Tim ( trang 101)
• Học Cách Phật Dạy ( trang 115)
• Thực Hành 10 Hạnh Nguyện Phổ Hiền ( trang 123)
• Ăn Là Chuyện Của Tâm Hồn (trang 133)
• Con Vào Dạ, Mạ Đi Tu ( trang 139)
• Học Cách Phật Dạy Con ( trang 145)
• Giúp Cha Mẹ Vui Tuổi Già ( trang 149)
• Tuổi Già Học Phật ( trang 155)
• Lời Bạt * Nguyên Giác( trang 161)

Về việc góp công hoàn thành tác phẩm song ngữ Việt-Anh này phải công nhận là cả một ban biên soạn rất công phu và uy tín như ở trang đầu sách có giới thiệu:

CON ĐƯỜNG DẪN TỚI AN LẠC & HẠNH PHÚC

Sách song ngữ Việt –Anh.

Tác giả bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc

Dịch giả Nguyên Giác-Phan Tấn Hải

Đọc bản thảo:

• Trần Thị Nguyệt Mai
• Nguyễn Thị Khánh Minh
• Nguyễn Thị Thanh Lương

Tranh bìa: Đinh Trường Chinh

Lập Bìa và Dàn Trang: Lê Giang Trần

Nhà xuất bản Triết Văn

Ấn Hành tại California, lần thứ nhất 2026.

Copyright @ by Dr. Đỗ Hồng Ngọc.

ISBN # 979-8-90452-673-3.

Thưa bạn, 

Với một ban đọc bản thảo gồm ba nữ sĩ uy tín chuyên về văn chương Việt và Anh gồm:

• Trần Thị Nguyệt Mai
• Nguyễn Thị Khánh Minh
• Nguyễn Thị Thanh Lương

thì khỏi phải nói, chắc bạn cũng đoán được cuốn sách này rất đáng tin cậy!

Về nội dung các chương sách phần Việt ngữ của Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, trước đây thỉnh thoảng tôi có đọc qua rồi; nhân dịp này tôi có dịp đọc lại kỹ hơn và hiểu khá chắc chắn hơn vì tác giả viết về Kinh Sách nhưng qua thực nghiệm chính đời sống của ông nên những lời thuyết giảng trong các trang sách ấy nó rất gần gũi, thân thiết.

Thật tình ra, từ trước tới nay, tôi có cái dở là ít khi đọc sách dịch ngoại trừ sách dịch của thầy Nguyễn Hiến Lê vì tôi thích cách dịch sách của Thầy hơn các dịch giả khác vì đọc sách dịch của thấy mình không thấy chữ nghĩa và không khí sách dịch mà ở đó nó toát lên cái hồn của tác giả và tác phẩm qua văn dịch của thầy. Khi có được sách do Amazon gởi về sau hai ngày đặt mua sách, tôi mới lần mở từng chương từng chương và đối chiếu từng trang từng trang, tôi mới thấy tác phẩm song ngữ này rất quý và đáng đọc, nhứt là cho các bạn Việt Nam thế hệ trẻ sanh ra và lớn lên ở các nước trên toàn cầu không riêng gì ở Mỹ.

Dịch sách đã khó, mà dịch sách viết về đạo Phật tôi nghĩ càng khó vô cùng. Nhưng khi đọc được đoạn dịch này của dịch giả Nguyên Giác-Phan Tấn Hải trên Amazon, và khi có sách, tôi bắt đầu tò mò đọc tiếp và đối chiếu các chương phần Anh ngữ của ông kỹ hơn, và tôi thấy cách dịch của dịch giả vừa đơn giản vừa trong sáng. Chẳng hạn như đoạn bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc tâm tình trong Lời Ngỏ: 

“Tôi không phải là thi sĩ, không phải là tu sĩ, tôi chỉ là một bác sĩ, một người thầy thuốc, nên khi phải hành nghề, phải giúp đỡ bạn bè, hàng xóm, kẻ nhức đầu, người đau lưng… và trước hết là phải chữa bệnh cho chính mình. Có những lúc thuốc men chỉ chữa được cái đau mà không chữa được cái khổ, chữa được “triệu chứng” bên ngoài mà không chữa được “căn nguyên” sâu xa, tầng tầng, lớp lớp bên trong. Tôi đành chia sẻ những điều tôi nghĩ, tôi cảm, tôi nghe. Có thể đúng. Có thể sai. Có thể không đúng không sai. Có khi hiệu quả, có khi không. Có người hợp mà không có dị ứng. Vậy nên nếu tình cờ mà đọc được những dòng này thì xin hiểu cho mà đừng trách. Nếu muốn, có thể tủm tỉm cười một mình. Cũng chẳng khoái ru!” (Con Đường Dẫn Tới An Lạc & Hạnh Phúc, trang  12, 13).

(Trích Lời Ngỏ của cuốn Nghĩ Từ Trái Tim, ĐHN, ấn hành 2003)

Nguyên Giác-Phan Tấn Hải dịch: 

“I am not a poet or a monk; I am simply a doctor and a healer. My duty is to practice medicine, to assist friends, neighbors, and those suffering from headaches or back pain. Above all, I must first heal myself. There are times when medicine can alleviate pain but not eliminate suffering, or it can address external symptoms but fail to reach the deep-rooted issues buried beneath many layers of the mind. I need to express my thoughts, feelings, and perceptions. They may be correct, incorrect, or perhaps neither. At times, my insights resonate; at other times, they do not. Some individuals share my perspective and are not averse to it. Therefore, if you happen to read these words, please try to understand and refrain from judging me. If you wish, you may smile to yourself. Isn’t that delightful?—[Preface to the book Thinking from the Heart, ĐHN, published in 2003]”

Thưa bạn,

Qua vài hàng cảm tưởng mộc mạc mà một người đọc nhà quê già như tôi có một thời rất mê đọc sách và thích ghi chép cảm tưởng mỗi khi đọc xong một tác phẩm với cái cảm tưởng riêng của mình nhưng nay thì tuổi đời của tôi cũng ở hàng ngoài tám chục rồi nên đầu óc có lúc quên, có lúc nhớ nên vài cảm tưởng ghi nhanh vừa rồi có khi không trúng.

Kính mong các bạn và tác giả Đỗ Hồng Ngọc, dịch giả Nguyên Giác- Phan Tấn Hải vui lòng lượng thứ cho.

Trân trọng cảm ơn.

Hai Trầu Lương Thư Trung

(Người đọc nhà quê già miệt ruộng Lấp Vò)

Houston (Lấp Vò) ngày 30 tháng 5 năm 2026.

Tháng 3 về Mũi Né

Bạn thân mến,

Viết “Tháng Năm về Lagi Phan Thiết” mà không nhắc đến Tháng Ba về Mũi Né là… không ổn rồi!

Một người bạn “tung” cái hình mình ngồi “cô đơn” dưới gốc dừa ở Mũi Né và hỏi thêm đôi điều.

Bèn gởi vài tấm hình coi vui thôi nha.

Đỗ Hồng Ngọc.

(Sg 31.5.2026)

Bạn thấy đó. Đúng là mình tới lúc “đi chỗ khác chơi” rồi phải không. Nhưng không hẳn vậy. Dịp khóa Thiền thực hành dành cho Doanh nhân Saigon tại Mũi Né (25-29/3/2026), mình được bạn Lê Bá Thông – người bạn trẻ – BTC mời đi dự “cho vui”. LBT nói “Anh không phải thiền sinh, không phải doanh nhân, đi chơi thôi cho thanh thản, nhẹ nhàng, anh ăn mặc thế nào tùy ý, hoàn toàn tự tại, muốn tham gia chỗ nào phú hợp thì tùy nghi…”. Đây không phải lần đầu, vì mình đã dự vài khóa trước ở Mũi Né, ở Cam Ranh với LBT. Chỉ tham gia mục nào mình thích, còn chuyện đi thiền hành, thiền tọa, thiền buông thư. lửa trại… gì đó và rất nhiều hoạt động khác trong khóa thực hành thiền Làng Mai thì mình chỉ đi lang thang, dựa gốc dừa…  Vậy thôi.

Chủ đề của khóa thiền này là “Còn biết ơn là còn hạnh phúc” nên khi BTC mời, mình đã  có buổi trình bày chủ đề: BIẾT ƠN MÌNH. Vì thực tế thấy ai cũng biết ơn nhiều người, nhiều thứ lắm, mà thường hay “ghét mình”, nào già, nào xấu, nào bệnh, nào nghèo, nào khổ… Sáng hôm sau, các bạn trẻ, cả các Thầy cô cũng chia sẻ.

Trong buổi trò chuyện này, mình cho chiếu bài hát Bông Hồng Cho Mẹ và Mũi Né qua giọng ca Thu Vàng.

Buổi sáng, ngày chia tay khóa Thiền, mình đọc một bài thơ nhỏ  tặng mọi người. Không ngờ một bạn trẻ đã kịp chép lại rất đẹp…

Thư gởi bạn xa xôi

Tháng Năm về thăm Lagi-Phan Thiết

Gởi vài hình ảnh coi vui thôi nhe.

Ocean Dune Phan Thiết với một trái dừa tươi ba nhát và gió biển mát rượi….

Thanh Minh Tự

“Những gốc me già xưa nhớ quá/ Những con đường nhỏ rất quen thân” (Trên sông khói sóng ĐHN)

Đập Đá Dựng (Caphe Phố Đá). Đập Đá Dựng được xây khoảng 1958. Xưa có một ngôi thủy tạ một cột giữa dòng nước. Hồi trẻ, lũ chúng tôi thường tắm nơi này…

Hình ảnh Thủy tạ một cột giữa dòng nước Đập Đá Dựng xưa ở Lagi (Nguồn: Bình Tuy-Hàm Tân-La Gi Ngày đó và Bây giờ).. Tôi rời Lagi từ năm 1960. Lúc trẻ đã không ít lần cùng bạn bè tắm ở đây, xin xác nhận lúc đó, không hề có chiếc cầu nào nối từ bờ ra thủy tạ, đúng như Trần Hữu Ngư đã nói. (Sau này có thể làm thêm thì không biết?). Trần Hữu Ngư là nhà văn, nhà báo, quê gốc La Gi, sinh năm 1942, ít hơn tôi vài tuổi, theo tôi, anh là người biết rõ Bình Tuy- Hàm  Tân-Lagi ngày tháng cũ, cùng với nhà báo Phan Chính, các bạn có thể tham khảo thêm.

Caphe Mộc Yên nhìn Núi Đất như một chiếc nón lá xanh. Cạnh đó là Hồ Núi Đất mênh mông tích chứa nước ngọt cho Lagi.. Hỏi cô chủ quán Mộc Yên là gì? Cô trả lời: Mộc Mạc thì Yên Vui..

Về tới nhà, con Út hỏi: Ủa, Ba Má kỷ niệm 58 năm Ngày Cưới đó hả? Vậy chớ sao!

Nơi này, ngày xưa, có tên là Nước Nhỉ, trước năm 1945, Hướng đạo sinh thời đó đã xây một cái giếng gạch đặt tên là Giếng Nguồn Chung, dưới rặng dứa um tùm lấy nước ngọt từ động cát nhỉ ra cho bà con đi dọc biển có nước uống. Thời đó, đi lại chủ yếu bằng đường biển, từ Tam Tân (nay là Tân Hải) đến Lagi 15km.

Thân mến,

Đỗ Hồng  Ngọc.

(11.5.2026)

………………………………………………………………………

Viết thêm về Giếng Nguồn Chung ở Lagi  (1944)

Theo yêu cầu của một số bạn trẻ muốn biết thêm về Giếng Nguồn Chung, tôi cung cấp thêm một vài tư liệu để tham khảo:

…”QÊ HƯƠNG”… Tập A, của Nguiễn- Ngu- Í, Ngê -Bá- Lí, Tân- Fong- Hiệb, do NÚI CÚ- HÒN BÀ xuất bản, 1969.

Tập này do Nguyễn Hiến Lê viết Lời Giới Thiệu, ông đã gọi là một “kỳ thư”. Nguiễn-Ngu-Í, Ngê- Bá- Lí và Tân-Fong-Hiệb thật ra chỉ là… một người là ông Nguyễn Hữu Ngư  (1921-1979), quê Tam Tân (nay là Tân Hải), một nhà thơ, nhà báo nổi tiếng, bút danh Nguiễn Ngu Í, chuyên phỏng vấn giới văn nghệ sĩ trên báo Bách Khoa Saigon, những năm 60s của thế kỷ trước. Ông còn “nổi tiếng” vì bệnh tâm thần, đã từng nhiều lần nằm Dưỡng trí viện Biên Hòa, và đã thực hiện một Tập thơ tựa là “Thơ Điên Thứ Thiệt” với sự góp mặt của Bùi Giáng cùng các bạn nằm bệnh viện lúc đó (Thời giám đốc là Bs Tô Dương Hiệp, con nhà văn Bình Nguyên Lộc). Và đặc biệt ông còn nổi tiếng vì có cách viết “không giống ai” (nhưng có cái lý riêng của ông). Ông có nhiều bút hiệu trong đó, NGÊ BÁ Lí (mẹ ông họ Nghê), và bút hiệu Tân-Fong-Hiệb, do quê làng là Tam Tân- Phong Điền- Hiệp Nghĩa.

Tôi sở dĩ biết rõ, vì ông là cậu họ tôi, rất gần gũi. Mẹ tôi là Nghê Thị Như, gọi mẹ ông, bà Nghê Thị Mỹ là cô ruột. Chính tôi viết bài dẫn cho cuốn QÊ HƯƠNG của ông, ký tên Giang Hồng Vân.

Ông học Petrus Ký cùng khóa với Trần Văn Khê,  Lưu Hữu Phước… Ông ở trong đoàn Hướng Đạo Lagi thời đó và đã có sáng kiến cùng bạn bè xây cái giếng lấy tên Giếng Nguồn Chung ở Nước Nhỉ, trên đường Tam Tân – Lagi để bà con đi dọc biển có chỗ nghỉ chân và uống mấy ngụm nước ngọt dưới bóng râm mát mẻ của các bụi dứa um tùm.

Năm 1960, cậu mợ Ngư về xây mộ Cha mẹ là Ông bà Giáo ở Tam Tân, tôi có cùng đi từ Lagi, đến Giếng Nguồn Chung xưa, ông thấy chỉ  còn gạch đá tan tành nên cảm xúc làm bài thơ tại chỗ:

Trang 22, “…QÊ HƯƠNG”… Nguiễn Ngu Í, Núi Cú-Hòn Bà xuất bản, 1969.

Đỗ Hồng Ngọc

(7-6-2026)

(Nguồn: tranthinguyetmai.wordpress)

Thiền và Sức Khỏe

Góc nhìn khoa  học

Bv Đại học Y Dược Tp HCM

(10.4.2026)

Bs Đỗ Hồng Ngọc

Vui lòng bấm “Watch on Youtube” (góc phải) để xem va gởi bình luận.

Trân trọng.

Đỗ Hồng Ngọc.

(16.5.2026)

TINH THẦN BẤT NHỊ TRONG THƠ NGẮN ĐỖ NGHÊ

Tâm Nhiên

(Đà Nẵng)

Đỗ Nghê là bút hiệu của Đỗ Hồng Ngọc. Anh sinh năm 1940 tại Phan Thiết, Bình Thuận. Tốt nghiệp Tiến sỹ Y khoa Quốc gia, Sài Gòn (1969) là bác sỹ chuyên khoa Nhi.

Ngoài việc làm giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Y Dược, Trưởng Bộ môn KHHV tại Đại học Y khoa Phạm  Ngọc Thạch Tp HCM,  anh còn là nhà thơ, nhà văn nổi tiếng.

Viết nhiều thể loại đa dạng, đặc biệt gần đây, anh viết chuyên sâu về Phật học, Thiền học với các tác phẩm giá trị, được rất nhiều độc giả mến mộ, ưa thích.

Bình đạm mà thiết tha với thi ca, Đỗ Nghê đã xuất bản 6 thi phẩm, tập mới nhất gần đây là Thơ ngắn Đỗ Nghê, do Văn Hoá – Văn Nghệ xuất bản năm 2017.

Mở đầu tập thơ là bài Trái đất:

“Giữa đêm
Thức giấc
Giữa ngày…”

Bài thơ được viết tại Boston, Hoa Kỳ (1993) Giữa đêm bên Mỹ là đúng giữa ngày ở Việt Nam. Một cái nhìn toàn diện trái đất đang xoay quanh mặt trời. Chỗ này tối thì chỗ kia sáng, tùy theo thời tiết, nhân duyên, địa phương mỗi nơi mà thấy mỗi khác đó thôi. Thấy được như vậy là hiểu lý Bất nhị, dung thông Sóng là nước:

“Sóng
Quằn quại
Thét gào

Không nhớ
Mình
Là nước”

Nước tức là sóng, sóng tức là nước, thanh âm Tâm kinh đồng vọng đâu đây: “Sắc bất dị không, không bất dị sắc, sắc tức thị không, không tức thị sắc, thọ tưởng, hành, thức diệc phục như thị…”

Khi hiểu như thế rồi thì không ai phải mất công đi hỏi nước từ đâu đến hay nước trôi về nơi đâu nữa:

“Nước vẫn muôn đời
Không đi chẳng đến
Ai người nỡ hỏi
Nước đến từ đâu?
Ai người nỡ hỏi
Nước trôi về đâu?”

Thi nhân bỗng nhiên thấy ra ngay cả thân xác tứ đại giả hợp của mình cũng chính là Đất:

“Đất động ta cũng động
Sóng thần ta cũng sóng
Giật mình chợt nhớ ra
Vốn xưa ta là đất”

Đó là cái thấy bằng con mắt Hoa Nghiêm trùng trùng duyên khởi: “Tất cả là một, một là tất cả.”

Hoà trong vô thủy vô chung, vô cùng vô tận giữa thiên hà, vũ trụ càn khôn, con người là một sinh thể nhỏ bé thì bận tâm chi chuyện Có hay không:

“Chắt ra cho hết
Giọt hơi cuối cùng
Thả mình như lá
Rơi vào hư không

Tràn vào khắp ngả
Đất trời mênh mông
Nhẹ như không có
Có mà như không…”

***
Suốt mấy nghìn năm qua, vô số các triết gia, đạo sỹ khắp Đông Tây kim cổ đều luận thuyết, triết lý om sòm về có không, sống chết, đến đi, được mất, chân vọng, thật giả, hơn thua, đúng sai, phải trái, tốt xấu, trí ngu, phàm thánh, tỉnh điên, thiện ác, mê ngộ…mà chẳng ai chấp nhận ai, chẳng đưa đến một kết luận nào cả.

Kể từ khi cư sỹ Duy Ma Cật tuyên bố lý Bất nhị thì thiên hạ “Ồ lên một tiếng” bàng hoàng.

Họ bừng sáng ra, bước đi trên con đường Trung đạo, vào ra giữa có và không một cách tự do tự tại, thong dong.

Không và có…tuy hai mà một, cùng viên dung vô ngại trong lý sự huyền đồng Chân Không Diệu Hữu. Diêu hữu là thấy ngay trong bất cứ sự vật gì cũng đều vi diệu, như thấy hơi Thở:

“Lắng nghe hơi thở của mình
Mới hay hơi thở đã nghìn năm xưa
Một hôm hơi thở tình cờ
Dính vào hạt bụi thành ra của mình
Của mình chẳng phải của mình
Thì ra hơi thở của nghìn năm sau…”

Phải chăng, đó là hơi thở sát na thường trụ vĩnh hằng của một con người hoát nhiên chứng Ngộ:

“Tham chẳng còn
Sân cũng hết
Si đã tuyệt

Niết bàn
Tịch diệt
Để mà chi?”

Một câu hỏi nêu ra quá bất ngờ, bức bách. Trả lời đi, trả lời đi…Vô ngôn là hồi đáp tối thượng nhất. Phủi tay, cất bước rỗng rang Thiền:

Thực chẳng dễ dàng
Sống trong cái chết
Và chết trong cái sống…”

Chết trong cái sống là chết đi hết những danh từ, khái niệm mà mình thường vướng mắc, kẹt dính, chết đi cái chấp ngã thâm căn cố đế, chết đi sự nô lệ vào danh lợi, tài sắc, thần tượng, tôn giáo, tổ quốc…

Không chấp trước vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp thì thênh thang, phóng khoáng, tiêu dao du chơi giữa vô thường. Tuy giữa vô thường nhưng vẫn Chân thường, đó là niềm hân hoan sáng tạo của Đỗ Nghê, một thi nhân đã đến tận đầu nguồn, nếm được giọt nước trong ngần của mạch suối Tào Khê.

Để rồi trở về nhập cuộc, hoà điệu chịu chơi với bụi cát trần gian, thõng tay vào chợ, cười vang giọng cười hào sảng như Duy Ma Cật ngay giữa cái Đang là, luôn luôn mới lạ và mới lạ…

Tâm Nhiên

(10. 2024)

Tâm Nhiên

Bác sỹ, nhà văn Đỗ Hồng Ngọc, một sớm mùa Đông năm 2016 đến thăm Thầy Tuệ Sỹ tại Hương Tích Thư Quán. Tâm đầu ý hợp, hai người nói chuyện nhiều về Duy Ma Cật, Thắng Man, Tô Đông Pha, Tuệ Trung Thượng Sỹ…

Khi ra về, Tuệ Sỹ ký tặng tác phẩm Huyền Thoại Duy Ma Cật có ghi mấy chữ: “Quý tặng Duy Ma cư sỹ Đỗ Hồng Ngọc”.

Khi đọc xong Cõi Phật Đâu Xa – Thấp Thoáng Lời Kinh Duy Ma Cật của Đỗ Hồng Ngọc, Tuệ Sỹ viết vài lời cảm hứng:

“Cho tới một lúc, giữa xã hội xô bồ đảo điên…Bấy giờ bỗng xuất hiện những cư sỹ lão thành cự phách mà trình độ thâm hiểu giáo lý không nhường các bậc trưởng lão trong sơn môn.

Bên trong, hiểu và hành sâu xa nội điển, bên ngoài nhạy bén trước các biến cố đảo điên của xã hội, hiểu đạo sâu mà hiểu đời rộng. Tài và trí ấy, hiểu và hành ấy đã góp phần rất lớn trong những đoạn đường khỏi lạc nguồn mạch tư duy.

Không chỉ một Duy Ma Cật mà có rất nhiều Duy Ma Cật, khoác nhiều hành trạng khác nhau trong nhiều địa vị xã hội khác nhau đã từng xuất hiện ở đây, sống giữa chúng ta. Họ lăn lóc trong bụi đời, nếm đủ thứ mùi tục lụy, nhưng vẫn không ngừng vươn lên theo chiều cao của Đạo Pháp.

Trong một thời đại mà không còn tìm thấy thấp thoáng bóng dáng của Duy Ma Cật thì Phật pháp đạo lý có thể chỉ như món hàng trong siêu thị, có lúc chỉ như gánh hàng rong trên hè phố…”

Rồi gần đây, đầu tháng 9. 2023 khi nghe Tuệ Sỹ sau 3 tháng an cư dưới Long Thành, Đồng Nai về lại Sài Gòn, Đỗ  Hồng Ngọc liền đến Hương Tích viếng thăm, hàn huyên tâm đắc nhiều điều…

Về nhà, anh viết một bài Chén Trà Lão Triệu Mà Chưng Hoa Ngàn, kể lại buổi hạnh ngộ đó:

“Thị giả của Thầy Tuệ Sỹ nhắn tin tôi: “Thầy Tuệ Sỹ đang ở Sài Gòn. Mời Bác đến Hương Tích chơi”. Tôi đến, Tuệ Sỹ gầy ốm, xanh xao lắm. Nhưng vui vẻ, hoạt bát, thông tuệ như bao giờ.

Thầy viết tặng tôi tập thơ song ngữ Dreaming The Mountain do Nguyễn Bá Chung và Martha Collins dịch (2023) cùng với cuốn Ý Thức Mới Nghiên Cứu Về Tư Tưởng Phạm Công Thiện của Nohira Munehiro (Võ Thị Vân Anh dịch) và Phật Học Luận Tập số mới nhất.
Phần tôi gởi tặng Thầy bản thảo“Một Ngày Kia…Đến Bờ” vừa mới viết xong. Trong đó tôi viết: “Phật cũng già cũng bệnh và…cũng chết, viết về Phật là Như Lai, nhưng…Như Lai không phải Phật, về Thiền và những hormones hạnh phúc, về Chất lượng cuộc chết…

Tuệ Sỹ viết trong Tổng Quan Về Nghiệp (2021): “Thời gian đến, chúng sinh chín muồi, thời gian đi, chúng sinh bị hối thúc. Thời gian thức tỉnh chúng sinh…” Đây là tri giác về thời gian theo chu kỳ sống chết của sinh loại. Tri giác về thời gian cũng là tri giác về sự chết. Thời gian được biết đến từ tri giác về sự sinh thành và hủy diệt của một đời người.

“Rồi nhắm mắt ta đi vào cõi mộng
Như sương mai như ánh chớp mây chiều…”

Trong bài Phương Nào Cõi Tịnh, Tuệ Sỹ viết từ cảm hứng khi đọc cuốn Cõi Phật Đâu Xa của tôi về Kinh Duy Ma Cật (2017) ông dẫn 4 câu thơ, trích từ Giấc Mơ Trường Sơn:

“Ta hỏi kiến nơi nào Cõi Tịnh
Ngoài hư không có dấu chim bay?
Từ tiếng gọi màu đen đất khổ
Thắp tâm tư thay ánh mặt trời”

Phải, chỉ có Trí tuệ (thắp tâm tư thay ánh mặt trời) mới có thể, Từ bi giúp ta vượt thoát màu đen đất khổ đó vậy.

Tuệ Sỹ cho rằng: “Vì trình độ ngôn ngữ và năng lực tư duy của chúng ta vốn hữu hạn, cho nên bằng con đường nghệ thuật mà đi vào ngõ đạo có thể tương đối dễ hơn” (Phương Nào Cõi Tịnh) Ông chủ trương thơ, nhạc, vũ, kịch…có thể là ngõ đạo…

Ông thường nói về vở nhạc vũ kịch Duy Ma Cật, ở đó có hình tượng một Thiên nữ rải hoa trời tán thưởng một lời không nói (của Duy Ma…) và cõi của một lời không nói đó chính là cõi thơ…

Da mồi tóc trắng, chính là cảnh giới của Duy Ma. Cảnh giới đó là cõi đối biện thượng thừa, cõi im lặng vô ngôn, bát ngát của cư sỹ Duy Ma Cật. Và cũng là cõi tịch mặc nhưng tráng lệ của thi ca.

“Cười với nắng một ngày sao chóng thế
Nay mùa đông mai mua hạ buồn chăng?
Đếm tóc bạc tuổi đời chưa đủ
Bụi đường dài gót mỏi đi quanh”

Tâm Thiền thì không có ngôn ngữ gì khác biệt với ngôn ngữ thường tình. Nhưng còn ngại rằng, khi đã cạo tóc mà tình thơ vẫn còn. Thôi thì, thiền đạo và thi ca là đồng hay là khác, cũng chớ nên nghi ngờ mà tra hỏi…
Bởi theo ông thì: “Đạt đến cõi thượng thừa của Thơ như người học Thiền chứng chỗ Không tịch của Đạo. Cái đó vừa khó vừa dễ. Học Thiền 30 năm, 30 năm đày đọa thân tâm mà không thành. Phẫn chí bỏ đi, bất chợt thấy một cánh hoa rơi, cõi Không tịch cũng hoát nhiên, đột ngột mở ra.

Chỗ ảo diệu đó, khó giảng cho thông. Muốn cho lời thơ tuyệt diệu thì phải là đừng gò ép, vừa Không và vữa Tĩnh. Tĩnh cho nên thâu tóm hết mọi vọng động. Không cho nên bao hàm vạn cảnh.

Ngắm nhìn sự đời, bôn ba giữa đời mà thấy mình như nằm trên chóp đỉnh mây cao. Đủ hết các thứ mặn nồng, chua chát, trong đó có cái hương vị tuyệt vời…

Cõi Thơ có đến và có đi, nhưng không hề có dấu vết. Một cánh chim Nhạn, một cánh chim Hồng ngoài ven trời vạn dặm…”

Tôi vẫn nghĩ, chính cõi thơ “không hề có dấu vết” kia đã “cứu rỗi” Tuệ Sỹ, một cánh chim Nhạn, một cánh chim Hồng ngoài ven trời vạn dặm, để ông được trở về với mái nhà tranh quen thuộc của mình mà “nâng chén trà lão Triệu”.

Trong cuộc sống thường nhật quanh đây cũng có nhiều cư sỹ Duy Ma Cật như thế. Đặc điểm chung là họ tuy sống mộc mạc, giản dị, bình thường nhưng tâm hồn thì cao vút, vô cùng phóng khoáng, rộng lượng, bao dung.

Đỗ Hồng Ngọc là một bác sỹ, anh còn mần thơ, viết văn nữa. Khi mần thơ, anh lấy bút hiệu Đỗ Nghê.

Một buổi trưa nọ, đang lang thang trên phố hoa Đà Lạt, du sỹ bất ngờ gặp anh ở Thiền Viện Vạn Hạnh, rồi một sớm mai hồng kia, du sỹ lại tái ngộ và hội thoại cùng anh tại quán cà phê Phố Cổ ở thị xã La Gi, Bình Thuận  (cũ).:

–Trong mấy chục tác phẩm của anh, nổi bật lên là tập Tôi Học Phật. Vậy anh có thể cho biết anh học Phật như thế nào?

-Tôi đến với Phật rất trễ. Lại đến một mình. Lúc trẻ đọc Tâm Kinh, Tứ Diệu Đế, Krishnamurti, Suzuki…nhưng đọc chỉ để mà đọc. Đến năm tuổi gần 60, sau một cơn bệnh thập tử nhất sinh, tôi thấy mọi sự khác hẳn đi.

Tôi đọc Tâm Kinh thấy không khó nữa. Như vỡ ra – Và với Tâm Kinh tôi thấy chỉ cần học một chữ thôi: Chữ Không. Từ đó mà vô trụ, vô trí, vô đắc. Nó trả lời câu hỏi tại sao? Rồi bằng cách nào thì câu trả lời ở kinh Kim Cang: Vô ngã và Thiền định.
Ở Pháp Hoa học Vô tướng, Thực tướng, gặp Như Lai Đa Bảo của mình như luôn tủm tỉm cười chọc quê mình. Rồi ở Duy Ma Cật, học Bất nhị để thấy biết Như Lai, tập sống với Như Lai…Rồi nào với Lăng Nghiêm, Viên Giác, Lăng Già…Dĩ nhiên không thể không học những bước căn cơ, bởi gốc rễ có vững chắc thì cành lá mới sum suê…

–Là một bác sỹ, anh áp dụng những điều Phật học, Thiền học vào cuộc sống hằng ngày ra sao?

-Nhờ học Phật, học Thiền mà tôi thấy rõ hơn vai trò của người thầy thuốc, cứu chữa bệnh nhân. Những vị Bồ tát Thường Bất Khinh, Dược Vương, Diệu Âm, Quán Thế Âm đã cho tôi một thái độ sống khiêm hạ và phát khởi lòng yêu thương rộng lớn hơn.

–Ngoài công việc bác sỹ, anh còn mần thơ, viết văn nữa. Về thơ anh xuất bản mấy tập rồi?

-Sáu tập thơ: Tình Người (1967) Thơ Đỗ Nghê (1974) Giữa Hoàng Hôn Xưa (1993) Vòng Quanh (1997) Thơ Cho Bé Sơ Sinh Và Những Bài Thơ Khác (2010) Thơ Ngắn Đỗ Nghê (2017)

–Thơ anh có vài nhạc sỹ phổ nhạc rất tuyệt. Còn về văn?

-Về văn thì có những tập: Gió Heo May Đã Về (1997) Già Ơi…Chào Bạn (1999) Những Người Trẻ Lạ Lùng (2001) Nghĩ Từ Trái Tim (2003) Như Ngàn Thang Thuốc Bổ (2004) Cành Mai Sân Trước (2005) Thư Gởi Người Bận Rộn (2005) Như Thị (2007) Gươm Báu Trao Tay, Cõi Phật Đâu Xa, Thấp Thoáng Lời Kinh, Buông, vân vân…Nói chung, kể cả thơ văn cũng gần 60 tác phẩm tôi đã xuất bản lâu nay…

Trước khi chia tay, anh ký tặng tác phẩm tâm đắc Tôi Học Phật (dày gần 800 trang) và du sỹ cũng mần bài thơ Tiêu Dao Đỗ Hồng Ngọc tặng anh, thay cho một lời cảm tạ:

Nghĩ Từ Trái Tim nhiệm mầu quá
Ba nghìn thế giới ở đây thôi
Thì ra tất cả do tâm tạo
Bản lai diện mục vốn sẵn rồi

Gươm Báu Trao Tay cầm Bát Nhã
Tuệ kiếm Kim Cang chém sạch làu
Như Thị như nhiên cười Buông xả
Dứt liền điên đảo tuyệt khổ đau

Cõi Phật Đâu Xa ngoài vũ trụ
Mà ngay sinh hoạt giữa đời thường
Bước chân Bất nhị Duy Ma Cật
Nhập diệu vô lường với yêu thương

Tâm Nhiên

(Trích trong Hòa Âm Cùng Thiên Lý Độc Hành, sắp xuất bản)

Thầy Tuệ Sỹ: Đỗ Hồng Ngọc viết về Phật học

y như ghi toa bác sỹ