Tot Hier En Niet Verder

Vijf bezwaren tegen mindfulness- en gelukstrainingen

2016-08-16T14:28:00.001+02:00

Het lijkt zo mooi. Al die bedrijven die investeren in het welbevinden van hun medewerkers. Mindfulness, vitaliteit, gelukstrainingen, positief denken, anti-stresstrainingen. Coaches hebben het er druk mee. Ik ook. Maar met de populariteit van dit soort trainingen licht ook de keerzijde op.

“Goodness is good for business” zegt het hoofd van de mindfulness training van Google, Chade-Meng Tan. Als je als baas aardig bent voor je werknemers, zijn je werknemers aardig voor je klanten en dan zijn de klanten weer zo aardig zaken te doen met jouw bedrijf, zo redeneert hij. Iedereen blij. Logisch dat meer bedrijven het voorbeeld van Google volgen. General Mills, Aetna, BlackRock en Goldman Sachs, zijn maar een paar voorbeelden van bedrijven die mindfulness trainingen geven voor hun medewerkers.

Positieve verhalen te over. “Bij ons eet niemand zijn lunch meer achter de computer. Wij gaan met z’n allen naar de kantine, of de stad in.” Bij een ander wordt er na werktijd niet meer gemaild. Of medewerkers moeten op vrijdagmiddag hun werktelefoon en laptop inleveren, waar ze een vrij weekend voor terugkrijgen.

Daar kan toch niet veel tegen zijn? Probeer zelf maar eens de meest gebruikte gelukstip. Begin een dankbaarheidsdagboek. Noteer iedere dag drie dingen die je een gevoel van dankbaarheid geven. Je energie neemt met de dag toe. Meer bewegen, minder op je telefoon kijken, vaker lachen. Je wordt er niet slechter van.

Maar al die aangeleerde en soms opgelegde vrolijkheid heeft ook een schaduwkant. Verschillende mensen hebben daar de laatste tijd op gewezen. Zoals Pascal Bruckner in L’Euphorie perpétuelle, Barbara Ehrenreich in Bright-Sided, Micki McGee in Self-Help Inc en onlangs William Davies met zijn boek The Happiness Industry. Ik vat de belangrijkste bezwaren even samen.

1. De oorzaak van persoonlijke stress wordt niet aangepakt

Mindfulnesstrainingen helpen om je minder gestrest te voelen, maar laten de oorzaak van de stress buiten beschouwing. Een belangrijk advies bij mindfulness is dat je nare gevoelens niet moet afwijzen. Accepteer het gevoel. Zie het onder ogen, maar maak het niet groter door je druk te maken over de oorzaken, of te denken dat je het niet zou mogen voelen. Dat helpt om je minder gestrest te voelen, maar het helpt niet om dingen die niet goed zijn, te verbeteren.

2. Angst en onzekerheid nemen toe

In de Happiness Industry beschrijft William Davies hoe de focus op geluk heeft geleid tot een industrie van apps die gericht zijn op meting, bewaking en besturing. Zelf werk ik wel met de app Happify. Als je die app opent krijg je een vragenlijst over hoe gelukkig je je voelt. Met de oefeningen die je krijgt, wil je natuurlijk je score verhogen. Als dat lukt, feliciteert Happify je. Maar gaat je score omlaag, dan heb je niet genoeg je best gedaan. Hoe kan dat? vraag je je af. Wat heb ik mis gedaan? Waarom lukt het anderen wel, en mij niet? Dat gevoel te falen neemt helemaal toe als je scores openbaar worden gemaakt.

3. Leidt niet tot structurele verbeteringen in de organisatie

Het is mooi als je je boterham niet meer bij de computer eet en in het weekend gaat wandelen in plaats van mailen. Maar daarmee verandert er wezenlijk niets in de organisatie. Scheve verhoudingen, onduidelijke afspraken, tegenstrijdige opdrachten, die verhelp je niet door je alleen op het welbevinden van het individu te richten.

4. Bevordert sektarisme

Als iedereen altijd maar happy en mindful moet zijn, is dat niet alleen lastig voor mensen die iets verdrietigs meemaken, maar het creëert ook een eenzijdige visie op gezond gedrag. De ideologie wordt opgelegd. Het kan ook prettig zijn om je even af te zonderen en te somberen. Als daar geen ruimte voor is, kan de nadruk op positiviteit een griezelig keurslijf worden. Tony Hsieh, CEO van Zappo en auteur van Delivering Happiness, moedigt bedrijven aan 5 tot 10% van de medewerkers te ontslaan die het minst geïnteresseerd zijn om mee te doen met geluksprojecten. En in Engeland, waar de nationale geluksindex is ingevoerd, worden werklozen nu al gedwongen positief-denken sessies bij te wonen.

5. Vergroot kans op depressiviteit bij afvallers

Het geloof in mindfulness en geluk kan mensen ook de ogen doen sluiten voor hun onvermijdelijke beperkingen. Als alles maakbaar is, neemt bij mislukking het gevoel persoonlijk te falen alleen maar toe. In plaats van je schouders op te halen over een misser, raak je in de put. Op die manier creëert de optimalisatie van geluk zijn eigen ziektebeelden zoals depressiviteit en burn-out.

Moet je er als bedrijf dan maar afzien van geluks- en mindfulness trainingen? Dat hoeft ook weer niet. Wel is het belangrijk om het geluk van de medewerker niet slechts als middel tot een doel te zien, maar meer als een doel op zichzelf. Geluk is ten slotte meer dan winst maken.

Over je angst surfen

2016-01-31T11:34:00.002+01:00

Min of meer bij toeval ben ik in San Juan del Sur beland. Een tot surfparadijs geëvolueerde vissersplaats aan de Stille Oceaan in het zuidwesten van Nicaragua. Ik kom hier om te ontspannen en kijk graag naar de surfers die als meeuwen over de golven scheren. Voor geen goud zou ik zelf op zo’n plank in de zee willen staan. Veel te eng.

Op weg naar een surfshop om een boottochtje te regelen, kom ik onbedoeld in gesprek met de locale surfdude Pedro. Hij stelt me voor om een surfles te volgen. Surfen, dat nooit. Toch laat ik me overhalen door de geruststellende woorden van Pedro. Het water komt niet hoger dan mijn schouder en ik ben er niet te oud voor. 'Kom op, mama', zegt hij.

Code rood

De trip begint over een uur. Eenmaal buiten slaat de angstthermometer door tot code rood: totale pVanuit de psychologie zijn er drie angstfasen te benoemen. In de eerste ben je scherp en presteer je beter. In fase twee sla je op de vlucht of ga je in de aanval, en in fase drie, code rood, bevries je.

Dus ik snap wel hoe de angst werkt. Maar daardoor kom ik er nog niet vanaf. Hoe kom ik hieruit? In deze fase is de toegang tot het denken geblokkeerd. Daarom moet ik niet denken, maar verbeelden. Ik haal de beelden terug van de animatiefilm Inside Out die ik in het vliegtuig op weg naar Nicaragua zag. Hierin werd angst uitgebeeld als een spookachtig wormpje. Door het oproepen van het beeld ontspannen mijn gezichtsspieren en schouders. Zo'n beeld troost.

Nu kan ik overgaan op de tweede strategie om de angst onder controle te krijgen. Ik zoek een filmpje op YouTube om de basis van het surfen te zien. De houding op de surfplank doet me denken aan de Warrior 2 uit mijn yogaklas. De associatie met iets bekends is het laatste stapje om de angst acceptabel te maken.

Sta ik nu in één keer op de surfplank in de Pacific? Dat niet. Na een paar mislukte pogingen en wisseling van surfleraar en zijn afleidende vragen over het weer in Holland sta ik een kort moment als een Warrior op de plank. Een moment van euforie.

Tips

De angst die ik heb ervaren is niet anders dan de angst die cliënten in mijn praktijk belemmert in hun dagelijks functioneren. Om de angst de baas te worden kunnen de volgende tips helpen:

Stel jezelf gerust. Of je nu een vliegtuig in moet, het podium op, of op een plankje de zee in gaat, je gaat niet dood. Kijk objectief naar de situatie waarin je komt, en stel vast hoe groot de kans is dat je iets ergs gebeurt.
Visualiseer een eerder overwonnen angst.
Neem een houding van triomf aan; verbeeld je overwinnaar te zijn.
Kijk om je heen. Neem waar wat voor een weer het is, hoe de omgeving eruitziet.
Ga de film Inside Out zien en stel je de figuur Angst voor.

Moderne verslaving

2016-01-29T10:50:00.000+01:00

In het Volkskrant Magazine van afgelopen weekend stond het verhaal van Dani. Dani is 40 jaar getrouwd, en moeder van twee jonge kinderen. Op een avond gaat ze stappen met vriendinnen. Aan het eind van de avond loopt ze met een onbekende man een steegje in en ze zoenen heftig. Het erotisch plezier dat Dani ervaart laat haar niet meer los. Ze gaat steeds vaker op zoek naar de roes van de lust. Ze is de hele dag met verschillende mannen aan het appen, gaat met ze naar bed en brengt ondertussen haar kinderen onder bij haar ouders.

Ze vindt het spannend en normaal, houdt het een tijd vol, maar uiteindelijk gaat het mis. Door alle opwinding stijgt haar adrenaline niveau, waardoor ze hartkloppingen krijgt. En ze is bang dat ze de band met haar gezin verliest. Uiteindelijk besluit ze naar een psycholoog te gaan.

De psycholoog verklaart haar gedrag vanuit haar jeugd. Ze had een ongelukkige en kille moeder die haar kinderen nooit prees of knuffelde. Van de psycholoog mocht Dani de snoepdoos met mannen best binnen handbereik houden, mits ze zich niet misselijk at.

Doordat de psycholoog haar gedrag accepteerde, accepteerde Dani ook zichzelf, waardoor de behoefte aan permanente aandacht van mannen afnam. Nu klikt ze alleen nog maar op contactsites als ze zich verveelt. Zodra iemand reageert, klikt ze haar profiel weg.

Normatief kader ontbreekt

De seksverslaving van Dani is om verschillende redenen een moderne verslaving. Laten we beginnen bij de aanleiding. Je gaat een avondje stappen, hebt wat gedronken en zoent met een vreemde man. Moet kunnen. – Nee, natuurlijk vinden we dat het niet kan, maar niemand zal dit als een zware zonde betitelen. Een beetje experimenteren. Onafhankelijk gedrag. Voor sommigen is dat juist iets positiefs. Het is in ieder geval niet zo, dat Dani dit onmiddellijk als zonde ervaart. Zelf zegt ze: “Schuldig voelde ik me niet. Op een of andere manier had ik dit nodig, het was een onmiddellijke verslaving.”

Dat is aspect nummer één van de moderne verslaving: we missen een sterk normatief kader over wat goed en slecht gedrag is.

Verslaafd aan gedrag

Het volgende moderne aan Dani’s verslaving is het type verslaving. Seksverslaafd. Dat kon vroeger helemaal niet. Je was een heks, promiscue, of een gevallen vrouw. Maar verslaafd, nee. Verslaafd kon je alleen zijn aan middelen, zoals alcohol, drugs of tabak, Middelen die de chemie in je lichaam veranderen waardoor je er lichamelijk afhankelijk van wordt.

Pas sinds het nieuwe psychiatrisch handboek DSM-5 van mei 2013 is er een psychiatrische diagnose voor verslaving die niet is gebaseerd op het gebruik van middelen. We hebben het dan over gokverslaving. Volgens de vijfde editie van dit internationale handboek voor psychiatrische stoornissen ben je gokverslaafd als je vier of meer van de volgende symptomen vertoont

Tolerantie, ofwel je moet meer doen om dezelfde opwinding te verkrijgen
Onthoudingsverschijnselen bij poging te minderen of te stoppen.
Aanhoudende wens of mislukte pogingen om te beheersen, minderen of te stoppen.
Is veel in gedachten bezig met gokken
verslavingsgedrag treedt op bij naar voelen (hulpeloos, schuldig, angstig, bedroefd)
Na geld verloren te hebben de volgende dag terugkeren om het goed te maken
Liegt om de omvang van het gokken te verbergen
Minder aandacht besteden of opgeven van sociale contacten, hobby’s, werk opleiding- of carrièremogelijkheden.
Op anderen vertrouwen om je uit de financiële nood te helpen.

Om binnen de categorie ‘verslaving’ te vallen moet dit gedrag geen onderdeel zijn van een andere stoornis, bijvoorbeeld een bipolaire stoornis. Voor andere gedragsverslavingen dan gokken zijn de criteria 7 en 9 niet relevant. Daarvoor geldt het voldoen aan 3 van de 7 criteria.

Wat hier over gokverslaving wordt gezegd, kan net zo goed gelden voor andere vormen van gedrag; zoals verslaving aan shoppen, aan gamen, aan seks … of noem het maar op. Waar het om gaat is dat je nare gevoelens probeert te verdoven door een handeling te verrichten die je kortstondig een gevoel van euforie geeft, die spoedig uitdooft en om steeds sterkere prikkels vraagt om onderhouden te worden. Daarmee raak je gevangen in een cirkel van afhankelijkheidsgedrag die normaal sociaal functioneren in de weg staat.

Afhankelijkheidsgedrag

Als verslaving gedrag is dat iemand niet kan laten, waarover hij geen controle heeft, zich ertoe gedwongen voelt, ook al is het schadelijk voor relaties en gezondheid, dan zijn dit inderdaad vormen van verslaving. De schade voor de gezondheid zit voornamelijk in het psychisch en sociaal lijden, maar lichamelijke schade kan ook optreden. De seksverslaafde kan zichzelf verwonden door de aard en frequentie van zijn seksuele gedrag, hij kan bijvoorbeeld een seksueel overdraagbare aandoening oplopen of met het hiv-virus besmet raken. De lichamelijk schade bij eetstoornissen bestaat bijvoorbeeld uit de kans op overlijden aan anorexia nervosaa. Een tekort aan de elektrolyten natrium, kalium en chloride kan optreden bij iemand die lijdt aan vreetbuien en gewichtstoename beperkt door zelf opgewekt braken of gebruik van laxeermiddelen.

Dus naast het ontbreken van een sterk normatief kader, is ook het type verslaving van Dani modern. Dan komen we op het derde moderne aspect van Dani’s verslaving: de verklaring van de psycholoog.

Nare gevoelens

De psycholoog verklaart Dani’s verslaving vanuit haar ongelukkig jeugd. Doordat Dani in haar jeugd het gevoel heeft gekregen niet belangrijk te zijn, is ze nu extra gevoelig voor bevestiging die ze krijgt van mannen die haar begeren. Helemaal niet erg zegt de psycholoog. Als je je leven maar weer op de rails krijgt. Zo kan de een haar gevoel van minderwaardigheid compenseren door zich steeds in nieuwe kleren te steken, like’jes op Facebook te scoren of al gamend iedereen te verslaan. Waar het om gaat is dat verslaving hier wordt verklaard door een mechanisme van overcompensatie.

Neurobiologie

Wat we tot nu toe hebben gezien is dat de moderniteit van de verslaving gaat over de afwezigheid van een strenge moraal, en dat alles aanleiding kan zijn om een naar gevoel te compenseren. Komen we op het vierde punt van de moderne verslaving en dat is de neurobiologische verklaring.

Vanuit het moderne hersenonderzoek is de seksverslaving van Dani goed te begrijpen. De verslaving van Dani komt overeen met andere vormen van verslaving in de zin dat deze handelingen de huishouding van de neurotransmitters beïnvloeden. Neurotransmitters zijn stoffen die de doorgifte van prikkels in de hersenen beïnvloeden. Net als drugs kunnen seks, eten en shoppen zorgen voor een dopaminepiek. De emotionele hersenen worden geactiveerd en het beloningscentrum in de hersenen (nucleus accumbens) trakteert op kortstondig genot. Bij vrijen, eten of nieuwe spullen kopen gedraagt iemand zich doelgericht en stimuleert hij het brein door zichzelf te belonen. Een voldoende niveau aan neurotransmitters levert een prettig gevoel op.

Gedrag dat een kick geeft, heeft de neiging zich te settelen en tot een verslaving uit te groeien. Dat komt vooral doordat het als prettig ervaren gedrag een steeds grotere plek in het geheugen gaat innemen. Bovendien wordt het gedrag naarmate het vaker plaatsvindt, steeds vaker gekoppeld aan allerlei situaties (bijv. schoenen kopen in een schoenenwinkel). Bij terugkerende situaties ((bijv. een schoenenwinkel zien) ontstaat een sterk verlangen te gaan kopen. Het rationele deel van de cortex zal proberen dit verlangen te temperen. Bij verslaafden of mensen die vatbaar zijn voor verslaving functioneert de cortex minder goed. De impuls wordt niet weerstaan. Er wordt al gekocht voordat de koper zich dat realiseert. Het gedrag is als het ware automatisch geworden.

Deze automatisering van het gedrag is de spelbreker en zorgt voor een omslag in het gevoel. De lust slaat om in leegte, het gedrag wordt routine zonder er nog vreugde aan te beleven. De automatisering zorgt ervoor dat de frontaalkwab geen rol meer speelt en dat het gedrag dus ook niet meer gestuurd kan worden. De kern van de moderne verslaving is dat het gaat om ingesleten gedrag, een routine die niet gemakkelijk te doorbreken valt en waaraan weinig vreugde wordt beleefd. Het ingesleten gedrag kan mensen jarenlang parten spelen en tot wanhoop drijven. Het zoogdieren- en reptielenbrein dwingt haast het gedrag voort te zetten. De neocortex, het rationele deel van het brein dat handelingen aanstuurt, staat buiten spel.

Natuurlijk raakt niet iedereen verslaafd. Sommige mensen hebben een betere impulscontrole dan anderen. Ook scheelt de gevoeligheid voor kicks per persoon. Mensen zijn wel gevoeliger voor verslaving als hun dopamineniveau laag is, zoals in tijden van stress, en in sommige levensfasen, zoals in de puberteit wanneer de nucleus accumbens nog niet optimaal functioneert.

Verslaafde muizen In 1954 stak een Amerikaanse onderzoeker per ongeluk een elektrode in het beloningscentrum van een muis. De muis waardeerde dat zeer, hoefde niet meer op een andere manier vermaakt te worden. De onderzoeker plaatste een hefboom in het hok en door te duwen op de hefboom kon de muis zelf de elektrische prikkeling opwekken in het beloningscentrum. Dat deed hij wel vijfduizend keer per dag. De muis at niet meer, dronk niet meer, sliep alleen af en toe als hij omviel van de slaap. Met de jacht op de kick dreigde de muis zichzelf ten gronde te richten.
Later werd dit experiment herhaald met mensen. Ook bij hen leidde de prikkeling van de nucleus accumbens tot verlangen naar meer. Maar, zo viel het de onderzoeker op, ze keken er niet blij bij.

Gedrag bestempelen als verslaving is problematiseren wat er gebeurt: het wijkt af van het normale. De term ‘verslaving’ verwijst naar medicalisering: aan het gedrag ligt een stoornis ten grondslag. Iemand is verslaafd als hij ervaart iets niet uit vrije wil te doen, zich gedwongen voelt en handelt tegen beter weten in. Hij verliest de controle over het eigen handelen.

Behandeling

Dan het laatste moderne punt van Dani’s verslaving: de behandeling. In de moderne behandeling van verslaving zien we zowel de psychologische als de neurobiologische verklaring terug. Het ervaren psychologisch tekort dat een schadelijk neurobiologisch systeem in gang heeft gezet, moet worden gestopt. Dat kan door de ervaring van het tekort op te heffen, en/of door het neurobiologisch systeem te doorbreken.

Bij Dani werd de ervaring van het tekort opgeheven doordat de psycholoog haar gedrag niet afwees. Het was oké wat ze deed, als ze haar leven maar weer een beetje op orde kreeg. “Ik ben dus zo slecht nog niet,” kan Dani hebben gedacht, waardoor de behoefte aan permanente erkenning via seksuele handelingen afnam.

Je kunt de behandeling ook op neurobiologisch niveau aanpakken en ervoor zorgen dat de craving, of dat nu naar seks is, eten, hongeren of shoppen, vermindert. Gezien het biologisch substraat van de behoefte en de kick die de bevrediging geeft, kunnen hiervoor medicijnen gebruikt worden of EMDR.

In tweede instantie kan in de behandeling dan aandacht worden besteed aan de achterliggende problematiek. In alle gevallen is het van belang de verleiding voor het verslavende gedrag zoveel mogelijk te beperken om terugval te voorkomen. Het einddoel voor behandelaar en cliënt is dat de cliënt een leven heeft opgebouwd met een zinvolle invulling voor relaties, werk en vrije tijd. Gedurende de behandeling moet dan ook worden gezocht naar concrete nieuwe invulling van deze gebieden.

Alles overziend kunnen we de moderne verslaving beschouwen als de gemakkelijke verstoring van een ecosysteem, - of misschien kunnen we hier beter spreken van een ‘egosysteem’ - doordat er een streng normatief kader ontbreekt, en er duizend en een mogelijkheden op de loer liggen om het geringste gevoel van onlust te compenseren. Dit zet vervolgens een neurobiologisch systeem in gang, dat moeilijk te stoppen is.
-------------
Dit is de tekst van mijn verhaal voor Blender #4 Moderne verslavingen; Tolhuis, Amsterdam 29 januari

EMDR en Schematherapie bij Dwangstoornissen (OCS)

2015-11-29T18:03:00.002+01:00

Verslag Workshop van Erik ten Broeke en Marleen Rijkeboer

Tekst: Carien Karsten, schema Gerard Smit

Hoe kun je EMDR inzetten bij de behandeling van dwangstoornissen? Over die vraag ging de netwerkavond van 26 november die door 350 EMDR-therapeuten werd bezocht.

Gewoonlijk behandel je een dwangstoornis met Exposure en Respons Preventie (ERP). In hun workshop lieten Marleen Rijkeboer en Erik ten Broeke zien hoe je daarnaast ook effectief EMDR-strategieën kunt inzetten.

Bijna iedereen heeft wel eens dwanggedachten of impulsen. Je staat bijvoorbeeld op een perron en denkt: “ik hoef maar een stap naar voren te doen en ik lig onder de trein” - dan doe je onwillekeurig een stap naar achteren. En daar blijft het bij.

Dwangstoornis

Bij mensen met dwangstoornissen gaat dat anders. Dan probeert iemand om terugkerende, intrusieve gedachten, beelden of impulsen te beheersen door dwangmatig te handelen of denken. Het kan zijn dat iemand bang is om een ander te verwonden, te besmetten of zelf te doden. Of om gek te worden, of pedofiel te zijn. Om te voorkomen dat dat gebeurt, worden dan steeds dezelfde handelingen herhaald.

“Bij een dwangstoornis zou je kunnen zeggen dat de oplossing het probleem is”, zegt Marleen Rijkeboer. Iemand gaat bijvoorbeeld tellen, handen wassen of telkens opnieuw controleren of iets wel of niet is gebeurd.

Bij 90% van de OCS komen intrusieve beelden voor die dezelfde kenmerken hebben als de beelden van PTSS. De patiënt met dergelijke beelden vindt zichzelf een slecht en gevaarlijk mens. De disfunctionele overtuigingen zijn: ik ben kwetsbaar, ik ben verantwoordelijk voor het leed van anderen, ik mag beslist geen fouten maken en ik moet alles 100% zeker weten.

TAF, TEF en TOF

Het inzicht over de grote invloed van het denken op dwangstoornissen, komt voort uit onderzoek onder zwangere vrouwen die na de bevalling de dwanggedachte ontwikkelden hun baby iets aan te doen. Ze kunnen geen onderscheid maken tussen de opwelling die iedereen wel eens heeft (ik zou de baby uit het raam kunnen gooien) en de daad (ik gooi de baby uit het raam). Dit heet Thought Action Fusion. Andere vormen zijn: Thought Event Fusion (gedachte over een gebeurtenis en het werkelijk voorkomen van de gebeurtenis vallen samen) en Thought Object Fusion: als ik denk de ander te besmetten, dan gebeurt dat.

In het bijgaande schema valt dat onder ‘kanstaxatie’, waarbij ‘ha’ staat voor handeling (thought action fusion); ‘gb’ voor gebeurtenis (thougt event fusion), en ‘ob’ voor object (thought object fusion)

klik op het schema om het te vergroten

Dwangstoornissen en EMDR

Bijna de helft van de dwangpatenten zegt geen baat te hebben bij Cognitieve Gedragstherapie en 25% haakt af. Volgens Rijkeboer en Ten Broeke zou het wel eens heel goed kunnen werken om naast de gebruikelijke ERP behandeling EMDR-strategieën in te zetten.

Als EMDR therapeut kun je bijvoorbeeld de typische leergeschiedenis

van je patiënt behandelen. Je gaat dan terug naar hardnekkige opvattingen of trauma’s uit de jeugd. Dat staat onder het kopje ‘geschiedenis’ in bijgaand schema.

Vraag bijvoorbeeld aan iemand die continu denkt dat hij een kind heeft aangereden - en daarom tot wel vijf keer toe dezelfde route moet rijden om te controleren of er niet ergens een dode lichaam ligt, of dat er ergens politie of ambulances te zien zijn - : Wat zie je voor je als je denkt aan het autorijden? De client moet zich dan concentreren op het beeld, in plaats van over te gaan tot de dwanghandeling. Als de beelden hun emotionele lading hebben verloren, dan kun je de ERP behandeling waarschijnlijk makkelijker uitvoeren. De flashforward kan worden toegepast op de kanstaxatie.

Het standaardprotocol linksom kan gebruikt worden voor de ingrijpende gebeurtenis die mogelijk de dwang heeft uitgelokt. Het rechtsom protocol kan worden toegepast op het negatieve zelfbeeld. Ten Broeke geeft ook nog aan hoe je het Future Template kan toepassen: je zoekt de situatie op die de dwanghandeling uitlokt. Je focust erop, de angst komt op maar de dwanghandeling als respons blijft uit. Als cognitieve interweave stelt Ten Broeke voor: stel eens dat je het ook zo zou kunnen zien of voelen; doe eens alsof…

De overtuigende presentatie van Marleen Rijkeboer en Erik ten Broeke inspireert om te experimenteren met EMDR bij dwangstoornissen en resultaten te delen.

Het Joost-Zwagerman-effect

2015-10-13T21:21:00.000+02:00

Als je burn-out of depressief bent, kan je dan hetzelfde overkomen als Joost Zwagerman: zelfmoord plegen, terwijl je dat nooit van plan was?

Chris is beleidsmedewerker bij een onderwijsinstelling. Hij ervaart een enorme werkdruk en wil zo snel mogelijk een andere baan. Volgens hem is het een chaos op zijn werk. Dat heeft te maken met de introductie van nieuwe administratieve software, onoverzichtelijke verantwoordingsprocedures en de overstap van een zeer gedreven hoofd van de afdeling. Het hoofd werd vervangen door een ander hoofd en teammanagers en inmiddels is de regie zoek. Het nieuwe hoofd is ook nog eens een controlefreak van de bovenste plank, staat altijd klaar met het rode pennetje. Gek wordt Chris ervan.

Nu is hij bang dat hij weer burn-out raakt net als vorig jaar. Of misschien wordt hij wel weer depressief zoals in 2001 toen hij hoorde dat zijn dochter niet meer lang te leven had. En dan komt er nu nog de dood van Joost Zwagerman bij. Zou hij ook zomaar, in een opwelling, van de brug af kunnen springen? Hij heeft er slapeloze nachten van.

De feiten

Dagelijks plegen drie mensen suïcide, dat zijn er zo’n 1800 per jaar. Veel meer mensen overwegen zelfmoord te plegen: ruim 94.000 per jaar. Ongeveer 1400 mensen komen vanwege een poging terecht op de spoedeisende hulp. Depressie is één van de risicofactoren, maar ook een ernstige burn-out.

In een radio-uitzending legde suïcideprofessor Ad Kerkhof uit dat mensen die de hand aan zich zelf slaan niet perse dood willen. Ze willen vooral een eind maken aan de onophoudelijke gedachten in hun hoofd dat het leven geen zin heeft, dat ze iedereen tot last zijn, en dat hun leven van nul en generlei waarde is.

Kerkhof ondersteunt soms de wens van ernstig en langdurig depressieve mensen om er een eind aan te maken. Maar alleen als alle mogelijke behandelingen zijn uitgeprobeerd. Daar is bij Chris geen sprake van. Bovendien is zijn situatie radicaal anders dan die van Joost Zwagerman. Het is vooral van belang dat hij dat inziet.

Nuanceren in plaats van identificeren

“Waarin verschilt jouw situatie met die van Zwagerman?” vraag ik.

Chris kan zo al een aantal dingen noemen, en ik help hem die lijst aan te vullen. Zwagermans vader heeft een zelfmoordpoging gedaan. Voor een kind neemt dan het risico op zelfdoding met 17% toe. Dit is bij Chris niet het geval.

Zwagerman had net een goede vriend – Rogi Wieg - verloren die voor zijn eigen dood had gekozen, ondanks dat Zwagerman hem zo op het hart had gedrukt dat hij dat nooit moest doen. Niemand uit Chris' vriendenkring heeft zelfmoord of euthanasie gepleegd.
Zwagerman dronk fors. Volgens het laatst verschenen interview met Zwagerman in HPDetijd dronk hij samen met de interviewer eerst een aantal glazen in het café, daarna samen twee flessen wijn thuis en bracht hij de interviewer vervolgens met de auto naar het station. Dat wijst op een grote tolerantie voor alcohol. Geldt niet voor Chris.
Zelfmoord was een altijd aanwezig thema in het leven van Zwagerman. Niet bij Chris.
Zwagerman had recentelijk te horen gekregen dat hij leed aan de ongeneeslijke ziekte van Bechterew. Chris is zo gezond als wat.

Het lucht Chris enorm op om zoveel verschillen te zien. Dat hij ook wel eens depressief is geweest, een burn-out heeft gehad en nu veel stress op zijn werk ervaart, doet hem in de verste verte niet op Zwagerman lijken. Geen enkele reden om aan te nemen dat hij zich zomaar van het leven zou kunnen beroven.

Wie het wel overweegt, moet zo snel mogelijk hulp zoeken. Bel de hulplijn 113online of meld je bij een psycholoog of psychiater.

Drie vormen van podiumangst en wat je ertegen kunt doen

2015-09-11T07:05:00.001+02:00

Een beetje plankenkoorts kan je beter doen presteren. Maar het kan ook uit de hand lopen en je carrière ernstig benadelen. Hoe onderken je om welke vorm van podiumangst het gaat en hoe ga je het beste ermee om?

De ene podiumangst is de andere niet. Het maakt nogal een verschil of je verlamd op het podium staat een geen woord kunt uitbrengen, of dat je staat te trillen op je benen en wat minder presteert dan normaal. Het eerste vraagt om een andere aanpak dan de tweede. Aanpak.

Isabel heeft last van onderpresteren. Ze is violiste, en speelt op invalsbasis bij verschillende orkesten. Ze wil graag vast werk en doet daarom veel audities in binnen- en buitenland. Telkens merkt ze dat ze op audities slechter speelt dan tijdens een reguliere uitvoering of in haar eigen studio.

Ed vertoont vluchtgedrag. Hij is financieel specialist bij een mediabedrijf en moet in vergaderingen zijn werk kunnen toelichten en voor klanten kunnen pitchen. Bij zulke situaties loopt hij met natte plekken onder zijn oksels naar de vergaderruimte. Al aan het begin van de vergadering bevriest hij. Eenmaal aan de beurt komt hij nauwelijks uit zijn woorden. Om dit te vermijden stuurt hij vaak een ondergeschikte naar de vergadering of een klant. Dit doet zijn eigen zichtbaarheid in de organisatie geen goed. Zijn carrière lijdt eronder.

Bij Ed is het alsof hij tijdens een presentatie in een shocktoestand verkeert. Hij heeft geen toegang meer tot zijn rationele brein. Het helpt niet als hij zichzelf toespreekt, dat het allemaal toch niet zo eng is als hij zich voorstelt. Bij Isabel is er iets anders aan de hand. Ze presteert weliswaar onder haar niveau, maar heeft nog wel toegang tot haar rationele brein. Zij blijft zoeken naar mensen die haar nieuwe technieken leren, en dat helpt. Ze heeft nog geen vaste positie in een orkest, maar merkt dat ze stukje bij beetje beter gaat spelen op audities.

Onderpresteren, vluchten of bevriezen

Spreekangst doet zich voor op drie niveaus:

1. Onderpresteren. Je presteert acceptabel, maar je weet zelf dat het beter kan. Wanneer je je niet bedreigd voelt, beschik je over al je cognitieve capaciteiten die je in staat stellen optimaal te presteren.

2. Vluchten. Angst overheerst en je wilt het liefst wegvluchten. Je voelt je stem trillen, je keel knijpt dicht en je mond voelt droog. Je hartslag is hoog, en je ademhaling oppervlakkig en snel. De emotie is zichtbaar en remt je prestatie.

3 Bevriezen. Je lichaam blokkeert. Je verstart, hebt geen toegang tot je brein en bent emotioneel onbereikbaar. Hier remt de emotie niet alleen je prestatie, maar maakt het geheel onmogelijk om maar iets te presteren. Als dit gebeurt is het voor veel mensen einde verhaal. Ze treden niet meer op, of spreken niet meer in het openbaar. Het overkomt de meest talentvolle mensen. De pianist Glen Gould had last van deze reactie en stelde dat zijn ideale artiest-gehoor ratio één op nul is.

Aanpak

De drie vormen van spreekangst vragen om verschillende vormen van behandeling. Wat helpt op het niveau van vluchten – je aan het gevreesde blootstellen - is contraproductief bij de blokkeerreactie. De angst daalt echt niet als iemand langer op het podium blijft. Je hoeft ook echt niet te verwachten dat in de loop der tijd de angst zal verminderen.

Drie tips

Onderprestatie – rationele aanpak gecombineerd met visualisatie

Accepteer en relativeer je angst door anders te kijken naar het publiek. In plaats van een concertzaal vol venijnige critici voor je te zien, kun je voorstellen dat het niet meer dan een stelletje kuchende en knikkebollende grijze hoofden zijn. Door te leren relativeren en je voorstellingsvermogen te gebruiken kom je over je podiumangst heen.

Vluchten - emotiegerichte aanpak

Stel je bloot aan waar je bang voor bent. Loop er niet voor weg. Je kunt op verschillende manieren emotie beïnvloeden. Bijvoorbeeld door in de kantlijn van je tekst of bladmuziek woorden op te schrijven die een heel ander gevoel oproepen. Bijvoorbeeld het woord ‘zee’ of ‘tafel’ of de naam van je geliefde.

Bevriezen - lichaamsgerichte aanpak

Verminder de angst voordat je begint en oefen op de fiets, op de sportschool of tijdens het hardlopen met een mental video. Je speelt de toekomstige gebeurtenis van presentatie of auditie in je hoofd af en iedere keer als de angst de kop opsteekt zorg je dat de angst ook weer daalt door je te richten op het ritme van je beweging en te tellen (inademing is één, uitademen, volgende inademing is twee, uitademen, volgende inademing is één, enz). Gebruik incidenteel een bètablokker waardoor de fysieke verschijnselen van angst zich niet voordoen. Mentaal heeft dat ook effect, je voelt je gerustgesteld. Zoek professionele hulp als dit niet helpt bij een cognitieve gedragstherapeut of een EMDR specialist (www.emdr.nl).

In september 2016 verschijnt mijn boek over podiumangst en andere angsten. Graag hoor ik voorbeelden en oplossingen, dus reactie op column is welkom of stuur een mail naar carienkarsten@gmail.com.

Stresslessen van mensen die met de dood bedreigd zijn

2015-07-30T13:55:00.001+02:00

Met de dood bedreigd worden is de allerergste vorm van stress. Hoe gaan mensen daarmee om en wat kunnen we daarvan leren?

Hoe laten mensen hun stress weer los als de gevreesde executie uiteindelijk niet plaatsvindt? Wat kun je daarvan leren in de omgang met mindere vormen van stress?

Ik kwam op die vraag na het lezen van een interview met de gegijzelde drukker Michel Catalano. Zijn eerste moment van doodsangst doorstond hij toen de terroristen, die eerder de redactie van Charlie Hebdo hadden aangevallen, op 9 januari aanbelden bij zijn drukkerij. In een reflex spoorde hij zijn medewerker aan om zich te verbergen. Tegen de terroristen zei hij dat hij alleen in het pand was. Hij zette koffie voor ze en behandelde hen als gewone mensen. Vooral dat heeft er voor gezorgd dat hij in leven is gebleven, meent Catalano.

De bedreiging van Catalano deed me denken aan een oorlogservaring van mijn vader. Hij was ondergedoken, werd verraden en vanuit de gevangenis naar het werkkamp Wilhelmshaven gebracht. ‘Du wirst erschossen’, kreeg hij te horen toen de Duitse bewakers bij een zoekactie in het kamp zijn geheime documenten vonden. In feite waren het gedichten van zijn vader die hij zou uittypen. Achter iedere regel stond een cijfer dat aangaf hoeveel woorden er in de regel stonden. Dat werd als geheimschrift geïnterpreteerd. Mijn vader werd in een gang tegen de muur gezet en wachtte de executie af. Waarom dat uiteindelijk niet is gebeurd, is hem nooit duidelijk geworden. Maar hij raakte niet in paniek, vertrouwde erop dat hij zou thuiskomen, of het nu in de hemel was of in Groningen.

Zowel mijn vader als Michel Catalano heeft een bewust beleefde en reële kans om doodgeschoten te worden, overleefd. Voor een deel is dat geluk, maar het heeft zeker ook te maken met de manier waarop ze de doodsdreiging tegemoet zagen. En wat misschien nog wel meer opvalt, is dat ze ook achteraf in staat waren de traumatische ervaring te verwerken. Wat deden ze om hun stress te beheersen en later weer los te laten?

Iets kunnen doen

Bij het verhaal van Michel Catalano valt op dat hij in een schijnbaar machteloze situatie eigen initiatief heeft kunnen tonen. Hij beschermde zijn medewerker, zette koffie en ging in gesprek met de daders. Dat gevoel, zelf invloed uit te kunnen oefenen in een situatie waar je compleet machteloos lijkt, helpt enorm om je staande te houden op het moment zelf, en je achteraf niet alsnog overmand te voelen door de doorstane stress. In zijn boek The body keeps the score toont traumadeskundige Bessel van der Kolk ook aan dat mensen die zelf initiatief hebben kunnen nemen in situaties van extreme stress, zoals bij een grote ramp, hun stresshormonen positief gebruiken, waardoor ze minder kwetsbaar zijn voor traumatisering.

In het dagboek van mijn vader staan observaties over wie het wel en wie het niet redden in het werkkamp. Mensen die geobsedeerd waren door het verleden en eindeloos praatten over wat ze vroeger aten en hoe vrij ze zich voelden, zag je met de dag zwakker worden, terwijl mensen die zich bekommerden over medekampbewoners en die zich in gedachten richtten op hun leven na het kamp er veel beter aan toe waren. Mijn vader putte kracht uit het beschrijven en nadenken over dit soort observaties, en door zich af te vragen wat hij hier later mee zou gaan doen.

confrontatie

Michel Catalano gaat in het interview uitvoerig in op de manier waarop hij de doodsbedreiging probeerde te verwerken. In eerste instantie verlangde hij er vooral naar dat alles weer bij het oude zou zijn. Toen hem duidelijk werd dat dat niet zou gebeuren, wilde hij alles achter zich laten en een nieuw leven beginnen. Uiteindelijk beseft hij dat hij zo niet aan de verwerking van zijn trauma toekomt. Hij moet leren omgaan met zijn herinneringen. En als het hem allemaal teveel wordt, zoek hij tijdelijk afleiding.

afleiding

Als hij niet kan slapen, pakt hij zijn tablet en luistert hij naar programma’s als Des racines et des ailes, over de schoonheid van het Franse landschap. Door te luisteren zonder de beelden van het landschap te zien, zet hij zijn hersens aan het werk en dwingt hij zich het positieve te verbeelden. Hij ziet bijvoorbeeld de magnifieke kust van Bretagne voor zich. Soms zijn de beelden van de gijzeling sterker en komen ze erdoorheen, maar vaak helpt het hem.

levenslust

Ruim een half jaar na de gijzeling bouwt Catalano zijn leven weer op. Hij heeft weer zin om te lachen, en denkt dat de joie de vivre wel weer terug zal komen. Mensen in zijn omgeving zijn pessimistischer geworden door wat er gebeurd is. Hij niet, hij is blij het overleefd te hebben.

vooruitkijken

De stresslessen van Michel Catalano en mijn vader komen overeen met wat anderen zeggen over het overleven van deze vorm van extreme stress: kijk wat je zelf nog kunt doen, ook, en vooral, in situaties waarin je totaal machteloos lijkt. Mentaal actief blijven, en je gedachten op de toekomst richten, is het beste wat je kunt doen in situaties van extreme stress.

-------------------------------

Deze column verscheen ook in Intermediar

Door de mand vallen

2015-06-12T19:26:00.000+02:00

Iedereen heeft er wel eens last van: de angst dat anderen ontdekken dat het niets voorstelt wat je doet, dat je door de mand valt, ontmaskerd wordt, als charlatan wordt afgeschilderd. Of het nu werkelijk gebeurt of alleen in je fantasie: het zorgt voor stress. Wat kun je eraan doen?

Bij mij komt de beschuldiging via de mail. Tussen de binnenkomende berichten zie ik het woord ‘bronverwijzing’ staan. Mijn hart bonkt. Gebeurt nu waar ik altijd bang voor ben als ik een nieuw boek publiceer? Dat er iemand opstaat en zegt: dit slaat nergens op! Dit is jatwerk! Inbreuk op de privacy! Dit boek deugt niet. Die Karsten deugt niet.

En ja hoor. In de mail staat dat de vragen die ik noem op bladzij 108 van mijn vier jaar geleden verschenen boek Daar ga ik weer, herken je stresstype bijna woordelijk overeenkomen met de vragen uit De vier vragen die je leven veranderen van Katie Byron.

Wat? Ik ken de naam Katie Byron, maar ik heb haar boek nooit gelezen. Dat schrijf ik de mailer. Maar ze houdt aan: plagiaat!

Help! Heb ik de boel belazerd? Niet bewust. Maar maak dat maar eens duidelijk.

Onder het kopje ‘Is het echt waar wat ik denk’ staat het verhaal van een cliënt die zich waardeloos voelt omdat ze een simpele opdracht niet kan uitvoeren (p,108). Destijds vroeg ik haar wat haar had geholpen om van dat gevoel af te komen. Dat waren vier vragen die een vriendin haar had voorgehouden. In het boek staat: “Een trouwe vriendin legde haar de vragen voor die haar zelf ook helpen…” Daarna vermeld ik die vragen. Het is een aardige variant op de vragen die ik normaal gebruik.

Is dat plagiaat? Had ik moeten uitzoeken aan wie ze die vragen ontleende? Wellicht. Een volgende keer zal ik in ieder geval nog voorzichtiger zijn met dit soort dingen.

Herstel

Hoe herstel je je emotionele evenwicht na zo’n al of niet terechte beschuldiging? Zelf ben ik van mijn stress afgekomen door mijzelf die vier vragen van Byron voor te leggen.

Dit zijn ze.

Is het echt waar dat je faalt en waardeloos bent, kun je dat bewijzen?

Heb ik gefaald omdat ik de vragen zoals de cliënt die mij voorhield heb gebruikt in mijn boek zonder me af te vragen waar die vragen vandaan komen?

Het gebeurt vaak dat ik cliënten vraag wat ze geholpen heeft als ze zich beter voelen. Soms is het door iets van de behandeling, maar vaak genoeg ook door een boek dat ze lezen of door een gesprek met een goede vriend of vriendin. Als ik denk dat anderen daar mogelijk ook mee geholpen zijn, dan schrijf ik dat op en soms komt dat in een column terecht of in een boek. Doorgaans vraag ik de cliënt toestemming om te citeren, maar als ik iemand niet meer zie, schiet dat er wel eens bij in. Ik let er altijd op dat mijn cliënten niet worden herkend in de beschrijvingen die ik gebruik en verander namen, beroepen, geslacht en omstandigheden. Als het psychologisch mechanisme maar duidelijk wordt. In dit geval was mijn bedoeling goed en heb ik over het hoofd gezien dat een ander het als plagiaat kon zien.

Is het echt helemaal zeker dat het waar is dat ik faal?

Natuurlijk maak ik wel eens een fout, schiet ik wel eens tekort, maar dat betekent niet dat ik als mens faal. Met deze zelf kwellende gedachten kan ik maar beter stoppen, zeg ik tegen mezelf, net als mijn cliënte dat zei. Ik ben oké, ook al doe ik wel eens iets fout.

Hoe reageer ik en wat gebeurt er als ik in deze gedachte geloof?

Ik schaam me. Dat brengt me terug naar een jeugdervaring. Ik werd beschuldigd een zonnebril kapot te hebben gemaakt. Ik bloosde toen me werd gevraagd of ik het had gedaan. De blos was voor de ander het bewijs van mijn schuld. Al had ik het niet gedaan, ik voelde me naar, omdat de ander me als schuldig zag.

Wie ben ik zonder deze gedachte?

Zonder die gedachte verdwijnt de schaamte, en verdwijnt het gevoel te falen. Het is een simpele en effectieve vraag. Deze vraag sprak mijn cliënt ook aan. Ze dacht: Ik ben gewoon net zo oké als ieder ander. Deze bevestiging komt uit haar therapie met EMDR, waarin ze had gewerkt aan ervaringen waarop ze een negatief zelfbeeld baseerde.

De vier vragen van Katie Byron hebben me geholpen de gevoelens van stress te bestrijden die het gevolg waren van de beschuldiging van plagiaat. Het werkzame erin is dat je niet onnodig er een schepje bovenop doet en jezelf afwijst, maar inziet dat je soms fouten maakt en soms onterecht van iets beschuldigd kan worden. Eerder een reden voor wat vlijt, dan voor zelfverwijt.

Vroeginterventie na het overlijden van een kind

2015-04-10T22:20:00.000+02:00

Een bedrijfsarts meldde een medewerker aan wiens zoontje aan kanker was overleden. De man hervatte twee weken na de begrafenis weer het werk. De bedrijfsarts maakte zich daar zorgen over. Hij was bang dat de man door te gaan werken het verlies niet onder ogen wilde zien. Misschien ging dat een jaar goed, maar dan was de kans toch wel groot dat hij compleet zou instorten, vreesde de bedrijfsarts.

Als je kijkt naar de cijfers over ziekteverzuim, dan kun je je de zorg van de bedrijfsarts wel voorstellen. Gemiddeld verzuimen mensen die een kind of partner verliezen 92 dagen (mannen). Bij vrouwen ligt dit iets hoger: 105 dagen (Arboned). Veertig procent van de beter melders meldt zich later weer ziek. De helft van de mensen keert na een dergelijk verlies geheel terug en een kwart in het geheel niet.

Behandelen

De vraag is of je zo iemand meteen moet behandelen of een jaar moet wachten. Meestal komt het namelijk vanzelf wel goed. Toch heb ik in dit geval direct EMDR toegepast. Het had goed kunnen gaan, maar hij gaf aan zich alleen in het werk een beetje goed te voelen. Hij vond het moeilijk te rouwen en het verdriet te delen met zijn gezin.

Uitstellen

Jos de Keijser, bijzonder hoogleraar in complexe rouw bij de R.U. Groningen, vindt dat je in dit soort gevallen toch beter een jaar kunt wachten met behandeling. Hij sprak hier onlangs over op een congres voor bedrijfsartsen. “Wacht eerst een jaar watchful af, voordat je naar EMDR verwijst,” raadde hij aan, “want tachtig procent van de mensen die op een natuurlijke wijze iemand verliest herstelt uit zichzelf. Je kunt je wel onmiddellijk op het trauma richten, maar niet op de rouw. Dat kan iemand beter met familie delen.”

Direct helpen

Maar je hoort ook andere geluiden. Barend van Tussenbroek, klinisch psycholoog-psychotherapeut en hoofd van het kenniscentrum Militaire Geestelijke Gezondheidszorg, bepleitte op hetzelfde congres om bij de dood van een naaste juist snel te behandelen met EMDR. Als voorbeeld gaf hij de situatie van soldaten in Afghanistan die meemaakten dat een medesoldaat op een bermbom was gelopen. Omsingeld door de Taliban konden ze het lichaam van hun collega niet bergen. Een dag lang stonden ze in de hitte zonder iets te kunnen doen, terwijl ondertussen de Taliban berichtte over de laffe soldaten die niet eens hun collega durfden op te halen. Uiteindelijk is het stoffelijk overschot met een helikopter geborgen en naar de basis gebracht waar militairen afscheid konden nemen van hun collega. De militairen die na deze dramatische gebeurtenis Van Tussenbroek consulteerden, omdat zij niet goed konden slapen en zich niet meer konden concentreren, werden door hem ter plekke behandeld. Waarom wachten, vroeg hij zich af, als je ook meteen de pijn en de stress, ofwel de eerste rouwreacties, kunt behandelen?

Dilemma

Het blijft een dilemma. Er valt zeker iets te zeggen voor het argument van De Keijser, dat je als behandelaar niet op de stoel van de familie moet zitten. Toch pas ik in dit soort gevallen vaak snel EMDR toe. Ik denk dat het juist helpt bij het delen van het verdriet. Mijn patiënt lukte het door EMDR er meer te zijn voor zijn gezin en het werk wat los te laten. De balans werk-privé werd beter.

Moeten we bedrijfsartsen aanraden mensen snel door te sturen bij rouw en verlies naar EMDR? Als je erop wilt reageren, graag.

Tip: Jos de Keijser toonde een geweldige video over hoe een zus de moord op haar zus met EMDR verwerkt.
_______

Deze blogpost staat ook als column in EMDR-Magazine april 2015

Stress nadelig voor brein

2014-12-11T09:30:00.002+01:00

Chronische stress tast de cognitieve vermogens aan en verhoogt het risico op Alzheimer en dementie. Alle reden om iets aan die stress te doen.

In 2013 concludeerde psycholoog dr Arno van Dam in zijn proefschrift dat cognitieve prestaties van burn-outpatiënten op aandachtstaken slechter zijn dan die van de gezonde controlegroep. En onlangs wees Mark Greenberg met zijn collega’s erop dat chronische stress tot Alzheimer en dementie kan leiden. Dit zijn twee voorbeelden van onderzoek naar het effect van chronische stress op onze hersenen.

Uit het onderzoek van Van Dam komt naar voren dat mensen nog zo gemotiveerd kunnen zijn om cognitieve prestaties te leveren, maar het lukt ze gewoon niet als ze langdurig gestrest zijn. Ze spannen zich wel in, maar ze kunnen het niet. Ongeveer een derde deel van de groep is hierdoor chronisch gedemotiveerd. Weliswaar neemt de ernst van de cognitieve beperkingen in de loop van de jaren af, maar 2 jaar later blijft de achterstand aanwezig. Volgens Arno van Dam is het gevoel van uitputting van mensen met burn-outklachten niet het kernsymptoom, maar het gevolg van de stressgerelateerde cognitieve beperkingen. Kortom: je bent niet uitgeput door de inspanning die je levert, maar doordat je hersens niet meer doen wat ze zouden moeten doen.

Op het spoor gezet door dit soort onderzoek doe ik samen met onderzoekers van de VU ook onderzoek naar de cognitieve prestaties van mensen met burn-out klachten. We kijken naar hoe iemand haar aandacht bij een onderwerp kan houden en hoe het werkgeheugen functioneert. Het werkgeheugen speelt een rol bij actieve denkprocessen. Andere aandachtspunten zijn het leervermogen en de geheugenspanne. Voorlopige resultaten laten zien dat de cognitieve prestaties door burn-out achteruit zijn gegaan.

Cognitieve klachten

Cliënten die zich gebeurtenissen niet goed kunnen herinneren, kleine dingen van het werk niet los kunnen laten, en maar blijven piekeren en malen, stuur ik tegenwoordig door naar de onderzoekers van de VU. De veronderstelling is dat deze cliënten door de stresshormonen die ze aanmaken hun aandacht niet vast kunnen houden. De reacties op wat er in de omgeving gebeurt zijn intens en emoties worden moeilijk onder controle gehouden. Het lijkt erop dat de prefrontale cortex, het rationele brein, de emoties niet goed meer afremt.

De cognitieve beperkingen van burn-out kun je niet zomaar veranderen door het denken, het copinggedrag of de motivatie te veranderen. De psychofysiologie zal moeten veranderen, ofwel: de stresshormonen moeten meer in evenwicht komen. Maak in de komende vakantieperiode tijd vrij voor de volgende tips.

Tien tips voor een ontspannen, offline brein

Ga wandelen. Span je matig in en geniet daarna van een heerlijk gevoel van ontspanning. Je smartphone hoeft niet altijd mee.
Eet gezond. Mijd teveel zoetigheid, koffie en cola. Experimenteer met superfoods, waaronder quinoa.
Drink meer dan 2,5 liter per dag. Alles telt. Daardoor verteer je de vezels van je voeding makkelijker en voorkom je een geïrriteerde darm of andere maag-darmklachten.
Mediteer. Doe de Bergmeditatie of zitmeditatie om negatieve gevoelens te accepteren en vervolgens los te laten.
Voer een piekerkwartiertje in, schrijf de piekergedachten op en verscheur ze daarna.
Leg ’s avonds om een uur of acht je smartphone in een mandje op de gang. Zo kun je ongestoord ergens in opgaan of kletsen.
Ga op vaste tijden naar bed en sta op een vast tijdstip op. Neem niet je smartphone of Tablet mee naar bed, want dat verstoort de melatonine-aanmaak, het slaaphormoon.
Voer een e-mailvrije dag per week in of boek een vakantieplek zonder wifi of tv (wifivrij.nl, the quardian.com/holidays without wifi, travel.usnews.com/gallery/Best_Hotels_without_Internet)
Simplify your life door op te ruimen en weg te gooien. Doe mee met de Minimalism Game, een spel waarbij je een maand lang spullen weggooit.
Doe dagelijks ongevraagd iets voor een ander zonder iets terug te verwachten.

Laat je relatie niet failliet gaan

2014-12-02T09:51:00.001+01:00

In het begin van een relatie overheerst verliefdheid, de symbiotische fase. Je wilt alles doen om de ander gelukkig te maken. Je bent zo versmolten met de ander dat je dit niet alleen voor de ander, maar ook voor jezelf doet. Je doet iets voor de ander, ook zonder dat je er iets voor terugkrijgt. Als je elkaar wat langer kent verandert dit altruïstisch principe in een meer economische afrekening. Vanuit de drie emotiecirkels bekeken schuift de liefdesrelatie op van vooral hechting naar de prestatie die hoort bij de jaagcirkel. Je waardeert de ander niet alleen meer om wie die is, maar ook om wat hij of zij doet.

Voor wat hoort wat

In de fase van het samenleven word je ongewild en haast onbewust naast geliefden ook elkaars concurrenten: je rekent elkaar af op de inbreng in de relatie, het huishouden en de financiën. De onvoorwaardelijke liefde wordt meer voorwaardelijk: ik blijf bij je als ik er ook wat voor terugkrijg. In de traditionele paarrelatie met een traditionele taak- en rolverdeling brengt de man het geld binnen en zorgt de vrouw voor huishouden en kinderen. In de huidige relaties zijn de afspraken onduidelijker, de verwachtingen van elkaar niet vanzelfsprekend. Door afspraken ontstaan vaste patronen en stabiliteit. Dit economisch principe komt op de tocht te staan als er bij één van twee wat verandert. Wanneer door faillissement van een bedrijf of door reorganisatie een partner thuis komt te zitten, kunnen de emoties hoog oplopen. Door onzekerheid en angst wordt de jaagcirkel een vechtcirkel: als ik thuis kom te zitten, moet jij maar meer gaan werken. Dit gevecht kan escaleren, de relatie komt ernstig onder druk te staan door veranderde economische omstandigheden. De een voelt zich tekort gedaan door de falende ander, is gekwetst. De liefde is ver te zoeken.

Ongevraagd elkaar een plezier doen

Het voelt erg tegenstrijdig, maar juist als de druk hoger wordt en je geneigd bent nog scherper het ‘voor wat hoort wat’ principe toe te passen, moet je beiden een stapje terug doen om meer vanuit de hechtingscirkel de problemen op te lossen.

Maak eens een lijst van dingen waar je je partner ongevraagd een plezier mee kan doen, zoals de recent overleden psycholoog Dr Donald McGillavry aan echtparen vroeg die bij hem in therapie waren. Ongevraagd betekent het loslaten van het ‘voor wat hoort wat’ principe, de rivaliteit en de concurrentie. Richt je op een gezamenlijk doel en ga samen na welke oplossingen er in een crisis mogelijk zijn. Laat het wijzen naar elkaar, het ‘Ja maar hij, of als zij maar…’ los en probeer iets van het onvoorwaardelijke van het begin weer op te pakken.

Praktijkvoorbeeld

Een voorbeeld hiervan zag ik onlangs bij een echtpaar dat ik samen zag nadat de man zijn baan had verloren. Zijn vrouw vond dat ze niet een weekendje weg konden voordat hij weer geld binnenbracht. Een dergelijke eis maakt de relatie er niet leuker op en brengt de man in de positie van dat wat hij ook doet hij tekort schiet zolang er geen geld binnenkomt. Beiden lijden hieronder. Zij claimt en hij trekt zich terug, waardoor zij zich tekortgedaan voelt. Gelukkig konden ze dit samen oplossen doordat ze nog wisten waar ze elkaar ongevraagd een plezier mee konden doen: hij bouwde een mobiele chillhut in de tuin en zij nodigde voor een leuk feestje de buren uit. Geld kwam er daardoor ook vanzelf binnen, want buren wilden maar wat graag ook zo’n leuk huisje in de tuin.

Zwanger en alleen

2014-11-15T15:22:00.000+01:00

Kylie, 28, heeft een topfunctie bij een mediabedrijf. Ze is lesbisch en heeft altijd een sterke kinderwens gehad. Zo’n jaar geleden verbrak ze een relatie met een vriendin omdat die niet wilde dat Kylie zwanger zou worden. Kylie koos ervoor alleen verder te gaan en via een goede vriend werd ze snel zwanger. Tijdens de zwangerschap wordt ze overvallen door een heftige depressie. Wat helpt?

Kylie huilt. Het negen-maanden-dagboek dat ze van een vriendin heeft gekregen blijft leeg. Waarom zou ze iets opschrijven? Wat moet haar kind later met haar zwartgallige gedachten?

Eufoor over de zwangerschap had Kylie snel een huis gekocht en met haar familie afspraken gemaakt over oppasdagen. Maar de roze wolk van het vervulde verlangen verdampte, geplaagd als ze werd door negatieve gedachten.

Halverwege haar zwangerschap worden de depressieve klachten ernstiger. Ze mist haar ex en kan zich een leven zonder haar niet voorstellen. Na een paar therapeutische sessies lukt het haar vrede te hebben met de verbroken relatie. Maar dan wordt ze overspoeld door het verdriet van een andere verbroken relatie.

Ze is somber, slaapt slecht, denkt haar zwangerschap niet te kunnen voldragen. Het is alsof de toekomst voor haar is afgesloten.

Zwangerschapsdepressie

Kyle heeft last van een zogenoemde prenatale depressie. Die komt minder voor en is ook minder bekend dan de postnatale, waarover ik in Tot Hier en Niet Verder (p. 110) heb geschreven. Ongeveer één op de twintig vrouwen heeft er last van.

De prenatale depressie kan worden bestreden met vitamine B6 en visolie. In ernstige gevallen bestaat de mogelijkheid van hormoontherapie en antidepressiiva (www.kraamtranen.nl).

In het artikel Tranen met Tuiten in De Psycholoog van november 2014 geeft de onderzoekster aan de Erasmus universiteit, dr. Fabiënne Naber, aan dat een prenatale depressie de kans op een huilbaby zou kunnen vergroten. Moeder en baby kunnen zo verder in een negatieve spiraal raken.

Coaching

Kylie raakt in paniek bij de gedachte er alleen voor te staan en zonder relatie te zijn. Voortdurend vraagt ze zich af waarom ze eerdere relaties heeft verbroken. In termen van mijn stressmodel heeft Kylie problemen op het gebied van hechting en maakt het alleen er voor staan haar angstig.

Het verdriet over het verlies van belangrijke hechtingsfiguren en de angst voor de toekomst zouden goed met de effectieve traumaverwerkingstheraptie EMDR behandeld kunnen worden. Maar vanwege haar zwangerschap wil Kylie dat liever niet. In plaats daarvan krijgt ze een behandeling met de HAT (Tot Hier en Niet Verder, p. 145). Daarmee verwerkt ze succesvol de traumatische ervaringen rond haar ex-partners.

Om niet alleen maar achterom te kijken, geef ik haar de suggestie te gaan daten. Daar kan ze zelfs even om lachen. Verder krijgt ze steun van vriendinnen, die haar ook aanbieden dat ze bij hen kan blijven slapen, zodat ze niet alleen hoeft te zijn.

Toch blijft Kylie zich alleen voelen. Ze herkent zich niet in verhalen over moeizame zwangerschap, zoals Krijg Nou Tieten van Claudia de Breij, omdat die niet over alleenstaande vrouwen gaan.

Suggesties

Ik zie Kylie regelmatig en heb eens in de twee dagen email-contact, waarin ik haar onder ander wijs op leuke apps die helpen om je prettiger te voelen. Ik vraag me af wat nog meer kan helpen. Heb je tips op het gebied van voeding of medicatie? Ken je ervaringsverhalen of goede boeken? Ik hoor het graag.

Ontbreken sociale steun erger dan werkstress

2014-11-05T23:17:00.002+01:00

In deze Week van de Werkstress wijzen verschillende mensen erop dat stress op het werk niet de enige oorzaak is van burn-out zoals minister Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid het voorstelt. Volgens Bram Bakker gaat het vooral om de balans tussen inspannen en ontspannen. (NRC Handelsblad 5 nov.) Rutger Bregman (De Correspondent) wijst erop dat werkstress geen probleem is van teveel druk op het werk, maar van sociale organisatie: flexibilisering van het werk, lage lonen in de zorg, beperkte kinderopvang, en nauwelijks ouderschapsverlof.

Allemaal waar, maar er is nog iets wat volgens cijfers van CBS nog veel zwaarder weegt: het gebrek aan sociale steun. Het probleem is niet hoe hard je moet werken, maar hoe je met elkaar omgaat op het werk. Wie zich gewaardeerd en gesteund voelt, kan zonder problemen veel meer werk verzetten dan iemand die het gevoel heeft genegeerd, gekleineerd of gepest te worden.

Op een training bij een ROC sprak ik een conciërge die veel last heeft van werkstress. Dat komt vooral door zijn directeur, zegt hij, die hem allerlei vervelende taken opdraagt. In een functioneringsgesprek geeft hij aan dat hij zoveel moet doen dat zijn lunches erbij inschieten. Daarop besluit de directeur om een aantal taken van de conciërge aan anderen te delegeren. De conciërge voelt zich geminacht, omdat de directeur dit deed zonder overleg en raakt daardoor nog meer gestrest. Hij slaapt slecht en staat op het punt zich ziek te melden.

Ik vraag hem of hij de actie van de directeur om hem werk af te nemen ook anders kan zien. Je kunt je ook voorstellen dat de directeur hem gewoon helpt. Ja, zo kun je er ook tegenaan kijken, zegt hij aarzelend. De week daarop laat hij me weten hoe hij geniet van zijn lunchpauzes. Hij voelt het nog niet helemaal als steun, wat zijn directeur deed, maar de stress is weg.

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat burn-outklachten vooral voorkomen kunnen worden door een goed sociaal klimaat. Van de werknemers die vinden dat zij weinig steun van collega’s en leidinggevenden krijgen, bijvoorbeeld om het werk gedaan te krijgen, ervaart 37 procent burn-outklachten. Bij werknemers met meer steun is dit slechts 11 procent. De bijgaande grafiek laat dit mooi zien.

Aandeel werknemers met burn-outklachten naar kenmerken werk, 2011

Ook uit neurobiologisch onderzoek , onder andere van Shelley Taylor, blijkt dat elkaar steunen stress vermindert, omdat je het beschermingshormoon oxytocine aanmaakt. Het heeft dus zin in de aanpak van chronische stress vooral te letten op hoe je sociaal en collegiaal gedrag kunt versterken. Hechting aan elkaar en het bedrijf. Dit onderstreept het belang van de hechtingscirkel. Meer empathie op de werkvloer vermindert werkstress.

Je baas te lijf met EMDR

2014-10-16T18:18:00.000+02:00

Je baas werkt je uit het managementteam en geeft je deadlines die onhaalbaar zijn. Midden in een project krijg je te horen dat het werkt allemaal anders moet.. Tijdens vergaderingen negeert hij je inbreng. Erkenning geeft hij je niet, maar hij ontslaat je ook niet. Wat doet zo’n situatie met je, en wat kun je eraan doen?

Onredelijk gedrag van bazen hoort bij het werk. Veel speelt zich af op de grens van normaal en pesten.

Jacques, wiens baas impulsief en grillig gedrag vertoont, lijdt daar onder. Hij, voelt zich ‘gaar’ en moet oppassen niet op te branden. Natuurlijk zou het fijn zijn als hij morgen een andere baan vindt, maar dat is niet makkelijk. Hij aarzelt om te solliciteren. Het gebrek aan bevestiging heeft zijn zelfvertrouwen ondermijnd.

Gevaarcirkel

Door de grilligheid van zijn baas weet Jacques niet waar hij aan toe is en voelt hij zich continu bedreigd. Zijn presteren (de jaagcirkel) lijdt eronder, zijn motivatie neemt af en hij wordt minder creatief. Wat de hechtingscirkel betreft voelt hij zich in de kou staan: wat hij doet, telt niet mee, wordt niet eens gehoord.

Jacques kan de negatieve spiraal keren met Eye Movement Desensitization Reprocessing (EMDR). Een methode die ik uitleg in Tot Hier en Niet Verder (p. 156 e.v.)

EMDR

Ik vraag Jacques te focussen op een vergadering waarop de directeur even wegliep om een telefoontje aan te nemen en bij terugkomst zei ‘Ik heb even gemist waar Jacques over sprak, maar dat geeft niet, laten we verder gaan.’ Jacques kreeg hierdoor het gevoel niet mee te tellen. Het was alsof iemand een steen naar hem toe had gegooid.

Jacques richt zijn aandacht op de steen en maakt er een spons van. Dat lukt. De pijn van de afwijzing neemt af. Wat kan hij met de andere giftige pijlen die op hem afkomen? Een schild omhoog houden. Hij beseft dat hij het gedrag van zijn baas op zichzelf betrekt: alsof zijn baas anders zou reageren als hij maar anders deed. Andere acties van zijn baas roepen het beeld op van een donkere bal waar beesten uitsteken en zelfs een mensenkop.

Het lukt Jacques de Pandora beelden te veranderen in een wit vlak met zeepbellen.

Toekomstige situatie

In het reine komen met beelden uit het verleden is niet genoeg. Je voelt je pas echt prettig als je ook een toekomstige situatie de baas bent. Jacques stelt zich een volgende diskwalificatie van zijn baas voor. Dat gevoel ziet eruit als als een rode ellips die overgaat in een knoop. Wat wil hij met de knoop? Ontrafelen, of doorhakken? Ontrafelen, zegt Jacques. De bedreiging is weg. Jacques heeft het gevoel zijn baas gemakkelijk aan te kunnen.

Vrouwen krijgen kritiek op hun persoon, mannen op vaardigheden

2014-10-06T12:13:00.000+02:00

Je komt te hard over. Waarom neem je je team niet net zo mee als je klanten? Je bent te kort door de bocht. Bij beoordelingen horen vrouwen vaker kritiek op hun persoonlijke stijl van leidinggeven of omgaan met collega’s. Hoe kun je daar goed mee omgaan?

Uit een onderzoek naar 248 beoordelingen in de techno-industrie (waarvan 177 met kritische feedback) van 180 mensen, 105 man en 75 vrouw, bleek dat de constructieve kritiek voor mannen gericht was op verbetering van hun vaardigheden en de constructieve kritiek op vrouwen hun persoonlijkheid betrof. Mannen konden hun vaardigheden om prioriteiten te stellen verbeteren of hun vaardigheid om te luisteren. Vrouwen moesten minder scherp en hard overkomen, een stap terugdoen om de ander te laten schitteren of meer ruimte geven aan hun collega’s.

Twee beoordelingen van mannen, 71 van de vrouwen

Bij de inzendingen trof de linguïstische onderzoeker in twee van de 83 kritieken op het functioneren van mannen deze persoonlijke opmerkingen aan, terwijl deze in 71 van de 94 kritieken op de vrouwen gegeven werd.

De onderzochte personen zijn volgens de onderzoeker stuk voor stuk sterke performers die geen probleem hebben met het insturen van hun beoordeling. Ze zijn afkomstig van 28 Amerikaanse ondernemingen uit de technologiewereld.

Of de resultaten representatief zijn voor Nederlandse bedrijven zou onderzocht kunnen worden. Dit voorlopige onderzoek maakt in ieder geval alert op een mogelijke genderbias in beoordelingen. Overigens maakte het niet uit of vrouwelijke of mannelijke managers de feedback gaven.

Zie kritiek als aanmoediging

Hoe ermee om te gaan? Het is mooi als de beoordelaar zich meer bewust is van seksisme, maar vrouwen zelf zullen er goed mee om moeten gaan. Een paar tips.

1. Vat feedback niet te persoonlijk op, zie het in de context van de cultuur van een bedrijf, de moeite die sommigen hebben om met zelfbewuste en autonome vrouwen om te gaan. Vroeger kregen heksen dit soort persoonlijke kritiek en moesten ze er soms voor branden, nu assertieve vrouwen. Hun lot in deze tijd is echt een stuk beter. Wees trots op je toverkunsten en blijf ze inzetten.

2. Lees de positieve en negatieve feedback op sterke vrouwen. Bijvoorbeeld de kritieken die de kunstenares Marlene Dumas onlangs kreeg bij haar expositie in het Stedelijk Museum. Dit helpt om te relativeren.

3. Ga na wat de kritiek je doet. Spiegelt de kritiek je eigen negatief zelfbeeld of lichaamsbeeld? Sluit het aan bij kritische opmerkingen van je vader of moeder of roept het pestervaringen op van vroeger? Zet je in om die vroegere ervaringen te verwerken, eventueel met behulp van een coach, zodat je de kritiek die in het hier en nu wordt gegeven van de vroegere emotionele lading ontdoet.

Dat helpt je om een meer accuraat beeld van jezelf te krijgen en te beslissen wat je eventueel zelf wilt veranderen aan je persoonlijke stijl.

4. Kritiek voelt vaak als bedreiging, je schiet dan in de stresscirkel van gevaar. Als je je teveel aantrekt van kritiek, loop je het risico onder te presteren. Blijf je bewust van je persoonlijke doelen (jaagcirkel) en verbind je met belangrijke anderen (hechtingcirkel).

Hoe een turbotype zijn kracht herwint

2014-10-04T14:41:00.001+02:00

Marco werkt als ICT-er voor een kledingzaak. Als het bedrijf wordt overgenomen door een internationale winkelketen moeten alle filialen met dezelfde software gaan werken. Daarmee is voor Marco het plezier in zijn werk in een keer vergald. Niet alleen is er geen enkele belangstelling meer voor het programma dat hij heeft gemaakt voor voorraadregistratie, er zal hem ook niet meer gevraagd worden om met passende oplossingen te komen voor ICT-problemen. Al dit soort werk wordt nu uitbesteed aan een extern softwarebedrijf.

Marco is boos, voelt zich machteloos en nutteloos, en meldt zich met stressklachten bij de bedrijfsarts.

Jaagcirkel

Marco is het voorbeeld van een turbotype: hij zoekt de uitdaging, werkt graag met deadlines en wil zoveel mogelijk productie leveren. Zo’n type gedijt goed in de emotiecirkel van het Jagen. Steeds uit op scoren. Door de overname van de kledingzaak waar hij werkt, is zijn jaagterrein van hem afgenomen en belandt hij in de emotie cirkel van Gevaar. Is er nog wel uitdagend werk voor hem? Kan het externe bureau de opdrachten wel aan? Wordt hij binnenkort ontslagen?

Gevaarcirkel

Marco’s aanpakgedrag slaat om in terugtrekgedrag. Het Turbotype dat hij is (versnellen bij stress) vertoont nu de kenmerken van een Bore-outtype dat zichzelf onderbelast. De angst om ontslagen te worden, wordt zo een self fulfilling prophesy. Hij dreigt het contact met de twee emotiecirkels die hem juist succesvol maakten –jagen en hechting – te verliezen.

Hechtingcirkel

Om zijn kracht te herwinnen moet Marco zich aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Het pioniersbedrijf waar hij werkte is nu een bureaucratische organisatie. In plaats van zelf dingen te bedenken en ontwerpen, moet hij nu gaan managen en coördineren.

Terug in de Jaagcirkel

Marco wil nog steeds iets moois bouwen. Om dat als coördinator voor elkaar te krijgen moet hij zich met de organisatie en anderen verbinden en ze niet vermijden. Daarvoor is hechtingsgedrag nodig: een goede relatie leggen met de personen die het voor het zeggen hebben in de nieuwe organisatie. Zijn ‘oude’ probleemoplossend vermogen moet hij weer aanspreken. Dingen aanpakken in plaats van op zijn beloop te laten of te vermijden.

Hij moet dus wel taken aan een extern bureau overdragen. Als hij zich verantwoordelijk blijft voelen voor alle ICT-klussen zit hij zichzelf en de anderen dwars en zal zijn stress alleen maar toenemen. De angst om ontslagen te worden zal hij ook moeten loslaten. Het is goed mogelijk dat de nieuwe organisatie uiteindelijk van hem afwil. Voor hem moet dat een stimulans zijn om zijn jachtterrein te verleggen en zich voor te bereiden op een nieuwe baan.

Mindfulness voor macho's

2014-09-28T14:50:00.000+02:00

Hoewel stress het grootste bedrijfsrisico is, is het vaak niet cool of macho om er over te praten," zegt Lodewijk Asscher, minister van Sociale Zaken na een bijeenkomst over stress met werkgevers. In een speciale stressweek begin november wil hij dat binnen alle organisaties het taboe van het onderwerp gaat. Hoe kan dat lukken?

Asscher heeft wel gelijk dat de beeldvorming rond stress niet echt helpt om werknemers ertoe aan te zetten om overmatige stress te voorkomen. Stress is iets voor watjes. Als echte kerel of stoere vrouw heb je daar geen last van. Dat beeld klopt natuurlijk niet, maar het is wel hardnekkig. Het lijkt daarom verstandig om de nadruk niet te leggen op het voorkomen van stress, maar op het bevorderen van aandacht, rust en concentratie. Voor mensen die topprestaties leveren, is dat van het grootste belang. Denk maar aan sporters, acteurs of musici. Voor hen is het toch heel normaal om aan mindfulness of meditatie te doen als ze een topprestatie moeten leveren.

Beter presteren

Een grappig voorbeeld daarvan vond ik laatst in het boek Nora’s verdwijning, waarin Liza Marklund beschrijft hoe een crimineel baat heeft bij mindfulness. Het boek begint met de marteling van een gewezen politicus met een priem. De martelaar, die zichzelf liever als hulpverlener ziet die cliënten behandelt, gebruikt een priem om de politicus de verblijfplaats van zijn vrouw Nora prijs te geven. De folteraar sluit zijn ogen om zich op zijn ademhaling te concentreren en zijn bewustzijn te vergroten, om vervuld te raken van het hier en nu, één te worden met zijn lichaam, contact te voelen van zijn voetzolen met de rubberen zolen, en zich bewust te worden van het gewicht van het gereedschap in zijn hand. Zijn gedachten dwalen af, hij denkt aan de vuurwapens die hij eigenlijk veel liever gebruikt, maar die op straat meer aandacht trekken dan zijn gereedschapskist. Hij voert zijn gedachten vriendelijk doch beslist terug naar zijn ademhaling. Hij opent zijn ogen en geeft de cliënt nog een kans. Zijn stem is een fluweelzachte fluistering: ‘Waar is ze?’

Zo'n voorbeeld helpt misschien niet om mensen aan de mindfulness te krijgen, maar het laat wel zien in welke richting je moet zoeken om de bestrijding van stress hip te maken: wijs niet op de stress, maar op de prestaties die je kunt leveren als je niet te gestrest bent (een beetje stress helpt meestal wel).

Een goede manier om de vorm van ontspanning te vinden die je nodig hebt om tot grotere prestaties te komen vind je in het boek Tot hier en niet verder. Of iemand nu gehoorzaam is en zich aanpast, of het liefst zijn eigen weg gaat, voor iedereen geldt dat het eigen stresstype en de dominante emotiecirkel bepalend zijn voor de juiste keuze van prestatiebevorderende activiteiten.

Hoe zwijgen over seksueel geweld je carrière fnuikt

2014-09-21T11:10:00.000+02:00

In Tot hier en niet verder beschrijf ik waarom Sanne vijf jaar zwijgt over de seksuele intimidatie van haar baas. Zelfs als ze in behandeling komt ontkent en bagatelliseert ze wat haar al die jaren is overkomen. Ze is bang haar baan te verliezen als ze het naar buiten brengt. Ze schaamt zich over wat haar is overkomen en hoopt dat als zij zich maar netjes gedraagt en goed presteert, dat het dan wel overgaat. Van haar zelfvertrouwen is na vijf jaar intimidatie weinig over. Sanne verbreekt het zwijgen en klaagt haar baas aan. Als de zaak voorkomt bij het College van de rechten van de mens, verbaast de rechter zich erover dat ze zo lang over de zaak heeft gezwegen, terwijl het haar zo heeft dwars gezeten in haar werk.

Ik moest aan de situatie van Sanne denken, toen ik in de New York Times een artikel las dat verwijst naar een onderzoek over seksueel geweld onder wetenschappers. Hierin staat dat een kwart van de vrouwen die veldonderzoek doet seksueel is misbruikt.

Een van die vrouwen is hoogleraar geobiologie A. Hope Jahren. Met een groep Australische toeristen reist ze naar Turkije, waar ze onder de grond een oceaan van heet water hoopt te vinden in de provincie Denizli. Als het reisgezelschap een markt bezoekt, bestudeert zij plattegronden in een café om haar onderzoek en metingen voor te bereiden. Op de weg terug naar het hotel verkracht een onbekende man haar op klaarlichte dag in een trappenhuis.

Achttien jaar na het voorval besluit Hope Jahren haar verhaal naar buiten te brengen en beschrijft ze hoe de verkrachting haar carrière heeft gefnuikt. Ze heeft haar zoektocht naar de verborgen oceaan opgegeven en haar veldonderzoek beperkt tot ‘veilige landen', zoals Canada en Ierland. Maar meestal werkt ze in een beschermd en goed verlicht laboratorium. De interessante ontdekkingen laat ze over aan haar mannelijke collega's.

Hope Jahren meent dat het machtsverschil tussen mannen en vrouwen vrouwelijke wetenschappers ertoe aanzet te zwijgen over seksueel geweld en zich ondergeschikt te gedragen. Met haar publicatie hoopt ze hier verandering in te brengen.

Vrouwen als Hope Jahren en Sanne hebben gemeen dat ze jaren verkeren in de emotiecirkel van gevaar en dat het jagen, het zelf carrière maken stagneert. Vrouwen die blijven zwijgen duperen hun dochters die dezelfde dromen hebben. Kom ervoor uit, zie onder ogen wat de belemmeringen zijn die verbonden zijn met het vrouw zijn. Dat is de enige manier om dit geweld te stoppen.

Vier tips voor examenstress

2014-09-15T09:18:00.000+02:00

Stress maakt je scherp en verhoogt je concentratie. Maar is funest als de paniek toeslaat. Hoe kun je tijdens je toets of examen je stress in goede banen leiden?

Talitha (17) en Evi (18 ), 6 VWO leerlingen uit Haarlem, sturen me een mailtje over examenstress. Ze gaan onderzoeken hoe de groep 5 VWO van hun school voor de toets geschiedenis de stress kan beïnvloeden.

Ze zitten met een dilemma: iedereen reageert anders op stress: Thalita moet er niet aan denken tot vlak voor de toets door te werken. Evi heeft juist baat bij de deadline en werkt nog tot vlak voor het examen door. Nergens wordt daar aandacht aan besteed, niet in faalangsttrainingen en ook niet in het net verschenen boek Stop met stressen. De beide dames testen hun stresstypes met de korte vragenlijst in Tot hier en niet verder: Evi is hooggevoelig. Talitha functioneert juist goed als ze versnelt en is het turbotype.

Ze komen bij me langs om wat meer te horen over de korte termijntips: wat kun je in het hier-en-nu doen om de stress te verminderen? Tips die je vlak voor je toets kan toepassen, aangezien dat het meest haalbare is. Voor het bore-outtype hebben ze op al de tip gevonden dat deze koffie moet drinken om beter te presteren, of misschien wel Red Bull. Ze lachen bij het idee om deze tip in praktijk te brengen. Maar wat kunnen de andere types doen?

Tips

Straks krijgt iedereen de vragenlijst van de stresstypes die staat in Tot hier en niet verder. De helft van de groep geven ze stresstips gebaseerd op hun type, de andere helft, de controlegroep niet.

Ik geef ze de volgende suggesties. De turbo moet niet op hol slaan en controle krijgen via de ademhaling. Het crashtype heeft niet zoveel met waarschuwingssignalen, zit vooral in het hoofd en kan verstrikt raken in perfectionisme. Afleiding door op de omgeving te letten, bijvoorbeeld stoelen te tellen, roodharigen, mensen met rose kleren of iets dergelijks kan helpen. De hooggevoelige maakt van een klein ding een enorme berg en moet leren te relativeren en de rampgedachten te vervangen door een geruststellende. Het bore-outtype moet meer actief en betrokken worden, misschien door Red Bull te drinken of door eerdere successen te visualiseren. In het weekend mailt Evi dat ze hebben gekozen voor heel simpele tips: Valeriaan voor het turbotype, een bolletje roomijs voor het crashtype, pistachenootjes voor de hooggevoelige en de Red Bull voor het bore-outtype. Ben heel benieuwd!

Creatief met stress

2014-09-13T20:22:00.000+02:00

Mijn vorige boek Daar ga ik weer, herken je stresstype beschrijft de vier stresstypen (turbo-, crash, hooggevoelig en bore-out) die verklaren waarom mensen verschillend met stress omgaan. Dat blijkt heel bruikbaar bij het aanpakken van stress. Bij de behandeling van cliënten merk ik echter dat er nog iets anders is dat bepaalt hoe we met stress omgaan, namelijk de manier waarop we ons hechten aan de mensen en dingen om ons heen. Ik begreep alleen nog niet hoe je de verschillende vormen van hechting kon koppelen aan de stresstypen.

Op zoek naar een model

Er is wel iemand, Shelley Taylor, die heeft aangetoond hoe hechting en stress samenvallen. Taylor toont bijvoorbeeld aan dat vrouwen bij stress steun zoeken bij elkaar en dan het hormoon oxytocine aanmaken. Dat is interessant, maar daarmee is er nog geen relatie met stresstypen gelegd.

Een collega raadde me het boek Compassievol leven aan van psychiater Erik van den Brink en stresscoach Frits Koster. Daarin staat een werkbaar model. Dat model gaat uit van drie emotiecirkels: die van gevaar, jagen of hechting. Dat is voor mij de eye opener. Je stresstype bepaalt namelijk naar welke van de drie genoemde emotiecirkels je voorkeur uitgaat. Het hangt van je stresstype af of je bij stress vooral gevaar ziet en gaat vluchten of juist de uitdaging ziet en gaat jagen. Of vooral de hulp van anderen inroept en je gaat verbinden met anderen. In dat laatste geval is de cirkel van hechting dominant. Het gaat hierbij om de relatie tussen je instelling - stresstype - en de emotie die stress bij je oproept.

Van den Brink en Koster baseren zich op de Engelse hoogleraar klinische psychologie Paul Gilbert en Amerikaanse psycholoog Christopher Germer die ieder op hun eigen manier de achtergrond van de emotiecirkels uitleggen. Fascinerend! Hun opvattingen en onderzoek stelden me in staat om een vragenlijst te maken over welke stress- of emotiecirkel op iemand van toepassing is. Het leuke is dat je met deze inzichten kunt achterhalen op welke manier je de acute stress bij jezelf vermindert of juist de langdurige stress. Een echte behandeling op maat!