Carita Sunda

Karajaan Sunda Nganut Paham Federalis

2016-03-04T10:33:00.000+07:00

Tatang Sumarsono

NGADEGNA Karajaan Tarumanagara, kurang leuwih abad ka-4 Masehi, di basisir kaler anu dina jaman ayeuna mah sacara administratif ayana di Provinsi Jawa Barat, hal éta jadi calecer (tonggak) penting dina kahirupan masarakat, anu kiwari disebut urang Sunda.

Tina prasasti anu geus kapanggih jeung geus dimutalaah, anu ngadegkeun Tarumanagara téh lain penduduk pituin, tapi turunan raja anu daratang ti India. Di ditu aya ririweuhan, terus aya anu arindit néangan wewengkon séjén, nya ahirna cunduk ka basisir kalér anu ayeuna ayana di wewengkon Bekasi. Éta pangna dina jaman Tarumanagara mah tacan kasabit-sabit Sunda. Kapan dina prasastina oge ngagunakeun basa Sansakerta, ditulisna dina aksara Pallawa.

Jigana bisa dirékonstruksi, anu ngadegkeun Tarumanagara, terus disambung ku turunanana, hirup ngahiji jeung penduduk asli. Tangtu aya kawin campuran deuih. Nya ngarundaykeun turunan anu ayeuna tepi ka generasi urang kiwari.

Dina abad katujuh, Tarumanagara carem. Ceuk sakaol lantaran dijorag ku pasukan Sriwijaya. Puseur dayeuhna parongpong, sabab pangeusina arindit nyingkahan balai.

Dina abad éta kénéh, sanggeus ngoray sinduk, aya turunan Raja Tarumanagara anu ngababakan nyieun karajaan anyar. Tempatna geus lain di basisir kalér deui, tapi néangan wewengkon séjén anu kaitung jauh ti basisir. Jigana mah sangkan aman tina gangguan karajaan séjén. Enya, apan lamun puseurdayeuh nampeu ka basisir mah, pasukan asing anu datangna ti laut téh babarieun mun rék ngajorag. Kari turun tina kapal, terus ngayakeun serangan. Béda deui lamun karajaan jauh ti laut, pasukan musuh anu datang rék nyerang bakal héséeun, da baheula mah tacan aya garis logistik.

Wretikandayun jeung wadyabaladna indit ka beulah wétan-kidul. Sanggeus cunduk di hiji wewengkon, nya ngadegkeun Karajaan Galuh (puseur dayeuhna di Bojong Galuh, terus dipindahkeun ka Kawali, wewengkon Kabupatén Ciamis ayeuna). Heuleut sawatara puluh taun, Tarusbawa indit ka kidul, ngadegkeun Karajaan Sunda (puseur dayeuhna di Pakuan, anu ayeuna jadi Bogor). Ilaharna urang mah nyebut ka Karajaan Sunda téh Pakuan Pajajaran. Anu dijieun wates éta dua karajaan téh nyaéta Walungan Citarum.

Lantaran asalna gé sakocoran, pada-pada turunan Tarumanagara, dina émprona Galuh jeung Sunda téh sarimbag. Budaya masarakatna sarua, kaasup agama anu diagemna, nyaéta Hindu. Ngan waé Hinduna téh teu sakumaha persis anu aya di India.

Sajeroning mangabad-abad, Galuh jeung Sunda téh kadang-kadang layeut, jeung ayawa waktuna paséa deuih, najan henteu ari tepi ka dur-der riributan mah (nya meureun kumaha ilaharna jeung dulur). Aya waktuna ngahiji deuih, diparéntah ku hiji raja. Kawaa dina jaman Prabu Niskala Watukancana (1371-1475) Masehi, Galuh jeung Sunda dihijikeun, puseur dayeuhna di Kawali. Jaman harita karajaan téh nanjung, sabab Wastukancana mampuh ngaheuyeuk dayeuh ngolah nagara, kahirupan rahayatna raharja.

Satutas Wastukancana, karajaan dibagi deui dua, sabab ahli warisna aya dua. Galuh dipasrahkeun ka Ningrat Kancana, Sunda ragrag ka Sang Haliwungan alias Susuk Tunggal. Tapi dina ahirna mah karajaan dihijikeun deui, dina jaman Sribaduga Maharaja (1482-1521 Maséhi), anu taya lian incu Wastukancana. Harita, puseur kakawasaan ku Sribaduga ditarik ka Sunda. Jadi, béda jeung dina jaman akina, anu puseur kakawasaan aya di Galuh.

Dina kamekaran saterusna, sajaba ti Galuh jeung Sunda, aya deuih karajaan laleutik lianna. Aya nu disebut Karajaan Kendan, Galunggung, Arileu, Denuh, Mandala Datar, Geger Gadung, Kandangwesi, Puntang, Mandala Pucung, jeung Kuningan. Tina anu bieu ditataan téh, aya kénéh anu kapapay lokasina, tur aya sésa-sésana, tapi deuih anu geus teu kapanggih raratanana.

Éta karajaan laleutik téh aya anu jadi bawahan Karajaan Sunda, sawaréh deui milu ka Galuh, tapi posisina lain patalukan. Ngagabungna téh lain karana dipaksa, mana komo mun direbut kakawasaanana, tapi ku sabab karepna sorangan waé. Bisa waé anu asalna ngagabung ka Karajaan Sunda, terus pindah ka Galuh.

Boh Karajaan Sunda boh Galuh henteu ngalaksanakeun pulitik hégémoni kakawasaan. Kitu deui sanggeusna Sunda jeung Galuh digabungkeun, boh dina jaman Wastukancana boh dina jaman Sribaduga (anu ku urang Sunda mah dibéré jujuluk Prabu Siliwangi).

Ana kitu, sistem pulitik anu dianut ku Sunda mah (mun ceuk dina sistem katata-nagaraan ayeuna) deukeut-deukeut ka paham fédéralis, lain unitaris atawa kesatuan. Para raja bawahan téh angger dina posisi merdéka dina maréntah jeung ngokolakeun wewengkonna. Lian ti éta, boga hak jeung wewenang di daérah masing-masing deuih, anu disebut pangwereg. Taya katerangan anu tétéla, naon ari pangwereg téh, ngan jigana wewenang dina néangan sumber waragad pikeun ngokolakeun pamaréntahan. Mun dina jaman ayeuna mah jigana teu jauh ti pajeg.

Dina naskah heubeul ditétélakeun deuih, yén sajaba ti pangwereg téh aya nu disebut pamwatan deuih, nyaéta kawajiban raja bawahan pikeun masrahkeun hasil produksi jeung poténsi alam ka karajaan anu aya di saluhureunana. Anu disebut pamwatan téh kira-kira sarua jeung upeti, dilaksanakeun saban taun.

Jadi, dina jaman pamaréntahan Sribaduga, aya bulan-bulan husus anu dijadwal pikeun sakabéh raja bawahan sangkan kudu milu kumpul di Pakuan. Anu kudu dipasrahkeun ku para raja bawahan téh nyaéta hasil tatanén, kaasup sasatoan, hasil karajinan, jeung industri rayat.

Dina jaman pamaréntahan Prabu Sribaduga, karajaan bawahan anu aya téh nyaéta Cirebon Larang, Cirebon Girang, Sindangbarang, Sukapura, Kidang Lamotan, Galuh, Astuna Larang, Tajéknasing, Sumedanglarang, Ujang Mubara, Ajong Kidul, Kamuning Gading, Pancakaki, Tanjung Singguru, Kalapa, Banten Girang, Pulasari, jeung Ujungkulon. Saterusna, aya deui tambahna sakumaha anu dicatet ku Tome Pires, utusan Portugis anu datang ka Sunda, nyaéta sawatara kota palabuan: Banten, Pontang, Cigedé (Cikandé), Tangerang, Kalapa, jeung Cimanuk.

Anu ilaharna dihaturkeun dina pamwatan téh nyaéta minyak kalapa, balacu, hayam, uyah, jahé, munding, anjing pamoroan, landak, manuk, kéré, cai asem, pedes, jeung kapas. Ngeunaan jenis jeung jumlah anu kudu dipasrahkeun ku raja bawahan téh teu sarua. Éta mah gumantung kana kaayaan di daérah masing-masing.

Lamun ditilik tina ajén ékstrinsik, atawa gedéna harga, barang anu dipasrahkeun dina pamwatan téh taya hartina. Maksudna, moal ngalantarankeun Karajaan Sunda jadi beurat beunghar. Éta barang anu dipasrahkeun téh saenyana ukur pikeun ngukur kasatiaan. Jigana anu penting dina pamwatan mah para raja bawahan téh setor beungeut ka Prabu Sribaduga, terus nguatan ikrar rék tetep ngahiji.

Enya, apan sakumaha ceuk nu ditulis dina naskah heubeul, Sunda dina jaman Sribaduga téh keur meumeujeuhna jugala, réa rajakayana. Ari anu jadi sumberna nyaéta hasil dévisa nagara anu dipulut ti palabuan. Lamun Wastukancana geus bisa ngangkat darajat ngaliwatan tatanén, tah dina jaman Sribaduga mah anu diandelkeun téh hasil perdagangan jeung luar nagri.

Palabuan Kalapa (ayeuna jadi Sunda Kalapa, jeung jadi bagian ti DKI Jakarta) kaayaanana ramé pisan. Kalapa téh palabuan kadua panggedéna di Nusantara sanggeusna Pasai anu aya di wewengkon Acéh. Padagang asing loba anu datang ka Kalapa. Barang ékspor anu diandelkeun ti Sunda nyaéta pedes, béas, jeung gula kawung. Sunda bisa ngayakeun hubungan jeung nagara-nagara asing, utamana anu aya di wewengkon Asia. Jaman harita, Walanda tacan datang ka urang. Bangsa Eropa anu geus ngayakeun hubungan jeung Sunda téh nyaéta Portugis, anu geus ngawasa Malaka. Tepi ka ayeuna sésa-sésa bénténg Portugis di Malaka masih kénéh aya.

Raména Kalapa anu didatangan ku para padagang asing jadi sumber dévisa pikeun Sunda. Nya hal éta anu ngalantarankeun Demak gedé karep hayang ngawasa Kalapa gé. Cindekna hayang ngarebut sumber dévisa. Éta pangna Demak terus ngélékéték jeung nyieun pucuk ti girang. Palabuan Sunda terus-terusan diganggu, da hayang terus miboga téa.

Kapaksa Sunda kudu nyanghareupan Demak anu “ngamangpaatkeun” Cirebon jeung Banten. Sunda kudu mepek balad, di antarana ku ngayakeun hubungan bilateral jeung Portugis, sabab moal mampuh nyanghareupan Demak sosoranganan. Dina hal ieu, bisa jadi isu agama gé dipaké andelan deuih. Tapi saenyana ari udagan utamana mah nyoko kana sumber ékonomi.

Béntrokna Sunda jeung Demak kaitung lila, malah terus disambung tepi ka jaman pamaréntahan Prabu Surawisésa, ahli waris Sribaduga. Perangna gé aya welasna kali. Kitu anu kaunggel dina naskah heubeul.

Ahirna Kalapa lésot ti Sunda. Nya ti harita pamor Karajaan Sunda nyirorot téh, anu ku urang sok disebut Pajajaran ilang dangiang, malah ayeuna mah ngan kari ngaran.***

Sawah Kebon Kari Panineungan

2016-01-28T12:00:00.001+07:00

Ku Usép Romli HM

Generasi barudak Sunda, sapuluh dua puluh taun ka hareup, boa geus moal apal kana sawah jeung kebon. Lantaran bakal kari ngaran. Paling-paling tina dongéng kolot. Kitu gé lamun aya nu haat ngadongéngkeun. Pédah wé jaman ayeuna mah, geus langka kolot daék dodongéng ka anak incuna. Ongkoh barudak ngora ayeuna geus réa nu teu dalit ka kolotna. Kabébénjokeun ku kaulinan bangsa “gadgét” - pangpangna HP – nu sipatna individualistis.

Atuh rékayasa ngaleungitkeum lahan sawah atawa kebon, teu kapaliré. Kuma karep kuma dinya rék dipake restoran, jalan tol, paimahan, pabrik, jeung sajabana. Nu penting, kasenangan hirup bisa terus lumangsung. Kiwari, sawah jeung kebon, geus teu dinomerhijikeun deui. Réa kénéh pilihan séjén nu bisa dipaké gaganti sawah jeung kebon, boh keur sumber pakasaban, boh keur kaperluan séjénna.

Dimimitian tina industrialisasi lahan-lahan tatanén, di mamana, ti ti awal taun 1970-an, perhatian generasi ngora di padésaan barobah pisan. Tina “kuli ari” dina leutak, jadi “kuli pabrik” nu nécis beresih, meunang gajih tetep, sarta ambahan gaul ngalegaan. Gawé di sawah, macul “ngabaladah” , “nganglér” (lalaki), “tandur”, “ngarambét”, “derep”, “gacong” (awéwé), teu mustahil geus dianggap hina. Maké “rebig”, bobolokot dina leutak, mentrang kasorot panonpoé, geus lain “lével” keur generasi ngora jaman kiwari, nu geus ngambah dunya informasi jeung transformasi. Sanajan ukur semet konsumén jeung korban tina rupa-rupa produk kamekaran jaman, kayaning musik, kosmétik, parabot hiburan, kendaraan, jeung sabangsana nu sarwa “patén”.

Generasi muda Sunda padésaan , barang mangkat rumaja, lain gap kana pacul,garu, wuluku, “gasrok”, étém, pangaseuk. Tapi langsung kana setang motor. “Ngojég”. Nu kabeneran nuluykeun sakola, kabawakeun “mencil” tina kahirupan sawah jeung kebon. Maranéhna manggihan “jatidiri” di kampus-kampus, ruang diskusi jeung tempat-tempat lain nu ngandung suasana akademis. Taya nu inget ka sawah ka kebon. Kaasup para mahasiswa nu nyuprih élmu di fakultas pertanian, nu sanggeu lulus tara aya nu pirajeunan daék jadi “bulu taneuh”.

Nya teu kudu héran, lamun rea sawah subur, dicaian tina irigasi téhnis, komo deukeut jalan raya, gancang pisan robah jadi réstoran, villa, kompléks paimahan, tempat rékréasi, jsb. Komo diutang-itung tai lutung, tatanén téh gedé waragad, ari ladangna mun dijual murah pisan. Réa nu milih dijual jaar.

Kebon nu baréto jadi piseur tatanen sambilan, sarua deuih. Leuwih hadé digédorkeun. Padahal kebon téh, teu béda ti sawah, mangrupa sumber karageman hayati nu mangrupa bagéan penting tina kasaimbangan alam. Apan ti kebon dihasilkeun paré huma, waluh, hiris, roay, sampeu, jagong,nepi ka suweg jeung gadung. Gegek ku pepelakan kai iuh-iuh, bangsaning jéngjén, albasiah, surén, jrrd.

Kadieunakeun, réa kebon diculjeunkeun. Teu digarap. Nu antukna dijual téa, sabada lila gamblung.

Mun aparat pamaréntah sigep mah, tanah gamblung bisa dikonvérsi jadi leuweung rayat. Teu kudu ngaluarkeun dana ganti rugi. Cukup ku sistem”sharing” (bagi hasil) jeung nyayagikeun bibit sing réa.

Geus robah jadi lahan industri, tangtu waé karageman hayati gé musna. Keur aya kéneh gé sawah jeung kebon, kakayaan eusina geus ngorotan balukar kagangasan inséktisida jeung péstisida, nu geus ngancurkeun habitat katut ékosistém sasatoan jeung tutuwuhan pangeusi sawah jeung kebon.`Geus hésé neangan kangaranan belut, kini-kini. kuang-kuang, “gétok”, “peupeundeuyan” jsb. nu méré pertanda kasuburan sawah. Solokan kamalir cai ka sawah geus kosong tina lauk jarah paray,beunteur”, cingok, nanahaon, impun, géléngdagé. Lalab-lalaban nu sok jaradi dina leutak jeung galengansawah, bonus keur tukang ngarambét, kayaning écéng, génjér, jotang, jongé, solodsoya, jsb. geus langka kapanggih.

Kitu deui di kebon. Rupa-rupa suung, ti mimti suung paré, suung reuma, nu laleutik, nepi ka suung kotok, suung bulan, nu baradag, suung rampak nu sok mayak, geus musnah. Kitu deui malaka,cécéndétan, bakasem, geus papada carem. Padahal éta bungbuahan téh, cenah, ngandung gizi jeung nutrisi hébat.

Atuh manuk nu sok ngaramékeun sawah, ti barang paré rampak, kayaning piit, bondol, manyar, galatik, nepi usum paré gedé jeung bérés dipanén, kayaning balatér, kokondangan, pecuk, kuntul, bukaupih, tilil, taya tapakna. Sanasib jeung manuk-manuk pangeusi kebon :cangkurileung, bincarung, ékék, manuk seupah, jogjog, bultok, caladi kundang, nu geus tara kadéngé sorana. Kahakanan katut lingkungan pakebonan geus teu merenah pikeun maranéhna bumetah jeung baranahan.

Wajar pisan, upama isuk pagéto sawah jeung kebon ilang tanpa raratan tina kacapangan budaya jeung peradaban manusa Sunda. ***

Dimuat di Majalah Mangle No. 2562, 28 Januari – 4 Pebruari

Carita Pantun Kembang Panyarikan

2016-01-07T17:27:00.000+07:00

Asyhadu alla ilaha ilallah, wa asyhadu anna muham-madar rasulullah.

Sang pedah putri manik, sap kaen sang pada herang, nang manik geusan tetep, sing araning menyan, sang limar putih ratna, cur kumancur pangabukti kaula, kang wecan ku-ma ceuk Alloh, ka kawasa, ka pangeran, ka aulia sanga... karo, ka rasulullah muhammad, sim jisim muhammad, sayi-dina muhammad, Alloh huma soli ala sayidina, Alloh Alloh sayidina muhammad.

Ya Alloh, sim kuring ngaula pihatur, ngahaturkeun pangabakti, ka wa dalem dingin, ka embah kuwu sangkan ci-rebon girang, nu asal embah pangeran panjunan, jisim kuring kudu melek, piwarangan ki ayip, melek papantunan nu digurit, taya lian, jisim kuring rek nyuhunkeun pitulungna, supayadiparengan berekah salamet, tandang waras waluya, ieu nu rek digurit papantunan, melek ti peuting, marteda ka gusti nu pasti, ka Alloh nu kawasa, ieu maksud-maksad, ngahaturi pangabakti ka wa dalem dingin, sabadegana, ka embah kuwu sangkan cirebon girang, nu asal embah pange-ran panjunan, nuhunkeun idin, ieu dumeh caritaan, bakal ditukil, turunkeuneun ka incu putra, kita mah nyuhunkeun widi, jisim kuring ngahaturkeun pangabakti, saeutik-eutik-keun ge disuhunkeun, ka wa dalem dingin sunan purba, ka sunan kalijaga, ka sang ratu dangiang, turunan widadari pa-tang puluh, tuakeun dagang isun, ka pangeran jurus, ka sangiang ringgit, ka guna kusumah, ka galuh adam babar bu-ana, ka sangiang rancasan, ka gending sanga gending, sanggakeun hatur pangabakti simkuring.

Ngahaturkeun pangabakti, ka nu boga kemitan, windu ieu, taun ieu, bulan ieu, poe ieu, peuting ieu, ngahaturkeun pangabakti.

Ngahaturkeun pangabakti, ka indung bumi, ka bapa langit, ka indung tilu, ka bapa opat, ka papat pangeran, ka opat pangeran dasar bumi.

Ngahaturkeun pangabakti, ka nu boga taun dalapan, bulan duabelas.

Ngahaturkeun pangabakti deui, jisim kuring, ka nu pa-ra dedemit sadaya, para dedemitbandung, nu cicing di tengah cai, di birit leuwi, di hulu dayeuh, jisim kuring nuhun-keun deui, rek ngahaleur picatur, mapaykeun caritaan.

Sim kuring ngahatur pangabakti, ka para dedemit sadayana, teu diwiji-wiji, saterasna hatur pangabakti, ka urang sawerga maniloka, ka para bujangga, para dewata, para pohaci, para widadari, ka ibu, ka rama, nu aya di sawarga maniloka, nuhunkeunwidi, sim kuring seja ngahaleur pitutur, mapaykeun caritaan.

Saterasna hatur pangabakti, jisim kuring, ngahaturkeun pangabakti, ka para wali, ka para nabi, para sahabat, ka para malaikat, ka para wali salapan, ka sapuluh walinunggal.

Jisim kuring ngahaturkeun pangabakti, saeutik-eutikeun nu disuhunkeun, mugi ulah janten kabenduan, margi dikota, bilih kurang jungkrang sareatna, saratna, mugi kersa ngahampura, dumeh ieu, lain ngarajah, lain munah, dumeh cariosan rek ditukil, pikeun pageto, turunkeuneun ka incu putu, ahirjaman, sakitu pihaturna saeutik, jisim kuring, bilih luput nyebut, salah ngucap, mugi kersa ngahampura, ka ituna, ka ieuna, ka sadayana bae, disuhunkeun pitulungna, su-paya berekah salamet, waras waluya, gampang balik, ti laer mandele, mustakil damel jati kaula, bisi deuleu papadang ati, ka ti pati samar, cocokna cop ka ati, estuning estulah saeutik, aki soleh soteh, nu aran di jero kurungan aing, sumebar papadang ati, laer barang, narowongan ka ati sun, ti ka ret, sakaol cet recet, ingetan digurat-gurat, timu deui sing kuring, sing kuring na tungtung biwir, sang karancang na tungtung letah, sang ratu...ratu gumilang, rasa sajagat, diri sang ratu luhung, sajagat kabeh, saca maruih inten, sarang tumeka ning badan, kandeg kalangsu, gunung timbal eleh, ka lawe laut, tangkalna ngaheuleut, pepet ka heuleut, gunung raksa cakrabancana, uklah sieuh beuteung ceurik, geus tueuk ceu-rik, geus pajeng munah bae, munahan jeung nyebutkeun, hula ilahuma, ijrail, minkail, isropil, jabrail, isun ring kong koncong, kiyen sadina mangku anggawa nur sakti, isun sakti, kawasa sakti, tak tibakena ciancamaya, wadukan hulu, cit peujit, darma mangjantenkeun, dipegateun jaman ratu maesa berhala, tipadaleman.

Bul putih ngaraning kukus, tampalirih ngaraning parukuyan, ratna gumilang ngaraning menyan, kukus aing me-nyan putih, kang ngelun ka manggung, ka sang rumuhun, ka guru putra hyang bayu, guriang tan katingalan, nu lungguh di lingga wulung, nu herang di lingga omas, nu calik dina lemah putih, putih aing jeung tarima, aing nginjeum ka sadang kasaktian, keur naon eta diinjeum, da herang dijero raga, nu putih tunggaling aing, nya aing nu tunggal putih.

Bul kukus aing ka handap, kahandapka sang nugrahan, ka basuka ka basuki, ka betara kabetari, ka betara naga raja, ka betari naga danti, pangmancatkeun aing ka sang windu-rarang, mangka terus ka nu ngasuh, mangka datang ka nu wenang, ngenta widi ti nu sakti, mun salah benerkeun aing, mun bener asuhan aing, ku pohaci windurarang, cacap pangkat disalin deui.

Iring-iring bukit jati, gunung rompang candra lentang, susukan tanjakan bankjaran kembang, nunjang ka bukit bu-rangrang, nyanghulu ka gunung guruh, cacap pangkat disalin deui.

Ahung ku sang rarawana, rawana huriping beurang, tilu pangkat majar ahung, ahung lungguh tanpa buana, aci bumi, aci buana, aci tumang balang paksa, nya sia mah nya nurmaya, ret ka manggung, ret nangkuban, nu hejo awaking, neut malik ti luhur, teu kenging kaluluhuran, teu kenging kalelengkahan, awaking nu seda sakti, awaking nu seda leuwih, dungkuk aing dungkuk sang yuga, sang yuga sang racik seda, nya sia mah nya nurmaya, ret ka manggung, hurung batan kanjut ruyung.

Mambrang batan candradita, putih batankembang pacing, ti pakuan renta danti, siliwangi nya pakuan, siliwangi ti pakuan limbangjaya.

Kocap, cihaliwung nunjang ngidul, cisadane nunjang ngaler, nunjang ka bukit burangrang, nyanghulu ka gunung guruh, ci peucang ka tebeh wetan, ti tengah cirancamaya, pamuruyan gajah putih, kiruh ti hilir ti girang, ti tengah cinembarang herang, gunung manik mandala tiga kapanten, eusina dewata dua, dua sarerah sagala, keur meujeuh nu ngukus muja, nya kudu make parawanten, make dicokotan deui, ditibakeunna ka tarekate dunia, dalem tapa tarekate nya dunia dalem tapa seuweu ratu nu lalembut, lembut batan me-rang buuk, badag batan merang henca, nu lembut mah seu-weu ratu, nu badag seuweu kaula, sup asup kana parungpung buuk, didamaran tengah poe, parandene teu kadeuleu, sang ku paeh oray buana, ti manggung, sup asup ka pusereun agung, aya di manggung, sang ku paeh oray buana ti handap, aya di handap, neukteuk beuheung rawana, kula teh megat-keun apus, kumendeng megat jalan kumarintang, bisina mada-madawi, da aing mada-madawi, tes manetes, maya mas, maya lenggang kancana, aing nu nangtung si nguwung-ngu-wung, si dengdang si ngawang-ngawang, dingaran sumangga wenang, nya aing si anggawenang, ratu patanjala seda, aing nu wisesa di buana pancatengah, basa nyusuk cihaliwung, basa mengkong cisadane, ngababakan di jambudipa, ngadu-dukuh di jambuluwuk, sang batara susuk tunggal, nya aing katelahna, sang batara susuk tunggal.

Neda agung nya paralun, neda panjang pangampura, ka sang ratu teja gelangan, cacap pangkat disalin deui.

Ahung buta kasundulan, ahung buta kasunian, hol bumi, hol langit, hol manusa, hol setan, manusa lawas, setan lawas, pada sirna, salamet ta kula mipir baribis, ulah sindang barang geusan, cacap pangkat disalin deui.

Ahung guruh limanputih lalakina, ahung guru sang seda malela, ahung guru sang seda tunggal, sang tunggal sang rajah punah, sang punah sang darma jati, tanah lemah tukuh bumi, tukuh buana, dat musna sirna, ilang tanpa ka-rana, mulya kara-kara ista, ora bayane, cacap pangkat disalin deui.

Ahung guru pucuk hyang bayu, sang pamunahing rajah, hyang nu seda mah puguh bae, maha mulya, pangmu-nahkeun aing itu, pangmunahkeun aing ieu, hyang wisesa, ratu wisesa, aing nu wisesa di buana pancatengah, langit munah, bumi munah, ka punah kapara wisesa, kawisesa ku awaking, sumuwuh pamunah ratu, ngabalungbung tampa puhun, cacap pangkat disalin deui.

Hurip nu ngarajah, mangka hurip nu dilalakonkeun, hurip jaya di buana, hurip jaya di kurungan, asup sukma bayu ka kurunganana, hurip jaya di buana, hurip jaya di kurungan, kantun neda mulus rahayuna, sadayana, marteda ka nu kawasa, agung kula nya paralun,neda panjang pangam-pura, cacap pangkat disalin deui.

Raden Panji arummangu, raden palawiru, raden kian santang, isun jaluk sora sia, sunda becik, sunda ngawih, sunda babut, iku teka gustine raratu galuh, cacap pangkat disalin deui.

Kun paya kun, babu awah, bapa adam, usik nyaring sari nu kasih, neut hudang sarinu rarang, kula mung neda ngaapal, pangaitkeun aing kacapi, mangkana tanghi ti peuting, mangkana hudang ti beurang, mana usik ku pamilih, mana hudang ku tarima, mangka harus batan calung, mangka ngear batan gangsa, roh betan kaula, ngaler-ngetan sora nu reh, sora daek jeung kacapi, nya kacapi nya awaking.

Agung kula nya peralun, neda panjang da pangampura.

Caturkeun, urang cuang caritakeun, cuang diajar mupulihkeun nu bihari, mopoyakeun nu baheula, diguratkeun, diguritkeun, kana pucuk gebang pondok lontar, ecekan guguluntungan, sabeulit tamba pamali, sakecap tamba buagan, tamba lebur pituturan, tambailang kalagian, bising aya jurig anu nyiliwuri, bising aya setan anu ngewa-ngewa, tamba sepi nu di bumi, tamba rehe nu dibale, tamba euwah-euwah da-tang, palias kula ngadatangkeun mah, da teu nerus narutus, narajang alas, da puguh lungguhing galuring pantun, ngahudang ngaraga wayang, ngembat papatan caritana nu ba-heula, neda agung kaula nya paralun, neda panjang pangam-pura, bakalan kajenggut tuang kukuncung, kajambak tuang paparas, kacokot tuang jojompong, kahudangkeun tihang panggung, kakipaskeun taken wayang, ti mendi picaritaeun, ti citeres, ti kahiangan, citeres ti kahiangan.

Cupu dicupuan deui, diwadahan ku cupu manik, eh.. astagina, dituruban ku mandepun, ditilaman ku sarat tangan, sok teundeun di handeuleum sieup, tunda eta di hanjuang siang, paranti neundeun carita.

Nyokot bari ninggalkeun, palias ditunda dinya, diteundeun di jalan gede, handapeun caringinkurung, dibuka ku nu maliwat, gebyar, ku nu sakti tan kabudi, ku nu seda tan kabuka, ku nu bisa ngabujangga, nu rancage di angenna, weruh-weruh wijaksana, suksila raja betara, agung kula nya paralun, neda panjang da pangampura, eusina mustika jalma, tambahan ti citeresan, ti citeres, ti kahiangan, di ngaran panji haleuang, pating derengdeng, pating haleuang, nu menta dilalakonkeunana, eusina putra patutan, putra patimu jeung ratu.

Palias kula mun nyaturkeun menak ti sabeulah wetan, watekna mah bising perang tampa sangkan, merangan geger landesan, niat kaula megatkeun ka tampa laranganana.

Palias kula mun nyaturkeun menak ti sabeulah kidul, watekna mah bilih perang tampa puhun, merangan geger landesan, niat kaula megatkeun ka tampa laranganana.

Palias kula mun nyaturkeun menak ti sabeulah kaler, watekna mah bilih perang tampa seler, merangan geger landesan, niat kaula megatkeun ka tampa laranganana.

Palias kula munnyaturkeun menak ti sabeulah luhur, watekna mah bilih perang tampa pulur, merangan geger landesan, niat kaula megatkeun ka tampa laranganana.

Palias kula mun nyaturkeun menak ti sabeulah handap, watekna mah bilih perang tampa sadap, merangan geger landesan, megatkeun kaula ka tampa laranganana.

Seja kula rek diajar, nyukcruk seuweu ratu nu bahayu, rek mapaykeun seuweu raja nu baheula, anu tuhu urang caturkeun,anu gelar urang caritakeun, pan luput kula ba-yuan, mun salah kula pagahan, mun bener kula asuhan, pindingan, neda agung nya paralun, neda panjang pangampura, ka sadaya nubakal dicarioskeun.

Salian ti ratu kulon, lamun kulon kadi katon.

Tanjak barat ka pajajaran, nu ngujur dina pangambung, nu salat dina pangucap, nu ngancik dina panitih, seler patih ranggalawe, nu calik dina panitih, nu seler ti ranggalawe, nu tirih ti siliwangi, pencaring ti mundingwangi, pencaring ti mundingwangi, diseuweuan da ratu agung, nu agung di gunung bubut, nu muter di karantenan, nu calik di gajah depa, pangcalikanana ku kuningan, kuningan direka munding, tambaga direka kuda, emas direkakeun gajah, panjangna sadeupa mider, direkakeun gajah depa, eukeurna kumpul mungpulung, sacekan sareanana.

Ngariung para nu jangkung, ngajajar …

Ujaring cinarios, lampah ratu kembang panyarikan, "mas ratu!, nam buru-buru urang bisi kalepasan, cundukkeun ka ratu, sebakeun ka nu jadi raja".

"Kakang bakal sim kuringmah, ti tadi ge moal daek cunduk ka ratu, moal daek seba ka raja, sebab lengoh ka-lempohan, kadar mawa puyuh sahiji, ngerakeun ku deu-ngeun-deungeun, wirang temen ku deungeun-deungeun, tinimbang ka ratu, terus ka raja, urang cuang pulang deui bae, ka nagara urang."

"Beu..ana kitu, temen maneh hayang mawa, naon nu dibawa?"

"Kakang bakal sim kuring mah, daek-daek dicunduk-keun ka ratu, disebakeun ka menak, ulah peuting, ulah beu-rang peuting ge mangga, lamun mawa anjung-anjung wesi jimat, eusinamunding bulu hiris, kuda bulu landak, embe bulu songket, kalicangket jangjang mayang, papatong jang-jang salaka, jeung bokor salongo, eta kaula daek, lamun mawa barang eta, cunduk ka ratu seba ka menak..mangga."

"Beu..payung agung gelang gading, ari ngucap sok sembarangan, di mendi atuh nu kitu ayana?, si kakang sapanjang namgtung bumi, nunjang lemah..kakara ngadenge, anjung wesi bagbagan wesi jimat."

"Inggih duka ayana mah dimana..kakang bakal, da kaula ge teu terang, ngan bae numutkeun ari aya ngaranna mah, kudu aya banda barangna."

"Bener ceuk pangucap mah gampang, biwir handap jeung nu luhur, tapi nu enya di endi ayana eta?, perkara jimat anjung wesi bagbagan wesi."

"Teu langkung sakumaha pangersa sampean, kakang bakal, lamun bae keresa maha, mangga ilari,teu kersa mah sawios, mangga urang cuang pulang deui bae, ka nagara urang."

Ditinimbang ku raden, "tinimbang kami teu tepung deui jeung ratu, teu tepang deui jeung raja, kajeun teuing te-lat di jalanan.

Peklamun maneh tetela, hayang dibelakeun ku si ka-kang, mangka daek ngantian di dieu, di mega malang!"

"Inggih..mangga kakang bakal, kula ngantosan, ulah samarganing taun..bulan, najan windu kula moal welwh ngantos, di dieu di mega malang."

"Pek ulah undur kalayuan, ulah leumpang kalayatan, yen kakana teu acan datang, cirining teu acan hasil pamak-sadan."

"Inggih mangga kang bakal, kula sanggem ngantosan", "tutug timus perele panteg, kakang ayeuna widian..bayi, sar-ta dungakeun."

"Mangga..rek angkat, muga-muga salamet sampean nu angkat, nu dikantun kula, muga-muga diparinan salamet, sarta muga-muga sing laksana paneda, sing hasil nya pa-maksadan."

Kacarios ratukembang panyarikan, gadang ngantun-keun saderek, payung agung gelang gading, di mega malang.

"Permisi mas ratu", "mangga launan..leuleuyan, sam-pean kang bakal".

Kcarios, ratu kembang panyarikan, ti mega malang, kolear..., kolear..., kolear..., kamana nya ragrag?, kacarios buana pancatengah kaliwat, bening kesit mudunna, paralak, kolear..., gejlig.

Ka mana raden nya mudun?, kacarios mudunna raden, ka nagara buana larang, handapeun buana tengah, kuda ramenantak gajah ramenantak, nu kasebat.

Sasumpingna raden ka nagara buanan larang, langlang-lingling, kumis baplang sangga dulang, jalma nu taya ka-inggis karisi, taya karempan taya kasieun, ratu kembang pa-nyarikan.

"Adi..kuda ramenantak!, gajah ramenantak!, dewek datang teu dihormat adi!"

"Ieung..pangampura..lanceuk, pamugi-mugi hampura, kana kaluput-lepat kula, bagea sampean!", "neda adi!", "Tas ti mana sampean?", rek ka mana..raka?

"Dewek nu matak ka dieu datang, rek namyakeun kamaneh, coba-coba dewek menta anjung wesi, bagbagan we-si, eusina kuda bulu landak, munding bulu hiris.

Embe bulu songket, kalicangket jangjang wayang, papatong jangjang salaka, jeung bokor salongo, sok..lamun gableg, sia serahkeun ka dewek, lamun teu gableg, ancur lemburna, bebas nagara disambut, diwuluku digagacek… diurus ku dewek!"

"Ieung..raka ari sampean, sok ngaget-ngaget ka kula, bujeng-bujeng kula ngagaduhan nu kitu, ngaranna ge kula kakara nyaho, anjung wesi bagbag jimat."

"Sok adi serahkeun ka dewek, ulah bobad ula goro, serahkeunadi!"

"Inggih kula teu ngagaduhan, bilih sampean teu percanteun mah, mangga ilari di patempatan kula, goletrak teu aya naon-naon."

"Maneh diperih pati, dipalar modar ku dewek, ayeuna luput teu bisa nyerenkeun buktina, anjung wesi bagbagan wesi, menta beja di mana nu aya, bejakeun ka awak sok!"

"Ieung..kaula nu matak ge teu ngadenge-denge, bejana nu bogaeun."

"Sok bejakeun ka dewek!, ulah bohong ulah bobad, ramenantek!, lamun teu mere barangna, teu mere bejana, ancur leburna, bebas nagarana disambut, diwuluku… digagacek, diurus ku dewek!"

"Ieung..inggih kula mah, da teu ngadenge-denge beja-na."

"Piraku adi?, sok bejakeun ka dewek..sok!"

Kuda ramenantak gajah ramenantak, bakating ku sieun, dumeh aya ponggawa kitu petana, kapaksa.

"Ieung..raka!, tapi sampean poma-poma, lamun sampe bisa laksana, ulah bebeja meunang kabar ti awak."

"Moal adi!, sok bejakeun!, sok! sok!"

"Kula ari terang mah henteu, ngan ngadenge beja wungkul, eta nubogaeun anjung wesi, bagbagan wesi jimat saeusina, kajaba di nagara buananyungcung, kasebat nu bo-gana, kasebat tumenggung rangga walian..raka."

"La-la-la..ari buana nyungcung, lebah mendi adi?", "ieu handapeun buana kula, salapis deui", "beu..naha handapeun negara maneh, aya deui buana?"

"Inggih ceuk beja mah aya, hiji nagara galendor, anu gaduhna enjang buana, kaduana buana nyuncung, nu gaduh-na tumenggung rangga walian."

"Ceuk beja di dieu nu boga?", "enggih leres..raka, ngan sampean upami datang ka sampe bisa, eta nyandak jimat, peupeujeuh ulah bebeja, yen meunang beja ti awak".

"Na hade..adi?", "aduh..sing heman, sebab eta tu-menggung rangga walian, kocapna gagah, teuas tulang liat kulit, totosa bojana kulit, alamat sieun dirurug nagara ku-la..raka!"

"Beu..kitu adi?", "enggih..leres", "ayeuna dewek permisi adi!", "rek ka mana raka?, alon heula masing tetela, masing nyata", "dewek rek ka nagara buana nyungcung.. adi!"

"Inggih leres alon heula, tapi eta perkara di nagara buana nyungcung, tumenggung rangga walian, tohaga perkawis nu jaga negara, pagerna ge paripaos lain awi,lain kayu, lain batu, lain waja, lain beusi", "kutan? ku naon pagerna..adi?".

"Kacarita kupara ponggawa bae, saputer karaton nyi-ger, matana lir mata simeut, sadaya pada batoton, nyandak pedang jeung tumbak, gada racak, nyiger saputer karaton, sampean kinten-kinten sanggup?"

"Jah..sagala sapira sipil!", "lian ti eta aya deui raka!", "naon adi?", "kacarios aya oray laki, sagede catang kalapa, sampean moal sieun?", "ah..sapala-sapira-sipil!","aya deui raka!", "naon adi?", "tiwuan ge sagede hayam bibit, sampean kinten-kintenna moal sieun?", "ah..sapala-sapira-sipil!", "aya deui raka!", "naon adi!", "waliwis putih sagede tampir, sampean moal sieun?", "sapala-apira-sipil!", "lian ti dinya aya deui raka!", "naon adi!", "hileud sagede gulungan kasur!, sampean moal sieun?", "ah..sapala-sapira-sipil!", "aya deui raka!", "naon adi?", "kacaraios ietuk jimat kabuyutan, ngagolang di tengah jalan!", "sapala-sapira-sipil!", "aya deui raka!", "naon adi!", "kampaan beusi ngahalangan jalan, nutup muka ku manehna, sampean kira-kira bisa ngarepeh-keunnana?", "ah..sapala-sapira-sipil!"

"Tah ku kituna raka, lamun sanggem sampean, jeung eta perkawis nu jagana, ponggawa saputer karaton, sakuriling bangking, pada nyandak pakarang, sampean moal si-eun..raka?"

"Ah..sapala-sapira-sipil!", ceuk kuda ramenantak, jero atina,"beu..ieu jalma, kitu sipilkieu sipil, kumaha carana, atawakumaha ieu jalma kanyahona?", aneh kuda ramenan-tak.

"Aya deui adi?", "enggeus sakaterang kula sakitu, cek bejana bae, da kula terang mah henteu", "ah..ayeuna dewek permisi..adi!", "rek ka mana sampean?", "rek ka buana nyungcung!", "inggih..mangga raka, tapi poma-poma upama sampe dugi ka hasilna, ulah nyebatkeun meunang beja ti awak..raka!", "moal adi!", "sebaba kula sieun dirurug, ku urang nagara buana nyungcung, anu katelah rangga walian", "moal adi!"

Kacarios, ratu kembang panyarikan, tutug timus parele panteg, meunang kabar beja, ti kuda ramenantak gajah rame-nantak, lajeng matek ajian panerus bumi, dilalarkeun kalimahna, byar.

Ngemplang narawangan, copong molongpong, siga anu mere jalan ka handap, ti nagara buana rarang, lajeng raden teh mudun, ti buana rarang, kolear..., kolear...

Kacarios, nyorang ka nagara galendor, nu gaduhna enjang buana.

"Wah..ieu ponggawa endi?, ka wani-waningambah ka nagara dieu, kapan kula kabawah perentah, ku tumenggung rangga walian..gih, aya terus kalakuan pan balik!, kon ba-lik!"

Kacarios teu diitung najan buta sagedena, bakat kesit, ratu kembang panyarikan mudunna, disepak buta, jeblag!, blak nangkarak, lajeng raden mudun terus, kolear...

"Wakadalah..ponggawa, kan maksa-maksa, maksa-maksa temene sabodo..ponggawa!"

Kacarios raden, launa mudun terus, kolear..., kolear..., gemblung.

Datang kanagara, kasebat nagara buana nyngcung, handapeun nagara, nagara buana pancatengah.

Raden rut-ret ningali, kulon wetan, kaler kidul, barang ningali ka karaton, nyata wadya bala ponggawa, saputer karaton nyiger, matana lir mata simeut bae, pada batoton, nyangking keris, nyandak pedang reujeung tumbak, jeung gadana.

"Beu..tetela nyata, teu salah cek beja..yeuh!", teu ana paran solonong, oray sagede catang kalapa!", "o-o-lakada-lah", "kok! kok!", "teu salah ceuk beja, oray sagede catang kalapa!"

Raden sanggeus patepang jeung oray, ditonjok oray, jebot!, goletak modar, "wah teu sapira kadigjayaanana oray!"

Aya welis sagede tampir, riab cekot, riab, riab, riab..., ditampiling welis, jeblag!, goletak mati, "wah teu sapira kadigjayaan!"

Aya tiwuan sagede-gede hayam bibit, ngong!, ngong!, diteunggeul ku peureup, jebot!, goletak modar, "tiwuan teu sapira mati!"

Ceurik Rahwana

2016-01-07T14:58:00.001+07:00

Banondari, anu lucu,
bojo kakang anu geulis, geuning, anu geulis

Kadieu sakeudeung heula, Akang rek méré pépéling,
aduh geulis, mere pépéling

Geura sambat indung bapa saméméh akang pinasti

Duh, engkang rungruman kalbu,
pupujan lahir jeung batin, Gusti, lahir jeung batin

Aya naon pangersa tara-tara ti sasari, aduh Gusti,
teu tisasari

Nyauran ragrag cisoca

Abdi mah saredih teuing

Aduh, Enung anu ayu,
nu geulis pupujan Ati, geuning pupujan ati

Akang tangtu ngababatang,
samémé akang pinasti, aduh geulis, akang pinasti

Arék ménta dihampura, lahir tumekaning batin

Pisanggem abdi kapungkur,
lilisan ka lenggah Gusti, geuning, ka lenggah gusti

Ka salira engkang pisan,
ngaturanan temah wadi, aduh Gusti, da temah wadi

Mung engkang kalalanjoan,
ngajur napsu teu dihiding

Kaduhung, akang kaduhung
kataji nu lain-lain, geulis, nu lain-lain

Kaiwat goda rancana
kagembang ku Sintawati, aduh geulis, ku Sintawati

Geuning kieu balukarna
malindes malik ka diri

Banondari akang ampun

Rumasa geus nganyenyeri… geuning

Salawasna dikakaya

Nyandung geus puluhan kali…aduh…

Manéh nu sabar tawekal

Doraka akang kabadi

Ayeuna tepung panungtung

Jeung akang moal panggih deui…geuning

Akang menta dihampura

Kaawak manéh nu geulis…aduh

Poma ulah rék gagabah

Mun boga salaki deui

Ulah milih anu weduk

Anu gagah rongkah sakti… geuning

Nu dugal sarta basangkal

Boga rasa ieu aing…aduh..

Lalanang dikolong jagat

Bakti manggulang mangguling

Nu weduk teu burung ajur

Nu sakti tanwandé mati…geuning…

Nu dugal teu burung ajal

Da taya anu linuwih…aduh…

Sakumna mahluk di dunya

Wekasanana mah sami

Kang Entus Guru Bimbel

2015-11-26T16:13:00.002+07:00

Ku: Kang Warsa

Ceu Eha geus ringrang. Si Entod, anu umurna geus nincak 7 taun rek asup SD. Kang Omid anu jadi bapana geus kukumpul, babakuna naon anu bisa dijual dikaluarkeun, keur biaya sakola anu jadi budak ceunah.

“Entod….!” Ceuk Ceu Eha. Padahal ngaran sabenerna eta budak teh Todi Alamsyah Rukmana. Ngan ti mimiti bisa ngomong budak teh sok nunjuk kana dirina bari ngomong. “ Mamah… Entod… Mamah Entod!” Meureun maksudna mah “ Mamah ieu Todi… Mamah ieu Todi. “ Nepika ayeuna nelahna Entod.

Jang Entod anteng ngoprek momobilan. Tap deui leungeunna kana rorobotan.

“Entoddd…. Beresin ituh cocooannya. Malam ini Entod akan diajarin maca dan nulis oleh Kang Entus.!” Kang Entus teh hiji guru privat di eta Kampung.

Jang Entod ngan ukur ngalieuk bari pok ngomong. “ Muhun, antosan mamah, Entod masih mau maen dulu sama si Robot sareng si Wahon.”

Ceu Eha garo-garo teu ateul. Ringrang, budak can bisa maca jeung nulis, mangkaning isukan rek test asup ka SD.

“Duh, aing mah…. Moal piluluseun ieu mah. Mangkaning budak teh kudu sakola ka sakolaan anu kualitas alussss!” Gerentes manehna.

Teu lila kurunyung Kang Entus datang, mawa buku bacaan keur budak. Raraban A-Z dina ukuran poster oge dipanggul, da pamenta Ceu Eha, dina sapeuting eta budakna kudu geus bisa maca jeung nulis, minimal bisa nulis jeung ngejah ngaranna sorangan.

Kang Entus hah heh hoh, cape meureun, da mawa buku jeung raraban nepika sapanggulan.

“Aeh kang guru tos sumping geuning… mangga calik..calik…. bade eueut naon, jus kalapa, atanapi enteh haneut.”

“Ah wios teu kedah ngarepotkeun, ceu!”

“Entodd ayo sinih….!” Ceuk Eha gugupay. Bari luwa – lewe satengah hate Jang Entod nyampeurkeun indungna.

“Nah, malam ini acarana sangat padat, tidak ada mobil-mobilan, wawahonan, nonton TV, pokoknya Entod harus belajar sampai bisa membaca dan menulis. Khan mamah kepengen Entod jadi anak pintar dan cerdas. Sinihin itu remotnya Mama bade lalajo Sinetron!” Ceuk Ceu Eha nyumangetan anu jadi budakna. “Mangga atuh Kang Guru dikawitan bae belajarna.” Pokna bari mindahkeun galura TV Kana Acara Sinetron. Anu jadi salaki anteng keur gawe hareupeun computer.

Kang Entus beak dengkak, sok sanajan waktu geus nunjukeun wanci sareureuh kolot, awak boborot ku kesang, Jang Entod masih acan bisa keneh ngejah jeung nulis ngaranna sorangan. Waktu diwurukan Jang Entod kalah ngadon curat-coret, buku gambar beak salima-lima. Ngan tong disebut Kang Entus ceunah, lamun teu bisa ngelehkeun jeung naklukkeun budak samodel Jang Entod. Pangamalan geus jero, sapuluh taun lilana incikibung dina dunia les jeung bimbel.Ke heula anan ari kudu nyerah kitu bae mah.

“Entod, ayo atuh baca lagih. Ini apa?” Ceuk Kang Entus bari nunjuk kana huruf T.

“S…” Jeung Jang Entod.

“Ini adiknya S, Entod… namanya T!” Ceuk Kang Entus ngarenghap. Rada meueusan ceunah ayeuna mah geus deukeut, teu siga tadi nunjuk huruf Z dijawab M. “ Kalau yang ini… masih ingat kan, ini seperti mulut lagih manyun, apa coba, Entod.?”

Jang Entod teu malire, anteng curat-curet dina buku gambar.

“Ayo Entod, apa ini ayohh…?” Kang Entus angger acung-acungan curukna kana raraban.

“Adiknya T…!” Ceuk Jang Entod.

“Iya apa?”

“Beeeeeeeeeeeeeeeeeee…..!”

Ceplak, Kang Entus nepak tarang sorangan.

“Entoddddddd, belajarnya yang benar. Awasss besok kalau tidak lulus ujian masuk SD. Sekolahnya dike PAUDkeun deui ku mamah!”

Kira-kira jam satengah dua welas, Kang Entus beres ngajar Jang Entod.

“Bu, mangga… permios, tuh jang Entod teh parantos kulem, capeeun rupina.”

“Aeh, muhun… mangga… mangga… ieu, Kang Entus candak cau ambon, kue kaleng, sareng buah apel kanggo pun bojo. Upami enjing Entod lulus, insya Allah, aya lah kaemutan kanggo Kang Entus.”

“Mudah-mudahan…!” “ Aminnn…” Regeyeng buku anu sapanggulan dipanggul ku Kang Entus, leungeun ngajingjing cau ambon, kueh kaleng, jeung apel.

****

ISUKNA, SD Negeri PERCONTOHAN geus heurin usik. Anu jaradi indung naruntun budakna, daraftar. Euyeub pisan, aya jigana kana sarebu budak anu daftar teh.

“Sok masing-masing murangkalih lalebet, ka kelas anu tos ditangtoskeun kanggo ujian lebet sakola. Atuh para ibuna ngarantosan bae di luar. Teu kenging gandeng nya..!” Bapa Kapala Sakola ngomong.

“Entod… kamu pasti bisa. Ingat-ingat sajah apa yang malam tadi diajarin sama Kang Entus ya?”

Ujian rengse. Harita keneh oge diumumkeun. Anu jadi kolot budak dicalukan hiji-hiji ku Panitia Penerimaan Siswa Baru SD Negeri PERCONTOHAN.

“Alhamdulillaaaahhhhhhhhhhhhhhh…..!” Ceuk Ceu Eha bari nyiuman kertas. Dina eta kertas diserat. Jang Entod LULUS. “Aih nuhun bapa Guru, dupi artos anu kedah disayogikeun kinten-kinten sabaraha.?”

“Nya eta mah kin we, upami daftar ulang. Enjing sumping deui ka dieu, bade aya anu didugikeun ku sakola, khususna perkawis waragad kanggo siswa enggal.”

****

Kang Entus dibere duit Ceu Eha.

“Beu… lima ratus rebu?” Ceuk Kang Entus. Gagaro teu ateul. “Ngajar sapeuting lima ratus rebu???” Manehna masih teu percaya, da sasarina mah ngajar Les di kampung, ngajar les barudak di imahna paling banter saminggu teh saurang budak mere lima rebu. “Ngeunah… atuh.. lamun sapeuting lima ratus rebu, sabulan lima belas juta??? Bisa kabeuli motor.” Kang Entus gogodeg. “ Ah, tapi da ieu duit teh bagikeuneun deuih…”

Wanci haneut moyan aya semah ka Kang Entus.

“Aeh, geuning maneh.!”

“Mere sabaraha?”

“Lima ratus rebu…”

“Sok kadieukeun we satengahna.!”

“Hehe… !”

“Tah taun hareup mah tong saurang atuh. Dua puluh urang lamun bisa mah. Pokona, murid anyar anu daftar ngaliwatan kuring mah pasti katarima!”

*****

Ear pabeja-beja, da diomongkeun ku ceu Eha ka para tatangga, lamun hayang boga budak pinter, calakan, jeung bisa maca, leskeun bae ka Kang Entus. Antukna, kang Entus loba ngajar di luar ayeuna mah, barudak kampung anu biasa les di imahna diwurukan ku pamajikanna. Geus langka manehna ngajar barudak di kampung ayeuna mah. Malah, tariff LES oge dipasang dina papan hareupeun imahna ayeuna mah.

“BIMBEL ENTUS SIAP MENGANTARKAN ANAK ANDA KE MASA DEPAN. HANYA DENGAN UANG RP.55.000 PERMINGGU ANAK ANDA SUDAH ADA DI MASA DEPAN. “ Kitu ceunah.

Genep taun ti harita, Sakola beuki aragreng, ti SD Nepika SMA wangunan geus hurung-herang. Sok sanajan di wewengkon sejen mah masih keneh aya sakolaan anu butut, barudak diajar aya dina ancaman rugrugna wangunan. Tapi di kota mah sakola estuning geus wareweg.

“Kang Entus, punten pang jeujeuhkeun ieu jang Entod, sangkan lebet ka SMP Negeri Standar Internasional.” Ceuk Ceu Eha.

“Muhun mangga dibantos….!” Geus kagambar ku Kang Entus, laum genep taun ka tukang manehna dibere lima ratus rebu, komo taun ieu… lamun sapuluh kalina oge lima juta ti saurang. Mangkaning anu menta dijeujeuhkeun sangkan abus ka SMP teh aya kana sapuluh urangna.

Mang Entus blus ka Kamar. Gek diuk dina luhureun ranjang, sora bangkong reang mapaesan peuting.

“Geus huisan geuning uing teh….? Ah, kumaha isukan we brehna.” Pokna bari medol simut.

Sukabumi, Juni 2011

Sumber: Kompasiana

Ka Paris Usum Tiris

2015-11-18T11:18:00.002+07:00

Ku Mang Jamal

Ka ngaran kota Paris teh kaitung ”wawuh munding”, pan dijadikeun jujuluk kota Bandung, Parijs van Java tea. Jujuluk nu munggaran disebut di mangsa kolonial, sigana alatan Bandung jaman harita siga atawa dirancang nurutan kota Paris. Kiwari jujuluk eta masih keneh disarebut sanajan bari semu teu yakin jeung cangcaya.

Bisa ulin ka Paris teh sabenerna mah kabeneran. Batur saimah kos nu keur sakola tingkat master di Universiteit Leiden, taun kamari nganjang ka Paris. Manehna nyaritakeun cara miang ti Leiden Walanda ka Paris Perancis bari waragadna kaitung murah. Cenah make beus wisata Eurolines, jeung kudu pesen tiket ti anggangna mula. Nya pesen tiket pertengahan November 2009 pikeun indit tanggal 9 Januari, balik 12 Januari 2010, keur soranganeun. Harga tiket 39 Euro, meulina ngaliwatan internet, ti situs eurolines.com. Meuli tiket di internet mah mayarna ku cara ngasupkeun nomer rekening bank sangkan didebet tea atawa kartu kiridit. Tiketna dikirim liwat surelek (e-mail) terus dicitak ku urang pikeun diserahkeun ka supir beus pas indit. Kabeneran deuih, di Paris teu kudu nyewa kamer hotel, sabab aya babaturan, Ratna Agustina, dosen Planologi Itenas jeung carogena, Eko Budi Kurniawan, pagawe Departemen Pekerjaan Umum pusat, nu duanana keur neruskeun sakola program doktor di Université Paris. Kulawarga eta sadia nginjeumkeun kamer Nara, anakna nu karek SD kelas 2, pikeun kuring mihapekeun sare salila di Paris.

Poean indit, 9 Januari 2010, miang heula ka Den Haag, sabab beus ngajemput panumpang di terminal beus kota luhureun stasion kareta Den Haag CS. Jok beus teu pinuh. Salian bule, panumpang loba nu kulit berwarna- nu hideung jeung Asia. Beus kaluar ti kota, nyemprung di jalan raya antar-nagara. Dua jam leuwih, beus nepi jeung eureun di ’pool’ Brussel Belgia, naekeun jeung nurunkeun panumpang. Beus nyemprung deui ka wewengkon Perancis diselang ngeusi gas jeung istirahat sakeudeung di warung sisi jalan.

Jam tujuhan peuting, nepi ka terminal beus internasional Gallieni Paris Kaler. Saacan turun, pulisi Perancis mariksa paspor panumpang bari mawa anjing, mariksa bawaan panumpang. Eko geus nyampak rek ngajemput, terus nuturkeun manehna ka stasiun kareta metro handapeun terminal beus. Metro teh kareta kota Paris nu relna kalolobana dijero taneuh (torowongan). Tidinya naek metro tujuan stasion Fort d’Aubervilliers, terus leumpang ka apartemen. Cara umumna paimahan di kota Eropah, imah di Paris umumna apartemen atawa flat nu rata-rata jangkungna 4-6 lantey.

*****

Isukna, poe Minggu, piknik dimimitian bari hawa keukeuh tiis becis. Tujuan munggaran tangtuna tangara Paris, munara Eiffel tea. Indit teh make metro deui, dua kali ganti. Naek kareta handapeun taneuh, dipikir-pikir asa dina jero cacing beusi raksasa. Karunya mata, pamandangan sajajalan tembok torowongan wungkul.

Turun di stasion Trocadero, hanjat ka beungeut taneuh. Teu lila nepi ka lapangan tembok Palais de Chaillot nu sawareh katutup salju ipis sesa peuting. Loba jelema ngagimbung. Ti lapangan nu diapit dua gedong melengkung nu dijadikeun museum eta, breh munara Eiffel ngajega di kajauhan rada handap. Antara lapang tembok jeung Eiffel, ngampar taman nu katutup salju jeung balong gede nu caina beku. Langit ceudeum, ciri usum tiris. Deukeut taman aya nu daragang miniatur munara Eiffel tina beusi, diamparan plastik heureut. Leumpang muru Eiffel sisi taman nu katutup salju, bari ngilikan mobil-mobil antik sagala jaman nu keur dipamerkeun sisi jalan.

Sanggeus meuntas jalan, srog we nepi ka handapeun munara Eiffel. Ditawaran naek ku Ratna, tapi hate teu merean. Rumasa ka Monumen Nasional (Monas) di Jakarta oge acan. Alesan sejen, nenjo nu antri panjang ngaleor siga oray, beuki teu kabita naek teh.

Gigireun jalan deukeut munara Eiffel aya walungan Seine nu meulah kota Paris. Malah teu jauh ti Eiffel aya pangkalan parahu turis ‘vedettes de paris’ pikeun turis lalayaran di walungan eta. Parahu turis mah dingding sakuliringna kaca, di dek aya korsi ngaderet. Hanjakal keur usum tiris, rek diuk di dek asa hoream da hawa tiris katambah angin ngabring.

Dina parahu aya informasi ku basa Inggris ngeunaan tiap gedong penting model antik sisi walungan Seine jeung jambatan nu kaliwatan. Diantarana bae aya jambatan nu dilandih jambatan presiden. Cenah sabab jambatan eta nguhubungkeun kantor presiden jeung perdana menteri. Terus aya museum D’Orsay, wangunan urut stasion nu disulap pikeun ngoleksi seni lukis modern, terus gedong parlemen. Oge aya kasebut ’imah pangleutikna’ di Paris, mangrupa flat tilu lantey nu lebarna sigana ngan tilu meteran, diapit ku apartmen. Imah ieu kungsi dicicingan ku Albert Camus, pangarang Perancis kasohor tea. Sisi walungan ditembok batu nu jangkungna 3-4 meteran ti beunget cai. Parahu terus maju ngaliwatan pulo di tengah walungan Seine tempat gareja Notre Dame. Gareja ieu, bagean tukangna make konstruksi unik nyaeta pilar panyangga dingding ngajajar di luareun gedong. Teu lila, parahu muter, balik deui nepi ka pangkalan.

Lalampahan diteruskeun make beus kota ka Quartier Latin ngaliwatan Invalides, wangunan nu diluhurna make kubah warna emas, tempat lebu Napoleon Bonaparte di simpen sanggeus layona dipindahkeun ti pulo Sainte Héléne taun 1840. Quartier Latin atau Latin Quarter ieu wewengkon kasohor tempatna mahasiswa, sabab aya kampus Sorbonne tempatna Université Paris IV, École Normale Supérieure, École des Mines jeung kampus sejena. Disebut Latin Quartier sabab cek si cenah baheula di wewengkon ieu basa nu dipake teh Latin, malah dianggap basa resmi di dinya nepi ka taun 1793. Sigana sabab harita paelmuan di paguron luhur loba make basa Latin. Beres dahar beurang, sanajan geus sore da usum tiris mah beurang teh sakeudeung, neruskeun leumpang ka Pantheon terus ka Sorbonne nempo wangunan pabukon nu antik. Pantheon minangka basilika jeung makam para pahlawan Perancis jaman beh ditu salian ti Invalides. Di kenca peuntaseun Pantheon aya wangunan make tulisan Université de Paris Faculte de Droit.

****

Poe geus sareupna basa nepi ka lapangan hareupeun Notre Dame. Ratna jeung Nara balik ti heula. Lalampahan diteruskeun jeung Eko ka museum Louvre. Wangunan Museum Louvre asalna mah istana raja, dijadikeun museum taun 1793. Taun 1980-an, ku Presiden Mitterand ditambahan di tengah lapanganana ku tempat asup model piramid kaca nu jangkungna 21 meter. Piramid ieu jeung wangunan di handapna dirancang ku I.M Pei, arsitek Amerika wedalan Cina. Tah di museum ieu pisan disimpena lukisan karya Leonardo da Vinci nu kasohor, Monalisa.

Jalan-jalan peuting nepi ka Arch de Triomphe, ngaliwatan gedong Opera karya arsitek Charles Garnier. Gedong Opera ieu diadegkeun taun 1861-1876 jaman Napoleon III. Gedong Opera ini cenah bisa nampung 2.000 panonton. Ari Arch de Trimphe mangrupa wangunan tembok gerbang nu jangkungna sarua jeung wangunan 16 lantey, dirancang ku arsitek Jean-Francois Chalgrin, titahan Napoleon. Diwangun taun 1810-1836. Handapeun monumen eta aya ‘tombe du soldat inconnu’ alias ‘makam pahlawan teu dipikawanoh’ jeung obor luhureunana. Monumen pikeun mieling pahlawan perang ieu di kurililingan jalan place de l’Etoile nu memang buleud. Jalan ieu jadi panungtungan sabelas jalan sejen. Pikeun leumpang ka dinya, teu kudu meuntas jalan, lian ti hese da loba pisan mobil lalar liwat, disadiakeun torowongan ti trotoar jalan Champs-Elysees.

****

Poe kadua, jalan-jalan dianteur ku Ratna, da Eko na rek ka kampus, Nara sakola. Tujuan munggaran teh Le Grand Arche di La Defense, make metro deui. La Defense teh mangrupa wewengkon perkantoran nu pinuh ku gedong-gedong jangkung has perkantoran. Di tengahna lapangan beton nu disebut La Esplanade. Le Grand Arche mangrupa gedong perkantoran nu modelna niru Arch de Triomphe ngan dina wanda modern jeung leuwih jangkung. Gedong ieu hasil sayembara, nu meunangna Johan Otto Sprickelsen, arsitek urang Denmark.

Saterusna nuju ka Pompidou Center, wangunan siga pabrik nu sabenerna mah museum abad 20 nu ngampihan karya seni jeung desain modern jeung kontemporer. Ngaran wangunan ieu nginjem ngaran presiden Perancis Georges Pompidou. Di hareupeun wangunan aya escalator nu ngakut nu datang nepi ka lantey pangluhurna. Di lantey opat jeung lima aya museum seni kontemporer Perancis ti awal taun 1900an nepi ka kiwari. Diantara koleksina nyaeta karya seni modern, seni kontemporer, seni grafis, arsitektur jeung desain, fotografi, film jeung nu sejena. Aya deui karya seniman modernisme kawentar cara Joan Miro, Pablo Picasso jeung Henry Matisse.

Tujuan pamungkas teh katedral Sacre-Coeur atawa “Hate Suci” di pasir Montmarte. Saliwatan mah wangunan katedral teh siga masjid, sabab luhurna make kubah atawa belenong ngan dipuncakna lain bulan bentang, tapi tanda salib. Ku sabab ayana di pasir, nuju ka eta tempat salian bisa ku leumpang nanjak, disadiakeun kareta kabel nepi ka gigireun eta katedral. Ti Montmarte pamandangan kota Paris ngampar, sanajan teu cekas da langit ceudeum. Beres nenjo pamandangan kota, terus asup ka katedral. Patugas mere kodeu sangkan kupluk dibuka. Nya kupluk kameumeut teh dibuka, ngajenan nu boga tempat.

Isukna, rebun-rebun keneh ka stasion metro Fort d’Aubervilliers, naek metro ka terminal beus Galieni terus mulang ke Leiden Walanda. Sajajalan pikiran muter. Ngabanding-banding Parijs aseli jeung Parijs van Java.

Dimuat majalah basa Sunda Cupumanik April 2010

Sasakala Situ Paténggang

2015-11-13T09:00:00.000+07:00

Ku DHIPA GALUH PURBA

CINTA mibanda kakuatan nu rohaka. Cinta, merelukeun perjoangan jeung pangorbanan, kalayan disorang ku haté nu ihlas. Najan dipisahkeun ku anggangna tempat, tapi ku cinta mah mo burung jauh dijugjug anggang ditéang.

Ki Santang jeung Déwi Rengganis, nu ngawiru cinta munggaran. Hiji mangsa manggih cocoba, kudu paturay paanggang tineung. Sanaos kitu, ari ati papada ati mah teu weléh cumantél. Peureum kadeuleu, beunta karasa. Anu ahirna ngajurung duanana pikeun maluruh laratan séwang-séwangan. Déwi Rengganis maluruh laratan Ki Santang, pon pilalagi sabalikna. Patéangan-téangan, tug dugi ka nyaliksik ka tepis wiring.

Cunduk waktu, ninggang mangsa, antukna Déwi Rengganis sareng ki Santang teu burung patepung lawung paamprok jonghok di hiji tempat kalayan disaksian ku hiji batu gedé, anu kiwari katelahna Batu Cinta.

“Jungjunan buah ati di pawenangan, nyanggakeun raga katineung anu ngancik dina asmara. Jisim abdi téh parantos apruk-aprukan maluruh laratan salira, nanging ihlas, rido, dugi ka ayeuna urang tiasa patepang dibarung haté kebek kabagjaan…” kitu saur Déwi Rengganis.

“Deudeuh teuing, geulis. Akang ogé apan salami ieu téh lumampah tanpa tujuan, éstuning nuturkeun indung suku téh sanés bobohongan. Demi anu diseja, taya deui iwal ti patepang sareng salira. Kiwari akang kacida bungahna, bungah kagiri-giri wiréh urang patepung di ieu tempat…” waler Ki Santang.

Déwi Rengganis sareng Ki Santang silih cacapkeun kasono di luhur batu gedé, batu cinta. Salajengna Ki Santang ngedalkeun pamaksudanana pikeun nyandingkeun Déwi Rengganis. Tangtos baé Déwi Rengganis henteu nampik, sasat tos jadi cita-citana ti kapungkur. Kilang kitu, Déwi Rengganis aya panuhun ka Ki Santang.

Manawi teu kaabotan, jisim abdi téh gaduh kahoyong…”

“Mangga, geulis. Hoyong naon baé, moal burung ditarékahan, pikeun ngabuktikeun cinta akang ka salira…”

“Duh… jungjunan buah haté, jisim abdi téh hoyong dipangdamelkeun situ sareng parahuna, kanggo urang duaan lalayaran…”

“Situ?”

“Sumuhun, jungjunan…”

“Sumangga, ku akang dipangdamelkeun…”

“Akang Ihlas?”

“Tangtos baé, geulis. Bujeng hingga ukur situ, dalah dipiwarang ngadamel laut ogé, tangtos akang bakal narékahan sakamampuh akang…”

“Hatur nuhun, akang…”

Kocap Ki Santang anu katelah mibanda kasaktian, langsung ngetrukeun sakur pangabisana. Ki Santang nénjrag lelemah dibarung ku kakuatan anu rohaka. Bumi inggeung, sarta cai nyusu ngaburial. Cai nyusu ngeueum éta patempatan tug dugi ka jadi situ. Teu hilap, Ki Santang ogé ngadamel parahu, kanggo lalayaran.

Sabada Ki Santang tiasa nohonan pamundut Déwi Rengganis, tangtos baé Déwi Rengganis ogé henteu sulaya kana jangjina. Ki Santang sareng Déwi Rengganis maheutkeun jangji, meungkeut cinta ku pertikahan.

*

Kiwari Situ Paténggang kakoncara minangka salahsahiji tujuan wisata Jawa Barat. Naha bet katelah Paténggang? Taya nu terang sacara pasti, da anu écés mah kawitna tina paténgan. Maksad Paténgan téh nyandak tina lalampahan Ki Santang sareng Déwi Rengganis anu silih téangan atanapi patéangan-téangan.

Demi parahu anu didamel ku Ki Santang téa kiwari ngajanggélék jadi hiji pulo anu perenahna di satengahing situ. Éta pulo téh kiwari dinamian Pulo Asmara. Tangtos nyandak tina asal muasal parahu, anu dianggo ngumbar asmara ku Déwi Rengganis sareng Ki Santang.

Dumasar tina éta lagénda, kiwari tumuwuh kapercayaan atanapi mitos di sabagéan masarakat. Utama mah aya nu gaduh pamadegan, yén sing saha baé anu nuju papacangan, bakal lana hubunganana, pami lalayaran di Situ Paténggang. Ku ayana éta mitos, seueur anu wisata ka Situ Paténggang téh disarengan ku bébénéna séwang-séwangan.***

Sumber: http://galuh-purba.com/

Basa Urang Sunda

2015-11-12T09:00:00.000+07:00

Poto Dua Urang Wanoja Sunda di Perkebunan Teh Malabar Bandung tahun 1920-an. KITLV.

Informasi pangkolotna ngeunaan basa jeung aksara nu dipaké di wilayah Kepulauan Nusantara, kaasup Tatar Sunda, aya dina prasasti ti abad ka-5 Masehi. Dina éta abad digunakeun basa Sanksekerta jeung aksara Palawa pikeun nuliskeun sababaraha prasasti di Kalimantan Timur (Karajaan Kutai) jeung Tatar Sunda (KarajaanTarumanagara). Éta basa jeung aksara lain basa pituin diajangkeun pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.

Jaman Karajaan Galuh jeung Karajaan Sunda, prasasti jeung naskah ditulis ngagunakeun dua basa jeung dua aksara, nyaéta basa jeung aksara Sunda kuna sarta basa jeung aksara Jawa kuna. Basa Sunda resmi diaku salaku basa nu madeg mandiri timimiti taun1841, dicirikeun kuayana (terbitna) kamus basa Sunda nu munggaran (kamus basa Belanda-Melayu jeung Sunda). Kamus éta diterbitkeun di Amsterdam, disusun ku T. Roorda, Sarjana basa timur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun ku De Wilde.

Tuluy Roorda ngajieun pernyataan: Tulisan déngdék. Ieu kamus aya mangpaatna, hususna ngarah leuwih apal kana basa anu nepi kaayeuna kurangna pangaweruh jeung teu sampurna, basa anu dipaké di wewengkon Jawa wilayah barat (kulon), ku masarakat didi nya mah sok disebut Sunda atawa Sundalanden, basa nu dipaké di wilayah timur, béda jeung basa Jawa jeung Melayu, nyaéta basa anu dipaké ku urang dengeun di kepulauan HindiaTimur.

Basa Sunda salaku basa anu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababaraha dialék gumantung daérahna, kayaning dialék Banten, Bogor, Parahyangan, jeung Cirebon anu disebut basa wewengkon. Alatan kitu, basa Sunda ogé mibanda basa anu maneuh dina hartian basa lulugu minangka basa panganteur atawa basa nu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaéta basa nu aya di wilayah Priangan utamana Bandung.

Dina basa sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakat sunda. Undak-Usuk basa Sunda gumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna. Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhan urang Sunda (cara pakumbuhan sakumna urang Indonesia) aya panta-panta sosial. Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus jang urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun urang Timur asing (Cina, Arab, Keling jsté). Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna. Tapi kulantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.

Undak-usuk basa anu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakat Sunda harita anu dibagi dina tahap-tahap sosial. Basa Sunda mibanda alat pikeun nuliskeunana nyaéta aksara Sunda, ogé dieuyeuban ku Undak-Usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan antara papadana. Tétéla geuning basaSunda téh mangrupa basa anu madeg mandiri, basa anu tumuwuh di lingkungan masarakat Sunda, basa nu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa kusakumna urangSunda minangka salahsahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “Basa Sunda Jati Diri Urang Sunda”.

Sumber: Salakangara

Jampe-jampe kolot Baheula

2015-11-11T09:00:00.000+07:00

Bisi budak hareeng

bismilahirohmanirohim
tiis batan cau kole di ala ku odeng-odeng
ceup tiis 3x
Nyarang Hujan
bismilahirohmanirohim
nini raspati jayaning angin
embah buyut dalem jaya kusumah,,,,
bari nahan nafas, baca 7 x

Jampe Nguseup

Nini beutekuk hulu
aki betekuk hulu
nu mondok di gowok cadas
sor blenong 3x
kirim aing cacing kuning
talina rantay emas
jol aing jolsia
ah lauk 3x

Arateul alatan tangkal anu merang

bismilahirohmanirohim
Hantu daun baruang tangkal
di ala ku sang kuda putih
hurip
waras !!!

Singlar Amun Arek Sare

Dug sira gumulung nyanghulu kasagara, nu njangka balangbangan, nyagigir kalingga manik, nangkarak ngalingga tarang, nangkuban turut bayuan, ulah katindih ku jangji, ulah katinggang subaya, istan
palias, istan
palias !!

Singlar Anu Jail Kaniaya

Tutup gedong kancing wesi
Dipager ku Sang Rumuhun
Ku Ratu anu ngajajar
Nay Ratu anu ngajejer
Anu ngajajar dina karang
Anu ngajejer dina lawang
Manusa tinggal ngadeg

Jampe Nyeri Beuteung

Sanjati tali ari2
Peujit pabeulit puseur pacangreud
Dibeungkeut kutali kincir
Dikeureut ku hinis putih
Tiis dingin tali purna
Hurip waras
Hurip waras
Hurip waras
Waras hurip!

Jampa Anu Gering

Kaula deuk ngabuktikeun nu nulis diri, mukakeun wekasan badan Si…..(sebat ngaran nu gering nyambungka INDUNG BAPANA)
Asal cai anu putih
Lain cai anu putih
Ngaguruntul geus jadi balung
Ngagerentel geus jadi hate
Kaluhur embun-embunan
Kahandap jadi sari jadi rasa
ADI SARI MANGUN RASA…

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (IX)

2015-11-10T09:00:00.000+07:00

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source: Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden, 413-442)

Kacindekan

Urang geus difokuskan kana rincikan topografi dina lalampahan Bujangga Manik ka Jawa, umumna dina sajarah mibanda topografi nu dina mangsa nu sarua dibawa kana katerangan sababaraha fakta nu sifatna leuwih umum. Kanyataan data topografi teu disuguhkeun sacara misah dina naskah tapi rambatkamale pakuat-kait sacara maju mangrupa untuyan jadwal. Geus bisa mere dimensi tambahan nu dipibutuh keur identifikasi dina peta Jawa. Engkena ieu identifikasi teh mangtukeun jalur liliwatan, yen aya ngaran kitu ti abad 15 keneh, kawas jalan raya anatar daerah di Jawa abad 17 atawa 18, dumasar sumber kontemporer.

Bedana ngan Bujangga Manik indit ngalalana nyorangan ngudag tujuan khusus sorangan. Bisa wae inyana make jalan umum antar daerah, atawa jalan khusus nu nuju ka komunitas agama jeung masrakat nu memang niat didatangan, nepika data topografi disuguhkeun ku nulisna teu ngagambarkeun system jalan utama nu harita aya.

Tujuan khusus lalampahanana ge bisa jadi bagian tina jawaban panalek ngeunaan daftar nu saliwat pikaboseneun. Ngaran-ngaran nu dianggap penting nu diasupkeun kana karyasastra wangun puisi keur bacaeun jeung salineun. Tegesna loba jeung rincikna ngaran dina daftar, bakal jadi saksi yen eta teh ngawujud elemen penting dina carita. Atawa eta ngaran the maksudna keur padoman jalma nu milu nyonto hiji pahlawan dina lalakon ngajugjug puseur-puseur agama di Jawa Timur, kawas Kudus Palah. Kurangna informasi tambahan ngeunaan tempat jeung wewengkon, nuduhkeun yen aspek koncina teh jalur atawa rute nu jadi sarana pikeun nepi ka ahir jugjugan. Tapi mun nempo yen umat agama teu dijelaskeun sacara ekplisit, hartina icikibung langsung.

Bujangga Manik, patapa, pelajar, nu geus ngecagkeun perkara kadunyaan, disuguhkeun dina carita minangka jalma ngalalana sajujah Jawa ngaliwatan unggal nagara najan taya padumukna. Sabenerna mun loba tempat nu disebutkeun nembongkeun aya padumuk, dina eusi carita inyana kawas teu kungsi panggih jeung teu ngobrol ka jalma sejen. Hiji gambaran pasipatan. Ngadatangan tempat sakumaha indit munggaran, ngaitna ukur:

Seokna jalma nu narek, loba jalma nu nanya:

“Tohaan nu dek ka mana?”, Rek ka mana, pangeran?

Mana sinarieun teuing, sisinarieun.

Teka leu(m)pang sosorangan, bet indit nyorangan.

Ditana ha(n)teu dek naur, nu nanya teu ditembalan.

Devosi kana asketisme hartina nolak kalungguhan luhur di dunya. Carana kaasup nyelongkeun diri, malah (nyorangan) najan indit-inditan ngaliwatan karamean.

Hal ieu kawasna mangrupa amanat nu nyamuni tina deskripsi lalampahan Bujangga Manik. Eta jadi amanat khusus keur nu maca, nu dimaksud ku nu nulisna, utamana jalma-jalma nu simpati jeung hayang nuturkeun pahlawanna –anggota masrakat Sunda nu kukuh agamana, patapa, jeung para catrik. Dina harti, ieu carita teh asup kategori sastra agama, jeung asalna kudu ti komunitas relijius, najan katembongna lir taya ajaran langsung tina hiji agama, beda pisan jeung carita jawa nu ngalalana mistikus. Titik umum sejenna, ngait kana kanyataan budaya jeung politik Jawa abad ka 15. Upamana informasi ngeunaan karajaan Majapahit henteu ngan sa-Jawa Timur, tapi ngawengku Jawa Tengah, nepi ka wates Sunda (teu kaasup wilayah Majapahit). Sajujah pulo kawasna bisa disorang bari teu matak hese diprediksi kahirupan kaagamaan terus lumangsung sakuliah pulo, diadegkeun sacara praktis ngadegna puseur-puseur agama paranti diajar, di Jawa Tengah jeung Jawa Timur, nepi ka narik ati matak panasaran jalma nu jauh cicing di Sunda. Cag.

Catetan:

1.Kuring loba kahutangan budi ku Dr.Berd Nothofer, ngeunaan pitulungna dina ngaidentifikasi sababarah tempat di kaler jeung kidul Jawa Tengah basa didatangan.

2.Mun Sunda kuno ngagambarkeun basa Jawa sakali, kawas Dihyang robah jadi Diheng, jadi Dieng.Eta bukti robahan relative tina robahan sora dina sajarah Jawa sabab nuduhkeun yen robahan tina ya kana e jadi leungitna h.

3.Ngaran gunung dijelaskeun ku Gonda (1973:345) asalna tina sanskerta Sundara = endah. Lain tina pamadegan samemehna, Susundara nu dijelaskeun ku Kern (1889:289), tina susu-n-rara “maidenbrest”.

4.Umalung, ceuk Cohen Stuart, jadi bacaan alternative keur Damalung (1872:279), disanggah ku De Casparis (1975:96) dijelaskeun robahan da tina hadi) mimiti kabaca dina prasasti Kuti sanggeus “Marapi”

Catetan deui : Referensi nu dipake ku Noorduyn dina desertasi Lalampahan Bujangga Manik ka Jawa, aya 50, moal ditulis, sabab panjang teuing (Asep Idjuddin )

Rengse

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (VIII)

2015-11-09T09:00:00.000+07:00

Gunung Haruman, Garut

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source : Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982)

No.4, Leiden,413-442)

Aya dua piagam, Panggumulan jeung Poh di Jawa Tengah, salasahijina, Poh, kawasna pernahna teu jauh ti Candi Prambanan, deukeut Randusari, lebah dinya kapanggih piagam tina tambaga. Ieu jadi salasahiji bukti urut padumukan di Jawa Tengah leuwih ti 6 abad. Sanggeus meuntas walungan Berang (Bedog) Bujangga Manik asup ka daerah Paguhan, eta teh memeh meuntas walungan Ponorogo, ngaliwatan Kahuripan jeung Rambut Beser.

Paguhan ngingetkeun urang kana salasaurang pangeran Majapahit, nya eta Pangeran Paguhan. Teu mustahil yen gelar inyana asalna tina ngaran distrik nu nyampak dina naskah. Najan aya deui sababaraha desa nu disebut Paguhan di wewengkon sejen Jawa Tengah.

Antara walungan Progo jeung Watukura (Bogowonto) Bujangga Manik ngaliwatan desa Pahit, Pegat, jeung Kulisi, tilunana taya nu bisa diidentifikasi. Keur Sagara Anakan jeung Pananjung, sanggeus meuntas Watukura, inyana datang ka Kuwukan sisi kulon Purwodadi dina ngamalirna Bogowonto, teu jauh ti basisir kidul.

Sanggeus ngaliwatan 8 tempat liana, Bujangga Manik nepi ka peupeuntasan (tambangan) rakit/eretan, di dinya meuntas Cilohku nya eta ngaran walungan nu ayeuna disebut Lukulo, nu ngocor ngaliwatan Kebumen, ngaran aslina meureun Loh Kula. Tuluy mapay sisi-sisi Serayu, ngan tilu tempat nu disebut, Gununung Sangkuan mungkin puncak Bolong Karang, hiji2na gunung nu aya di ieu daerah; Dipala (ayeuna Adipala), jeung Sawangan deukeut muara Serayu. Sawangan ngaran umum, hiji toponim desa tonggoheun Serayu rada jauh ti muara. Nu saterusna Mandala Ayah, kuduna Ayah, najan pernahna kiwari jauh ka wetan.

Bujangga Manik mapay-mapay sisi pasir ngaliwat 7 tempat deui; Dona Kalicung (sarimbag jeung ngaran walungan Donan deukeut Cilacap). Tuluy meuntas ka Sagara Anakan nu ti laut dihalangan pulo Nusakambangan. Di sisi sejen Sagara Anakan, Bujangga Manik manggihan lembur Bakur deukeut muara Citanduyan, anjog ka Cimedang, meuntas Cikutrapinggan (ayeuna Ciputrapinggan) nu dina peta disebut Ciela. Nepi ka Pananjung saampar samak jeung Wuluheun. Pananjung ngaran hiji desa deukeut Pangandaran rada jauh wetaneun Ciputrapinggan, nu ngocor ka laut. Eta dua desa teh aya di deukeut jajalaneun ka jojontor leutik nu oge disebut Pananjung. Teu mustahil Wuluheun (wuluh= awi) tadina ngaran nu dipake keur ieu jojontor.

Ieu jojontor teh nyambung ka lengkob heurin tur nyepet, nu tadina pulo leutik jauh ti basisir. Hebatna ngaran ieu lemah, identik jeung hiji domain agama Siwa nu aya dina Nagarkrtagama, nya eta Wuluheun (lokasi nu can kanyahoan tea). Mungkin hiji atawa leuwih domain/sekte agama Majapahit nyebar ka Jawa Barat najan can kapaluruh.

Nepi ka Hujung Galuh, Geger Gadung, Saung Galah, jeung Mandala Puntang, Bujangga Manik meuntas Ciwulan (Cikembulan) kuloneun Pananjung. Walungan sejen nu ayeuna disebut Ciwulan, pernahna rada jauh ka kulon), hanjat/banat ka muara Ciloh Alit deukeut desa Pasuketan. Cilohalit ngaran desa leutik di Cijulang Kidul deukeut muara. Kadinya Cialit ngocorna. Ngagunakeun kecap banat, hanjat ciri perjalananana ngaliwatan laut. Mapay basisir kidul.

Ti dinya anjog ka pagunungan Condong jeung Parasi, nepi we ka Hujung Galuh, ieu toponim mincut sabab ngarujuk ka karajaan Galuh, nu disebuteun Legendaris pisan, awal karajaan Sunda, pernahna di kidul-wetan daerah Sunda. Nu kacatet dina naskah Sunda Kuno, Carita Parahyangan. Disebutkeun yen prebu/bupati Galuh dibawa ka Maharaja Pakuan. Galuh kira-kira sarua jeung kabupaten Ciamis ayeuna. Pernahna antara Citanduy diwetan jeung Cimedang di kulon. Hujung Galuh mungkin puseur da rute Bujangga Manik kudu aya di basisir kidul teu jauh ti Cimedang wetan.

Saterusna Bujangga Manik ngaliwatan Geger Gadung sanggeus meuntas Ciwulan tuluy ka beulah kulon. Dina Carita Parahyangan disebutkeun Geger Gadung satingkat kabupaten nu dipingpin bupati, Batara nu diangkat ku Maharaja Pakuan.

Dina ieu naskah wates kulon disebutkeun walungan Cilangla, tapi wates wetan mah teu disebutkeun,nu pasti kudu aya atawa deukeut jeung wates kulon Galunggung, daerah nu disebut samemehna-mengkol ka wetan- Geger Gadung, nya eta walungan Ciwulan. Kukituna Geger Gadung mangrupa kawasan nu sarua sakumaha nu kanyahoan dina abad ka 17 disebut Sela Gadung, mengkolna ti antara walungan Cilangla jeung Ciwulan. Robahna ngaran sacara parsial bisa dijelaskeun tina robahna ma’na kecap Geger, nu hartina “pagunungan”, tapi dina carita Parahyangan mah disaruakeun. Ku penjelasan ngaran Geger jeung “heuleut” (ngaran tempat) antara” hartina sarua jeung Sela.

Ti dinya Bunjangga Manik asup ka Saung Galah, ieu wilayah nu nu aya kalereun Geger Gadung, sakumaha nu disebutkeun sababaraha kecap dina Carita Parahyangan. Saung Galah mungkin bisa diidentifikasi jeung Saung Watang atawa Saung Gatang, nu nurutkeun data nya eta daerah deukeut Mangunreja sisi kidul Ciwulan. Ieu walungan ngocor ti kulon ka wetan memeh mengkol ka kidul, nya eta ngan hiji daerah nu diidentifikasi sabage Geger Gadung atawa Sela Gadung. Sakali deui lebah dieu urang disanghareupkeun kana robahan parsial ngaran, Galah diganti Watang atawa Gatang mangrupa sinonim, duanana nuduhkeun munculna sarupa tihang.

Kawasna Bujangga Manik ngaliwatna ti beulah kulon Saung Galah, sabab ngaliwatan gunung Galunggung, (Gunung?) Panggarangan, Pada Beunghar (teu kapanggih, tapi disebutkeun dina Carita Parahyangan, aya lebah wates kidul Saung Galah).Jeung dua tempat sejen, gunung Cikuray nu kiwari aya di kiduleun kota Garut. Panggarangan, mungkin ngaran hiji puncak nu rada handap di kompleks Gunung Galunggung, sabab walungan Cipanggarangan ngocor ti kuloneun puncak utama, ngocor ka kidul, ahirna ngahiji ka walungan Ciwulan.

Turun ti gunung Cikuray, Bujangga Manik asup ka Mandala Puntang tuluy naek ka gunung Papandayan. Dina Carita Parahyangan, Mandala Puntang disebutkeun hiji daerah nu diwatesanan ti kaler gunung Kalahedong (ayeuna Kaledong) jeung Gnung Hanuman (Haruman), beulah wetan walungan Ciharus, di kulon Pakujang (Gn.Guntur?) jeung Gn. Mandalawangi. Eta kira-kira sarua jeung daratan Leles kiwari di Garut kaler, najan mungkin rada manjang ka kidul.

Ti Gn. Papandayan Bujangga Manik neruskeun lalampahan ka Gn. Sembung (Gn. Wayang?/Ai) nu dijelaskeun mangrupa huluwotan Citarum. Tangtu kuduna jadi salasahiji puncak kadua Gn. Malabar. Ti dinya Bujangga Manik leumpang ngulon-kaler, ngaliwatan sababara gunung, daerah, jeung walungan, di antarana walungan Cihea jeung Cisokan nu ngarana dipake nepi ka ayeuna, ahirna anjog ka Eronan (leuweung) jeung Bukit Ageung nya eta daerah ngaliwatan Puncak (Bogor) nu geus asup ka wilayah Pakuan. Urut inyana ngamimitian badarat, nempuh lalampahan jauh.

Lajeng Ka Bagean IX

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (VII)

2015-11-08T09:00:00.000+07:00

Gunung Lawu

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source : Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden,413-442)

Polaman, Kalangbret, Gn. Wilis jeung Lawu

Ninggalkeun Palah, neruskeun lalampahan ka kidul-kulon, ngaliwatan Walirang, Polaman, jeung Balitar, ayeuna Blitar. Tuluy meuntas Kali Brantas, sanggeus ngaliwatan tilu tempat sejenna, anjog ka Kalang Abrat, mungkin tina Kalang Abrit. Abrit=beureum. Kiwari disebut Kalangbret, nu pernahna teu jauh ti Tulungagung kulon. Polaman (paulaman) hartina balong-lauk, tina ulam=lauk, tapi aya robahan toponimi, aya hiji desa deukeut Kendal, kuloneun Semarang. Disebutkeun daerah utama nu sok didatangan ku raja mun geus ngontrol ka Palah. Daha nu aya di dieu kamungkinan ngaran daerah, lain ngaran kota atawa karajaan, sabab dideteksi kacida jauhna ti Palah. Jadi Polaman oge moal beda kawas sakumaha anu disebut dina naskah.

Taya hiji ge tina sapuluh tempat di kiduleun Gn.Wilis jeung Lawu nu disebutkeun, ngan bisa diidentifikasi. Saperti Pesugihan dina geger gunung, mungkin boh Kesugihan di kulon atawa Sugihan di kidul sisi basisir, ngaranna sarua. Dawu(h) mangrupa toponim umum di Jawa, aya kira-kira 25 desa nu make ngaran ieu, taya hiji oge nu mengkol ka kidul ti Gn. Lawu, Pamaguhan mungkin tadina Maguwan deukeut Wonogiri, najan ieu lokasi jauh teuing ka kidul.

Roma hiji tempat di Banyumas, tungtung kulon Jogjakarta, tapi dina naskah disebutkeun ngaliwatan Roma teh samemeh Bujangga Manik meuntas walungan Wuluyu (Bengawan Solo).

Bobodo

Sanggeus meuntas Wuluyu, Bujangga Manik asup ka daerah Bobodo, aya data yen Bobodo teh baheulana daerah nu aya di budeureun Solo/Surakarta ayeuna. Asup akal ngaitkeun Bobodo jeung ngaran saurang legendaris Andayaningrat ti Pengging, nu dina carita rayat disebut Jokobodo, hartina jajaka ti Bodo, lain jajaka nu bodo.

Nurutkeun legenda, Jokobodo teh akina Sultan Pajang Jaka Tingkir, “pamuda ti Tingkir”, Pengging ngaran desa nu teu jauh ti Solo, aya deui Tingkir deukeut Salatiga. Naha Bobodo bisa dianggap karajaan legendaris Pengging? Can tangtu. Tapi teu mustahil Bobodo identik jeung Pajang, nu pernahna antara Solo jeung Pengging.

Dina “prototype prediksi Jayabaya” disebutkeun yen sanggeus runtagna Demak, ana ratu anggantyani ing lurah bobodo, inggih sultan Pajang= ada seorang raja yang berhasil dari kabupaten Bobodo, ialah sultan Pajang. Eta kapanggih tina manuskrip nu ditulis ahir abad ka 17. Dina basa Jawa kuno, dilakukeun make cara istimewa, terutama ngagunakeun istilah lurah keur kabupaten, jelas dominan” rasa daerah”na. (Kawas lurah Medang Kamulan).

Dina naskah nu leuwih ngora ngeunaan prediksi Jayabaya, istilah lurah leungit, jeung Bobodo disingget jadi Bodo. Tapi identifikasi nu sarua disebut dina laporan: retune Bodo kukuta araning Pajang = Raja Bodo matuh di Pajang. Mungkin ngaran Bobodo diganti jadi Pajang sanggeus robah jadi ibukota.

Wilayah kiduleun Gn.Marapi

Perjalanan Bijangga Manik saterusna ngaliwat daerah beulah kidul gunung Marapi. Nu nepi ka awal abad 10 dikawasa karajaan Hindu-Jawa, saperti dibuktikeun lobana titinggal arkeologis jeung epigrafhical mangsa harita. Ampir teu disebut mangsa-mangsa eta, nepi ka munculna Mataram-Islam abad ka 16 jeung 17. Tapi teu mustahil eta daerah teh bagian signifikan kakawasaan Hindu nu geus ditaringgalkeun atawa memang taya nu nyicingan.

Dina perjalanan mulang ti wetan ka kulonkeun, Bujangga Manik mindeng ngaliwatan walungan nu ngocor ti kaler ka kidul. Di antarana walungan Ciberang, Cilohparaga, Ciwatukura (nu kadua jelas praga atawa progo, lwah=walungan), walungan Bagawanta nu ayeuna jadi Bogowonto=kami pandita anjeun. Teu jauh ti huluwotana di desa Watukura. Nu kapanggih Watukura teh tempat kuno nu kapanggih aya prasasti Raja Balitung (taun 900 Saka) nya eta Tuhan (ngawasa) ti Watukura.

Dina Nagarakrtagama disebutkeun yen di Watukura aya pandita budha, dina abad ka 14-15, ngaran eta walungan ge asalna ti dinya. Ngaran walungan mimiti aya wetaneun Progo, disebut Berang, bisa diidentifikasi jeung Bedog anak walungan Progo, sabab eta dua ngaran hartina peso paneukteuk.

Bujangga Manik, sanggeus ngaliwat Berang, tuluy Taji, Janawi, Wedi, Singapura, jeung Maram (Mataram?). Wedi jadi desa kasohor, mengkolna teu jauh ti Klaten kidul, hartina Taji lain desa nu deukeut Prambanan, tapi mangrupa kaca-kaca wetan jalann ka karaton Mataram. Datang ti wetan ka kulon, kuduna Wedi heula kakara Taji. Sabab Wedi ayana di deukeut Solo, Wonosari jeung Delangu.

Sakumaha nu nyampak dina naskah/teks, yen dina jajaran saterusna leumpang ka sisi kidul gunung Marapi, ngan sanggeus Janawi mengkol ka kulon-kaler, hartina walungan/bengawan Solo nyagak di tempat nu teu jauh ti kiduleul kota Solo kiwari, bukti yen Solo teu jauh ti kuloneun Taji.

Aya nu matak panasaran mun nyanghareupan wilayah kiduleun gunung Merapi, aya ngaran nu teu lumrah, nya eta Maram, kawasna korupt tina MATARAM. Kawasna ieu mangrupa salinan kadua tina naskah asli. Sabab sacara aturan aya 8 bagian. Kabaca: Sadatang (a)ing ka Ma(ta)ram. Hiji bakal mibanda referensi nu narik ati pikeun hiji kota sajarah penting, nu memang pernahna teu jauh ti Yogyakarta nu dina abad ka 17 aya karaton raja-raja Islam Mataram aya di kota nu disebut Ibukota karajaan Mataram. Ngaran ieu kota dipiwanoh ti abad ka 8, basa raja Sanjaya, pangeran Mataram (kuno?), jeung ti abad saterusna basa karaton aya di Bhumi Mataram, ti 14, 15 abad samemehna basa kulawarga karaton Majapahit, disebut Pangeran (bathara) Mataram.

Hiji tempat nu disebut Singapura, teu kapanggih di ieu wewengkon, padahal nurutkeun naskah kudu aya di antara Wedi jeung Ma(ta)ram. Mungkin ieu hiji kota di abad pertengahan, asalna tina gelar saurang putri Sing(ha)pura di abad ka 15. Hal ieu ge kajadian di awal abad ka 10, mangrupa ngaran tempat (wanua Singhapura watak halu), Kota Singhapura aya di distrik Halu.

Lajeng ka Bagean VIII

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (VI)

2015-11-07T09:00:00.000+07:00

Gunung Bromo, Nu Baheula disebut Gunung Brahma

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source : Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden,413-442)

Talaga Wurung, Blambangan, jeung Bali

Tempat nu pangheulana diidentifikasi dina jalur lalampahan Bujangga Manik sanggeus ngaliwatan G. Brahma ayeuna jadi Gn. Bromo, nya eta Gending wetaneun Probolinggo jeung Lesan. Antara Gending jeung Lesan Bujangga Manik meuntas Cirabut-wahangan, mungkin sanggeus kali Pinangan nu ngocor di antara dua tempat eta.

Lesan pernahna di wilayah Pajarakan, ieu dua tempat teh paeunteung-eunteung aya di sisi wetan jeung kulon, kahalangan walungan Pekalen. Nuluykeun lalampahan ti kaler, ti Gn. Hyang nepi ka Gn Arum, mungkin tadina disebut Gn. Ringgit, kuloneun Panarukan di daerah Talaga Wurung, mengkol ka kenca ka Patukangan. Patukangan teh deukeut Panarukan, disebut dina Nagarakrtagama, mangrupa kamajuan di wetan nu didongdon Hayam Wuruk sabudeureun taun 1359 saperti Gending, Pajarakan, Lesan jeung Walungan Pekalen.

Ieu hartina wilayah di kiduleun Panarukan disebut Talaga Wurung. Ieu ngaran tempat kawasna geus pada nyaho, kajadianana tina gunung api, nu pernahna misah rada jauh di 60 Km kaler-kulon juru Jawa Timur, nu disebut Gn. Blauran. Di Jaman Raffles ngarana Gn. Talaga Wurung, sababara urang nu mindeng datang/ulin ka gunung ieu aya nu nyebut Gn. Baluran atawa Buluran. Ngajelaskeun hiji kawah gunung nu dianggap gagal/teu jadi/Wurung, pedah eta kawah teg garing, ahirna jadi talaga, Talaga Wurung (kawas salasahiji kawah Gn. Patuha, nu jadi talaga Patenggang, di Bandung kidul-Jawa Barat/Ai). Kadieunakeun disebut Tlagorung tina Talaga Wurung di wewengkon Pamancangah, kapanggihna tina salasahiji naskah kuno Jawa Tengah, ti Bali nu ditulis abad ka 16.

Dina eta naskah disebutkeun dua kali sabage tempat jalur Bujangga Manik antara Majapahit jeung Bali. Mimiti di Bubat, Tlagorung, Panjarakan, ti kulon ka wetan, nu kadua dina Tlagorung, Panjarakan, Bubat, ti wetan ka kulon. Katembong tina dua naskah teh aya katerangan nu tojaiyah. Mun nalungtik naskah ti bagian wetan Jawa Timur, ti Panarukan, kaasup komplek gunung Ijen, teu beda kawas jalur mulang Bujangga Manik, anjog ka Gn. Raung, di wewengkon Talaga Wurung, ieu ngaran asalna tina ngaran gunung, kajaba mun aya tempat sejen nu ngarana sarua. Ti dinya langsung ka Balungbungan, di dieu Bujangga Manik nganjrek salila sataun leuwih, diajar asketisme.

Ti Dinya ka basisir, manggihan parahu nu rek balayar ka Bali, geus ti Bali ka Bangka. Kapten kapal, Selabatang, sayaga mawa Mahapandita meuntas ka Bali. Jelas pisan yen basisir teh palabuan Blambangan atawa Balangbangan, nu pernahna ayeuna di Banyuwangi. Sabab kapanggih saeutikna dina dua naskah Jawa, nyebut Balumbungan jeung Blumbungan. Sabenerna dina naskah euweuh kapal nu matuh/regular meuntas ka Bali. Jadi mun rek meuntas kudu kabeneran aya kapal/parahu nu rek meuntas, karek bisa milu. Boh kapal/parahu nu usaha/komersial, atawa mibanda maksud sejen. Basa Bujangga Manik mulang ti Bali, taya hiji ge tempat nu disebut di Bali, disebutkeun: manehna numpang kapal gede, jong kapal atawa jong tutup, panjang 25 deupa, lebar 8 deupa, balayar ti Bali ka Balungbungan, terus ka Palembang jeung Parayaman (pariaman, Sumbar) dipingpin ku kapten kapal nu ngaran Belasagara.

Ti kuloneun Balangbangan sapanjang basisir kidul, nyokot jalur mulang mapay basisir, anjog ka Padangalun atawa Tawangalun, kapanggih tina naskah abad ka 17 nu judulna Pangeran Blambangan. Ti dinya ka Gn. Watangan nu pahareup-hareup jeung Nusa Barong, nya eta basisir sabudeur Gn. Watangan wetaneun Puger, Nusa barong teh pulo leutik taya padumuk. Ti dinya anjog ka Serampon, nu euweuh dina peta tapi ditulis dina Nagarakrtagama sabage desa Sarampwan, nu kungsi didongdon Hayam Wuruk, nganjrek sababara poe di Puger, kaasup nu kakontrol dina kamajuan wetan taun 1359. Saterusna Bujangga Manik nepi ka desa Cakru, nu aya keneh nepi ka ayeuna kiduleun Lumajang, tuluy asup ka wewengkon Kenep, di Lumajang kidul.

Pamukiman Agama

Teu disebutkeun hiji ge tempat nu katincak ku Bujangga Manik. Dina lalampahan Bujangga Manik jaba ti disebutkeun ngaran-ngaran tempat nu kaliwatan, oge urang dibejaan perkara nu leuwih ti eta. Di antarana aya tempat nu robah jadi pamukiman agama, bisa wae eta jadi alesan keur nu sejen jeung Bujangga Manik jalma nu beragama, naon sababna datang ka dinya.

Deukeut Gn. Raung inyana nepi ka Baru nu kaasup wewengkon Kategan atawa kabupaten biara-biara, nya eta panganjrekan patapa. Gn.Raung minangka benteng hulu dewaguru, minangka korsi keur para biara, aya deukeut Gn Brahma (Bromo), keur Janawi nu mangrupa lurah Dewaguru, atawa kabupaten Abbas deukeut Gn. Marapi di Jawa Tengah.

Lokasi tepatna sabenerna teu kapanggih, tapi ngamuat carita legendaris ngeunaan sababaraha tempat kaagamaan dina Tantu Panggelaran, jadi panganjrekan agamawan, disebut mandala, kategan, atawa patapan. Jadi komunitas biarawan jeung patapa (wiku, tega, resi). Ari mandala Abbas khusus ditasbehkeun disebut dewaguru. Sabagian gede agamawan, boh nu cicing di pedalaman, nu mindeng daratang, atawa nu ngancik di geger gunung suci, ngagem 3 agama nu beda nya eta Siwa, Budha, jeung Hindu (?/Ai).Yen katahanan oge disebut agama nu diaku ku Bujangga Manik. Pantes mun patapa ngalalana ngajugjug eta komunitas kawas Dinding nu mangrupa mandala, teu jauh ti Gn.Mahameru.

Cukup disebutkeun 3 komunitas agama dina Tantu Panggelaran, nurutkeun ieu naskah, nu ngamukim di sabudeureun gunung suci Mahameru, jeung bisa ngahontal Gn. Brahma. Meh sakur tempat nu didatangan ku Bujangga Manik, aya nu disebut patapan atawa kategan, sakumaha disebut dina Tantu, inyana ngajugjug tempat-tempat Kadiran, Tandes, Ranobawa, jeung Dingding. Ranobawa jeung Dingding dina Tantu disebut patapan Tandes, jeung Ranubhawa.

Dina perjalanan mulang, mapay jalur kiduleun Gn. Semeru ka kulon, Bujangga Manik ngaliwatan Pacira, Ranobawa, Kayu Taji, Kukub, Kasturi, Sagaradalem, jeung Kagenengan, anjog ka Gn.Kawi.

Pacira teh kategan atawa katyagan nu dina jalur lalampahan Bujangga Manik pernahna wetaneun Gn. Mahameru, mungkin teu jauh ti kuil Candipura deukeut pasirian.

Kayu Taji mah Patapan, Kukub hiji mandala, boh di wewengkon atawa deukeut ka Mahameru, mun nimbang jalur Bujangga Manik, mungkin sisi beulah kidul atawa kulon. Ieu mungkin hartina pusat agama Kukub, nu aya dina Kidung Panji Margasmara, nu pernahna beulah kidul, wetaneun Singosari, lain di wilayah Gn.Hyang. Kasturi ditulis sabage mandala dina Nagarakrtagama, tapi di tempat sejen Kukub bareng jeung Sagara sabage kolompok tilu mandala deukeut Gn.Mahameru.

Sagaradalem pernahna antara Gn. Mahameru jeung Kagenengan. Teu jauh ti kiduleun Malang. Ari Sagaradalem, beda jeung Sagara, mandala nu aya deukeut Gn. Hyang, nu kungsi didatangan Hayam Wuruk, disebut oge dina prasati Batur, jeung dina Tantu.

Antara Gn.Kawi jeung Gn. Kampud, ayeuna Kelud, Bujangga Manik ngaliwatan Gn. Anar, nu ngingetkeun yen dina Pararaton disebut aya gunung Anar nu mangrupa gunung anyar, taun 1376. Ti saprak Gn. Kelud bitu, teu mustahil muncul hiji gunung anyar.

Sanepina ka Gn. Kampud Bujangga Manik asup ka Rabut Pasajen, ka huluna rabut palah, nu disebut komplek candi kasohor di Jawa Timur nya eta Candi Panataran. Ditempo tina kecap rabut=suci, pasajen=tempat sasajen, oge tempat agama, mangrupa puseur di tempat kudus palah, mungkin eta pusat panganjrekan, atawa pusat administrasi nu pernahna di luhur gunung.

Dina sababaraha baris teks, aya gambaran nu khusus nya eta Palah Kudus mangrupa tempat utama keur urang Jawa ngabdi/nyembah, di Karajaan Majapahit, sacara kontinyu jalma loba daratang ti kota ka rabut palah kabuyutan Majapahit, tempat suci Majapahit. Nu disembah ku na Jawa=nu dihormati urang Jawa, datang nu puja ngapicana= daratang rek ibadah, rek nawarkeun emas. Nu nembah hanteu pegatna=nu ibadah daratang ti mana-mana,tanpa gangguan, nu ngideran ti nagara=datang ti unggal nagara.

Tapi tina teks urang bisa diajar yen Palah lain ukur tempat suci keur ibadah, tapi oge tempat diajar jeung panalungtkan/neuleuman. Bujangga Manik datang ka dinya lain rek milu ibadah, tapi rek diajar, ngarojatkeun pangaweruh. Di dinya inyana maca sastra, hukum gawe, dina basa Jawa. Aing bisa basa Jawa.

Dua judul nu disebutkeun di dieu, nu dibaca Bujangga Manik, Pandawa Jaya nu ngarujuk kana versi Jawa tina epik Mahabharata, jeung Bharata Yudha tina Jawa kuno, ngait kana Hikayat Melayu, Perang Pandawa Jaya, Judul kadua disebutkeun Darmaweya, mungkin ringkesan tina Dharmawidya, keur elmu “pangaweruh hukum” kabeh tingkat dipelajari, soal-soal “suci”, hukum. Dina teksna loba saran-saran tina panyimpangan antara babakti jeung aspek spiritual ti puseur Palah. Di ieu tempat Bujangga Manik ngan nganjrek sataun, sabab teu tahan ku gandeng, hanteu betah kagenteran, tina lobana jalma.

Lajeng ka Bagean VII

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (V)

2015-11-06T14:56:00.000+07:00

Gunung Pawitra, Kiwari Gunung Penanggungan

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source : Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden,413-442)

Demak, Medang Kamulan, Gegelang jeung Urawan

Ti Padanara Bujangga Manik asup ka Pidada ayeuna jadi Pidodo wetaneun Semarang kidul-kuloneun Demak. Ti dinya ka Jemas, kencaeunana aya daerah Demak. Sedengkeun Welahulu aya di wetan, ieu wewengkon nuduhkeun Wlahulu gunung, nu sababaraha kali disebut dina naskah Tangtu Panggelaran, sarua jeung Halahulu dina naskah Ajisaka. Taya nu istimewa di pagunungan wetaneun Semarang jeung Demak, nu sidik panglegana ngan wilayah Gn. Muryo, nu disebut “hulu split” nu dipake nyebut sababarahiji puncakna nu pernahna di kaler tina jalur Bujangga Manik. Tuluy aya Gn. Prawata (skt, Pravata=gunung) nu disebut wilayah suci. Tempat sajarah Demak, di tungtung kulon aya Rangekapur Kaler, nu jauhna ngan sababaraha meter.

Sanggeus ngaliwatan Pulutan (hiji desa deukeut Penawangan teu jauh ti Purwodadi), inyana anjog ka Medang Kamulan. Horeng balik deui ka kidul, sabab sanggeus ngaliwatan tilu tempat tuluy meuntas walungan Wuluyu, walungan Solo, asup ka daerah Gegelang, kiduleun Medang Kamulan. Medang Kamulan jeung Gegelang teh dua ngaran nu kungsi dipake ngaran karajaan di Jawa dina carita pseudo-history, sastra kawas carita Panji. Najan lokasina meneran.

Najan can pasti atawa variatif jeung beda waktuna, tapi naskah bisa dijieun bahan keur konfirmasi munggaran, yen dina abad ka 15 aya tradisi lokal nu bisa nganyahoankeun tempat nu bener, kawas nu kapanggih di urut wilayah Grobogan, wetaneun Purwodadi. Jeung nu panungtung di wilayah Madiun (modal parapatan antara Madiun-Ponororogo). Hal nu sarua lumaku keur Urawan nu kapanggih tina carita Panji, mangrupa ngaran karajaan legendaries nu diindikasi deukeut kana ngaran Wengker jeung Gegelang, tina sumber Jawa jeung Walanda abad ka 17, kawas ngaran sababaraha urang bangsawan Jawa, tina naskah Babad Tanah Jawi. Ngait kana lokasi nu kungsi diucapkeun yen Bawerno di Bojonegoro kadangkala disebut Ngurawan. Geus jadi realitas geografis, ayeuna jadi daerah leutik pernahna kulon-kaler Madiun. Hal ieu disebut dina deskripsi lalampahan mulang Bujangga Manik, jolna ti wetan ngaliwatan Gn. Lawu beulah kidul, nu ayana di daerah Urawan. Jadi sidik padeukeut jeung Gegelang. Ti Gegelang kawasna Bujangga Manik balik deui ka jalur liliwatan kalereun Gn.Wilis. Sabab sanggeus ngaliwatan dua tempat deui, inyana meuntas walungan/bengawan Cangku, nu teu mustahil walungan Madiun-taya deui walungan gede liana di ieu daerah. Najan ieu tempat teh teu kanyahoan di daerah sejen. Tapi teu nyebutkeun daerah sejen nepi ka inyana meuntas walungan Brantas.

Daha jeung Brantas

Sanggeus meuntas walungan Cangku Bujangga Manik nepi ka daerah Daha sanggeus Kediri, nu pernahna rada jauh ka kidul tina jalur perjalanan Bujangga Manik, nu indit ka wetan langsung ka Pujut di lebah dinya inyana meuntas walungan Brantas. Di Pujut teh aya rakit nu sok dipake meuntas. Samemehna Mireng, kira-kira 15 Km hilireun Kertosono. Walungan Brantas teh nu disebut dina naskah sejen, Cironabaya. Sababaraha kali disebut yen Bujangga Manik meuntas Cironabaya, walungan nu aya di sabudeureun Balitar jeung Kertosono.

Majapahit jeung Gn. Penanggungan

Jalur perjalanan Bujangga Manik, asup ka Ibukota Majapahit, nu kahontal sanggeus ngaliwatan opat tempat, nu panungtung Bubat. Bubat disebut dina naskah Nagarakrtagama, jeung naskah Kidung Sunda, mangrupa dataran nu pernahna kalereun karaton, nu unggal taun sok dipake acara olahraga. Sanggeus Bubat, anjog ka Manguntur nu digambarkeun minangka buruan Majapahit, Manguntur teh alun-alun karaton, nu dina Nagarakrtagama disebut wanguntur.

Tempat-tempat sejen nu disebutkeun samemehna, nya eta Darma Aflar, Karang Kajramanaan, Karang Jaka, jeung Palintahan. Najan can kanyahoan, kajaba nu kiwari disebut Plintahan, nu pernahna kidul-kulon Gn. Penanggungan, rada jauh ti lokasi urut karaton Majapahit di Trowulan. Najan kitu inyana geus deukeut ka Gn. Penanggungan, sabab di Palintahan inyana naek ka Gn. Pawitra, rabut Gn. Gajahmungkur. Pawitra, tina Skt, Pavitra=suci,murni. Di acala Pawitra, Raja Hayam Wuruk ngadatangan Patapan, samulangna ngontrol kamajuan di wetan. Gn.Pawitra teh deukeut Gn.Walirang di Tantu Panggelaran, puncak tengah gunung, dikuriling opat puncak sejenna nu leuwih handap. Hiji di wetan disebut Gajahmungkur. Di lokasi ieu kapanggih sawelas situs arkeologi, sababara hiji urut tempat suci jeung dua patapan, mangrupa bagian Gn.Penanggungan, ieu gunung dina abad ka 15 dijieun komplek kaagamaan. Jadi saha wae kaasup Bujangga Manik boga alesan, datang ka ieu gunung.

Inyana aya di dinya, di wilayah Geresik ayeuna jadi Gresik, di kencaeun jeung Gn.Rajuna, ayeuna Arjuna, aya di kidulna luyu jeung situasi aktual.

Lajeng ka Bagean VI

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (IV)

2015-11-05T09:00:00.000+07:00

Semarang Kiwari

Gunung Larang jeung Lalampahan ka kiduleun Pekalongan

Dina baris saterusna disebutkeun Bujangga Manik ngaliwatan Medang Agung, meuntas walungan Cibula(ng?), lempeng nempuh Gunung Larang pernahna di pasisian dusun kacamatan Gem, aya hiji desa nu disebut Gununglarang pernahna 50 Km kiduleun Brebes, kira-kira 5 Km wetaneun Salem, kiduleun gunung Kumbang. Aya walungan anak Cipamali nya eta Cibulangrang nu ganti ngaran jadi Cigunung. Gununglarang nu dimaksud dina ieu teks, najan kumaha wae kronologis carita mengpar di dieu, kuduna Bujangga Manik nepi ka dinya samemeh meuntas Cipamali lain sanggeus meuntas Cipamali. Cara kitu kawasna neruskeun lalampahan ka beulah kidul jeung balik deui, mungkin aya sangkaan bahaya, dumasar ngaran desa (larang=dilarang) “milik” inyana indit mibanda maksud khusus, tumali kaagamaan, babandingan jeung sanctuary pra-Islam nu aya deukeut Gunungsagara, di geger kidul Gunung Kumbang (numutkeun basa Sunda kuno, larang = rata, suci : padalarang=pada rata, boehlarang=boeh suci/Ai.).

Bagian satuluyna, ti beulah wetan perjalananana nempuh ambahan Tangtu. Ti basisir kaler, salahsahji tempat nu kaliwatan ku Bujangga Manik, tuluy meuntas Cicomal, ayeuna kali Comal, anjog ka Moga pernahna 30 Km ti basisir. Sanggeus meuntas Comal jeung Cipakujati, ngaliwatan Balingbing di wewengkon Aregasela, arega tina arga=gunung. Ayeuna jadi Rogoselo, kiduleun Pekalongan, Kupang, Tinep ayeuna jadi Tinap, Tumerep ayeuna jadi Tumbrep, kidul-wetan ti Batang, hartina inyana teu mapay basisir, najan Pekalongan aya kencaeunana.

Padanarang jeung pagunungan Jawa Tengah

Sanggeus ngaliwatan 8 tempat jeung kabupaten nepi ka tempat nu disebut Padanara atawa Danara, nu pernahna bisa dipake ngabedakeun pagunungan di Jawa Tengah kidul. Eta lokasi kawasna sarua jeung Semarang, sabab ngaran tempat sarimbag jeung tokoh legendaris Semarang nya eta Pangeran Pandanarang, nu ceuk tradisi lokal, meunang ijin ti raja Demak pikeun neangan pamukiman anyar nu ku inyana disebut Semarang, inyana mangrupa anak ti salahurang Kyai Muslim. Kyai Pandarang atawa Sultan Tembayat, nu lengser tina ngawasa Semarang taun 1512, saterusna ngabdikeun hirupna pikeun neuleuman agama. Teu mustahil Semarang diadegkeun dina abad ka 15 katompernakeun. (basa Tom Pires ngadongdon Jawa taun 1513 Pandarang samemehna geus aya di ieu kawasan, mangrupa tempat asal nu ngawasa Semarang. Yen Padanara nu dijugjug ku Bujangga Manik, pasti Padanara nu eta, eta sababna dina teks dibaca Pa(n)danara(ng). Lamun Semarang singgetan tina Asem Arang (tangkal asem nu jarang/langka) aya kasarimbagan semantis mun Pandanarang tina tangkal pandan nu jarang/langka. Danara(ng) jadi singetan sarua jeung pa(n)danara(ng).

Salila nganjrek di Semarang, Bujangga Manik nyebutkeun pagunungan badag Jawa Tengah umumna dina untuyan kulon-wetan; Gn. Rahung (mungkin salah nyebut keur Gn.Prahu), di beulah kulon Gn. Diheng, jawa kuno Dihyang, ayeuna jadi Dieng. Gn. Sundara, Sunda=endah, ayeuna jadi Sundoro, jadi Sindoro. Gn. Kedu, ngaran sejen keur Gn. Sumbing, desa Kedu teu jauh ti gunung eta. Gn. Damalung, ngaran sejen keur gunung Merbabu, di kabupaten Pantaran. Gn. Karungrungan ngaran sejen keur Gn. Ungaran, di kidul Gn. Marapi ayeuna jadi Merapi di distrik Karangian.

Damalung diidentifikasi keur Gn. Merbabu, dasarna di dinya aya wukir hadi Damalung dina batu prasasti kapanggih taun 1449, di desa Ngadoman, lebah geger kaler Gn. Merbabu. Dina teks disebut Rabut gunung Damalung, pandeurieun rabut gunung Marapi dina itungan jawa pagunungan. Kajadian wukir gunung Damalung di Agstyaparwa, binarung lagu Markandea mangrupa praktek asketisme. Ngaran Karungrungan bisa dicindekkeun dumasar fakta, yen eta salahsahiji puncak Ungaran, disebut oge Ngrungrungan, dina prasasti Kuti disebut Karundungan, kawas gunung Karungrungan atawa Karungrangan, kapanggih dina teks Jawa, serat kanda, jeung Ajisaka.

Lajeng ka Bagean V

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (III)

2015-11-04T09:00:00.000+07:00

Pamandangan Puncak Kiwari

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source: Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden, 413-442)

Perjalanan kahiji ti Pakuan nyanghareupan Puncak Eronan

Basa Bujangga Manik miang ti Pakuan wetan dina lalampahan munggaran, ngaliwatan daerah Puncak (jalan antara Bogor Cianjur ayeuna). Ngan sababaraha ngaran tempat jeung walungan nu losinan, nu dipertahankeun nepika kiwari, saperti Tajur Mandiri jeung Suka Beurus, jadi Tajur jeung Sukabirus, tuluy meuntas di walungan Cihaliwung nu kadieunakeun jadi Ciliwung. Keur jalma nu indit jauh tangtu diperlukeun waktu keur reureuh:

Panjang ta (fi) jakan ditedak (Lebah dieu Noorduyn salah nafsirkeun/Ai) kuduna: Panjang ta(n)jakan ditedak, hartina nekeh mapay tanjakan nu panjang (puncak).

Ku ngaing dipeding-peding (dipapay sahambal-sahambal)

Sadatang aing ka Puncak

Deuuk dina mu(ng)kal datar (diuk dina batu demprak)

Teher ngahihidan awak

Teher siya ne(n)jo gunung

Itu ta na bukit Ageung (itu gunung Agung)

Eta hulu Cihaliwung

Kabuyutan ti Pakuan (tempat suci urang Pakuan)

Hulu wano na Pakuan (tempat pangluhurna di Pakuan)

Nu disebut gunung Agung nya eta gunung Gede(katembong ti puncak) atawa komplek gunung Pangrango-Gede. Basa Bujangga Manik balik deui jalan ka dinya,aya talaga gunung.

Sadatang ka bukit Ageung

Eta hulu Cihaliwung

Kabuyutan ti pakuan

Sanghyang Talaga Warna.

Ka wetan geus liwat puncak asup kasayangna (wilayah/leuweung) Eronan, nu teu mangmang deui sarua jeung Ukur tanah Aronan. Wanayasa. Wewengkon Wanayasa aya di wetaneun Citarum, di tungtung sejen tepung wates jeung Cilamaya, sedengkeun Bujangga Manik leumpang ka wetan meuntas Citarum. Bagean sesa tina ieu lalampahan, masih keneh di Jawa Barat. Nyusud tapak nu identik tina lalampahan ka dua. Najan diterangkeun lebah mangsa nu teu runut, tur teu perlu dibahas di dieu. Nu mimiti mulang ti Kalapa nyorang Cipakacilan, basa lalampahan mulang ti Pamalang kana kapal balayar sabulan satengah, nepi ka Kalapa. Hanjat ka darat di Kalapa (lain Sundakalapa), nya eta ngaran kota kuno di Sunda, nu ganti ngaran jadi Ja(ya)karta, eta teh palabuan dagang utama di karajaan Sunda.

Teu matak heran eta tempat nu mimiti disorang, pikeun neruskeun lampah mulang ka kidul, ka Pakuan. Memehna aya pabeyan (kantor bea cukai), nu kungsi disebut dina perjangjian Portugis jeung raja Sunda, taun 1522 (Prabu Sanghyang/Samiam?). Tur aya keneh basa VOC ngadegkeun Batavia nu pernahna kuloneun muara Ciliwung.

Matotoskeun wewengkon antara Jakarta-Bogor ayeuna mangsa Bujangga Manik ngalalana, lolobana ngaliwatan sisi kulon Ciliwung, kudu robah ti mimiti harita. Inyana ngaliwatan sawelas tempat, saperti Mandi Rancan(ng) jeung Ancol Tamiang, tur meuntasan opat walungan. Meh kabeh eta tempat teu kapanggih tina sumber sejen, kajaba hiji-hijina jadi walungan CiHaliwung jeung Ciluwer. Nu panungtung teu mang-mang deui sarua jeung walungan jeung Desa Ciluwar, duanana teu jauh ti Bogor kaler. Ahirna nepi ka Pakancilan, lebah dinya inyana muka panto gapura pikeun bisa asup ka palataran Karajaan Pakuan, nu pernahna aya di Bogor kaler kiwari, deukeut walungan leutik nu disebut Cipakancilan nu ngamalir ngaliwatan karaton, oge kanyahoan tina rekontruksi anyar (Saleh Danasasmita, 1979).

Lalampahan kadua ti Pakuan nepi ka wates Sunda. Basa ngamimitian perjalanan nu kadua kawasna Bujangga manik ka beulah Kaler. Bujangga manik ngaliwatan salapan tempat samemeh mengkol ka beulah Wetan, meuntas Cihaliwung. Sanggeus ngaliwatan tujuh tempat inyana meuntas walungan Cileungsi, nu ngarana masih keneh dipake nepi ka ayeuna, nu ngamalir ka kaler nepi ka Bekasi. Ti dinya ngidul, ka Gunung Gajah jeung Gunung/pasir Caru, tuluy ngetan ka Citeureup, ngaran desa nu aya nepi ka ayeuna wetaneun Cibinong, jeung Tandangan (ayeuna euweuh). Ti dinya meuntas Cicangkul jeung Ciwinten, nepi ka Cigentis wetaneun Cibit tapi teu kapanggih dina peta kiwari. Heulaanan tina ngaran-ngaran tempat ngarujuk ka walungan Cipamingkis, nu ngocor ka Cibit, nanjak ka Goha, duanana anak walungan Citarum, ti dinya ngarujuk ka walungan Ciela nu harita disebut Cimintan, wetaneun Cibit, sarua teu kapanggih dina Peta kiwari. Nu katilu, ngaran hiji desa deukeut ka muara Cibit jeung Cigentis, Goha bisa wae ngaran pasir deukeut walungan Ciguha, sarua anak Citarum, teu jauh ti Kulon-kaler Purwakarta.

Sacara rincik eta tempat bisa diverifikasi. Informasi topografi nu kapanggih dina ieu bagian bisa ditangtukeun sacara pasti yen lalampahan Bujangga Manik kulon–wetan nguriling ka bagian handap suku pasir ti dataran kaler asup ka pagunungan nu luhurna 100 meter tina beungeut laut. Mungkin inyana neruskeun lalampahanana kurang leuwih ka jugjugan nu sarua, sabab inyana kudu mapay kondisi alami nu babari pikeun leumpang.

Sanggeus ngaliwatan 2 tempat deui inyana meuntas Citarum tuluy Cilamaya, antara dua walungan ieu anjog ka Ramanea (kiwari geus euweuh), jeung tilu gunung nu kawengku ku distrik Saung Agung. Najan dina teks teu nyebutkeun wates ieu wewengkon, bisa dipastikeun kamungkinan yen eta kaasup wewengkon Wanayasa, nu wates ti kulonna Citarum ti wetan Cilamaya ti kidulna Cisomang nu ngocor ka kidul ti gunung Burangrang, ieu gunung disebut minangka Tangeran (puncak) Saung Agung.

Walungan saterusna nu dipeuntasan ku Bujangga Manik nya eta walungan Cipunagara. Dina sumber2 Walanda disebut Walungan Pamanukan. Dina peta Ciela, eta walungan teh disebut Cupunagara (cupu=pot leutik). Sanggeus ngaliwatan ieu walungan, Bujangga Manik asup ka wewengkon Medang Kahyangan (Surgawi) atawa tempat suci. Tur ngaliwatan gunung Tompo Omas (karanjang emas), nu kiwari jadi Tampomas deukeut kota Sumedang mertahankeun sebutan tina Medang Kahyangan, sakumaha daerah Medang di ieu kawasan nu dina abad 17 dibagi jadi Bandung jeung Parakanmuncang. Aya bagian tina eta wewengkon disebut Medang Sasigar (salahsahiji bagian ti Medang). Saterusna meuntas walungan Cimanuk, teu jauh wetaneun Sumedang. Ngaliwatan Padabeunghar, kalereun gunung Cereme meuntas Cijerukmanis (jeruk manis) ayeuna disebut Cijeruk nu ngocor ka kaler ti gunung Cereme. Asup ka Coman (geus euweuh), tidinya ngaliwatan Timbang, Hujung Barang, Kuningan, jeung Darma Pakuan.

Ngan Kuningan jeung Darma nu aya keneh nepika ayeuna. Anjog ka Luhur Agung (ayeuna jadi Luragung) tuluy meuntas Cisinggarung, ayeuna jadi Cisanggarung.

Samemeh meuntas Cipamali nya eta walungan Brebes, nu jadi ciri tungtung Sunda (wates Sunda) Bujangga Manik ngaliwatan dua tempat, nya eta Arega Jati (agra=gunung) jeung Jalatunda (Jala=cai, tunda=cungap) digunakeun di Jawa saharti jeung cai corot, corot=mancer/mancur-pancuran. Ekstensi sabage tempat mandi. Sohor nepi ka ayeuna pancuran tempat mandi, di Gunung Penanggungan Jawa Timur, ti mimiti taun saka 899 (977 M). Toponimi nu sarua kapanggih di Brebes, nuduhkeun yen di dieu ge kudu aya tempat mandi-nu caina dikocorkeun ti Jalatunda. Jadi teu sakur pamandian jalatunda ngacu ka Jawa Timur. Ngeunaan teks jalatunda di dieu, mieling kana tapaklacak Siliwangi, nu dianggap pahlawan legendaris asal ti Jawa Barat, disebut Prabu Siliwangi, nuduhkeun salahsaurang raja ti Pajajaran.

(Lamun Siliwangi geus dianggap sejarah dina mangsa ieu carita ditulis, hartina Bujangga Manik hirup tur ngalalana sabada Siliwangi pupus (1521 M), jadi rada aneh mun lalampahan Bujangga Manik, ceuk Noorduyn ditulis dina taun 1511 M./Ai).

Sanggeus meuntas Walungan Cipamali, Bujangga Manik asup ka wewengkon Barebes nu ayeuna jadi Brebes, mengkol ka kenca, Gunung Agung (Gunung Slamet) aya kiduleunana. Didinya aya walungan nu disebut Kali Gung, ngocor ka kaler ngamuara ka laut Tegal, huluwotanna ti gunung Slamet.

Lajeng ka Bagean IV

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (II)

2015-11-03T09:00:00.000+07:00

Gunung Merbabu baheula ngarana Gunung Damalung

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source: Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982) No.4, Leiden,413-442)

Lalampahan mimiti di wewengkon Jawa

Lalampahan Bujangga Manik sabudeur Jawa ti panginditan awal ninggalkeun Sunda, diterangkeun sacara umum dina opat bagian nu beda. Kahiji dibejakeun yen:

Sadatang ka tungtung Sunda

meu(n)tasing Cipamali

datang ka sayangna Jawa (sayang=leuweung/daerah)

ku ngaing geus kaideran

lurah-lerih Majapahit

palataran sayangna Demak

sanepi ka Jatisari

datang aing ka Pamalang (baris 80-87)

Harita kawasna wilayah karajaan Majapahit dilegaan nepi ka wates wilayah Sunda (walungan Brebes disebut keneh Cipamali ) Kaasup sabudeur Jawa mangrupa bagian tina Pulo, kajaba Demak. Kacida ahengna yen Demak disebut beda ti kabupaten Majapahit. Kawasna Demak geus jadi nagara merdeka, sanggeus jadi karajaan Islam mimiti di Jawa. Hal ieu mawa pikiran kana kwartal ahir tina abad ka 15 atawa awal abad ka 16, iwal mun Demak geus leuwih mandiri samemeh jadi karajaan Islam.

Taya indikasi sakumaha legana wilayah Demak. Kecap sayangna=leuweung (dina naskah Sunda kuno liana), nuduhkeun hiji ukuran unit teritorial. Yen sayangna Demak bagian tina sayangna Jawa. Dina sababaraha kasus dina ieu teks, lurah nu ayeuna dipake gelar keur kepala Desa, jadi lambang unit teritorial, sacara eklusif yen bawahan Majapahit diwangun ku sababaraha lurah. Ngan dua tempat nu disebutkeun di dieu nu kungsi didongdon ku Bujangga Manik dina lalampahan ngaliwatan distrik Majapahit.

Jatisari hiji toponim umum ciri kumaha wae kaayaanana. Mungkin wae pedah pernahna aya di jajalaneun antara Demak jeung Mataram. Pamalang palabuan leutik di basisir kaler Jawa Tengah, Ti dinya Bujangga Manik tumpak parahu/kapal nu ka atawa ti Malaka, dina perjalanan mulang.

Nyebutkeun ngaran palabuan kasohor Malaka, nu diadegkeun taun 1400 tur mekar jadi imperium dina dekade sanggeus ieu. Jadi indikasi yen ieu carita geus ditulis leuwih awal (kira-kira kwartal kadua abad ka 15) mungkin elatna taun 1511 basa Malaka dikawasa Portugis. (Mun bener Noorduyn nangtukeun yen lalampahan Bujangga Manik ditulis dina taun 1511, sapuluh taun ti harita, 1521 Sri Baduga tilar dunya, jadi Bujangga Manik ngayakeun perjalanan teh Sri Baduga masih keneh jadi raja di Pakuan. Tapi di bagian sejen Noordiyn nyebutkeun yen Siliwangi geus jadi tokoh sajarah nu kacida legendaris. Jadi mun kitu ditulisna ieu naskah jauh sanggeus di Pakuan ganti raja/Ai). Di bagian sejen urang diajar leuwih loba ngeunaan Bujangga Manik nu nangtukeun jeung naon tujuan ngajugjug tempat-tempat, basa inyana balik ka Pakuan/imah inyana dibageankeun ku ibuna make kalimah:

“itu ta eungeun si utun” (itu si utun datang)

ayeuna cun(n)duk ti Timur

ayeuna datang ti wetan

datangna ti Rabut palah.

Palah geus diidentifikasi ngaran komplek candi Panataran di suku gunung Kelud beulah kidul, di Jawa Timur. Kudus, kawasna sacara umum dipiwanoh sabage rabut (dihormat, suci) palah, ieu ngaran, mindeng kajadian dina sastra jawa, saperti dina carita-carita panji. Kajadian penting nu jadi puseur tina ibadah jeung diajar tembong ngancik dina ieu teks. Saterusna ucapan ibu Bujangga manik nuduhkeun yen lalampahan jugjugan ka Timur teh boga tujuan nu tangtu.

“kakara cu(n)duk ti gunung,

kakara datang ti wetan,

cu(n)duk ti gunung Damalung (ganti ngaran jadi gunung Merbabu)

datangna ti Pamrihan (ngaran gunung)

datang ti lurah Pajaran” (daerah tempat nyuprih elmu agama).

Damalung tadina ngaran gunung Merbabu di Jawa Tengah, dina jawa kuno disebut Tangtu Panggelaran, urang diajar yen Pamrihan eta ngaran keur gunung nu sarua (Merbabu). Mungkin nujul kana tempat nyuprih elmu agama, hiji komunitas religius di wewengkon gunung Merbabu atawa di tempat sejen. Bujangga Manik datang rek diajar elmu agama. Eta jadi motif utama naon sababna indit ka wetan. Kaciri tina ucapanana basa inyana nerangkeun ka ibuna basa inyana geus mulang (asumsi: di jaman Sri baduga Islam geus mimiti nyebar jolna ti wetan, bari Hindu ge kuat keneh. mun kitu agama nu dianut ku Bujangga Manik sabage hiji tohaan/pangeran ti karaton Pakuan, lain Islam lain Hindu komo Buda, pasti agama inyana Agama Sanghyang, nu percaya ka Sang Rumuhun jeung Sunan Ambu, lain ka dewa, sabab dina Agama Sanghyang kalungguhan Dewa aya di sahandapeun Hyang (tingali dasaprebakti dina Siksa Kanda(ng)Karesian) naon perluna inyana ingkah neangan elmu agama sejen mun agama inyana Hindu/Ai).

Asak beunang ngajar warah, (asak sanggeus meunang pangajaran)

asak beunang maca siksa, (asak sanggeus nyaho aturan/papagon hirup)

tuhu beunang nu mitutur (nurut sanggeus aya nasehat)

asak beunang pangguruan (asak sanggeus guguru)

teher bisa carek jawa (Jaba ti eta Bujangga Manik bisa/ngarti basa Jawa.)

wruh dina eusi Tangtu (ngarti kana eusi buku-buku agama)

istilah nu digunakeun di dieu nuduhkeun yen elmu nu disuprihna tina sumber tinulis, mibanda orientasi kana etika, aturan laku nu dibaca tina basa Jawa. Unggal murid anyar kudu ngarti kana kaweruh nu hade, salila diajar di padepokan di Jawa. Bujangga Manik nuduhkeun yen budaya jeung padepokan di Jawa ku urang Sunda dianggap puseur panyuprihan elmu agama. Jadi indit ka Timur hiji kalakuan wajar keur generasi ngora Sunda, nu hayang nambahan elmu pangaweruh agamas. Basa Bujangga Manik mulang dina perjalanan munggaran, harita elmuna geus tingkat sarjana.

Lajeng ka Bagean II

Sumber: Salakanagara

Lalampahan Bujangga Manik Ka Jawa Tengah, Jawa Timur Jeung Bali (I)

2015-11-02T09:00:00.000+07:00

(Tarjamah bebas, Drs. Asep Idjuddin tina, Bujanggamanics journeys through of jawa-topografical data from old an Sundaness source : Bijdragen tot de Taal Land-en Volkenkunde 138(1982)

No.4, Leiden, 413-442)

Panganteur: Bujangga Manik teh salasaurang tohaan (rakean/pangeran/pahlawan) ti karaton Pakuan Pajajaran, nu ngayakeun perjalanan ka Jawa Tengah, Jawa Timur, jeung Bali. Naskah nu kapanggih ku Prof.Dr. J.Nuoorduyn, dijieun patokan keur nangtukeun/konfirmasi ngaran-ngaran tempat (kota, gunung, walungan) nu robah ngaran, nu aya keneh nepika ayeuna jeung nu geus euweuh.

Salahsahiji warisan sastra Sunda kuno nu mibanda ajen luhur, nya eta carita Bujangga Manik nu ditulis dina 8 bagian dina wangun puisi Sunda kuno, ditulis dina daun lontar disimpen di Pabukon Bodleilan ti taun 1627, di Oxford taun 1629, Pahlawan dina carita Patapa-Hindu-Sunda, sanajan inyana saurang pangeran/rakean/tohaan ti Karaton Pakuan (jelasna ti Pakuan Sri Bhima, sabab Pakuan-Sskt.=karaton/Ai), di Daerah Batutulis, Bogor kiwari-Jawa Barat. Milih ngambah jalan kahirupan jadi pria-agama, sabage patapa, inyana ngambah dua perjalanan, nu ka hiji ti Pakuan ka Jawa Tengah, Jawa Timur, balik deui. Nu ka dua nepi ka Bali. Samulangna, matuh di sababaraha tempat di Sunda, nepika lastari.

Sabagean gede dina ieu naskah, dipake keur ngajelaskeun perjalanan mimiti ti Pakuan ka Brebes, jeung ti Kalapa (Jakarta ayeuna) ka Pakuan, lobana ngan 125 baris tina total 1641 baris jeung perjalanan kadua ngan 550 baris. Deskripsina diwatesanan ngan nyaritakeun sabudeureun ngaran tempat, walungan, wewengkon, pagunungan,nu aya di atawa deukeut kana nu disorangna leumpang/rute. Lobana ngaran2 teh aya 450, lolobana nu aya di Pulo Jawa. Dina ieu tulisan, kuring ngawatesana bahasan, ngan ngeunaan topografi, data lalampahan Bujangga Manik dina dua perjalanan. Perkara nu narik ati kawas kajadian di karaton Pakuan, jeung lalampahanana ka daerah Surgawi sangggeus lastari, teu disebutkeun.

Tina ieu naskah J Noorduyn nepi ka meunang titel Ph.D, sabab kataji ku sastra, sajarah Sulawesi jeung Jawa. Ieu tulisan mangrupa karya fiksi, lain sajarah atawa biografi. Leupas tina kanyataan yen pahlawan diwakilan ku saurang patapa, sabage jalma kahiji tunggal, jadi narator sagemblengna naskah (ngan di sababaraha tempat nu teu disangka, aya jalma katilu nu digunakeun). Najan kitu kasangtukang naskah dumasar kana realitas kontemporer, saperti dibuktikeun kumaha ecesna rincian topografi perjalanan. Tangtuna ieu hal mibanda ajen sajarah nu luhur, komo mun seug dina nulisna aya tanggal, sahenteuna mangsa na bisa ditangtukeun.

Hal ieu ngeceskeun yen naskahna sorangan, asalna tina jaman pra-Islam. Skript nu digunakeun dicokot ti sababaraha naskah Sunda kuno, asalna ti kulawarga Sunda, nu kabeneran teu dipake deui sabada penetrasi Islam di Jawa Barat. Bahasa nu dipake kawilang basa Sunda kuno. Kasulitan keur panarjamah sabab teu timu kana elemen-elemen jalma baheula, tapi taya hiji ge kecap atawa kalimah nu digunakeun asalna tina basa Arab, basa Islam. Dina ieu naskah, islam enyaan absen. Katangen dina nuliskeun Majapahit, Malaka, jeung Demak, kawasna ieu naskah ditulis dina ahir abad ka 15, atawa copelna awal abad ka 16.

Keur ngagampilkeun maca jeung ngirit rohang, moal ngareproduksi deui kabeh ngaran-ngaran tempat nu aya dina teks, tapi dipilih nu sakira narik ati tur masih keneh diparake nepi ka mangsa kiwari. Keur ieu tujuan aya tilu kategori ngaran nu bisa dibedakeun; kahiji aya nu masih keneh dipake/disebut nepi ka kiwari. Dipibutuh keur ngaidentifikasi lebah-lebah nu umum nu deukeut kana tempat nu dijugjug ku Bujangga manik, nuduhkeun yen eta tempat geus aya ti baheula mula, ti abad ka 15. Kadua, aya ngaran tempat nu memang dipikanyaho tapi mun diteuleuman kaayaanana, horeng urutna (ganti ngaran), nu eta loba nu ku kuring diliwat, nepi ka aya edisi teks sejen. Katilu aya tempat nu dipiwanoh jalma -ieu nu pangnarikna- tapi ngan geus ganti ngaran tempat atawa daerah nu nyampak dina sumber sejen, atawa ngaran spesifik daerah, walungan, gunung, ngaran-ngaran ieu mere kontribusi nu kacida lobana kana pangaweruh urang, utamana ngeunaan sajarah topografi jawa.

Ngan bagian kadua tina lalampahan mimiti teu dibejerbeaskeun, tapi deskripsina ngeunaan informasi nu bisa digunakeun tur nambah wawasan jeung sabab naon pangna milampah jugjugan, eta sababna bagian ieu rek dibahas tiheula memeh nu sejen.

Lajeng ka Bagean II

Sumber: Salakanagara

Ringkesan Naskah Sunda Kuno Bujangga Manik

2015-11-01T09:00:00.000+07:00

Anu nulis naskah buhun ieu téh nyaéta Prabu Jaya Pakuan, bisa ditempo dina rumpaka ka 14. Pangeran Jaya Pakuan boga landihan Bujangga Manik, anu bisa kapanggih munggaran dina rumpaka ka 456. Dina rumpaka 15-20 dicaritakeun yén anjeunna baris ninggalkeun ambuna pikeun ngumbara ka arah wétan. Anjeunna pohara taliti dina nyaritakeun lalampahanana.

Bujangga Manik mitembeyan lalampahan kahijina ngaliwatan wewengkon Puncak. Waktu Bujangga Manik leumpang nanjak ka wewengkon Puncak, anjeuna reureuh heula, diuk, ngipasan awak sarta nempokeun kaéndahan alam hususna Gunung Gedé anu dina rumpaka ka 59 nepi ka 64, disebut ku anjeunna sabagé titik pangluhurna nu aya di dayeuh Pakuan (ibukota Karajaan Sunda).

Ti Puncak, anjeunna neruskeun lalampahan nepi ka meuntas Cipamali (ayeuna mindeng disebut Kali Brebes ) pikeun asup ka wewengkon Jawa. Di wewengkon Jawa anjeunna mapay-mapay patempatan anu kawengku ku Majapait. Patempatan anu kawengku ku karajaan Demak (alas Demak) ogé kaliwatan. Sadatang di Pamalang, Bujangga Manik nineung ka ambuna (rumpaka 89) sarta buleud haté pikeun balik. Tapi dina mangsa ieu, anjeunna leuwih milih jalan laut nyaéta naék kapal anu datang ti Malaka. Kasultanan Malaka mimiti pertengahan abad ke-15 nepi ka ditalukkeunna ku Portugis ngawasa perdagangan di laut.

Miangna kapal ti darmaga digambarkeun kawas upacara pésta (rumpaka 96-120): bedil ditémbakkeun tujuh kali, pakakas musik ditabeuh, sawatara lagu ditembangkeun kalayan tarik ku awak kapal; bahan-bahan anu nyusun kapal ogé diwincik ku Bujangga Manik; aya awi gombong jeung awi nyowana. Bahan tina hoé ogé aya rupa-rupa, hoé muka, hoé omas jeung hoé walatung. Tihang kapal dijieun tina kai laka. Bujangga Manik ogé helok ningali awak kapal anu asalna ti réa sélér.

Lalampahan ti Pamalang ka Sunda Kalapa, palabuhan Karajaan Sunda, dilayaran sajero waktu satengah bulan. (rumpaka 121), anu méré gambaran yén kapal anu ditumpakan téh nyimpang ka sababaraha patempatan nu aya diantara Pamalang jeung Kalapa. Tina palayaran kasebut, Bujangga Manik nyieun ngaran landihan séjénna nyaéta Ameng Layaran.

Ti Sunda Kalapa, Bujangga Manik ngaliwatan Pabéyaan sarta neruskeun lalampahan ka karaton di Pakuan, di bagian kidul dayeuh Bogor kiwari (Noorduyn 1982:419). Bujangga Manik asup ka Pakancilan (rumpaka 145), terus asup ka balé réncéng (paviliun) anu diréka-réka (didekorasi) sarta tuluy diuk di dinya. Bujanga Manik nempo ambuna keur ninun (cara ninunna dijelaskeun dina rumpaka 160-164). Ambuna kagét jeung bungah nempo anakna mulang. Anjeunna geura-giru ninggalkeun pagawéan ninunna sarta asup ka imah nyingkabkeun sawatara kasang carita (hordéng) nu aya rarawisanna, sarta unggah kana ranjang. Ambuna Bujangga Manik nyiapkeun pangbagéa ka anakna, nyokot sabaki seupaheun, mérésan rambut, sarta maké kaén mahal. Anjeunna terus turun tina ranjang, kaluar ti imah, nuju ka balé réncéng sarta ngabagéakeun anakna. Bujangga Manik nampa seupaheun anu disuguhkeun ku ambuna.

Dina bagian saterusna, dicaritakeun ngeunaan putri Ajung Larang Sakéan Kilat Bancana. Emban Jompong Larang ninggalkeun kadaton, meuntasan Cipakancilan sarta datang ka karaton Bujangga Manik. Di karaton kasebut Jompong Larang paamprok jeung Bujangga Manik. Jompong Larang kataji pisan ku Bujangga Manik (rumpaka 267-273).

Samulangna ka kadaton, Jompong Larang manggihan putri Ajung Larang anu pareng keur riweuh ninun. Sang putri ngabogaan ebun Cina beunang ngimpor ti mancanagara (rumpaka 284-290), nempo Jompong Larang anu geura-giru, naék ka manggung sarta saterusna diuk di gigireun sang putri. Putri nanyakeun talatah naon anu dibawana; Jompong Larang ngomong yén manéhna nempo lalaki anu pohara kasép, sabanding pikeun putri Ajung Larang. Manéhna nyaritakeun yén Ameng Layaran leuwih kasép batan Banyak Catra atawa Silih Wangi, atawa ponakan sang putri (rumpaka 321), atawa saha waé. Leuwih ti éta, lalaki éta singer nyieun karya sastra dina daun nipah sarta bisa basa Jawa (rumpaka 327). Putri Ajung Larang langsung ngarasa kapentang asmara. Anjeunna saterusna ngeureunkeun pagawéan ninunna sarta asup ka imah nyiapkeun hadiah pikeun Bujangga Manik ti mimiti seupaheun jeung perhiasan sarta barang nu éndah lianna kalayan ati-ati. Putri ogé ngahadiahkeun rupa-rupa parfum ti mancanagara anu pohara mahalna, baju katut keris anu éndah.

Ambuna Bujangga Manik ngadesek anakna pikeun nampa hadiah ti putri Ajung Larang, saterusna ngagambarkeun kageulisan putri sarta pujian séjénna. Ambuna Bujangga Manik ogé nyarita yén putri bakal sumerah diri ka Bujangga Manik. Saterusna anjeunna ngedalkeun kecap-kecap anu henteu kungsi ditepikeun ku putri Ajung Larang “Kuring baris sumerah diri. Kuring baris nyamber kawas heulang, ngerekeb kawas maung, ménta ditarima jadi kikindeuwan” (rumpaka 530-534). Ameng Layaran reuwas ngadéngé uucapan ambuna sarta nyebutkeun yén éta téh ucapan larangan (carek larangan) sarta buleud haté pikeun nampik hadiah kasebut (rumpaka 548-650). Manéhna ménta ambuna marengan Jompong Larang pikeun mulangkeun hadiah kasebut sarta ngupahan ka putri Ajung Larang. Manéhna leuwih resep hirup nyorangan sarta ngajaga ajaran anu katarima salila lalampahanana ka Jawa, di hiji pasantrén di lamping Gunung Merbabu (anu ku manéhna disebut Gunung Damalung sarta Pamrihan). Pikeun éta pisan Bujangga Manik kapaksa kudu ninggalkeun deui ambuna. (jajar 649-650).

Bujangga Manik nyokot kantong anu eusina buku gedé (apus ageung) sarta siksaguru, ogé iteuk hoé sarta pecut. Manéhna saterusna ngomong yén baris indit deui ka wétan, ka tungtung wétan pulo Jawa pikeun néangan patempatan pikeun jaga manéhna dikuburkan, pikeun néangan “laut pikeun palid, hiji tempat pikeun pupusna, hiji tempat pikeun ngagolérkeun awakna” (663-666). Kalayan kecap-kecap anu dramatis ieu anjeunna ninggalkeun karaton sarta mitembeyan pangumbaraan panjangna, sarta henteu kungsi balik deui. Bujangga Manik neruskeun lalampahanana ka wétan, nuliskeun réa pisan ngaran patempatan anu sawaréh masih dipaké nepi ka kiwari.

Sumber: AndyOnline.net

Burokan

2015-10-31T09:00:00.000+07:00

Burokan mangrupakeun seni helaran nu popular pisan di Cirebon. Ceuk para senimanna (utamana di Désa Pakusamben, Kacamatan Babakan, Kabupatén Cirebon), burokan ieu mimiti aya kira taun1934, nalika saurang warga Désa Kalimaro, Kacamatan Babakan, nu ngaranna Kalil nyieun hiji kréasi anyar seni Badawang (bonéka baradag) nyaéta mangrupa Kuda Hiber Buroq. Ceuk cenah, kitu téh dumasar carita rayat di masarakat Islam ngeunaan lalampahan Isro Mi’roj Nabi Muhammad SAW ti Masjidil Haram ka Masjidil Aqsha kalawan tunggang sato kawas kuda jangjangan nu disebut Buroq. Di sagigireun éta, tina sababaraha kasaksian urang Cirebon, Buroq ieu téh mindeng kapanggih ogé dina rupa lukisan kaca di sababaraha wangunan di Cirebon. Lukisan kaca ieu mangrupa kuda sembrani (jangjangan, bandingkeun jeung pégasus na mitologi Kulon) nu beungeutna putri geulis cahayaan. Jadi, urang Cirebon geus teu aneh dina masalah dedegan Buroq mah. Kalil kalawan motékar saterusna nyiptakeun Badawang anyar nu dingaranan Buroq, sedengkeun kasenianana dingaranan seni Genjring Buroq.

Pintonan

Parabot pintonan nu dipaké di antarana sapasang bonéka buroq nu biasa dimaénkeun kuopat urang (dua di hareup, dua di tukang), sababaraha bonéka (badawang) bentuk sato: gajah, monyét, macan, kuda, jeung mindeng ogé diramékeun ku badut. Alat musik nu ngiringkeun Burokan biasana aya sababaraha rupa: tilu dogdog (badag, sedeng, leutik), opat genjring, hiji simbal, organ, gitar, gitar melodi, kromong, suling, jeung kecrék. Laguna dibawakeun ku penyanyi lalaki jeung wanoja, kalan-kalan giliran gumantung kana laguna.

Dina sababaraha kariaan, kayaning hajat hataman, sunatan, kawin, marhabaan, jsb. Prakna biasa lumangsung ti isuk-isuk ngurilingan kampong sabudeureun tempat kariaan. Ari badawang lian ti Buroq, di antarana aya bonéka gajah, macan, jld, nu saméméhna geus disadiakeun sasajén lengkep salaku saratna. Lajeng lulugu rombongan mariksa sadaya kalengkepan pintonan bari maca do'a. Pintonan dimimitian kutatabeuhan, lajeng usik dibarengan kutembang Asroqol (solawat Nabi jeung Barzanji). Rombongan pintonan kakara maju sanggeus masarakat ngumpul, nu beuki lila beuki ramé sabab masarakat bisa milu aub ngareuah-reuah. Ari dina acara sunatan, budak nu disunatan ditumpakkeun kana Buroq bari make papakéan lengkep disenangkeun, sedengkeun barudak nu hayang tumpak bonéka-bonéka liana disina mayaran tara Rp. 500-1000,-.

Nalika diarak, lalaguanana robah-robah, teu wungkul Asroqol, kaasup lagu tarling, dangdut, jaipong, kawas Limang Taun, Sego Jamblang, Jam Siji Bengi, Sandal Barepan, Garet Bumi, Sepayung Loroan, Kacang Asin, Tilil Kombinasi, malah lagu-lagu nu keur popular kayaning Pemuda Idaman, Melati, Mimpi Buruk, Goyang Dombrét, jrrd. Sapanjang pintonan Burokan, nu matak ngirut mah tetep bonéka Buroq, sabab panggeulisna jeung polah para pangiringna nu pikaresepeun.

Nepi ka kiwari, opat generasi ti Kalil, seni Genjring Buroq beuki dipikaresep kumasarakat, malah sumebar kaluar Cirebon, kayaning Losari, Cirebon, Brebes, Banjarharja, Karangsuwung, Ciledug, Kuningan, jeung Indramayu. Nu onjoy kiwari nyaéta Genjring Burok Gita Remaja ti Désa Pakusamben nu dipingpin ku Mustofa (lain turunan Kalil) ti taun 1969.

Rujukan:

• GanjarKurnia. 2003. Deskripsi kesenian Jawa Barat. Dinas Kebudayaan & Pariwisata Jawa Barat, Bandung.

Sumber: Salakanagara

Nu Males Budi

2015-10-30T09:00:00.000+07:00

Aya Sakadang Beurit nu panasaran hayang ningali singa. Indit ka leuweung. Lebah handapeun tangkal anu ngaroyom daharnna, katingal aya hiji sato, gagah, jeung simaan deuih. Buukna jabrig, ririaban. Kuku-kukuna tembong sareukeut. Huntuna ranggéténg, “Leuh kawasna ieu sato anu disebut singa téh,” ceuk sakadang Beurit dina jero haténa.

Éta singa jalu téh nundutan, tuluy baé héés. Sakadang Beurit nyampeurkeun Sakadang Singa nu keur tibra. Awahing ku panasaran, Sakadang Beurit téh maké jeung ngarampaan kumis Sakadang Singa. Mireungeuh sato anu katelah Si Raja Téga, kalah cicing baé. Sakadang Beurit beuki wani. Kalacat naék kana sirah Si Raja Leuweung, buuk Sakadang Singa téh dirampaan maké jeung ngilikan liang irungna. Biwir nu keur saré téh disuaykeun.

Sakadang Singa ngarasa aya nu uyup ayap kana beungeutna. Tuluy baé matana mélétét. ‘Hah? Si Kunyang geuning? Bangkawarah! Keun siah!” ceuk dina haténa.

“Haciiiih…!” Sakadang Singa pura-pura beresin. Sakadang Beurit ngarénjag, nepi ka awakna tijengkang. Nangkarak bengkang dina jukut. Témbong kuku-kuku singa geus ngurung awakna. Rét tanggah, katingal Sakadang Singa téh, nyanggéréng, némbongkeun sihung-sihungna.

“Duh Gamparan, kuring ulah dikerekeb!” ceuk Sakadang Beurit. Awakna ngadégdég.

“Ari ilaing atuh wani-wani culangung ka ngaing téh, Hah!” Dihakan siah ku ngaing!” ceuk Sakadang Singa.

Sakadang Beurit ceurik balilihan, bari ménta dihampura, Sakadang Singa ngarakacak haténa. ”Heug sakali ieu mah, ilaling ku ngaing dihampura,” pokna.

Aya kana dua taunna Sakadang Beurit teu papanggih deui jeung Sakadang Singa. Dina hiji mangsa di sisi leuweung, manéhna ngadéngé sora sato nu keur inghak-inghakan. Barang ditéang ka deukuet tangkal. Bréh baé katingali Sakadang Singa nu baréto ampir rék ngerekeb manéhna teu walakaya karungkup ku jaring.

“Sakadang Beurit, cing tulungan,” ceuk Sakadang Singa.

Sakadang Beurit tuluy nyégétan tali jaring tepi ka paregat. Sakadang Singa bisa lolos tina éta jaring. “Éh Sakadang Beurit, nuhun pisan, kuring geus ditulungan,” ceuk Sakadang Singa bungaheun pisan. (Sumber: Uwa Agah/Galura)

Sumber

Lais, Kasenian Tradisionil Sunda

2015-10-30T08:30:00.000+07:00

Lais téh kasenian anu mintonkeun kamonésan. Ari kamonésanana deukeut-deukeut kana akrobat. Dina prungna pagelaran lais, dipasang dua tihang gombong anu jangkungna kira-kira 13 méter sarta tungtung-tungtungna dipentang ku tambang atawa tali. Ari anggang tihangna kira-kira genep méteran. Tah anu lais téh sok ngayakeun akrobat dina éta tambang, bari jeung teu sieuneun tijuralit atawa ragrag. Siga jalma anu keur meuntas catang baé.

Mimitina anu lais téh nérékél kana Congo gombong, tuluy anjeucleu dina tambang. Sabada muka baju, tuluy muka payung bari dipuir-puir. Ka dituna mah rupa-rupa atraksi dipintonkeun. Upamana jujuralitan, sila tutug, napak ku suku sabeulah, atawa nangkarak bengkang, luhureun tambang. Puguh baé pikeun anu kakara nempo mah matak gegebegan. Teu kitu kumaha da atraksina sakitu pikapaureunana, apan tambangna gé sakitu jangkungna.

Biasana lais téh dipungkas ku atraksi anu leuwih pikapaureun nu lalajo. Nyaéta atrakasi turun tina tambang. Tapi turunna téh lain turun biasa ku cara nyorosodkeun manéh dina gombong, ieu mah ku cara ngajuralitkeun manéh ti luhur tambang, nutug, sarta clé napak deui dina taneuh. Ceuk sakaol, pangna bisa kitu téh cenah nu lais mah boga jampé monyet.

Salila nu lais némbongkeun atraksi dina luhureun tambang, dipirig ku tatabeuhan penca atawa réog. Nayagana hempak di handapeun tihang gombong téa. Malah kaayeunakeun mah, méméh nu lais mintonkeun kamonésanana, sok dipiheulaan ku ibing penca atawa bodor réog. Ti dinya kakara nu lais nérékél kana gombong.

Kasenian lais téh asalna ti Sukawening, Garut. Sabada dipikawanoh ku masarakat, éta kasenian sok diondang keur hiburan. Upamana dina hajatan nyunatan atawa kawinan. Malah antukna mah lais téh henteu ngan kakoncara di Garut wungkul, tapi nyebar ka wewengkon-wewengkon séjénna. Di wewengkon pasisian kalér mah disebutna téh odong-odong, anu sok dibarengkeun jeung kasenian sisingaan. Bédana dina odong-odong mah nu lais téh sok mamawa gantar awi saleunjeur keur ngimbangan awak sangkan anjeg dina tambang.

Kenging Kang Fauzi Salaka. Sumber: Salakanagara

Si Kabayan Meuleum Lauk

2015-10-29T09:00:00.000+07:00

Ku bapana. Si Kabayan dititah masantrén di hiji lembur nu rada mencil. Masih kénéh tradisonal pasantrénna téh. Saréna di kobong ngampar samak jeung sababaraha urang baturna. Daharna sangu liwet. Ngaliwetna reremenna mah sorangan-sorangan, tapi sakapeung mah babarengan. Mun ngaliwetna dihijikeun sangu liwetna ditamplokeun kana cécémpéh nu diamparan daun cau, terus didalahar babarengan.

Deungeun sanguna saaya-aya. Mun tas balik mah teu hésé, dan dibekelan ku kolotna, surundéng, kéré lauk, jeung sajabana. Mun teu boga deungeun sangu, Si Kabayan sok nyair di solokan leutik nu teu jauh di kobongna sakalian bari néangan suluh keur ngaliwet, kawantu jaman baheula mah teu usum minyak tanah atawa LPG. Mun nyair, sakapeung teu beubeunangan, sakapeung mah meunang berenyit, lélé, hurang, belut, jeung lauk nu palid ti balong.

Hiji mangsa, waktu isuk-isuk nyair di solokan, Si kabayan meunang anak lauk emas sagedé indung leungeun dua siki. Atuh atoheun pisan. Laukna diteundeun buni pisan, bisi dihakan ucing. Si Kabayan ngaliwet, sanggeus asak teu terus meuleum lauk.

“Moal waka dibeuleum bisi babaturan ménta, engké uing moal kabagéan,” ceuk haténa. Atuh baturna dalahar, Si Kabayan mah kalah ka kekedengan.

“Can hayang dahar, teu ngarareunah awak,” pokna waktu ditanya kubabaturanana.

Réngsé dalahar babaturanana kalaluar ti kobong rék arulin, Si Kabayan hudang, terus muru hawu. Ngan seuneuna geus pareum, geus euweuh ruhayan, malah hareupeun hawuna dihéésan ucing. Ku Si kabayan ucingna digebah, tuluy mirun seuneu, suluhna tapas. Sanggeus tapasna ruhay, anak lauk emas dibeuleum. Bari ngadagoan beuleum lauk asak, Si Kabayan ngala céngék ti pipir kobong, diréndos makeé uyah dina coét.

Geus kitu, ngeduk liwet tina kastrol, diwadahan kana piring séng. Si Kabayan muru hawu, leungeun katuhuna nanggeuy piring séng, leungeun kencana nyekel coét. Barang diteang, tapasna geus pareum kawntu tapasna ngan hiji, malah geus ampir jadi lebu. Atuh beuleum laukna téh kurumuy, hideung jeung pinuh lebu, geus teu mangrupa lauk. Ku Si Kabayan dikoréhan. Kacida pisan heraneunana, sabab beuleum laukna téh ata tilu.

“Ti mana hiji deui? Tadi mah meuleumna ngan dua. Babaturan pohoeun kitu? Ah, milik mah timana waé,” ceuk Si kabayan dina haténa.

Si Kabayan nyait beuluem anak lauk emas hiji, diasaan , enya lauk, lauk nu hiji beak, Si Kabayan nyait deui lauk nu hiji deui. Diasaan heula, bener lauk. Si Kabayan nuluykeun deui daharna sangu liwetna, mani ngalimed. Ku sabab lapar kénéh, Si Kabayan nyiuk deui sangu, terus nyait beuleum lauk nu katilu. Waktu diasaan, Si kabyan nyengir, sabab rasana haseum jeung bau. “Ucing bangkawarah,” pokna gegelendeng, léos ka cai, kekemuna leuwih ti sapuluh kali. *** (AG, diropéa tina carita Si Kabayan nu asalna ti Banten / Galura)

Sumber

Raja Jeung Doran Pacul

2015-10-28T09:00:00.000+07:00

Kénging Tika Yuanita

Jaman baheula, aya hiji raja nandangan panyakit teu raos tuang. Rupa-rupa ubar geus dicobaan, tapi taya nu mental. Ray poé, ray poé, salira raja anu lintuh bayuhyuh téh katémbong beuki ngorotan, ngoplok kawas karung kosong baé.

Dukun-dukun ti suklak-sikluk pilemburan terus dikelun, ajar ti saban patapaan taya nu kaliwat dikemat, sagala rupa pituduhna teu weléh dilaksanakeun. Ceuk ieu kudu ku pais piritan dituang haneut-haneut batan teurak, anggur malik murel. Ceuk itu, kudu ku beuleum peda dikucuran jeruk purut jeung minyak keletik dicocol ku sangu pulen teu ngajodo kénéh baé.

Barang sakabéh nu di péntaan tulung, geus ngarasa taak, torojol aya nini-nini. Tokroh-tokroh sumolondo ka karaton.

"Unjuk pangabaktos, Nun. Nini seja ngiring nyobi-nyobi ngalandongan panyawat Kangjeng Raja". Nini-nini cedok nyembah.

"Sanggup kira-kirana, kitu nyagérkeun panyakit kaula?" Raja mencrong, nembongkeun semu cangcaya.

"Nu tiasa nyageurkeun anging Nu Maha Kawasa. Nini mah sakadar ikhtiar," walon nini-nini.

"Heug atuh. Tapi lamun gagal, lamun panyakit kaula teu cageur-cageur, anjeun ulah sambat kaniaya!"

"Sadaya-daya. Nini dongkap sanés badé milarian hukuman, nanging badé metakeun akal tarékah ngalandongan panyawat."

"Heueuh, gera prak. Naon nu dipikabutuh?"

"Doran Kaulanun!"

"Doran?”

Gancang gulang-gulang sina néangan doran. Henteu hésé. Ma'lum di karaton, sagala nyampak. Sok dibikeun ka nini-nini.

"Ieu doran, supados dicepeng ku panangan duanana. Sing pageuh!" ceuk nini-nini.

Raja ngagugu. Kek nyepeng doran, kumaha peta nu rék macul.

"Unggal waktos kedah diulang ka luhur ka handap. Ngawitan ti barang gugah kulem. Teu kénging waka lirén upami teu acan kaluar cikaringét,"

Papagah nini-nini di turut. Unggal poé Raja ngulang-ngulang doran aya ratus kalina teu waka liren lamun késang can ngagarajag saluar awak.

“Upami atos kiat ngulang-ngulang doran bari calik, cobian bari ngadeg," ceuk nini-nini sanggeus kanyahoan Raja ngalaksanakeun sakur pituduhna.

Raja ngagugu deui. Ayeuna mah ngulang-ngulang doranna téh bari nangtung. Tempatna masih kénéh di jero karaton.Ti dinya, ngulang-ngulang doran pindah ka buruan tukang, leuwih lila jeung leuwih segut. Terus diganti ku doran maké pacul. Dicekrukkeun kana taneuh. Raja macul.

Saeutik-saeutik, napsu tuang Kangjeng Raja mimiti pulih. Unggal reureuh tas ngulang-ngulang doran, kudu baé rampus barang tuang. Sangkilang réncangna ukur uyah jeung céngék guluntungan.

"Jadi ana kitu, panyakit kami téh tina akibat kurang gerak, meureun, nya?" saur Raja ka nini-nini.

"Leres pisan, kaulanun."

Teu mangkuk dua bulan, ti barang ngamimitian nyekel doran, panyawat Raja bener-bener sirna. Raja jagjag belejag kawas bihara-bihari. Malah jadi leuwih seseg ayeuna mah. Dada ngarubakan, sepir maleungkeuran. Patuangan dayut jeung pipi cibuy ilang musna. Kalangenan pésta jeung curak-curak di karaton, kasilih ku kalangenan anyar, puncang pancong kana taneuh. Melak kekembangan ngurus patamanan ku anjeuna nyalira.

Dina hiji poé, Raja ngayakeun gempungan agung di alun-alun, sakabéh rahayat pangeusi nagara dikeprak sina kumpul. Lajeng raja biantara, "He... sakumna pangeusi nagri, boh para gegedén, boh para somah. Bandungan caritaan kami getol digawé téh matak séhat kana awak, matak jauh tina panyakit. Ku kituna, kami umajak. Hayu urang digarawe masing getol. Lantaran karéréana di urang bangsa patani. Hayu urang getol ngulangkeun doran urang soson-soson, mencug jeung macul ngagarap sawah jeung kebon. Lamun urang getol macul tinangtu urang moal kakurangan dahareun, jeung dahareun nu nyampak ladang késang urang sorangan tinangtu bakal leuwih ni'mat didaharna.

Ceuk ujaring carita, éta karajaan jadi subur ma'mur gemah ripah loh jinawi, raweuy beuweungeun, rambay alaeun. Lantaran Raja jeung rahayatna samiuk sabilulungan garetol ngulangkeun doran ngolah tanah ngurus tatanén.***

Gajah Jeung Manuk Ciung

2015-10-27T09:00:00.000+07:00

Kénging Akub Sumarna

Jaman baheula aya gajah dibibira ku nu moro. Atuh tuluyna téh gawéna ngan ngasruk leuweung baé bari amuk-amukan. Totorobosan ngadupakan sagala nu kaliwatan. Sirikna tunggul dirarud catang dirumpak. Aya hiji tangkal kai anu pangbadagna anu kadupak ku gajah téh, rungkad. Kabeneran dina éta tangkal kai téh aya manuk ciung sajodo, bikangna sajaba nyayang téh keur nyileungleuman endogna deui. Sayang ciung kabawa rubuh endogna katidindihan ku dahan kai anu séjénna nepi ka pareupeus teu bisa kapuluk sasiki-siki acan. Ciung bikangna nyarita ngalengis bari cumalimba, “Na, ieu mah mimilikan nepi ka kieu. Éta deui nu boga talajak bangun nu taya rasrasan, abong ka nu héngkér, manéhna boga awak badag tanaga rosa ka nu teu tuah teu dosa téh bet ngabarérang. Boro angen-angen hayang buru-buru boga anak téh ari kieu kaayaanana mah, endog euweuh nu bisa kapuluk, nya moal téréh-téréh laksana boga turunan… éta meureun angkuh sakadang gajah mah, nyapirakeun ka bangsaning sato leutik. Da cacakan lamun sarua boga pangawakan badag jeung rosa tanaga mah piraku ku aing henteu dilawan. Kanyeri haté aing taya wiwilanganana, saha nu kira-kira bisa mang maleskeun…,” manuk ciung bikangna ngalengisna téh rada lila.

Sato-sato anu séjénna anu kabeneran nyaho kana kasedih manuk ciung kabéh nyalampeurkeun mani ngaronyok nandakeun milu prihatin. Aya manuk caladi, waliwis, gagak, malah aya laleur gedé jeung bangkong héjo.

Éta kabéh anu nyalampeurkeun téh ngaromong sabisa-bisa itung-itung ngalilipur ka nu keur nandangan kapeurih atina.

Pok manuk gagak ngomong pangheulana, “Geus baé sakadang ciung, tong teuing jadi kasusah kabungung. Sugan baé engké endog mah aya gantina. Jeung upama rék males kanyeri ka sakadang gajah, urang pada-pada néangan akal waé. Kuring jeung sabatur-batur rék sabudi-akal, néangan cara, sabisa-bisa arék nulungan.”

Sakadang bangkong nyambung, “Bener kitu sakadang ciung. Urang kudu pada mikir, panajan nu bedas tapi bodor piraku teu éléh ku nu héngkér tapi pinter. Sakali deui geus tong dipaké kasedih, da loba soba nu rék narulungan. Sanajan pangawakan urang laleutik ogé ari ku jalan guyub pada paheuyeuk-heuyeuk leungeun mah tangtu bisa ngéléhkeun anu rohaka.”

Jep bangkong nyaritana jempé, pok disambung ku caladi ngedalkeun eusi haténa, “ari urang arék kumaha atuh carana hayang nulungan sakdang ciung téh?”

Gagak gentak ngawalon. “Éta gajah anu angkuh téh ku urang kudu dihurup. Ku kami rék didodoho heula. Da sok aya melangna sok aya ngolérna. Panonna anu sok pépélététan téh rék dipacokan. Puguh waé manéhna jadi tanpadaksa teu bisa ningali.”

Caladi gentak mairan asa kahudang pikirna, “Heueuh, keun huluna rék ditoktrokan ku kuring!”

Laleur siga embung kaéléhkeun ku ketak baturna, terus milu nyarita bari ngahiengkeun jang-jangna kekeleperan, sorana matak ngajelengeng kana jero ceuli nu ngadéngékeunana, nangtang bangun dangah naker, “Keun bagéan kaula arék ngotoran borokna sangkan leuwih enyut ku bilatungna tah nu bangkawarah téh!”

Ari pok téh deui ceuk sakadang bangkong teu éléh carita ku nu lianna bari tanggah kanu awakna jarangkung batan manéhna, “Uing mah rék hantem-hanteman disada wé dina jero liang di sisi jurang. Atawa di jero leuwih. Sugan waé mun manéhna balangah bisa-bisa tikoséwad, awaka tigebrus kana jurang anu lewang. Kitu sotéh susuganan ari manéhna hayang nginum ngalelebah dimana nu aya cai nya meureun ngileng-ngileng dinu kadéngé aya sora uing ngongkong siga anu ngabéjaan, dieu, dieu, dieu , di dieu… kitu minangka sora uing téh…”

“Enya nya, mun nepi ka tigebrus kana jurang anu lewang téh moal manggapulia tah si gajah téh…” cék anu séjénna bari arunggut-unggutan siga ngaenyakeun kana caritaan sakadang bangkong.

Barang geus deukeut kana waktuna breg waé gajah téh pada ngadeukeutan pada ngahurup sasanggupna sasanggupna tadi téa. Taya mencogna gajah téh cilaka teu bisa daya nepi ka palastra ku kaguyuban sobat-sobatna manuk ciung dina metakeun akalna.***