Cem Karagozlu "Paylaşmak Güzeldir"

İlkbaharda Paris’den Normandiya’ya doğru – IV (Bayeux ve Mont-Saint-Michel "Gelgitlerin Ortasındaki Masal Ada")

2026-07-27T13:14:18.017+03:00

Bayeux'den Mont-Saint-Michel'e

Normandiya denildiğinde akla ilk gelen yerlerden biri de kuşkusuz Mont-Saint-Michel. Normandiya Utah ve Omaha Plajları ve çevresinden sonra yeni rotamız Mont-Saint Michel.

Normandiya kıyılarından sonra konaklama için ise hem tarihi dokusu hem de merkezi konumu nedeniyle Bayeux'u tercih ettik. Bu seçim, sadece Mont-Saint-Michel'e ulaşımı kolaylaştırmakla kalmadı, aynı zamanda Normandiya'nın ruhunu daha yakından hissetmemizi de sağladı.

Bayeux: Normandiya'nın Tarihi Kalbi

Bayeux, yaklaşık 13 bin nüfuslu küçük ama son derece etkileyici bir Orta Çağ şehri. II. Dünya Savaşı sırasında büyük ölçüde zarar görmeden günümüze ulaşmış olması sayesinde tarihi dokusunu korumayı başarmış.

Şehrin en önemli simgesi, 11. yüzyıldan kalma görkemli Bayeux Katedrali. Gotik ve Romanesk mimarinin birlikte görülebildiği yapı, dar taş sokakların arasından yükselirken ziyaretçilerini adeta geçmişe götürüyor.

Bayeux denince akla gelen bir diğer önemli eser ise UNESCO Dünya Belleği Listesi'nde yer alan ünlü Bayeux Duvar Halısı (Tapestry). Yaklaşık 70 metre uzunluğundaki bu işlemeli eser, 1066 yılında William'ın İngiltere'yi fethini adım adım anlatıyor ve Avrupa tarihinin en önemli görsel belgelerinden biri olarak kabul ediliyor.

Şehir merkezindeki küçük kafeler, yerel restoranlar ve hediyelik eşya dükkânları oldukça keyifli bir atmosfere sahip. Özellikle akşam saatlerinde sokaklarda yürüyüş yapmak, Normandiya'nın sakin yaşamını hissetmek için harika bir fırsat sunuyor.

Bayeux, aynı zamanda Omaha Beach, Utah Beach ve Amerikan Mezarlığı gibi D-Day çıkarmasıyla ilgili tarihi noktalara da oldukça yakın bir konumda bulunuyor.

Mont-Saint-Michel: Gelgitlerin Ortasındaki Masal Ada

Bayeux'den yaklaşık 1,5 saat süren keyifli bir yolculuğun ardından uzaktan ilk kez Mont-Saint-Michel'i gördüğünüz an unutulmayacak bir deneyim oluyor. Denizden yükselen sivri kuleleriyle ada, gerçekten de bir masal diyarını andırıyor.

Yaklaşık 1.300 yıldır kutsal bir hac merkezi olan Mont-Saint-Michel, günümüzde UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alıyor ve Fransa'nın Eyfel Kulesi'nden sonra en çok ziyaret edilen turistik noktalarından biri.

Adanın en dikkat çekici özelliği ise dünyanın en güçlü gelgitlerinden birine sahip olması. Gelgit sırasında deniz kilometrelerce çekilirken, birkaç saat içinde tekrar hızla yükselerek adayı çevreliyor. Bu doğa olayı ziyaretin en etkileyici anlarından biri.

Mont-Saint-Michel'de Gezilecek Yerler

1. Manastır (Abbaye du Mont-Saint-Michel): Adanın en yüksek noktasında bulunan Benedikten Manastırı, ziyaretin en önemli durağı. Dar taş merdivenlerden çıkarken farklı dönemlere ait mimari detayları görmek mümkün. Manastırın avlusu, yemekhaneleri, keşiş odaları ve nefes kesen terasları mutlaka görülmeli.

Özellikle terastan Normandiya Körfezi'ni izlemek unutulmaz bir manzara sunuyor.

2. Grande Rue: Adanın ana caddesi olan Grande Rue, taş evler, hediyelik eşya dükkânları, küçük kafeler ve restoranlarla dolu. Restoran fiyatları tabi biraz yüksek. Turistik olmasına rağmen tarihi atmosferini büyük ölçüde koruyor.

3. Surlar: Adanın çevresini dolaşan surlardan yürüyerek körfezin farklı açılardan manzarasını izleyebilirsiniz.

4. Saint-Pierre Kilisesi (Abbaye du Mont-Saint-Michel): Manastıra çıkarken yol üzerinde bulunan küçük kilise oldukça huzurlu bir atmosfere sahip. İçerideki vitraylar ve sessiz ortam kısa bir mola vermek için ideal.

5. Körfez Manzaraları: Gelgit durumuna göre manzara sürekli değişiyor. Eğer şanslıysanız denizin yükselişini veya tamamen çekilmiş kumluk alanları görebilirsiniz.

Önerilere gelince;

- Erken Saatlerde Gidin

- Mont-Saint-Michel gün içerisinde oldukça kalabalık oluyor. Sabah erken saatlerde hem daha rahat gezebilir hem de daha güzel fotoğraflar çekebilirsiniz.

- Rahat Ayakkabı Giyin. Adanın sokakları tamamen taş döşeli ve oldukça dik. Kaymayan, rahat yürüyüş ayakkabıları büyük kolaylık sağlıyor.

- Gelgit Saatlerini Kontrol Edin.

- Otopark: Araçlar adanın girişine kadar gitmiyor. Ziyaretçiler geniş otopark alanına araçlarını bıraktıktan sonra ücretsiz servis otobüsleriyle ya da yaklaşık 35-40 dakikalık yürüyüşle adaya ulaşıyor.

- Manastır Bileti: En yoğun sezonda biletinizi önceden almak zaman kazandırabilir. Özellikle bahar ve yaz aylarında giriş sıraları uzayabiliyor.

- Yeme İçme: Adada birçok restoran bulunuyor. En meşhur lezzetlerden biri Normandiya usulü kabarık omleti. Bunun yanında deniz ürünleri, krep (crêpe), galette ve Normandiya'nın ünlü elma şarabı (cidre) da denenebilir.

Mont-Saint-Michel, sadece tarihi bir yapı değil; doğa, tarih ve mimarinin olağanüstü bir uyum içinde buluştuğu benzersiz bir destinasyon. Bayeux'de konaklamak ise bu geziyi çok daha keyifli hale getiriyor. Şehrin sakin atmosferinde Normandiya'nın tarihini keşfederken, kısa bir yolculukla dünyanın en etkileyici manastır adalarından birine ulaşabiliyorsunuz.

Eğer Normandiya rotası planlıyorsanız Bayeux'u gezi programınıza mutlaka ekleyin ve Mont-Saint-Michel için en az yarım, mümkünse tam bir gün ayırın. Gelgitlerin şekillendirdiği bu büyüleyici ada, ziyaretiniz bittikten uzun süre sonra bile hafızanızda yaşamaya devam edecek.

İlkbaharda Paris’den Normandiya’ya doğru – III (Omaha Plajı, Pointe du Hoc ve Utah Plajı)

2026-07-22T18:11:22.156+03:00

Normandiya'da Sessizliğin İçindeki Çığlık: Omaha Plajı'ndan Utah'a Unutulmayacak Bir Yolculuk

Çocukluğumun en unutulmaz anılarından biri, televizyon karşısında II. Dünya Savaşı belgesellerini izlemekti. O yıllarda siyah beyaz arşiv görüntülerinde denize doğru ilerleyen çıkarma gemilerini, sahile ulaşmaya çalışan askerleri ve gökyüzünü kaplayan uçakları büyük bir merakla seyrederdim. Sonrasında The Longest Day, The Longest Day, Saving Private Ryan, Band of Brothers gibi film ve diziler, tarihe olan ilgimi daha da artırdı. O zamanlar haritalar üzerinde gördüğüm Omaha, Utah ve Pointe du Hoc isimleri benim için yalnızca kitaplarda geçen yerlerdi. Bazı tarihî olayları gerçekten anlayabilmek için, yaşandıkları yerde birkaç dakika sessizce durmak gerekiyor.

Bazı yerler vardır; güzellikleriyle değil, yaşanmışlıklarıyla insanı derinden etkiler. Fransa'nın kuzeyindeki Normandiya kıyıları da tam olarak böyle bir coğrafya. Bugün huzur içinde dalgaların kıyıya vurduğu, çocukların kumlarda oynadığı bu sahiller, 6 Haziran 1944 sabahı tarihin en kanlı günlerinden birine tanıklık etti.

Normandiya'yı gezmek yalnızca bir seyahat değil, aynı zamanda insanlığın geçmişiyle yüzleştiği bir yolculuktur. Bu rota boyunca sadece müzeleri veya anıtları değil, savaşın geride bıraktığı sessizliği de dinlersiniz.

Deauville → Omaha Beach (Colleville-sur-Mer) arası yaklaşık 100 km. N13 otoyolundan daha hızlı gidebilirsiniz. Bizim tercihimiz ara yollar oldu. 1,5 saate gidiliyor. Ama çok keyifli.

İlk Durak: Omaha Plajı

Normandiya denildiğinde akla ilk gelen yer hiç şüphesiz Omaha Plajı. Yaklaşık 8 kilometre uzunluğundaki bu sahil, Müttefik askerlerinin en ağır kayıpları verdiği çıkartma noktası olarak tarihe geçti.

Bugün plaja ilk baktığınızda sizi şaşırtan şey sessizlik oluyor. Deniz aynı deniz, kum aynı kum... Fakat burada yürürken insanın aklından tek bir düşünce geçiyor: Bir zamanlar bu sahilde binlerce genç asker, birkaç dakika içinde hayatlarının en zor kararlarını vermek zorundaydı.

Kıyıda yürürken zaman zaman Alman savunma siperlerinin kalıntılarıyla karşılaşıyorsunuz. Beton mevziler hâlâ denize bakıyor. Sanki yıllardır hiçbir şey değişmemiş gibi...

Omaha Beach Memorial Museum

Gezinize mutlaka Omaha Beach Memorial Museum ile başlamanızı öneririm. Burada döneme ait askeri ekipmanlar, üniformalar, haritalar, kişisel eşyalar ve fotoğraflar sergileniyor.

Müze, savaşın yalnızca askeri yönünü değil, insani tarafını da anlatıyor. Genç yaşta cepheye giden askerlerin mektupları, ailelerine yazdıkları son satırlar ve kişisel hikâyeleri ziyaretçiyi savaşın istatistiklerden ibaret olmadığını anlamaya zorluyor.

Colleville-sur-Mer Amerikan Mezarlığı

Omaha Plajı'ndan ayrılmadan önce mutlaka Colleville-sur-Mer Amerikan Mezarlığı'nı ziyaret edin.

Denize bakan yemyeşil bir tepenin üzerine kurulmuş bu mezarlıkta, sıra sıra uzanan beyaz mermer haç mezarlar insanı uzun süre sessiz bırakıyor.

Yaklaşık on bin askerin yattığı bu alanda isimler tek tek okunabiliyor. Kimisi henüz 18 yaşındaydı, kimisi ise evinde onu bekleyen bir eş ve çocuk bırakmıştı.

Burada en çok hissedilen duygu hüzün değil; savaşın anlamsızlığı oluyor.

Çünkü her mezar taşının ardında yarım kalmış bir hayat var.

Overlord Müzesi

Mezarlığın hemen yakınındaki Overlord Museum da görülmeye değer duraklardan biri.

Burada gerçek tanklar, zırhlı araçlar, toplar, askeri araçlar ve savaşın birebir canlandırıldığı sahneler bulunuyor.

Özellikle savaş teknolojisine ilgi duyanlar için oldukça etkileyici olsa da müzenin en çarpıcı yanı, savaşın ne kadar büyük bir lojistik mücadele olduğunu gözler önüne sermesi.

Omaha plajının güney ucunda Les Braves (Cesurlar) olarak bilinen anıt heykelleri D-Day çıkarması sırasında hayatını kaybeden Müttefik askerlerinin anısına dikilmiştir. Sanatçı Anilore Banon tarafından tasarlanan bu metal heykeller, özgürlük, umut ve kardeşlik gibi temaları temsil eder

Arromanches’deki yapay liman kalıntıları (Mulberry Harbour) ve;

Longues-sur-Mer bataryalarına göz atmadan geçmeyin

Overlord Müzesi

Mezarlığın hemen yakınındaki Overlord Museum da görülmeye değer duraklardan biri.

Burada gerçek tanklar, zırhlı araçlar, toplar, askeri araçlar ve savaşın birebir canlandırıldığı sahneler bulunuyor.

Özellikle savaş teknolojisine ilgi duyanlar için oldukça etkileyici olsa da müzenin en çarpıcı yanı, savaşın ne kadar büyük bir lojistik mücadele olduğunu gözler önüne sermesi.

D-Day ve Çanakkale: Tarihin İki Büyük Çıkarması

Normandiya kıyılarında gezerken aklıma sık sık bizim tarihimizin en önemli dönüm noktalarından biri olan 1915 Çanakkale Savaşı geldi. Aralarında yaklaşık otuz yıl olmasına rağmen, Gelibolu Yarımadası ile Normandiya sahilleri birçok açıdan birbirini hatırlatıyor. İkisinde de denizden yapılan devasa çıkarma harekâtları, kıyıyı savunan kuvvetler ve binlerce gencin birkaç saat içinde hayatını kaybettiği çetin çatışmalar yaşandı.

Elbette askerî hedefler, taraflar ve savaşın genel koşulları birbirinden farklıydı. Çanakkale'de İtilaf Devletleri Osmanlı savunmasını aşmayı hedeflerken, Normandiya'da Müttefikler Nazi Almanyası'nın işgal ettiği Batı Avrupa'ya geri dönmeye çalışıyordu. Ancak her iki cephede de değişmeyen tek gerçek vardı: Savaşın bedelini en ağır şekilde genç insanlar ödedi.

Çanakkale'de bugün nasıl Anzak Koyu, Conkbayırı ve Şehitler Abidesi ziyaretçileri derin düşüncelere sürüklüyorsa, Normandiya'da da Omaha, Pointe du Hoc ve Utah aynı duyguyu yaşatıyor. Farklı milletler, farklı üniformalar ve farklı idealler... Ama geride kalan acı, özlem ve kayıplar birbirine şaşırtıcı derecede benziyor. Belki de bu yüzden, tarihî savaş alanlarını gezerken kazanan ya da kaybedenden çok, savaşın insanlığa ödettiği bedeli düşünmeye başlıyoruz.

Pointe du Hoc (Hac Tepesi)

Omaha ile Utah Plajı arasında yer alan Pointe du Hoc, Normandiya'nın en etkileyici noktalarından biri.

Yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki sarp kayalıkların üzerinde bulunan Alman topçu mevzileri, Müttefikler için büyük bir tehdit oluşturuyordu.

Amerikan Ranger birlikleri, neredeyse dik sayılabilecek bu kayalıklara halatlar yardımıyla tırmanarak tarihin en cesur operasyonlarından birini gerçekleştirdi.

Bugün kayalıkların üzerinde dolaşırken devasa bomba kraterleri hâlâ görülebiliyor.

Toprak adeta ay yüzeyi gibi.

Beton sığınakların içine girdiğinizde ise savaşın ne kadar dar alanlarda, ne kadar büyük korkularla yaşandığını hissediyorsunuz.

Rüzgârın Atlantik'ten getirdiği serinlik bile burada farklı geliyor insana.

Belki de geçmişin sessiz tanığı olduğu için...

Yol Üzerindeki Küçük Kasabalar

Normandiya'nın en güzel yanlarından biri de küçük sahil kasabaları.

Vierville-sur-Mer, Saint-Laurent-sur-Mer ve Grandcamp-Maisy gibi yerleşimlerde mola vermek oldukça keyifli.

Taş evler, küçük kafeler ve deniz manzarası, biraz önce ziyaret ettiğiniz savaş alanlarıyla büyük bir tezat oluşturuyor.

Hayatın her şeye rağmen devam ettiğini görmek, bu yolculuğun en anlamlı taraflarından biri.

Son Durak: Utah Plajı

Normandiya çıkartmasının en başarılı noktalarından biri

Bu heykeldeki kişi müttefiklerin zafer kazanmasını sağlayan çıkartma botlarının tasarımcısı Andrew Jackson Higgins anıtıdır. Bu eser, çıkarma botundan çıkan askerleri ve tam boy bir bot replikasını hemen yanında. Heykeller heykeltıraş Fred Hoppe tarafından 6 Haziran 2015 de yapılarak açılmış. General Dwight Eisenhower, Higgins'i "Savaşı bizim için kazanan adam" olarak tanımlamıştır.

Utah Plajı olarak kabul edilir.

Omaha'ya kıyasla burada kayıplar daha az yaşanmış olsa da yaşanan mücadele yine son derece zorluydu.

Bugün Utah Plajı daha sakin, daha geniş ve daha huzurlu bir atmosfere sahip.

Sahilde yürürken denizin sesi dışında neredeyse hiçbir şey duyulmuyor.

Utah Beach Landing Museum

Utah Beach Landing Museum, bölgenin en başarılı müzelerinden biri.

Çıkartmanın planlanışı, paraşüt birliklerinin görevleri, kullanılan çıkarma araçları ve hava operasyonları detaylı şekilde anlatılıyor.

Müzenin en dikkat çekici bölümlerinden biri ise gerçek bir B-26 Marauder bombardıman uçağının sergilendiği alan.

Savaşın teknik yönünü öğrenmek isteyenler kadar tarihi olayların nasıl geliştiğini anlamak isteyen ziyaretçiler için de oldukça doyurucu.

Normandiya'dan Ayrılırken

Normandiya yalnızca II. Dünya Savaşı'nı anlatan açık hava müzesi değildir.

Burası cesaretin, fedakârlığın, umudun ve en önemlisi barışın değerini hatırlatan bir coğrafyadır.

Omaha'nın sessiz sahili, Pointe du Hoc'un yara izleri ve Utah'ın huzurlu kıyıları aynı hikâyenin farklı sayfalarıdır.

Bu rotayı gezerken sadece tarihi öğrenmezsiniz.

İnsan hayatının ne kadar değerli olduğunu, savaşın ise geride yalnızca sessizlik bıraktığını da hissedersiniz.

Belki de Normandiya'nın ziyaretçilerine vermek istediği en büyük mesaj budur:

Normandiya'dan ayrılırken çocukluğumda ekran karşısında hayranlıkla izlediğim o siyah beyaz görüntüler yeniden gözümün önünden geçti. O zamanlar bu sahiller bana yalnızca tarihin önemli bir sayfası gibi görünüyordu. Bugün ise biliyorum ki burası sadece bir savaş alanı değil; barışın ne kadar kıymetli olduğunu anlatan, sessiz ama çok güçlü bir hatırlatma. Belki de bu yüzden Normandiya'dan bavuluma koyduğum en değerli hatıra bir fotoğraf değil, savaşın kazananı olmadığını bir kez daha anlamış olmaktı.

Barış, geçmişi unutarak değil; onu hatırlayarak korunur.

İlkbaharda Paris’den Normandiya’ya doğru – II (Honfleur - Deauville – Trouville )

2026-07-21T19:06:39.358+03:00

Akşam Honfleur'e varıp odamıza yerleştikten sonra hemen kasabanın merkezine indik. Saat 21:00'den sonra çoğu kişi yemeğini yemişti.

Balık restoranlarının hepsi güzel. Bizim de oturduğumuz oldukça lezzetliydi.

Sabah Honfleur’de önce kahvaltı yapıp sonra gündüz gözü ile kasabayı dolaştık.

15. yüzyıldan kalma ahşap Aziz Catherine Kilisesi (Eglise Sainte-Catherine) ve arduvaz taşlı evlerle çevrili tarihi Vieux Bassin (Eski Liman)’ dolaştık. Balık restoranları akşam için balık ürünlerini almaya başlamışlardı.

Honfleur'ün güzelliği uzun zamandır sanatçıları cezbetmiştir ve kasabanın birçok müze ve galerisinde sanat eserleri bulunmaktadır. Honfleur, özellikle Empresyonist kökleriyle gurur duyar; Claude Monet'nin akıl hocası Eugène Boudin bu kasabada doğmuştur ve Monet ile çağdaşları, Seine nehrinin döküldüğü yerde güzel ışığını yakalamak için sık sık Honfleur'ün üzerindeki tepede bulunan Ferme Saint-Siméon'da resim yaparlarmış.

Honfleur'ün varlıklı aileleri, özellikle limanın kalbi olan Vieux Bassin çevresinde, çok katlı evlerini birbirine çok yakın inşa etmişlerdir; burada teknelere bakan ön sıradaki bir ev, gerçek bir statü göstergesiymiş. Vieux Bassin'de artık ticari gemi veya balıkçı teknesi bulunmasa da (şimdi daha büyük iskelelere demirlenmiş durumdalar), yatlar demirlemiş durumda.

Vieux Bassin'in her iki tarafındaki mahallelerin her birinin kendine özgü bir karakteri var. Doğudaki mahalle, Saint-Etienne Kilisesi de dahil olmak üzere birçok ilginç binayla dolu; batıdaki mahalle ise yokuş yukarı uzanarak muhteşem ahşap Sainte-Catherine Kilisesi'ne ve Honfleur'un ana sanat müzelerine ev sahipliği yapıyor. Limanın güneyindeki mahalle daha sakin ama Saint-Léonard Kilisesi ve restore edilmiş çeşmeler gibi daha az bilinen bazı güzelliklere sahip.

Otele dönerken ilginç bir yapı ile karşılaştık. Çamaşırhane. Honfleur'daki en bilinen tarihi çamaşırhaneler (lavoir) 19. yüzyıldan kalma Lavoir Saint-Léonard, Quai Lepaulmier ve The Fontaine et Lavoir de La Foulerie 27 Rue de la Foulerie, 1896'da su kaynağında inşa edilmiştir. 17. YY’da Aziz Stephen'ın çeşmesi olarak adlandırılmış, 1624 yılında onarılmış. Berrak suyun aktığı bir çimento terminali, yıkama evinin iki havzasından birini aşıyor, bütünü çevreleyen zemin kırmızı terracotta parke taşlarından oluşur.

Yürüyüş sonrası otelimizden ayrıldık. Manş kıyılarında ilk durağımız iki komşu tatil beldesi Deauville ve Trouville. Honfleur’de yol yaklaşık 18 km, 20 – 25 dakikada varıyorsunuz. Manş Denizi kıyısındaki iki komşu tatil beldesidir. "Paris’in 21. bölgesi" olarak anılan Deauville lüks malikaneleri ve kumarhanesiyle ünlüdür. Hemen yanındaki Trouville-sur-Mer ise daha otantik, geleneksel bir balıkçı kasabası atmosferine ve hareketli bir halk plajına sahiptir Araba ile önce Trouville tarafını dolaşıp sonra Deauville tarafına geçtik. Plaj boyu evler çok güzel. Tabi Plajda buluna plaj kabinleri buranın en bilinen özelliği. Les Planches de Deauville’de ünlü tahta yürüyüş yolu. Film festivaline gelen yıldızların isimleri plaj kabinlerinde yazar.

Fransa'nın Normandiya kıyısındaki Deauville, "Paris'in Hamptons'ı" olarak bilinir. Sahil şeridi; ahşap iskeleleri, renkli şemsiyeleri ve tipik "Anglo-Normand" tarzı yarı ahşap villaları ile meşhurdur. 19. yüzyıldan beri zengin ve ünlülerin tatil yeri olan bu kasabada, kıyıdaki evler zarafeti ve tarihi atmosferi yansıtır. Anglo-Normand Tarzı: Evlerde dik eğimli çatılar, renkli ahşap oymalar, tuğla desenleri ve yarı ahşap (half-timbering) cepheler dikkat çeker. Bu evlerden en ünlüsü Villa Strassburger’dir. Baron Henri de Rothschild tarafından yaptırılan ve daha sonra Amerikalı milyarder Ralph Strassburger’in evi olan bu yapı, kasabadaki en ünlü tarihi villadır. Zengin mimarisi ve geniş bahçesiyle bilinir.

Deauville’in bir de ünlü casino’su var. Biz kıyıda bir kahve molası verdik. Ama zamanınız varsa veya burada konaklıyorsanız balık restoranları güzel görünüyor.

Şimdi hedef çocukluğumun rüyası Omaha ve Utah Plajları. D – Day …

İlkbaharda Paris’den Normandiya’ya doğru – I (Giverny – Rouen – Étretat – Honfleur)

2025-12-24T21:49:00.003+03:00

2025’in 23 Nisan tatili ile hafta sonunu birleştirince kısa bir Paris molası ile eşimin hayali Claude Monet’in köyü, benim çocukluk filim ve belgesel anılarım 2. Dünya Savaşının en kanlı kilometre taşı Normandiya kıyılarını görme hayalimizi gerçekleştirdik. Paris De Gouelle havaalanından kiraladığımız Citroen C4 ile güzel bir tur yaptık.

Paris’ten yola koyulup da Normandiya sınırlarına girdiğimizde ilk hedefimiz Giverny ve müze olarak gezilebilen ve dillere destan bahçesiyle herkesin ilgisini çeken Claude Monet’nin Evi. Hızlı bir turla bahçeleri ve evin dış kısmını görebilirsiniz. İçeriye girme sırası uzun olabilir, önceden online bilet almanızı öneririm. Ziyaret için: fondation-monet.com sitesinden bilet alabilirsiniz. Bahçelerin Nisan’da çok renkli olduğu söylenmişti. Hava puslu da olsa çok güzeldi. Özellikle su bahçesi (Lily Pond) kısmını kaçırmayın. Otopark için “Parking Claude Monet” veya “Parking du Musée des Impressionnismes” kullanışlıdır.

Sonra hedef Rouen. D6015 üzerinden gitmek keyifli ve manzaralı yaklaşık 1 saat sürüyor. Güzel bir orta çağ kasabası Tarihi saat kulesi, Rouen Katedrali, Jeanne d’Arc’ın yakıldığı yer gibi birbirinden ilginç görülecek pek çok şey var. Rouen, kent merkezi olarak 110.000 civarında bir nüfusa sahip. Notre Dame de Rouen Katedrali oldukça etkileyici. İçeriye girip dolaşmanızı öneririm.

Kilisenin karşısındaki sokaktan (Rue du Gros Horloge) önce Rouen’ın bir anlamda simgesi olan Gros Horloge yani Büyük Saat çıkacak ki bunu da görmeden Rouen’dan dönmemeniz gerekiyor.

Devam edince Eski Pazar yeri Place du Vieux Marché çevresinde yemek yiebilirsiniz. Bu alanda 1979 yılında inşa edilmiş ve ilginç mimarisiyle dikkat çeken Sainte Jeanne d’Arc Kilisesi bulunuyor. Fransız tarihinde önemli rol oynayan Jeanne d’Arc 30 Mayıs 1431’de “cadı olduğu gerekçesiyle” bu meydanda yakılmış, daha sonra da “azize” ilan edilmiş.

Buradan Rouen’dan Étretat’a yola çıkıyoruz. Yaklaşık 1,5 saat süren A150 → A29 → D940 (manzaralı kıyı yoludur) yoluyla gidiyoruz. Falezleriyle ün yapmış yer. Aynı zamanda Netflix’deki Lupin dizinin de çekildiği yerlerden birisi. İki kayalık tepelik arasındaki bir düzlüğe kurulu olan Etretat’nın sol tarafında o ünlü falez var, sağ tarafında da yine bir tepede bir kilise bulunuyor ve her iki taraftaki tepeye de tırmanıyor insanlar. Önce kıyıda bir bira molası verip manzaranın ve Atlantik Okyanusunun keyfini çıkardık.

Ardından soldaki tepeye, falezin olduğu yöne doğru yürüyerek yavaş yavaş rampayı çıkmaya, kimi zaman merdivenleri tırmanmaya başladık. Yukarıda manzara güzel ama yürümeye devam edip tepenin ardındaki diğer koydaki dev falezi mutlak görün.

Akşamüzeri sonrası güneşi Honfleur yolunda tam Pont de Normandie üzerinden geçerken batırdık (Köprü geçişi 5.80 Euro). Étretat – Honfleur yolu 1 saat. D940 → A29 üzerinden gidiliyor.

Akşam olduğunda Honfleur’daki butik otelimize yerleşip yemek için kasabayı dolaşmaya çıktık.

Masal gibi çok güzel bir başka balıkçı kasabası. Liman gece ayrı, gündüz ayrı güzel. Sokaklarda rengarenk dükkanlar, sanat galerileri ve kafeler var. Öğrendiğimize göre Honfleur, bu bölgedeki pek çok cazibe merkezi gibi yerli ve yabancı pek çok turisti ağırlıyor. Güzel havalarda ve özellikle hafta sonları sokaklar daha kalabalık oluyor. Buradaki Sainte Catherine Kilisesi mimarisiyle sizi etkileyecektir sanıyorum. Geceyi Honfleur’da geçirdik. Size de tavsiye ederiz.

Mutfakta Yoğurt: Ev Yoğurdu mu? Sanayi Yoğurdu mu? Evde yoğurt yaparken nelere dikkat edelim? Sanayi yoğurdu neden ekşimiyor?

2025-09-17T21:06:00.000+03:00

Günümüzdeki yaygın olan görüşe göre, ilk defa Türk egemenliğinin ve kültürünün hâkimiyeti altında olan bölgelerde (Orta Asya) üretilip tüketilen yoğurt, önce Balkanlar ve Ortadoğu’ya, oradan da Avrupa’ya yayılmıştır. Yoğurdun Amerika’ya geçişi ise birkaç yüzyıl sonra olmuştur. Kısaca belirtmek gerekirse yoğurt, Türklerin dünyaya armağan ettiği fermente bir süt ürünüdür. Ülkemizde de sofraların vazgeçilmezi olan yoğurt, geleneksel beslenme alışkanlıklarımızın önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Yoğurt, biyolojik yararlılığı yüksek besin öğeleri ile sütün tüm besleyici özelliklerini taşıması yanında, canlı mikrobiyal içeriği ile sağlıklı yaşama da önemli katkılar sağlamaktadır.

Türk Gıda Kodeksi Fermente Süt Ürünleri Tebliği’nde sütün uygun mikroorganizmalar tarafından fermentasyonu ile pH değerinin koagülasyona (pıhtılaşmaya) yol açacak veya açmayacak şekilde düşürülmesi sonucu oluşan ve içermesi gereken mikroorganizmaları yeterli sayıda (> 10⁷kob/g), canlı ve aktif olarak raf ömrü sonuna kadar bulunduran süt ürünleri fermente süt ürünü olarak tanımlanmaktadır. Fermente süt ürünlerinin en önemlisi olan yoğurdun tanımı ise, aynı tebliğde, fermentasyonda spesifik olarak Streptococcus thermophilus ve Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus (yoğurt bakterileri, halk arasında yoğurt mayası) kültürlerinin kullanıldığı fermente süt ürünü olarak yapılmaktadır.

Bu açıklamalardan da anlaşılacağı gibi yoğurdu yoğurt yapan esas olarak yoğurt bakterileridir. Çünkü yoğurt sütüne, bu yoğurt bakterilerin dengeli (%50 : %50) karışımını içeren starter kültür (yoğurt mayası) yeterli oranda (% 2-3) ilave edildiğinde, süt 42-45ᵒC’lik bir ortamda 2,5 -3,5 saat içinde (inkübasyon) pıhtı haline dönüşmektedir.

Gerçek yoğurt pıhtısı, gerçek yoğurt budur. Bu nedenle mikroorganizma içeriği belli olmayan mayaları (starter kültürler) kullanılarak elde edilen her pıhtı yoğurt pıhtısı, yoğurt olarak değerlendirilemez. Yoğurt, süt şekeri laktozdan, laktik asit fermentasyonu ile üretilen bir süt ürünüdür. Bu yüzden maya-laktik asit fermentasyonu ile üretilen kefir ve kımız gibi fermente süt ürünlerinden farklı özelliklere sahiptir.

Geçmişte kontrolsüz ortamlarda, mandıralarda üretilen yoğurtlar, hayvan sağlığından, ilkel koşullarda yapılan sağımlardan, soğutma imkânsızlıklarından ve farklı mikroorganizmalar içeren mayaların kullanılmasından ileri gelen olumsuzluklar nedeniyle mikrobiyolojik, fiziksel, kimyasal ve duyusal özellikler yönünden farklılıklar gösteriyordu. Çabuk ekşimekte ve bozulmaktaydı. Günümüzde, evlerde yapılan yoğurtların büyük bir bölümü de aynı nedenlerden dolayı benzer özellikler göstermektedir.

Ev yoğurtlarının önemli bir kısmı maya-laktik asit fermentasyonu sonucu oluşan pıhtılar olup, bileşiminde yoğurt bakterilerine az sayıda rastlanmaktadır. Bu tip pıhtılarda laktik asit fermentasyonunun yanı sıra alkol fermentasyonu olma olasılığı da oldukça yüksektir. Bunlar da ev yoğurtlarının raf ömrünü kısaltan önemli faktörlerdir. Ev yoğurdu yaparken bu faktörlere dikkat etmek gerekir.

Yoğurt, protein, yağ, kalsiyum, potasyum, vitamin (B1, B2, B12 vb.) içeriği bakımından oldukça zengin bir süt ürünüdür. Ayrıca, yoğurta bulunan CLA (konjuge linoleik asit) ve biyoaktif peptitler gibi metobolitlerin (yeni ürünlerin) beslenme ve sağlık (kardiyometabolik risk faktörleri üzerine yararlı etki, kemik mineralizasyonuna katkı vb.) üzerindeki olumlu etkileri de bilinmektedir.

Bunlar yanında, diyet kalitesi yüksek, laktoz intoleransı olanlar için uygun bir süt ürünü olan yoğurdun immün (bağışıklık) sistemi güçlendirdiği, bağırsakta zararlı mikroorganizmaların gelişmesini sınırladığı (yoğurdun Salmonella, Shigella, Staphylococcus, E.coli, Bacillus, Clostridium, Brucella gibi birçok mikroorganizmaya karşı inhibitör etki gösterdiği bilimsel çalışmalarda bildirilmektedir), intestinal enfeksiyonlara karşı vücut direncini arttırdığı ve antikarsiyojenik etki gösterdiği de ileri sürülmektedir. Bu özellikleri ile çok önemli bir süt ürünü olan yoğurdun, beslenme ve sağlık yönünden istenilen niteliklerde ve bize özgü, geleneksel sade yoğurt tipinde olabilmesi için tekniğine uygun olarak üretilmesi gerekir.

Yoğurt üretiminde kullanılacak çiğ sütün sağlıklı hayvanlardan elde edilmiş, mikrobiyolojik ve kimyasal özellikleri yönünden gıda kodeksine uygun olması gerekir. Süt antibiyotik, hidrojen peroksit vb. inhibitör maddeler ile nötürleyici (soda) maddeler içermemelidir.

Bu nedenle, eğer evde yoğurt üretecekseniz yukarıda içme sütü konusunda belirttiğimiz sokak sütü kesinlikle kullanılmamalı, yerine tebliğe uygun satılan sertifikalı sütler tercih edilmelidir.

Yoğurt fabrikalarında çiğ sütler gerekli kalite kontrol analizleri yapıldıktan sonra işletmeye kabul edilir. Sokakta satılan sütler böyle bir kontrolden geçmediği için bu sütlerden yoğurt yapımında olumsuzluklar ortaya çıkabilir. Ham madde olarak kullanılacak sütün içindeki istenmeyen maddelerin (epitel hücreler, lökositler, kan vb.) ürüne işlenmeden önce temizlenmesi gerekir. Bunun için fabrikalarda santrifüj kuvveti etkisiyle temizlik yapan klarifikatör adı verilen aletler kullanılır. Evlerde böyle bir olanak olmadığı için tülbentle yapılan kaba süzme, bu temizlik işlemi için yeterli değildir.

Bu nedenle evde yoğurt yapmak için alternatif olarak pastörize veya UHT (uzun ömürlü) süt kullanılabilir. Yoğurt yapımında kullanılacak süt tipi (çiğ, pastörize, UHT) ne olursa olsun önce yağsız süt kuru maddesinin arttırılması (standardizasyon) gerekir.

Biz Türklere özgü geleneksel yoğurt yapımı için bu bir ön koşuldur. Bu aşamada yoğurt fabrikaları üretecekleri yağlı, yarım yağlı, yağsız yoğurt tipine göre yağ standardizasyonu yaparlar. Su salmayan, belirli bir katılığı, kıvamı olan yoğurt yapmak için sütün yağsız kuru maddesi artırılır. Bunu gerçekleştirmek için % 8-9 düzeyinde olan yağsız süt kuru maddesi % 12,0 –12,5’e kadar artırılır. Burada esas önemli olan protein oranındaki artıştır. Çünkü sütün proteini beslenme yönünden değerli olduğu gibi, yoğurda istenilen katılığı, kıvamı sağlayan bir süt bileşeni olarak da önemlidir. Bu nedenle yoğurttaki protein oranının %4’ün altına düşmemesi gerekir.

Fabrikalarda yoğurt üretilirken sütün yağsız kuru maddesi süte yağsız süt tozu ilave ederek veya vakum altında sütün suyu buharlaştırılarak artırılır. Her iki işlem de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ilgili tebliğince yasal ve teknolojinin gerektirdiği bir işlemdir.

Evde yoğurt yapılırken uygulanan kaynatma işlemi sırasında meydana gelen buharlaşma ile sütün kuru maddesi bir miktar artar. Bu artış çoğu zaman istenilen düzeyde olmadığı için evde yapılan yoğurtların su oranı daha yüksektir. Su oranının yüksek olması hem kıvamı olumsuz etkiler hem de yoğurdun raf ömrünü kısaltır. Bunu önlemek için evde yoğurt yaparken sütü ısıtmadan önce içine bir miktar yağsız süttozu koymak kuru maddeyi arttırmada bir çözüm olabilir.

Homojenize yoğurt üretiminde, standardize edilen süt homojenize edilerek (mekanik etki ile yağ küreciklerinin boyutları küçültülerek) kaymak oluşumu önlenir. Homojenizasyon lezzet ve kıvamı iyileştirmekte, serum ayrılmasını azaltmakta ve yoğurda daha beyaz bir görünüm kazandırmaktadır. Yoğurt üretiminin en önemli aşamalarından birisi de ısıl işlem uygulamasıdır. Bakteriyolojik yönden güvenilir, istenilen tekstürel özelliklere sahip, raf ömrü uzun bir yoğurt jeli (pıhtısı) oluşumu için süt uygun bir ısıl işleme tabi tutulmalıdır. İçme sütü üretiminde süte uygulanan pastörizasyon ve UHT işlemleri yoğurt teknolojisinde yeterli olmamaktadır. Çünkü bu ısıl işlemler, mikrobiyolojik yönden güvenirliliği sağlamalarına karşın, istenilen nitelikte (kıvamlı, su salmayan) bir yoğurt pıhtısının elde edilmesi için gerekli düzeyde serum proteini denatürasyonunu (yapının bozulması) sağlayamamaktadır.

Yoğurt üretiminde bunu sağlamak için süte 85 -90 ᵒC’de 20 -30 dakikalık bir ısıl işlem uygulanır. Isıl işlem uygulanarak 42-45ᵒC’ye soğutulan süt, %2-3 oranında starter kültür ( yoğurt mayası) ilave edilerek mayalanır. İyice karıştırıldıktan sonra da yoğurt kaplarına doldurulur. Doldurulan yoğurt kapları 42-45℃ sıcaklıktaki inkübasyon odalarına alınır. Bu odalarda mayalanmış sütler 2.5-3.5 saat içinde pıhtı yani yoğurt haline dönüşür. Ardından da yoğurt, bakteriyel gelişimi ve enzimatik aktiviteyi sınırlamak amacıyla hızlı bir şekilde 10℃’nin altına soğutulur ve tüketime hazır hale getirilir. İnkübasyon önemli bir işlem aşamasıdır. Çünkü inkübasyon süresi içinde yoğurt kendine özgü karakteristik özellikleri (tat, aroma, tekstür vb.) kazanmaktadır. Bu aşamada yoğurt bakterileri laktozdan laktik asit oluşturarak, asitliğin artmasını ve pH değerinin 4.6-4.7 dolayına düşerek pıhtının oluşmasını sağlarlar. Ayrıca, bu aşamada asetaldehit, diasetil gibi yoğurdun kendine özgü tat ve aromasında etkili olan karbonil bileşikleri de oluşmaktadır.

Yoğurdun kalitesine ve raf ömrüne etki eden önemli faktörlerden birisi de kullanılan starter kültürün (halk diliyle mayanın) özelliğidir. Yoğurt kültürü, esas olarak birbirleriyle ortak bir yaşam sürdüren iki yoğurt bakterisi içerir. Bu bakteriler sadece laktik asit oluşturmazlar, aynı zamanda yoğurdun tat ve aromasında etkili olan karbonil bileşiklerini de oluştururlar. Bu nedenle, sanayide kullanılan mayalar, çok titiz bir çalışma sonucu seçilen ve özellikleri bilinen yoğurt bakterilerinden oluşur. Ayrıca, sanayide her yoğurt üretiminde yeni maya kullanılır. Bu nedenle başka mikroorganizmalarla bulaşmış maya kullanımı söz konusu değildir.

Kullanılan mayaların aktiviteleri de hızlı bozulmayı önleyecek düzeylerdedir. Bunlar yanında fabrikalarda yoğurt üretimi aseptik koşullarda iyi hijyen uygulamaları dikkate alınarak yapılmaktadır. İşte tüm bu uygulamalardan dolayı fabrikada yapılan yoğurtların raf ömrü evde yapılanlara göre daha uzundur. Yoğurt üretiminde raf ömrünü uzatmak için antibiyotik gibi koruyucular kullanılmaz. Çünkü antibiyotik yoğurt bakterilerinin çalışmasını engeller (halk diliyle yoğurt maya tutmaz). Evde yoğurt yapımında fabrika koşulları sağlanamadığı ve mayalar istenilen nitelikte olmadığı için yapılan yoğurtlar da kısa sürede bozulabilmektedir.

Yukarda açıklamaya çalıştığımız faktörler yanında, süte ilave edilen maya miktarı, mayalama sıcaklığı, mayalama süresi, mayalama sonu asitliği, soğutma süresi ve şekilleri gibi çok sayıdaki parametre (değişken) de yoğurdun kalitesini ve raf ömrünü etkiler. İstenilen nitelikte bir yoğurt yapmak için bu parametrelerin uygun şekilde optimize edilmesi gerekir. Evde sürekli eski yoğurdunuzu maya olarak kullanmamanız gerekir. En fazla 2 uygulamadan sonra yeni yoğurt kültürü kullanmanızda fayda vardır. Yoğurt kültürü olarak piyasada satılan toz saf yoğurt kültürü kullanımı uygun olabilir.

Evinizdeki yoğurt üretiminde pastörize ettiğiniz sütün soğutma işlemini yoğurt mayalama sıcaklığına kadar (42°) uygulamalısınız. Öncelikle 42°C’ye soğuttuğunuz sütünüzden bir miktar süt alıp hijyeninden emin olduğunuz küçük bir kap içerisinde yoğurt starter kültürünüzü (yoğurt mayanızı) ilave ediniz (1 lt süt için 1 yemek kaşığı yoğurt veya piyasada satılan toz yoğurt kültürü tercih edebilirsiniz). Bu işleme ön inkübasyon adını vermekteyiz. Amacımız maya içerisindeki canlı mikroorganizmaların gelişimlerini hızlandırmak ve ortama adaptasyonlarını sağlamaktır. Yaklaşık 15-20 dk sürmesini önereceğimiz bu sürecin ardından karışımı mayalama sıcaklığındaki sütünüze ilave ederek homojen bir şekilde dağılmasını sağlamak için karıştırınız. Mayalama sıcaklığının kontrolü için bu aşamada bir mutfak termometresine ihtiyaç vardır. Maya ilavesinin ardından ağzı kapalı kabınızı sıcaklığını koruyacak bir ortamda muhafaza edebilmeniz, süte ilave ettiğimiz mayanın daha iyi çalışmanı sağlamak açısından önemlidir. İnkübasyon aşaması olarak adlandırdığımız bu süreç yoğurdunuzun kalitesini belirleyecek olan önemli parametrelerden biridir. Hava sirkülasyonun daha az olduğu ve sıcaklığın korunduğu bir ortam ağzı kapalı şekilde muhafaza ettiğimiz sütümüzün fermantasyonu için son üründe daha yüksek kalite elde etmemizi sağlayacaktır. İnkübasyon için;

· Sıcaklığı yoğurt inkübasyon sıcaklığına sabitlenebilen fırınlar tercih edilebilir. Yeni üretim fırınlarda yoğurt mayalama özelliği bulunmaktadır. Bu program bize inkübasyon aşamasında sıcaklığın sabit tutulması imkanını sunmaktadır. Eğer fırınınızın böyle bir özelliği varsa faydalanabilirsiniz.

· Bir diğer alternatif ise, inkübasyon sürecinde şartları sabit tutmaya çalışarak son ürün kalitesini korumaktır. Bu noktada hava akışının daha az olacağı bir dolap içi ya da çalıştırmadığınız fırının içerisine mayaladığınız kabınızı koyarak inkübasyon şartlarını sabit ve optimum düzeyde tutmaya çalışabilirsiniz.

İnkübasyon yaklaşık 4-5 saat kadar devam edecektir. İnkübasyonu sonlandırmak için süreci takip edebileceğiniz ev tipi bir daldırma pH metreniz var ise pH 4,6 da inkübasyonu sonlandırıp yoğurdunuzu +4℃’de depolamak üzere buzdolabınıza kaldırabilirsiniz. pH düşüşünü kontrol edebileceğiniz bir pH metreniz yok ise mayalama kabınızın kapağını açıp pıhtı oluşumunu kontrol etmeli ve kabınızı yine +4℃’de saklamak üzere buzdolabınıza kaldırabilirsiniz.

Mayaladığınız yoğurdun duyusal özellikleri pek çok faktöre bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Her ne kadar aynı koşullarda uyguluyorum deseniz dahi her mayalama işlemi sonunda farklı kalite ve lezzette yoğurt elde edebileceğinizi unutmayınız. Bu durum sütünüzün bileşimi, tercih edilen maya, inkübasyon sıcaklığı, inkübasyon süresi gibi faktörlerin son ürün kalitesini belirleyici olması ile alakalıdır. Mayaladığınız ürün lezzet açısından size uzak ise, temel olarak belirleyici olan bu parametreleri tek tek değiştirmeyi deneyerek yoğurdunuzun duyusal özelliklerini değiştirebilir ve kendinize hitap eden lezzeti yakalayabilirsiniz.

Süzme veya torba yoğurt; yine ülkemizin her yöresinde fabrikasyonel olsun, evlerde olsun yaygın olarak üretilip tüketilmektedir. Özellikle önceleri mandıralarda satılamayan yoğurtlar süzülerek kese yoğurdu olarak satılmaktaydı. Yoğurdun dayanıklılığını arttırmak ve saklama kolaylığı sağlamak için ortaya çıkan süzme yoğurt, kese yoğurdu veya torba yoğurdu gibi adlarla anılmaktadır. Yoğurdun bez torbalarda süzülmesi ile yapılmaktadır. Süzülme esnasında kısmen besin değeri özellikle B vitaminlerinde kayıp olmakla birlikte protein, yağ ve kalsiyum yönünden zengin bir üründür. Süzülmeyle birlikte kuru madde miktarı artan süzme yoğurt; yumuşak yapılı, kıvamlı, kolay sürülme kabiliyetinde ve beyazımtırak renkte fermente bir süt ürünüdür. Geleneksel olarak sade tüketilmesinin yanı sıra çorbalarda, kızartmalarla birlikte, soslarda, salata ve mezelerde, tatlı, börek, çörek vb. yiyeceklerin yapımında sıklıkla kullanılmaktadır. İsteğe göre yağ oranı farklı yoğurtlardan üretilen süzme yoğurdun kuru maddesi % 20-30 arasında değişmektedir.

Süzme yoğurt üretiminde en yaygın kullanılan yöntem bez torbalarda süzme işlemidir. Bu yöntem klasik doğal yoğurdun bez torbalar içine konularak süzülmesi esasına dayanmaktadır. Yoğurdun süzülmesinde kullanılan bez torbalar çok küçük gözeneklidir. Yoğurdun süzülme aşaması, genellikle 10°C sıcaklığındaki ortamlarda yapılmaktadır. Ancak küçük ölçekli işletmelerde oda ısısında gerçekleştirilebilmektedir. Yoğurdun süzülme süresi, kullanılan bez torbaların özelliğine bağlı olarak değişmekle beraber genellikle 20-30 saat sürebilmektedir. 20-30 saat süren süzülme aşamasında mikrobiyal kontaminasyon riski yüksek olmasından dolayı bu yöntem hijyenik olmayan bir yöntemdir. Ayrıca bu uygulama yoğun işçilik gerektiren bir prosestir. Süzülme esnasında bez torbalara yapışan yoğurtların tamamen alınamaması verim kaybına neden olmaktadır. Fakat fazla ekipman ihtiyacı olmaması nedeniyle özellikle küçük işletmelerce tercih edilmektedir.

Bir de bazı yörelerde süzme yoğurtlarda “is” veya “yanık” tadı olur. Özellikle keçiciliğin yaygın bulunduğu köylerde bulabileceğiniz yanık veya isli kese yoğurdu şöyle yapılır. Taze sağılmış keçi sütü veya inek sütü ya da ikisinin paçalı, köylerde kızdırılmış kaplarda ısıtılır. Sonra yoğurt yapılıp keselerde süzülür. Kızdırılmış tencerenin dibi tutturulmamaya dikkat edilir. İşte soğuk süt kızgın yüzeyle ilk temas sırasında yanık tat alır. Hafif ekşi ve isli bir tat istenir. Eğer yanık tat alıyorsanız sütün dibi tutmuş demektir.

Mutfakta yoğurtla çorbadan ana yemeğe, tatlıdan çeşit çeşit sos ve mezelere kadar o kadar çok ürün yapabilir ki saymakla bitmez. Ayran aşı çorbası, köfteli yoğurt çorbası, borani, tavuklu fette, elbasan tava, alinazik, yağlama, beyti, fellah köftesi, iskender döner, yoğurtlu köfte, siron, tahinli tarator, yoğurt tatlısı, yoğurtlu dondurma, salata sosları ilk akla gelenler arasındadır. Ayrıca Türk mutfağında yoğurt, yemeklere terbiye olarak, etlere marine amacıyla katılır. Havuçlu tarator, ıspanak borani, yoğurtlu kabak, yoğurtlu ot çeşitleri, atom, yoğurtlu pancar gibi mezelerinin yapımında daha çok süzme yoğurt kullanılır. Bilindiği gibi yoğurt, sarımsakla en güzel ikilidir. Yoğurt çoğu sebze yemeğinin yanında veya üzerine dökülerek yenir. Yine mutfağımızda yoğurt, ayran ve cacık yapmak için kullanılır.

Yukarıda sıraladığımız ve diğer yemekleri yaparken yoğurt kullanımı dikkat ve tecrübe gerektirir. Yoğurt, ekşi (asitli) olduğu için tekniğini doğru kullanmazsanız yemek pütürlü olur, kesilebilir. Ayrıca ister klasik yoğurt, isterseniz probiyotik yoğurt olsun yemeklerde kullanırken ısıtıldığında canlı mikroorganizmalar öldüğü için bu yararlı mikroorganizmaların etkisinin de ortadan kalktığı unutulmamalıdır.

Postbiyotikler Para probiyotikler

2025-07-09T20:19:00.005+03:00

POSTBİYOTİKLER VE PARA PROBİYOTİKLER

Probiyotik Mikroorganizmalar:

Probiyotik mikroorganizmaların en yaygın kabul gören tanımı

“Yeterli miktarda alındığında konakçıya sağlık faydası olan canlı mikroorganizmalardır. ”(FAO / WHO, 2001). Gastrointestinal mikrobiyota ile bağışıklık sistemi arasındaki olumlu etkileşimleri nedeniyle sağlık yararlarının sağlandığı bildirilmiştir. Genel olarak, probiyotiklerin faydaları ile ilgili mekanizmalar bilinmemektedir, ancak çok faktörlü olduğuna inanılmaktadır. Genel olarak, probiyotikler tarafından sağlanan yararlı sağlık etkileri etki alanlarına göre üç seviyeye ayrılabilir.

Mikrobiyota veya insan bağırsağındaki enzim aktivitesi ile doğrudan etkileşim
Bağırsak bariyeri fonksiyonunu etkileyen epitel ve bağırsak mukoza tabakası ile doğrudan etkileşim
Bağışıklık sisteminde, karaciğer ve beyin gibi diğer organlarda olumlu etki .

Başta bakteri ve maya olmak üzere çeşitli mikroorganizmaların, probiyotik özellikler gösterdiği kabul edilmiştir ve bu mikroorganizmalar gıdalarda ve klinik tedavilerde kullanılmaktadır. Genel olarak probiyotikler;

İshal
Laktoz intoleransı belirtileri,
İrritabl bağırsak sendromu,
Belirli kanser türlerine karşı,
İnsülin direnci,
Kolesterolü kontrol etmek,
Kan basıncı seviyeleri ve
obezite hafifletmek için kullanılmıştır. [1]

Aşağıdaki türlere / türlere ait suşlar dünya çapında yaygın olarak en fazla incelenen probiyotikler / potansiyel probiyotiklerdir.

Postbiyotikler ve Paraprobiyotikler:

Birçok çalışma yararlı bağırsak bakterisi hücrelerinin bağırsak mikrobiyotasını geliştirmek, rekabetçi bir şekilde mukoza ve epitelyuma yapışmak, epitelyum duvarında bariyer oluşturmak, immün sistemini geliştirmek gibi sağlık üzerine olumlu etkilerini göstermiştir. Yapılan çalışmalarda bu mekanizmalar açık bir şekilde yaşayan hücrelere dayandırılır. Güncel araştırmalar bu mekanizmanın sağlığı geliştirici etkisinin ve klinik etkilerinin sadece yaşayan bakteri hücrelerine bağlı olmadığını göstermiştir. Bu nedenle, fonksiyonel gıdalar alanında fırsat sağlayan bakteriyel canlılığın sağlık yararları için temel bir gereklilik olmadığını ima eden paraprobiyotik ve postbiyotik gibi yeni terimler ortaya çıkmıştır.

“Yaşamayan- probiyotikler” olarak da bilinen paraprobiyotikler, “inaktive probiyotikler ”veya“ hayalet probiyotikler ” olarak da isimlendirilir. Yeterli miktarda uygulandığında tüketicilere fayda sağlayan inaktive edilmiş (canlı olmayan) mikrobiyal hücrelere karşılık gelir. Probiyotiklerin kanıtlanmış sağlık yararlarına rağmen, cansız mikrobiyal hücrelerin probiyotiklere göre güvenlik avantajları olabilir. Örneğin Bağışıklık sistemi dengesiz veya zayıflamış tüketicilerde, enfeksiyon riskini azaltma, iltihaplı rahatsızlıklara karşı gösterilen direnci arttırma ve immün sistemini geliştirme gibi konularda probiyotiklere göre avantaj sağlamaktadır. Ayrıca probiyotiklerde bulunan direnç genlerinin, gen transferi gibi yollarla patojen mikroorganizmalara geçmesi gibi riskleri taşımamaktadırlar.

Bakteriyel hücre inaktivasyonları ;

· fiziksel (mekanik bozulma, ısıl işlem, veya UV ışınlaması, yüksek hidrostatik basınç, dondurarak kurutma, sonikasyon) veya

· kimyasal (asit deaktivasyon) yöntemler kullanılarak gerçekleştirilebilir,

Bu sayede mikrobiyal hücre yapılarını veya fizyolojik fonksiyonlarını değiştirebilirken geriye çoğalma yeteneğini kaybetmiş ama sağlığa olumlu etkileri devam eden yapılar kalır.

Öte yandan, postbiyotikler terimi, biyogenik veya basit metabolitler / CFS (hücresiz süpernatanlar) olarak da bilinirler; Bakteriyel, yani canlı bakteriler tarafından salgılanan veya bakteriyel lizizden sonra salınan çözünür faktörleri (ürünler veya metabolik yan ürünler) belirtir. Bu yan ürünler ek biyoaktivite sağlayarak konakçıya fizyolojik faydalar sağlar.

Birçok bakteri suşundan toplanan ve postbiyotik olarak adlandırılan bu çözünür faktörler;

· Kısa zincirli yağ asitleri (SCFA'lar),

· Enzimler,

· Peptitler,

· Teikoik asitler,

· Peptidoglikan türevi

· Muropeptitler,

· Endo ve ekzo-polisakkaritler, h

· Hücre yüzeyi proteinleri,

· Vitaminler,

· Plazmalojenler ve

· Organik asitleri içerirler.

Postbiyotiklerin sağlığa yararlı etki gösteren mekanizmaları tam olarak aydınlatılmamasına rağmen, bilimsel veriler postbiyotiklerin antimikrobiyal, antioksidan ve immünomodülatör gibi farklı fonksiyonel özelliklere sahip olduğuna dair kanıt sağlanmıştır.

Postbiyotiklerin elde edilmesi ve tanımlanmasında kullanılan yöntemler :

Genel olarak, postbiyotikler hücre bozulması kullanılarak elde edilmiştir.

· Isı ve enzimatik işlemleri,

· Çözücü ekstraksiyonunu

· Sonikasyonu (ses enerjisi uygulaması)

· Santrifüjleme,

· Diyaliz

· Dondurularak kurutma ve

· Kolon saflaştırma gibi ekstraksiyon yöntemler kullanılmıştır.

Öte yandan postbiyotik tanımlama için farklı analitik yaklaşımlar önerilmiştir. Enstrümantal tekniğin seçimi, analitik hedeflere ve izlenen karakterizasyon türüne (nitel ve / veya nicel) bağlıdır.

MALDI-TOF (matrix-assisted laser desorption/ionization time-of-flight) kütle spektrometresi

· HPLC ve proton nükleer manyetik rezonans spektroskopisi (1H NMR) ikili numunelerde tandem kütle spektrometresi ve Fourier dönüşümü iyon siklotron rezonans kütle spektrometresi ile birleştirilmiş kromatografi

· Ultra Performance Sıvı Kromatografisi (UPLC) gibi yüksek hassasiyet ve doğruluk büyük ölçüde tercih edilir.

Benzer şekilde, Karbon-13 ve 1H NMR (Nükleer Manyetik Rezonans), kızılötesi ve elektrospreyiyonlaşma kütle spektrometrisi

· İki boyutlu elektroforez (2-DE) ve sıvı kromatografi-kütle spektrometrisi
teknikleri kullanılarak bileşenlerin, metabolitlerin tanımlanması , karakterize edilmesi, hücre içi bileşiklerin protein profillerinin tanımlanmasında kullanılmaktadır.

Postbiyotik biyoaktivite ve / veya etkileri:

Olguların çoğunda, postbiyotikler Bifidobacterium suşları ve Lactobacillus'tan türetilir; ancak Streptococcus ve Faecalibacterium türlerinin de postbiyotik kaynağı olduğu bildirilmiştir.

Çalışmalar, bağırsak mikrobiyotasının bağışıklık sisteminin gelişimi, patojenlere karşı savunma ve iltihaplanma da dahil olmak üzere gastrointestinal sistemi geniş bir fonksiyon aralığında etkilediğini göstermektedir. Postbiyotik kavramın son zamanlardaki gelişimi ile, esas olarak Lactobacilli suşlarının analizi ile elde edilen artan veriler, bu yararlı etkilerin salgılanmış faktörlere bağlı olabileceğine dair kanıtları desteklemektedir.

· L. plantarum RG11, RG14, RI11, UL4, TL1 ve RS5 suşlarından elde edilen hücresiz postbiyotikler; Listeria monocytogenes L-MS, Salmonella enterica S-1000, Escherichia coli E − 30 ve vankomisine dirençli Enterokoklar gibi patojenlere karşı patojenik bakteri inhibitörleri olarak da tanımlanırlar.

· Ayrıca spesifik ekzopolisakkaritlerin (EPS) in vitro ve in vivo çalışmalarda antioksidan aktivite gösteren modeller bildirilmiştir.

· Glutatyon peroksidaz (GPx), Süperoksit dismutaz (SOD), Nikotinamid adenin dinükleotid (NADH) -oksidaz ve NADH-peroksidaz gibi sağlığa yararlı etki gösteren hücre içi bakteriyel enzimler antioksidan özellikler gösterirler..

· Bazı hücre duvarı bileşenleri, lipoteikoik asitler (LTA) ve S-tabakası proteinleri in vitro immünomodülatör özelliklerle ilişkilendirilmiştir.

· Birkaç postbiyotik birden fazla biyoaktivite gösterebilir ve aynı anda birden fazla fizyolojik yolu tetikleyebilir. Örneğin, LTA ( lipoteikoik asit) gibi bazı hücre duvarı bileşenlerinin, antitümör, antioksidan ve immünomodülatör kapasiteler dahil olmak üzere çeşitli biyoaktiviteler sergilediği bildirilmiştir.

· Birkaç Bifidobacterium suşunda plazmalojenler de dahil olmak üzere mikrobiyal membran sterol benzeri bileşikler, (endojen antioksidanlar olarak bilinir) oksidatif strese direnç sağlamaları da önemlidir.

· Postbiyotikler maya metabolik aktivitesi ile de üretilebilir. Saccharomyces boulardii'den elde edilen kültür süzüntülerinin , in vitro modeller kullanılarak α2β1 integrin kollajen reseptörlerinin aktivasyonu yoluyla yara iyileşme kapasitesini ve epitelyal hücre göçünü iyileştirdiğini bildirmişlerdir.

Postbiyotiklerde bulunan biyoaktif özellikler, bunların diğer biyolojik metabolitlerin ve canlı mikroorganizmanın birleşik etkisi yoluyla daha iyi spesifik fizyolojik etkiler sağlayarak konakçı sağlığının iyileştirilmesine katkıda bulunabilir. Bu sinerji daha etkili koruyucu niteliklere neden olabilir. [2]

Paraprobiyotiklerin elde edilmesi:

Paraprobiyotikler probiyotik mikroorganizmaların çeşitli yöntemlerle inaktivasyonundan elde edilebilir:

· Termal uygulamalar TT

Hücre zarı zarar görür

Besin ve iyon kaybı gerçekleşir

Ribozomların agregasyonu

RNA filamentlerinin kırılması

Yaşamsal enzimlerin inaktivasyonu

Protein koagülasyonu

· İyonize radyasyon

Nükleik asitler zarar görür

· Yüksek basınç HP uygulamaları

Hücre membranı zarar görür

Protein denaturasyonu

Hücre içi ph düşmesi

Enzimlerin inaktive olması

Ribozom ve nükleik asitlerdeki değişimler

· Ultraviyole ışınları UV

Protein denaturasyonu

DNA foto ürünlerinin oluşumu

· Sonikasyon

Hücre memran hasarı

DNA hasarı

· Darbeli elektrik alan (PEF)

Hücre membran kaybı

Ohmik ısıtma

Hücre membran hasarı

Besin ve iyon kaybı

DNA filamentlerinin kırılması

Esansiyel enzim inaktivasyonu

Proteinlerin çökmesi

· Süperkritik CO2,

Hücre içi ph nın düşmesi

Hücre zarı hasarı

Hücre içi metabolizmanın bozulması

Elektrolit dengesinin bozulması

· Kurutma

Hücre zarı hasarı

Protein, nükleik asit ve ribozomların zarar görmesi

· pH değişimleri

Hücre Zarı hasarı

Protein, nükleik asit ve ribozomlardaki değişimler.

Paraprobiyotiklerin sağlık üzerine yararları:

Literatürde paraprobiyotiklerin tüketimiyle ilişkili sağlık yararları hakkında çeşitli raporlar bulunmaktadır. Paraprobiyotikler:

· İshal, kolit, alkolün neden olduğu karaciğer hastalıkları,

· Solunum yolu hastalıkları,

· Bağırsak lezyonları,

· Viseral ağrı (İç organlar nedeniyle kaynaklanan ağrılar)

· İnflamasyon tedavi ederler,

· Bağışıklık sistemini güçlendirip bağırsak mikrobiyotasını düzenlerler,

· Laktoz intoleransını azaltıp.

· Diş çürümelerini,

· Yaşlanma belirtilerini ve

· Kanserin büyümesini kontrol altına alırlar. [1]

Postbiyotikler ve Paraprobiyotiklerin Gıdalarda kullanımı :

Teknolojik yönler :

Probiyotik bir ürünün geliştirilmesi, bakteri suşlarının büyük ölçekli endüstriyel üretime dayanabilmesi ve tüketime kadar yaşayabilmesi için katı kriterleri karşılanması gerekmektedir.

Ancak, endüstriyel olarak, gıda matrisinin bileşimi ile ilgili birçok faktör;

· Protein, yağ ve karbonhidrat konsantrasyonu,
· Su aktivitesi,
· Doğal antibiyotiklerin varlığı
· İşleme ve saklama koşulları
· Zaman
· Sıcaklık
· Aşılama oranı
· pH
· Oksijen içeriği
· Paketleme malzemeleri

probiyotik hücre canlılığını azaltmaya yol açabilir.

Buna karşılık, postbiyotikler ve paraprobiyotikler endüstriyel kullanımlar için daha kararlı ve daha güvenlidir, bu nedenle gıda ürünlerindeki uygulamalar, aynı canlı mikroorganizmalara kıyasla gıda üreticileri için çeşitli teknolojik avantajlar sunabilir.

Süt ve süt ürünleri , yüksek tamponlama kapasitesi ve gastrointestinal sistemden geçiş sırasında probiyotik bakterilere koruma sağlayan süt bileşenleri (yağ globülleri, kazein miselleri ve laktoz) ile ilgili ideal özelliklere sahip olduğu için probiyotikleri içeren ana matrisler olmuştur.

Süt ürünü olmayan matrisler ve hatta süt ürünlerinin imalatında bazı bileşenlerin eklenmesi, depolama süresi boyunca probiyotik yaşayabilirliği kısıtlayan etmenlerden bazılarıdır. Bunlara örnek olarak ;

· susuz gıdalar ( hazır çorba, süt tozu, bebek maması)
· yüksek asitli gıdalar (meyve suları, yoğurtlardaki meyve parçaları)
· düşük su aktivitesi
· düşük pH verilebilir.

Diğer yandan, Paraprobiyotikler ve postbiyotiklerle desteklenen süt ürünleri, probiyotik ürüne kıyasla endüstriyel kullanım ve ticarileştirme açısından daha basit ve kullanışlıdır. Paraprobiyotiklerin ve postbiyotiklerin probiyotik ürünlere göre avantajları aşağıda gösterilmiştir:

· Gıda matrisi bileşikleriyle veya raf ömrünü uzatan bileşenler ile çok az etkileşim gösterirler hiç etkileşmezler.

· Geniş bir pH ve sıcaklık aralığında stabil kalırlar. Bu şekilde yüksek asitli yiyeceklere / bileşenlere ve termal işlemden önce, işlevselliğinden ödün vermeyecek şekilde eklenmeleri mümkün olur.

· İşleme sırasında mikrobiyal kontaminasyon olasılığını en aza indirgerler.

· Ürüne bağlı olarak, paraprobiyotik ve postbiyotik ürünler soğuk zincirin kullanılmasını gerektirmeyebilir, bu da depolama ve nakliye sırasında gıda üreticisi için büyük bir ekonomik avantaj sağlar ayrıca bu ürünleri az gelişmiş bölgelere de ulaştırmak mümkün olur.

· Bir başka büyük avantaj, ürünün, duyusal özelliklerini değiştirmeden uzatılmış raf ömrüne sahip olurlar. Örneğin paraprobiyotik ve postbiyotik içeren yoğurtların fermantasyonu sonrası yüksek asitlenme gibi istenmeyen değişiklikler yoktur.

· Bu nedenle, süt ürünlerinin üretimi ve ticarileştirilmesi sırasında basitlik ve pratiklik sağlamanın yanı sıra, bu bileşenler aynı zamanda probiyotiklerin hayatta kalması için uygun olmadığı düşünülen gıdalara uygulanmasına izin vererek fonksiyonel ürünler pazarını genişletmektedir.

Bahsedilen avantajlara ek olarak, bazı postbiyotiklerden ekzopolisakkaritlerin (EPS) kullanımı gibi teknolojik işlevleri nedeniyle gıdalara eklenmiştir. EPS’ ler nihai ürünün duyusal ve fiziksel-kimyasal özelliklerini olumlu yönde etkileyen, daha iyi doku, stabilite ve daha iyi bir ağız hissi sağlayan moleküllerdir. [3]

Lactococcus lactis subsp. Lactis suşu tarafından üretilen Nisin, gıda koruyucu olarak kullanım için onaylanmış tek bakteriyosindir. Nisin kullanılan gıda ürünlerine örnek olarak konserve çorbalar, taze balık depolamak için üretilen buzlar, bebek mamaları, fırın ürünleri, mayonez , süt ürünleri ve özellikle de peynirler verilebilir.

Hayvan sağlığının iyileştirilmesi, gelecek vaat eden bir diğer uygulama alanıdır, postbiyotiklerin tavukların, piliçlerin ve domuz yavrularının büyüme performansını etkileyebileceği bildirilmiştir.

Piliçlerle ilgili yapılan bir çalışmada; L. plantarum tarafından üretilen postbiyotiklerle beslenen piliçlerin önemli ölçüde daha yüksek son gövde geliştirdiğini belirledi, ağırlık ve toplam kilo alımı, postbiyotiksiz bazal diyetle beslenen piliçlerden daha fazla olduğu rapor edilmiştir. Postbiyotik takviye uygulandığında tavukların günlük olarak daha yüksek yumurta üretimi bulmuşlardır.

Postbiyotikler, daha yüksek verimlilik ve daha iyi hayvan sağlığı için yem katkı maddeleri olarak potansiyel katkıda bulunanlar olarak düşünülebilir [1]

Probiyotik uygulamanın sınırlamaları göz önüne alındığında, paraprobiyotikler su ürünleri yetiştiriciliğinde balık ve kabuklu deniz hayvanlarının sağlığını iyileştirmek için alternatif strateji oluşturur. Paraprobiyotik kavramı, yüksek omurgalı modellerinde ve ilgili gıda üretim sektörlerinde nispeten kurulmuş olsa da, su ürünleri yetiştiriciliğinde uygulaması hala ilk aşamasındadır. Yapılan çalışmalarda paraprobiyotiklerin deniz ve kabuklu deniz canlılarının immün sistemlerini geliştirerek hastalığa karşı direnç kazandıklarını ortaya koymuştur. [4]

KAYNAKLAR

[1] Caroline N. de Almada, Carine N. Almada, Rafael C.R. Martinez. (2016) Paraprobiotics: Evidences on their ability to modify biological responses, inactivation methods and perspectives on their application in foods. Trends in Food Science & Technology 58 (2016) 96-114

[2] J.E. Aguilar-Toalá, R. Garcia-Varela, H.S. Garcia. (2018) Postbiotics: An evolving term within the functional foods field . Trends in Food Science & Technology, 75 (2018) 105-114

[3] C´assia P Barros, Jonas T Guimar˜aes, Erick A Esmerino (2019) Paraprobiotics, postbiotics and psychobiotics: concepts and potential applications in dairy products. Journal Pre-proof, 1-22

[4] Tanmoy G. C. and Dibyendu K. (2018) Paraprobiotics: an aquaculture perspective. Reviews in Aquaculture (2019) 11, 1258–1270

Beyaz Ruslar "Göçle Değişen Hayatlar"

2025-06-29T15:26:00.005+03:00

Kadınlar bana bakardı. O zaman Beyaz Ruslar vardı
Ve korkunç çalgılar vardı meyhanelerde

Örücü Nikolanın evi vardı, kendi yaptığı votkaları
Vardı Nikolanın. Paskalyada
Çörekler alırdı bize Nikola. O zaman ne güzel yağmurlar da
yağardı
Saçak altları ne güzeldi. Biri kapıyı açardı
Eski resimler çıkardı, resim resim kokardı onlar”

Edip Cansever

(Bu metin 23 Haziran 2025 günü KLY Platformunda sunulmuştır)

GÖÇLERLE DEĞİŞEN HAYATLAR

Göç, insan toplumlarının çeşitli sebepler ile yerlerinden ayrılması veya ayrılmak zorunda kalması hadisesidir. Göçler, bazen insanların bilgi ve becerilerini geliştirmek; bazen da belirli korku ve tehditlerden uzaklaşmak için mecburi olarak yerlerini terketmesi gibi iki boyutlu olarak düşünülür.

Dünya’da bilgi, sanat ve eğitim merkezli göçler, iletişim ve teknik imkanların gelişmediği dönemlerde yapılan ve insanlığa büyük gelişmeler ve fırsatlar sağlayan buluş ve keşiflerin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Günümüzdeki göçler, maalesef büyük devletlerin toprak, yeraltı kaynakları ve stratejik noktaları ele geçirmek için başlattığı saldırganlıkların bir sonucu olarak gerçekleşmektedir.

Geceye basit bir şarkıdan ziyade, cilt cilt yazılmış bir felsefe kitabının özeti olan bir parça ile başlıyoruz. Peter Sinfield’ın sözlerini yazdığı King Crimson’dan Epitaph. Savaş ve hırsların kısa bir özeti.

Tarih boyunca Anadolu ve Türkiye konum itibariyle belki de Dünyadaki tüm ülkelerin aldığı kadar savaş görmüş ve göç almıştır.

Bu gün Suriye, Irak, Afgan, İran’dan göçler gündemimizde. Ancak bu gece 100 yıldan biraz fazla geçmişe gideceğiz.

Ahmet Hamdi Tanpınar, “Sahnenin Dışındakiler” romanında, Mütareke yıllarında, asıl “sahnede olan” Anadolu’dakileri değil, o sahnenin dışında, işgal altındaki İstanbul’da, yüreği sahnede ama varlığı o sahnenin dışında kalmış olan bir avuç Osmanlı aydının hüzünlü hikâyesini anlatır.

Romanın bir yerinde anlatıcı Cemal ile İhsan Beyoğlu’na çıkar, Cadde-i Kebir’de yürürler. “Yetmiş çeşit milletten insanın hep birden eğlendiği bu birkaç yüz metre uzunluğundaki cadde, kendi tevekkülünün ve ıstırabının gecesine kapanmış eski İstanbul'un yanı başında bugünün egzotik romanlarında hikayesini okuduğumuz bir nevi Şangay ve Singapur gibi asıl maddesine çok derinden yabancı, haşin, köksüz ve gürültülü parlıyordu.”

“Ruskaya İzyoşka” lokantasına girerler. “Sade, fakat çok temiz giyinmiş” birkaç Beyaz Rus kadın garson, masaların arasında dolaşıyor. İhsan “esmer, süzgün gözlü, uzun boylu bir kızın” masasını tercih eder, oturur yemeklerini ısmarlarlar. Siparişleri alıp giden güzel kızın arkasından bakan İhsan, Cemal’e der ki:

“İstanbul’da çok Beyaz Rus var. Gelir gelmez şehrin hayatına girdiler.”

Romanın kahramanı İhsan, şehre yeni gelmiş anlatıcı Cemal’e, Beyaz Rusların şehir hayatında yarattıkları değişiklikleri anlatmaya başlar yemekte. İki sene içinde İstanbul’da yeni yeni açılmaya başlamış olan adım başında bir lokanta, bar, pastane, küçük eğlence yeri onların eseridir. İhsan’a göre kadınları “bize çok şey aşılayacak” gibi der.

Evet bu akşam Beyaz Rusların bıraktığı izleri bulmaya çalışacağız.

Geçen ay sonu KLY programı belli olduğunda açıkçası zaten sıkıcı, üzücü ve umutsuz günlerde biraz yumuşak biraz sakin bir program düşünmüştüm. Ancak geçen hafta sonu İstanbul seyahatimde 1924 Beyoğlu’da bir yemek yeme fırsatı olunca bu konuya yöneldim.

1924’te ilk olarak Turquosie adıyla kurulan, 1932’de Mihail Mihailoviç, Tevfik Manars, Vera Çirik ve Vera Protoppova’nın Rejans adını verdiği mekân, bugün İstiklal Caddesi Olivya geçidinde 1924 İstanbul adıyla hizmet vermekte. Michelin tavsiye listesinde

1917 yılında Çar ve ailesinin öldürülmesinden sonra bir iç savaş ve yıkım bataklığına saplanan Rusya’da kardeş savaşının mağlupları hayatta kalabilmek için işgal altındaki İstanbul’un insanlarına sığınmaya başlamıştı. Pay-i tahtın o zamanki nüfusu 900 bin civarındaydı; ama 150 binin üzerinde Beyaz Rus’a kapılarını açmıştı.

Ekim 1919 da Kızıl Ordu’nun başında Lev Troçki, Beyaz Ordu’nun başında General Denikin vardı. Beyaz ordu yenilgiye uğradı; savaşçılar Kırım’a sığındı. 1920’nin Mart’ında ise 200 bin kişilik Beyaz Ordu, 600 bin kişilik Kızıl Ordu karşısında tamamen yenildi, Kızıl Ordu, 1920’de Kırım’a girdi. Beyaz Ruslarda bozgun başladı. Bulabildikleri her deniz vasıtasıyla, geride her şeylerini, vatanlarını, mallarını mülklerini, ailelerini, çoğu çoluğunu çocuğunu bırakarak Karadeniz’e açıldı. Bu konuda ABD donanması ve Fransızlardan yardım alındı. On binlerce Rus, Sivaspotol’dan balık istifi bir şekilde gemilere binerek bir bilinmeze doğru hareket etmeye başladı.

Kaçanların çoğu aristokrattı. Çarlık Rusya’sında üst düzey yöneticiydi, sanatkârdı, iyi meslek sahibi, birkaç dil bilen üst tabakadan insanlardı. Mülteci dolu yüze yakın gemi, üç gün sonra işgal altındaki İstanbul’a varmaya başladılar.

Burada biraz soluklanıp Rus romantizminin son büyük bestecisi, orkestra şefi, piyanist Sergey Rahmaninov’un 5 Morceaux de fantaisi’inden bir bölüm dinleyelim.

Devrimin ardından Rusya’dan kaçanların sayısı iki milyon kişiyi bulurken, bunların yaklaşık iki yüz bini de İstanbul’a gelir. Böylece İstanbul nüfusunun yüzde yirmisi mültecilerden oluşur. Aynı gemide yan yana yeni bir yaşama yelken açan soylular, burjuvalar, sirk cambazları ve uşaklar İstanbul’da da aynı kaderi paylaşırlar. İşgal altındaki İstanbul’da yaşam koşullarının çok zor olmasına karşın bu insanlar olağanüstü bir dayanışma sergilerler. Bir yandan zorlu bir yaşam mücadelesi verirken bir yandan da İstanbul’un sosyal hayatında derin izler bırakırlar. Bu yaşam mücadelesinde onları ayakta tutan en önemli unsur, bu zor günlerin geçeceği ve bir gün vatanlarına dönme umududur. Diğer yandan İstanbul’un tercih edilmesinin sebebi ise bu kentten Slav ülkelerine geçiş yollarının kolay olmasıydı. Ayrıca İtilaf devletlerinin işgali altında bulunan İstanbul, Komünist iktidara karşı bir askeri üst olarak kullanılması planlanıyordu.

Oysa bu plan hiçbir zaman hayata geçirilemedi. İstanbul’a getirilen askerlerin bir kısmı Gelibolu civarı, bir kısmı da Anadolu’nun çeşitli vilayetlerine dağıtıldı.

İstanbul’da kalanların büyük bir kısmı hayata tutunabilmek için çeşitli işler kurarak çalışmaya başladı. Bu sebeple direniş fikri kısa sürede unutuldu; ama mülteci Rusların İstanbul hayatına dâhil olması İstanbul’da büyük değişimlerin yaşamasına sebep oldu.

Bir Rus göçmen bu konuda şunları söyler: “Rusya’dan kaçarken hep şunları düşündük: 1492’de İspanyol engizisyonundan kaçan Yahudilere kapılarını açan tek ülke Osmanlıydı. 1920’lerde de bizi geri çevirmeyeceklerdi.” 1917 Devrimi’nden sonra dünyanın yedi bucağına dağılan Beyaz Ruslar, önce en yakın ilk durak, ardından özgürlüğe uzanan köprü olarak Türkiye’yi görürler. Bu seçimlerinin iki nedeni vardır. Birincisi; çoğunluk için en yakın ve en güvenli ülke Türkiye’dir. İkincisi; Osmanlının engin hoşgörüsü ve konukseverliği dünyaca meşhurdu.

Bir Fransız gemisine binerek İstanbul yolunu tutacak olan önemli Rus politikacılardan Petr Semyenoviç Bobrovski kaçış sırasındaki izdiham ve dramı şöyle yazacaktı:

Uçsuz bucaksız insan seli merdivenden yukarıya doğru uzayıp gidiyordu. Her askere yalnızca bir çuval götürme hakkı verilmişti. Fazlası anında denize atılıyordu. Bu binlerce kişiden oluşan kalabalık, yavaş yavaş bütün güverteye yayılıyordu, insanlar omuz omuza duruyordu.

Bunun geçici olduğunu, daha sonra kamaralara yerleştirileceklerini düşünüyordum. Bütün kamaraların dolu olduğunu ve bu insanların Konstantinopol’e güvertede gittiklerini sonradan öğrendim. Konstantinopol’e yapılan tahliye baştan sona korkunçtu.

Bütün gemiler tıklım tıklımdı, bazıları daha yoldayken su ve kömür sıkıntısı başlamıştı. Pislik hakkında konuşmaya bile gerek yok. En kötü yanı ise, tahliyede yaşanan eşitsizlikti.

Rus kardeş savaşı ibret vesikalarıyla doluydu. Bunlardan en sıra dışı olanı General Wrangel’e Kırım’da büyük bir mağlubiyet yaşatarak yüz binlerce insanı İstanbul’a süren ve bunu büyük bir övünç kaynağı olarak kamuoyuna deklare eden Komünist siyasetçi Troçki de sadece 10 küsur sene sonra bir sürgün olarak İstanbul yolunu tutacaktı. General Wrangel İstanbul’dan şöyle bahseder.

Boğaz hakkında çok şey okumuştum, ama bu kadar güzel olacağını beklemiyordum. Yeşillikler içinde kaybolmuş villalar, resim gibi vadiler, masmavi fondaki minarelerin narin siluetleri, gemiler, hemen her tarafa akıp giden yelkenliler ve sandallar, masmavi ve saydam bir deniz, resim gibi dar sokaklar ve karmakarışık bir kalabalık, hepsi orijinal ve olağanüstü güzeldi.

Yüz binler İstanbul kapılarına dayandığında İstanbul hükümeti gelen Rusları tutuklamayacağını ve onları mülteci statüsünde kabul edeceğini ilan etti bu kararı bu denli hızlı almasında Fransız baskısı da etkili olmuştu. On binlerle ifade edilen askerin şehre girişi oldukça tehlikeli bir durumdu; fakat Fransız hükümetinin Osmanlı’ya verdiği tek güvence askerlerin silahlarını toplayarak Zeytinburnu’nda bulunan depolarda muhafaza altına almaktı.

Bu ilticadan son derece rahatsız olan ve tehlikeli bulan en önemli kişi Anadolu direnişinin lideri Mustafa Kemal Atatürk’tü.

İlerleyen süreçte Beyaz Ruslar’ın beraberinde getirdiği silahlar Karakol Cemiyeti gibi yer altı direniş örgütlerinin çabalarıyla depolarından kaçırılarak Anadolu direnişine gönderilmiş ve Beyaz Ruslar bir tehlike olarak görülmemeye başlanmıştı. Çanakkale civarına yerleştirilen birçok Beyaz Rus askeri, Mustafa Kemal saflarında savaşma talebinde bulunması sebebiyle idam ile yargılanacak olması da yine kaderin cilvesiydi.

Bir göçmen veya bir sığınmacı topluluğu bir yabancı memleketin bir yabancı şehrine gider gitmez o şehrin hayatına hemencecik girebilir mi?

Mültecilerin hayatı üzerine ettiğimiz dünya kadar laf, okuduğumuz onlarca roman, seyrettiğimiz filmler hep onların karşılaştıkları zorluklar, içine girdikleri topluma uyumları veya o toplumda yarattıkları rahatsızlıklar üzerinedir.

Kimisi sığınmacının ekmeğimizden çaldığını, kimisi de her şeyimizi altüst ettiğini düşünür.

Bu yüzden çok kişi öfkeyle yaklaşır onlara. Kendi sorunlarıyla baş edemeyenlerin büyük bir kısmı da o sorunların kaynağı olarak o göçmenleri, o sığınmacıları görür.

Başarısızlıklar karşısında günah keçilerini bulduğumuzda vicdanımız rahatlar belki de.

Osmanlı hükümeti, gelen Beyaz Ruslara onlara gözü gibi baktı. Beyaz Ruslar İstanbul’da kendilerini evlerinde hissetmeye başladılar. Gelirken yanlarına bavullarını almayı başaranlar, o bavullarda getirdikleri mücevherleri, pahalı kürkleri, nadide antika vazoları, şamdanları ekmek alabilmek için satmaya başladılar. İstanbul’un ikinci el eşya satan dükkanları bir anda porselenler, gümüşler, ipek masa örtüleri, atlas yatak takımları, nişanlar, sapı gümüş hançerler, sedef kakmalı kılıçlarla dolmaya başladı. Gramofon ve semaverler en çok göze çarpan aletlerdi. Üzerinde Çar resmi bulunan deste deste geçmez Rus parası çocukların oyuncağı olmuştu.

Genç zabitler sokaklarda hamallık, taksicilik, dükkanlarda tezgahtarlık, zengin evlerinde uşaklık yapmaya başladı. Bir gazinoda eski bir general keman çalarken, bir matematik profesörü lokantada kasiyerlik yapıyor, Çarın yaveri otel kapıcılığı yaparken, bir kontes bir lokantada garson, meşhur bir piyanist seyyar satıcılık, bir tiyatro aktrisi bir batakhanede konsomatrislik yapıyordu.

“Sahnenin Dışındakiler” kitabına dönersek. İstanbul’u hınca hınç dolduran Beyaz Rusları ve onların meydana getirdiği dönüşümü şöyle tasvir ediyor;

İşgal ordularının şehre döktüğü para, kazanç şekillerini altüst etmiş, refah seviyesi tasavvur edilmeyecek derecede el değiştirmişti. Yabancı kuvvetlerin etrafında onların gündelik ihtiyaçları için hemen bir yığın yeni iş fikri çıkmıştı.

Biraz atılgan, cerbezeli yahut değerlere karşı az çok kayıtsız insanlar bu işlere sarılmışlardı, kaybedilmesi, kazanılması kadar kolay servetler elde etmişlerdi. Bu kolay servetin etrafında Beyaz Rus akımının çok başka mecralar ve şekiller verdiği büyük bir eğlence hayatı başlamıştı›.

Beyoğlu’nda bir yığın lokanta, bar, dansing açılmıştı, ağırbaşlı İstanbul efendilerinin bir vakitler gazetelerini okuyarak, alçak sesle dünya gidişi hakkında bedbinliklerini birbirlerine naklettikleri, sabah kahvesi ve akşam çayı içtikleri İstanbul kahveleri manzaralarını değiştirmişlerdi.

Beyaz Kafkas ceketli, ayağı siyah çizmeli, bol pudra içindeki kumral ve beyaz yüzleri düz çizgili, ince, eski hanımlarımızın kullandığı yemenileri andıran eşarplara sarılmış narin Rus kadınları ve kızları, çoğu prenses, kontes, yahut, yüksek burjuva ailesine mensup olduklarını› iddia ediyorlardı!

Öyle ki, batan Çarlık gemisinden hemen herkes bir asalet unvanı kurtararak gelmişti denebilir. Acayip ve çok tehlikeli bir peri kafilesi gibi, bu sakin baş dindirme mabetlerine, bir kısmı sakat, göğüsleri nişanlarla dolu, yine Kafkas ve Kazak kıyafetli erkekleriyle beraber üşüşmüşlerdi.

Rusların gelişiyle pek çok şeyin değişmesi gibi şehrin sanat hayatı da değişir. Gelenler arasında pek çok balerin, ressam, opera sanatçısı olduğundan, İstanbul’un sanat hayatı birdenbire renklenir. Şehir halkı ‘Sevil Berberi’ gibi operalar ve ‘Rasputin’ gibi bale gösterileriyle tanışır. Rus ressamlar sergiler açar, fotoğraf salonları açılır. Sinema sanatçısı İvan Mozhukhin’in başrolde oynadığı ‘Acılar Yolculuğu’ adlı filmde sanatçı kendi hikayelerini anlatır. İlk dalgada gelen müzisyenlerden Segei Pissanko de Romanovski boğazdaki yalılarda çok konser vermişti. Chijevski kemanın ressamı olarak nitelendirilen bir sanatçıydı. Bu iki sanatçı 1920’lerin ortalarında Amerika’ya gittiler. Pera Palas Oteli salon orkestrasının şefi ve kemancı Pavel Alexeyevich Zamoulenko, çoğu Beyaz Rus müzisyen gibi 1920 sonbaharında gelmişti İstanbul’a. Gerçek bir virtüöz olarak ün salan sanatçı, özellikle Çaykovski, Beethoven, Liszt, Schubert, Borodin, Rimsky-Korsakov gibi bestecilerin yapıtlarından bölümler yorumlarken yoğun alkış alıyordu.

Beyaz Rus kadınlar, İstanbul’a geldiklerinde güzellik ve görünüşleriyle olay yaratırlar. Genelde duru beyaz tenli, sarı saçlı, mavi gözlü olan bu kadınlar başı açık gezip, kısa ya da ‘kloş’ tabir edilen etekler giyerler. Saçlar “çan kesimi” denilen şekilde kısacık kesilir. Kimileri saçlarına tülbent sararak ‘Rus başı’ modasını başlatır. İstanbul’a gelen Avrupa görmüş, Beyaz Rus aristokratlar, son modayı da beraberlerinde getirdikleri için, terzilik yapan İstanbullu şık hanımefendiler arasında büyük ilgi görürler.

Beyaz Ruslar en çok, en iyi bildikleri işte, eğlence sektöründe tanınırlar. Rus şarkılarına, Türkçe aranjmanlar yapılır. “Rus geldi aşka, Rus’un aşkı başka” sözleriyle oynanan Kazaska oyunu o günlerde meşhur olur. “Hatırla Sevgili’ diye tanınıp sevilen şarkı da aslında “Hatırla Margarit” diye başlayan bir Beyaz Rus şarkısıdır.

Bugünkü Çiçek Pasajı, adını o dönemde kapısında çiçek satan Rus kadınlardan alır. Sesinin güzelliğiyle ünlü fülürye kuşunun sesini dinlemeye gidilen mesire yerine Rus kadınlar telaffuz zorluğu nedeniyle “Florya” deyip mayolarıyla erkeklerle beraber denize girmeye başlayınca İstanbul’da adeta deprem yaşanır. Bir süre sonra ortaya çıkan plaj kültürü, Müslüman Türkler tarafından da benimsenir.

Göç dalgasıyla gelen Rus kadınların bazılarının bar ve restoranlarda çalışması ve Türk erkeklerinin buralara ilgi göstermesi önemli bir sosyal olay haline gelir. Bugün bütün Rus kadınlarına yapıştırılan “Nataşa” yaftası, o günlerde “Haraşo” şeklinde ortaya çıkar. “İyi, hoş, güzel” anlamına gelen Rusça sözcük ‘Haraşo’, Rus lokantalarında, barlarında, pavyonlarında, kabarelerinde, pastanelerinde sıkça duyulur. İstanbullular özellikle sarışın ve beyaz tenli Rus kadınlarına ‘haraşolar’ adını takar. Haraşo kelimesi, gazete köşelerine, fıkralara ve karikatürlere konu olur. Dönemin mizah dergilerinde, haraşoların hicvedildiği onlarca karikatür yayınlanır.

Reşat Ekrem Koçu İstanbul Ansiklopedisi’nde şöyle yazar: “Beyaz Ruslar İstanbul tarihçesinde önemli bir hatıraya sahiptir… Bu muhacir Beyaz Rusların büyük ekseriyeti Çarlık Rusya’sının en yüksek, görgülü, bilgili tabakasına mensuptu. İstanbul’da iş konusu olarak ilk düşündükleri şey, büyük şehrin mahrum olduğu eğlence yerleri açmak oldu. Bu arada İstanbul’un ilk barlarını açtılar. Açtıkları eğlence yerleri hakikaten kibar sanat mahfilleri oldu… Ak sakallı yarbaylar, albaylar, generaller, memleketinde malikaneler bırakmış zenginler, Beyoğlu Cadde-i Kebir’inde, boyunlarında basit tahta işportalar, kibrit, sigara, çikolata ve karamela sattılar.”

Beyaz Rus kadınlarının İstanbul’a gelişiyle birçok ailede huzursuzlukların başladığı rivayet edilir. Gerçekten de Beyaz Rus kadınlar bu nedenle son derece zor anlar yaşar. Çarın sarayında her türlü lüks ve konfora alışık kadınlar, Beyoğlu’nda garsonluk yapar, daha az şanslıları Galata pavyonlarında kokain satıp kendini pazarlar. Aralarında bulaşıkçı düşesler, tuvalet temizleyici kontesler, hastabakıcı baronesler, dadılık yapan nedimeler vardır. Bir bölümü boynunda sigara tablası, Pera’da bir aşağı bir yukarı dolaşır, kimi de gazete satar. Beyaz Rus kadınlarının övgüye değer yanı, iş ne olursa olsun çalışmaktan çekinmemeleridir.

Rus kadınlarının önemli bir faaliyeti de tombala oynatmalarıdır. İstanbul kahvehanelerindeki erkekler kolları, göğüsleri açık, güler yüzlü, sarı saçlı, mavi gözlü Rus dilberlerini karşılarında gördüklerinde cüzdanlarını sonuna kadar açmakta tereddüt etmezler. Olay öyle büyük boyutlara ulaşır ki Türk kadınlarının şikayetleri üzerine ‘Tombalacılarla Mücadele Derneği’ dahi kurulur. Sonunda tombala oyunu yasaklanır. ama Ruslar kumar konusunda birbirinden yaratıcı fikirlerle Türklerin aklını başından almasını biliyordu.

Tombalanın dışında Çarkçılık ve Hamam böceği yarışmaları gibi oyunlarla Beyaz Ruslar, Türklerin ceplerindeki son kuruşa kadar almanın yolunu bir şekilde buluyorlardı.
Hamam böceklerinin arkasına bağlanan minik arabalarla yarışlar yapılıyor ve bu kumarda da Türkler büyük paralar kaybediyordu.

Rus yazar Çebışev, bu yarışları şöyle tasvir edecekti:

Oldukça büyük bir salon ve ortasında yine kocaman bir masa. Masa, hipodrom işlevi görüyor. Aslında hipodrom değil, kafarodrom. Uzunlamasına açılan kanallarda arkalarına telden arabalar bağlı hamamböcekleri koşuyor. Etraf aç gözleri pırıl pırıl parlayan insanlarla dolu. Hamamböceklerinin büyüklükleri insanı şaşırtıyor. 'Hamamlardan topluyoruz’ diyor işyeri sahibi… Bahisler yüz Liraya (bin frank) kadar çıkıyordu.

İstanbul'a göç eden sanatçılar içerisinde çok sayıda ressam vardı. Almış oldukları klasik-akademik eğitim ve yetenekleriyle, yabancı resme olan talebi değerlendirerek kısa zamanda ön plana çıktılar. Özellikle suluboya tekniğinde fevkalâde başarılı olan sanatçıların, yağlıboya dahil her türlü malzeme ve yüzeyde, yumuşak ve parlak renkleri tercih ettikleri, ışık oyunlarının hâkim olduğu başta Boğaziçi ve Haliç peyzajları ile tarihî yerleri konu alan çalışmaları yoğun talep görmüştür. İstanbul'da yaşayan kentsoylu ve aristokrat aileler sayesinde, yetkin oldukları portre ve azınlık tarafından gelen talep üzerine de natürmort çalışmalara ağırlık vermişlerdir.

(Two Figures, 1921, Gritchenko, Guaş ve kara kalem)

Rus ressamı Alexis Gritchenko 16 Kasım 1920'de İstanbul'a gelmiş, İbrahim Çallı, onu Tophane'de sulu boya resim yaparken görmüş, resimlerini beğenip ve evine davet etmişti. Gritchenko, Çallı'nın evinde aylarca konuk olmuştur. Gritchenko'nun çalışmaları, Çallı üzerinde büyük bir etki yaratacaktır. Gritchenko 1921 yılında Paris’e gitmiştir.

Mülteci sanatçılar yapıtlarını ilk kez, Elhamra (Alhambra) Sineması yakınlarında, hediyelik eşya satan ‘Grigorian’ isimli dükkânda, 9 Ekim 1921 tarihinde sergileyerek kamuoyu ile paylaşmışlardır. İstanbul Rus Ressamlar Birliği, 1 Ocak 1922’de kurulur. Birlik üyeleri dokuz sergi açar ve durumları biraz düzelir. Birliği kuran ressamların çoğu daha sonra Avrupa ve özellikle Amerika’ya gidecektir. Bu dönemde İstanbul'da bulunan Beyaz Rus ressamların önemlileri; Vassili Yosifovich Ivanoff, Dimitri Vassilievich Ismailovitch, Vladimir Feodorovich Zender, Vladimir Konstantinovich Petrov, Nicholai Becker’dir.

(Plaj, İbrahim Safi)

Kazak asıllı olan İbrahim Safi (Rahman Safiev), 1918 yılında Beyaz ordu ile Türkiye'ye gelmiş ve İstanbul’a yerleşmiştir. Moskova’da başlamış olduğu resim eğitimine, Sanâyi-i Nefîse Mektebi’nde devam etmiş, 1923 yılında üstün başarı ile mezun olmuştur. 1936’da Türk vatandaşı olmuş, 4 Ocak 1983 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.

Falcı Kız, Naci Kalmukoğlu

Nikalai Kalmikof Kharkow Güzel Sanatlar Akademisi’nde eğitim aldı. Ailesiyle birlikte Beyaz Rus göçüyle İstanbul’a geldi. 1936 yılında Türk vatandaşı olan ve Naci Kalmukoğlu adını alan sanatçı Haliç, Boğaziçi ve Adalar’a dair peyzajlar resmeder. Tarihi şahsiyet ve olaylara ilişkin figüratif çalışmalar, nü çingeneler ve natürmortlarıyla ünlüdür. 3 Şubat 1951 günü yaşadığı apartmanın penceresinden düşerek şüpheli bir şekilde vefat etmiştir.

İstanbul’un eğlence kültürü üzerindeki etkilerine ek olarak bu yıllarda mültecilerin yemek kültürü üzerindeki etkileri de yadsınamaz. Rejans, Turkuaz, Ayaspaşa Rus Lokantası, Garden Bar, Maxım, Moscovite, George Carpitch, Medved, Rose-Noire, Splendid, Cherezade, Novotny Otel ve Lokantası, Kievski, Kit-Kat Bar ve Restoran, Dulber Restaurant De Caucasse-Dulber Cafe, Sarmatov, Dore Petrograd Nisuaz ve Ankara Pastanesi çoğunlukla Beyaz Ruslar tarafından açılan ve rağbet gören yerlerdi.

Türk kültürü Rus yemekleri ile tanışmıştır. Bu mutfak yemek örnekleri arasında, Borç çorbası, Kiev usulü Tavuk, Blini isimli bir tür Rus pidesi, Karski şaşlık (Kars usulü şiş kebabı), Piroski (kıymalı ve sebzeli çeşitleri olan kapalı poğaça) vardır. Rusların sokaklarda araba içinde satışını yaptığı Ponçik isimli reçelli, çeşitli renklerde olan poğaça da sokak lezzeti olarak Türk kültürüne girmiştir. Rus Çarlığı’ndan gelen Saray soylularının halkın arasında el arabası ile satış yaparken bağırmaları bile kibar ve nazik tavırlı olmaları, İstanbul halkı arasında hem hayranlık, hem de şaşkınlıkla karşılanmıştır.

Tepebaşı’nda eski Bonmarşe’nin yerinde Le Grande Cercle Moscovite de önemli bir lokaldi.1925’de George Karpitch tarafından devralındı ve sahibinin adı altında yeniden açıldı. Karpiç Efendi, İstanbul’luları hızlı yemek yeme huyundan vazgeçirmeye çalışıyordu. Karpiç garsonlarına “Çorba ile etin arasına sekiz dakikadan az zaman koyarsanız ben de sizi kovarım… Hangisi işinize gelirse… Zevkle yemek yemeğe alışmalılar… ” diye ısrar ediyordu. Atatürk’ün teşvikiyle 1928 de lokantasını Ankara Ulus’taki Taşhan’a taşıdı. 1953 de kapandı. Ankara’nın ilk üst düzey lokantasıydı.

Taksim Maksim Gazinosunun bulunduğu yerde 1920'lerde Maxim Bar ve Lokali vardı. Maxim'in kurucusu Maxim Frederick Bruce Thomas (1872-1928) eskiden köle olan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir.

1894 da Londra’ya geçer. Avrupa’da çeşitli şehirlerinde bulunduktan sonra 1899 yılında siyah bir Amerika’lının şaşkınlıkla karşılandığı, siyah beyaz ayrımının olmadığı Rusya’ya yerleşmeye karar verir. Moskova’da yaşadığı 19 yıl süresince ismini Fyodor Fyodorovich Tomas olarak değiştirir ve iki kez evlenir. Rus vatandaşı olur ve şehrin tiyatrolar, restaurantlar sahibi bir zengini haline gelir. Bolşevik ihtilali sonrasında tüm taşınmazlarını Rusya’da bırakarak 1919 yılında İstanbul’a kaçar. Devrim öncesinin zengini, bu kez İstanbul’da elinde kalan son bir avuç para ile 1921 yılında Maxim’i açarak Türkiye’ye jaz müziğini tanıtır ve ikinci kez milyoner olur. Dönemin yabancı düşmanlığı ve kendisinin müsrifliği sonucu sıkıntılar yaşar, 1927 yılında Maxim elinden çıkar. Borçlarından dolayı hapse girer ve İstanbul’da 1928 yılında hapishane de ölür.

İstanbul'a pasta zevkini aşılayanlar Rus göçmenlerdi. İstanbul’un seçkinleri artık muhallebicilere değil pastanelere takılıyordu. Kaçamaklar pastane köşelerine kayıyordu. Giderek pastane tutkusu yaygınlaştı. Mütareke yıllarında İstanbul'un dört bir yanında açılan pastanelerde servisleri Rus bayanlar yapıyordu. Beyoğlu’ndaki en önemli pastanelerden birisi de 1920 yılında açılan Petrograd Pastanesi’ydi. Sabaha kadar açık olan ve enfes tatlıları ile meşhur olan bu yerde özellikle tatil günü olan Cuma günleri yer bulmak mümkün değildi.

Osmanlı İmparatorluğu’nda denize girme ve denizden balık yemek bilinci tam anlamı ile oluşmamıştır. Bu yüzden Saray erkânı hariç Marmara Denizi’nden çıkan balıkları yiyen halk olmamıştır. Ruslar sayesinde Türk halkı balık çeşitlerini yemeye alışmıştır. Özellikle Palamut, Lakerda, Uskumru, Uskumru Dolması, Karides, Kalamar,Kalamar Dolması, Midye Güveç, Midye Tava, mezelerden Tarator yer almıştır. İkinci Mahmut döneminde başlayan sadece Saraya ziyarete gelen yabancı misafirlere yapılan Boğaz tekneturları halk arasındada yapılmaya başlanmıştır.

Her şeye rağmen bir gün ana vatanlarına dönebilme umuduyla yaşayan Beyaz Rusların evlerinde çarlık döneminden kalma kağıt paraları, madalyaları ve umutlarını sakladıkları “Haraşo bohçaları” bulunduğu anlatılır. Görkemle rezaletin harmanlandığı ‘haraşo fırtınası’ Beyaz Rusların çoğunun Fransa, Amerika ve Arjantin’e vize almasıyla durulur. Vize alanların arasında Gürcü Prensi Medivani de vardır. Bu arada yatırım yapmayı başaranlar veya bir Türk’le evlene Ruslar İstanbul’da sürekli kalmayı başarırlar.

Beyaz Ruslar kaldıkları süreç içerisinde kendilerine yardım eden başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, Halife Abdülmecit ve çeşitli yardım kuruluşlarına teşekkürlerini 1924 yılında Spassibo (Şükran) isimli bir kitap yayınlayarak göstermişlerdir.

İstanbul’un sosyal ve maddi hayatını baştan aşağıya değiştiren Rus misafirlerin geriye bıraktığı miras ise bugün hala canlılığını korumaktadır.

Göçmenlik tüm bu Beyaz Ruslar özelinde bakıldığında hem kayıpların hem yeniliklerin olduğu, iki uçta duyguların yaşanabileceği, duygusal olarak hem zorlayıcı hem de geliştirici bir eylem olarak yaşamın bir gerçeği.

Bir adam kaç defa yukarı bakmalı,

Gökyüzünü görmeden önce?

Bir adam kaç kulağa sahip olmalı,

Ağlayan insanları duyabilmeden önce?

Kaç ölüm sürecek onun bilmesi,

Bir çok insanın ölmüş olduğunu?

Cevap arkadaşım, rüzgarda esiyor.

Rüzgarda esiyor

Teşekkürler;

Buena Vista Social Club - Ütopyalar Güzledir

2025-02-22T11:10:00.000+03:00

Düşünür Antonio Gramsci “Eski öldü, yeni henüz doğmadı: Şimdi canavarlar zamanı” demiş.

Gramsci ile hemen hemen aynı dönemde Goebbels de şöyle diyordu “Biliyoruz ki eski dünya ölüyor ve biz şimdi yeni dünyanın doğum sancılarını görüyoruz” demiştir.

Lenin’in ise 1921 yılındaki konuşmasında “Ne yazık ki şimdi iki dünya var. Karışıklık durumunda olan ve asla gönüllü olarak teslim olmayacak olan kapitalizmin eski dünyası ve hâlâ çok zayıf olan ancak büyüyecek olan yükselen yeni dünyamız; çünkü o yenilmezdir.” Diyordu.

Bu gün geldiğimizde;

Bunu kabul etmesek de; Ara dönemin boşluklarına düşmüş acı çeken ruhlarız;

Felaket tellalları, dehşet salmak için korkunç hikâyeler uyduran psikopatlar, gelecekten haber getirdiğini iddia eden şarlatanlar, her şeyi bilenler, teori üzerine teori düzen komplocular… Şimdi onların zamanı. Yeni doğana kadar meydan bunların. Çıkarsınlar tadını.

Hayatımızın son on yılında giderek artan durum bu gibi.

Eski ölür de her eski kötü, her yeni de iyi değildir.

“Eski öldü, yeni henüz doğmadı: Şimdi canavarlar zamanı” Gramsci’nin sözü tam olarak şöyledir: “Kriz kesin olarak şundan oluşur: Eskinin ölmesi ve yeninin doğamaması. Bu hükümdarsız (ara) dönemde çok çeşitli morbid semptomlar ortaya çıkar.”

O nedenle biraz müzik, biraz nostalji, biraz ütopya … Sonunda umut…

20 Şubat 1927 İbrahim Ferrer’in doğum günü. 1927'de Küba'nın Santiago şehrinde doğan İbrahim Ferrer, 14 yaşında sahneye çıkmaya başladı. 1950'lerde Pacho Alonso, Orquestra de Chepin gibi efsaneleşmiş Küba orkestralarında çaldı. Küba Devriminden sonra hayatını idame ettirebilmek için bir yandan da ayakkabı boyacılığı yapan ve kıt kanaat geçinen Ferrer, bir gün müzisyen ve prodüktör Ry Cooder ile karşılaşıp, 1996 yılında kaydedilip 1997'de yayımlanan «Buena Vista Social Club» isimli albümde yer alması 70 yaşında hayatında ayrı bir sayfa açtırdı.

1999'da ilk solo albümü «Buena Vista Social Club Presents Ibrahim Ferrer» piyasaya çıktı. Geç gelen başarısı göz ardı edilmeyen Ferrer 73 yaşında, yani 2000 yılında ilk olarak düzenlenen Latin Grammy Ödüllerinde «En İyi Yeni Sanatçı» ödülünü aldı. Ferrer, Türkiye'ye de Buena Vista Social Club ile İstanbul Caz Festivali kapsamında, 2000 ve 2003 yıllarında iki defa geldi. 6 Ağustos 2005 tarihinde Havana’da vefat etti.

Buena Vista Social Club; Küba’da 1940’lara kadar aktifliğini koruyan, sahnesinde danstan müziğe sanatın birçok alanına ve birçok sanatçıya ev sahipliği yapan fakat daha sonrasında kapanan hatta belgeselden öğrendiğimiz üzere Küba’lıların bile lokallerinin bile yerini hatırlayamadığı ve nerede olduğunu tarif edemediği bir kulüp olarak çıkıyor karşımıza. Kulüp devrim sonrasında hükümetin eğlence mekânlarına yönelik olumsuz tavrının kurbanı olur ve nihayet kısa bir süre sonra kapanır.

Kulübün kapanması ise Küba’daki yetenekli birçok sanatçının uzun yıllar boyunca sanatını yapamayarak başka mesleklere yönelen sanatçıların maalesef unutulmasına yol açıyor. Aradan geçen uzun seneler, sanatlarını icra edebilecekleri herhangi bir elverişli alanlarının olmayışı ve hayat koşullarının zorluğu sebebiyle son derece yetenekli olan lokal sanatçıların çoğu, sanat alanındaki kariyerini bırakarak başka mesleklere yönelmiş hatta bazıları senelerdir enstrümanlarına dokunmamış bile.

Tam tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gidecektir ki kapanmasından yaklaşık 50 yıl sonra Buena Vista Social Club, Amerikalı müzisyen Ry Cooder’ın gayretiyle tekrar gündeme gelir. Amerika kıtasının geleneksel müziğine yönelik araştırmaları ile tanınan Ry Cooder ve Kübalı müzisyen Juan de Marcos González, bir albüm kaydetmek üzere, bir zamanlar Buena Vista Social Club üyesi olan veya burada sahne alan müzisyenlerle 1996’da bir araya gelir. (Fotoğraf Roy Cooder)

Buena Vista Social Club, alıştığımız şekilde resmi ve statik bir grup değildir. İsminden de anlaşılabileceği şekilde, müzik yapmak için bir araya gelmiş kolektif bir oluşumdur. Grubun bazı üyeleri turnedeyken bir kısmı Havana’da müzik yapmaya devam eder. Yani gurubun tüm üyeleri her zaman aynı yerde bulunmazlar. Bu yüzden grubun bir üyesi konser verdiğinde, etkinlik ‘Buena Vista Social Club Presents’ olarak duyurulur. Diğer yandan Buena Vista, Küba’da bu şekilde bir araya gelmiş tek grup değildir. Ülkede sanatçıların pek çoğu kendi dallarında bir çatı altında toplanır, eserlerden elde ettikleri gelirleri paylaşır ve toplumsal amaçlar için kullanırlar.

1987 yılında Compay Segundo tarafından bestelenen şarkı Chan Chan ve Juanica’nın hikâyesini anlatıyor. Segundo, Chan Chan için şunları söylüyor:

“Ben Chan Chan’ı bestelemedim, onu hayal ettim. Bazen kafamda tüm enstrümanları çok net duyduğum bir melodiyle uyanıyorum, balkondan dışarı bakıyorum ve kimse yok ama sanki sokakta birileri o melodiyi çalıyor. Nasıl olduğunu bilmiyorum. Bir gün kafamda bu 4 notayla uyandım ve onlara çocukluğumdan kalma bir çocuk hikayesinden esinlendiğim sözleri verdim; Juanica ve Chan Chan.”

Chan Chan aynı zamanda Güney Amerika’daki Kolomb öncesi çağın en büyük şehri olan ve Kasım 2016’dan itibaren Unesco tarafından Dünya Mirası olarak ilan edilen Arkeolojik bir bölgenin adıdır.

Kulüple aynı adı taşıyan albüm, kısa sürede uluslararası bir başarı yakalayınca, grup bir dizi konser vermeye karar verir. Önce Amsterdam’da, daha sonra New York’ta ünlü Carnegie Hall’da verilen konserler, büyük ses getirir. (Fotoğraf Carnegie Hall önünde)

Wim Wenders, daha önceki bazı filmlerinin (Paris, Texas ve The End of Violence) de müziğini yapan Ry Cooder’ın teşvikiyle, bu konserleri filme alır. Ayrıca Ry Cooder ile Havana’ya gider, bugün Küba’da “süper büyükbabalar” olarak tanınan grup üyelerinin kendileri ve çalışmaları hakkında çekimler yapar.

Latin Amerika coğrafyasında müzik; içinde umut kadar umutsuzluğu da barındırabilmektedir. Bu durum bilindiği gibi ülkelerin geçmişlerinde yaşanan olaylarla bağlantılıdır. Wim Wenders’e göre Küba’da müzik, tıpkı bir nehir gibidir. Çektiği film ise bu nehir üzerinde, ona karışmaksızın akıp gitmektedir. Film ve grup hakkındaki yorumunda Ry Cooder, bu müziğin bir hazine avcılığı olduğunu, kazmaya devam edildiği takdirde muhakkak yeni bir şeyler bulunacağını söyler. (Fotoğraf Wim Wenders)

Ry Cooder’ın “Kübalı bir Nat King Cole onun gibi birine belki de hayatta bir kez rastlanır” dediği Ibrahim Ferrer’ın yanı sıra Omara Portuondo, Compay Segundo, Eliades Ochoa, Rubén González, Barbarito Torres, Manuel Mirabal gibi isimler Buena Vista Social Club belgeseli boyunca bizlere tek tek hayat öykülerini, ailelerini, çocukluk anılarını, müzik kariyerlerine nasıl başladıklarını ve çaldıkları enstrümanlarla aralarındaki duygusal bağı anlatıyor. Grubun üyelerinin hayatlarına yakından baktığımız belgesel, geçen yüzyılda donup kalmış gibi görünen ve yoksulluğun, tarihin, yaşam sevincinin iç içe geçtiği Havana sokaklarında, yapılan özgür ruhlu bir gezintidir. İzleyici olarak bizler de bu sahnelerle ve anlatılan hikayelerle birlikte grubun bütün üyeleriyle duygusal bir bağ kurmuş oluyoruz.

Wenders şöyle diyordu “Her birinin çaldıkları enstrümanlarına ve yaptıkları müziğe bu kadar tutkuyla bağlı olması oldukça etkileyiciydi. Bana kalırsa her biri hayattaki gerçek tutkularını ve kendilerini ifade etme şekillerini müzikte bulmuş kişiler. Zira sanatçıların büyük çoğunun aktif olarak performans sergiledikleri dönem yaklaşık olarak 1940’lara denk geliyor. 90’larda tekrar buluştuklarında sanatçılar elbette bir hayli yaş alıyorlar çoğu 60 yaşının üzerinde olan grubun projeyi kabul etmesi, keyifle kayıt yapmaları, azimle çalışmaları, büyük bir sevinçle sahneye çıkmaları, turneye gitmeleri ne olursa olsun sanatlarına gerçekten büyük bir tutkuyla ve sevgiyle bağlı olduklarını düşündürttü bana. Yaşları 60’ın üzerinde bir kuşağın üyelerinin tıpkı günün son ışıkları gibi adeta son görkemli gösterilerini ortaya koydukları bir ara duruma tanıklık ediyoruz. Konserlerinde şarkılarında izleri sürülebilecek yaşam biçimi de bu sonun bir parçasıdır adeta. Seslendirdikleri aşk şarkılarından gündelik yaşamlarına, inançlarına kadar her şey geçmişin sesidir. Bu bir çeşit vedalaşma gibidir. Ama belgeseli izlediğinizde sadece bir vedalaşmayı değil, her zaman özlemi duyulabilecek beraber yaratabilme gücünü de, dostluğu, dayanışmayı da sanatsal üretimle somut olarak ortaya koymaktadır.”

Buena Vista Social Club, neşeli ve doygun bir mutluluğu ifade eden atmosferine karşın yoğun bir melankoli taşır, tam da Traverso’nun belirttiği gibi “geçmiş gitmiş zamanda tahayyül edilmiş bir gelecek” duygusunu aktardığı için. Büyük oranda yitmiş ütopyaların oluşturduğu bir melankolidir bu. Buena Vista Social Club müzikle, insan ilişkileriyle, kendini yetiştirmiş yeteneklerle, Rubens gibi yıllarca piyano çalamamış bir dehayla geç karşılaşmış olmak seyirciye derin bir melankoli tattırır. Aynı zamanda İbrahim Ferere’nin evini ziyaretimizde gördüğümüz yoksulluk, hayat arkadaşıyla Havana’nın arka sokaklarında el ele dolaşırken yoksulluğun daha da çarpıcı olarak göründüğü insan manzaraları, alışveriş için sokaklarda oluşmuş kuyruklar, eski model arabalar…

Tüm bunlara rağmen neşesini ve yaşama coşkusunu taşıyan ve yayan insanlar… Tüm bu görüntüler “daha iyi bir dünya mümkün” ütopyasının direnerek devam ettiğini açıklamaktadır.

Nostalji ve ütopya arasında ince bir çizgi olduğu düşünülebilir. Geçmiş ve geleceğin birbirlerinden genellikle bağımsız ve ilişkisiz olduğu düşünülür. Oysa ikisi de birbirleriyle son derece bağlantılıdır. Geleceğe ilişkin tüm tasavvurlarımızı geçmiş üzerinden oluştururuz. Buena Vista Social Club nostalji ile ütopya arasındaki köprünün mekânsal karşılıklarıdır. Ancak nostalji-ütopya buluşmasının, eşya/nesne üzerinden kurgulandığını da görürüz.

Buena Vista’da Havana sokaklarındaki Ry Cooder’in kullandığı sepetli motor da birer nostalji nesnesi olmak dışında geçmişin hayallerini geleceğe taşıyan araçlardır.

Eski bir Amerikan arabası içinde Bueno Vista Social Clubün yerinin Compay Segundo tarafından sokak sokak aranması geçmişin izlerinin peşinden yapılan bir arayıştır.

Buena Vista Social Club’da nostaljiyi oluşturan, artık çoğu kişinin bilmediği, adresi ancak sokaktaki yaşlıların tarifiyle bulunan sosyal kulübün, mekânsal olarak olmasa da müzikleriyle yeniden kurulmasıdır.

Ütopya kavramı, iyi bir gelecek arzusunu ve ortak iyilik arayışını ifade etmektedir. İyi olduğu düşünülen o “olmayan yer”e ulaşmak için duyulan arzunun müzikle ulaşılabileceği Buena Vista Social Club belgeseliyle ütopya sunduğu Wenders iddia etmektedir.

Havana sokaklarından, müzisyenlerin yaşamına ve sahne performanslarına kadar kulübe dair pek çok ayrıntıyı anlatan belgesel, Oscar adayı olmasının yanı sıra Akademi Ödüllerinde ve Avrupa Film Ödüllerinde En İyi Belgesel dalında ödül aldı.

Manuel Galban, Cachaito Lopez, Compay Segundo, Rubén Gonzalez, Manuel Licea, Pio Leyva, Anga Diaz ve Ibrahim Ferrer gibi grubun en tanınan, yaşlı üyelerinin bir kısmı yaşamını kaybetmiş olsa da grup; Guajiro Mirabal, Barbarito Torres, Omara Portuondo, Luis Barzaga, Joachim Cooder, Ry Cooder, Amadito Valdés, Alberto "Virgilio" Valdés, Lázaro Villa, Jesus "Aguaje" Ramos, Papi Oviedo ve gibi çok sayıda müzisyenle Orquestra Buena Vista Social Club’ın bir parçası olarak varlığını sürdürüyor.

Buena Vista Social Club’da filmin açılışında ve kapanışında bir konser görüntüsü kullanılmıştır. Böylelikle Konser açılışı ve kapanışıyla tüm öykü bütünlenmiş olur. Küba sokaklarından görüntülerle ve grubun konser performanslarıyla dolu belgeseli izlemediyseniz, izlemenizi mutlaka tavsiye ederim. Ry Cooder’a bu kadar yetenekli isimlerle bizi geç de olsa tanıştırdığı için ne kadar teşekkür etsek az sanırım.

Programın tanıtımını Antonio Gramsci “Eski öldü, yeni henüz doğmadı: Şimdi canavarlar zamanı” sözü ile yapıp, girişi de buna bağlı yapınca geceyi felsefeye bağlayacak diye düşünmüş olabilirsiniz. Zaten son yıllar, son aylar her gün içimizi sıkacak, isyan ettirecek bir haberle, olayla karşılaşıyoruz. Yaşıyoruz. O nedenle müzik ve umut ile programı sürdürmeye çalıştım.

Raymond Williams “Umudun geleceğin kaybının hissedildiği bir çağda ihmal edilmiş bir kavram olduğundan söz eder “

Terry Eagleton’a göre “trajik umut, ölüm anındaki umuttur. İyimser kişi umutsuzluğa düşmez belki ama umudu elzem kılan koşulları görmezden geldiğinden, gerçek umuttan da habersizdir”

Buena Vista Social Club dostluk ve sanatsal ortak üretimin yarattığı kolektif mutluluk, ütopyanın tekrar kurulabileceğine vurgu yaptığını düşünüyorum. Bizim de kolektif umuda ihtiyacımız var.

Malum Latin Amerika coğrafyası müziğinde coşku ve acının birbirini besleyen ögeler olarak ele alınışına tanık oluruz. Buena Vista Social Club üyelerinin şarkı sözlerinde de, gülen ve ağlayan insan görüntülerinde de coşkuyu ve acıyı görebiliriz.

Mujica Kusturica “Latin Amerika’da çözümler yok, arayış var” der. Bu arayışın kendisi ütopyadır diyerek tamamlar.

Müzik, sinema, sanat bizlere ütopyaların devam edeceğini ve aslında ütopyaların bitmeyeceğini göstermektedirler. Geleceğe umutla bakmaya duyulan ihtiyaç, aslında yaşamın sadece ve basitçe sürdürülebilmesi için gereklidir. İyimser bir umut, şimdiyi ve geleceği şekillendirme potansiyeline de sahiptir.

Eliades Ochoa’nın da dediği gibi “Müzik ne güzel şeydir!”

(Bu yayın benim tarafımdan KLY Whatsapp grubunda 20.02.2025 tarihinde canlı yayınlanmıştır)

EKİNOKS

2024-03-24T11:55:00.004+03:00

21 Mart *

Hem Ekinoks, hem Nevruz Bayramı ve hem de güneşin Koç Burcu dönencesine giriş yaptığı gün.

Bahar demek umut demek, yeni başlangıçlar demek, renkler demek, çiçekler, kelebekler demek, güneş ışığı demek, yeniden merhaba demek, yeniden canlanmak demek

Bahar şarkılarından en güzellerinden biri Ayşe Kulin’in sözlerinin üzerine Candan Erçetin tarafından bestelenmiş

Ekinoks kelimesinin kökeni lâtince olup, aekinochium / aequus, yani ‘’eşit’’ ile, nox / noct, yani ‘’gece’’ kelimelerinin birleşiminden türemiş olup, anlam olarak da, gün - tün (gündüz – gece) eşitliğini ifade etmektedir.

Bu yılın ilkbahar ekinoksu hava durumu açısından kış gibi görünse de günler uzadı ve çok yakında güneşin sıcaklığı toprağı da kalpleri de neşelendirecek.

Teknik olarak da 21 Mart ilkbahar ekinoksu, güneş ışınlarının ekvatora 90 derecelik açı ile tam dik olarak gelmesi sonucu, bu bölgede gölge boyunun sıfır olması, gece ile gündüzün de eşit olması durumudur.

ABD Ulusal Hava Durumu Servisi aslında Ekinoksta, ekinoksun birkaç gün öncesinde ve sonrasında gündüz uzunluğu, ekvatorda 12 saat 6.5 dakika, 30 derece enlemde 12 saat 8 dakika ve 60 derece enlemde 12 saat 16 dakika olarak değişiklik gösterdiğini söyler.

İnsanlar güneşin hareketlerini binlerce yıldır gözlemliyorlar ve genellikle ekinoksları kültürel ve dini geleneklerine dahil ediyorlar. Birçok antik uygarlık için Güneş’in hareketleri sadece mevsimlerin başlangıcı değil, aynı zamanda ürünlerin hasat edileceğini de gösteriyordu.

Ekinoks olayının yarattığı sonuçlar, tarihsel süreçte mitolojik anlamlar da almıştır. Kış ve yaz gündönümleri de mitolojik anlamlar almıştır. Bunlardan biri de Latin mitolojisinde kış gündönümü için Oğlak tanımlamasının “Tanrıların Kapısı” olarak kabul edilmesidir. Aynı inanışta bu durum güneşin yükselişinden ve büyümesinden dolayı gücü simgeler. Latincede kapı anlamına gelen Janua’dan türeyerek kapıların bekçisi olarak o zamanın yöneticisi Janus, adını buradan almış ve elinde bulunan iki anahtarla gündönümlerinin kapılarını açar. Buna göre kış gündönümünde altın, yaz Gündönümünde de gümüş anahtar kullanır.

Aslında gündönümlerinin ortaklaştığı iki ana durum var. Bunlardan biri yeni bir başlangıcı ifade etmeleri, diğer de dünyada ve hayatta var olan ikilikleri simgelemeleri. Yeni bir mevsimin başlangıcını haber vermeleri, sürekli yenilenme döngüsünü işaret eder. Her kurulan yeni bir düzenin bir başka yenilikle yıkılması değildir aslında buradaki yenilenme, döngüsel bir yeniliktir ve eskinin birikimiyle beraber bir değişimi çağrıştırır. Evet, hayat bir döngü içinde sürekli değişir, yenilenir. Ekinokslar da bu şekilde tüm canlıları bu değişimlere hazırlar. Bir başka tarafı ise ikilikler; yani gece- gündüz, aydınlık – karanlıktır. Biri olmadan diğerinin varlığı ve tarifini imkansız olduğu sonsuz ikiliklerin en keskinidir gece ve gündüz. Bu da hayatın bir denge meselesi olduğunu sürekli bir devinim halinde dengeyi bulma mücadelesinin yaşandığını, bazı zamanlarda tam denge hali oluşsa da deviniminin sürmesi için yeniden bozulan dengeyi ve vazgeçilemez ikilikleri gösterir. Gündüz-gece, kadın-erkek, yin-yang… Ekinokslar, felsefi olarak dengeyi, ikiliği, devinimi, döngüyü ve yeniliği anlatır.

Sırada 1974 yılına ait şarkının orijinal adı Chante avec l'amour olup, 1971 yılında Julie Bergen tarafından seslendirilen bizde Türkçe sözleri Çiğdem Talu’ya ait Yeliz’den Hoş geldin bahar

Ekinoks kutlamaları eski göçebe Türk toplumunda Orta Asya’dan beri süregelen bir gelenektir ve hepimizin yakından bildiği gibi “Nevruz” adı altında çeşitli törenler ve şenlikler düzenlenir.

“Nevruz” , “yeni gün” anlamına gelir ve eski takvimlerde yılbaşı olarak görülür, ayrıca bugün güneş zodyak kuşağının ilk burcu olan “koç” burcuna girer. Bazı araştırmacılarca “nevruz” kutlamalarının başlangıcı “Zerdüştlük”e atfedilse de -muhtemelern ateş sembolüne olan yakıştırmadan dolayı- , aslen Orta Asya’nın çok daha eskiye dayanan şamanik ve animistik sisteminde de ekinoks tarihlerinin önemli olduğunu görürüz.

Doğanın ve toprağın canlanışı üzerinden ekinoks tarihi ayrıca bir bereket festivalidir ve ateş burada “yaşam özü” olarak da ele alınabilir. Örneğin Anadolu’daki Kibele/”Matar Kubileya” kültünde, -tanrıçanın rahiplerine “Attis” sanı verilir- daha sonra Roma’da yaygınlaşıp “Kibele ve Attis”e dönüşecek şenlik ilkbahar ekinoksunda kutlanır, ateşler tanrıçanın kutsal alanında -bugün Vatikan’ın olduğu yer- yakılırdı, anlamı da yine bereket ve yaşamın çoğalışı üzerineydi.

Akdeniz ve Avrupa geleneklerine bakıldığında da durumun farklı olmadığını görürüz. Günümüzde, Hristiyanlığın kabul ettiği bir yortu olan paskalya (easter) -ekinoks sonrası dolunayın arkasından gelen ilk pazar- ve katolik kilisesince ayinler arasında sayılarak 25 martta kutlanan “Meryem’e Muştulama” -Meryem’e Cebrail tarafından “kutsal çocuğa” gebe olduğunun bildirilmesi- seremonilerinin ardında ekinoksta kutlanan pagan şenlikler vardır.

Pagan inancın mitlerine göre, 21 mart ekinoks tarihinde tanrıça oğul-sevgili (son-lover) olan ardılı eril tanrıyla birleşir ve doğa canlanır, bereket ve yaşam gelir. Bundan “dokuz ay” sonrasına denk gelen 21 aralıkta tanrıçanın rahminden bu oğul ve sevgili olan tanrıyla birleşmesinden oluşan -daha öncesinde ölerek yeraltına inen- yeni tanrı-oğul doğar.

Bahar ekinoksunu İran Yeni Yılı olarak bilinen seküler bir tatil olarak kutluyor. İran Yeni Yılı, İran takviminde Farvardin olarak bilinen ayın ilk gününü işaret ediyor. Çoğu zaman 13 gün süren bir kutlama ile insanlar bir şenlik ateşinin üzerinden atlayarak veya havai fişek yakarak baharın gelişini kutluyorlar.

Biraz ara. 1998 yılına gidiyoruz. Söz veMüzik Feyyaz Kuruş. Yorum tek şarkıyla çıkış yapan şarkıcılardan Nilüfer Örer’in Mevsim Bahar’ı. Mary Jane’den dinliyoruz.

Japonya’da geleneksel olarak her iki ekinoks tarihi de ölen ataları ve sevdiklerini hatırlama ve onlara ibadet etme amacıyla bir günlük resmî tatildir.

Ziyaretlerde kabirlere çiçek sunmak, botamoçi tatlısını adak olarak sunmak gelenekseldir.

Ortak bir etkinlik ise hanami'dir. Mart ve Nisan ayını 'hanami' ile yani yeni çiçek açmış sakura ağaçlarının altında piknik yaparak geçirmek çok yaygındır. İnsanların doğaya duydukları saygıyı sundukları bir gündür.

Mart sonu ve Nisan başında Sakura yani kiraz çiçekleri zamanı Japonya’da büyüleyici manzaralarla karşılaşırsınız. Tokyo ve Kyoto’nun parkları, bahçeleri, nehir kenarları ve tapınaklarında dizi dizi sıralanmış kiraz ağaçları, bizleri göz kamaştırıcı pembe ve beyaz çiçekleri ile masalsı bir dünyaya taşır.

Ekinoksları belirten birçok tarihi anıt da bulunmaktadır. Örneğin, Kamboçya’da bir Hindu tapınağı olan Angkor Vat’ta ekinoks sırasında Güneş, tapınağın merkezine tam dik olarak gelir. Milattan sonra 1113 ile 1150 arasında inşa edilen tapınak, Dünya’nın en büyük dini anıtıdır. Bilim insanları 1976’da Science dergisinde, tapınağın mimarisi ile gök olayları arasındaki astronomik bağlantı hakkında bir açıklama yayınladılar.

Ayrıca, Meksika’daki Chichén Itzá veya diğer adıyla El Castillo olarak bilinen Maya tapınağı, yılan tanrısına adanmıştır. Ekinoks sırasında bir ışık hilesi, bir yılanın tapınağın yanından aşağıya, yeraltı dünyasına doğru ilerliyormuş gibi görünmesini sağlar. 2018’te Journal of Archaeological Science'da yayımlanan bir araştırmaya göre, bu tapınak 8. ve 12. yüzyıllar arasında inşa edilmiştir.

Biraz müzik. Sırada The Beatles’ın Abbey Road albümünden Here Comes the Sun var. George Harrison, Eric Clapton'un bahçesinde yine onun gitarıyla yazmış.

Ve Bernard Williams şöyle der “Tanrı’nın umudu yarattığı gün, muhtemelen Bahar’ı da yarattığı gündü.”

2003'de hayatını kaybeden, çağımızın büyük analitik filozoflarından Williams. 20 küsur yılını Cambridge'de felsefe profesörlüğü yaparak geçirdi.

Faydacı ve Kantçı akımlara ciddi eleştiriler getirdi. Descartes ve antik yunan felsefesi üzerinde çalışmalar yaptı. Asıl uzmanlık alanı etik olan filozof, günümüz ahlak felsefesinin sorunları yeterince ele almayarak özgün bir sıkıcılıktan başka bir şey olmadığını ifade etti. Klasik ahlaki düşünceyi reddetmesinin nedeninin insan düşünesinin “kişisel bir kurum” olmasından kaynaklandığını belirtti ve Nietzsche'ye, yazdığı her sayfada alıntılama isteği duyacak kadar hayran olduğunu söyleyerek düşüncelerinin nasıl temellendiğini açıkladı. Self-interest davranışların ahlaka ters olmadığını, sadece içsel dayanaklara bağlı kalarak davranmak olduğunu açıkladı. “Ben başka biriysem, geleneksel ahlaki kurallara göre davranmam anlamsızdır”' sözüyle Kant'ın ahlaki prensiplerini reddedip insanın ''iç nedenler''inin önemini düşünce dünyasına kazandırdı.

Williams tüm iyilerin, erdemlerin, ideallerin uyumlu bir şekilde bir arada olabileceğine inanmaz. Yaşamda kayıpların olabileceğini kaçınılmaz görerek, kavramlara asılı bir şekilde uyumlu bir etik bütüne form vermemize şüpheyle yaklaşır, etik-teori karşıtı olarak ilerler. Felsefenin tutarlı, uyumlu bir sistem inşa etmesinden çok, insani gerçek yaşamın kaçınılmaz bir parçası olan olumsallığın hükmüne, örneğin talihin hükmüne dikkat eder ve yeterince sofistike bir psikolojiyle işbirliği yapan bir felsefe arayışındadır.

Evet; Hayatı sevmek için, insanları sevmek için önce kendimizi sevmemiz gerektiğini bunun bencillik olmadığını öğrenmek mutlu olmanın ilk basamağı değil midir?

Sorunlar listelerimiz yerine hayatın güzelliklerini bir bir sıralayan listelerimizi kıyaslayalım bakalım. Bizi sevenlerle bizden haz etmeyenleri de! Hangisi daha fazla? Peki ya seviliyor muyuz?

Düşünmek için biraz ara.

"April Come She Will", Simon & Garfunkel'in ikinci stüdyo albümleri Sounds of Silence'da (1966) yer alır. Central Park performansıyla

Ağaçlardan hayvanlara, tüm doğanın canlanmaya başlamasıyla birlikte bu canlanma insan ruhuna da yansır. Diğer her şeyin canlandığı ve yeniden yaşama döndüğü bu mevsimde insanın etkilenmemesinden söz edilemez. Artan sıcaklarla birlikte tüm doğada olduğu gibi biz insanlar da yavaş yavaş yuvalarımızdan çıkmaya ve doğaya dönmeye başlıyoruz. Baharla birlikte çiftçilik ve bahçecilik gibi fiziksel faaliyetler artıyor. Yeşille vakit geçiriyoruz, toprakla stresimizi atıyoruz. Bahar; fiziksel aktivite ve egzersizi arttırdığı için ruh hali üzerinde etkili oluyor. 2004’te Michigan Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada ılık bir bahar gününde en az 30 dakikasını dışarıda geçiren kişiler kendilerini daha mutlu hissetmişlerdir.

Yunan mitolojisinde Pandora, insanların başına bela olarak yaratılan meraklı bir kadındır. Zeus’un kendisine hediye olarak verdiği ve açmamasını tembihlediği kutuyu açar, kutunun içinde yer alan pişmanlık, öfke, kibir, keder, ıstırap, yalan, riya ve hastalıklar dünyaya yayılır.

Pandora son anda kutuyu kapatır ve “UMUT” içerde kalır. İnsan bazen düşünmeden edemiyor ya, bu kadar kötülüğün yanında umudun ne işi var diye?

İnsanca yaşayabilmek adına tutunduğumuz en önemli değerlerden birisidir “umut.” Hayat yolunda gücümüzün tükenmemesi için dört elle sarıldığımız.

Neler demiş atalarımız;

Umutsuz yaşanmaz,

umut fakirin ekmeği,

umut varsa vur sırtıma dünyayı,

umuda kelepçe vurulmaz.

Cicero’nun da dediği gibi “bir yerde yaşam varsa orada umut da vardır” der.

Bahar’la beraber Umut’ta gelir.

“umut bin bir ayaklı,

umut güneşte saklı,

umut edenler haklı,

umut insanın hakkı”

Nazım Hikmet

Her umutsuzluğun ardında yine bir umut saklıdır. Yazar “Sabaha çıkacağımızı bilmediğimiz halde, çalar saati kurup uyumaktır umut” der.

Umutsuz yaşanmaz sevgili dostlar, dünya var oldukça insanlık var oldukça umut hep var olacaktır. Çünkü umudunu kaybetmek demek, her şeyini kaybetmek demektir. Bazen sıcacık bir gülüşün ardındadır umut, çoğu zaman da dünyayı, insanlığı kurtaracak olgudur umut.

Burada “Ve kalplerimiz umutlu bir şarkı diyen” Whitney Houston'ın dördüncü albümü My Love Is Your Love'dan çıkan ve Prince of Egypt filminin müzikleri arasında yer alan “When You Belive” ile ara verelim. Mariah Carey ile Oscar ödüllü efsane düet.

Umut sözcüğü günlük dilde daha çok herhangi bir alandaki olumlu beklentileri ifade etmek amacı ile kullanılır. Umut, pozitif sonuç beklentisi ile ileriye dönük hedef koymayı ve bu hedeflere ulaşmak için alternatif yollar üretmeyi içermektedir. Bu hedefleri güçlüklere karşı devam ettirmek ise bireyin azim düzeyine bağlıdır.

Umut düzeyi yüksek olan kişiler alternatif stratejiler bulma ve alternatifleri çoğaltmakta daha başarılıdırlar. Ayrıca umutlu bireyler umutsuz olanlara göre bazı alanlarda Örneğin sportif başarı, akademik başarı, başa çıkma mekanizmaları gibi hedeflerine daha kararlı bir biçimde odaklanır ve kendilerine daha uzun sürede tamamlanan zor hedefler koyabilirler.

Umut düzeyi düşük kişiler ise temel hedefleri ayırt etmekte, belirlemede ve sürdürmede zorluk çekerler. Bu nedenle amaçlara ulaşmak için daha çok seçenek üretebildiklerini göstermiştir. Umut bireyin baş etmek zorunda kaldığı psikolojik veya fizyolojik engelleri aşmada önemli bir faktördür.

Bob Marley'in bize " Everything's Gonna Be Alright " diye güvence verdiği ünlü reggae şarkısı ile umudumuzu perçinleştiriyoruz. Ancak bu şarkı ile bir düzletme de yapalım. Şarkının adı bu değil. “Three little birds” yani “Üç küçük kuş”. 1976 yılındaki 9.Albümü Exodus’un ikinci yüzünde yer alır. Bob Marley’den 5 Aralık’ta “Smile Jamaica” organizasyonunda ücretsiz bir açık hava konseri vererek şehre destek vermek ister. Ancak kimi kaynaklara göre konser tarihi yaklaştıkça CIA dahil çeşitli çevrelerden tehditler almaya başladı. Bir grup insan Bob Marley’i korumak için gönüllü olarak evininin önünde dururdu, ama 3 Aralık akşamı hepsi ortadan kayboldu. 18:30 civarında, arkadaşlarıyla, evinde prova arasındayken iki tane araba evin önünde durdu ve eve ateş açtı. 83 tane kurşun sıkıldı. Sevgilisi başından, menajeri beş yerinden vurulur. Bob Marley’in göğsünü sıyıran kurşun kolunu yaraladı ancak ölen olmadı. İki gece sonra Bob Marley korkuya boyun eğmeden, kendisine saldıranlara inat, “Smile Jamica” gösterisinde sahneye çıktı. Konserin sonunda gömleğini çıkarıp yaralarını gösterdi ve alaycı bir ifadeyle eli tabancalı bir adammış gibi poz verip gülerek sahneden indi.

Sonuç olarak "Hiçbir şey için endişelenmeyin (kim söylerse söylesin)" çünkü "her küçük şey yoluna girecek" diyor.

Bizden Orhan Veli’ye dönelim. Orhan Veli’nin “Baharın İlk Sabahları” nda şöyle diyor.

Tüyden hafif olurum böyle sabahlar
Karşı damda bir güneş parçası,
İçimde kuş cıvıltıları, şarkılar;
Bağıra çağıra düşerim yollara;
Döner döner durur başım havalarda.

Sanırım ki günler hep güzel gidecek;
Her sabah böyle bahar;
Ne iş güç gelir aklıma, ne yoksulluğum.
Derim ki: ‘Sıkıntılar duradursun!’
Şairliğimle yetinir,
Avunurum.

Usta şiirin ilk bölümünde yaşama olumlu yönden bakan bir insanın mutluluğu; ikinci bölümünde ise, ikinci kıtanın başlangıcından itibaren, yaşamın geçekleriyle karşı karşıya kalan bir insanın hüzünleri anlatılmış. Gerçekten hayatın dolu olduğu bu şiirde insanın her zaman bir çıkış yolu bulacağına işaret ediyor.

Bahar’la beraber kendimize yine kendimizin vereceği şansla umudumuzun beslediği mutluluklarımızı yakalayabiliriz. Sorun kendimizde, beynimizde ve ruhumuzda ise çözümde yine orada yatıyor! Bize düşen içimizdeki bize kulak verip önce onu dinlemekte.

Ülkece güzel günler göreceğimiz günlerin de başlangıcı olsun, herkesin içindeki umut filizleri çiçek açsın.

Bu gece son sözü Bernard Willams’a, son şarkıyı John Lennon’a bırakıp bana ayrılan süreyi sonlandırıyorum.

"Her gece güneşin doğuşuna, her sorun umuda yenilmeye mahkûmdur."

* (21 Mart 2024 Tarihli KLY Whatsapp Grubunda yapılmış yayındır)

Eğitim Üzerine Filmler

2023-02-04T11:08:00.001+03:00

Eğitimle ilgili filmler, öğrenci ve öğretmen gibi eğitim-öğretim süreçlerine dâhil olan birçok kişiye hitap eder. Bazıları eğitim sistemini sorgulatırken bazıları hayat ile ilgili ders verir. Bu filmler birçoğumuzu okul sıralarına geri döndürür. Sistemi sorgulatır

Hayatımızı şekillendiren arkadaşlar, anılar edindiğimiz okuldan mezun olduğumuzda, üzerinden yıllar geçse de o ortamı zaman zaman özleriz. Bu kadar çok şey yaşadığımız böyle bir ortamdan birbirinden ilginç filmlik hikâyelerimiz de vardır.

Okul kimine göre sıkıcı, sınavlar, öğretmenlerin olduğu bir yer; kimine göre ise gırgır’ın, şamatanın, arkadaşlık ve dostluğun olduğu bir yer. Okul temalı filmlerde yaşımız kaç olursa olsun bizleri etkilemeye devam eder, her bir anıyla unutulmaz günlerini anımsamamıza yardımcı olur.

Bu akşam okullara tatile girmişken sizleri seçtiğim bazı filmlerle okul sıralarınıza götürmek istedim.

Mutlaka sizlerin de bu listeye ekleteceğiniz filmler olacaktır.

1 -Sevgili Öğretmenim / To Sir, with Love (1967)

Asıl mesleği olan mühendislikle ilgili bir iş bulamayan Mark Thackeray (Sidney Poitier) mecburiyet karşısında Londra'nın kenar mahallelerinden birindeki bir lisede öğretmen olarak işe başlar. Bu genç, deneyimsiz üstelik de siyahi olan yeni öğretmenle, her biri başka okullardan kovularak buraya gelmiş disiplinsiz öğrenciler arasında beklenen sürtüşme başlar. İdealist öğretmen Thackeray zor yolu seçererek, çekip gitmek yerine öğrencilerin sorunlarına eğilerek onlarla arkadaş olmayı dener. Bu mücadelesinde meslektaşlarından Gillian Blanchard (Suzy Kendall) onu yalnız bırakmaz.

Sevgili Öğretmenim E. R. Braithwaite'in aynı adlı romanından uyarlama. Her öğretmenin mutlaka okuması gereken kitaba sadık kalınarak gerçekleştirilen uyarlamada öğretmenimiz II. Dünya Savaşında ülkesi için canını ortaya koymuştur. Savaş sonunda gerekli niteliklere sahip olduğu halde renginden ötürü mühendis olarak bir türlü iş bulamamıştır ve öğretmenlik onun için ilk etapta karnını doyuracak bir "iş"tir sadece ama karşılaştığı öğrenci yapısı geleneksel yöntemlerle ders anlatılamayacağını anlayarak farklı tarzlar geliştirme peşine düşmüştür. Aslında bu tarz filmleri izleyen ve konuya vakıf olan bizim öğretmenlerimiz “acaba böylesi yaklaşım ve çabalarla Türkiye'nin sorunlu coğrafyalarında, varoşlarda öğretmenlik yapmak mümkün müdür?” Sorusunu bence kendine soruyordur. Kitabı okuyan ya da filmi izleyenlerin dikkatini çekecektir. Öğretmenimiz ders kitaplarını bir kenara bırakarak öğrencilerin sözel ve yazınsal çözümleme becerilerini geliştirmeye çalışır. Son yıllarda ders kitaplarının ücretsiz dağıtıldığı ve öğretmenin ders kitabı seçme özgürlüğünün elinden alındığı bir ülkede aslında böyle bir şeye kalkışmanız bile suç kabul edilebilir. Her ne kadar “büyükleriniz” bize “değiştir, yeniden uyarla, yeniden yarat” gibi kulağa hoş gelen şeyler söylese de …

2- İTakhté Siah (Blackboards)

Öğretmenlerin İran-Irak Savaşı sırasında sınırda hayat mücadelesi veren kişilere zorluklar içinde ders anlatmasını ele alıyor. Bu ödüllü filmde öğretmenler, sırtlarında kara tahta taşıyarak farklı yerleri ziyaret ediyor ve öğrencilere ders anlatıyor. Oldukça etkileyici olan film, eğitim ile ilgili filmler arasında dikkat çeken yapımlardan biri. Kara Tahtaları sırtlarına alıp yola koyulan öğretmenler savaşın yıkıp geçtiği bir ülkede aydınlık saçmaya devam ediyorlar. Dram dolu senaryosuyla dikkat çeken film sayesinde eğitim öğretimin önemini ve eğitimciliğin nasıl olacağını görmekteyiz.

Öğretmenlerin sırtlarında taşıdıkları kara tahtaların tek işlevi, öğrenciler ders verilirken ortaya çıkmıyor. Bu kara tahtalar, aynı zamanda birer kalkan ve sığınak görevi de üstleniyor zorlu coğrafyada.

Film hem derin bir duygusallık hem de bir devlet daha doğrusu düzen eleştirisi hem de inanılmaz zor koşullardaki buruk bir evliliği içinde barındırır. ''Kara'' tahta, kullanılan güzel bir sembol. Aslında bu filmde, herkesin sırtında taşıdığı bir kara tahtası var.

3- Detachment (Kopma)

Başrolünde Adrien Brody’nin rol aldığı Detachment filmi öğrenci, öğretmen ekseninde geçen mükemmel bir hikayeyi konu edinmiştir. Gittiği her okulda kısa süre duran ve öğrencileriyle duygusal bir bağ kuracak kadar zaman bulamayan öğretmen Henry Barthes her zaman sevilen biri olmuştur. Son gittiği okulda ise bu zamana kadar görmediği bir şey keşfeder. Bu okuldaki öğrenciler ve öğretmenler son derece içine kapanık ve toplumdan adeta uzakta yaşamaktadırlar.

Albert Camus alıntısıyla başlayan film Poe’nun hikayesinden şöyle bir kesitle süsleniyor da aynı zamanda. "o yıl güz mevsiminde sıkıcı, kasvetli ve sessiz günde, bulutlar bunaltıcı şekilde yere yakın halde havada süzülürken, at sırtında tek başıma, tuhaf bir şekilde hüzün veren kırsal alanda ilerliyordum.
nihayet akşam karanlığı çöktüğü sırada usher’ın evi’nin hüzünlü manzarasıyla karşılaştım.
nasıl göründüğünü biliyordum.
ama yine de binaya ilk baktığımda ruhumu dayanılmaz bir sıkıntı sardı.
malikanenin basit manzarasına, çıplak duvarlarına ve çürümüş ağaçların beyaz gövdelerine baktım.
tam bir ruh buhranı içinde kalbimde bir soğukluk, bir çöküş, bir tiksinti hissettim."

Her şeyi eleştiren film. Eğitim sistemini, kapitalizmi, toplumu, günümüzdeki aile yapılarını, gençlerin durumunu, ön yargıyı ve sayamadığım bir çok olumsuz şeyi. Film tamamen trajik bir şekilde başlıyor ve bitiyor. Hiç bir zaman umutlanmanıza izin vermiyor. Tam bir şeyler iyi olacak derken, başka problemler çıkıyor. Kimse, hayatını, yaşadıklarını seçemiyor. İnsanlar bir hayatın içine düşüyor ve bunu etkileriyle yaşamak zorunda kalıyor. Sistemi, hayatı çözmüş farkındalık sahibi birisi olsanız bile yaşadıklarınız sizin bu konuda etkin olmanızı engelliyor, elden bir şey gelmiyor. Hayat mücadelesi aslında psikolojik bir savaş. Bu savaşı gerçekten kazanabilirsiniz yada kendinizi kandırabilirsiniz.

Umutsuzluk açısından hayatta yalnız değildir ama bu karamsar dünyada hala sevilebilecek şeyler de vardır...

Biraz karamsarlıktan sıyrılalım.

4 - New York Sahne Sanatları Lisesine giden dört gencin mezun oluncaya kadar yaşadıklarını anlatan Gençlik, Müzikal, Dans ve Dram türündeki 1980 ABD yapımı film “Fame”.

Alan Parker’ın yönettiği film New York Performans Sanatları Okuluna yeni katılmış umut dolu genç öğrencilerin, eğlence dünyasında kendilerine bir yer sağlamaya çalışırken nelere katlandıklarını anlatır. Ancak aynı zamanda çok da eğlencelidir. Parker bu zahmetli eğitimden, yer yer trajik olaylardan unutulmaz sahneler çıkarır. New York taksilerinin tepelerindeki müthiş dans, bir “jam sessiona” dönüşen yemek molası gibi. Başarıya ulaşan karakterlere hayran kalmaktan da kendinizi alamazsınız. Altı dalda akademi ödülüne aday gösterilen film en iyi şarkı ve en iyi beste ödüllerine sahip.

5 - Sırada beni oldukça etkileyen hatta sınav sorularıma giren bir Türk filmi var sırada; Son Ders: Aşk ve Üniversite. Film bir yandan 80’lerin siyasi atmosferini günümüze entegre ederken, bir yandan da üniversite öğrencilerinin aşk, arkadaşlık ve tabii ki eğlence gibi gündelik alışkanlıklarını önümüze getiriyor. Rahmetli Ferhan Şensoy’un başrolde olup, Kaan Urgancıoğlu, Ekin Türkmen ve Durul Bazan ustaya enerjileriyle eşlik ediyor. Hayatta söylemek istediklerini, duygularını, sevdiğini söylemeyi erteleme. Çünkü hayat planladığın gibi gitmeyebilir, yarın hiç olmayabilir.

Yurt dışından gelen bir Türk öğretim görevlisinin üniversiteli gençlere öğretecekleri, okuldaki müfredatla sınırlı kalmayacaktır. Oysa iddiasızdır bu yeni hoca; “İlk dersimiz kimsenin buradan alınacak derse ihtiyacı olmadığı” diye başlar. Ancak öğrencilerin ve özellikle de bir tanesinin onu fark etmesi ile bambaşka bir dünya açılır önlerinde.

6 - Hint yapımı olan 3 Idiots filmi, ezberci eğitim sistemini eleştirdiği için eğitim ile ilgili filmler arasında ilk akla gelen yapım. Filmde Hindistan'ın mühendislik alanındaki en iyi okulunda öğrenim gören Rancho, Farhan ve Raju adlı üç arkadaşın başından geçenler ele alınıyor. Farhan, mühendislik bölümünü ailesi istediği için; Raju, ailesini fakirlikten kurtarmak için seçmiştir ancak Rancho, gerçekten tutku duyduğu bir bölüm olduğu için mühendislik okumayı tercih etmiştir. 3 Idiots filmi, bu karakterler üzerinden sistem eleştirisi yapıyor ve aynı zamanda dostluğa, sevgiye vurgu yapıyor bu yüzden en iyi eğitici filmler arasında gösteriliyor.

Chetan Bhagat’ın "Five Point Someone" kitabından uyarlanmış. Bizdeki eğitim sorunlarını farklı kültür altında, farklı bir üslupla görüyoruz. Köyün bekçisi bütün gece "ol iz vel" derdi ve bizde rahatça uyurduk. Birgün bir eve hırsız girdi ve bizde öğrendik ki bekçi aslında körmüş.O gün bu kalbin ne kadar kolay korkabildiğini öğrendim. Kandırmanız gerekiyor. Filmi izlerseniz sorun ne kadar büyük olursa olsun "ol iz vel" diyeceksiniz..

7 – Whiplash.

Etkileyici sahneleriyle dikkat çeken bir yapım. Whiplash, küçük yaşlardan itibaren bateri çalan ve bu alanda profesyonelleşmek isteyen Andrew adlı bir gencin, sert mizacıyla tanınan Terence Fletcher adlı bir öğretmenden aldığı dersler sonucunda kat ettiği yolu anlatıyor. Eğitici filmler arasında bulunan Whiplash, başarı ve azim ile ilgili önemli mesajlar veriyor.

Damien Chazellein Sundancete hem İzleyici Ödülünü hem de Büyük Jüri Ödülünü kazanan filmde az oyuncu, az mekanla ve böyle bir senaryo ile bu kadar güzel, akıcı ve özellikle gerilimi de çok iyi yakalayan bir yapım olmuş. Film kendi temposuna sizi de içine çekiyor ve sizde o temponun akışına bırakırsanız zevk alıyorsunuz. Filmin son sahnesindeki "İstanbul" detayı güzeldir.

Caz tutkusunun ve müzisyenliğin müşkülpesentliğinin nedenini bayağı iyi öğreten, hırsın başarının katili olabileceğini ama azmin elinden de hiçbir şeyin kurtulamayacağını anlatan bu filmin son sahnesine gidelim

8- Good Will Hunting; “Can Dostum” şeklinde Türkçeye tercüme edilen film, eğitici filmler ve öğretici filmler listemizin son yapımı. Eğitim filmleri deyince akla ilk gelen örneklerden biri olan Good Will Hunting, MIT’de temizlikçi olarak çalışan ve bir matematik dehası olan Will Hunting’in bir profesör tarafından keşfedilmesini ve hayatının değişmesini anlatıyor. Klasikleşmiş filmlerden biri olan Good Will Hunting, eğitim ile ilgili filmler deyince akla gelen önemli yapımlar arasında bulunuyor.

Nobel ödüllü profesörlerin bile çözmekte zorlanacakları problemleri kolayca çözen Will ise çıkardığı bar kavgası sonrası çarptırıldığı hapis cezasından kurtulabilmek için profesör McGuire’a ihtiyaç duymaktadır.

Oscar ödüllerinde 9 dalda adaylığa layık görülmüş olan Can Dostum, Robin Williams ile "en iyi yardımcı erkek oyuncu" ödülü ve senaryosu ile de "en iyi özgün senaryo" ödüllerini kazanmıştı.

Senaryo, replikler ve oyunculuklar şahane.

"Kim olduğunu anlatmak istemezsen, sırf kitap okudum diye, seni anlayamam."

''sen mükemmel değilsin evlat,
tanıştığın kız da mükemmel değil ama asıl soru şu:
Siz ikiniz birbiriniz için mükemmel misiniz?
Dünyanın bütün bilgilerine sahip olabilirsin ama bu sorunun cevabını denemeden bulamazsın.''

9 - The Breakfast Club

Amerikan lise hayatından beş ayrı klişe karakter kendilerini, cezalı oldukları cumartesi gününü okul kütüphanesinde geçirmek üzere bir arada bulurlar: bir sarışın, bir anarşist, bir inek, bir sporcu ve bir entel! Disiplin delisi lise müdürünün manasız testosteron gösterileri karşısında hem kendi kendilerini, hem de ne çok ortak yönleri olduğunu keşfedecekleri bir güne dönüşecektir.

Yetişkin aklı ve teenage yüreğini tek potada eritmeyi bilen John Hughes, hiç şüphesiz bir kuşağa, 80’li yılların en iyi gençlik filmlerini armağan etti. Sixteen Candles ve Pretty in Pink bir yana, Kahvaltı Kulübü’nün üstadın en iyi işi olduğunu teslim etmek lazım. Gerçek bir kült!

Film izlemiyorsunuz bir grup gençle resmen dertleşiyorsunuz. Film boyu aralarında dolanıyorsunuz. Çocuk yetiştirmekte sıkıntılı aileler, lise zorbalığı. Ergenlik muazzam bir dönem ve ya batırıyoruz ya mükemmel hale getiriyoruz ama ne yaparsak yapalım bir şey çıkıyor. İçinizde patlayan gençlik duyguları çok güzel anlatılmış. Filmden sonra hiç tanımadığınız insanlarla böyle bir gün geçirsem ve ne var ne yok anlatsam diye düşünmeye başlayabilirsiniz.
10 - Mr. Holland’s Opus

Öğrenmenin ve öğretmenin kutsallığını ele alan Mr. Holland’s Opus filmi, eğitici filmler ve eğitimle ilgili filmler arasında bulunan bir diğer yapım. Mr. Holland’s Opus filmi, para kazanmak için bir lisede çalışmaya başlayan ve öğrencilerin hayatını değiştirmeye başlayan bir öğretmeni anlatıyor. Geçici olarak müzik öğretmenliği yapmaya başlayan bu kişi, öğrencileri etkilemekle kalmıyor kendisi de onlardan ilham alır hale geliyor.

Ritm duygunuz olmadan davul çaldığınızı, ya da aşık olur gibi şarkı söylediğinizi hayal edin. Bazen öğretmenler öğrencilerinde farkında olmadıkları yetenekleri keşfederler.. Bazen Bay Holland gibi birisi çıkar ve hayatınıza girer. Akademi Ödüllü Richard Dreyfuss’un Oscar’a aday gösterildiği rolü "beyazperdedeki en inandırıcı değişim hikayelerinden birisi" (USA Today), ve aralarında Akademi Ödülü sahibi Olympia Dukakis ve Oscar adayı William H. Marcy bulunan "hatasız oynayan yardımcı oyuncular var" . Glenn Holland (Dreyfuss), en çılgın hayallerinde bile gençlere müzik öğretmeninin yeteneğini boşa harcamaktan farklı birşeye dönüşebileceğini düşünemezdi. Ama genç bestekar ailesini destekleyebilmek için bir muhteşem eser yapmaya karar verince, ilham verdiği öğrencilerin onda yarattığı etkiyi farkeder... ve onların senfonisinin notalarını oluşturduğunu anlar. “Hayatımızı değiştiren o ender rastlanan, yetenekli öğretmenlere bir adak" (San Francisco Chronicle)

Bir öğretmenin iki işi vardır. Genç beyinleri bilgiyle doldurmak, evet. Ama daha önemlisi onlara birer pusula vermektir. Ki böylece bilgi çöpe gitmesin. Bir Öğretmen, Öğrencilerine Pusula Verebilmelidir!

Gerek bir öğretmenin değerini anlatmasıyla, gerek her dönem geçişlerinde kültürel değişimi anlatmasıyla, gerek ara sahnelerde Amerika’da gerçekleşen olayların yansıtılmasıyla, her konuda başarılı bir film.

Tüm bunların yanında bir baba ve aile figürünü de aynı başarıda yansıtmaktadır. Bir kimsenin en sevdiği hobisini oğluyla paylaşamamasının verdiği yıkımla, sonrasında bunla barışmanın getirdiği huzur da çok güzel işlenmiş durumda.

11- Dead Poets Society, eğitimle ilgili filmler listesinin klasik. Muhafazakâr bir yatılı okulda kalıplaşmış düşüncelerden uzak eğitim metoduyla öğrencilere keyifli bir eğitim süreci sunan John Keating adlı bir öğretmeni anlatıyor. Eğitim ile ilgili filmler arasında bulunan filmde, John Keating’in yöntemleri okul yönetimi tarafından onaylanmayınca Keating işini kaybetme tehlikesi yaşıyor. Ancak öğrenciler hayatlarını değiştiren bu öğretmenin gitmemesi için harekete geçiyor. Film, etkileyici ve ders niteliğindeki birçok sahnesi ile eğitici filmler listesinin ilk sıralarında bulunuyor. En İyi Özgün Senaryo dalında Akademik ödül alan film

Carpe diem romantizmi ve verdiği tüm diğer mesajlar ile tüm ruhları belli bir ideal uğruna, ödün vermez bir disiplinle, hem aileleri hem de okul yönetimi tarafından sömürülmüş çocuklara yaşamın aslında bir düz yazı değil, şiir olduğunu göstermeye çalışan bir öğretmen. Onlara şiirin edebiyat kitaplarında yazan tanımlar değil sevdiğiniz bir kadının gözlerinin içine bakarken söyleyeceğiniz sözler olduğunu öğreten bir öğretmen. Filmde şiirle sembolize edilen aslında şiirin kendisi değil, çağrıştırdığı o anlam dünyası: özgürlük, coşku, yaşama isteği, aşk.

12 – Son olarak tabi ki Hababam Sınıfı Serisi. Hepimizin bildiği üzere; öğrencilik hayatları haylazlık ve tembellik üzerine kurulu olan bir sınıf dolusu matrak öğrencinin, Özel Çamlıca Lisesi’nde yaşadığı yer yer eğlenceli, yer yer de dokunaklı öyküleri anlatan film, Hababam Sınıfı serisinin ilk filmidir. Keskin zekaları sayesinde tüm öğretmenlerini avuçlarında oynatıp okul düzeni ve eğitim sistemini alaşağı eden bu birbirinden renkli karakterdeki öğrenciler hem okulun hem de sinemamızın en yaramaz sınıfı olma özelliğinde. Ancak bu hükümdarlık okula atanan yeni müdür muavinin gelişiyle sarsıldığında, Hababam Sınıfı daha önce hiç karşılaşmadığı türden bir disiplin anlayışına ve zekâya sahip olan Mahmut Hoca tarafından unutulmaz derslere tabi tutulur.

Bir daha hiçbir filmde böyle büyük bir kadroyu göreceğimizden eminim, hepsinin önünde saygıyla eğilmeliyiz, bin kere izlesem yine de bıkmayacağım bir film.. Kimi zaman içinizi kıpır kıpır eden, kimi zaman da içinizi burkan müziği içinde Melih Kibar'a binlerce kez teşekkürler..

Hababam Sınıfı efsanesini yaratan unsurlar; Münir Özkul, Adile Naşit, Kemal Sunal, Tarık Akan, Şener Şen, Halit Akçatepe, Ayşen Gruda gibi ustaların yanı sıra amatör bazı oyuncuların (Ahmet Arıman, Cem Gürdap, Feridun Şavlı) varlığı ile de renklenen güçlü oyuncu kadrosu.

Hababam’ı Hababam yapan en önemli faktör, kuşkusuz Kemal Sunal’dır. Bütün Hababam’cılar kabul edecektir ki Sunal’sız Hababam olmaz, olsa da tadı tuzu olmaz. Ana kadrodan herhangi bir oyuncunun eksikliği, o kadar da hissedilmez. Örneğin, Tarık Akan üçüncü ve dördüncü filmlerde yoktur. Halit Akçatepe’de dördüncü filmde rol almamıştır. Ancak, Sunal’ın varlığı diğerlerini nispeten önemsiz kılmaktadır. Nitekim Sunal’ın son kez İnek Şaban’ı canlandırdığı “Hababam Sınıfı Tatilde” filminden sonraki Hababam filmleri, ilk dört filmin havasını asla yakalayamamıştır. Sunal’ın yerine ikame edilen İlyas Salman, İnek Şaban’ın yokluğunun yarattığı boşluğu dolduramamıştır. Bu arada, son yıllarda Hababam Sınıfı adı altında çekilen ucubeleri söz konusu bile etmiyorum.

Öğretme ve öğrenme evrensel bir uğraştır. Öğretmen olmak kolay bir iş değildir idealist olmanın yanında büyük fedakârlıklarda gerektirir. Herkes hayatta birbirine bir şeyler öğretir.