Cultureel Ondernemen?

22. Kunstonderwijs is 'gewoon' hoger beroeps onderwijs.

2007-11-06T09:59:00.001+01:00

Tijdens de discussiemiddag kwamen vooral de individuele kunstenaar en het kunstonderwijs ter sprake. Er werd zeer levendig verhaald over de huidige situatie op de kunstacademie en de manier waarop studenten worden voorbereid op hun beroepspraktijk. Tijdens eerdere gesprekken kwam het onderwijs ook al een aantal keer ter sprake. Vooral de enorme uitstroom van afgestudeerden en het behaalde niveau op de opleiding kwamen als negatieve bijdrage aan het kunstklimaat ter sprake. Aangezien het kunstonderwijs wordt gezien als verantwoordelijke voor het kwaliteitsniveau en het overspoelen van de ‘markt’ met kunstenaars van een laag niveau, leek het mij de uitgelezen mogelijkheid om één van de aanwezigen op de discussie uit te nodigen voor een gesprek. Een week later zaten wij dan ook met elkaar aan tafel.
De eenvoud waarmee de deskundigen die ik eerder sprak het onderwijs willen aanpakken om de kwaliteit van de nieuwe lichting omhoog te krijgen blijkt helaas niet erg reëel.

Op de opleiding waar ik een decennium geleden afstudeerde is in de laatste jaren veel veranderd. Er is een groeiende aandacht voor beroepsvoorbereiding en eventuele opdrachten in de praktijk worden niet meer verafschuwd. Het is een zeer informatief gesprek waarbij een aantal van de kritieken op de kwaliteit van het onderwijs in een ander daglicht komt te staan. Eén van de meest dwingende kritieken op het kunstonderwijs is het enorme aantal studenten dat jaarlijks afstudeert. Doordat het kunstonderwijs gelijk wordt gesteld aan iedere andere HBO, is de hoeveelheid studenten die afstuderen een maatstaf voor de financiering. Dit is al lang een doorn in het oog van velen. Het zorgt ervoor dat er studenten worden aangenomen die minder talent hebben dan dat je zou willen. De gevolgen voor het onderwijs gedurende de vier of vijf jaar die volgen op de toelating zijn evident. Om dit een halt toe te roepen zou het kunstonderwijs een uitzonderingspositie moeten krijgen. Wanneer zij niet wordt afgerekend op veelheid maar alleen op kwaliteit (vanzelfsprekend wordt hier ook op getoetst) dan zouden er minder studenten worden toegelaten, is de aandacht gedurende de studie voor individuele studenten groter en wordt de ‘markt’ niet overspoeld met kunstenaars die het op voorhand toch al niet zouden redden in de praktijk.
Tijdens het gesprek kom ik erachter dat het veranderen van het onderwijssysteem niet zo eenvoudig is als het klinkt. Niet dat ik had verwacht dat dit met één brief aan het Ministerie van Onderwijs veranderd kan worden, maar ik had gehoopt dat hier wel discussie over mogelijk zou zijn. In het kort krijg ik het volgende te horen.
Het onderwijssysteem, zoals dat vandaag de dag is ingericht, is niet meer afhankelijk van Nederlands beleid maar van Europese afspraken. Er is een proces gaande om het onderwijs in heel Europa gelijk te stellen. Het niveau van de opleidingen moet gelijkwaardig worden en de studielast moet overeenkomstig zijn, waardoor het bijvoorbeeld mogelijk wordt om tijdelijk in het buitenland je studie te vervolgen. Deze gelijkstelling van studies zorgt ervoor dat een uitzondering voor bepaalde studies een proces van vele jaren zal zijn. Kort gezegd, de deur om het kunstonderwijs aan te passen en in een uitzonderingspositie te manoeuvreren blijft voorlopig gesloten. Je kan er in ieder geval niet op gaan wachten. Er zijn teveel verplichtingen waar een onderwijsinstelling aan moet voldoen om halsstarrig te zijn. Voldoen aan de eisen die worden gesteld aan de opleiding is prioriteit nummer één. Doe je dit niet, dan vervalt iedere vorm van ondersteuning en wordt de opleiding gedegradeerd tot een privaatopleiding zonder ondersteuning van de overheid.
Ondanks deze ontwikkelingen zijn er nog wel revolutionairen die vinden dat het kunstonderwijs een uitzonderingspositie moet bekleden, maar je zal ze niet vinden op de opleiding waar mijn gesprekspartner werkt. Deze discussie wordt genegeerd en er wordt gehandeld naar de mogelijkheden.

Deze Europese ontwikkelingen, de strenge controles en de druk op het onderwijs om de voorbereiding op de beroepspraktijk te verbeteren hebben er voor gezorgd dat de aandacht voor de beroepsvoorbereiding in de afgelopen jaren is geïntensiveerd. Hier wordt op verschillende lagen van het onderwijs aan gewerkt. Er wordt geprobeerd om de beroepsvoorbereiding te integreren in het huidige lesaanbod en het onderwijsaanbod wordt aangepast aan deze eisen. Ook worden er eigen initiatieven genomen om samen te werken met andere instellingen en met bedrijven.

Door de beoogde integratie in het huidige lesaanbod is een interne discussie ontstaan over het beroepsprofiel waar naartoe wordt gewerkt. Dit veroorzaakt veel commotie onder de docenten, maar het moet er voor zorgen dat iedere docent hetzelfde doel nastreeft.
Om dit doel te verfijnen en te vergelijken met de praktijk is er een ‘spontane’ interesse ontstaan naar de alumni. Er worden onderzoeken gehouden naar de huidige beroepspraktijk van de alumni, waarbij ze worden onderworpen aan vragenlijsten over hun ervaringen. Aanvullend is er ook meer aandacht ontstaan voor de begeleiding van alumni in het opzetten van hun beroepspraktijk middels een spreekuur. Tijdens het spreekuur kunnen zij met hun vragen op de proppen komen en zichzelf laten adviseren over de inrichting van hun beroepspraktijk.

Later meer...

21. Evaluatie Project Cultuur en Ondernemen.

2007-11-03T14:22:00.000+01:00

Op vrijdag 19 oktober organiseerde Stichting De Grote Witte Reus een discussiemiddag ter afsluiting van het onderzoek naar cultureel ondernemerschap. De middag werd goed bezocht door zo’n 65 mensen en duurde circa tweeënhalf uur. Drie sprekers, Boris Franssen, Hicham Khalidi en Nadine Stijns, spraken over hun persoonlijke ervaringen met het cultureel ondernemerschap waarna er werd gediscussieerd over de betekenis van het cultureel ondernemerschap. De gesprekken met de ervaringsdeskundigen op deze weblog zijn opgezet ter voorbereiding op de discussiemiddag. Een evaluerende terugblik op het gehele project:

De serie gesprekken is zeer geslaagd. Door de bereidwilligheid van de gesprekspartners is het mogelijk geweest om iedereen te spreken, die we op voorhand graag wilden spreken. Naast de vertegenwoordigers van fondsen, de bemiddelaars en de kunstenaars is ook de gemeente bereid gevonden om in gesprek te gaan. In de komende weken staan er nog enkele gesprekken op het programma, die worden verwerkt op deze weblog.

De vorm van de discussiemiddag, met een drietal sprekers die een inleidende functie hadden, was op zich goed, maar pakte niet geheel gelukkig uit. Ondanks de positieve respons vanuit het publiek, dat zijn inspiratie onderstreepte door te vragen naar meer van dergelijke middagen, duurde de introductie van de sprekers te lang. Dit had invloed op de stemming in de zaal. Het merendeel van de bezoekers had langer willen discussiëren en was met minder introducerende informatie tevreden geweest. Als organisators onderstrepen we deze conclusie en zullen in de toekomst dan ook anders omgaan met de indeling van de middag.

Het project C.E.O Cultuur en Ondernemen had vooraf twee doelstellingen. Een persoonlijke en een inhoudelijke doelstelling. De persoonlijke doelstelling om inzicht te krijgen in de actuele stand van zaken met betrekking tot het culturele ondernemerschap is nog niet ten volle uit behaald. Na de gesprekken die zijn gevoerd is gebleken dat er nog geen uitgesproken beleid is bij fondsen en subsidiegevers. De vraagtekens over de situatie komen ruimschoots aan bod in de verslagen van de gesprekken op deze weblog.

De inhoudelijke doelstelling, om de discussie over cultureel ondernemerschap in Den Haag te verlevendigen is zeker behaald. In de periode van het onderzoek heb ik mij mogen verwonderen over het feit dat over vrijwel de gehele linie, van subsidiegever tot individueel kunstenaar, de affiniteit met het onderwerp groot is. Een aantal van de fondsen kende echter geen enkele vorm van interesse. Zij positioneren zich buiten de hedendaagse ontwikkelingen in de culturele wereld en houden vast aan hun oorspronkelijke doelstellingen.

Dat iedereen zo geïnteresseerd is om een bijdrage te leveren aan het formuleren van een juiste invulling van het begrip ‘cultureel ondernemen’ is in principe een zeer goede voedingsbodem voor succes. De belangrijkste constatering is echter dat er bij fondsen en subsidiegevers weinig onderlinge dialoog lijkt te bestaan over de beleidsmatige gevolgen en de praktische toepassing van ondernemerschap in het subsidiebestel.
Mede door het bijwonen van het debat over ‘Second Opionion’ werd het mij duidelijk dat er aan alle kanten wordt getrokken aan de realisatie van een maatschappelijke inbedding van de beeldende kunst. Naar mijn idee is cultureel ondernemen niets meer dan een mogelijke vorm om die inbedding te vereenvoudigen. Het lijkt mij een zeer relevant wapen in de strijd met de afnemende betrokkenheid van het publiek en de subsidiegever.
Voor mij is het dan ook opmerkelijk dat, ondanks de dwingende beleidsmatige keuze voor ondernemerschap, met name bij subsidiegevers de vrees voor bedrijfsmatigheid nog erg groot is. De doelstelling van een kunstsubsidie wordt nog steeds omschreven met ‘het ondersteunen van ‘onrendabele’ kunst die zonder subsidie zichzelf niet staande kan houden’.

De dialoog gaat natuurlijk ook verder dan de fondsen en de subsidiegevers. Ook de kunstenaar heeft zijn eigen vragen met betrekking tot het ondernemerschap. Zoals Nadine Stijns ook duidelijk maakte in het verhaal dat zij vertelde tijdens de discussiemiddag, wordt het er niet eenvoudiger op wanneer je je als kunstenaar stort op de opdrachten. Om het cru te stellen word je in de kunstwereld niet meer voor vol aangezien wanneer je enige tijd onafgebroken besteedt aan het opzetten van een bedrijf dat opdrachtgericht te werk gaat. De kansen op subsidies nemen af wanneer je je niet met regelmaat op het podium van de kunsten manifesteert. Anderzijds is het ook zo dat je autonome karakter niet altijd de voorkeur van een opdrachtgever geniet, waardoor de inzet om te acquireren groot moet zijn.

Dat de kernvraag van het onderzoek breed was wist ik van tevoren, maar dat inhoudgeving aan het begrip ‘cultureel ondernemen’ mij zouden confronteren met zulke wijdverspreide vraagstukken had ik niet verwacht. Wat mij, als aanjager van de dialoog over het cultureel ondernemerschap, zeer goed heeft gedaan is de constatering dat niemand zich meer afvraagt óf er überhaupt ingezet moet worden op het ondernemerschap als middel om de maatschappelijke inbedding van kunst te verbeteren.
Mede door de conclusies uit het onderzoek en het verzoek vanuit het publiek, om meer van deze middagen te organiseren, moet er een vervolg komen op deze discussiemiddag.
Gezien de diversiteit aan perspectieven van de betrokkenen lijkt het mij wijs het vraagstuk verder toe te spitsen en een vervolg te geven in een aantal verschillende bijeenkomsten. Hierbij moet in eerste instantie op verschillende lagen het ‘cultureel ondernemerschap’ worden uitgewerkt. Daarna zouden de verschillende lagen naar elkaar toe kunnen worden gebracht middels een serie werkgroepbesprekingen.

Er volgt dus meer...

Discussiemiddag.

2007-10-17T14:42:00.000+02:00

De Grote Witte Reus organiseert komende vrijdag een discussiemiddag over de betekenis van Cultureel Ondernemen. Voorafgaand aan deze middag heeft Robert Jan Verhagen namens De Grote Witte Reus een serie oriënterende gesprekken gevoerd met kunstenaars, bemiddelaars en fondsen. Na afloop van die gesprekken heeft hij korte verslagen geschreven op deze weblog. De discussiemiddag is niet het eindpunt van de reeks gesprekken, in de komende weken zal dan ook met regelmaat een nieuw verslag verschijnen.

19. De andere rechtsvorm.

2007-10-16T13:22:00.000+02:00

Bij de volgende gesprekspartner speelt mijn voorkennis van de organisatie waar ik mee spreek een grote rol. Het is de huidige directeur van de organisatie met wie ik, en drie anderen, ruim vier jaar geleden een nieuw podium voor jonge kunstenaars oprichtte. In die vier jaar (en de twee jaar daarvoor) is er een initiatief ontstaan dat met regelmaat tentoonstellingen en concerten organiseert, deelneemt aan diverse festivals en workshops, lezingen en andere vormen van kennisuitwisseling initieert. Deze activiteiten vinden plaats in Den Haag op een eigen locatie en in de Concrete Image Store in Amsterdam.
In de afgelopen jaren heb ik deel uitgemaakt van het team dat zich vanaf de start van de organisatie bezig hield met het zoeken naar mogelijkheden om cultureel te ondernemen. Ik weet dus dat in deze organisatie menig uur is besteed aan het verkennen van de mogelijkheden om cultureel te ondernemen.

In de discussie over het cultureel ondernemerschap is het helder geworden dat er geen enkele scheiding zou moeten zijn tussen cultureel en regulier ondernemerschap. Door er cultureel voor te zetten is het allemaal erg diffuus geworden en kan er gespeculeerd worden over de betekenis van de term. Zoals Ryclef Rienstra, directeur van de VandenEnde Foundation, in 2004 in een lezing op de Erasmus Universiteit het een en ander duidelijk uiteenzette, is er wel een onderscheid in de manier waarop een reguliere onderneming en een culturele onderneming opereren. Ze zijn echter in essentie met het zelfde bezig: ondernemen.
Wanneer een reguliere onderneming een probleem wil oplossen zal het kiezen voor de makkelijkste en goedkoopste methode. Een culturele onderneming zal redeneren vanuit de ideële doelstelling en zal zich naast een mogelijk gewin ook bewust moeten zijn van de implicaties van de oplossing in een maatschappelijke context.

Wanneer je je als ondernemer opstelt en je niet laat terughouden in je ambities door alle beperkingen van subsidiegevers en fondsen dan is de aanpak heel eenvoudig. Je hebt een onderneming die geld in het laatje moet brengen. Door alles te zien als een opdrachtstelling, of het nu een subsidie of een private opdracht is, wordt je niet in je denken beperkt. De opdrachten die je aanneemt moeten simpelweg voldoende geld genereren om een gezonde financieringsmix te verkrijgen en ze moeten er voor zorgen dat er een stabiele financiële basis is voor de onderneming.
De ideële doelstelling van de stichting is daarbij nog steeds het uitgangspunt van alle keuzes en overwegingen. Hierdoor creëer je een ‘sociale’ onderneming die verantwoording aflegt aan de zelfopgelegde doelstellingen en bewust met de maatschappelijke context omgaat.
Wanneer je dit terugkoppelt naar de subsidiegevers of fondsen wordt dit meestal niet als zuiver ervaren. Er zijn teveel mogelijkheden om het subsidiegeld niet conform de doelstellingen van de subsidiegever te besteden.

Wanneer je vervolgens verder denkt over deze invulling van het ondernemerschap (van organisaties die in de culturele sector actief zijn) moet je een juiste juridische vorm zien te vinden. Een vorm die de ongerustheid en eventuele twijfel van de subsidiegever en de fondsen wegneemt.
Door naast de stichting een B.V. op te zetten kan je vrij laveren tussen de commerciële wereld met privaat gelden en de ideële wereld met subsidies.
De opzet van de B.V. zal anders in elkaar zitten dan normaal. De stichting zal namelijk een aandeel krijgen in de B.V. en zal dus ook kunnen profiteren van de eventuele winst. De B.V. kan zich op zijn beurt voeden met de creativiteit die binnen de stichting wordt gegenereerd. Een mooie wisselwerking.
De positieve bijkomstigheid is dat de vennoten een belang hebben bij het succes van de onderneming en met een andere mentaliteit aan de slag gaan. In de culturele wereld heerst het vreemde idee dat je financieel niet naar je opleidingsniveau hoeft te worden gehonoreerd. Alleen de grote instellingen zijn hierop een uitzondering. Het is bij de kleinere instellingen normaal dat je net boven het minimum wordt gecompenseerd (het toont je bereidwilligheid tot opoffering). Door de bovengenoemde constructie zal ook op langere termijn de verbintenis aan de stichting van de organisators worden gewaarborgd.

Het duurde even voordat deze constructie op tafel kwamen te liggen. Zoals ik al eerder aangaf in 'Wat doen wij verkeerd en wat willen jullie dat we doen?' (kopje 17 in deze blog) is er veel gediscussieerd over de ethische bezwaren en de logistieke gevolgen van het ondernemerschap. Om het mogelijk te maken dat een eventuele B.V. ook profijt kan hebben van de stichting moet er in de organisatiestructuur ook het één en ander veranderen. En dat is niet eenvoudig. Maar de belangrijkst moeilijkheid is de noodzaak om in de B.V. te investeren. Wanneer je al een aantal jaren net boven het minimum loon werkt heb je niet genoeg gespaard om eventjes een B.V. op te zetten. De vraag is dan ook heel eenvoudig; durven de fondsen en subsidiegevers het aan om te investeren in een culturele instelling?
Willen ze, nu ze weten wat de consequenties zijn van hun beleidsmatige streven naar cultureel ondernemen, zelf ondernemend zijn om culturele instellingen onafhankelijker te maken?

18. Progressief beleid versus overheid.

2007-10-10T10:08:00.000+02:00

Het huidige subsidiebestel heeft het niet hoog op met rechtspersonen anders dan een stichting. Het feit dat een stichting geen winst mag maken, zorgt voor een heldere en overzichtelijke begroting waarin geen vreemde transacties voorkomen. Wanneer je hier verandering in aanbrengt, je wil bijvoorbeeld met een B.V. of V.O.F. een aanvraag indienen, gaan er allerlei alarmbellen rinkelen. Het fonds waarmee ik spreek heeft deze angst inmiddels terzijde geschoven en denkt na over de consequenties van deze stap. Hoe kan je de jaarcijfers van een onderneming die een andere rechtsvorm heeft dan een stichting controleren en hoe kan je de ideologische doelstellingen waarborgen?

In het gesprek vertel ik over de nieuwe organisatie die bestaat uit een stichting en een V.O.F. Twee rechtsvormen die een onafhankelijke bedrijfshuishouding, verschillende doelstellingen hebben en toch met elkaar samen werken. Na veel gesprekken over de juiste juridische constructie hebben we voor deze scheiding in twee rechtsvormen gekozen. Mijn gesprekpartners geven echter aan dat ze dit ervaren als een ouderwetse vorm van cultureel ondernemen. Er zijn nog veel meer mogelijkheden, die het fonds graag wil onderzoeken in de praktijk. Maar ook de ‘ouderwetse’ constructie van twee ondernemingen willen zij nog stimuleren. Een zucht van verlichting gaat door me heen. Ik dacht even dat al onze pogingen om naar alle potentiële financiers toe een werkbare vorm te creëren voor dit fonds alweer achterhaald zou zijn. Gelukkig realiseren zij zich ook dat het niet mogelijk is om hun progressieve beleid op te leggen aan andere subsidiegevers en fondsen. Onze vorm, die is ontstaan uit ‘klassieke’ gedachtelijnen mag er nog steeds zijn...

Het is vreemd om te ervaren dat er totaal uiteenlopend wordt nagedacht over het cultureel ondernemerschap in relatie tot kunstenaarsinitiatieven en instellingen. Dat enkele fondsen zich hier helemaal niet mee bezig houden was onverwacht en eigenlijk shockerend. De tegenstelling met dit fonds is nu zo ontzettend groot dat het ingewikkeld zal worden om de ‘achterblijvers’ uit te leggen welke invulling het cultureel ondernemerschap kan hebben. De kloof blijkt ontzettend groot en oogt onoverbrugbaar. Ik vraag me af de overheden het allemaal bij kunnen houden.

17. Wat doen wij verkeerd en wat willen jullie dat we doen?

2007-10-03T18:50:00.001+02:00

De serie gesprekken waarvan ik verslag doe in deze weblog is geïnspireerd door de nieuwe ondernemende culturele organisatie die ik wil opzetten. Mijn persoonlijke vraagtekens over het beleid van subsidiegevers en fondsen in relatie tot cultureel ondernemen zorgden ervoor dat ik op zoek ben gegaan naar de standpunten van potentiële financiers en de ideeën van collega-curators en kunstenaars. Ieder gesprek dat ik voerde is dan ook deels over die nieuwe organisatie gegaan.
Het verslag van het volgende gesprek gaat, anders dan de andere verslagen, over het opzetten van die nieuwe organisatie. De twee representanten van het fonds waar ik mee sprak hadden gehoord van mijn plan en waren zeer nieuwsgierig. Het beleid van dit fonds is intrigeert me; zij zijn naar mijn weten het enige fonds dat zelf actief het cultureel ondernemerschap als speerpunt in hun beleid op hebben genomen.

Wanneer je over de vraagstelling van het onderzoek heen stapt, of al lang en breed hebt bepaald wat cultureel ondernemerschap inhoudt, dan kom je in een grote kluwe nieuwe vraagtekens terecht.
Dit fonds heeft zich in de afgelopen jaren al flink bezig gehouden op het gebied van ondernemerschap. Het heeft al geëxperimenteerd met mogelijkheden om sociale ondernemingen hun inkomsten te laten diversificeren en is druk doende het beleid aan te passen aan de conclusies die uit die experimenten waren herleid. Zo willen zij actief bezig zijn met het versterken van culturele organisaties qua financiële stabiliteit en qua professionaliseringsmogelijkheden. Ze willen investeren in jonge honden en willen er voor zorgen dat zij zo snel mogelijk ook eigen inkomsten kunnen genereren.

De belangrijkste vraag ligt a priori bij de aanpassingen die het fonds moet doen om het ondernemerschap mogelijk te maken. De voorwaarden en criteria die zij hanteren voor een aanvraag lopen niet meer in de pas met de veranderingen in het beleid. Je zou zelfs kunnen zeggen dat ze worden tegengewerkt door zichzelf. Wat moet er veranderen bij het fonds om het ondernemerschap mogelijk te maken? Deze vraag is zeer relevant.

In de tijd dat ik bezig was om het ondernemerschap van <>TAG te duiden, liepen we (mijn collega’s Hicham Khalidi en Martijn van Boven) tegen veel muren in de voorwaarden en ambities van subsidiegevers en fondsen aan: Het feit dat je als ondernemer winst moet maken om te blijven leven, terwijl je bij subsidiegevers je overschotten aan het eind van het jaar terug moet betalen. Het feit dat Dienst OCW er andere ideeën op nahoudt dan de ambtenaren bij Financiën. Het feit dat een subsidie nooit een investeringsbedrag kan zijn of een lening zonder rente of aflossing. Het feit dat statutair vast ligt wat de doelstellingen van een fonds zijn terwijl dit niet meer voldoet aan de wensen van de tijd. Het feit dat een directeur conservatiever is dan de paus.
We hebben ontzettend veel tijd besteed aan het inventariseren van de door subsidiegevers en fondsen veroorzaakte bottle-necks die het ondernemerschap van <>TAG in de weg stonden of konden staan. Daar kwam onze eigen discussie ook nog eens bij. De ethische kwestie of het ondernemerschap op welke manier dan ook het creatieve beleid in de weg komt te staan was de oorzaak van vele verhitte discussies, het filteren van de mogelijkheden om te ondernemen (we konden er wel twintig of dertig bedenken) was geen sinecure, en het berekenen of dit qua uren-investering wel haalbaar zou zijn met die grijpstuiver aan subsidie die we destijds kregen vulden onze beleidsvergaderingen. De vraag of je überhaupt wel ondernemend kan zijn wanneer je je plan afzet tegen de huidige voorwaarden van fondsen en subsidiegevers is dan ook zeker geen overbodige vraag.

In het gesprek stond deze vraag ook centraal. Wat heb je nodig om die nieuwe organisatie op poten te krijgen en wat moeten wij veranderen zodat je met je organisatie ongehinderd door voorwaarden aan de slag kan? Wonderwel pragmatisch.

16. Ondernemen is aangeboren.

2007-10-01T10:30:00.000+02:00

Soms is het vanzelfsprekende traject na een kunstopleiding niet interessant voor de afgestudeerden. Mijn mond viel open toen ik een fotografe sprak die enkele maanden geleden afstudeerde. Er lag nog net geen ondernemingsplan op tafel, maar het leek erop dat in een paar maanden ‘de boel op de rit staat’.

Als fotograaf is het mogelijk om je opdrachten via een agentschap te verkrijgen. Dit scheelt veel tijd omdat je anders zelf moet acquireren; met je mapje langs potentiële opdrachtgevers. Er zijn niet zo veel agentschappen, laat staan agentschappen, die je interessante opdrachtgevers kunnen bieden. Het feit dat mijn gesprekspartner het in die korte tijd voor elkaar heeft dat ze door een vooraanstaand agentschap wordt gerepresenteerd is bijzonder. De commerciële opdrachten komen nu druppelsgewijs binnenlopen.

Omdat de wereld van commerciële opdrachten niet veel ruimte over laat om te experimenteren is ze zelf op zoek gegaan naar opdrachtgevers die haar de ruimte willen geven om te experimenteren. Experimenteren op een podium, in plaats van thuis op je zolderkamer, is een stuk leuker en zorgt ervoor dat je naam met regelmaat wordt gezien. Ze is inmiddels in contact gekomen met een tijdschrift waar ze veel vrijheid zal krijgen om haar werk te maken. Ze koopt haar vrijheid af met de minimale vergoeding die ze voor dit werk krijgt.

Zonder enig spoor van schaamte, vertelt ze vervolgens over haar ambitie om in het komend jaar zoveel mogelijk te exposeren en te publiceren. Haar naam en werk moet bekend worden.
Het enige waar ze vraagtekens bij heeft en misschien hulp behoeft is haar autonome werk. Ze weet precies wat ze wil doen, maar weet niet goed hoe ze de middelen bij elkaar krijgt om dit uit te voeren.

Naar mijn idee is dit het ondernemerschap dat wenselijk is bij startende kunstenaars. Met deze mentaliteit wordt de betekenis voor het cultureel ondernemerschap voor individuele kunstenaars haarfijn gedefinieerd. De vraag is echter of ze überhaupt haar tijd wil besteden om een startstipendium of WWIK te krijgen. Ik denk dat ze gestimuleerd moet worden.

N.B.
Opvallend in haar verhaal is de nadruk die ze legt op het feit dat ze een keer doubleerde op de opleiding. Hierdoor heeft ze meer tijd gehad om haar studie verder uit te diepen. Doordat ze vijf jaar over haar opleiding heeft gedaan heeft ze zich beter op haar examen kunnen voorbereiden. Haar examenonderwerp was bij aanvang van het jaar al duidelijk waardoor ze het ook beter heeft kunnen uitdiepen. Een vierjarige opleiding zou haar niet op dit niveau hebben gebracht.

15. Kennisuitwisseling als doel op zich.

2007-09-28T17:30:00.000+02:00

Wanneer je niet in de kunstwereld opgroeit, maar wel een creatief beroep uitoefent sta je in de kunstsector al snel aan de kant. De mentaliteit van een aan een technische universiteit opgeleide ontwerper is anders dan die van een ontwerper die is opgeleid aan een kunstacademie. Althans, dat lijkt de gangbare gedachte vanuit de kunstsector. Leg je de ontwikkelingen van de ontwerpers naast elkaar, dan zal je al snel dezelfde behoeften zien om de aansluiting op het zelfstandig bestaan na de opleiding te versoepelen.

Het gesprek dat ik met een TU-geschoolde bouwkundige voer is verrassend openhartig en de ambitie van mijn gesprekspartner is overtuigend en inspirerend. Hij vertelt uitvoerig over zijn opleiding en hoe hij daarna voor een bureau is gaan werken. Toch voelde hij al snel de behoefte om voor zichzelf te starten. Ondanks zijn opleiding stonden vele vraagtekens over het ondernemerschap zijn plannen in de weg. Het zorgde ervoor dat hij is gaan zoeken naar een creatief netwerk waar van gedachten wordt gewisseld en ervaringen worden gedeeld.

De vraagtekens na een opleiding blijken dus niet voorbehouden aan een kunstacademiestudent. Ook een ingenieur heeft last van startproblemen. Een facultatieve mogelijkheid op de opleiding om je gedegen voor te bereiden zou een oplossing zijn.

In de commerciële wereld is het niet ongewoon om gelegenheden te organiseren waar mensen van gedachten kunnen wisselen. Ondernemersnetwerken zijn van alle tijden. Mijn gesprekspartner, hongerig naar informatie, wilde zich graag in zijn beroepsgroep verdiepen, maar ondervond een gebrek aan die mogelijkheid. Er bestond geen netwerk in zijn geografische omgeving waar hij zijn specifieke problemen met collega-starters kon delen. Een onoverkomelijke leemte die zonder enige twijfel door mijn gesprekspartner werd ingevuld: Een netwerk voor creatieve starters. Doordat hij in zijn zoektocht wel een netwerk vond dat in andere steden actief is kon hij zich relatief eenvoudig aansluiten bij een landelijk netwerk, waardoor het Haagse filiaal al snel een feit werd.

Veel ideeën worden geboren uit noodzaak, frustratie of irritatie. Dit idee om netwerkbijeenkomsten te initiëren is in principe zeer eenvoudig en geboren uit noodzaak. Wanneer je er ook maar één seconde over nadenkt is het een goed idee, en wanneer je er langer over nadenkt of terug leest in deze weblog hoe de kunstopleidingen je voorbereiden op je beroepspraktijk, dan is het een goed idee.

Zijn activiteiten rondom met het bundelen van ervaring beginnen vruchten af te werpen. Subsidiegevers, fondsen én bedrijven raken geïnteresseerd in de bijeenkomsten die hij samen met de eerste lichting vrijwilligers (collega’s die ook behoefte hebben aan het netwerk) organiseert. Beter zo.

14. Ben ik nog een kunstenaar?

2007-09-15T15:13:00.000+02:00

De tweede kunstenaar die ik spreek is sinds 2001 professioneel werkzaam als fotografe en kunstenares. Ik ken haar werk al sinds haar afstuderen aan de fotografieafdeling van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst. Ze studeerde af met zeer verfrissend werk dat op geen enkele manier in de traditie van haar opleiding een plek mocht/kon hebben. Een wild manifest van regels die bepalend waren voor hoe zij (het was een samenwerkingsproject met een studente aan de Gerrit Rietveld Academie) hun werk moesten aanpakken, schalde door de expositieruimte. Het resultaat bestond uit een multidisciplinair werk waar ze op allerlei vakgebieden zich uitleefden op hun onbeholpenheid en onbekwaamheid. Eén van de regels was dat ze moesten werken met nieuwe media die voor hun onbekend waren.
Deze detonerende aanpak van een studente fotografie was opvallend en zorgde ervoor dat zij de Stroom aanmoedigingsprijs won. Enkele jaren verder praten we nu over haar huidige status en lopen we tegen een opvallende identiteitskwestie aan. Wat ben ik, kunstenaar of fotograaf?

Na het krijgen van een startstipendium en het uitvoeren van een aantal kunstopdrachten blijkt het allemaal nog steeds niet duidelijk. Er bestaan nog steeds onzekerheden over het kunstenaarschap, de erkenning en de vraag of er nog geld kan worden geïnvesteerd door fondsen in de verdere ontwikkeling of handhaving van haar beroepspraktijk.
Een belangrijke kwestie is of de financiële stabiliteit, die ze heeft gewaarborgd door opdrachten aan te nemen, haar in de weg staat wanneer ze aanklopt bij het gesubsidieerde kunstcircuit. De tijd die ze noodzakelijkerwijs moet besteden aan het verkrijgen en uitvoeren van opdrachten is niet gering. Het moet haar immers van een boterham voorzien. Ze besteedt hierdoor minder aandacht aan de ontwikkeling van haar autonome werk.
De onzekerheid over de autonome kwaliteit van haar werk is gek genoeg door dit gebrek aan tijd erg groot geworden. Overigens laat ze in deze onzekerheid wel haar ambachtelijke kwaliteit buiten beschouwing. De praktijk heeft aangegeven dat ze eenvoudig overeind blijft in een professionele en commerciële setting.

Wanneer je dit bekijkt vanuit een marktgerichte maatschappij, die afrekent op resultaat, dan moet je haar mentaliteit toejuichen en zal je geen kwaad woord horen over haar aanvraag bij een fonds of subsidiegever. Ze staat op eigen benen en het project dat ze wil uitvoeren kan niet uit haar eigen portemonnee komen. Ook de subsidiegever zal moeten erkennen dat het project dat ze wil opzetten niet zonder zijn financiële ondersteuning tot stand kan komen.
Vanuit beide perspectieven heeft ze ‘recht’ op subsidie, maar is de onzekerheid over de artistiek inhoudelijke kwaliteit van haar werk een sta-in-de-weg. Ze durft eigenlijk geen beroep te doen op de subsidie omdat ze zich spiegelt aan de kunstenaars die vanaf dag één in de watten worden gelegd door fondsen en subsidiegevers. Kunstenaars die fulltime met autonoom werk bezig zijn...

Deze onzekerheid is belangrijk; het weerhoudt talenten, die na hun opleiding niet direct aansluiting hebben gevonden of andere keuzes hebben gemaakt, van het aanvragen van subsidies die ze op het lijf geschreven zijn.
Ik moet er aan toevoegen dat ik zelf vrees dat in deze onzekerheid ook de commissies van de fondsen en subsidiegevers een rol spelen. De samenstelling van de commissies is van oudsher een interne aangelegenheid. Het speelt zich af binnen de wereld van kunstenaars, bemiddelaars en initiatieven die worden/zijn gesubsidieerd door de geldgevers. Het is niet vanzelfsprekend dat zij iemand die lang niets van zich heeft laten horen, die zich niet ophoudt binnen het circuit, een subsidie zullen toekennen. Onbekend maakt onbemind.

Tegelijkertijd gaat het hier ook over de betekenis van het kunstenaarschap. De vastgeroeste gedachte dat de kunstenaar die zich buiten de maatschappij plaatst is moeilijk te beslechten. Zeker wanneer je wordt beoordeeld door degenen die aan deze gedachte veiligheid ontlenen.

Het is en blijft een onzekerheid die misplaatst zou moeten zijn. Maar ik kan me indenken dat de conservatieve kunstwereld bedreigend en intimiderend is voor de kunstenaars die ‘vanuit het niets’ een aanvraag in willen dienen.

13. Een startstipendium is nog altijd heilig.

2007-09-10T12:01:00.000+02:00

De eerste kunstenaar die ik spreek is een starter. Een jaar geleden afgestudeerd aan de modeafdeling van de academie in Den Haag. De reden om haar te spreken is haar ondernemende mentaliteit, ze weet wat aanpakken is. In het jaar na haar studie heeft ze zich op allerlei mogelijkheden gericht om haar beroepspraktijk op orde te krijgen en heeft ze veel lijnen uitgeworpen. Ze heeft een tijdje veertig uur per week gewerkt voor een bedrijf dat confectie ontwerpt, maar waar ze haar ei niet kwijt kon, ze heeft een aantal subsidies aangevraagd en ze heeft een eigen tassenlijn opgezet. Voorbeelden van kunstenaars die ondernemender bezig zijn liggen niet voor het oprapen.

Eén van de clichés van de recentelijk afgestudeerden kwam al snel in het gesprek naar boven. De teleurstelling vanwege het niet krijgen van een startstipendium was enorm groot. Een jaar wachten (de termijn om het weer opnieuw te proberen) op een volgende mogelijkheid om een ruime periode onafhankelijk te zijn van bijbaantjes en verplichte verkoop van je werk, wordt als extreem lang ervaren en zorgt voor een blokkade bij de zelfbenoemde ‘niet erkende’ kunstenaar. De erkenning die gepaard gaat met het verkrijgen van een stipendium is ego-strelend, en vol spanning weken lang naar je brievenbus rennen om een afwijzing uit de envelop te halen is logischerwijs niet leuk. Het missen van deze bus betekent veel voor de starters en zorgt ervoor dat het plan om een florerende beroepspraktijk op te zetten drastisch moet worden gewijzigd.

Er zijn natuurlijk ook andere mogelijkheden om de druk op verkoop van je werk en de noodzaak van een bijbaantje te verminderen. Je kan bijvoorbeeld de WWIK aanvragen. Een maandelijkse uitkering die wordt uitgedrukt aan de hand van een percentage van het bijstandsniveau. Hiervoor moet je wel je hele hebben en houden verantwoorden en ben je verplicht je boekhouding aan het einde van het jaar te overleggen aan de uitvoerende gemeentelijke instantie. Je bent ook verplicht om werk te verkopen of opdrachten uit te voeren die een minimaal bedrag aan inkomsten genereren. Mocht aan het einde van het jaar blijken dat je teveel hebt verdient dan ben je in overtreding en moet je geld terug betalen.
Op zich is de regeling een mooi gebaar naar de kunsten en het wekt vermoedens op dat er een zekere erkenning bestaat voor de uitzonderlijke situatie van de kunstenaar die net afstudeert. De overgang van een startstipendium naar een WWIK is helaas wel heel erg groot. Je maakt een stap van een beoordeling op artistieke kwaliteit van je werk naar een feitelijke beoordeling van het behalen van je eindexamen en het juist invullen van je boekhouding. Je gaat van erkenning van kwaliteit naar erkenning van een probleemgeval. Hier ontbreekt dan ook iedere vorm van stimulans, je wordt zelfs geassocieerd met een bijstandsuitkering!

Er bestaan ook nog andere scenario’s. Er zijn ook ondernemende kunstenaars die vol energie beginnen aan het opbouwen van een beroepspraktijk, die zich staande houden met bijbaantjes en kleine individuele of projectsubsidies. Met of zonder WWIK is dit een mogelijkheid om onafhankelijker te werk te gaan. De starter met wie ik spreek heeft deels gedwongen gekozen voor zo’n scenario en is aan de slag gegaan. Ze is begonnen met een prachtige tassenlijn en heeft enkele kleine subsidies aangevraagd voor een individuele ondersteuning.

Uit haar verhaal kan je opmaken dat er een bepaalde behoefte aan zekerheid is. Het zou namelijk fijn zijn wanneer de vaste lasten en het liefst ook nog de dagelijkse boodschappen kunnen worden betaald met behulp van een bijbaantje. Geen onzekerheden over het betalen van je huur en de vraag of je een boterham kan kopen. Hierdoor kanaliseer je de onzekerheid naar de aanstichter van het probleem; je kunstenaarschap. De enige onzekerheid is of je geld hebt om je beroepspraktijk als kunstenaar te bekostigen. Dit moet dan worden opgelost met individuele subsidies, projectsubsidies, honoraria en materiaalkostenvergoedingen voor exposities die je van presentatieruimtes krijgt, of de verkoop van je werk.

Dit levert een aantal worstelingen op: naar welk bijbaantje ga je op zoek en hoeveel uur per week wil je dit doen? Maar ook de vraag waar je de tijd vandaan haalt om nog aan je beroepspraktijk te werken.
Eén van de moeilijke keuzes is die van het bijbaantje. Zoek je iets dat aansluit op je opleiding, in haar geval iets in de modewereld, of zoek je iets dat je de mogelijkheid biedt om de maatschappij van binnenuit mee te maken (positief benaderen). Wanneer je een baantje zoekt in je eigen branche is het moeilijk je verworven status van aanstormend talent ter zijde te schuiven om iets te gaan doen op het uitvoerende niveau. Je bent gedwongen om op uitvoerend niveau te werken, waardoor je je ambachtelijke kennis misschien kan uitbreiden, maar waar je de autonome drang moet onderdrukken. De angst om uiteindelijk niet verder te komen in je beroepspraktijk en te blijven hangen in het uitvoerende niveau is ook groot. De creatieve geest wordt gevangen gehouden en dat werkt frustrerend. Maar je kan nog zoveel leren...

Wanneer je realistisch bent weet je ook dat je met een kunstopleiding geen bijbaantje zal vinden dat het mogelijk maakt om maar twee dagen per week te werken. Je zal in de kroeg, de winkel of in de administratie aan de slag moeten en dat verdient te weinig om je onafhankelijkheid mee te betalen. Toch zie je dat steeds meer startende kunstenaars het vanzelfsprekend vinden om een eenvoudig bijbaantje te nemen. Ze willen graag midden in de maatschappij staan en contact hebben met die maatschappij. De kunstenaar als extern observator lijkt niet meer van deze tijd en het streven naar autonomie wordt niet meer uitgelegd als buiten de maatschappij staan, maar als financieel minder afhankelijk zijn van subsidiegevers en fondsen. Jonge kunstenaars voelen zich verantwoordelijk voor hun eigen inkomen!

De weg na de opleiding heeft een grillig verloop en er komen veel uiteenlopende zaken op starters af. Een gedegen voorbereiding op de beroepspraktijk die volgt op een HBO opleiding is daarvoor noodzakelijk. Het ontbreken van een didactisch verantwoorde invulling van voorbereidende lessen in het kunstonderwijs is al jaren een spelbreker.
Starten als kunstenaar is ‘ondernemen’ en risico nemen, maar een betere voorbereiding zou er voor kunnen zorgen dat de hobbels op voorhand al minder groot zijn.

12. Wat je als bemiddelaar kan betekenen voor een kunstenaar.

2007-09-07T14:00:00.000+02:00

De mogelijkheden om je actief in te zetten voor de maatschappelijke inbedding van de kunst ligt, zoals eerder in de blog al een keer opgemerkt, vooral bij bemiddelaars en initiatieven. Het ondernemerschap lijkt in deze posities het meest eenvoudig in te passen.

Het ligt voor de hand om te denken dat bij de overheid beleidsmatig veel aandacht is voor iedere vorm van ondernemerschap. ‘Cultureel ondernemen’ is ontstaan in diezelfde politieke arena, dus mag je verwachten dat het daar het eerst wordt toegepast. Met de vraag of bemiddelaars die in dienst zijn bij de overheid ondernemend omgaan met de torenhoge budgetten, ben ik beland in de kantine van het ministerie van VROM.

In het gesprek dat ik heb met één van de bemiddelaars van VROM komen we terecht bij de perikelen rondom het Fonds BKVB en de Mondriaan Stichting. Met het uitbrengen van de publicatie 'Second Opinion' namens de directeurs van deze grote subsidieverstrekkers is de bom gebarsten in de sector. Lex ter Braak, directeur van het Fonds BKVB wordt er inmiddels van verdacht dat hij de subsidies wil af schaffen. Er zijn inmiddels zelfs kunstenaars die handtekeningen verzamelen om ervoor te zorgen dat het beleid niet verandert. Mijn gesprekspartner en ik hebben allebei het boek gelezen en zijn beiden minder verontrust over de intenties van Ter Braak (klik hier om de tekst van Lex ter Braak te lezen).

Het komt er kortweg op neer dat Ter Braak en Luiten (directeur Mondriaan Stichting) de dialoog over een eventuele aanpassing van het subsidiebestel willen aanzwengelen met een aantal prikkelende uitspraken. De reden om dit te doen lijkt niet eenduidig. Vanuit allerlei hoeken en gaten verzamelden zij verhalen over de mentaliteit van de Nederlandse kunstenaar, en die zijn niet mals. Hieronder een paar vrije vertalingen van de verhalen:

De positie van Nederland in de internationale kunstwereld is die van het verwende zondagskindje dat door zijn vele zakgeld zich niet hoeft in te spannen voor genoegdoening. Veel kunstenaars worden ondersteund maar weinig behalen de internationale top.
Daarbij komt dat de subsidieafhankelijke positie van de kunstenaar maar al te vaak door hen wordt verward met de afhankelijkheid van een mecenas. Het komt zelfs voor dat kunstenaars bang zijn om een nieuwe mecenas te vinden en hun galeriehouder melden; “Ik wil liever niet teveel verdienen aan mijn expositie, want dan wordt mijn mecenas boos”.
Door het huidige subsidiebestel worden teveel kunstenaars gesubsidieerd die het uiteindelijk toch niet redden. Er moeten minder kunstenaars worden ondersteund, die meer geld moeten krijgen. Dit voelt natuurlijk voor veel kunstenaars als een waardeoordeel. De erkenning die zij ontleenden aan hun subsidie wordt hiermee ter discussie gesteld.

Mijn gesprekspartner en ik spreken uitgebreid over de mogelijke oplossingen voor het grote subsidiedebat. De problemen in het kunstonderwijs komen hier weer eens om de hoek kijken. Ook deze keer als direct verantwoordelijke voor de problemen na de opleiding. We zij het er over eens dat niet alleen de voorbereiding op de beroepspraktijk minimaal is maar dat er ook veel te veel studenten aan de kunstopleidingen in Nederland zijn. Zolang de overheid de academies blijft behandelen als een reguliere HBO worden ze afgerekend op kwantiteit en niet op kwaliteit. De veelheid studenten die ieder jaar afstudeert (per jaar studeren ongeveer 3.500 studenten af in het Kunstonderwijs) zorgt ervoor dat er te weinig aandacht is voor individuele begeleiding en mag je niet van de pas afgestudeerden verwachten dat zij kwaliteit leveren. De middelmatigheid start dus eigenlijk al aan de poorten van de opleiding. Hiermee moeten de fondsen het uiteindelijk doen.
Daar komt nog bij dat er veel gelijksoortige opleidingen zijn, waardoor de spoeling voor docenten dun wordt en het noodzakelijke onderwijsniveau niet wordt behaald. Hierdoor kan je van het onderwijs vanuit een didactisch perspectief ook al niets verwachten.
Kleinere opleidingen met een uitgesproken specialisme zijn onmogelijk te realiseren in Nederland. Er is niet genoeg geld voor een dergelijke aanpassing van het onderwijs en facilitaire aanpassingen van de opleidingen.
Je kan je afvragen of je de WWIK nog nodig hebt wanneer het niveau omhoog schiet. Dat levert toch al snel weer zo’n 30 miljoen euro op. De revolutie in het subsidiebestel kan misschien beter verplaatst worden naar het kunstonderwijs.

In al mijn enthousiasme om de gedachtegang van de fondsdirecteuren te volgen vergeet ik me af te vragen of het wel ligt aan de kwaliteit of mentaliteit van de hedendaagse kunstenaar. Ligt de verantwoordelijkheid wel bij de kunstenaar? Of falen de subsidie-instellingen op schromelijke wijze om de kunst op het geambieerde niveau te krijgen? Dit is misschien iets om later op terug te komen.

Om weer terug te komen op mijn vragen aan de bemiddelaar van VROM, moet ik een kleine zijsprong maken om een relevante constatering op te tekenen. Ook deze lijkt futiel, maar betekent veel voor de manier waarop ik zelf over het cultureel ondernemerschap denk.
De doelstelling van de discussie die ik op gang wil brengen is dezelfde als de doelstelling in de discussie over het subsidiebeleid. Het gaat om het bereiken van maatschappelijke inbedding van de kunst. Het cultureel ondernemen is één van de middelen om iets te doen aan de positie van de kunstenaar binnen de maatschappij. In de discussies over het subsidiebestel zoekt men nog naar oplossingen (althans dat hoop ik). Ook hier moet ik later op terug komen. Ik ga binnenkort naar het debat over Second Opinion, dat zal een goede mogelijkheid zijn.

De bemiddelaar verbaast me door zijn mentaliteit ten opzichte van de kunstenaars die hij uitnodigt voor zijn projecten, te illustreren met een voorbeeld. Met dit voorbeeld vertelt hij me hoe hij omgaat met zijn positie. Hij blijkt zich er maar al te goed van bewust dat de budgetten die hij hanteert voor een project een ‘ondernemende’ weerklank kunnen hebben na afloop van een project. Hij etaleert zich plotseling als een voorvechter van het ondernemerschap en verhaalt over een recent project waar tweederde van het budget is uitgegeven aan de aanschaf van apparatuur. Het ging hier om ongeveer dertigduizend euro. Deze investering zouden de kunstenaars nooit zelf kunnen doen, daar kan geen enkele subsidieaanvraag tegenop.
Na afloop van het project kan de aangeschafte apparatuur op de balans worden bijgeschreven van de organisator en in eigen bezit blijven, maar de kunstenaars kunnen met die apparatuur hun werk nog op andere plekken presenteren. Zij kunnen zonder diezelfde investering te moeten doen hun project herhalen en fine-tunen. Een gulle gift, die dus veel mogelijkheden biedt voor de verdere ontwikkeling van de kunstenaar.

Ik ben inmiddels fan, van de bemiddelaar.

11. Meerdere financiers = Onafhankelijkheid

2007-09-06T11:41:00.000+02:00

Na de opsomming van elementen die het ondernemerschap in de cultuursector in de weg staan moet er natuurlijk ook een definitie worden geformuleerd voor wat dat ondernemerschap inhoudt. Het gesprek dat ik in het vorige stuk begon met de vertegenwoordigster van het fonds is dan ook zeker nog niet afgelopen.

In het kort komt het er op neer dat mijn gesprekspartner het ondernemerschap gelijk stelt aan het opheffen van de afhankelijkheid van initiatieven en instellingen. Door het initiatief naar je toe te halen en jezelf te profileren met je bevlogenheid, overtuiging en het feit dat je op het juiste moment op de juiste plek bent, moet je je ‘klanten’ overtuigen. Je moet je financiers kunnen bespelen en naar je hand zetten.
Je moet het ondernemerschap zien als een middel om met visie een zuiver project neer te zetten en de autonomie van het initiatief of de organisatie te versterken. Door meerdere financiers te betrekken bij een project moet je je positie als zelfstandig opererende organisatie verstevigen. Wanneer je niet afhankelijkheid bent van één inkomstenbron, maar bijvoorbeeld van fondsen, subsidiegevers én particulieren, hoef je niet naar de pijpen te dansen van een financier.

Dat initiatieven en instellingen dit niet alleen kunnen of moeten doen blijkt uit haar overtuiging dat ook bij de financiers de knop om moet. Het financieren van een goed project moet niet toegespitst worden op de directe projectkosten, maar op de totale kosten. Exploitatiekosten, organisatiekosten of personeel zijn kosten die subsidiegevers en fondsen mijden en niet willen financieren. Wil je een organisatie echt een voedingsbodem geven om zich te ontwikkelen dan zal je alle kosten moeten financieren.
Fondsen moeten zich ook risicovoller en daarmee ondernemender gaan opstellen. De angst om iets te ondersteunen dat de beoogde kwaliteit niet behaalt is groot. Fondsen zijn daarom geneigd om een project maar voor een deel te financieren. Dan kunnen ze zich, wanneer het project niet zijn niveau behaalt, verschuilen achter de mate van deelname aan een project. Ze moeten die schijnheilige mentaliteit achter zich laten en zich volmondig uitspreken voor een project. Het moet afgelopen zijn met de laffe bijdragen die er voor zorgen dat een fonds zijn aansprakelijkheid voor de kwaliteit van een gehonoreerd project naast zich neer kan leggen.
De overheid zal, zoals al eerder aangegeven in dit gesprek, zich bewust moeten zijn dat het ondernemerschap niet betekent dat de verantwoordelijkheid van de overheid afgeschoven kan worden. Ze zullen de verantwoordelijkheid moeten delen in plaats van het af te schuiven.

10. Waar gaat het mis?

2007-09-05T15:46:00.000+02:00

Voor het eerst ga ik in gesprek met een fonds dat ik heb leren kennen als progressief en ondernemend. Een kolfje naar mijn hand. Het fonds ondersteunt geen individuele kunstenaars, alleen rechtspersonen kunnen een aanvraag indienen. Het zal in het gesprek dan ook vooral gaan over het cultureel ondernemerschap van kunstenaarsinitiatieven en kunstinstellingen. Ik praat met een vertegenwoordigster van het fonds die verantwoordelijk is voor de uitvoering van het culturele beleid. Er hebben in de afgelopen twee jaar een aantal functiewijzingen plaatsgevonden, die het fonds iets conservatiever maken en haar portefeuille niet vergemakkelijken. Haar betrokkenheid met de ontwikkeling van vooruitstrevende organisaties is mij altijd overgekomen als ‘persoonlijk’. Veel subsidiegevers zouden een voorbeeld kunnen nemen aan haar uitgesproken mening en het feit dat zij volledig open de discussie aan wil gaan. Ze neemt de tijd voor het gesprek en ze neemt zeker geen blad voor de mond.

Het gesprek begint eigenlijk met een stortvloed aan tips. Mensen die ik moet spreken, projecten die ik moet opzoeken op internet en publicaties die ik moet lezen volgen elkaar in een rap tempo op. Ze vertelt ook over een aantal projecten waar ze zich zelf mee bezig heeft gehouden en die in relatie staan tot het cultureel ondernemerschap. Haar ervaringen komen op tafel te liggen en veel personen en partijen moeten het ontgelden.

Om haar idee van ondernemerschap te omschrijven vertelt ze eerst over een aantal zaken die haar idee van ondernemerschap in de weg zitten. Ze begint met de relatie tussen de overheid en de vrije markt. Onder het motto ondernemerschap is bijvoorbeeld in de jeugdzorg geëxperimenteerd met marktwerking. Het is een chique verpakking gebleken voor het afschuiven van verantwoordelijkheid door de overheid. Mijn gesprekspartner verafschuwt dit resultaat en geeft met nadruk aan dat het met ondernemerschap gaat om het delen van verantwoordelijkheid.

De overheid blijkt risicomijdend ten opzichte van het ondernemerschap in iedere sector. De huidige Haagse wethouder wordt daarbij niet zachtzinnig neergezet. Zij is in de ogen van mijn gesprekspartner een alleenheerser en gaat op geen enkele manier de discussie aan met andere partijen in de regio, die bijdragen aan de ontwikkeling van de culturele sector. Ook dit staat de dialoog over ‘cultureel ondernemerschap’ in de weg.

Niet alleen de overheid verdient een zwarte piet, ze wordt ook gek van het volgzame karakter van veel instellingen. Het navolgen en aanpassen van hun eigen beleid op het overheidsbeleid is een doorn in het oog. Het is algemeen bekend dat de meeste instellingen hun aanvragen van subsidie schrijven met de beleidsnota van de overheid ernaast. De krachtermen zoals ‘cultureel ondernemerschap’ en ‘cultuurparticipatie’ worden naar eigen believen van een invulling voorzien. De organisaties schrijven naar de mond van de overheid om hun eigen geld veilig te stellen. Zo wordt ‘cultureel ondernemerschap’ een holle term, een belofte zonder de bijbehorende mentaliteit te leveren.

Instellingen onderschatten hierbij de stevigheid van hun eigen bouwwerk. Het veroorzaakt ook dat er geen enkele doorstroom is bij de instellingen waardoor de authenticiteit ver te zoeken is. De directeuren van grote instellingen gedragen zich als geruisloze kameleons, waaien mee op de politieke wind van de dag en laten hun instellingen vastroesten in gewoonten. De inspiratie ontbreekt. Er is geen bevlogen dialoog over het beleid, er is alleen maar politiek, een ‘pakken wat je pakken kan’ mentaliteit.

Wat is een instelling wanneer het niet wordt gedreven door eigenzinnigheid, kwaliteit, talent en doorzettingsvermogen?

9. Wij passen ons beleid niet aan...

2007-09-02T16:03:00.000+02:00

De verbazing tijdens het nu volgende gesprek was ook groot. Ook dit gesprek was kort en weinig inspirerend. Het gaat om een klein fonds dat is ontstaan als gevolg van een ondernemende actie van de overheid. De overheid maakte winst door de verkoop van haar bezittingen en wilde iets nobels doen met dat geld. Een fonds oprichten was een zeer welkome toevoeging voor de culturele sector in de regio.

Het ondernemende element in deze constructie laat vermoeden dat het hier om een vooruitstrevend fonds gaat. Helaas is dit niet het geval. Er is jaren geleden een beleid vastgesteld voor het fonds en dat is niet aan verandering onderhevig. Het fonds is eindig, wat wil zeggen dat naar verloop van tijd het geld op is. Vanuit dit idee is ook het beleid van het fonds niet flexibel en mengt het zich niet in de veranderende wensen van de tijd. Daar komt nog bij dat het met minimale middelen wordt uitgevoerd. De gedachte hierachter is dat met weinig overhead de gelden vooral naar de organisaties gaan die het nodig hebben.

Het gebrek bij dit fonds aan een beleid dat zich verhoudt tot de tijdsgeest is niet meer dan een jammerlijke constatering. Daar staat tegenover dat het ook te respecteren is dat er is gekozen om zoveel mogelijk geld aan de behoevenden toe te laten komen.
Na een niet al te lang gesprek zijn er toch een paar elementen in de structurering van het fonds die naar voren komen als ondernemend of relevant voor de maatschappelijke inbedding van de projecten die het fonds ondersteunt. Op zich lijken het geen aanknopingspunten die in het onderzoek relevant zijn, maar wellicht dat er later nog aan kan worden gerefereerd. Zo gaat het om grootschalige publieksactiviteiten die gedeeltelijk met sponsoring van de grond komen. Projecten met een laagdrempelig karakter die een toeristische meerwaarde opleveren.

Het enige waar ik nog mijn bedenkingen bij heb is één van de richtlijnen van het fonds: “Projecten die de brede publieke belangstelling voor kunst en cultuur bevorderen”.
Zou hier in plaats van bevorderen niet bevestigen moeten staan?

8. Lol of inhoud.

2007-08-11T21:18:00.000+02:00

Voor het volgende gesprek spreek ik met een representant van een fonds dat lokaal en landelijk opereert. De man werkt voor de lokale afdeling in Den Haag en hij vervult zijn functie parttime. Het komt er een beetje op neer dat hij het ‘voor de lol’ erbij doet. Ik ken hem al enige jaren en de ‘lollige’ houding zorgt ervoor dat hij non-conformistisch overkomt. Ik verwacht daardoor veel van het gesprek.

Mijn belangrijkste vragen, die ik vooraf heb opgesteld, zijn in het voorgaande verslag als losse items in deze weblog terecht gekomen. Tijdens dit gesprek probeer ik ook uit te gaan van deze structurering. Het blijkt echter dat mijn gesprekspartner niet al te veel wil vasthouden aan mijn opzetje.

Tijdens het uurtje dat wij met elkaar praatten, ben ik veelal aan het woord geweest. Ik kan niet zeggen dat ik zonder informatie naar huis ging. Maar een boekje met richtlijnen en een verwijzing naar de Commissie Wijffels, die de code Tabaksblad op heeft gezet, waren niet de bevredigende antwoorden waar ik op hoopte. De discussie ontbrak en de informatie die ik kreeg was terug te lezen in een boekje of op de website.

Het blijkt dat niet alle fondsen druk bezig zijn met de inhoudelijke ontwikkeling van de kunst. Ik heb altijd verondersteld dat je je als fonds bezig houdt met dit soort zaken. Tegelijkertijd moet ik ook zeggen dat het fonds de drempel laag houdt en veel projecten honoreert. Het geld wordt met plezier bij je bezorgd en dat inspireert. Ik was misschien wat naïef en hoopte dat naast de frivoliteit ook de inhoud inspirerend zou zijn.

Een paar dagen na deze afspraak ontmoet ik Boris Franssen, initiatiefnemer van het Earned Income Project van het VSB fonds. Aan dit project, dat sociale instellingen begeleidt in het genereren van eigen inkomsten, heb ik namens <>TAG deelgenomen. Franssen is één van de beoogde sprekers voor de discussiemiddag naar aanleiding van mijn onderzoek. Ik spreek met hem af om een en ander door te spreken over de thematiek van de discussiemiddag en de tot dan toe gevoerde gesprekken.

Het gesprek met de representant van het fonds dat ik hiervoor beschrijf komt ter sprake, en om aan Boris mijn teleurstelling hierover duidelijk te maken probeer ik het karakter van de ‘lolbroek’ in te leiden met een anekdote.

De anekdote: Enkele jaren geleden, in het eerste jaar van <>TAG, was er een bijeenkomst van initiatieven en subsidiegevers bij <>TAG. Er werd een rondgang gemaakt langs initiatieven in Den Haag om met elkaar kennis te maken. De subsidiegever was ook aanwezig en gaf bij binnenkomst een tip: we moesten al onze gasten vragen om een bijdrage, een soort vrijwillige bijdrage voor het kopje koffie. ‘Gekscherend’, dachten wij. Toen de groep weer vertrok drukte hij mij met een weldenkende blik een briefje van vijf in hand en zei; ‘voor de koffie’.

Boris was echter totaal niet geamuseerd, zijn mond viel open. Hij kwalificeerde de streek die de ‘lolbroek’ uithaalde als karakteristiek voor de stand van zaken in Nederland. Een pijnlijke illustratie van de verhouding tussen subsidiegever en subsidievrager: ‘De charitatieve weldoener knijpt een oogje toe’.
En dat plaatste het gesprek met de parttime subsidiegever in een totaal ander daglicht.

7. Onmogelijk!

2007-08-10T10:27:00.000+02:00

Na het gesprek zijn er twee pijnpunten die mij bezig blijven houden.
De definitie van de subsidiegever, en het feit dat ik niet heb gevraagd hoe bemiddelaars en initiatieven het maatschappelijk draagvlak moeten vergroten. In het laatste geval is de vraag concreet: Wat betekent dit voor de bemiddelaars en initiatieven? Om hierop een antwoord te krijgen zal ik bij de fondsen die ik nog spreek dit op tafel moeten leggen.

Het eerste pijnpunt, de definitie van een subsidiegever (die in de culturele sector een statisch gegeven is), veroorzaakt naar mijn idee dat het vrijwel onmogelijk is het ondernemerschap in de culturele sector te stimuleren. Deze definitie zorgt ervoor dat iedere poging om een maatschappelijke inbedding als resultaat van ondernemerschap nieuw leven in te blazen stuit op de begrenzing van subsidies.

Natuurlijk wil een subsidie-instelling boven de grillen van de politiek blijven staan en is het onmogelijk om tijdens ieder politiek bewind de kerntaken van je instelling aan te passen. Maar wanneer je de taakstelling van een subsidiegever blijft zien als het ondersteunen van het onrendabele deel van de kunst, dan blijft ondernemen in de culturele sector een tegenstrijdige ambitie. Het ondernemerschap streeft er juist naar het onrendabele rendabel te maken.

En ik vrees de hoon van het publiek al. Wanneer je dit vanuit het kritische en negatieve perspectief van de maatschappij benadert kan je dit vertalen als: Zij die zich het meest autonoom opstellen en zich het minst conformeren, zichzelf vrijvechten en buiten de maatschappij plaatsen hebben subsidies nodig om hun status te waarborgen.

Doordat de taakstelling van een subsidie-instelling niet dynamisch is wordt de interne organisatie niet aangepast aan de wensen van deze tijd.
Een initiatief dat ondernemend is zal praktisch gezien niet kunnen voldoen aan de voorwaarden van een subsidie-instelling.

6. De bemiddelaar als doorgeefluik naar de maarschappij.

2007-08-10T09:59:00.000+02:00

Maar wat betekent dit allemaal voor het beleid van de instelling waarmee ik in gesprek ben?

Mijn gesprekspartner zegt hierover, vrij vertaald, het volgende:

Een instelling die subsidies verschaft heeft een voorwaardenscheppende functie; het mogelijk maken van kunst die zonder financiële steun niet kan ontstaan en/of ontwikkelen. De subsidiegever kan deze functie vervullen door zelf initiatief te nemen of door te vragen naar initiatieven van de kunstenaars en organisaties.

Voor het stimuleren van het door de overheid opgelegde cultureel ondernemerschap is aanpassing van het beleid van de subsidiegever noodzakelijk. Een subsidiegever die zowel individuele kunstenaars als organisaties subsidieert moet zijn beleid op deze twee gebieden aanpassen. Op beide gebieden valt het ondernemerschap namelijk te stimuleren.

Cultureel ondernemerschap op het individuele niveau kan je hooguit vertalen in zelfwerkzaamheid, ambitie en de wil om je werk uit te dragen. Meer kan je er niet van maken. Daar kan je je subsidies op aanpassen, je kan dit stimuleren, en dat hebben we ook wel gedaan. Er zijn nieuwe subsidiemogelijkheden gekomen toen wij ons totale pakket aan subsidies hervormden. Het wordt bijvoorbeeld starters mogelijk gemaakt om zich verder te ontwikkelen aan de hand van een werkplan. Een budgetfinanciering met prestatievoorwaarden die na een jaar worden getoetst zoals bij het Fonds BKVB. Er is geen concreet resultaat nodig om de ontwikkeling van een startende kunstenaar te evalueren. Uiteindelijk is er op individueel niveau alleen een ondernemend karakter dat je kan/wil stimuleren.

Mijn gesprekspartner geeft vervolgens aan dat hij van mening is dat de individuele kunstenaar niet de aangewezen persoon is om een maatschappelijk draagvlak te creëren. En dat is toch de doelstelling van het cultureel ondernemen in de kunstsector. Initiatieven en bemiddelaars zouden zich moeten committeren aan deze taak. Bij hen wordt de druk dus opgevoerd.

Ik vergeet hier verder op door te vragen, maar zal dit meenemen in de volgende gesprekken...

5. Autonomie, onafhankelijkheid en ondernemerschap.

2007-08-10T00:01:00.000+02:00

Door het laatste gesprek ben ik blijven broeden op de betekenis van de onafhankelijkheid van organisaties en individuele kunstenaars. Ondanks dat ik het eerste gesprek nog niet eens heb afgerond moet deze notitie er eerst uit. Ik kom er namelijk niet helemaal uit; er passeren tal van gedachten:

De gangbare gedachte is dat ondernemerschap de autonomie van de kunst in essentie in de weg staat. Het ondernemerschap is een bedreiging voor de autonomie van de kunst. In de aanloop van het project heb ik me niet zo gerealiseerd dat deze bekende angstpsychose van de kunst weer een gespreksonderwerp zou kunnen zijn.

Mijn eerste kennismaking met die angst is het drama dat zich aan het eind van de jaren negentig afspeelde bij het Stedelijk Museum in Amsterdam. Audi wilde zich graag verbinden aan het museum, maar wilde in ruil daarvoor een stuk van de Sandbergvleugel opeisen om daar een showroom voor auto’s van te maken. Ik heb mijzelf altijd verbaasd over de ophef rondom deze wens van Audi. De angst zou begrijpelijk zijn wanneer Audi zich zou willen bemoeien met de aankopen of de invulling van het museum, maar dat waren zij geenszins van plan.
Als student aan het instituut met dezelfde naam als de betreffende vleugel werd ik herhaaldelijk geconfronteerd met de perikelen rondom de ambities van Audi. De kwestie vulde namelijk enkele redactionele inleidingen van het tijdschrift Verenigde Sandbergen (de periodiek van het Sandberg Instituut). Jos Houweling, directeur van het institituut, verzette zich hevig tegen de plannen. Zonder al te veel te willen zeggen over de kwestie of persoonlijk te worden heeft het mij verbaasd dat de zogenaamde onafhankelijkheid van de kunst zich bedreigd voelt door een commercieel bedrijf dat zich wil associëren met een organisatie die al decennia zijn beleid rechtlijnig doorzet. Bij de discussie over die onafhankelijkheid wordt nooit gerept over de grootste sponsor van instellingen als musea: de overheid. Beleid van de overheid is dwingend en zorgt ervoor dat er iedere vier jaar weer nieuwe ambities aan de kunsten worden opgelegd.
Onafhankelijk is de beeldende kunst al lang niet meer. Diversificatie van je inkomsten zou indirect ook een afzwakking van de invloed van je financiers kunnen betekenen.

Waar ik ook al een tijd over nadenk is de schizofrene invulling die de kunstsector geeft aan onafhankelijkheid. Op de één of andere manier krijg ik het idee dat wanneer het gaat over financiële onafhankelijkheid, het woord iets anders betekent dan wanneer het wordt gebruikt om de inhoudelijke onafhankelijkheid te beschrijven van de kunst.
Het blijft een echte mindfucker, want ik probeer het niet alleen te deduceren tot feiten, maar ik wil het ook voelen.

Ik ga er voortdurend vanuit dat autonomie en onafhankelijkheid, misschien op wat rafelrandjes na, gelijk zijn aan elkaar. Autonomie betekent toch op zich zelf staand, oorspronkelijk, zonder invloed van anderen en onafhankelijk. Van Dale zegt zelfs dat het ‘onafhankelijkheid van de menselijke geest’ (als derde van drie definities) betekent.

4. Een tweedeling in het antwoord op mijn vraag.

2007-08-05T19:23:00.000+02:00

Het vervolg van het gesprek was verhelderend. Ik begon met de kernvraag van mijn onderzoek. Ik vroeg wat cultureel ondernemerschap betekent. Ik oogstte, na de serieuze start van het gesprek, een eerste lach. Het antwoord: Een holle politieke kreet, een term uit het tijdperk van staatssecretaris van cultuur Rick van der Ploeg, die zijn beleid kracht bij moest zetten. Zoiets als de termen cultuurparticipatie of de creatieve stad die nu in overheidskringen met een aureooltje erboven worden geschreven. Het zijn termen die de doelstellingen van het politieke beleid direct inzichtelijk maken. Een onafhankelijke culturele organisatie die zijn eigen beleid uitstippelt mag door dit politiek gekrakeel niet worden beïnvloed.

Van der Ploeg is overigens weer in Nederland, na een periode in Italië te zijn verbleven: misschien een goede spreker voor de discussiemiddag.

Ondanks dat de term cultureel ondernemerschap op zich niet zo interessant is staat het voor een beleid dat toch invloed heeft op de gang van zaken in de kunsten. Er zijn namelijk genoeg organisaties die zich wel vormen naar de politieke nukken van de dag. Ze volgen klakkeloos de grillige beleidsvoorzetjes en passen hun beleid en hun aanvragen er op aan. Veel culturele instellingen hebben namelijk een dubbele moraal die overigens zeer verwerpelijk is. Enerzijds zijn ze fel tegen ‘van bovenaf opgelegde beleidsonderwerpen’ en anderzijds gedragen ze zich als makke lammeren door aanvragen te schrijven die het politieke beleid nablaten.
Dit lijkt onbegrijpelijk en verwerpelijk, maar wanneer je je realiseert dat zij volledig afhankelijk zijn van de subsidies die de politiek uitdeelt moet je er misschien begrip voor opbrengen.

We stellen in het gesprek gezamenlijk een aantal dingen vast, die me houvast kunnen geven in het verloop van het onderzoek. Het lijkt niet de meest opzienbarende ingeving, maar de gevolgen van het beleid hebben niet alleen invloed gekregen op de culturele organisaties, maar ook op de individuele kunstenaar. Een scheiding die zeer relevant is en die mijn vermoedens dat mijn vraag op voorhand al van verschillende antwoorden zal worden voorzien bevestigt.

In beginsel had het cultureel ondernemerschap alleen betrekking op culturele organisaties. Zij moesten hun maatschappelijke relevantie vergroten. Door het introduceren van inkomstendiversificatie en een meer bedrijfsmatige aanpak van een organisatie werd er druk gelegd op organisaties. Ze moesten de straat op om de markt op te zoeken en/of te creëren.
Later is er gewicht doorgeschoven naar de schouders van de individuele kunstenaars. Ook zij moesten de straat op en zichzelf adverteren. De verantwoording van je kunstenaarschap werd niet langer aan de hand van je c.v. en de kwaliteit van je werk beoordeeld. Er werd vanaf dat moment ook gekeken naar je nevenfuncties zoals de commissies en werkgroepen waar je in zit of de workshops en lezingen die je geeft. Nog gekker is de verantwoording bij Kunstenaars en Co waar je onder het kopje ‘cultureel ondernemerschap’ mag aanvinken of je een visitekaartje of een website hebt laten maken om je werk te promoten.

Met het constateren van de verschillende interpretaties van cultureel ondernemerschap wordt mijn vraag alleen maar complexer. We moeten het antwoord gaan opdelen, maar we moeten tegelijkertijd ook bekijken wat de interpretaties met elkaar gemeen hebben.

Het overeenkomstige onderdeel van de interpretaties ligt in het onafhankelijk maken van organisaties en kunstenaars door een ondernemender mentaliteit. Deze combinatie van onafhankelijkheid en ondernemerschap roept bij mij veel associaties op. Misschien is het slim om daar later nog iets over te schrijven.

3. Verdisconteren, moet dat?

2007-08-03T17:46:00.000+02:00

Het tweede stuk gaat over het gesprek met de directeur van de instelling die een deel van mijn aanvraag honoreerde.
Dit gesprek verliep bij aanvang een beetje stroef. Ik ging direct in op de brief die ik had ontvangen waarin de honorering schriftelijk werd bevestigd en officieel werd gemotiveerd.
Ik begon een beetje muggenzifterig met het uitlichten van één zin waarin ik werd verwezen naar de startersbalie van de Kamer van Koophandel. Een commercieel bedrijf moet zich immers informeren bij de Kamer van Koophandel en ook daar zijn mogelijkheden tot subsidies. Deze zin kwam op mij nogal betuttelend over. De vraag hoe ik om moet gaan met een gedeeltelijke honorering, geoormerkt geld en verdiscontering van het geld was echter veel interessanter. Daar begon het gesprek pas echt.

Naar zijns inziens was het eenvoudig; de afrekening moet voldoen aan de voorwaarden van de subsidiegevers. Meer valt er niet te vertellen. Hoe je dit verder zelf invult is je eigen verantwoordelijkheid. De subsidiegevers moeten zich houden aan hun regels. Wanneer je de ruimtes die deze regels overlaten, voor bijvoorbeeld het verdisconteren van gelden, wil benutten dan kan je dat vrijblijvend doen. Het enige dat je kan doen is tussentijds een aangepaste begroting opsturen.
Ik maak hieruit op dat je de regels moet gebruiken in je eigen voordeel of het voordeel van een organisatie waarvoor je een aanvraag indient. Subsidiegevers zijn niet onwelwillend om je de ruimte te geven en je de ruimtes te laten benutten. Ze zijn bewust van de lacunes in het subsidiebestel en weten dat alleen hierin de mogelijkheden schuil gaan om een gefundeerde organisatie of professionele uitvoering van een project op te bouwen.

De gevoelens van geheimzinnigheid bij het toepassen van deze kennis zijn niet weggenomen. Eerder een beklemtoning van het feit dat de subsidiegever je op dit punt kan laten vallen wanneer het aan het licht komt. Er gebeurt op dit moment veel op het gebied van beleid bij fondsen en subsidiegevers. Hoewel ik er weinig van verwacht hoop ik dat er aan deze situatie een einde komt. Dit is een moeizaam proces want het aanpakken van deze situatie betekent vaak het morrelen aan de doelstellingen van de subsidiegevers en dat is een langdurig proces.

Meer volgt...

2. Aanvragen en verdisconteren.

2007-08-02T17:31:00.000+02:00

Het eerste stuk is geschreven naar aanleiding van een aanvraag bij een subsidiegever. Bij deze instelling heb ik een onderzoeksbudget en de financiering van een discussieavond aangevraagd. Het onderzoek gaat na wat de betekenis en relevantie is van cultureel ondernemerschap en de discussieavond heeft tot doel de discussie over dit onderwerp te actualiseren en weer aan te wakkeren:

In een eerste telefoongesprek over de uitkomst van de commissievergadering kreeg ik in een paar zinnen te horen dat mijn aanvraag gedeeltelijk werd gehonoreerd. Mijn eerste respons was zeer opgewekt: 'De eerste helft om mijn plannen uit te werken zouden binnen twee weken over worden gemaakt op mijn girorekening!' Ik kreeg er een bescheiden uitleg bij over de beweegreden van de commissie om maar een deel van het aangevraagde bedrag te honoreren. De publieke verantwoording, een discussieavond, was in de ogen van de commissie een interessante bijdrage aan de ontwikkeling van het culturele landschap van Den Haag. Het onderzoek was niet honoreerbaar vanwege de dubbele beweegreden om het onderzoek op te zetten. Ik wil namelijk een nieuwe organisatie opzetten en wil goed beslagen ten ijs komen.
Na een weekendje bezinnen en relativeren kwamen steeds dezelfde vragen terug; over het feit dat de aanvraag maar gedeeltelijk was gehonoreerd. Het onderzoek wordt immers opgevolgd door een publieke presentatie en zonder het onderzoek is de samenstelling van een drietal sprekers, die ik voor de discussiemiddag wil uitnodigen, erg willekeurig en kan de inhoud van de avond niet goed worden uitgediept. Vanzelfsprekend heb ik gebeld om een nadere toelichting te krijgen.

De commissie achtte dat het onderzoeksdeel van de aanvraag teveel gericht is op het opzetten van een bedrijf. Iets waar de subsidiegever geen bijdrage aan kan leveren.
Dat deze subsidiegever geen bijdrage moet leveren aan het opzetten of uitwerken van een bedrijf lijkt mij legitiem.

Mijn persoonlijke beweegreden, het opzetten van een professionele organisatie die het cultureel ondernemerschap (met mijn persoonlijke toedichting van de betekenis) hoog in het vaandel heeft, werd aangedragen om de motivatie voor het onderzoek kracht bij te zetten. Een persoonlijk belang dat zich vertaalt in extra motivatie om het project uit te voeren. Ik geloof dat ik moeite heb gehad om dit in het juiste perspectief te plaatsen. Na het teruglezen van de aanvraag vind ik deze conclusie zeer respectabel. Toch geraakten we in een discussie over de vervolgstappen die ik wilde nemen: Het aanvragen van een aanvullend bedrag bij een subsidiegever waarvan ik wist dat zij alleen de publieke presentatie zouden (kunnen) honoreren.

Deze manier van dubbel aanvragen om het project in zijn geheel gefinancierd te krijgen is de normaalste zaak van de subsidiewereld. Het verdisconteren van gelden door in de financiële verantwoording de ruimte van de reglementen te gebruiken en bewust vaag te blijven over wiens geld waaraan wordt besteed is zelfs nodig om een professionele organisatie te laten draaien. Maar het is niet de bedoeling om hier openlijk voor uit te komen. Laat staan dat je om toestemming vraagt aan de subsidiegever die in zijn honorering de bijdrage heeft geoormerkt. Ik heb hier altijd een heimelijk gevoel aan over gehouden.

De gesprekspartner kon in dit geval moeilijk toestemmen. Hij is een doorgeefluik van uitkomsten van commissiebijeenkomsten en is niet bepalend voor de beleidsvoering van de organisatie. Het is goed dat hij achter de beslissing van de commissie bleef staan. Hoe ik me ook in bochten wrong om in ieder geval mondeling erkenning en begrip te verkrijgen voor mijn vervolgstap, het kreeg geen gehoor. Hij verwees naar zijn directeur, die wel de bevoegdheid heeft om hier uitspraken over te doen. Deze professionele houding werd gespiegeld in de laatste zin voordat ik de telefoon ophing: ‘Ik zou het gewoon tóch aanvragen’.

Zo gezegd, zo gedaan. De tweede helft is overigens ook gehonoreerd, door de andere subsidiegever...

1. Zoeken naar de betekenis en relevantie van cultureel ondernemerschap in het huidige subsidiebestel.

2007-08-02T17:29:00.000+02:00

Je zal als je deze weblog leest wellicht het idee krijgen dat er een soort weerklank van verbitterdheid of een klaagzang ten gehore wordt gebracht. Een blog van een mislukte kunstenaar die zijn frustraties over het niet krijgen van zijn subsidie op papier zet om via een eenzijdig kanaal zijn gelijk te krijgen. Niets is minder waar: deze blog is opgezet om mijn bevindingen kenbaar te maken en om op die bevindingen te kunnen reageren. Wanneer de kunsten zich schamen voor haar huidige positie in de maatschappij en haar eigen structurering nader onder de loep wil leggen dan moet dat ook gebeuren zonder de veiligheid van beslotenheid...