dasbodhstotra

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 10

2020-05-26T20:11:00.000+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास दहावा

Samarth says in this Samasa that when this male body is found, some people will use it for the sake of devotion. Some will have the sounds of devotion, some will be very disgusted and will take shelter of the mountaineers. Some go on pilgrimage, some go on pilgrimage, some go on chanting the name with utmost devotion.Some live in the tools of heat, some good men practice yoga, while some become great scholars in Vedas by studying Since the level of human intellect and imagination is very high, only human beings can perform the actions of knowledge, such as understanding the meaning of the knowable things, discovering their intuition, seeing the unity of diversity, leaping from Santa to infinity, grasping the vast laws of the universe.Only human beings have the extraordinary ability to experience the true bliss of playing with themselves in the universe.

समर्थ या समासात सांगतात कि हा नरदेह मिळाल्यावर त्याचा उपयोग करुन कोणी भक्तीच्या नादीं लागेल, कोणी अत्यंत विरक्त होउन डोंगरकपारींचा आश्रय घेऊन राहिले. कोणी भक्तीच्या नादीं लागेल, कोणी अत्यंत विरक्त होऊन डोंगरकपारींचा आश्रय घेऊन राहिले. कोणी तीर्थयात्रा करीत फिरतात, तर पुरशचरणें करतात, तर कोणी अत्यंत निष्ठेनें अखंड नामस्मरण करीत राहतात. कोणी तपाच्या साधनांत राहतात, कोणी उत्तम पुरुष योगाचा अभ्यास करतात, तर कोणी अभ्यास करून वेदशास्त्रांमध्ये मोठे विद्वान होतात.

माणसाच्या बुद्धीची व कल्पनेची पातळी अत्यंत उच्च प्रतीची असल्याने त्यास ज्ञेय अर्थ समजणे, त्यांचे अंतरंग शोधणे, अनेकात्वातील एकत्व पाहणे, सान्ताकडून अनंताकडे झेप घेणे, या विश्वाच्या अफाट नियमांचे आकलन करणे वगैरे ज्ञानाच्या क्रिया फक्त माणूसच करु शकतो. स्वतःसह विश्वाच्या अंतरंगात खेळणारे सच्चिदानंदस्वरुप प्रत्यक्ष अनुभवण्याचे विलक्षण सामर्थ्य फक्त माणसांतच आहे.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ९ - नरदेहस्तवन II

॥श्रीराम॥

धन्य धन्य हा नरदेहो | येथील अपूर्वता

पाहो | जो जो कीजे परमार्थलाहो | तो तो पावे सिद्धीतें ||१||

या नरदेहाचेनि लागवेगें | येक लागले भक्तिसंगें |

येकीं परम वीतरागें | गिरिकंदरें सेविलीं ||२||

येक फिरती तिर्थाटणें | येक करिती पुरश्चरणें |

येक अखंड नामस्मरणें | निष्ठावंत राहिले ||३||

येक तपें करूं लागले | येक योगाभ्यासी माहाभले |

येक अभ्यासयोगें जाले | वेदशास्त्रीं वित्पन्न ||४||

येकीं हटनिग्रह केला | देह अत्यंत पीडिला |

येकीं देव ठाईं पाडिला | भावार्थबळें ||५||

येक माहानुभाव विख्यात | येक भक्त जाले ख्यात |

येक सिद्ध अकस्मात | गगन वोळगती ||६||

येक तेजीं तेजचि जाले | येक जळीं मिळोन गेले |

येक ते दिसतचि अदृश्य जाले | वायोस्वरूपीं ||७||

येक येकचि बहुधा होती | येक देखतचि निघोनि जाती |

येक बैसलें असतांची भ्रमती | नाना स्थानीं समुद्रीं ||८||

येक भयानकावरी बैसती | एक अचेतनें चाल-

विती | येक प्रेतें उठविती | तपोबळेंकरूनी ||९||

येक तेजें मंद करिती | येक जळें आटविती |

येक वायो निरोधिती | विश्वजनाचा ||१०||

ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी | जयांस वोळल्या नाना

सिद्धी | ऐसे सिद्ध लक्षावधी | होऊन गेले ||११||

येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध | येक अल्पसिद्ध येक सर्व-

सिद्ध | ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध | विख्यात जाले ||१२||

येक नवविधाभक्तिराजपंथें | गेले, तरले परलोकींच्या

निजस्वार्थें | येक योगी गुप्तपंथें | ब्रह्मभुवना पावले ||१३||

येक वैकुंठास गेले | येक सत्यलोकीं राहिले |

येक कैलासीं बैसले | शिवरूप होउनी ||१४||

येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले | येक पितृलोकीं मिळाले |

येक ते उडगणी बैसले | येक ते क्षीरसागरी ||१५||

सलोकता समीपता | स्वरूपता सायोज्यता |

या चत्वारमुक्ती तत्वतां | इच्छा सेऊन राहिले ||१६||

ऐसे सिद्ध साधू संत | स्वहिता प्रवर्तले अनंत |

ऐसा हा नरदेह विख्यात | काय म्हणौनि वर्णावा ||१७||

या नरदेहाचेनि आधारें | नाना साधनांचेनि द्वारें |

मुख्य सारासारविचारें | बहुत सुटले ||१८||

या नरदेहाचेनि समंधें | बहुत पावले उत्तम पदें |

अहंता सांडून स्वानंदे | सुखी जाले ||१९||

नरदेहीं येऊन सकळ | उद्धरागती पावले केवळ |

येथें संशयाचें मूळ | खंडोन गेलें ||२०||

पशुदेहीं नाहीं गती | ऐसे सर्वत्र बोलती |

म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती | परलोकाची ||२१||

संत महंत ऋषी मुनी | सिद्ध साधू समाधानी |

भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी | विरक्त योगी तपस्वी ||२२||

तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी | ब्रह्मचारी दिगंबर संन्यासी |

षट्‍दर्शनी तापसी | नरदेहींच जाले ||२३||

म्हणौनि नरदेह श्रेष्ठ | नाना देहांमध्यें वरिष्ठ |

जयाचेनि चुके आरिष्ट | येमयातनेचें ||२४||

नरदेह हा स्वाधेन | सहसा नव्हे पराधेन |

परंतु हा परोपकारीं झिजऊन | कीर्तिरूपें उरवावा ||२५||

अश्व वृषभ गाई म्हैसी | नाना पशु स्त्रिया दासी |

कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी | कोणी तरी धरील ||२६||

तैसा नव्हे नरदेहो | इछा जाव अथवा राहो |

परी यास कोणी पाहो | बंधन करूं सकेना ||२७||

नरदेह पांगुळ असता | तरी तो कार्यास न येता |

अथवा थोंटा जरी असता | तरी परोपकारास न ये ||२८||

नरदेह अंध असिला | तरी तो निपटचि वाया गेला |

अथवा बधिर जरी असिला | तरी निरूपण नाहीं ||२९||

नरदेह असिला मुका | तरी घेतां नये आशंका |

अशक्त रोगी नासका | तरी तो निःकारण ||३०||

नरदेह असिला मूर्ख | अथवा फेंपऱ्या समंधाचें

दुःख | तरी तो जाणावा निरार्थक | निश्चयेंसीं ||३१||

इतुकें हें नस्तां वेंग | नरदेह आणी सकळ सांग |

तेणें धरावा परमार्थमार्ग | लागवेगें ||३२||

सांग नरदेह जोडलें | आणि परमार्थबुद्धि विसर्लें |

तें मूर्ख कैसें भ्रमलें | मायाजाळीं ||३३||

मृत्तिका खानोन घर केले | ते माझे ऐसे दृढ कल्पिले |

परी तें बहुतांचें हें कळलें | नाहींच तयासी ||३४||

मूषक म्हणती घर आमुचें | पाली म्हणती घर आमुचें |

मक्षिका म्हणती घर आमुचें | निश्चयेंसी ||३५||

कांतण्या म्हणती घर आमुचें | मुंगळे म्हणती घर

आमुचें | मुंग्या म्हणती घर आमुचें | निश्चयेंसी ||३६||

विंचू म्हणती आमुचें घर | सर्प म्हणती आमुचें घर |

झुरळें म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||३७||

भ्रमर म्हणती आमुचें घर | भिंगोर्‍या म्हणती आमुचें

घर | आळिका म्हणती आमुचें घर | काष्ठामधें ||३८||

मार्जरें म्हणती आमुचें घर | श्वानें म्हणती आमुचें

घर | मुंगसें म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||३९||

पुंगळ म्हणती आमुचें घर | वाळव्या म्हणती आमुचें

घर | पिसुवा म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||४०||

ढेकुण म्हणती आमुचें घर | चांचण्या म्हणती आमुचें

घर | घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||४१||

पिसोळे म्हणती आमुचें घर | गांधेले म्हणती आमुचें

घर | सोट म्हणती आमुचें घर | आणी गोंबी ||४२||

बहुत किड्यांचा जोजार | किती सांगावा विस्तार |

समस्त म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||४३||

पशु म्हणती आमुचें घर | दासी म्हणती आमुचें घर |

घरीचीं म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||४४||

पाहुणे म्हणती आमुचें घर | मित्र म्हणती आमुचें घर |

ग्रामस्थ म्हणती आमुचें घर | निश्चयेंसी ||४५||

तश्कर म्हणती आमुचें घर | राजकी म्हणती आमुचें

घर | आग्न म्हणे आमुचें घर | भस्म करूं ||४६||

समस्त म्हणती घर माझें | हें मूर्खही म्हणे माझें

माझें | सेवट जड जालें वोझें | टाकिला देश ||४७||

अवघीं घरें भंगलीं | गावांची पांढरी पडिली |

मग तें गृहीं राहिलीं | आरण्यश्वापदें ||४८||

किडा मुंगी वाळवी मूषक | त्यांचेंच घर हें निश्चया-

त्मक | हें प्राणी बापुडें मूर्ख | निघोन गेलें ||४९||

ऐसी गृहांची स्थिती | मिथ्या आली आत्मप्रचीती |

जन्म दों दिसांची वस्ती | कोठें तरी करावी ||५०||

देह म्हणावें आपुलें | तरी हें बहुतांकारणें निर्मिलें |

प्राणीयांच्या माथां घर केलें | वा मस्तकीं भक्षिती ||५१||

रोमेमुळी किडे भक्षिती | खांडुक जाल्यां किडे पडती |

पोटामध्ये जंत होती | प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ||५२||

कीड लागे दांतासी | कीड लागे डोळ्यांसी |

कीड लागे कर्णासी | आणी गोमाशा भरती ||५३||

गोचिड अशुद्ध सेविती | चामवा मांसांत घुसती |

पिसोळे चाऊन पळती | अकस्मात ||५४||

भोंगें गांधेंलें चाविती | गोंबी जळवा अशुद्ध घेती |

विंचू सर्प दंश करिती | कानटें फुर्सीं ||५५||

जन्मून देह पाळिलें | तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें |

कां तें लांडगींच भक्षिलें | बळात्कारें ||५६||

मूषकें मार्जरें दंश करिती | स्वानें अश्वें लोले तोडिती |

रीसें मर्कटें मारिती | कासावीस करूनी ||५७||

उष्टरें डसोन उचलिती | हस्थी चिर्डून टाकिती |

वृषभ टोचून मारिती | अकस्मात ||५८||

तस्कर तडतडां तोडिती | भूतें झडपोन मारिती |

असो या देहाची स्थिती | ऐसी असे ||५९||

ऐसें शरीर बहुतांचें | मूर्ख म्हणे आमुचें |

परंतु खाजें जिवांचें | तापत्रैं बोलिलें ||६०||

देह परमार्थीं लाविलें | तरीच याचें सार्थक जालें |

नाहीं तरी हें वेर्थचि गेलें | नाना आघातें मृत्यपंथें ||६१||

असो जे प्रपंचिक मूर्ख | ते काये जाणती परमार्थसुख |

त्या मूर्खांचें लक्षण कांहीं येक | पुढे बोलिलें असे ||६२||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

नरदेहस्तवननामसमास दहावा ||१० ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 9

2020-05-26T19:09:00.000+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास नववा

Samarth says in this samasa that in this samas they pay homage to the parmarth by which Srisamarth was blessed and he blessed many. Parmarth is the only word used for Brahma, Brahmajnana and Brahmand Sadhana. Param means the best and Artha means the knowable. According to the opinion of enlightened men, to seek the best knowledge, that is, Brahman, is Parmarth.

In fact, the meaning is very simple. He is easily subdued if he has intercourse with saints. But he has become very difficult to get because he missed this worm. Similarly, there are various types of tools but they are easy to borrow. That is, they bear fruit over time.We have to wait for that. But since Parmarth is a very cash transaction, there is immediate fruit, there is immediate vision of Brahmaswarupa. The Atmasvarupa is described in Vedanta and Shastra. It comes with a very real experience.

समर्थानी या समासात सांगतात कि ज्या परमार्थामुळे श्रीसमर्थ धन्य झाले आणि अनेकांना त्यांनी धन्य केले त्या परमार्थाला श्रीसमर्थ या समासांत वंदन करतात. ब्रह्म, ब्रह्मज्ञान व ब्रह्मज्ञानसाधना यासाठी परमार्थ हा एकच शब्द वापरतात. परम म्हणजे सर्वश्रेष्ठ व अर्थ म्हणजे ज्ञेयवस्तु. आत्मज्ञानी पुरुषांच्या अभिप्रायानुसार सर्वोत्कृष्ठ ज्ञेयवस्तु अर्थात ब्रह्म शोधणे म्हणजे परमार्थ होय.

खरें पाहिलें तर परमार्थ अत्यंत सोपा आहे. संतसमागम केला तर तो सहज वश होतो. परंतु तो प्राप्त करून घेण्याचें हें वर्म चुकल्यामुळें तो अति कठीण होऊन बसला आहे. त्याचप्रमाणें साधनें नाना प्रकारची आहेत पण तीं संगळीं उधारीची आहेत. म्हणजे त्यांचें फल कालांतरानें मिळतें. त्यासाठी वाट पहावी लागते. पण परमार्थ हा अगदी रोकडा व्यवहार असल्यानें तेथें तत्काल फल मिळतें, लगेच ब्रह्मस्वरूपाचें साक्षात दर्शन घडतें. वेदांत आणि शास्त्रांत ज्या आत्मस्वरूपाचें वर्णन आहे. त्याचा एकदम प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ९ - परमार्थस्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां स्तऊं हा परमार्थ | जो साधकांचा

निजस्वार्थ | नांतरी समर्थामध्यें समर्थ | योग हा ||१||

आहे तरी परम सुगम | परी जनासी जाला दुर्गम |

कां जयाचें चुकलें वर्म | सत्समागमाकडे ||२||

नाना साधनांचे उधार | हा रोकडा ब्रह्मसाक्षात्कार |

वेदशास्त्रीं जें सार | तें अनुभवास ये ||३||

आहे तरी चहूकडे परी | अणुमात्र दृष्टी न पडे |

उदास परी येकीकडे | पाहातां दिसेना ||४||

आकाशमार्गी गुप्त पंथ | जाणती योगिये समर्थ |

इतरांस हा गुह्यार्थ | सहसा न कळे ||५||

साराचेंहि निजसार | अखंड अक्षै अपार |

नेऊं न सकती तश्कर | कांहीं केल्या ||६||

तयास नाहीं राजभये | अथवा नाहीं अग्नि-

भये | अथवा स्वापदभये | बोलोंच नये ||७||

परब्रह्म तें हालवेना | अथवा ठावही चुकेना |

काळांतरी चळेना | जेथीचा तेथें ||८||

ऐसे ते निज ठेवणे | कदापि पाळतो नेणे |

अथवा नव्हे आदिक उणें | बहुतां काळें ||९||

अथवा तें घसवटेना | अथवा अदृश्य होयेना |

नातरी पाहातां दिसेना | गुरुअंजनेविण ||१०||

मागां योगिये समर्थ | त्यांचाहि निजस्वार्थ |

यासी बोलिजे परमार्थ | परमगुह्य म्हणौनि ||११||

जेंहीं शोधून पाहिला | त्यांसी अर्थ सांपडला |

येरां असोनी अलभ्य जाला | जन्मोजन्मीं ||१२||

अपूर्वता या परमार्थाची | वार्ता नाहीं जन्ममृत्याची |

आणी पदवी सायोज्यतेची | सन्निधचि लाभें ||१३||

माया विवेकें मावळे | सारासारविचार कळे |

परब्रह्म तेंहि निवळे | अंतर्यामीं ||१४||

ब्रह्म भासले उदंड | ब्रह्मीं बुडालें ब्रह्मांड |

पंचभूतांचें थोतांड | तुच्छ वाटे ||१५||

प्रपंच वाटे लटिका | माया वाटे लापणिका |

शुद्ध आत्मा विवेका- | अंतरीं आला ||१६||

ब्रह्मस्थित बाणतां अंतरीं | संदेह गेला ब्रह्मांडा

बाहेरीं | दृश्याची जुनी जर्जरी | कुहिट जाली ||१७||

ऐसा हा परमार्थ | जो करी त्याचा निजस्वार्थ |

आतां या समर्थास समर्थ | किती म्हणौनि म्हणावें ||१८||

या परमार्थाकरितां | ब्रह्मादिकांसि विश्रामता |

योगी पावती तन्मयता | परब्रह्मीं ||१९||

परमार्थ सकळांस विसांवा | सिद्ध साधु माहानुभावां |

सेखीं सात्विक जड जीवां | सत्संगेंकरूनी ||२०||

परमार्थ जन्माचें सार्थक | परमार्थ संसारीं तारक |

परमार्थ दाखवी परलोक | धार्मिकासी ||२१||

परमार्थ तापसांसी थार | परमार्थ साधकांसी आधार |

परमार्थ दाखवी पार | भवसागराचा ||२२||

परमार्थी तो राज्यधारी | परमार्थ नाहीं तो

भिकारी | या परमार्थाची सरी | कोणास द्यावी ||२३||

अनंत जन्मीचे पुण्य जोडे | तरीच परमार्थ घडे |

मुख्य परमात्मा आतुडे | अनुभवासी ||२४||

जेणे परमार्थ वोळखिला | तेणे जन्म सार्थक केला |

येर तो पापी जन्मला | कुळक्षयाकारणें ||२५||

असो भगवत्प्राप्तीविण | करी संसाराचा सीण |

त्या मूर्खाचें मुखावलोकन | करूंच नयें ||२६||

भल्यानें परमार्थीं भरावें | शरीर सार्थक करावें |

पूर्वजांस उद्धरावें | हरिभक्ती करूनी ||२७||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

परमार्थस्तवननाम समास नववा || ९ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 8

2020-05-22T19:31:00.000+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास आठवा

Samarth emphasizes the importance of spiritual gatherings in this context. A meeting is a gathering of people at a prearranged time and place. In this Samas, a group of devotees who are spiritually chanting and listening, who are loyal to God, disciplined and contemplative, are described.Samarth says that I do all spiritual gatherings and salvation is facilitated by meetings. God stands by us in those meetings with love. Samarth says, I am not found in paradise, not found in the hearts of the righteous, but in the places where my devotees sing, Narada, I stand. Samarth says that there is a roar of chanting and a roar of praise to God.

समर्थानी या समासात अध्यात्मिक सभांचे महत्व सांगितले आहे. पूर्वनियोजित वेळी आणि विशिष्ठ स्थळी कार्यसिद्धीसाठी जमलेला जनसमूह म्हणजे सभा होय. या समासात आध्यात्मिक कीर्तन व श्रवण करणार्‍या भगवंतावर निष्ठा असणार्‍या, शिस्तबद्ध व चिंतनशील, श्रद्धावान जनसमुहाचे वर्णन केले आहे.समर्थ सांगतात मी सर्व आध्यत्मिक सभांना करतो आणि आशा सभेने मुक्ती सुलभ होते. त्या सभांना ईश्वर आपण होऊन प्रेमाने उभा राहतो. समर्थ सांगतात, मी वैकुंठात सांपडत नाहीं, योग्यांच्या हृदयांत आढळत नाहीं, तर माझे भक्त ज्या ज्या ठिकाणीं गातात त्या त्या ठिकाणीं नारदा, मी उभा असतो. तेथें नामघोषाचा गडगडाट आणि भगवंताचा जयजयकार गर्जत असतो असे समर्थ सांगतात

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ८ - सभास्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां वंदूं सकळ सभा | जये सभेसी मुक्ति

सुल्लभा | जेथें स्वयें जगदीश उभा | तिष्ठतु भरें ||१||

१] श्लोक || नाहं वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये रवौ |

मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ||१

नाहीं वैकुंठीचा ठाईं | नाहीं योगियांचा हृदईं |

माझे भक्त गाती ठाईं ठाईं | तेथें मी तिष्ठतु नारदा ||२||

याकारणें सभा श्रेष्ठ | भक्त गाती तें वैकुंठ |

नामघोषें घडघडाट | जयजयकारें गर्जती ||३||

प्रेमळ भक्तांचीं गायनें | भगवत्कथा हरिकीर्तनें |

वेदव्याख्यान पुराणश्रवणें | जेथें निरंतर ||४||

परमेश्वराचे गुणानुवाद | नाना निरूपणाचे संवाद |

अध्यात्मविद्या भेदाभेद | मथन जेथें ||५||

नाना समाधानें तृप्ती | नाना आशंकानिवृत्ती |

चित्तीं बैसे ध्यानमूर्ति | वाग्विलासें ||६||

भक्त प्रेमळ भाविक | सभ्य सखोल सात्विक |

रम्य रसाळ गायक | निष्ठावंत ||७||

कर्मसीळ आचारसीळ | दानसीळ धर्मसीळ |

सुचिष्मंत पुण्यसीळ | अंतरशुद्ध कृपाळु ||८||

योगी वीतरागी उदास | नेमक निग्रह तापस |

विरक्त निस्पृह बहुवस | आरण्यवासी ||९||

दंडधारी जटाधारी | नाथपंथी मुद्राधारी |

येक बाळब्रह्मचारी | योगेश्वर ||१०||

पुरश्चरणी आणी तपस्वी | तीर्थवासी आणी मनस्वी |

महायोगी आणी जनस्वी | जनासारिखे ||११||

सिद्ध साधु आणी साधक | मंत्रयंत्रशोधक |

येकनिष्ठ उपासक | गुणग्राही ||१२||

संत सज्जन विद्वज्जन | वेदज्ञ शास्त्रज्ञ माहाजन |

प्रबुद्ध सर्वज्ञ समाधान | विमळकर्ते ||१३||

योगी वित्पन्न ऋषेश्वर | धूर्त तार्किक कवेश्वर |

मनोजयाचे मुनेश्वर | आणी दिग्वल्की ||१४||

ब्रह्मज्ञानी आत्मज्ञानी | तत्वज्ञानी पिंडज्ञानी |

योगाभ्यासी योगज्ञानी | उदासीन ||१५||

पंडित आणी पुराणिक | विद्वांस आणी

वैदिक | भट आणी पाठक | येजुर्वेदी ||१६||

माहाभले माहाश्रोत्री | याज्ञिक आणी आग्नहोत्री |

वैद्य आणी पंचाक्षरी | परोपकारकर्ते ||१७||

भूत भविष्य वर्तमान | जयांस त्रिकाळाचें

ज्ञान | बहुश्रुत निराभिमान | निरापेक्षी ||१८||

शांति क्ष्मा दयासीळ | पवित्र आणी सत्वसीळ |

अंतरशुद्ध ज्ञानसीळ | ईश्वरी पुरुष ||१९||

ऐसे जे कां सभानायेक | जेथें नित्यानित्यविवेक |

त्यांचा महिमा अलोलिक | काय म्हणोनि वर्णावा ||२०||

जेथें श्रवणाचा उपाये | आणी परमार्थसमुदाये |

तेथें जनासी तरणोपाये | सहजचि होये ||२१||

उत्तम गुणाची मंडळी | सत्वधीर सत्वागळी |

नित्य सुखाची नव्हाळी | जेथें वसे ||२२||

विद्यापात्रें कळापात्रें | विशेष गुणांची सत्पात्रें |

भगवंताचीं प्रीतिपात्रें | मिळालीं जेथें ||२३||

प्रवृत्ती आणी निवृत्ती | प्रपंची आणी परमार्थी |

गृहस्थाश्रमी वानप्रहस्ती | संन्यासादिक ||२४||

वृद्ध तरुण आणी बाळ | पुरुष स्त्रियादिक सकळ |

अखंड ध्याती तमाळनीळ | अंतर्यामीं ||२५||

ऐसे परमेश्वराचे जन | त्यांसी माझें अभिवंदन |

जयांचेनि समाधान | अकस्मात बाणें ||२६||

ऐंसिये सभेचा गजर | तेथें माझा नमस्कार |

जेथें नित्य निरंतर | कीर्तन भगवंताचें ||२७||

जेथे भगवंताच्या मूर्ती | तेथे पाविजे उत्तम गती |

ऐसा निश्चय बहुतां ग्रंथीं | महंत बोलिले ||२८||

कल्लौ कीर्तन वरिष्ठ | जेथें होय ते सभा श्रेष्ठ |

कथाश्रवणें नाना नष्ट | संदेह मावळती ||२९||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

सभास्तवननाम समास आठवा || १.८ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 7

2020-05-22T17:57:00.001+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास सातवा

Samarth has explained the importance of the poet in this context. Poets and writers are of great importance in human life in terms of preserving eternal values, setting good ideals before the people. The poet is the God incarnate in the form of Vedas. The heart of the poet is Saraswati's own home, said Samarth.

समर्थानी या समासात कवीचे महत्व समजावून सांगितले आहे. चिरंतन मूल्यांचे जतन करणे, उत्तम आदर्श लोकांसमोर ठेवणे या दृष्टीने मानवी जीवनांत कवीना व साहित्यिकांना मोठे महत्व असते. कवि म्हणजे वेदरूपाने अवतरलेला परमेश्वरच होय.काविचें अंत: कारण म्हणजे सरस्वतीचें स्वत:च्या मालकीचे राहतें घरच समजावें असे समर्थानी या समासात सांगितले आहे.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ७ - कावेश्वरस्तवन II

॥श्रीराम॥ 

आतां वंदूं कवेश्वर | शब्दसृष्टीचे

ईश्वर | नातरी हे परमेश्वर | वेदावतारी ||१||

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान | कीं हे नाना कळांचें

जीवन  |  नाना शब्दांचें भुवन | येथार्थ होये ||२||

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव | कीं हे जगदेश्वराचें महत्व |

नाना  लाघवें  सत्कीर्तीस्तव  |  निर्माण कवी ||३||

कीं  हे  शब्दरत्नाचे  सागर  | कीं हे मुक्तांचें मुक्त

सरोवर | नाना बुद्धीचे वैरागर | निर्माण जाले ||४||

अध्यात्मग्रंथांची खाणी | कीं हे बोलिके चिंतामणी |

नाना  कामधेनूचीं  दुभणीं | वोळलीं श्रोतयांसी ||५||

कीं हे  कल्पनेचे  कल्पतरु  |  कीं हे  मोक्षाचे मुख्य

पडीभरु | नाना सायोज्यतेचे विस्तारु | विस्तारले ||६||

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु | कीं हा योगियांचा गुप्त

पंथु | नाना ज्ञानियांचा परमार्थु | रूपासि  आला ||७||

कीं हे निरंजनाची खूण | कीं हे निर्गुणाची वोळखण |

माया  विलक्षणाचें  लक्षण  |  ते  हे  कवी  ||८||

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ | कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य

लाभ | नातरी होये सुल्लभ | निजबोध कविरूपें ||९||

कवि मुमुक्षाचें अंजन | कवि साधकांचें साधन |

कवि  सिद्धांचें  समाधान | निश्चयात्मक  ||१०||

कवि स्वधर्माचा आश्रयो | कवि मनाचा मनोजयो |

कवि  धार्मिकाचा  विनयो  |  विनयकर्ते  ||११||

कवि वैराग्याचें संरक्षण | कवि भक्तांचें भूषण |

नाना  स्वधर्मरक्षण  |  ते  हे  कवी  ||१२||

कवि प्रेमळांची प्रेमळस्थिती | कवि ध्यानस्थांची ध्यान-

मूर्ति | कवि उपासकांची वाढ कीर्ती | विस्तारली ||१३||

नाना साधनांचे मूळ | कवि नाना प्रेत्नांचें फळ |

नाना कार्यसिद्धि केवळ | कविचेनि प्रसादें ||१४||

आधीं कवीचा वाग्विलास | तरी मग श्रवणीं तुंबळे

रस | कवीचेनि मतिप्रकाश | कवित्वास होये ||१५||

कवि  वित्पन्नाची  योग्यता  |  कवि  सामर्थ्यवंतांची

सत्ता | कवि विचक्षणाची कुशळता | नाना प्रकारें ||१६||

कवि  कवित्वाचा प्रबंद | कवि नाना धाटी मुद्रा

छंद | कवि गद्यपद्यें भेदाभेद | पदत्रासकर्ते ||१७||

कवि सृष्टीचा आळंकार | कवि लक्ष्मीचा शृंगार |

सकळ सिद्धींचा  निर्धार  |  ते हे  कवी ||१८||

कवि सभेचें मंडण | कवि भाग्याचें भूषण |

नाना सुखाचें संरक्षण | ते हे कवी  ||१९||

कवि देवांचे रूपकर्ते | कवि ऋषीचें महत्व वर्णिते |

नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते | कवि वाखाणिती ||२०||

नस्ता कवीचा व्यापार | तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार |

म्हणौनि  कवि हे  आधार | सकळ  सृष्टीसी ||२१||

नाना  विद्या  ज्ञातृत्व कांहीं | कवेश्वरेंविण तों

नाहीं  |  कवीपासून सर्वही | सर्वज्ञता  ||२२||

मागां वाल्मीक व्यासादिक | जाले कवेश्वर अनेक |

तयांपासून  विवेक  |  सकळ  जनासी  ||२३||

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं | तरीच वित्पत्ती प्राप्त झाली |

तेणे पंडिता आंगीं  बाणली  |  परम योग्यता ||२४||

ऐसें पूर्वीं थोर थोर | जाले  कवेश्वर  अपार |

आतां आहेत पुढें होणार | नमन त्यांसी ||२५||

नाना चातुर्याच्या मूर्ती | कीं हे साक्षात् बृहस्पती |

वेद श्रुती बोलों म्हणती  |  ज्यांच्या  मुखें ||२६||

परोपकाराकारणें | नाना निश्चय अनुवादणें |

सेखीं  बोलीले  पूर्णपणें | संशयातीत ||२७||

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले | कीं हे नवरसाचे वोघ

लोटले | नाना सुखाचें उचंबळलें | सरोवर हे ||२८||

कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें | प्रगट जालीं मनुष्या-

कारें | नाना वस्तूचेनि विचारें | कोंदाटले हे ||२९||

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें | नाना पदार्थास आणी उणें |

लाधलें पूर्व संचिताच्या  गुणें  |  विश्वजनासी  ||३०||

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं | आक्षै आनंदे उतटलीं |

विश्वजनास उपेगा आलीं | नाना प्रयोगाकारणे  ||३१||

कीं  हे  निरंजनाची  संपत्ती | कीं  हे  विराटाची  योग

स्थिती | नातरी भक्तीची फळश्रुती | फळास आली ||३२||

कीं हा ईश्वराचा पवाड | पाहातां गगनाहून वाड |

ब्रह्मांडरचनेहून जाड  |  कविप्रबंदरचना  ||३३||

आतां असो हा विचार | जगास आधार कवेश्वर |

तयांसी  माझा  नमस्कार | साष्टांग भावें ||३४||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

कवेश्वरस्तवननाम समास सातवा || १.७ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 6

2020-05-22T17:21:00.001+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास सहावा

Samarth has explained to the readers that there will be all kinds of people among the readers of Dasbodha in this Samas. In Dasbodha, there is a beautiful combination of spiritual heroism and practical realism. He has preached to the people in such a straightforward, simple and straightforward manner based on conscience, emphasizing on effort, enlightenment, perseverance. The manifestation of his independent intellect and deep faith in his thinking takes place in this samas.

समर्थानी या समासात दासबोधाच्या वाचकांमध्ये सर्व प्रकारचे लोक असतील हे जाणून वाचकांना परमात्मास्वरुप समजून सांगितले आहे. दासबोधात अध्यात्मिक ध्येयवाद आणि व्यावहारिक वास्तववाद यांची सुंदर सांगड श्रीसमर्थांनी घातलेली आहे. विवेकावर आधारित अशी सरळ, साधी व सोपी मांडणी करून प्रयत्न, प्रबोध, प्रचिती यावर भर देत लोकांना समर्थानी उपदेश केला आहे. त्यांच्या स्वतंत्र प्रज्ञेचं आणि विचारविवेकावरील गाढ श्रद्धेचं दर्शन या समासात घडतं.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ६ - श्रोतेस्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां वंदूं श्रोते जन | भक्त ज्ञानी संत

सज्जन | विरक्त योगी गुणसंपन्न | सत्यवादी ||१||

येक सत्वाचे सागर | येक बुद्धीचे आगर |

येक श्रोते वैरागर | नाना शब्दरत्नांचे ||२||

जे नाना अर्थामृताचे भोक्ते | जे प्रसंगीं वक्तयाचे

वक्ते | नाना संशयातें छेदिते | निश्चै पुरुष ||३||

ज्यांची धारणा अपार | जे ईश्वराचे अवतार |

नातरी प्रत्यक्ष सुरवर | बैसले जैसे ||४||

किं हे ऋषेश्वरांची मंडळी | शांतस्वरूप सत्वागळी |

जयांचेनि सभामंडळीं | परम शोभा ||५||

हृदईं वेदगर्भ विलसे | मुखीं सरस्वती विळासे |

साहित्य बोलतां जैसे | भासती देवगुरु ||६||

जे पवित्रपणें वैश्वानर | जे स्फूर्ति किरणाचे

दिनकर | ज्ञातेपणें दृष्टीसमोर | ब्रह्मांड नये ||७||

जे अखंड सावधान | जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान |

सर्वकाळ निराभिमान | आत्मज्ञानी ||८||

ज्याचे दृष्टीखालून गेले | ऐसे काहीच नाही उरले |

पदार्थमात्रांसी लक्षिलें | मनें जयांच्या ||९||

जें जें कांहीं आठवावें | तें तें तयांस पूर्वीच ठावें |

तेथें काये अनुवादावें | ज्ञातेपणेंकरूनी ||१०||

परंतु हे गुणग्राहिक | म्हणौन बोलतों निःशंक |

भाग्य पुरुष काये येक | सेवीत नाहीं ||११||

सदा सेविती दिव्यान्नें | पालटाकारणें आवेट

अन्नें | तैसींच माझीं वचनें | पराकृतें ||१२||

आपुले शक्तिनुसार | भावें पुजावा परमेश्वर |

परंतु पुजूं नये हा विचार | कोठेंचि नाहीं ||१३||

तैसा मी येक वाग्दुर्बळ | श्रोते परमेश्वरचि

केवळ | यांची पूजा वाचाबरळ | करूं पाहे ||१४||

वित्पत्ती नाही कळा नाही | चातुर्य नाही प्रबंध नाही |

भक्ति ज्ञान वैराग्य नाहीं | गौल्यता नाहीं वचनाची ||१५||

ऐसा माझा वाग्विलास | म्हणौन बोलतों सावकाश |

भावाचा भोक्ता जगदीश | म्हणौनियां ||१६||

तुम्ही श्रोते जगदीशमूर्ति | तेथें माझी वित्पत्ती

किती | बुद्धिहीन अल्पमती | सलगी करितों ||१७||

समर्थाचा पुत्र मूर्ख जगीं | परी सामर्थ्य असे त्यांचे

आंगीं | तुम्हां संतांचा सलगी | म्हणौनि करितों ||१८||

व्याघ्र सिंह भयानक | देखोनि भयचकित लोक |

परी त्यांचीं पिलीं निःशंक | तयांपुढें खेळती ||१९||

तैसा मी संतांचा अंकित | तुम्हां संतांपासीं बोलत |

तरी माझी चिंता तुमचे चित्त | वाहेलच कीं ||२०||

आपलेची बोले वाउगे | त्याची संपादणी करणे लागे |

परंतु काहीं सांगणें नलगे | न्यून तें पूर्ण करावें ||२१||

हें तों प्रीतीचें लक्षण | स्वभावेंची करी मन |

तैसे तुम्ही संतसज्जन | मायेबाप विश्वाचे ||२२||

माझा आशय जाणोनि जीवें | आतां उचित तें करावें |

पुढें कथेसि अवधान द्यावें | म्हणे दासानुदास ||२३||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

श्रोतेस्तवननाम समास सहावा || ६ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 5

2020-05-18T15:12:00.001+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास पाचवा

The enlightened saint is the ideal man of Srisamartha. He lives his life with the strong role of 'I am the soul'. The field of his experience is infinitely vast as it is terrestrial. By eradicating egoistic lust, he remains eternally very satisfied and immersed in the kingdom of bliss. He is a saint who shows the way to self-realization by giving his subconscious a very subtle, invisible and eternal self.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ५ - संतस्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां वंदीन सज्जन | जे परमार्थाचें

अधिष्ठान | जयांचेनि गुह्यज्ञान | प्रगटे जनीं ||१||

जे वस्तू परब दुल्लभ जयेचा अलभ्य लाभ

तेंचि होये सुल्लभ | संतसंगे करूनी ||२||

वस्तू प्रगटचि असे | पाहातां कोणासींच न दिसे |

नाना साधनीं सायासें | न पडे ठाईं ||३||

जेथें परिक्षवंत ठकले | नांतरी डोळसचि अंध

जाले | पाहात असतांचि चुकले | निजवस्तूसी ||४||

जें दीपाचेनि दिसेना | नाना प्रकाशें

गवसेना | नेत्रांजनेंहि वसेना | दृष्टीपुढें ||५||

सोळाकळी पूर्ण शशी | दाखऊं शकेना वस्तूसी |

तीव्र आदित्य कळाराशी | तोहि दाखवीना ||६||

जया सूर्याचेनि प्रकाशें | ऊर्णतंतु तोहि दिसे |

नाना सूक्ष्म पदार्थ भासे | अणुरेणादिक ||७||

चिरलें वाळाग्र तेंहि प्रकाशी | परी तो दाखवीना

वस्तूसी | तें जयाचेनि साधकांसी | प्राप्त होये ||८||

जेथें आक्षेप आटले | जेथें प्रेत्न प्रस्तावले |

जेथें तर्क मंदावले | तर्कितां निजवस्तूसी ||९||

वळे विवेकाची वेंगडी | पडे शब्दाची बोबडी |

जेथें मनाची तांतडी | कामा नये ||१०||

जो बोलकेपणें विशेष | सहस्र मुखांचा जो शेष |

तोहि सिणला निःशेष | वस्तु न संगवे ||११||

वेदें प्रकाशिलें सर्वही | वेदविरहित कांहीं नाहीं |

तो वेद कोणासही | दाखऊं सकेना ||१२||

तेचि वस्तु संतसंगें | स्वानुभवें कळों लागे |

त्याचा महिमा वचनीं सांगे | ऐसा कवणु ||१३||

विचित्र कळा ये मायेची |परी वोळखी न संगवे|

वस्तूची | मायातीता अनंताची | संत सोये सांगती||१४||

वस्तूसी वर्णिलें नवचे | तेंचि स्वरूप संतांचें |

या कारणे वचनाचें | कार्य नाही ||१५||

संत आनंदाचें स्थळ | संत सुखचि केवळ |

नाना संतोषाचें मूळ | ते हे संत ||१६||

संत विश्रांतीची विश्रांती | संत तृप्तीची निजतृप्ती |

नातरी भक्तीची फळश्रुती | ते हे संत ||१७||

संत धर्माचें धर्मक्षेत्र | संत स्वरूपाचें सत्पात्र |

नातरी पुण्याची पवित्र | पुण्यभूमी ||१८||

संत समाधीचें मंदिर | संत विवेकाचें भांडार |

नातरी बोलिजे माहेर | सायोज्यमुक्तीचें ||१९||

संत सत्याचा निश्चयो | संत सार्थकाचा

जयो | संत प्राप्तीचा समयो | सिद्धरूप ||२०||

मोक्षश्रिया आळंकृत | ऐसे हे संत श्रीमंत |

जीव दरिद्री असंख्यात | नृपती केले ||२१||

जे समर्थपणे उदार |जे कां अत्यंत दानशूर |

तयांचेनि हा ज्ञानविचार | दिधला नवचे ||२२||

माहाराजे चक्रवती | जाले आहेत पुढें होती |

परंतु कोणी सायोज्यमुक्ती | देणार नाहीं ||२३||

जे त्रैलोकी नाही दान | ते करिती संतसज्जन |

तयां संतांचें महिमान | काय म्हणौनि वर्णावें ||२४||

जें त्रैलोक्याहून वेगळें | जें वेदश्रुतीसी नाकळे |

तेंचि जयांचेनि वोळे | परब्रह्म अंतरीं ||२५||

एसी संतांची महिमा | बोलिजे तितुकी उणी उपमा |

जयांचेनि मुख्य परमात्मा | प्रगट होये ||२६||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

संतस्तवननाम समास पांचवा || ५ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 4

2020-05-18T14:24:00.000+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास चौथा

In this samasa, Shri Samarth praises Sadhguru. As the Infinite Spirit, this is the Sadhguru of the saints. We have to wait for this paramatmasvarupa to be described as 'indescribable, this is his description

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ४ - सद्गुरुस्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां सद्गुरु वर्णवेना | जेथें माया स्पर्शों

सकेना | तें स्वरूप मज अज्ञाना | काये कळें ||१||

नकळे नकळे नेति नेति | ऐसें बोलतसे श्रुती |

तेथें मज मूर्खाची मती | पवाडेल कोठें ||२||

मज नकळे हा विचारु | दुऱ्हूनि माझा नम-

स्कारु | गुरुदेवा पैलपारु | पाववीं मज ||३||

होती स्तवनाची दुराशा | तुटला मायेचा भर्वसा |

आतां असाल तैसे असा | सद्‍गुरु स्वामी ||४||

मायेच्या बळें करीन स्तवन | ऐसें वांछित होतें

मन | माया जाली लज्यायमान | काय करूं ||५||

नातुडे मुख्य परमात्मा | म्हणौनी करावी लागे प्रतिमा |

तैसा मायायोगें महिमा | वर्णीन सद्‍गुरूचा ||६||

आपल्या भावासारिखा मनीं | देव आठवावा ध्यानीं |

तैसा सद्‍गुरु हा स्तवनीं | स्तऊं आतां ||७||

जय जयाजि सद्‍गुरुराजा | विश्वंभरा विश्व-

बीजा | परमपुरुषा मोक्षध्वजा | दीनबंधु ||८||

तुझीयेन अभयंकरें | अनावर माया हे वोसरे |

जैसें सूर्यप्रकाशें अंधारें | पळोन जाये ||९||

आदित्यें अंधकार निवारे | परंतु मागुतें ब्रह्मांड भरे |

नीसी जालियां नंतरें | पुन्हा काळोखें ||१०||

तैसा नव्हे स्वामीरावो | करी जन्ममृत्य वाव |

समूळ अज्ञानाचा ठाव | पुसून टाकी ||११||

सुवर्णांचें लोहो कांहीं | सर्वथा होणार नाहीं |

तैसा गुरुदास संदेहीं | पडोंचिं नेणे सर्वथा ||१२||

कां सरिता गंगेसी मिळाली | मिळणी होतां गंगा जाली |

मग जरी वेगळी केली | तरी होणार नाहीं सर्वथा ||१३||

परी ते सरिता मिळणीमागें | वाहाळ मानिजेत जगें |

तैसा नव्हे शिष्य वेगें | स्वामीच होये ||१४||

परीस आपणा ऐसें करीना | सुवर्णें लोहो पालटेना |

उपदेश करी बहुत जना | अंकित सद्‍गुरूचा ||१५||

शिष्यास गुरुत्व प्राप्त होये | सुवर्णें सुवर्ण करितां नये |

म्हणौनी उपमा न साहे | सद्‍गुरूसी परिसाची ||१६||

उपमे द्यावा सागर | तरी तो अत्यंतचि क्षार |

अथवा म्हणों क्षीरसागर | तरी तो नासेल कल्पांतीं ||१७||

उपमे द्यावा जरी मेरु | तरी तो जड पाषाण कठोरु |

तैसा नव्हे कीं सद्‍गुरु | कोमळ दिनाचा ||१८||

उपमे म्हणों गगन | तरी गगनापरीस तें निर्गुण |

या कारणें दृष्टांत हीण | सद्‍गुरूस गगनाचा ||१९||

धीरपणे उपमूं जगती | तरी हेहि खचेल कल्पांतीं |

म्हणौन धीरत्वास दृष्टांतीं | हीन वसुंधरा ||२०||

आतां उपमावा गभस्ती | तरी गभस्तीचा प्रकाश किती |

शास्त्रें मर्यादा बोलती | सद्‍गुरु अमर्याद ||२१||

म्हणौनि उपमे उणा दिनकर | सद्गुरुज्ञानप्रकाश थोर |

आतां उपमावा फणीवर | तरी तोहि भारवाही ||२२||

आतां उपमा द्यावें जळ | तरी तें काळांतरीं आटेल

सकळ | सद्‍गुरुरूप तें निश्चळ | जाणार नाहीं ||२३||

सद्‍गुरूसी उपमावें अमृत | तरी अमर धरिती

मृत्यपंथ | सद्‍गुरुकृपा यथार्थ | अमर करी ||२४||

सद्‍गुरूसी म्हणावें कल्पतरु | तरी हा कल्पनेतीत

विचारु | कल्पवृक्षाचा अंगिकारु | कोण करी ||२५||

चिंता मात्र नाहीं मनीं | कोण पुसे चिंतामणी |

कामधेनूचीं दुभणीं | निःकामासी न लगती ||२६||

सद्गुरु म्हणों लक्ष्मीवंत | तरी ते लक्ष्मी नाशिवंत |

ज्याचे द्वारीं असे तिष्टत | मोक्षलक्ष्मी ||२७||

स्वर्गलोक इंद्र संपती | हे काळांतरीं विटंबती |

सद्‍गुरुकृपेची प्राप्ती | काळांतरीं चळेना ||२८||

हरीहर ब्रह्मादिक | नाश पावती सकळिक |

सर्वदा अविनाश येक | सद्‍गुरुपद ||२९||

तयासी उपमा काय द्यावी | नाशिवंत सृष्टी

आघवी | पंचभूतिक उठाठेवी | न चलें तेथें ||३०||

म्हणौनी सद्गुरु वर्णवेना | हे गे हेचि माझी वर्णना |

अंतरस्थितीचिया खुणा | अंतर्निष्ठ जाणती ||३१||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

सद्गुरुस्तवननाम समास चवथा || १.४ ||

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 3

2020-05-18T00:23:00.000+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास तिसरा

In this Samas, various forms of Samarthyarupa Sharde are comprehensively described. Ishwar and Maya, Ganesh and Sharda, Shiva and Shakti have the same meaning. The meaning that we understand is due to the presence of Ganesha and the power to translate the understood meaning into words is there. The creation and destruction of the Infinite Universe is a game of Sharda's power. Sharda is an unbroken spirited form and only when she is pleased does the seeker get the power to remain still in his form.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ३ - शारदास्तवन II

॥श्रीराम॥

आतां वंदीन वेदमाता | श्रीशारदा

ब्रह्मसुता | शब्दमूळ वाग्देवता | माहं माया ||१||
मराठी अर्थ :

वेदांची माता अर्थात जिच्यापासून वेद प्रकटले,
ब्रह्मदेवाची कन्या,शब्दांचेमूळ, वाणीची
स्वामीदेवताव महामाया असणार्‍या
शारदेस मी नमस्कार करतो.

जे उठवी शब्दांकुर | वदे वैखरी अपार |

जे शब्दांचें अभ्यांतर | उकलून दावी ||२||

सूक्ष्म अंकुररुपांत शब्द उत्पन्न करणारी
व वैखरीने अगणित शब्द बोलणारी,शब्दांचे
अभ्यांतर म्हणजे अर्थ स्पष्ट करणारी
ही शारदाच असते.

जे योगियांची समाधी | जे धारिष्टांची कृतबुद्धी |

जे विद्या अविद्या उपाधी | तोडून टाकी ||३||

निर्भयता व समाधी अवस्था यात ही शारदाच
असते विद्या व अविद्या या उपाधीचा ती नाश करते.

जे माहा पुरुषाची भार्या | अति सलग्न अवस्था

तुर्या | जयेकरितां महत्कार्या | प्रवर्तले साधु ||४||

महापुरुषाची म्हणजे आदिपुरुषाची भार्या असणारी

आणि ईश्वरसान्निध्य अवस्थेत अनुभवास येणारी

तुर्यावस्था ही ती शारदाच असून तिच्या जोरावरच

साधुपुरुष महान कार्यास प्रवृत्त होतात.

जे महंतांची शांती | जे ईश्वराची निज शक्ती |

जे ज्ञानियांची विरक्ती | नैराशशोभा ||५||

महंतांच्या शांतीत, ज्ञानी पुरुषांच्या विरक्तित,
स्वतः इश्वराची शक्ति असलेली ही शारदा
नैराशशोभा असते अर्थात उदासीनतेत व वैराग्यात
शोभायमान असते.

जे अनंत ब्रह्मांडें घडी | लीळा विनोदेचि मोडी |

आपण आदिपुरुषीं दडी | मारून राहे ||६||

शारदा अनंत ब्रह्मांडांची निर्माती व सहज
गमतीने ते मोडण्याचा खेळ करणारी आहे. आपण
स्वतः आदिपुरुषी लीन होऊन दडून बसणारी
अशी ती शारदाच असते.

जे प्रत्यक्ष पाहातां आडळे | विचार घेतां तरी

नाडळे | जयेचा पार न कळे | ब्रह्मादिकांसी ||७||

नामरुपात्मक जगास, इंद्रियानी पाहू जाता प्रत्यक्ष
दिसणारी पण विचाराने शोध घेतल्यास न
आढळणारीअसल्याने ब्रह्मादिकासही तिचा
ठावठिकाणा उकलत नाही.

जे सर्व नाटक अंतर्कळा | जाणीव स्फूर्ती निर्मळा |

जयेचेनि स्वानंदसोहळा | ज्ञानशक्ती ||८||

शारदा वैश्विकनृत्याच्या नाटकाची, अंतरंगात राहून
नृत्य करविणारी असते. जाणीवेतील निर्मळ
स्फूर्ति आणि ज्ञानशक्तीतील स्वानंद सोहळ्याची
सहज अनुभूती ही शारदाच होय.

जे लावण्यस्वरूपाची शोभा | जे परब्रह्मसूर्याची प्रभा |

जे शब्दीं वदोनि उभा | संसार नासी ||९||

शारदा सगुणातील लावण्यरुपाची शोभा असणारी,
परब्रह्मरुप सूर्याची प्रभा असणारी आहे.
शब्दसामर्थ्याने’संसार नासी’ म्हणजे वेदांतशास्त्राने
हा भवसागरपार करण्यास शारदाच साहाय्यभूत होत असते.

जे मोक्षश्रिया माहामंगळा | जे सत्रावी जीवनकळा |

हे सत्वलीळा सु-सीतळा | लावण्यखाणी ||१०||

मोक्षाचे वैभव आणि महन्मंगळ असणारी ही शारदा
अमृतरुपी सत्रावी जीवनकळाच आहे. शांतशीतल
अशी लावण्याची खाण, सत्वगुणाची लीळा
करणारी अशी ती शारदाच असते.

जे अवेक्त पुरुषाची वेक्ती | विस्तारें वाढली इच्छाशक्ती |

जे कळीकाळाची नियंती | सद्‍गुरुकृपा ||११||

अव्यक्त पुरुषास म्हणजे परब्रह्मास शारदेच्यारुपाने
व्यक्त होणारी, तिच्या इच्छाशक्तिने विस्तारणारी,
कळीकाळास आपल्या नियंत्रणात ठेवणारी जी
सद्‍गुरुकृपा असते ती शारदाच असते.

जे परमार्थमार्गींचा विचार | निवडून दावी सारासार |

भवसिंधूचा पैलपार | पाववी शब्दबळें ||१२||

परमार्थ करणार्‍या साधकास सार आणि
असार याचीनेमकी जाणीव करुन देणारी व
शब्दसामर्थ्याच्या जोरावर भवसागराच्या
पैलपार नेणारी ती शारदाच होय.

ऐसी बहुवेषें नटली | माया शारदा येकली |

सिद्धचि अंतरी संचली | चतुर्विधा प्रकारें ||१३||

अशा रीतीने पूर्ण स्वयंभू असणारी व अनंत रुपानी

नटणारी शारदा माणसाच्या अंतःकरणात चार

प्रकाराने कायमची सिद्ध हॊऊन सांचलेली असते.

तीहीं वाचा अंतरीं आलें | तें वैखरिया प्रगट केलें |

म्हणौन कर्तुत्व जितुकें जालें | तें शारदागुणें ||१४||

माणसाच्या अंतःकरणात परा,पश्यंती,मध्यमा
या तीन वाणीमध्ये जे स्फुरते ते वैखरी वाणीने
प्रत्यक्ष प्रगट होते. म्हणून या जगात शब्द सामर्थ्याने
जे कर्तृत्व होत असते ते या शारदेच्या शक्तीने चालते.

जे ब्रह्मादिकांची जननी | हरीहर जयेपासुनी |

सृष्टिरचना लोक तिनी | विस्तार जयेचा ||१५||

शारदा ब्रम्हदिकाची आई आहे .विष्णू शी तिच्या
पोटी जन्मतात तीन्ही लोक असलेली हि
विश्वरचना हा एक शारदेचाच विस्तार आहे.

जे परमार्थाचें मूळ | नांतरी सद्विद्याची केवळ |

निवांत निर्मळ निश्चळ | स्वरूपस्थिती ||१६||

परमार्थाची मूळ आणि केवळ आत्मविद्याच
असणारीती शारदा म्हणजे निवांत,निर्मळ,
निश्चळ स्वरुपस्थिती होय.

जे योगियांचे ध्यानीं | जे साधकांचे चिंतनीं |

जे सिद्धांचे अंतःकर्णीं | समाधिरूपें ||१७||

योगी लोकांना ध्यानास व साधकास
आत्मचिंतनाससाहाय्यभूत होणारी ही
शारदा सिद्धांच्या अंतःकरणात समाधीरुपाने
स्थिर असते.

जे निर्गुणाची वोळखण | जे अनुभवाची खूण |

जे व्यापकपणें संपूर्ण | सर्वांघटीं ||१८||

शारदेच्या स्वरुपाचे आकलन होताच निर्गुणाची

ओळखपटते आणि सर्वाघटी व्यापकपणे ती

भरून राहिलेली आहेया स्वस्वरुपाची

खूण अनुभवास येते.

शास्त्रें पुराणें वेद श्रुति | अखंड जयेचें स्तवन करिती |

नाना रूपीं जयेसि स्तविती | प्राणीमात्र ||१९||

या शारदेमुळेच शास्त्रे, पुराणे,वेद व श्रुतिवचने
यांचंमोठेपण कळते, म्हणून ते अखंड शारदेचं
स्तवन करतात. सर्व प्राणीमात्र नानारुपांनी
शारदेची स्तुती करत असतात.

जे वेदशास्त्रांची महिमा | जे निरोपमाची उपमा |

जयेकरितां परमात्मा | ऐसें बोलिजे ||२०||

वेदशास्त्रांचा महिमा असणारी हि शारदा, निरोपम
परब्रह्माची उपमा असणारी शारदा,तिच्यामुळेच
कल्पनातील वस्तुस परमात्मा असे बोलले जाते.

नाना विद्या कळा सिद्धी | नाना निश्चयाची बुद्धी |

जे सूक्ष्म वस्तूची शुद्धी | ज्ञेप्तीमात्र ||२१||

नाना विद्या, कला, सिद्धी, नाना निश्चयाची

बुद्धी, सूक्ष्म ज्ञानमय परमात्मस्वरुपाची जाणीव

हा शारदेचा विलास असतो.

जे हरिभक्तांची निजभक्ती | अंतर्निष्ठांची अंतरस्तिथी |

जे जीवन्मुक्तांची मुक्ती | सायोज्यता ते ||२२||

स्वतः हरिभक्ताची भक्ति, आत्मनिष्ठ ज्ञानी
साधकाची आत्मस्थिति, जीवन्मुक्तांची
सायुज्यमुक्ति ती शारदाच असते.

जे अनंत माया वैष्णवी | न कळे नाटक लाघवी |

जे थोराथोरासी गोवी | जाणपणें ||२३||

जिचा अंत लागत नाही अशी ईश्वराची माया
वैष्णवी आहे . तिने रचलेले मनमोहक नाटक
कोणालाच आकलन होत नाही. मोठमोठ्या
ज्ञानी लोकांना ती ब्रह्माच्या जाणपणाच्या
अभिमानाने भ्रम निर्माण करुन अगदी सहज
त्यात गुंतवून फसवते.

जें जें दृष्टीनें देखिलें | जें जें शब्दें वोळखिलें |

जें जें मनास भासलें | तितुकें रूप जयेचें ||२४||

डॊळ्यानी जे दिसते, शब्दांनी जे जाणता येते,

मनाने जे कल्पिता येते, ते सगळे शारदेचेच रुप असते.

स्तवन भजन भक्ति भाव | मायेवांचून नाहीं ठाव |

या वचनाचा अभिप्राव | अनुभवी जाणती ||२५||

भगवंताचे स्तवन, भजन, भक्ती यापैकी काहीही
असो, हे सर्व मायिक असल्याने, ते शारदारुप
मायेच्यामदती शिवाय करता येत नाही.माझ्या या
वचनाचा खरा अर्थ स्वानुभवी पुरुषांनाच कळेल.

म्हणौनि थोराहुनि थोर | जे ईश्वराचा ईश्वर |

तयेसी माझा नमस्कार | तदांशेंचि आतां ||२६||

म्हणून शेवटी सर्वात थोर अर्थात श्रेष्ठ असलेल्या
आणिईश्वराचा ईश्वर असणार्‍या शारदेला तिच्या
अंशानेच म्हणजे तादात्म्य पावून मी नमस्कार करतो.

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

शारदास्तवननाम समास तिसरा || १.३ ||

Dasbodh दासबोध Dashak १ Samas २

2020-05-15T18:58:00.001+05:30

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

दशक पहिला समास दुसरा

The ability to understand the meaning of human beings is the abode of Sriganesha and it is the form of knowledge. For the destruction of ignorance and the attainment of knowledge, it is necessary to have the grace of Ganesha. He is the one who solves the problems that come in the way of knowledge. Here is a captivating description of the nature of that shriganesh.

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास २ - गणेशस्तवन II

॥श्रीराम॥

ॐ नमोजि गणनायेका | सर्वसिद्धिफळदायेका |

अज्ञानभ्रांतिछेदका | बोधरूपा ||१||

मराठी अर्थ :

सर्वसिद्धीचे फळ देणारा, अज्ञानरुपी भ्रमाचा नाश करणारा

ओंकाररुप नि बोधरुप अशा गणनायकास वंदन करतो.

माझिये अंतरीं भरावें | सर्वकाळ वास्तव्य करावें |

मज वाक्‍शून्यास वदवावें | कृपाकटाक्षेंकरूनी ||२||

गणपतीने सदैव माझ्या अंतःकरणात वास करून माझ्यावर

कृपा करुन मला हा ग्रंथ वदवण्यास योग्य करावे.

तुझिये कृपेचेनि बळें | वितुळती भ्रांतीचीं पडळें |

आणी विश्वभक्षक काळें | दाश्यत्व कीजे ||३||

तुझ्या कृपेच्या जोरावर भ्रम आणि आज्ञान यांचे

आवरणविरुन जातात विश्वभक्षक काळ तुझा

दास होऊन सारी विघ्नें नाहिसी होतात.

येता कृपेची निज उडी | विघ्नें कांपती बापुर्डी |

होऊन जाती देशधडी| नाममात्रे ||४||

इतकेच नव्हे तर तुझ्या नामस्मरणाने संकटे भयाने

थरथर कापू लागतात. विघ्ने देशधडी होतात

अर्थात नाश पावतात.

म्हणौन नामें विघ्नहर | आम्हां अनाथांचें माहेर |

आदिकरूनी हरीहर | अमर वंदिती ||५||

आम्हा अनाथांचे माहेरघर असलेल्या गणरायास,

हरीहर म्हणजे विष्णु व शंकरादि ज्यास वंदन करतात,

त्या गजाननास विघ्नहर म्हणतात.

वंदुनिया मंगळनिधी | कार्य करितां सर्वसिद्धी |

आघात अडथाळे उपाधी | बांधू सकेना || ६||

म्हणून या मंगळनिधीस अर्थात कल्याणकारकास
वंदन करून कार्यास सुरुवात केल्यास ते
सिद्धीस जाते.

जयाचें आठवितां ध्यान | वाटे परम समाधान |

नेत्रीं रिघोनियां मन | पांगुळे सर्वांगी ||७||

ज्याचे ध्यान केले असता परमसमाधान लाभते.

मन डोळ्यांमध्ये अवतरून बाकी सर्व क्रिया

बंद करून ते रूप पाहू लागते.

सगुण रूपाची टेव | माहा लावण्य लाघव |

नृत्य करितां सकळ देव | तटस्त होती ||८||

ते गणेशाचे रुप अत्यंत विलक्षण असून सर्व देव

तटस्थ होऊन त्या लावण्यलाघव रुपाचे सुंदर

नृत्य पाहण्यांत ते मग्न होतात.

सर्वकाळ मदोन्मत्त | सदा आनंदे डुल्लत |

हरूषें निर्भर उद्दित | सुप्रसन्नवदनु ||९||

सर्वकाळ मदमस्त, आनंदात डुलणार्‍या, हर्षभरीत,

प्रसन्नवदनी गणेशाच्या गंडस्थळातून सदासर्वदा

मद गळत असतो.

भव्यरूप वितंड | भीममूर्ति माहा प्रचंड |

विस्तीर्ण मस्तकीं उदंड | सिंधूर चर्चिला ||१०||

भव्य, धिप्पाड, प्रचंड देहाचा, महाशक्तिमान आणि

कपाळावर शेंदूर लावलेला असा तो असतो.

नाना सुगंध परिमळें | थबथबां गळती गंडस्थळें |

तेथें आलीं षट्पदकुळें | झुंकारशब्दें ||११||

त्याच्या थबथबणार्‍या गंडस्थळातून स्रवणार्‍या
मदासविविधप्रकारचे सुगंध येतात त्यामुळे
भुंगे घुंघूं आवाजकरीत त्याच्या डोक्याभोवती
घोंगावत असतात.

मुर्डीव शुंडादंड सरळे | शोभे अभिनव आवाळें |

लंबित अधर तिक्षण गळे | क्षणक्षणा मंदसत्वी ||१२||

त्याची मुडपलेली सोंड एखाद्या सोटासारखी असून

त्याच्या कपाळावर दोन आवाळे शोभून दिसतात.

खालचा ओठ लोंबलेला असून उग्र गंधाचा मद

सतत झिरपत असतो.

चौदा विद्यांचा गोसांवी | हरस्व लोचन ते हिलावी |

लवलवित फडकावी | फडै फडै कर्णथापा ||१३||

हा चौदा विद्यांचा स्वामी असून, सतत उघडझाप

करणारे बारीक डॊळे व पंख्यासारखी उघडझाप
करणारेकान सतत फडफड आवाज करीत असतात.

रत्नखचित मुगुटीं झळाळ | नाना सुरंग फांकती कीळ |

कुंडलें तळपती नीळ | वरी जडिले झमकती ||१४||

रत्नखचित मुगुट तेजाने झळकत असून त्यातून

विविध सुंदर नयनमनोहर रंग फांकले जातात.

नीलमण्यामुळे कानातील कुंडले चमकत असतात

दंत शुभ्र सद्दट | रत्नखचित हेमकट्ट |

तया तळवटीं पत्रें नीट |तळपती लघु लघु ||१५||

त्याचे दांत पांढरेशुभ्र व घट्ट असून त्यावर खालील

बाजूस लहान लहान सुवर्णाची पाने असलेले

रत्नखचित सुवर्णकडे शोभून दिसत असते.

लवथवित मलपे दोंद | वेष्टित कट्ट नागबंद |

क्षुद्र घंटिका मंद मंद | वाजती झणत्कारें ||१६||

त्याचे मोठे पोट हालत असते कमरेला जीवंत नागाचा

पट्टा असतो आणि कमरेच्या साखळीला असलेली

लहान लहान घुंगरू अगदी मंद आवाजांत मंजूळ

झणत्कार करीत असतात

चतुर्भुज लंबोदर | कासे कासिला पितांबर |

फडके दोंदिचा फणीवर | धुधूकार टाकी ||१७||

त्याला चार हात असून कमरेला पिंतांबर
कासलेला आहे .पोटावर कमरेवरचा नाग
मोठ्याने फुत्कार टाकीत असतो.

डोलवी मस्तक जिव्हा लाळी | घालून बैसला वेंटाळी |

उभारोनि नाभिकमळीं | टकमकां पाहे ||१८||

त्याच्या कमरेला वेढा घालून बसलेला तो नाग
बेंबीपाशी फणा उभारून जिभल्या चाटत
टकमका पाहात असतो.

नाना याति कुशुममाळा | व्याळपरियंत रुळती गळां |

रत्नजडित हृदयकमळा- | वरी पदक शोभे ||१९||

गणेशाच्या गळ्यांतील नागापर्यंत रुळणार्‍या

विविधप्रकारच्या फुलांच्या माळा; हृदयकमळावरील

रत्नजडित पदकासह शोभून दिसतात.

शोभे फरश आणी कमळ | अंकुश तिक्षण तेजाळ |

येके करीं मोदकगोळ | तयावरी अति प्रीति ||२०||

त्याच्या एका हातात परशु तर दुसर्‍या हातात
कमळआहे .तिसर्‍या हातात तिक्ष्ण टोकदार
अंकुश व चौथ्याहातात अत्यंत आवडता असा
मोदक घेतलेला असतो.

नट नाट्य कळा कुंसरी | नाना छंदें नृत्य करी |

टाळ मृदांग भरोवरी | उपांग हुंकारे ||२१||

अनेक प्रकारच्या हावभावांचे कलाकौशल्ययुक्त

नृत्य करण्यात पटाईत असणार्‍या या गणेशाचे

साथीला टाळ,मृदंग अशी वाद्ये असतात.

स्थिरता नाहीं येक क्षण | चपळविशईं अग्रगण |

साजिरी मूर्ति सुलक्षण | लावण्यखाणी ||२२||

गणपती क्षणभर सुद्धा स्थिर नसतो चपळपनातं तो

अग्री त्याची सौंदरवान मूर्ती मोठी सुंदर व देखणी दिसते.

रुणझुणां वाजती नेपुरें | वांकी बोभाटती गजरें |

घागरियांसहित मनोहरें | पाउलें दोनी ||२३||

त्याच्या पायातील पैजण रुणझुण असा मंजूळ

आवाज करतात तर दंडातील वाक्यांचा मोठा

आवाज होत असतो दोन्ही पावला वरील घुंगुरे मंजूळ

आवाजाने मन हरण करतात.

ईश्वरसभेसी आली शोभा | दिव्यांबरांची फांकली प्रभा |

साहित्यविशईं सुल्लभा | अष्टनायका होती ||२४||

ईश्वराच्या सभेस यामुळे शोभा येते आणि
त्याच्या दिव्यवस्त्रांच्या प्रभेच्या तेजाने सभेचा
परिसर उजळून निघतो.

ऐसा सर्वांगें सुंदरु | सकळ विद्यांचा आगरु |

त्यासी माझा नमस्कारु | साष्टांग भावें ||२५||

असा हा गणेश सर्वांगानी सुंदर असून सर्व विद्यांचा

स्वामी असल्याने, मी त्यास अत्यंत मनोभावे

साष्टांग नमस्कार करतो.

ध्यान गणेशांचें वर्णितां | मतिप्रकाश होये भ्रांता |

गुणानुवाद श्रवण करितां | वोळे सरस्वती ||२६||

श्रीगणेशाचे ध्यान आणि चिंतन केल्याने अज्ञानाने

भ्रमलेल्या माणसाच्या बुद्धीत ज्ञानाचा प्रकाश पडतो

श्री गणेशाच्या गुणाचे वर्णन श्रवण केल्याने त्यास

सरस्वति प्रसन्न होते.

जयासि ब्रह्मादिक वंदिती | तेथें मानव बापुडे किती |

असो प्राणी मंदमती | तेहीं गणेश चिंतावा ||२७||

श्रीगणेशास ब्रह्मदेवसुद्धा नमस्कार करतात तेव्हा

क्षुद्र मानवाने त्यास अवश्य वंदन करावे आणि

रुपाचे चिंतन करावे.

जे मूर्ख अवलक्षण | जे कां हीनाहूनि हीन |

तेचि होती दक्ष प्रविण | सर्वविशईं ||२८||

जी माणसे कुलक्षणी, मूर्ख व हीन असतात,

ती श्रीगणेशाच्या चिंतन,मननाने सर्व विषयांत

पारंगत होतात.

ऐसा जो परम समर्थ | पूर्ण करी मनोरथ |

सप्रचीत भजनस्वार्थ | कल्लौ चंडीविनायकौ ||२९||

असा हा श्रीगणेश सर्वशक्तिमान असून सर्व
भक्तांचे सर्वमनोरथ पूर्ण करणारा आहे.कलियुगात
चंडी व गणपतीया देवता उपासकांना प्रसन्न
होऊन प्रचिती देतात.

ऐसा गणेश मंगळमूर्ती | तो म्यां स्तविला येथामती |

वांछ्या धरूनि चित्तीं | परमार्थाची ||३०||

माझ्या मनातील परमार्थाची इच्छा पूर्ण व्हावी
म्हणूनमी यथामती त्या गणेश मंगळमूर्तीची
स्तुती केली आहे.

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे गणेशस्तवन समास दुसरा II२II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 - Samas 1

2020-05-11T23:25:00.002+05:30

Dasbodh

II जय जय रघुवीर समर्थ II II श्रीमंत दासबोध II

दशक पहिला समास पहिला

The first dashak of Srimad-Dasbodha is called 'Satvan'. In this first decade, Shri Samarth has emphasized the importance of Sriganesha, in the form of knowledge with constant vigor and strength. Why it is written and what is its 'Falshruti' is stated in the first Samas of this first dashak

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास १ - मंगलाचरण II

IIश्री रामसमर्थ IIश्रोते पुसती कोण ग्रंथ I

काय बोलिले जी येथ Iश्रवण केल्याने प्राप्त काय आहे II१II
मराठी अर्थ -
श्रोते विचारत आहेत कि, हा कुठला ग्रंथ आहे, यात
काय सांगितलंय, याच्या श्रवणाने म्हणजेच
याच्या अभ्यासाने, चिंतनाने, मनाने आम्हाला
काय लाभ होईल.

ग्रंथा नाम दासबोध I गुरुशिष्यांचा सवांद I

येथ बोलिला विशद I भक्तिमार्ग  II २II
श्री समर्थ उत्तर देतात कि ,या ग्रंथाचे नांव
दासबोध आहे आणि त्यात गुरु-शिष्याच्या
संवादरुपाने भक्तिमार्ग विवरण करून
सांगितला आहे.

नवविधा भक्ती आणि ज्ञान I बोलि वैराग्याचे लक्षण I

बहुधा अध्यात्मनिरूपण I निरोपिले II३II

या दासबोध ग्रंथात नवविधा भक्ति, ब्रह्मज्ञान
आणिवैराग्याचे लक्षण आणि विशेषकरुन
आध्यात्मनिरुपण विविध ठिकाणी केलेले आहे.

भक्तीचेन योगे देव I निश्र्चये पावती मानव I

ऐसा आहे अभिप्राव I ईये ग्रंथी II४II
भक्तिमार्गाचा अवलंब करणार्‍यास हमखास
ईश्वरदर्शनाचा लाभ होतो असा या ग्रंथाचा
स्पष्ट अभिप्राय आहे .

मुख्य भक्तीचा निश्र्चयो  I शुद्धज्ञानाचा  निश्र्चयो  I

आत्मस्थितिचा निश्र्चयो  I बोलिला असे II५II
मुख्यभक्ति कोणती आहे ,शुद्धज्ञान कोणते आहे
आत्मस्थिती कशी असते याचे विवरण केले आहे

शुद्ध उपदेशाचा निश्र्चयो I संयोज्यमुक्तीचा निश्र्चयो  I

मोक्ष प्राप्तीचा निश्र्चयो  I बोलिला असे II६II

शुद्धउपदेश म्हणजे काय,सायुज्यमुक्ति कशाला
म्हणतात मोक्षप्राप्ति काय असते याचे विवरण
या ग्रंथात केले आहे.

शुद्ध स्वरूपाचा निश्र्चयो I विदेहस्थितीचा निश्र्चयो  I
आलिप्तपणाचा निश्र्चयो  I बोलिला असे II७II
शुद्धस्वरुप कसे असते,  विदेहस्थिती कोणती
अलिप्तपणा म्हणजे काय असतो याचे विवरण
केले आहे.

मुख्य देवाचा निश्र्चयो I मुख्य भक्ताचा निश्र्चयो  I

जीवशिवाचा निश्र्चयो  I बोलिला असे  II८II
मुख्यदेव कोणता, उत्तम भक्त कोण,
जीवशिवस्वरुप या ग्रंथात स्पष्ट सांगितले.

मुख्य ब्रम्हाचा निश्र्चयो  I नाना मतांचा निश्र्चयो I

आपण कोण हा निश्र्चयो  I बोलिला असे II९II

मुख्यब्रह्म कसे ,विविध मते कोणती आणि
आपण स्वतः कोण आहे याचं सुस्पष्ट
विवरण येथे केले आहे.

मुख्य उपासना लक्षण I नाना कवित्वलक्षण I

नाना चातुर्यलक्षण I बोलिले असे II१०II
उपासनेचे मुख्य लक्षण कोणते आहे,विविध
काव्याची लक्षणं कोणती विविधप्रकारच्या
चतुरपणाची लक्षणं कशी असतात हे या
ग्रंथात स्पष्ट सांगितले.

मायोद्धवाचे  लक्षण I पांचभूतांचे लक्षण I

कर्ता कोण हे लक्षण I बोलिले असे II११II
मायेच्या उत्पत्तीची लक्षणं कोणती,पंचमहाभूताची
लक्षणं कोणती आहेत, आणि या सृष्टीचा
कर्ता कोण आहे आणि त्याच्या कर्त्याची
लक्षणं याविषयी या ग्रंथात स्पष्ट सांगितले.

नाना किंत निवारिले I नाना संशयो छेदिले I

नाना आशंका फेडिले I नाना प्रश्न II१२II

या दासबोधात अनेक शंकांचे निवारण केले

आहे व अनेक चुकीच्या समजुतीचे निवारण

केले आहे. अनेक संशय छेदून टाकले आहेत.

आणि अनेक प्रश्नांना समाधानकारक उत्तरे

दिली आहेत.

ऐसे बहुधा निरोपिले I ग्रंथगर्भी जे बोलिले I

ते अवघेची अनुवादले I न वचे कि कदा II१३II
दासबोधाची रचना आणि  दासबोध या ग्रंथाचे
तात्पर्ययाविषयी  या ग्रंथात स्पष्ट सांगितले.

तथापि अवघा दासबोध Iदशक फोडून केला विशदI

जे जे दशकींचा अनुवाद Iते ते दशकी बोलिलाII१४II
हा संपूर्ण दासबोध वीस दशकात विभागाला
आहे आणि प्रत्येक दशकाचा विषय त्या त्या
दशकात स्पष्ट सांगितला आहे.

नाना ग्रंथांच्या समती  I  उपनिषदे वेदांत श्रुती  I

आणि मुख्य आत्मप्रचिती शास्त्रेसहित II१५II
या दासबॊधामधील विषयास अनेक ग्रंथाचे
आधार घेतले आहेत त्यामध्ये उपनिषदे आणि
वेद हे आधार महत्वाचे आहेत आणि आत्मप्रचित
म्हणजे काय हे शास्त्रप्रचितीबरोबरच
स्वानुभवाचाआधार घेऊन हा ग्रंथ लिहला आहे .

नाना समतीअन्वये  I  म्हणौनि मिथ्या म्हणंता  नये  I

तथापि हे अनुभवासि ये प्रत्यक्ष आता  II१६II
अनेक प्रकारचे आधार घेऊन मांडलेला हा
दासबोध ग्रंथातीलविषय चुकीचे आहेत असे
म्हणता येणार नाही परंतु हे प्रत्यक्ष अनुभवास येते.

मत्सरे यासी मिथ्या म्हणती   I तरी अवघेचि ग्रंथ उछदती  I
नाना ग्रंथांच्या समती  I  भगवद्वाक्ये  II१७II
अनेक ग्रंथांचा व भगवद्‍ वचनाचा आधार घेऊन
दासबोधातील विषय मांडलेले आहेत,परंतु मत्सरी
माणसे या विषयमांडणीस खोटा म्हणून
हिणवतातपण तसे असेल तर सर्व
भगवंतांच्या वचनांना खोटे मानावे लागेल.

शिवगीता रामगीता  I गुरुगीता गर्भगिता  I
उत्तरगीता अवधूतगीता I वेद आणि वेदांत II१८II
शिवगीता, रामगीता, गुरूगीता, गर्भगीता, उत्तरगीता अवधूतगीता
इत्यादि अनेक ग्रंथाचा आधार घेऊन हा दासबोध ग्रंथ लिहिला आहे.

भगवद्गीता ब्रह्मगीता I  हंसगीता पांडवगीता  I

गणेशगीता यमगीता  I उपनिषेद भागवत II१९II
भगवद्गीता ,ब्रह्मगीता , हंसगीता ,पांडवगीता
गणेशगीता,यमगीता ,उपनिषेद भागवत इत्यादि
अनेक ग्रंथाचा आधार घेऊन हा दासबोध
ग्रंथ लिहिला आहे.

इत्यादिक नाना ग्रंथ I  समतीस बोलिले येथ   I

भगवद्वाक्ये यथार्थ I  निश्र्चयेसी II२०II

इत्यादि अनेक ग्रंथाचा आधार घेऊन हा दासबोध ग्रंथ लिहिला आहे.
विविध विषयाची स्वरूप असणारी भगवंताची वचणे घेतली आहेत.

भगवद्वचनी अविस्वासे Iऐसा कोण पतित असे I

भगवद्वाक्याविरहित नसे I बोलणे येथीचें II२१II

या ग्रंथात जे सांगितले आहे ते भगवंताच्या मतास
अनुसरून लिहिले आहे आणि भगवंताच्या
सांगण्यावर  विश्वास न ठेवणारा असा हीन
माणूस कोणी असेल असं वाटत नाही.

पूर्ण ग्रंथ पाहिल्याविण I  उगाच ठेवी  जो दूषण  I

तो दुरात्मा दुराभिमान I  मत्सरे करी  II२२II
एखादा ग्रंथ पूर्ण अभ्यासल्याशिवाय जो त्याला
उगीचच नावे ठेवतो ,तो दुष्ट बुद्धीचा असतो
केवळ मत्सराने द्वेष करीत असतो.

अभिमान उठे मत्सर I  मत्सरे ये तिरस्कार  I

पुढे क्रोधाचा विकार I  प्रबळे बळे II२३II

दुराभिमानामुळे मत्सर, मत्सरापोटी तिरस्कार
निर्माण होतो आणि त्यातून क्रोधाचा विचार प्रगटतो.

ऐसा अंतरी नासला I  कामक्रोध खवळला  I

अहंभावे पालटला I  प्रत्यक्ष दिसे  II२४II
अशारीतीने मन विकृत होऊन कामक्रोध
खवळलेले असतात आणि अंतरंगात तो
नासक्या मनःस्थितीतजाऊन पोहचतो
हे जगात प्रत्यक्षआढळून येते.

कामक्रोध लिथाडिला । तो कैसा म्हणावा भला

अमृत सेवितांच पावला । मृत्य राहो  II२५II
कामक्रोधाने बरबटलेल्या माणसास भले कसे
म्हणावे , कामक्रोधग्रस्त राहू अमृत पिऊन
अमर होण्याऐवजी तो मरून गेला .

आतां असो हे बोलणें । अधिकारासारिखें घेणें

परंतु अभिमान त्यागणे । हे उत्तमोत्तम  II२६II
आता हे बोलणे पुरे करतो, आपली कुवत असेल
तेवढेच त्याने दासबोधातून घ्यावे, पण ते त्याने
अहंकार बाजूस सारून ते घ्यावे हे सगळ्यात

उत्तम होय .

मागां श्रोती आक्षेपिलें ।जी ये ग्रंथी काय बोलिलें।

तें सकळही निरोपिलें । संकळीत मार्गे  II२७II
या ग्रंथात काय सांगितले आहे ? असा प्रश्न
श्रोत्यांनी सुरवातीला विचारला होता याचे
आतापर्यंत थोडक्यात ऊत्तर दिले.

आतां श्रवण केलियाचें फळ । क्रिया पालटे तत्काळ ।
तुटे संशयाचें मूळ । येकसरां  II२८II
दासबोधाच्या अभ्यासाने साधकाच्या वागणे
एकदम बदलते , त्याच्या मनांतील सारे संशय
मिटून साधा सोपा असा मार्ग सांपडतो.

मार्ग सांपडे सुगम । नलगे साधन दुर्गम

सायोज्यमुक्तीचें वर्म । ठाइं पडे II२९II

ईश्वर दर्शनाचा सोपा व सुखाचा मार्ग सापडतो जेणे करून कठिण
साधना न करता सायुज्यमुक्तिचं रहस्य सहासपणे हाती येते .

नासे अज्ञान दु:ख भ्रांती।शीघ्रचि येथे ज्ञानप्राप्ती।

ऐसी आहे फळश्रुती । ईये ग्रंथीं  II३०II

अज्ञान, दुःख, खोट्या समजुती नाश पावून
त्यास ज्ञानप्राप्ति होते, असे  या ग्रंथाचे खरे
फळ आहे.

योगियांचे परम भाग्य । आंगी बाणे तें वैराग्य ।

चातुर्य कळे यथायोग्य । विवेकेंसहित  II३१II
योगी पुरुष वैराग्याला मोठे भाग्य समजतात
ते वैराग्य माणसाच्या हाती बाणते.अंतरंगात
विवेक प्रगटतो, व्यवहारातील चातुर्याने
कसे वागावे ते समजतं.

भ्रांत अवगुणी अवलक्षण । तेचि होती सुलक्षण ।

धूर्त तार्किक विचक्षण । समयो जाणती  II३२II
भ्रांत म्हणजे चुकीच्या कल्पना आणि हीन

लक्षणं असतीलतर ती जाऊन तो उत्तमगुणांचा
होतो, धूर्त अर्थात चतुर होतो, तर्क चालवून
विचक्षण म्हणजे हुशारीने सूक्ष्म विचार करु
लागतो,वेळप्रसंगाची त्याला चांगली जाण येते.

आळसी तेचि साक्षपी होती ।पापी तेचि प्रस्तावती ।

निंदक तेचि वंदूं लागती । भक्तिमार्गासी  II३३II
आळशी माणसे  उद्योगी होतात. पापी माणसना

पश्चातापहोतो व ते सुधारतात, भक्तिमार्गाची
निंदा करणारी माणसेआदराने भक्ति करू लागतात .

बद्धचि होती मुमुक्ष । मूर्ख होती अति दक्ष ।

अभक्तचि पावती मोक्ष । भक्तिमार्गे  II३४II
जे प्रपंची गुंतून पडलेले लोकं आहेत ते मुमुक्षु

म्हणजे अध्यात्ममार्गाची वाट धरतात, मूर्ख
अर्थात अज्ञानी लोकसावध होतात आणि जे
अभक्त असतात ते भक्तिमार्गाची कास
धरून मोक्षमार्गाने वाटचाल करु लागतांत.

नाना दोष ते नासती । पतित तेचि पावन होती ।

प्राणी पावे उत्तम गती । श्रवणमात्रे  II३५II

अशा रीतीने या ग्रंथाच्या अभ्यासाने नाना प्रकारचे
दोष नष्ट  होऊन माणूस पावन होतो व अपवित्र
माणसे पवित्र होतात.माणसाला उत्तम गती प्राप्त होते.

नाना धोके देहबुध्दीचे । नाना किंत संदेहाचे ।
नाना उद्वेग संसाराचे । नासती श्रवणें  II३६II

“मी देह आहे’ या समजुतीमुळे येणारे अनेक
कठिण प्रसंगदासबोधाच्या अभ्यासाने ते
सगळे टळतात. संशयामुळेनिर्माण होणारे अनेक
प्रकारचे भ्रम नाहीसे होतात.संसारातीलदुःखाचे
अनेक प्रसंग याना सामोरे जाण्याची कुवत येते.

ऐसी याची फलश्रुती । श्रवणे चुके अधोगती ।

मनास होय विश्रांती । समाधान II३७II
दासबोधकच्या अभ्यासाने मिळणारी हि

फळश्रुती असून माणसाच्यामनाला खरी
विश्रांती,समाधान व शांति याची प्राप्ति होते.

जयाचा भावार्थ जैसा । तयास लाभ तैसा

मत्सर धरी जो पुसा । तयास तेंचि प्राप्त  II३८II
अभ्यास करणाऱ्याची मनोवृत्ती जशी असेल
तसेच त्याला फळ मिळेल.मत्सरग्रस्त पुरुषास
तसेच म्हणजे त्याच्या विचारासारखेच फळ मिळेल.

आता या दासबोधाचे प्रयोजन म्हणजेच “महत्वाची मोक्षप्राप्ती” ही फलश्रुतीच्या रुपाने अनुक्रमें समासाअखेरपर्यंत म्हणजेच दासबोधातील २८व्या ओवीपासून ३८व्या ओवीपर्यंत स्पष्ट केली आहे, ज्यांना आत्महित साधावयाचे आहे त्यांनी दासबोधाचा निश्चित अर्थ गुरुमुखातून जाणून घ्यावा, असं हंसराजस्वामी यानी संकेत कुबडीत ओवी१-८ मध्ये म्हंटलं आहे.

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे मंगलाचरणनाम समास पहिला II१II

dasbodhstotra

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 10

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ९ - नरदेहस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 9

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ९ - परमार्थस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 8

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ८ - सभास्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 7

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ७ - कावेश्वरस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 6

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ६ - श्रोतेस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 5

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ५ - संतस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 4

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ४ - सद्गुरुस्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak 1 Samas 3

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास ३ - शारदास्तवन II

Dasbodh दासबोध Dashak १ Samas २

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ ॥श्रीमंत दासबोध ॥

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम समास २ - गणेशस्तवन II

मराठी अर्थ :

ओंकाररुप नि बोधरुप अशा गणनायकास वंदन करतो.

तुझिये कृपेचेनि बळें | वितुळती भ्रांतीचीं पडळें |

आणी विश्वभक्षक काळें | दाश्यत्व कीजे ||३||

तुझ्या कृपेच्या जोरावर भ्रम आणि आज्ञान यांचे

येता कृपेची निज उडी | विघ्नें कांपती बापुर्डी |

होऊन जाती देशधडी| नाममात्रे ||४||

इतकेच नव्हे तर तुझ्या नामस्मरणाने संकटे भयाने

थरथर कापू लागतात. विघ्ने देशधडी होतात

अर्थात नाश पावतात.

म्हणौन नामें विघ्नहर | आम्हां अनाथांचें माहेर |

आदिकरूनी हरीहर | अमर वंदिती ||५||

आम्हा अनाथांचे माहेरघर असलेल्या गणरायास,

हरीहर म्हणजे विष्णु व शंकरादि ज्यास वंदन करतात,

त्या गजाननास विघ्नहर म्हणतात.

वंदुनिया मंगळनिधी | कार्य करितां सर्वसिद्धी |

आघात अडथाळे उपाधी | बांधू सकेना || ६||

जयाचें आठवितां ध्यान | वाटे परम समाधान |

नेत्रीं रिघोनियां मन | पांगुळे सर्वांगी ||७||

ज्याचे ध्यान केले असता परमसमाधान लाभते.

मन डोळ्यांमध्ये अवतरून बाकी सर्व क्रिया

बंद करून ते रूप पाहू लागते.

सगुण रूपाची टेव | माहा लावण्य लाघव |

नृत्य करितां सकळ देव | तटस्त होती ||८||

सर्वकाळ मदोन्मत्त | सदा आनंदे डुल्लत |

हरूषें निर्भर उद्दित | सुप्रसन्नवदनु ||९||

सर्वकाळ मदमस्त, आनंदात डुलणार्‍या, हर्षभरीत,

प्रसन्नवदनी गणेशाच्या गंडस्थळातून सदासर्वदा

मद गळत असतो.

भव्यरूप वितंड | भीममूर्ति माहा प्रचंड |

विस्तीर्ण मस्तकीं उदंड | सिंधूर चर्चिला ||१०||

नाना सुगंध परिमळें | थबथबां गळती गंडस्थळें |

तेथें आलीं षट्पदकुळें | झुंकारशब्दें ||११||

मुर्डीव शुंडादंड सरळे | शोभे अभिनव आवाळें |

लंबित अधर तिक्षण गळे | क्षणक्षणा मंदसत्वी ||१२||

चौदा विद्यांचा गोसांवी | हरस्व लोचन ते हिलावी |

लवलवित फडकावी | फडै फडै कर्णथापा ||१३||

रत्नखचित मुगुटीं झळाळ | नाना सुरंग फांकती कीळ |

कुंडलें तळपती नीळ | वरी जडिले झमकती ||१४||

नाना याति कुशुममाळा | व्याळपरियंत रुळती गळां |

रत्नजडित हृदयकमळा- | वरी पदक शोभे ||१९||

शोभे फरश आणी कमळ | अंकुश तिक्षण तेजाळ |

येके करीं मोदकगोळ | तयावरी अति प्रीति ||२०||

नट नाट्य कळा कुंसरी | नाना छंदें नृत्य करी |

टाळ मृदांग भरोवरी | उपांग हुंकारे ||२१||

स्थिरता नाहीं येक क्षण | चपळविशईं अग्रगण |

साजिरी मूर्ति सुलक्षण | लावण्यखाणी ||२२||

रुणझुणां वाजती नेपुरें | वांकी बोभाटती गजरें |

घागरियांसहित मनोहरें | पाउलें दोनी ||२३||

ईश्वरसभेसी आली शोभा | दिव्यांबरांची फांकली प्रभा |

साहित्यविशईं सुल्लभा | अष्टनायका होती ||२४||

ऐसा सर्वांगें सुंदरु | सकळ विद्यांचा आगरु |

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ९ - नरदेहस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ९ - परमार्थस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ८ - सभास्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ७ - कावेश्वरस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ६ - श्रोतेस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ५ - संतस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ४ - सद्गुरुस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास ३ - शारदास्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास २ - गणेशस्तवन II

II दासबोध दशक १ - स्तवननाम
समास १ - मंगलाचरण II