Poezie Weblog De Contrabas

Professor Jaap maakt flinke eh... ruk

2010-09-03T09:54:23+02:00

Sinds ik gisteren mijn cusus Blogberichten Schrijven (Basic) aanbood aan prof. dr. Jaap Goedegebuure, maakte de nieuwbakken webschrijver op Tirade een flinke, eh... ruk. Helaas niet in de goede richting, maar we blijven optimistisch.

Groot compliment: (blog)TerrorJaap weet zich tot één thema te beperken: "seksuele handelingen in de openbare ruimte". Ik geef toe dat sinds Wolkers een wat uitgekauwd thema is, voor een literair blad, maar waarschijnlijk heeft Goedegebuure de opdracht gekregen om een jong publiek te, eh... trekken. Zulks is geschied, althans, in het brein van de professor.

Helaas maakt hij een storende fout, die zijn hele poging om eens goed voor de dag te komen teniet doet. Deze fout treedt op als hij het woord "potloodventer" probeert te definiëren.

De potloodventer, nietwaar, wie is er niet groot mee geworden? De altijd wat morsige, een regenjas van oerdegelijke, Engelse makelijk dragende vieze man die, als er meisjes of vrouwen in de buurt zijn die hij aantrekkelijk vindt, zijn primaire geslachtskenmerken (zijn Klabanus, zijn Sjaak, zijn Hoorn des Overvloeds, enfin, vul zelf maar in) toont.

Jaap maakt daar iets anders van: "Masturberen ten aanschouwe van vreemden valt in de categorie exhibitionisme. Wie er zich mee bezighoudt, staat bekend als potloodventer en loopt de kans te worden beboet voor aanstootgevend gedrag."

Je zou er, was je een potloodventer, een boze ingezonden brief aan wijden. De beroepsgroep krijgt er voordat je het weet een slechte naam van.

Helaas haalt hij zo de rest van zijn stukje, een overpeinzing van het soort "vroeger neukten ze niet in het openbaar", onderuit. Dat is jammer. Want leuke stukjes over vroeger, daar smullen de meeste bloglezers van.

Oh ja, meneer Goedegebuure: zet de titels van dichtbundels gewoon even cursief. Het kan, ook op internet!

Middageditie: via Van Wilderode tot Boog

2010-09-02T15:32:06+02:00

"Nooit werd een literair debuut zo fel bejubeld als De moerbeitoppen ruischten, waarmee Cyriel Coupé (1918-1998) in 1943 definitief naam maakte als Anton van Wilderode. De tweeënvijftig gedichten waaruit Van Wilderodes debuutbundel bestond, werden amper een jaar na de eerste druk aangevuld met vier nieuwe gedichten in de tweede vermeerderde druk (1944). Deze zesenvijftig gedichten werden tot de laatste geautoriseerde versie van de bundel in de Verzamelde Gedichten uit 1990 herdrukt met grotere en kleinere varianten van de auteur." Nu komt er een nieuwe editie, met begeleidende essays. Zie de website van Tekstedities.

Jaap van den Borns cursus Light verse, wat is dat eigenlijk, beleefde aflevering 3, 4, slot en een nagekomen bericht.

"Deze maand verschijnt bij De Bezige Bij de bundel Aan mijn voormalige vaderland van Michael Zeeman. De essays en kritieken werden door Maarten Asscher, Maarten Doorman en Willem Otterspeer gebloemleesd." Meer bij De Papieren Man.

Het tijdschrift Poet besteedt aandacht aan Nederlandse dichters, o.m. Menno Wigman en Mark Boog. De inleiding van vertaler Jürgen Nendza is te lezen op Terra Salsa. Vanaf vandaag weten we dus hoe het, bijvoorbeeld, met Mark Boog zit: "Sperrig, widerständisch und auf seltsame Art insistierend wirken auf den ersten Eindruck die Gedichte von Mark Boog. Stets scheint die Relation zwischen Sprache und Wirklichkeit aufs Spiel gesetzt zu werden. "

Cursus: Blogberichten Schrijven (Basic)

2010-09-02T09:16:02+02:00

Het schrijven van een blogbericht is niet zo gemakkelijk, al zijn er heel wat scribenten die daar anders over denken. Onlangs zagen we de funeste gevolgen van die gemakzucht zich manifesteren in de bijdragen die Carel Peeters leverde aan de website van Tirade. Hier bijvoorbeeld, in een bericht over Nobelprijswinnaars, schiet Peeters er al in de eerste zin naast: "Een van de aardigheden van de Nobelprijs voor literatuur is dat er een naam bekend gemaakt kan worden die je nog nooit hebt gehoord."

Welaan. Vanochtend hoorde ik iemand de naam Hilary Swank noemen. Die naam werd mij, als het ware, bekend-gemaakt. Nooit eerder van gehoord, ook al speelde ze kort in Buffy the Vampire Slayer. Maar of dit bekend-maken een van de aardigheden is, verbonden aan de Nobelprijs voor literatuur? Ik denk van niet.

In zijn bericht, dat in zijn geheel nogal warrig is, stelt Peeters zijn stijl niet bij, waardoor je zinnen krijgt als: "Een onbekende naam, dat is in ‘de media’ een grote zeldzaamheid: dat er over iemand die niet bekend is ineens zoveel drukte wordt gemaakt."

Hete lucht, noemen we dat. Zever in pakjes.

Er is eigenlijk maar één gouden tip, die je de beginnende, nog onervaren blogger altijd moet geven: probeer precies te zeggen wat je bedoelt te zeggen. Zeg dus niet, wat Peeters zei, maar zeg: "Soms komt het voor, dat ik de naam van een Nobelprijswinnaar niet eerder heb gehoord."

Omdat zich nu weer een ramp op Tirade aftekent, ben ik zo vrij om Jaap Goedegebuure, die twee maanden gaat bloggen, mijn Cursus Blogberichten Schrijven (Basic) aan te bieden. Jaap Goedegebuure, "hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Leiden [en] een gerenommeerd criticus en essayist", begint zijn eerste bijdrage zo:

"Veellezer en veelschrijver Menno ter Braak pleit in een van zijn essays voor ‘tijdelijk analfabetisme’. Het klinkt aanlokkelijk, maar het is zoiets als met vakantie gaan en – gesteld dat je er liefhebber van bent – afzien van drank, sigaretten of seks. Iets wat diep in je systeem geworteld is, geef je niet zo gemakkelijk op. En dus gaat er altijd weer een noodvoorraad aan lectuur de koffer in."

Dus. Goedegebuure maakt hier alle fouten, die een beginnende blogger maar kan maken en die hij na het volgen van mijn cursus kan voorkomen:

Hij pronkt te opzichtig met zijn veren ("Ik ken het werk van Menno ter Braak")
Hij is iemand die zijn geleerdheid niet gemakkelijk aflegt (De noodvoorraad lectuur)
Hij wil lollig doen (Meteen al in de tweede zin drank, sigaretten en seks)
Hij schrijft zinnen die hij, gesteld dat ze van een van zijn studenten afkomstig zouden zijn, met een rood potlood zou doorstrepen.

Het gemak dient de mens, maar Goedegebuure maakte het zich in dit bericht al te gemakkelijk. Mocht dit twee maanden zo doorgaan, dan houdt de site van Tirade geen lezer over. Daarom, geheel gratis, uit collegialiteit, deze les. Meneer Goedegebuure: u kunt het! Misschien wordt u geen top-blogger, zoals ik, maar een paar bijdragen in een levende taal, die zitten er zeker in! Toi toi toi.

Avondeditie

2010-09-01T19:06:44+02:00

'Weinig auteurs, veel werk', dat is het motto van het nieuwe Amerikaanse online tijdschrift Spine road. 3 à 4 dichters krijgen 8 tot 15 pagina's poëzie elk. Het tijdschrift omschrijft zich als volgt: 'We weten naar waarde te schatten wat zogenaamd 'hedendaags' is, surrealisme, hybride teksten (vooral proza-poëzie), genre-overschrijdende teksten enzovoort. Wat niet wil zeggen dat we geen goed geschreven traditioneel werk lusten, alleen hebben gewoon een lichte voorkeur voor 'het nieuwe'.' Verder proberen ze elke opgenomen dichter zoveel mogelijk 'exposure' te geven door per dichter een pagina met recensies en verkoopsinfo samen te stellen (terug te vinden onder de tab CONTRIBUTORS' BOOKS). In het eerste nummer (proza)poëzie van oa Mathias Svalina.

Human Chain, de latere gedichten van Seamus Heaney, tonen een dichter in grote vorm. Hopelijk zijn dit alleen 'latere' en niet 'de laatste' gedichten.

T.T. van Deel maakte een keuze uit de poëzie van Simon Vestdijk. Gedichten uit de bloemlezing Een snik tot glimlach omgelogen zijn dagelijks te lezen op de site van Querido.

Frank Albers is dringend aan een e-book toe volgens zijn aannemer.

Jaap Goedegebuure is terug uit Normandië, waar in de vorige eeuw ene Delphine, tweede echtgenote van een huisarts verstrikt raakte in een web van overspel en schulden en ten einde raad zelfmoord pleegde. Hé, net als in dat boek van Flaubert...

De poëzie van WO II, niet de oorlogsgedichten maar de oorlog zelf ....

Jean Nelissen (1936 - 2010)

2010-09-01T17:49:03+02:00

Nelissen sluimert nog
In de sigarenrook
Maar in de bergen
Daar eindigt het spoor

Slechts Bahamontes het
Adelaarsmoederskind
At snel een ijsje
Toen reed hij weer door

Eelke van Es

Huis van Jean Cocteau opengesteld als museum

2010-09-01T11:27:06+02:00

"Het officieuze ministerie van Cultuur, zo werd het huis van Jean Cocteau genoemd. Het ligt in het verstilde oude plaatsje Milly-la-Forêt, net buiten Parijs, aan het eind van een straat met grote natuurstenen. De controversiële kunstenaar, die hier zijn ‘refuge’ vond, was hier een geliefd publiek figuur, en sinds hij hier in de door hem beschilderde kapel begraven ligt, een toeristische attractie." >> lees meer op NRC. Meer info over het huis Cocteau op deze site.

Einmal Lebt ich, wie Götter

2010-08-31T20:50:31+02:00

Laurent Fignon is dood. Hij was vijftig. Niet oud, maar bij wijze van geluk bij een ongeluk maakte een van de meest bizarre wendingen in zijn loopbaan hem al op 23 juli 1989 onsterfelijk. Op die dag verspeelde hij namelijk een zekere Tourzege aan Greg Lemond. Acht seconden slechts scheidden hem van een derde overwinning in La Grande Boucle, maar die maakten wel dat hij kon toetreden tot het pantheon van Tourhelden – en Tourhelden hebben hun fysieke aanwezigheid niet meer nodig om levend gehouden te worden in anekdotes en (sterke) verhalen.

Ik herinner me die zondag goed. Fignon, jaren weggeweest, vanwege blessures (doping, beweerden boze tongen, die overigens gelijk hadden, dat gaf de renner later ruiterlijk toe), stond op het punt om een overwinning te behalen op Greg Lemond, ook weggeweest, zij het om andere redenen. Het pleit leek beslecht, in het voordeel van Fignon, maar tijdens de tijdrit naar Parijs zag je hoe Fignon aan het sjravelen was, terwijl Lemond, op een gekke fiets, een gekke helm op het hoofd, zichtbaar vloog.

's Ochtends had hij nog vijftig seconden voorsprong, aan het eind van de middag acht seconden achterstand. Het was hartverscheurend erg. Echt sportief vatte hij de nederlaag niet op, gelukkig. Niets zo erg als een sportieve verliezer. De dag erna molesteerde hij zelfs bijna een cameraman die hem op weg naar zijn huis in Parijs wilde filmen.

Toch zijn het precies die acht seconden die hem vrij regelmatig, aan stamtafels, in huiskamers, tot een onderwerp van gesprek maken, en daarom hadden de al gestorven wielergoden in de wielerhemel (Coppi, Bartali, Ockers, Schotte, Ocana enz.) ook maar acht seconden nodig, vanmiddag, voordat ze besloten hem toe te laten in hun midden.

An die Parzen

Nur Einen Sommer gönnt, ihr Gewaltigen!
Und einen Herbst zu reifem Gesange mir,
Daß williger mein Herz, vom süßen
Spiele gesättiget, dann mir sterbe.

Die Seele, der im Leben ihr göttlich Recht
Nicht ward, sie ruht auch drunten im Orkus nicht;
Doch ist mir einst das Heilge, das am
Herzen mir liegt, das Gedicht, gelungen,

Willkommen dann, o Stille der Schattenwelt!
Zufrieden bin ich, wenn auch mein Saitenspiel
Mich nicht hinab geleitet; Einmal
Lebt ich, wie Götter, und mehr bedarfs nicht.

Friedrich Hölderlin

Avondeditie

2010-08-31T19:40:46+02:00

Recensent van The Economist onder de indruk van het gedicht 'Vermeer' van Wislawa Szymborska waarin de wereld geen einde kent.

SJ Fowler interviewt de jonge Noorse dichter Audun Mortensen (foto). Zes gedichten van hem zijn hier te lezen.

Johan Velter grasduint in de najaarscatalogus van de gevestigde uitgeverijen. We noteren oa: 'dat Jan Lauwereyns in 2011 het gedichtendagessay ‘De smaak van het geluid van het hart’ schrijft. Lauwereyns stelt het hart, het voelen, centraal in zijn pleidooi voor poëzie. En er verschijnt van hem ook een nieuwe bundel ‘Hemelsblauw’, een verdere exploreatie van de relatie tussen het denken en het voelen, het weten en het zijn.'

"In september verschijnt de roman Nachbarin, en mijn naam staat er op, dus ik zal het wel geschreven hebben." Vrouwkje Tuinman leert Duits, zo kan ze ook eens haar eigen boek lezen.

15 jaar geleden voor het laatst Duits gesproken en nu vloeiend gedichten performen op het Flachlandfest in Berlijn, daarvoor moet je Andy Fierens heten.

Nog meer nieuws uit Duitsland hipste stad: afgelopen zaterdag regende het poëzie boven Berlijn. Een helikopter strooide 100 000 gedrukte gedichten van 80 dichters uit Duitsland en Chili over de stad. Een actie van het Chileense kunstcollectief Casagrande dat hiermee een protest uitbrengt tegen de oorlog. Het is al het vijfde poëziebombardement van deze actiegroep. (The Guardian) Heb je zelf een gedicht dat kan dienen als bom? Stuur het naar deze facebookgroep.

Gerbrand Bakker herschikt alvast de Benelux: "Vanavond de eerste Duitse lezing met Juni in de hand. Niet ver, Düsseldorf, dat is minder ver dan Maastricht, waaraan je maar weer eens kan zien dat Limburg wel bij Wallonië mag als Holland bij Vlaanderen gevoegd wordt, over een jaar of tien."

Niets beter dan een glimp van Claes (die dit najaar bij Athenaeum ‘De tuin van de Franse poëzie: een canon in 100 gedichten’ uitgeeft) om de dag te vieren:

17 aug.: Mijn versie van Valéry’s ‘Cimetière marin’ is voltooid. Het eerste vers luidt: ‘Dit stille dak waarover duiven deinen.’

Tot morgen met meer of minder glimpen ons toegestuurd vanuit de Olympus.

Rotterdam vertrekt van André van der Veeke

2010-08-30T22:40:38+02:00

Met trots presenteren wij de langverbeide nieuwe bundel van André van der Veeke, Rotterdam vertrekt, waarin hij ons onder andere meeneemt naar zijn jeugdjaren in zijn geboortestad Rotterdam.

Eerder publiceerde Van der Veeke (1947) Het Sacrament van de Sneeuw, Reizigers voor alle richtingen ('Deze bundel mag begroet worden als een gebeurtenis voor het hele Nederlandse taalgebied.' – Hans Verhagen), Tekens in het land, Moerasbeest Verdriet ('Prachtige bundel, een absolute aanrader!' – Kees Klok) en De Zoeaaf.

Van der Veeke is hoofdredacteur van Ballustrade (literair periodiek), medewerker van het Zeeuws Tijdschrift en initiatiefnemer van MVP, een gezelschap dat poëzie en muziek brengt.

Hieronder twee gedichten uit zijn nieuwe bundel:

III

Mijn vader bekijkt zijn zoon
zoals iedere man dat na een oorlog doet,
buigt zich als een god over me heen

Mijn moeder zoekt haar borsten
maar mijn honger is vijandig
groot, past nergens in

(uit de reeks 'Rotterdam vertrekt')

BAR CASSABLANCA

Drinkend onder de zuidelijke hemel
van mijn jeugd in bar Cassablanca

Jonge vrienden verdringen zich
Al oog ik even oud als zij – ik draag
mijn leeftijd als een ziekte met me mee

De smalle kroeg deint als een schip
In de eindeloze nachtzee fonkelt een oog

Een man gaat onderuit, een meisje
wankelt naar me toe, ik inhaleer haar blikken
en mijn oude bloed raakt aan de kook

Ik laat haar kiezen, hotel of park, terwijl
mijn hand de steile helling van haar borst
verkent: afgrond, schaduw, droom

Rotterdam vertrekt is verkrijgbaar in onze webshop en binnenkort ook in de boekhandel.

Avondeditie

2010-08-30T20:02:24+02:00

Tanzung, de nieuwe dansproductie van Jan Decorte, gaat eind september in première in het Gentse Campo. Elk theaterstuk van Decorte valt, wat mij betreft, in de categorie 'gedichten'. In Tanzung vertrekt hij voor het eerst resoluut van beweging. Weinig tekst dus, ware het niet dat het Brusselse theaterfenomeen toch zes Engelstalige gedichten over de liefde in de voorstelling wist binnen te smokkelen. We zeggen het maar één keer: zien! (tekening links van © Benoit)

Onze Zuid-Afrikaanse collega's van Versindaba zijn er in korte tijd in geslaagd om een imposante kolonie van Nederlandstalige dichters op hun site onderdak te bieden. Elke morgen is het dagelijks bericht van Louis Esterhuizen mijn eerste lectuur. Daarin behandelt hij een algemeen poëzienieuwsitem en signaleert hij ook de nieuwe bijdragen van gastauteurs. Onlangs leverden Peter Holvoet-Hanssen, Astrid Lampe en Ester Naomi Perquin een bijdrage. Leuk om te zien hoe dichters van naam en stand hun meningen en zieleroerselen in de Zuid-Afrikaanse vrijhaven de vrije loop geven. Korte, pittige hapjes waar af en toe een aha-erlebnis doorheen klinkt.

Voor de taaiere brok moet u op pzr zijn. Wie veel honger heeft kan er zijn tanden zetten in een niets ontziende recensie van Wie wij schuilen van Sasja Janssen. Elk detail wordt er u gretig voorgekauwd. Volstaat het niet om gewoon het eerste gedicht door te lichten, in plaats van elke hoek van deze bundel te laten zien?, moest ik onwillekeurig denken, maar dat zal geheel aan mij liggen.

"Een poëziefestival is een gevangenis zonder ramen en deuren. Zonder vloer of plafond." verzucht 'de godfather van het poëziefestival' Guido Lauwaert. Op het einde van De driedaagse van de Poëzie in Berlijn dwong hij Eva Cox, Jess De Gruyter, Andy Fierens, Els Moors en Reinhout Verbeke - kater of niet- een eindbeschouwing af. Het laatste woord geeft Lauwaert aan de jonge dichter die er nog niet bij mocht zijn Kenny de Thaey. Kenny die op de Nacht van de poëzie in Brugge door Komrij werd aangesproken met de woorden 'Gaat het, jongen?'. Die Kenny dus, die met zijn dichtersdrinklied in de nieuwe Poëziekrant zou staan. Dat laatste kan ik u niet bevestigen want de postbode is vandaag niet door de 'drache belge' geraakt.

Een quote van Cineast Paul Verhoeven op de voorpagina van NRC wekt de weerzin van Thomas Vaessens: ‘Couperus is maar een jaar in Nederlands-Indië geweest, maar hij heeft goed gezien wat daar aan de hand was: de opkomst van het moslim-fundamentalisme’.

En goed nieuws: vanaf 1 september blogt Jaap Goedegebuure voor Tirade.

Tot morgen, voor meer of minder goed nieuws uit de beau monde van de poëzie.

Poëzierapport: Sasja Janssen

2010-08-30T20:00:00+02:00

In 2007 maakte Sasja Janssen (1968) haar debuut als dichter, met Papaver. Ik was destijds erg onder de bekoring van deze bundel, met name van het sterke beeldende vermogen van Janssen. Wel nam ik, naast deze beeldende tendens, een talige tendens op, die mij aanmerkelijk minder aansprak.

Over Papaver merkte ik onder andere het volgende op:

'Sasja Janssen grossiert (...) in het gebruik van neologismen (...). Een kleine selectie, een verre van uitputtende opsomming: “armsteken” (p. 10); “gelegenheidsblad” (p. 13); “vogelvrijehals” (p. 23); “baaikamer”, “zeekwets” en “naoogde” (p. 27); “bitterdag” en “klapkinderhanden” (p. 28); “kronkelduikt”, “eigenaarsogen”, “waterblik” en “monddier” (p. 29); “liefkruid” (p. 30); “spinraggend”, “vlinderbeeldend” en “oogdonker” (p. 31); “kreukkreten” (p. 34); “zoethouthanden” (p. 35); “jongemeisjesrood” (p. 41); “teisterkat” (p. 38); en “goochelgiechellach” (p. 45).'

'Sasja Janssen heeft (...) onmiskenbaar, naast een beeldende, ook een talige inclinatie. (...) Persoonlijk ben ik niet zo’n liefhebber van dit soort neologismen, taalvondsten en woordspelingen. Mij bevalt de beeldende Sasja Janssen beter dan de talige. Gelukkig overheerst de eerste de laatste.'

Onlangs verscheen Janssens tweede bundel, Wie wij schuilen, en tot mijn spijt moet ik zeggen: de talige tendens heeft zich versterkt, is verder doorgevoerd.
Opnieuw veel neologismen (overigens stuk voor stuk, op één belangrijke uitzondering na, samenstellingen, evenals de bovenstaande uit haar debuut): 'eigenhuid' (p. 21), 'rafelkoorts' (p. 23), 'kantenklaarmeisje' (p. 24), 'bloeddagen' (p. 29), 'zwijgliefde' (p. 32), 'hijghanden' (p. 37), 'vrouwval' (p. 42), 'langst' (als zelfstandig naamwoord; de belangrijke uitzondering – p. 44), 'verdwaalkaart' (p. 47), 'vuistvuursprong' (p. 53).

Overigens zitten daar mooie en treffende nieuwgevormde woorden tussen: 'eigenhuid', omdat deze bundel de (ook fysieke) eigenheid en identiteit tot centraal thema heeft; 'langst' als contractie van 'lang' en 'angst'; en 'vuistvuursprong' in verband met een revolver – in 'vuist' klinkt de associatie met 'hand' van 'handvuurwapen' door, maar dan agressiever, verbetener, woedender, en de 'sprong' doet denken aan het 'slaan' van de gespannen haan tegen het plaatje bij het vuren, of aan de 'sprong', de 'lancering', van de kogel.

Meer dan in Papaver probeert Sasja Janssen in Wie wij schuilen ook de taal te ontregelen. Misschien wordt deze ontregeling gedicteerd of gemotiveerd door de thematiek, maar ik waag het te betwijfelen.

Ontregelende poëzie, met name de taal ontregelende poëzie, lijkt me hoe dan ook obsoleet in 2010. Gedateerd. Passé. Geweest.

Dit is, zoals gezegd, een ontwikkeling die ik licht betreur, maar gelukkig is Janssen haar vermogen om krachtige, robuuste beeldende regels (veelal met een rauwe en agressieve, soms autoagressieve, masochistische inslag) te schrijven, geenszins verloren. Integendeel. (Ik heb de bundel uiteindelijk vijf keer gelezen, en bij iedere herlezing steeg mijn waardering. Mijn definitieve oordeel: Wie wij schuilen is, net als Papaver, een sterke bundel, maar veel stugger en weerbarstiger. Minder gastvrij, zo lijkt het. Hij sluit de lezer meer buiten, is althans minder uitnodigend. Daar staat tegenover dat deze bundel in thematisch opzicht veel hechter is dan zijn voorganger.)

Regels waaruit deze verbeeldingskracht blijkt, liggen voor het oprapen:

hun hoofden vielen als knikkers op het dek. (p. 23)
Als het licht morgen houdbaar is naai ik mijn handen vast aan kasteelgordijn (...) (p. 26)
Snijden de obers uit haar gouden flank wat ik zwartrood proef
tot zij alle dagen van mij innemen en ik niets meer heb
dan een kale kraal in mijn mond
(...) ik tart mijn naald in anderen, mijn bloeddagen zijn lang
dieper krans ik mijn doelwit.
Ik moet fouten maken, ik snijd mijzelf open (...) (p. 29)
Ik werd een lade
ik schoof open en was een revolver (p. 53)

Deel van haar beeldend vermogen is het expressieve kleurgebruik van Sasja Janssen. Veelal gaat het hierbij om dreigende of duistere kleuren:

onder de bomen is het kogelig zilver. (p. 39)
(...) zijn handen en voeten keverzwart. (p. 48)

Daarbij is Janssen bij tijd en wijle erg geestig:

Mijn nachten waren barbaars, ik nam een slaaf, ze zijn heel toepasbaar (p. 49)

Het centrale thema in Wie wij schuilen is het 'ik' in de 'wij', de definiëring en de afbakening en de expansie van het zelf, tegenover (en soms ten koste van) de ander. Er is sprake van een assertieve en agressieve manifestatie van het zelf. Het ik wil bezitten – zijn eigen lichaam; de ander; zijn habitat maar ook gebieden die niet tot zijn natuurlijke levenssfeer, zijn biotoop behoren; zijn herinneringen.

Niet voor niets duikt het motief van het eten meermaals op, in verband met de manifestatie van het zelf, zijn drang om te bezitten. 'Eten' impliceert 'zich toe-eigenen', 'incorporeren', 'inlijven', 'absorberen', 'opslokken'. Zoals in het gedicht 'Langst':

Merken een zeestraat met twee armen speldenzwart, kopen
een bos van veertien hectaren, de bomen mogen niet gewiekt
het water niet gezoet
vallen wij in zee slaan onze benen gaten, bekken wij met zoute mond
lepelen vissenlicht
(de lucht hangt los van ons, met zilver)
overhoren elke boom, rimpeling boven de groene diepte, wij neigen
naar een breedtegraad, welke dat is geheim
om de lucht erboven die wij niet kunnen bezitten, spiesen we
een kokmeeuw en eten onze langst bitter.

'Bekken' is in de context van dit gedicht meerduidig – allereerst is het een nautische term, met de betekenis 'te veel op de wind liggen', 'loefgierig zijn'; ook kan het duiden op een inzinking in de zeebodem, een diepte te midden van ondiepere gedeelten, een 'gat' in de zee als het ware ('vallen wij in zee slaan onze benen gaten'); ten slotte associeert 'bekken' natuurlijk 'het orgaan waarmee men eet', 'de mond'. 'Bekken' is 'pikken' (met de snavel). 'Mond' in dezelfde regel verwijst niet alleen naar 'bek' (eetorgaan), maar ook naar (rivier)monding, uitmonding.

En 'armen' in de openingsregel kan zowel verwijzen naar de ledematen van een mens, als naar 'de anatomie van zee of rivier': een 'arm' is een zijtak van een rivier of, in dit geval, 'een lange smalle golf of inham van een zee'.

Zo doorweven verschillende associatieketens dit gedicht en grijpen in elkaar: termen die betrekking hebben op eten ('bekken', 'mond', 'lepelen', 'eten'), nautische begrippen ('bekken'), en woorden die zowel kunnen duiden op de anatomie van de mens als die van de zee ('armen', 'bekken', 'mond').

Aan 'Langst' ligt een mooie gedachte ten grondslag: de mens is een 'veroveraar', hij wil zich toe-eigenen, in bezit nemen – niet alleen zijn eigen habitat (landje pik), maar ook wat daarbuiten ligt, wil hij inlijven. En dat is onmogelijk.

Omdat 'we' (de mens) de lucht niet kunnen bezitten, bouwen we maar de langste zeilschepen met de langste masten. Omdat we de hemel niet kunnen bezitten, bouwen we obelisken, overwinningszuilen, piramides, torens, wolkenkrabbers, in de lucht klauwende gebouwen, ziggurats, masten – loze potentiesymbolen, die enkel onze onmacht moeten maskeren.

Omdat we de lucht niet kunnen bezitten, nemen we maar genoegen met iets uit haar domein, een luchtwezen, een hemelwezen – een schraal maal, dat ons enkel onze existentiële leegte en honger doet gevoelen.

De kokmeeuw is een offer, dat onze angst moet bezweren, de angst voor onze nietigheid en onmacht, onze ontoereikendheid. Maar het is een karige compensatie, een magere genoegdoening.

We zijn nu eenmaal aards, aan het land gebonden, net als de bomen – evenmin als zij hebben wij vleugels of mógen wij vleugels krijgen ('de bomen mogen niet gewiekt'). Ieder is teruggeworpen op zijn eigen habitat, en het is onmogelijk wezensvreemd gebied te beheersen. 'Zee' kan nooit 'zoet water' worden – het [zee]water [mag] niet gezoet.

Het neologisme 'langst' is hier treffend en goedgekozen: het is een samensmeding van 'angst' en 'lang' of '(het) langste', omdat wij met onze lang(st)e masten en torens onze angst proberen te bezweren, omdat wij met onze lange spiezen een kokmeeuw doden terwijl we het luchtruim willen bezitten – een bespottelijk gebaar van ultieme machteloosheid.

Ook het motto voor in de bundel, ontleend aan Mark Strand, wijst op deze drang iets te bezitten buiten ons domein:

For us, too, there was a wish to posses
Something beyond the world we knew, beyond ourselves,
Beyond our power to imagine, something nevertheless
In which we might see ourselves; and this desire
Came always in passing, in waning light, and in such cold

Een ander gedicht waarin eten en veroverzucht/bezitsdrang samenkomen, is 'Het wordt al laat' (p. 32), waaruit ik eerder de slotstrofe citeerde:

In twee uur mijn dag mijn drie maaltijden mijn wijn mijn melk
mijn zwijgliefde mijn overspel mijn kletskop mijn streken mijn haar
dat groeit versneden prijs ik de dag die kort is
en houd tijd over.

De smaak van dood nummer 14 op de kaart beveelt men aan
de hinde wordt hoekig binnengebracht zij braakt mij bronstig
van mijn judasmaaltijd.

(...) Er is sprake van een ontmoeting, een diner, met een minnaar ('overspel', 'judasmaaltijd'), en een minnaar wil men in zijn macht hebben en manipuleren – en andersom.

Daarbij dient aangetekend dat 'braken' het tegendeel is van 'incorporeren', 'inlijven', namelijk 'terug-' of 'overgeven'.

Binnen het centrale thema van de bezitsdrang wordt een belangrijke rol ingenomen door de seksualiteit, en dan met name de assertieve en agressieve, zelfs gewelddadige seksualiteit – de laatste afdeling van de bundel is hieraan gewijd. Men wil de ander overweldigen, bezit nemen van de ander, maar ook dit is in wezen onmogelijk.

De slotregel van 'In duinen', waarin twee geliefden gemeenschap hebben, luidt: 'Kom, wij lachen, wij roven terwijl het ons ontglipt.'

In 'Het weten van haar hals' wordt de vrouw in kaart gebracht als een stuk land, maar de minnaars kunnen elkaar niet werkelijk eigen maken:

(...)
je kan haar onderzoeken, vanbinnen tekenen, opmeten als een stuk land
je kan haar pijn doen maar haar hals bewaar je langs de kaarten van jullie
dessous, erom dobbelen kan je niet, vreemd moet hij blijven.

In 'Nº' wordt opnieuw bezitsdrang in verband gebracht met eten:

Hij maakte een nummertje met me,
welk weet ik niet, dan moest ik zo liggen
of leunen of met mijn vinger uit mijn lichaam
lepelen, ik telde minstens al tot zes.

De duisternis at mijn wangen.

En ook in 'Glossa', ten slotte, komen gewelddadige seks en bezitsdrang samen met eten (althans, in metaforische zin). En ook hier blijft het wezen onaangetast en wordt het niet 'bezeten' of ook maar bereikt:

Als iemand met een oestermesje binnen wil dringen
zijn groene ogen uitperst, ontspint zich een beeld
van het weefsel van de stad.
Ik ken alle vluchtwegen.

Men moet jonge mannen beschermen tegen vorst
oesters zijn er niet dit jaargetijde, wie gaat ze dat vertellen
ik niet, sluit mijn binnenplaatsen mijn weefsels.

Iemand wil zich met geweld een ingang forceren, maar de weg naar het binnenste, de essentie, wordt hem ontzegd.

Het thema van het bezitten of zich toe-eigenen is dus wijdvertakt, en krijgt ook in zijn tegendeel gestalte: het verliezen of kwijtraken.

Hoe wij ook waren

Hoe wij iemand kwijtraakten, we zijn het vergeten.
Iemand anders zegt dat vergeten is koud, maar vaak eten
we nog smaakvol, trekken wij de lucht aan als kasjmier
er is zand op komst.

Waar wij waren, hoe stonden wij, werden we neergedrukt?
(...)
Vergeef ons niet, wij raken wel eens meer mens kwijt
onze tijd komt nog wel, het zand zit al overal.

Iemand is er niet meer, is de 'ik' of de 'wij' ontvallen (getuige andere gedichten gaat het hier om de vader, die gestorven is). En niet alleen is die persoon 'kwijtgeraakt', uiteindelijk is ook de herinnering daaraan (aan het verlies) 'kwijtgeraakt'. Het fysieke verliezen van iemand wordt na verloop van tijd gevolgd door het mentale verliezen, het vergeten – een verdubbeling van het verlies.

Wie wij schuilen is, kortom, een weerbarstige bundel met een zeer hechte thematische eenheid: de drang om te bezitten en eigen te maken wat ons vreemd is, de neiging om het zelf te consolideren en expanderen – een drang die in laatste instantie futiel is, gedoemd te mislukken. Het ik is niet in staat zich wezenlijk uit te breiden, om de ander of terrein buiten zijn biotoop in te lijven. Het hoogst haalbare is geen terrein prijs te geven aan de vijand: de dood en de tijd. Zo lang mogelijk.

Recensent: Willem Thies

Wie wij schuilen – Sasja Janssen
Querido, Amsterdam, 2010
ISBN 978 90 214 3838 2 - € 17,95

Poëzie, beperkt mijn zicht

2010-08-30T17:07:51+02:00

"Dat is, buiten al het andere, iets dat poëzie in mijn hoofd blijkbaar doet, en wel op de meest aangename manier: het beperkt mijn zicht. Tijdens het lezen van een gedicht bekruipt me soms het gevoel door een piepklein raam naar een heel wijds landschap te moeten kijken. Ik zie een fragment, ingekaderd, afgemeten - maar ik wéét dat er meer is. Dus moet ik zelf aan de slag, desnoods de muur om het raam heen beschilderen, lijnen aanvullen, beelden tevoorschijn halen." Ester Naomi Perquin, over een naakte man op weg naar het paradijs, alors, over Joost Baars. Op Versindaba.

Erik Jan Harmens over eh... g(G)od

2010-08-30T09:45:27+02:00

Chrétien Breukers

Het eerste gedicht (22): Maria van Daalen

2010-08-29T23:40:40+02:00

Vandaag in deze rubriek een gedicht uit de bloemlezing De wierde van Wierum, samengesteld door Jane Leusink en Remco Ekkers; aangezien het boek strikt genomen alleen maar bestaat uit eerste gedichten, heb ik gekozen voor de bijdrage van Maria van Daalen:

Knekel
‘Mené Mené Tekèl’

hoofd dat mijn beenderas bevat voor later
spreek met een mond vol aarde van het leven
ik voel de zon en ja, ik blijf nog even
mijn ogen tranen maar ook dat is water

woorden bewogen door de wind – dat staat er
in elke beendercel volop geschreven –
vormen de liefste zin aan mij gegeven
zolang mijn schedelmond nog praat – ik schater

mij schuimend, bottend, brandend, stormend naar de
vier elementen die zich zingend mengen
met mij, de lichtste, aether, als hun hemel

die schedeldak mag vullen met gewemel
van wormen, rijmend kronkelend in strengen
ten slotte is mijn vruchtbaarheid mijn waarde

Als ik aan Maria van Daalen denk, zie ik binnen de kortste keren dansende voodoo-priesteressen, die bloed en/of fosfor in het rond zwieren. Dat is: een vooroordeel. Haar gedichten zijn verre van 'voodoo', sterker nog, haar werk behoort bij het beste, of betere, dat 'onze' poëzie te bieden heeft.

In dit gedicht bewijst ze dat. Het is een 'klassiek' vers, dat niettemin nergens de serieuze galm krijgt die veel rijmende poëzie met de wens om klassiek over te komen kenmerkt. Het heeft een dwingend ritme, dat misschien alleen in de eerste regel van het sextet even te nadrukkelijk wordt – al kun je zeggen dat die ritmeverheviging daar door de inhoud wordt gedicteerd.

In het gedicht verschuift de aandacht al in de eerste strofe van 'hoofd' naar 'mond' naar 'gevoel' – maar in het sextet wordt dat weer hersteld, worden verstand, gevoel en het spreken weer één, 'vier elementen die zich zingend mengen / met mij'. Het 'ik' gaat op in een groter geheel, waaraan het uiteindelijk – 'mijn waarde' – iets bijdraagt. Het lijk rot, maar vormt bouwstof voor de aarde.

In het gedicht lijkt iemand 'dood' te zijn ('hoofd dat mijn beenderas bevat voor later'), iemand die ('later') ligt te wachten op de jongste dag, of iets dergelijks. Regel twee blaast onmiddellijk nieuw leven in deze persoon. De zon verschaft nieuw leven, en het leven manifesteert zich als water. Het vuur slaat water uit de (veraste) beenderen.

Maar! Zoals het vlees woord wordt, zo kan de wind – de geest – het woord bewegen. Bovendien bevat 'elke beendercel' alle informatie over iemands bestaan, 'zolang mijn schedelmond nog praat'. Hier spreekt iemand zich uit, hier schatert iemand het uit. Al schaterend vermengt de persoon zich met 'de vier elementen' – wordt weer as. Maar die elementen mengen zich ook 'met mij, het lichtste, aether, als hun hemel // die schedeldak mag vullen met gewemel'.

Leven en sterven zijn hier een continu, ononderbroken proces, waarin het woord, het zeggen, de sleutelrol speelt. Dat het 'gewemel' er een is van 'wormen rijmend kronkelend in strengen' benadrukt de aardsheid, of de overal in doorwerkende samenwerking van dood en leven, nog méér.

'ten slotte is mijn vruchtbaarheid mijn waarde' – het lichaam dat vergaat, voedt de aarde; het lichaam dat zich voedt met wat van de aarde komt, voegt iets toe aan 'de vier elementen', spreekt zich uit; er komen woorden uit het lichaam, dat ooit de aarde zal voeden.

Mene Tekel wordt vaak gebruikt in de betekenis van 'een teken aan de wand' en 'gewogen en te licht bevonden', meen ik. Hier is een lichaam gewogen en opgegaan in een groter geheel, na eerst het gedicht te hebben gemaakt: 'Woorden bewogen door de wind' – het is vast een citaat, maar ik mag dat helaas niet opzoeken.

Was ik een recensent, dan zou ik zeggen dat Van Daalen een 'intrigerend en verontrustend spel van literatuur en leven speelt'. Nu zeg ik: 'zelden een levendere knekel gelezen.'

Light verse, wat is dat eigenlijk (cursus!)

2010-08-29T21:39:57+02:00

"Light verse; iedereen herkent het meteen. Geen vergissen mogelijk. ‘Light verse heeft geen introductie nodig’ staat in menige bloemlezing te lezen. Vandaar dan ook dat ik een vlugschrift heb geschreven onder de pakkende titel ‘Light verse, wat is dat eigenlijk?’ dat zo lang uitpakte dat het in vijf afleveringen geplaatst wordt." Jaap van den Born publiceerde op het vrije vers deel 1 en deel 2.

Parmentier: het postmodernisme doorgelicht

2010-08-29T19:11:21+02:00

Het nieuwe nummer van Parmentier maakt de balans op van het postmodernisme: "Sinds de aanslagen op de Twin Towers heet het postmodernisme voorgoed voorbij te zijn. Volgens veel westerse commentatoren leven we vandaag de dag in een ‘postpostmodern’ of ‘laatpostmodern’ tijdvak. Maar hoewel het postmodernisme inderdaad op zijn retour lijkt te zijn, moeten we misschien eerder spreken van een soort tussenfase. Veronderstelt het ‘post’ in ‘postpostmodern’ niet juist een dialectiek waarbij postmoderne inzichten tegelijk omarmd en verworpen worden? In het door hen samengestelde en ingeleide dossier ‘After postmodernism’ leggen Arnoud van Adrichem, Erik Spinoy en Bart Vervaeck deze en andere kwesties voor aan schrijvers en wetenschappers." (meer op Parmentier)

Nieuws: Fusie Poëzierapport en De Contrabas

2010-08-29T12:09:38+02:00

Poëzierapport (PZR), dé Vlaamse website voor poëzierecensies, fuseert per 15 oktober 2010 met De Contrabas. Daarmee is een grote wens van De Contrabas in vervulling gegaan: binnen ons weblog een grotere nadruk te mogen leggen op recensies en beschouwingen over nieuw verschenen werk. Tevens is de fusie hét bewijs dat de Nederlandse poëzie niet ophoudt bij de grens naar Vlaanderen, en andersom. PZR zal vanaf 15 oktober minimaal twee recensies per week gaan plaatsen; de bundels die wij niet kunnen bespreken, voorzien we van een (kort) signalement. Zo maken we nagenoeg de complete poëzieproductie in Nederland en Vlaanderen zichtbaar. Philip Hoorne (hoofdredacteurPZR) treedt toe tot de redactie van De Contrabas. Hij blijft verantwoordelijk redacteur voor PZR.

Het Kabinet van de GVD

2010-08-28T22:37:21+02:00

Manuel Kneepkens overpeinst: Het komt ongetwijfeld omdat ik in Limburg geboren ben en gestudeerd heb in Leiden, dat mij iets opvalt inzake de kabinetsformatie, wat ik tot nu toe nergens besproken zie.

Onder leiding van Opstelten ( Leyenaar) zitten aan tafel Rutte (Leyenaar ), Verhagen (Limburger én Leyenaar ) en Wilders (Limburger). Opstelten is aangesteld door Beatrix (Leyenaar, Hertogin van Limburg). Voornaamste adviseur van Majesteit: Tjeenk Willink (Leyenaar) Wel erg veel Leiden… En verhoudingsgewijs ook wel erg veel Limburg.

Bungelde tot heden het ‘generaliteitsland” Limburg bij het Koninkrijk Nederland, zonder er ooit echt bij te horen, nu lijkt het of de rest van Nederland gaat aanbungelen bij een soort ‘gerestaureerd’ Hertogdom Limburg. Zo ja, wordt ’Limburgering' dan de core business van de cursus Inburgering ? En worden Nieuwkomers van nu af aan aangeleerd ‘GedoGen’, het Nederlandse identiteitswoord bij uitstek, uit te spreken met een zachte G in plaats van met een harde?

Verwarrend, nu immers Nederland niet verzacht, maar verhardt… Hoe dan ook, het eerste kabinet Rutte zal vast en zeker de geschiedenis in te gaan als het ‘Kabinet van de GVD’.

Avondeditie - Malcom McLaren over Nederlanders

2010-08-28T21:53:52+02:00

Het regent jubilea. Nu Tzum weer: "Tzum bestaat vijftig nummers, of twaalf en een half jaar. In het jubileumnummer een overzicht van die 50 nummers in anekdotes, een feestelijk stuk van L.H. Wiener over zijn afscheidsrede op school, de vertrouwde rubriek Carte Blanche van Arthur Japin, een verhaal van de eerste hoofdredacteur Derwent Christmas, gedichten van Krijn Peter Hesselink, Philip Hoorne en Jane Leusink, Zeer Korte Verhalen van A.L. Snijders en een jubilerend Artistiek Bureau en ter verhoging van de feestvreugde de huidige hoofdredacteur van de papieren Tzum, Roos Custers, peinzend op het graf van Paul van Ostaijen. Kortom: een echt bewaarnummer." Bron: het nog piepjonge Tzum Digitaal.

Cornelis van der Wal, een van de trouwste liefhebbers van Tzum, zal ongetwijfeld aandacht besteden aan het jubileum in zijn nieuwe dagelijkse krant.

De Contrabas feliciteert Tzum en zegt: op naar de 100.

Guido Lauwaert ziet er niet alleen uit als Malcolm McLaren, hij formuleert ook zo ongeveer als McLaren, zoals McLaren nu, bedoel ik dan. "En Nederlanders raken hun calvinistische trekjes niet, nooit kwijt. Er zit altijd iets belerend in hun werk. Op de rand van het pedante. Freek de Jonge is net zo. Altijd figuurlijk met het vingertje zwaaien. Toen hij uitgepuberd was, moest hij kiezen, dominee of cabaretier. Fons Jansen van de Lachende Kerk heeft in de jaren zestig met zijn katholieke humor Freek en vele nakomelingen de juiste weg gewezen. De leden van Wintertuin zijn daar het zoveelste bewijs van." Proza waar alleen Dirk Van Bastelaere blij van wordt. Op de website van Knack.

"Gopal Navale, the brain behind the band, had conceived the thought of putting together a band that sang Sanskrit poetry in a contemporary style. “While writing songs I discovered that Sanskrit poetry has a definite poetic metre,” says Navale. “You can see this in shlokas which are rhythmic,” he explains." De band? "Maye, a six-member band that sings mostly Sanskrit shlokas. Language is clearly no barrier to enjoying music." Bron: Business-Standard.

Op Facebook vraagt Gerrit Komrij zich, weemoedig, af waar René Puthaar is gebleven. "Dichtbundels in 2000 en 2003, briljante bundels, daarna van de aardbodem verdwenen." Daarom hieronder een gedicht van Puthaar, die volgens redelijk recente gegevens een bundel in voorbereiding heeft, of zou hebben; het is afkomstig uit zijn debuut Dansmuziek:

Unter den Linden

Was het iets moois? Had het een leven kunnen zijn?
Het oor wordt nooit een schelp tussen de keien, vrij
als uitgebluste sterren in een helverlichte nacht,
de mond wordt nooit een melkweg. Open sluit het oog

verlangend buiten wat het trekt, de jeugd die in
haar schoonheid niets verklaart, de rode titel van
een zwarte elegie, een film waarop Berlin
im Licht herleeft, een hond die bij wat vuilnis waakt.

Noem het herinnering, al keert er niets. Of tijd.
Denk ook eens aan: de wereld glanst. Verzin het maar,
een zwaluw die over Unter den Linden scheert,
het spiegelbeeld dicteert de hemel ondergronds.

Wie schrijft verdwijnt, trekt de aanwezigheid de huid
koelbloedig van het lijf. Nou en. Een afscheidswoord,
dat ruimt de rotzooi op. De gloed hecht zich hooguit
aan wat postuum is. Alle letters, in oud lood.

Verzamelde gedichten Erik Heyman

2010-08-28T10:59:09+02:00

Op vrijdag 8 oktober 2010 verschijnen de Verzamelde gedichten van Erik Heyman, de eerder dit jaar gestorven Vlaamse dichter die op 28 september 50 jaar zou zijn geworden. Het prachtige boek bevat zijn verspreid verschenen oeuvre en nagelaten werk. Heyman publiceerde de volgende bundels: Neergeschreven (Poëziestichting Vers, 1981), IJstijd (Wel, 1984), Dagmaat (De Arbeiderspers, 1994) en Mantis (PoëzieCentrum Gent, 2006). Meer informatie over het boek, dat bij Uitgeverij De Contrabas gaat verschijnen, vindt u hier.

"Het gedicht 'Den Artiest' zal ook deel uitmaken van het project Literair Onderlegd, georganiseerd door de Academie voor Podiumkunsten Aalst (Literaire Creatie, waar Heyman les gaf), ter gelegenheid van de 'Week van de Smaak'." Bron: Woordaanslag.

Slaapliedje

Zo kom ik als een kind dat straks
de nachten niet meer vindt en over
bladeren moet lopen naar je toe. Jij slaat
je om me heen en maakt de wonden

bloot. Open je ogen, laat niet toe
dat ik je stil in handen houd of
mij zo moe in je gebeente sluit.
Er ligt nog meer onder je

eigen huid dat ik niet ken
of waar ik jou voor wil
behoeden, iets dat ik nu
nog in mijn ademnood bewaar.

Wij worden groot maar groeien niet
voldoende langzaam uit elkaar.