Om het oneens te zijn met critici is iets dat in sommige kringen tot de goede manieren behoort, en het is een teken van distinctie om – liefst op hoffelijke toon – van mening te verschillen met jury’s, maar om de uitspraken van een laureaat te betwisten in een lofrede dat is ‘not done’ en wordt algemeen beschouwd als een gebrek aan elementair fatsoen.

Toch moet het (‘ja, het moet’) want Tonnus Oosterhoff heeft een aantal uitspraken gedaan die zó onjuist zijn – en onheus – dat ze niet onweersproken mogen blijven.

Een van die uitspraken deed hij in een interview in de NRC: ‘Je bent toch koekoek éénzang. Je hebt maar één riedeltje. Ik vind mezelf juist een beperkt mannetje dat maar één dingetje doet en maar in één dingetje is geïnteresseerd.’

Kijk, dit is apert en aantoonbaar onwaar. Wat nu juist zo goed is aan het werk van Tonnus Oosterhoff dat is de diversiteit ervan; het heterogene, de vormenrijkheid, het brede stemmenspectrum en het gebruik van verschillende media.

In zijn bundels klinkt niet één stem; in plaats van een koekoek zie ik eerder een hele volière voor me. Er zijn lieflijke gedichten, kinderlijke, gruwelijke, komische, lugubere, heldere en duistere.

Bovendien zingt hij niet één lied maar beweegt zich vrijelijk in en door diverse stijlen en genres. Naast gedichten, verhalen en essays heeft hij een cahier gepubliceerd met handgeschetste schrijfsels (‘zal ik maar zeggen’) en heeft hij een boek met ‘echte’ tekeningen uitgegeven. En dan zijn er natuurlijk nog de geanimeerde teksten, de bewegende gedichten waarvan hij in Nederland toch wel de pionier is, en die ook allemaal verschillend zijn. Ik herinner me nog goed dat toen iedereen net gewend was aan witte schermen waarover gedichten dwarrelden, Oosterhoff op de proppen kwam met een animatie waarbij het scherm pikdonker was. De tekst bleek zich af te spelen in een nachtelijk park dat ook nog eens in diepe mist was gehuld. Door met de cursor te bewegen kon de lezer vage flarden dialoog laten oplichten.  Recentelijk heeft Oosterhoff weer iets heel anders gemaakt, een schermgedicht dat op enkele kleurflitsen na bijna geheel uit geluid bestaat. We horen een mannenstem die hard roepend probeert om boven het snelwegverkeer, dat langs zijn bivak raast, uit te komen: ‘Dank jullie wel. Klootzakken. Bedankt voor de afgedankte skipakken. De lege zakken. Jullie moeten zeker mijn lijf hebben.’

Een andere activiteit waarin hij juist niet telkens hetzelfde riedeltje laat horen of hetzelfde huppeltje doet, is de voordracht. Het is een publiek geheim dat hij bij optredens vaak iets onverwachts doet. Zo heb ik hem ooit in de Balie een gedicht als een bluesje horen vertolken. En in de Rode Hoed begeleidde hij een enorme projectie met een zachte basstem. Tijdens het Wintertuinfestival in Nijmegen kwam hij aanzetten met een krakkemikkige cassetterecorder; op tape had hij een tweede stem ingesproken die hij door zijn live-voordracht heen liet horen. Het klonk heel blikkerig alsof zijn stem met enige vertraging uit de jaren 50 eindelijk in dit heden was gearriveerd. Twee jaar geleden tijdens Het tuinfeest in Deventer stak ik mijn hoofd om de hoek van de tuinpoort waarachter hij al enkele minuten aan het woord was en tot mijn verbijstering las hij voor in een overtuigend zuiver Limburgs dialect. En in Utrecht tijdens de Nacht van de Poëzie heeft hij in zijn voordracht een versje van Toon Hermans binnengesmokkeld. Niemand van de 3000 aanwezigen die dit in de gaten had. Onlangs schijnt hij in het Bimhuis het publiek de stuipen op het lijf te hebben gejaagd met een bijzonder pianobegeleid walsje waarin het woord ‘keelkanker’ tientallen keren lieflijk en melodieus werd herhaald.

Oftewel, hoezo riedeltje, hoezo éénzang!

Een andere onnozele uitspraak van Oosterhoff staat in het gedicht ‘Meneer met Pinksteren’. Daarin beweert hij terloops dat Oosterhoff ‘over the hill’ is. Je zou dat kunnen vertalen met ‘schon dagewesen’, ‘passé’. Het is een wonderlijk gedicht waarin van alles op het spel lijkt te staan; Oosterhoff heeft namelijk paddestoelen ingenomen om te kijken wat er gebeurt met zijn waarneming en zijn (gevoel van) identiteit. De nieuwsgierigheid waarmee hij zich in dit avontuur heeft gestort en de levendigheid van het verslag zijn zeker geen rechtvaardiging voor de bewering dat ‘O over zijn top heen is’. Nu stamt dat gedicht uit 1997 en ik heb hem dat in die tijd meerdere keren hardop horen zeggen. Dom, dom, dom. De spannende periode waarin hij met de bewegende gedichten begon te experimenteren was toen nog niet eens aangebroken. En ook daarna heeft hij ook nog hele fraaie dingen gepresteerd, dunkt mij. Ik krijg weleens de indruk dat de man nog steeds aan het beginnen is, dus hoezo ‘over the hill’.  Weinig zelfkennis zou je zeggen, zeker voor een psycholoog.

Een derde halfwasse en aanvechtbare bewering van Oosterhoff staat eveneens in een gedicht. De uitspraak in kwestie luidt: ‘Het probleem is: ik ontglip’.

Welnu, welnee, dat is dus helemaal geen probleem, sterker nog, dat is wat wij hogelijk waarderen. Het heeft namelijk een fascinerende proteïsche reeks teksten opgeleverd, een echt literair avontuur.

Een probleem kan het ook voor hemzelf niet zijn want schreef hij niet dat hij zich het beste voelt ‘in losse vorm’. ‘Ik ben gelukkig als ik mezelf als een weiland zie, en wolken trekken over en werpen vreemde schaduwen in het gras. (..) Of dat ik alleen maar een leren vetertje met een naam ben om een bundel toevallige kenmerken. (Roeden. Pijlen.) Of een mengbuis. Of een kookpan. (..) Een postbus.’

Een heel andere typering van Oosterhoff is te vinden in een prachtig gedicht van Toon Tellegen; daarin gaat hij naar hem op zoek want ‘Oosterhoff is onvindbaar’ en hij beschrijft hem in schaaktermen als ‘geen koning, maar een witte loper op de zwarte velden van ons bestaan’.

Zoals gezegd vinden wij dat ‘ontglippen’ geen probleem, niet alleen omdat het Houdini-achtige zo interessant is om te volgen, maar omdat het aansluit bij wat er in een breder verband inhoudelijk aan de hand is; het hoort bij wat Oosterhoff ons wil laten zien. Het is een neveneffect van de hele onderneming (niet de hoofdzaak (want dan is het flauw); wat kan mij het zelf-mystificerende spel van een auteur schelen (die speelt ‘ik ben er wel (of niet)’)). Het gaat Oosterhoff om de vele facetten van de werkelijkheid, ‘de zee van onbeschreven verschijnselen waarin we dagelijks halfbewust ronddobberen’. Het gaat hem om ‘de ongelofelijke rijkdom van ons bestaan’ die we nauwelijks lijken te beseffen. En dat geldt ook voor het grillige functioneren van onze lichamen en breinen.

Het kan geen kwaad om hier even uit te weiden over een stukje dat Oosterhoff schreef over een videofilm die het diepzeeleven in beeld bracht. ‘Wat daar beneden rondfietst aan bizarre acrobaten…’ De documentaire deed Oosterhoff beseffen ‘dat niets in het heelal niet zijn eigen leven heeft. Ik ben, behalve eigen baasje, herberg van een miljard, en deel van een oceaan van organismen’. Het dier dat hem nog het meest fascineerde was de octopus; van dit achtarmige wezen dat drie harten heeft liet men zien hoe ongelooflijk behendig deze zich door een gaatje van nog geen centimeter kan wurmen. Na het bekijken van de videoband bracht Oosterhoff het videoapparaat terug naar de winkel. Enkele weken later kon hij de videoband niet vinden; die had hij kennelijk in het apparaat laten zitten. Omdat hij ook ontdekte dat zijn paspoort verdwenen was kwam hij op de gedachte dat ‘als er nu iemand onder mijn naam over de wereld reist dan zou het een plezierig idee zijn als dat een nieuwsgierig veelkleurig iemand was met drie harten, acht armen vol zuignappen, die zelfs met magneetband niet op zijn plaats te houden is’.

In een beschouwing over zijn poëzie die tevens een beschouwing over heel veel meer was heeft Oosterhoff een en ander in een grote greep aldus samengevat: ‘Het moet ongeveer zo zijn: om de wereld een beetje te begrijpen en te beheersen zijn we genoodzaakt gigantische reducties te plegen. De taal dwingt ons in een denkschema; onbruikbare verschijnselen blijven naamloos, mede daardoor worden ze niet opgemerkt of onmiddellijk vergeten. Vaak zien we die gereduceerde wereld aan voor de echte. Maar er valt duizelingwekkend veel meer te zien en te ervaren, en poëzie wijst daarnaar. Elke dichter heft zo, op zijn eigen manier, iets van die reductie op.’

Het hele literaire spel met stemmen en identiteiten kun je ook goed terugzien in wat hij grafisch doet; ik denk dat de typografische ingrepen die Oosterhoff veelvuldig pleegt, het beste kunnen worden begrepen als pogingen om te komen tot een rijke weergave; het spel met de lettertypes, de grijze inkt, het handschrift over de gezette tekst; allemaal pogingen om de tekst te verrijken. ‘Ik doe dit om er lagen bij te krijgen,’ zei hij in een interview. ‘Door dialogen te gebruiken of commentaar in te voegen krijg je een stapeling van betekenismogelijkheden. En het leuke van handschriften is bovendien dat het een soort alternatief suggereert. En spontaniteit.’

Dat ontglippen als auteur en als personage vindt bijna als vanzelf plaats doordat hij bezig is om gedichten en verhalen te maken die behoren tot een soort literatuur die hijzelf ooit typeerde als ‘een levende structuur  die de oneindigheid en eindeloosheid van de wereld doet ervaren en deelachtig maakt, de grenzen tussen binnen en buiten opheft, de werkelijkheid verandert en met haar verandert.’

Genoeg grote bespiegelende woorden. Tot slot een gedicht dat over beginnen gaat. Het speelt zich af in de periode voordat er van geschiedenis sprake is. Zoals veel ontstaansverhalen begint het met schaamte. Een vis komt aan land, geeft zich bloot (let op het Groningse ‘ja’) en besluit te verwijlen.

Het water begon zich te schamen

voor wat het was en altijd gedaan had.

Namens iedereen kwam een vis aan land

om een regeling te treffen.

De vis rechtte zijn rug:

‘Mensen: drie wensen.’

Het strand was leeg, alleen de schelpen

hadden de vorm van mutsen met oren eronder.

Het uitgekookte dier moest zijn lachen inhouden.

Ik kan beloven wat ik wil, dacht het.

Dit kost me geen stuiver. De geschiedenis is ja nog niet begonnen.

Ik moest maar eens gaan teruglopen door de branding.

Of zal ik hier nog wat blijven? Droog ben ik nu toch.

Het is wel heerlijk, die zeewind.

Voor het eerst in zijn 175-jarige geschiedenis krijgt De Gids een hoofdredacteur; per 1 juni neemt Annet Mooij, zelfstandig onderzoeker en tussen 2002 en 2011 redactielid van het tijdschrift, die rol op zich.
Mooij (1961) studeerde psychologie in Groningen en Nijmegen en promoveerde in de sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Zij heeft verschillende boeken op haar naam staan waarvan Dag in dag uit; Een journalistieke geschiedenis van de Volkskrant (2011) het meest recente is.

Redactie, bestuur en uitgever van De Gids achtten, gezien de recente gedaanteverwisseling en oplagestijging van het tijdschrift, professionalisering van de organisatie raadzaam. Mooij werd unaniem als de aangewezen kandidaat beschouwd en is op uitnodiging binnengekomen. Het verzamelde gezelschap is bijzonder blij met haar komst.

Dus het wordt iets van 20 miljoen. Mij lijkt dat ik dat wel heb verdiend na al die jaren sukkelen met eczeem en suikerziekte. En sinds die lul van een Ad me heeft laten zitten voor een barjuffrouw met neptieten, zijn er erg weinig mensen geweest die zich mijn lot hebben aangetrokken. Afgezien heb ik, de afgelopen acht jaar. Dus daar mag dan wel wat tegenover staan, dacht ik. En ook omdat ik altijd oppas-oma voor Debbie ben geweest en vrijwilligerswerk heb gedaan, kun je wel zeggen dat ik recht heb op de hoofdprijs.

Laat me je één ding vertellen, die zogenaamde hulpverleners en coaches die ze op je afsturen als je een grote prijs wint, komen er bij mij niet in. Ze willen je waarschuwen voor valse vrienden en profiteurs. Goeie morgen, en wie zijn de eersten? Ja, zijzelf dus. Want reken maar dat ze overlopen van de adviezen en de ideeën. Het is hun werk, dat begrijp ik wel, maar ik trap er niet in.

Ik weet ook al precies wat ik ga doen met het geld. Het is een heel simpel plan. Die 20 miljoen gaat op 20 spaarrekeningen. Ieder jaar mag ik een miljoen opmaken. Langer leef ik toch niet. En als de rekening leeg is, zeg ik hem op. Aan investeren en beleggen doe ik niet. Het allerergste aan geld is dat het mensen dwingt eindeloos over geld te zaniken. Als het geen getob is over de vraag of je alles betalen kunt, dan wordt er wel geteut over de vraag of er geen slag gemist wordt of dat er iemand je zit op te lichten, te bestelen of uitzuigt. Mijn idee is: veel geld is ervoor dat gezanik te stoppen. Zorg er eerst voor dat het niet méér wordt. Dat scheelt een hoop ellende. Je kunt alle gladjakkers wegsturen. Doodvallen kunnen ze. Een zonnig perspectief. En het tweede is: maak het gewoon op. Ja, met beleid en verstand, maar zorg dat het op is als je dood gaat. Het is als met sommige kaartspelletjes: de lol zit erin van je kaarten af te komen op een elegante manier. Je wilt er geen last van hebben of een hoop werk mee krijgen, toch?

Nog eens wat. Niemand hoeft zich over mij zorgen te maken. Ik heb mijn huiswerk gedaan. Veel gelezen en documentaires gezien over mensen die loterijen winnen. Hoe ze overspannen raken. Sukkels die uit een achterbuurt of een caravanpark komen en opeens denken verstand te moeten hebben van dure auto’s of mooie kleren. Of die zich verplicht voelen in een soort Eftelingachtig paleis te gaan wonen. Daar worden ze dan eenzaam, vals tegen elkaar, ze vervelen zich scheel en gaan zuipen. Ze gaan gokken, halen criminelen over de vloer, raken aan de drugs. Nee, ik zal voorlopig niet verhuizen. Ik zal een nieuwe keuken laten inbouwen en wie weet koop ik een tweede chihuahua. Dat mijn dagelijks leven prettig en makkelijk is, daar geef ik mijn geld aan uit. Maar zonder dat mijn leven er al teveel door verandert. Ik haal mijn vriendin Hetty in huis en samen gaan we het geld weggeven. Stilletjes, hè. Niet te dicht in de buurt. En als ze er te veel ophef over maken, krijgen ze niks.

Het mooiste is als mensen die me kennen eindeloos gaan zitten wachten tot ik de kluts kwijtraak: liposuctie, haar-extensies, neuscorrectie, dure auto, dat werk. Kunnen ze wachten tot ze een ons wegen. Ik doe gewoon waar ik zin in heb als ik wakker word. Af en toe maak ik een reisje. Naar Oostenrijk of een Kurort in Zwitserland. En ik laat hier en daar begraafplaatsen aanleggen voor huisdieren. Of ik geef twintig computers aan een dorpsschool ergens in Frankrijk, omdat ik daar iemand ken. Of ik koop een aangepaste auto voor meneer Pauwels, die met dat verlamde been. Over wat ik weggeef ga ik niet discussiëren. Er wordt niet vergaderd. Op ouwejaar knippen Hetty en ik het pasje van de ene rekening doormidden en activeren we de andere. Het moet ieder jaar precies op. Tegoed: nul. En dan het volgende miljoen.

Je moet niet denken dat ik alleen maar goed ga doen met het geld. Ik heb niet alleen recht op de prijs. Ook op een beetje wraak. Ik koop via via het pand waar Charlotte zit, het sekreet, met haar hippe zuurdesem-pizzeria. Dan laat ik haar eruit flikkeren. Dat blijf ik doen tot ze emigreert. En ik heb een neef op het oog, Sjaak, die zijn vrouw en kinderen het leven zuur maakt. Als ik die een ton geef hoef ik geen vinger meer uit te steken. Binnen een jaar doet hij zichzelf de das om. Dan legt hij het loodje door een overdosis of zelfmoord. Als niemand hem opruimt en hij houdt niet uit zichzelf op met zijn terreur tegen Hanke en de kinderen, huur ik iemand in die hem een handje helpt. Je bent een weldoener of niet.

Deze tekst wordt uitgesproken tijdens “De Mecenas Komt” op vrijdag 13 mei in Perdu, Amsterdam.

Illustatie door: Rozanne Ottenhoff

Behalve debutante Ineke Riem die de Nieuw Proza Prijs 2012 won, hebben ook Gids-redacteur Dirk van Weelden en poëzie-adviseur K. Michel een onderscheiding in de wacht gesleept.Van Weelden mocht samen met fotograaf Carel van Hees de Nico Scheepmakerbeker in ontvangst nemen voor het beste sportboek van 2011; het betreft Eversteijn. Bokser/heren-kapper 1949-1983. K. Michel kreeg de Guido Gezelleprijs van de stad Brugge voor zijn bundel Bij eb is je eiland groter.

Mohammed al-Mansoer is een Nederlandse dichter van Marokkaanse afkomst, geboren te Rotterdam in 1987. Hij volgde het VWO in Crooswijk en werkt als computerprogrammeur. Zijn ouders komen uit de omgeving van Al-Hoceima. Hij combineert klassieke Islamitische liefdesmystiek met poëzie over de liefde en het leven in het Rotterdam van vandaag.

je ouders hebben je uitgehuwelijkt
(zeg je plagend)
aan Achmed, je achterlijke neef uit de bergen
het huwelijk is volgende maand
& daarna ga je bij zijn ouders wonen
om elke dag de geit te melken
en ook de bok, grap ik
maar daar kan je niet om lachen en
met een ernstig gezicht vertel je
dat de familie van je neef een maagd
beloofd is en dat het afgelopen is
voortaan met wat we anders altijd doen
maar ach, zeg ik,
je neef is toch achterlijk?
die kan je alles wijsmaken
& voor de zoveelste keer
spelen we samen weer je huwelijksnacht
met Achmed je achterlijke neef
uit de bergen

De Nieuw Proza Prijs Venlo is dit jaar gewonnen door Ineke Riem. Zij schreef in 2011 volgens de jury het beste korte verhaal in de literaire tijdschriften in Nederland en Vlaanderen. Haar winnende verhaal ‘Ik ben er nog’ verscheen in aflevering 2 van het tijdschrift De Gids [te bestellen bij Atheneaeum Boekhandel].

Ineke Riem is geboren in 1980. Zij heeft Nederlands gestudeerd in Groningen en een jaar Beeld en Taal aan de Rietveld Academie in Amsterdam. Sinds 2007 geeft zij poëzieworkshops en schrijfcursussen aan jongeren en kinderen. Meer over haar poëzieprojecten is te vinden op de sites van School der Poëzie of van het Huis van Gedichten. Verspreid over enkele tijdschriften verschenen eerder gedichten van haar. Een roman is in voorbereiding. Deze zal verschijnen bij De Arbeiderspers.

Uit het juryrapport: “In het verhaal ‘Ik ben er nog’ van Ineke Riem is de hoofdfiguur een krasse dame van 92 jaar, die graag dood wil maar aan wie de dood zich maar niet wil voltrekken. Ze besluit om lang gekoesterde liefdesbrieven eindelijk maar eens op te ruimen. Een heel leven trekt voorbij. Een klassiek verhaal, in de beste zin van het woord, waarin reflectie, beschrijving en verbeelding moeiteloos ineenschuiven tot een hecht gecomponeerd geheel.”

De jury is gevraagd een keuze te maken uit 75 verhalen, die alle gepubliceerd zijn in 2011 en afkomstig zijn uit 17 Vlaamse en Nederlandse literaire tijdschriften. Voorgaande winnaars van de Nieuw Proza Prijs (voorheen de Rabobank Lenteprijs) waren onder meer Rita Demeester (1989), Floor Haakman (1993), Arnon Grunberg (1994), Manon Uphoff (1996), Karel Glastra van Loon (1998), Erwin Mortier (2000), Jan van Loy (2001), Anton Valens (2005), Elke Geurts (2007) en Maartje Wortel (2009). De jury bestond uit Dr. Siem Bakker, Prof. Dr. Elsbeth Etty en Prof. Dr. Joris Gerits.
De prijs is beschikbaar gesteld door de gemeente Venlo, de organisatie is in handen van de Culturele Raad Tegelen. De winnaar ontvangt de prijs – een bedrag van 1250 euro – op zondag 20 mei om 16.00 uur in cultureel centrum Domani te Venlo bij gelegenheid van het Laureatenconcert, dat wordt georganiseerd i.s.m. ’t Paeterke

De film vertelt het verhaal van de ondergang van de Mazoeren, een etnische minderheid van hoofdzakelijk Poolse herkomst in het voormalige Oost-Pruisen. Na 1945 werd Oost-Pruisen met andere Duitse gebieden door de grote mogendheden aan Polen toegekend. Terwijl de Oost-Pruisen die Duits spraken zonder pardon naar Oost-Duitsland werden gedeporteerd, werd voor de Mazoeren een uitzondering gemaakt. Velen van hen praatten immers, vanuit Pools perspectief, een gebrekkig soort Pools en waren daarmee als ‘autochtonen’ kandidaat voor polonisering. Ze mochten kiezen tussen gedwongen assimilatie en deportatie. Het waren echter wel onwillige kandidaten omdat ze overwegend protestants waren en in 1920 al bij een referendum met grote meerderheid gestemd hadden voor behoud van de Duitse nationaliteit. Ondanks taalverwantschap zei het Poolse nationalisme de Mazoeren weinig.

Róża vertelt de lijdensweg van een gelijknamige Mazoerische oorlogsweduwe die na het einde van de oorlog alleen op haar boerderij achterblijft en daar een prooi is voor rondzwervende Russische soldaten. Schokkend zijn vooral de scenes waarbij Russische soldaten vrouwen en masse verkrachten. De kijker wordt gepijnigd door deze beelden die de camera terloops vanuit een zolderraam registreert. Je wilt wegkijken, maar kijkt toch. Onbedoeld vermakelijk daarentegen is de bijna etnografische uitbeelding van protestantse kerkrituelen voor de katholieke Poolse toeschouwer.

De geschiedenis van de Mazoeren – een bevolkingsgroep van ongeveer een half miljoen mensen – is vrijwel onbekend in Polen. Hun voormalige woongebied met meren en bossen in het noordoosten van Polen is nu alleen een natuurgebied waar men prettig vakantie kan houden.

Om de empathie van de Poolse kijker met deze vreemde mensen te bevorderen vond de regisseur het nodig wat onwaarschijnlijke elementen aan de geschiedenis toe te voegen. Zo zou Róża voor de oorlog Poolse cultuurfeesten hebben georganiseerd, dus Pools-nationalistisch zijn, wat gezien de sympathiën van de Mazoeren en het politieke klimaat tijdens de nazi-dictatuur erg onwaarschijnlijk is. Ze wordt bovendien beschermd door een voormalig lid van de westers georiënteerde Poolse verzetsbeweging, de Armia Krajowa, die haar het bericht kwam brengen dat haar man, een Duitse soldaat, was gesneuveld. De vriendin van deze Pool was echter tijdens de opstand van Warschau in 1944 door Duitse soldaten verkracht en vermoord. Hij moet dan wel over grote vergevingsgezindheid beschikken om zich het lot van deze ‘Duitse’ weduwe aan te trekken. Niettemin is de film een loffelijke poging de versleten en in zijn politieke gedaante vaak weerzinwekkende master narrative van een homogeen Pools volk te doorbreken.

De trailer is helaas iets te veel skop, skiet en donder: http://www.youtube.com/watch?v=xsxubQZN8dQ

Op een avond genaamd “Scheefkijken” hield Mariëtte Haveman op uitnodiging van Peter Delpeut een kleine lezing over de verbeelding. “Maar omdat dat een veel te groot onderwerp is voor een kwartier” heeft zij het gecomprimeerd in de vorm van een zeemeermin.

Ik wil het hebben over de verbeelding, het mooiste en gevaarlijkste speelgoed dat wij hebben meegekregen. Maar omdat dat een erg groot onderwerp is voor een kwartier, heb ik het gecomprimeerd in de vorm van een zeemeermin. Zij is namelijk een heel zuiver product van de verbeelding, en daarbij sinds haar ontstaan zo’n drieduizend jaar geleden van een opvallend hardnekkige, wereldwijde populariteit.

Ik denk dat de meermin wat dit betreft de eerste plaats deelt met een fabeldier dat echt bestaat, de olifant. Zoals in elke olifant een soort beminnelijke heer huist met een weemoedig karakter, samen te vatten in zijn kleine bewimperde ogen en aangegroeide broekspijpen, zo berust de aantrekkingskracht van de meermin in haar glanzende strakke japon, die mensen al eeuwen proberen na te maken, niet altijd met evenveel succes hoewel een enkeling dichtbij het geheim kwam, en vooral ook op haar ingebouwde tragiek.

De tragiek van de meermin ligt natuurlijk vooral besloten in het sprookje van Hans Christian Andersen over de kleine zeemeermin die het leven van een prins redt bij een schipbreuk, en in ruil voor haar mooie verleidelijke staart en ook voor haar stem zijn liefde wint. Het duivelse en geraffineerde van dit verhaal is dat zij alles opoffert wat haar voor een mensman onweerstaanbaar maakt. En het onvermijdelijke gebeurt: de prins wordt verliefd op een aardvrouw, en onze meermin keert terug in het schuim van de zee.

Hier het beeld dat iedereen kent in Kopenhagen, en dat de typische zeemeerminnenweemoed prachtig samenvat, van de beeldhouwer Edward Eriksen, uit 1913. Het gaat hier om een vrouwengeschiedenis van een soort waar de 19^de-eeuwers bijzonder op gesteld waren.

In de kunst wemelt het van de vrouwen die iets hebben opgeofferd en sindsdien weemoedig turen over de zee. Dit brengt mij op een heel mooi klein boek dat Peter Delpeut in 1998 heeft gemaakt, getiteld Diva Dolorosa, over het fenomeen van de tragische diva.

Van de meermin kun je zeggen dat zij het fabelwezen is dat het dichtst komt bij de tragische diva. Zij is van nature gesnoerd in een strakke feestjurk, maar dan eentje die nooit uit kan en die bovendien aan de onderkant is dichtgenaaid. Hoe bedrijft een meermin de liefde? Niet, zou ik zeggen. Eigenlijk kan ze alleen maar van een afstand bekeken worden, en begeerd. Dat veroordeelt haar tot een moeilijk leven, en zeker zodra er liefde in het spel komt, dan is natuurlijk de ellende niet te overzien. Kuis en wulps is zij,  verleidelijk en gedoemd tot eenzaamheid, en ook nog gevaarlijk.

De keerzijde van het sprookje van Andersen vertelt over de minder goedaardige zusters van de kleine zeemeermin, de Sirenen die matrozen gek maken met hun gezang. En zo beschrijft Peter ook het karakter van de diva, als een wezen dat veroordeeld is tot haar eigen verleidingsdwang. Ze kan niet anders, de natuur heeft haar zo gemaakt en daarom is ze tragisch.

Deze meermin dateert uit de negentiende eeuw, toen de geschilderde verbeelding nog geen grenzen kende. Zij is gemaakt door John William Waterhouse, een Engelse prerafaeliet, die met dit schilderij zijn toelating verwierf tot de prestigieuze Royal Academy. In zijn latere leven maakte hij naam als schilder van eindeloze reeksen van tragische vrouwen zoals Ophelia en the Lady of Shalott, en femmes fatale achtige figuren, zoals  Cleopatra, Medea of deze Sirene. Het thema van de watervrouw bleef Waterhouse bezighouden:

Hier hebben we een van zijn populairste schilderijen: nu meisjeskamerkunst, in recensie The Art Journal beschouwd als een meesterwerk. Kijk en zoals we zien: in de Engelse kunst gaat het zodra er meerminnen in het spel zijn zonder uitzondering om meisjes van vijftien jaar, en de grote huivering die dit tafereel met zich meebracht school natuurlijk in het feit zij de knappe jongeman dood gaan maken.

In het algemeen komen we nogal wat meerminnen tegen in de 19^de eeuwse verbeelding. Maar de meermin is zeker geen 19^de-eeuwse uitvinding, en dat voert mij terug naar het uitgangspunt, van de verbeelding en haar meest karakteristieke voortbrengselen. De meermin is namelijk ontzettend oud. Ik ga ze niet allemaal laten zien, Maar wie zich in dit onderwerp verdiept, zoals ik heb gedaan, wordt onmiddellijk overspoeld door een stortvloed van oeroude staartvrouwen, te beginnen met de Assyrische godin Astarte, die ook al na een noodlottige liefdesgeschiedenis met een menselijke herder uit schaamte in het water sprong en veranderde in een wezen met een vissenstaart. Van dit soort verhalen wemelt het in mythologieën van de Caribische zee tot de Indonesische archipel en de kustgebieden van Klein Azië.

Overal, in elk verloren en vergeten hoekje van de aardbol liet de menselijke verbeelding, sinds de nacht der tijden, zulke wezens ontstaan. En in negen van de tien keer zat er tragiek aan vast. Soms groeide de staart als gevolg van een ongelukkige liefdesgeschiedenis, maar vaak ook waren het wezens die gewoon zo geboren waren en zelf ongeluk veroorzaakten. De beroemdste van die variant is het verhaal van Odysseus die zich liet vastbinden aan de mast, om de sirenen te weerstaan.

Hier weer zo’n fijne 19^de-eeuwse verbeelding, van de vergeten Victoriaanse schilder Herbert James Draper, die net als Waterhouse een passie ontwikkelde voor het schilderen van watervrouwen, kelpies, sirenes, tragische droomsters op het strand, in de geest van Jacques Perk en de Engelse romantische dichters Shelley en Keats.

Hier nog eentje, een hoogtepunt in het genre, van John Collier, prerafaeliet en leerling van Alma Tadema, dit schilderij heet “the land baby”. Hier zie je een sterk voorbeeld van de filmische kwaliteit van sommige van die laat-19^de eeuwse schilderijen. Ik vind dit zo’n krachtige verbeelding van de kern van de tragiek van de meermin. Wat gaat hier gebeuren met dat kindje dat zo argeloos op die vissenvrouw toeloopt? Nou, niet  per se iets goeds, dat snappen we allemaal. Deze twee wezens waren niet voor elkaar bedoeld. Er hangt een grote dreiging op dat stille strand, tussen de gretigheid van de meermin en de argeloze uitdrukking van dat kleine meisje. En het feit dat de staartvrouw heel mooi is, maakt het er alleen maar enger op. Uiteindelijk is zij immers, nog meer dan echte mensenvrouwen, een dier. Haar gedrag, dat voel je ook als je naar zo’n beeld kijkt,  wordt door van alles gestuurd maar niet door redelijke of zedelijke motieven. Maar ook zijzelf, deze meermin, is een sterke belichaming van haar eigen eenzame lot als diermens of mensdier.

Hiermee kom ik op mijn eigenlijke thema, van de meermin als een bijzondere belichaming van de universele menselijke verbeelding. In zijn nieuwe boek Pleidooi voor het treuzelen schrijft Peter Delpeut allerlei leuke dingen over de verbeelding. Het geheim van de verbeelding, schrijft hij in zijn essay over de Friese Engelsman Lourens Alma Tadema, ligt in het stilzetten van de tijd. Ik vind dat een heel mooie karakteristiek, immers de voort tikkende tijd is het ene element waarin wij allemaal volstrekt gevangen zitten. En het is zeker waar dat het stilzetten van die tijd een wezenlijke factor is in veel kunst. Maar niet de enige. De verbeelding heeft namelijk of eigenlijk ís het een motor die er op gericht is om ons over al onze natuurlijke grenzen heen te tillen, niet alleen die van de tijd. Het kan ook gaan om een ruimtelijke horizon, of een andere onoverbrugbare grens. Het is wel bekend dat een verlangen, een Sehnsucht om  het romantische Duitse woord weer eens even af te stoffen, aan de basis ligt van het meeste dat wij in onbewaakte momenten bij elkaar verzinnen. Een verlangen naar het andere, naar het vreemde en onbereikbare en gevaarlijke. De negentiende-eeuwse kunstenaars waren grote meesters in het bespelen van dat aspect van onze aard. Vandaar, denk ik, de bijzondere belangstelling van 19^de-eeuwse schilders voor meerminnen, een soort ideale, wilde vrouw-wezens. Iemand die tot slot heel ver ging in de verbeelding van dat dierlijke was de Zwitser Arnold Boecklin.

Böcklin is vaak even wennen, zeker deze kant van hem maakt dat hij veel mensen een beetje zwaar op de maag ligt. Maar zo’n schilderij als dit illustreert erg goed Böcklins idee over de kunst.  Boecklin nam enorm serieus de taak van de kunstenaar, zoals hij die zag, om zo goed mogelijk te verbeelden hoe iets er uit zou zien als het zou bestaan. Nu bestaat er een onderwaterzoogdier dat volgens alle fabeldierologen aan de bron staat van de meermin, namelijk de zeekoe of doegong [00]: een zoogdier onderwater, met borsten op dezelfde plaats als mensenvrouwen, en ogen voor in de kop [00] waarvan wordt gezegd dat het haar jongen in de ‘armen’ draagt. Het is nog niet zo makkelijk om van dit aandoenlijke blobvormige wezen een mensenvrouw te maken. Maar Boecklin, kwam in de buurt.

Böcklin nam het instrument van de verbeelding heel serieus, en daarbij geloofde hij in iets anders dat hij aanduidde als Heiterkeit: feestelijke vrolijkheid.

Wat hij daaronder verstond is goed te zien in dit schilderij, een kolossaal ding, dat hangt in Basel. Böcklin vond waarachtigheid en sprankelende, ongeremde vrolijkheid belangrijke kwaliteiten en die opvatting bracht hem nogal eens in conflict met opdrachtgevers die zijn schilderijen ongepast en onzedelijk vonden. En het is waar, zijn meerminnen zijn een stuk minder schattig en salonfahig dan die van Waterhouse, beestachtiger kun je zeggen.  Dat maakt Boecklin misschien minder makkelijk te verteren maar voor mij wel heel intrigerend. Ik heb er over geschreven in mijn boek, “Het feest achter de gordijnen” waarvan binnenkort een herdruk verschijnt. Daarin schreef ik het volgende: “Böcklins zeemeerminnen en waterfaunen zijn belachelijke schepsels, dat valt niet te ontkennen. Ze kijken dom uit hun ogen en hun lichaamsbouw is van een Walküreachtige vlezigheid die wij al gauw stuitend vinden. Maar als je dat tegen hem zou zeggen is de kans groot dat hij zou antwoorden: mag sein mein Lieber maar zo zouden ze er nu eenmaal uitzien als ze bestonden. Dommer, vrolijker, onbekommerder dan wij; lichtelijk asociaal maar wel goedmoedig en tuk op pleziertjes. Zo stelde Boecklin zich die wezens voor..”

Wilde gevaarlijke dier-vrouwen; ik hoef niet te benadrukken voor welke helft van het publiek deze figuur vooral bedoeld was. Maar daarmee doe ik de meermin in al haar verschijningsvormen zeer zeker te kort. Ook voor vrouwelijk publiek is zij altijd heel fascinerend gebleven, net als de diva, als een soort ideaal van ongebondenheid en onaanraakbaarheid en onaantastbare schoonheid.

Kortom, de moraal van dit verhaal: De verbeelding geeft ons niet alleen vleugels, maar als het moet ook een staart.