De kunst van het motoronderhoud

Klein onderhoud

2011-08-28T18:15:00.000+02:00

Allan Massie zet in The Spectator het gevaar van een hysterische law-and-order-aanpak in de verf.

Martine Aubry in Le Point van 25 augustus (printversie), allerminst een oninteressante vrouw, ondanks haar etatisme en haar wel zeer vage ideeën over een herindustrialisering van Frankrijk. Versus François Hollande, een eerder nuchtere economist die zeker niet incoherent argumenteert (waarom niet hem?). Boeiende maanden in het vooruitzicht.

Een andere wereld - over l'exeption européenne

2011-08-25T22:32:00.003+02:00

‘Alles moet veranderen om alles bij het oude te houden.’
Tancredi in Il gattopardo

Een van de knapste politieke romans uit de westerse literatuur is Il gattopardo. Giuseppe Tomasi di Lampedusa beschrijft de ondergang van de Siciliaanse prins Fabrizio Salina ten tijde van het het Italiaanse Risorgimento. Er zit veel Siciliaanse geschiedenis in het boek, maar het is vooral de omwenteling van oude structuren en de kritiek op de elites die bijblijft. Het idealisme van die tijd wordt beschreven als opportunisme, een motregen die traag maar zeker iedereen doornat maakt. Nog steeds sterven er Salina’s, terwijl de oude orde doorsukkelt.

(Met Jorge Semprun en het nieuw lief van Ayaan Hirsi Ali, de onvolprezen Niall Ferguson.)
In juni ging Jorge Semprun voor de bijl, bicultureel Spaans-Frans icoon, een van de laatste grote antitotalitaire intellectuelen en voorbeeldig Europeaan. ‘Il est une Europe à lui tout seul’, schreef Bernard Henri Levy in zijn obiit. Misschien heeft hij dat tegelijk afschuwwekkend bloeddorstige en bevrijdend kosmopolitische Europa meegenomen in zijn kist. Wij blijven achter met masochistische Realpolitici als Angela Merkel, autarkische volkstribunen en Griekse fantasten: Crito, we zijn de Europeanen nog een haircut schuldig. Zelfs geen vlag of hymne kon er af toen in 2008 het verdrag van Lissabon werd getekend. Is dat de unie die ons in de vaart der volkeren zal opstuwen? Een neutrale vrijhandelszone die directieven uitvaardigt, maar nauwelijks politieke standpunten kan innemen?

Giuseppe Tomasi was hertog van Palma en prins van Lampedusa, het infernale eiland voor de kust van Sicilië en een van de afvalschuiven van de illegale migratie in Europa. Op 17 december vorig jaar stak de 26-jarige fruitverkoper Mohamed Bouazizi zich in brand in de Tunesische provinciestad Sidi Bouzid, naar verluidt uit protest tegen het corrupte regime van president Ben Ali. Deze wanhoopsdaad vormde het symbolische beginpunt van een omwenteling die door de Mahgreb en het Midden-Oosten raast. Zoals steeds was menselijke ellende het eerste tastbare gevolg: de vluchtelingenstroom richting Europa bracht gelaten paniek teweeg. Gelaten, omdat het geen nieuws meer is. Paniek, omdat plekken als Lampedusa moeilijk afgeschermd kunnen worden door Frontex, het Europees Agentschap voor het beheer van de operationele samenwerking aan de buitengrenzen van de lidstaten van de Europese Unie. In 2008 werden er op Lampedusa ruim 31.300 illegale migranten opgevangen, een lokaal record. Frontex merkte in mei in zijn jaarlijkse risicoanalyse droogjes op dat de illegale migratie uit Afrika structureel daalt. Terwijl de ellende op Lampedusa volgens Frontex nog meevalt, bevindt het ware probleem zich op de grens tussen Turkije en het failliete Griekenland – dat alleen al daarom nooit kan worden losgelaten door de Europese Unie, ondanks hun frauduleuze boekhouding. Op die vage plekken aan de rand van ons continent gaat het pas flink vooruit. Ook daar wordt het nieuwe Europa gevormd, niet alleen in het Brusselse pluche van het Europees Parlement. Ook daar toont het nieuwe Europa haar zwakte. We zijn zelfs amper in staat om oorlog te voeren tegen onze voormalige vriend kolonel Khadaffi. In een harde toespraak voor in het NAVO-hoofdkwartier op 10 juni noemde de Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates de situatie ‘onaanvaardbaar’. Sommige Europese landen die meewerken aan de uitvoering van de VN-resolutie van 1973 hadden bij gebrek aan ammunitie de voorraad van de Amerikanen moeten aanspreken. Die slechte grap is symptomatisch voor de irenische illusie die Europeanen tegen wil en dank koesteren: dat een leger aan belang heeft verloren omdat de wereld vredelievender is geworden.

(Jorge Semprun in 2010, gedubt in Frans.)

Het laatste boek van Semprun was een bundeling lezingen die hij in de laatste jaren van zijn leven in Duitsland had gegeven: Une tombe au creux des nuages. Essais sur l'Europe d'hier et d'aujourd'hui. Het zijn ontroerende teksten van een man die de geschiedenis heeft overleefd en uit overtuiging zijn ervaringen wil doorgeven – en in Duitsland is dat aan de nakomelingen van zijn beulen. Als we ons het verleden niet herinneren en de Europese cultuur niet in ere houden, wat dan wel? Semprun put zijn Europees optimisme uit de veelzijdigheid van die cultuur, niet etnisch gebonden of nationalistisch herschreven. De institutionele constructie maakt hem minder enthousiast – wie kan hem ongelijk geven? Maar misschien schuilt daarin de tragiek van Semprun, dat iemand die voor de vrijheid heeft gevochten de ultieme hoeder van die vrijheid, de Europese Unie, niet net even intens kan bewonderen als een gedicht van Paul Celan. Europa is ons enige plan. En dat plan is ons ontfutseld door hofmeiers die even democratisch opereren als in de tijd van de Merovingers.

(La guerre est finie, Alain Resnais (1964) - met een scenario van Jorge Semprun. 'Les choses que j'ai à dire sur l'Espagne ne plaisent à personne.')

Het bestuurlijke Europa holt eensgezind achter de feiten aan, en het is dat wat Lampedusa zo schrijnend maakt. In het voorjaar werd besloten de visapolitiek aan te scherpen en beter samen te werken met de landen van herkomst, maar een werkelijk eensgezind migratiebeleid bestaat nog steeds niet. Migratie in Europa is een loterij die gekenmerkt wordt door onrechtvaardigheid, verlichte willekeur en politieke waanbeelden. Zo hangen de slaagkansen om als migrant aanvaard te worden sterk af van het land waar de asielaanvraag wordt ingediend. En als de migratiebalans doorslaat, zoals dit voorjaar, is het hek van de dam: Italië sprak de wens uit om contingenten asielzoekers door te schuiven. De Italiaanse regering verstrekte aan ruim 25.000 Tunesiërs voorlopige visa, zodat ze konden doorreizen naar het Schengengebied. Opgeruimd staat netjes. België, Duitsland, Frankrijk en Nederland voerden in mindere of meerdere mate opnieuw grenscontroles in. Die unilaterale maatregelen verzwakken op een cruciaal moment de al lamentabele autoriteit van de Europese instellingen. En het hield niet op. De presidenten Sarkozy en Berlusconi schreven in april een brief aan de Europese Commissie en de Europese Raad om het Schengenverdrag tijdelijk op te schorten, omdat de EU-grenzen niet werkten. De Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken Roberto Maroni suggereerde dan weer dat Italië eenvoudigweg uit de Europese Unie moest stappen. De euroscepsis is zo’n normale houding geworden dat in elke crisis iedereen instinctief een vuist opsteekt naar Brussel, zelfs nationale politici die mee het Europese beleid voeren.

Migratie, gedwongen of vrijwillig, langs nationale grenzen of van een dorp naar de stad, is nog steeds de meest fundamentele ervaring van onze tijd. Zeker in België staan, als gevolg van het fordisme en de ruimtelijke planning, stad en platteland tegen elkaar. De arbeidsprocessen werden de afgelopen eeuw opgedeeld, burgers werden consumenten en huurders werden aangespoord om huiseigenaars te worden. De samenloop van die omstandigheden werd ook politiek ingevuld: het was een strategie om arbeiders uit de verderfelijke stad te halen en een plaats te geven in overzichtelijke voorsteden en landelijke gebieden, waar een zekere katholieke en later christendemocratische hegemonie overeind bleef. Dat overwicht bestaat niet meer, met de gemeenteraadsverkiezingen van 2012 en de verwachte winst van de NV-A van 2012 als symbolisch eindpunt. Er is echter niets wezenlijks veranderd, want de stadsvlucht bestaat nog steeds. Ze wordt sinds de jaren zeventig in toenemende mate aangevuurd door statusangst. Nog steeds sterven er Salina’s.

Een gebrek aan visie en investeringen versterkte het beeld van de stad als een ziek lichaam, bedreigd door migratie, het meest zichtbare gevolg van de globalisering. Wie iets te verliezen heeft, trekt er weg, met Brussel als de overtreffende trap van die beweging. De uitbreiding van de hoofdstad, die lang niet alleen een taalkwestie is, plaatst ons voor een fundamentele vraag: wat voor stedelijkheid willen we? Het gekibbel over die vraag is ook uitgegroeid tot een wat steriele culturele oorlog tussen stedelijke moderniteit en regionalistische achterlijkheid, zowel in Vlaanderen als in Wallonië een populaire hobby. Die ruzie heeft vaak de allure van een schaduwgevecht dat de aandacht moet weghouden van de ware problemen: wat moet je in godsnaam aanvangen met Brussel?

Lampedusa ligt ook in Brussel. De stad is zo fel gekleurd door migratie, internationalisering en communautarisering dat ze de regionale en gemeenschapslogica van het Belgische federalisme overstijgt. Mede daardoor is het onmogelijk om Brussel nog los te laten, zelfs al is slechts een minderheid van de Brusselaars Nederlandstalig en heeft een groot deel van de traditionele middenklasse de stad verlaten. Elke mogelijke oplossing zal moeten getuigen van een grote creativiteit. Om een gevoel van normaliteit te suggereren gebruiken de Europese lidstaten, België incluis, paardenmiddelen: regularisaties en uitwijzingen. Hierdoor ontstaat de indruk dat we ‘het probleem’ (en dus ook Brussel) kunnen rationaliseren en beheren. Bij gebrek aan een echt Europees beleid blijven we aangewezen op administratieve noodgrepen. Europese lidstaten slagen er zelfs intern niet in om een vlot en integraal asielbeleid te voeren. En als in het ene land gezinshereniging verstrengd wordt, komen de familieleden langs een ander land Europa binnen.

De vaudeville rond de opeenvolgende asielcrises in België vormt een pijnlijk voorbeeld. Om nog te zwijgen van de manier waarop lokale besturen de concrete asielproblemen moeten oplossen, gebonden aan de stroeve directieven van hogere overheden. Vooral de centrumsteden lijden hieronder. Alle aandacht zou moeten gaan naar het tot stand brengen van rechtszekerheid, omdat de basisrechten van onze rechtsstaat en democratie in het geding zijn. Zo’n oefening veronderstelt echter ook dat we een toekomstvisie ontwikkelen. Uiteraard is het ieders recht om te geloven dat die toekomst op een lokaal of nationaal niveau zal worden afgedwongen, maar het kan geen kwaad om er rekening mee te houden dat dit een zo goed als fatale illusie is.

Zestig jaar geleden werd het Verdrag van Parijs getekend, het fundament van het moderne Europa. Frankrijk en Duitsland besloten toen hun kolen- en staalproductie gezamenlijk te beheren en één grote Europese markt te maken, samen met Italië en de Beneluxlanden. De oprichting in 1951 van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal was een rechtstreeks gevolg van het diepe trauma van de Tweede Wereldoorlog. De heropbouw van West-Europa vond plaats met de dreiging van de Sovjet-Unie op de achtergrond. En toen die Koude Oorlog grote delen van Azië omvormde tot een slagveld, leek een nieuw conflict op planetaire schaal zeer dichtbij. De Europeanen hadden toen al het pleit verloren. En de gevechten die zij leverden om hun vooroorlogse koloniale praal te bewaren, draaiden uit op bittere nederlagen. Toch was er hoop.

Gewiekste technocraten als Jean Monnet pleitten ervoor om stap voor stap een Europese unie te maken. De herinnering aan het protectionisme en de inflatie van de jaren dertig joeg koude rillingen over ieders rug. Bovendien hadden twee verwoestende oorlogen tot een fenomenale waardevernietiging geleid. Europa’s toekomst was gesneuveld in greppels, straten en velden van Ieper tot Moskou. Naast het onpeilbare menselijke drama van die miljoenen doden, was er het economische debacle. Op een gefortuneerde toplaag na moest de bevolking zo goed als van nul herbeginnen, en dit keer liefst in een omgeving waar het oude Frans-Duitse conflict niet meer zou bestaan. De oplossing lag in het grote geheel, het afvlakken van de nationalistische wanen, het smeden van supranationale banden. De oprichting van de NAVO in juni 1948, na de communistische staatsgreep in Praag, was een eerste stap in die richting. Door de belangrijkste Europese industrieën te laten samenwerken, zou er één markt ontstaan. En dus was de supranationale organisatie van de EGKS een noodzakelijke vernieuwing, die enkele jaren later zou leiden tot de oprichting van de Europese Economische Unie. Vanaf het begin is er gebakkeleid over de interpretatie van het Europese federalisme, dat voor sommigen een ware, op subsidiariteit gebaseerde beslissingsstructuur moet opleveren, voor anderen een collectie nationale belangen. Zestig jaar later is die houding niet veranderd, hoewel de binnenlandse macht van Europa in principe haast alomvattend is geworden – en omgekeerd evenredig met haar internationaal gewicht.

Niall Ferguson Says 100% Certain Greece Will... door Bloomberg
(Het nieuw lief van Ayaan Hirsi Ali aan het werk. Een popster zonder gitaar, maar hij kan wel balans lezen en vertellen.)

(Schrijver druk bezig met het verkopen van zijn boek. Maar wel een goed boek.)

Van alle vulgariserende hedendaagse historici is Niall Ferguson de snelste geest. Wellicht omdat hij erin slaagt voorbij de culturalisering van samenlevingsproblemen te denken. Ferguson doet dit door grote verhalen te putten uit de economische geschiedenis. In zijn onlangs verschenen Civilisation. The West and the Rest toont hij waarom het westen de afgelopen eeuwen zo succesvol is geweest als model. Ferguson wijst een aantal ‘Killer Aps’ aan die door de rest van de wereld gretig zijn overgenomen: de interne verdeeldheid van het continent scherpte de competitie aan, de wetenschappelijke revolutie, de rechtspraak en de representatieve regeervorm, geneeskunde, de consumptiemaatschappij, en de werkethiek. Ferguson heeft Civilisation geschreven met een publiek van zeventienjarige schoolkinderen voor ogen, wat enigszins de didactische ondertoon en de hipheid van sommige passages verklaart. Het zorgt ook voor wellicht de sterkste case study in het boek, de meeslepend beschreven geschiedenis van de katoennijverheid en haar beroemdste icoon: de jeans. Uiteraard kiest Ferguson voornamelijk voor capita selecta uit de Britse geschiedenis, maar die milde eenkennigheid weerhoudt hem er niet van om een nogal fors punt te maken. De westerse samenleving komt vooral in gevaar omdat we moe en flauw zijn – wat blijft er van het weberiaanse op sparen gerichte werkethos nog over in de Angelsaksische wereld? En ons gebrek aan historische kennis verhindert ook dat we de strijdvaardigheid van vroegere generaties herkennen en begrijpen. Zelf weet Ferguson zeer goed waar hij zijn half dystopische lezing van de geschiedenis moet plaatsen: als een aflevering in de reeks ‘van Edward Gibbon tot Samuel Huntington’. Mannen die de opkomst en ondergang van wereldrijken beschreven in aanlokkelijk heldere schema’s.

De andere wereld die Ferguson toont is alleszins chaotischer, onbetrouwbaarder en aannemelijker – hoewel dat laatste ongetwijfeld een tijdgebonden indruk is. In het westen van Ferguson wordt er geploeterd om het beter te hebben. Die veelzijdige vrijheid om te kiezen, te kopen, te zeggen wat je wenst, valt onmogelijk samen te vatten in een eenduidig verklaringsmodel – daarom komt de verhalenverteller Ferguson goed tot zijn recht. China heeft stormenderhand de kop van de economische wedloop genomen. De vastgoed- en kredietcrisis die sinds 2007 woedt, heeft de degradatie van het westen alleen maar versneld. Elke westerse burger zal instinctief begrijpen hoe Ferguson uitlegt dat alle grote mogendheden in de geschedenis ook ten onder gaan, zelfs als ze too big to fail zijn. Wat uiteraard allerminst betekent dat we die neergang moeten vieren als een zwarte mis, of moeten misbruiken om balancerend op de rand van de afgrond niet solidair te zijn met onze lotgenoten. We kunnen herrijzen uit onze as, als moed gepaard gaat met principes, de rechtsstaat met het algemeen belang, rede en vrijheid met daadkracht, ondernemingszin en wetenschap. En in het beste geval doen we dat in een breed natieoverstijgend systeem waar rechtvaardigheid en ondernemingszin iedereen ten goede komen.

Harold Polis

(Dit stuk verscheen in het septembernummer van Streven.)

Literatuur

Jorge Semprun, Une tombe au creux des nuages. Essais sur l'Europe d'hier et d'aujourd'hui, Flammarion, 2010.

Niall Ferguson, Civilization. The West and the Rest, Allan Lane, 2011.

http://www.bernard-henri-levy.com/hommage-a-jorge-semprun-ce-texte-devait-etre-prononce-en-presence-de-lecrivain-disparu-le-28-juin-au-musee-du-prado-a-madrid-19643.html

http://www.frontex.europa.eu/situation_at_the_external_border/art23.html

Ik loop wel met mezelf

2011-06-17T10:54:00.000+02:00

(De originele trailer van Marathon Man: de 20 km van Brussel is hier niets tegen.)

Deze week in Knack Extra: 1.000.000 Vlamingen lopen. Evenveel als er in 1979 op Tindemans stemden. Wellicht geen omen, maar slimmere mensen zullen hier ongetwijfeld de gulden snede van Fibonacci in herkennen. De jacht op verklaringen is open: zijn het de randkatholieken die afhaken en het op een lopen zetten? Slaan we op de vlucht, als hamsters in een tredmolen, wanhopig rondjes draaiend in een of ander stadspark? Of zijn wij allen gereïncarneerde Griekse helden die eindelijk hun helmboswuivende zelf hebben ontdekt? Onvermijdelijke vraag: maar hoeveel denken er na? En zijn er die net gaan lopen om het hoofd leeg te maken? Of kunnen ze alleen maar helder denken terwijl ze lopen - zoals Descartes in zijn bed bleef liggen en naar de vliegen staarde om geniaal te kunnen zijn? Daarom: enkele boeken en films over het edele hardlopen.

The loneliness of the long distance runner

Zelfs in kleur zou The loneliness of the long distance runner alleen grijstinten tonen. Deze cultfilm uit 1962 van regisseur Tony Richardson is gebaseerd op het gelijknamige kortverhaal van de Britse schrijver Alan Sillitoe. Colin is een jonge loser uit Nottingham die uit ballorigheid inbreekt bij de bakker op de hoek. Hij wordt gepakt en naar een verbeteringsgesticht gestuurd. Daar ontdekt de directeur van de instelling zijn atletisch talent. Een veldloop waarin de jonge boefjes het opnemen tegen bevoorrechte collegejeugd biedt hem de kans om zich te rehabiliteren. Colin loopt de ziel uit zijn lijf, haalt de meet met een straatlengte voorsprong, maar verliest met opzet. Het is Colins wraak op het systeem. Zijn daad van opstandigheid symboliseerde de woede van een generatie jongeren die in het naoorlogse Groot-Brittannië aan het kortste eind trokken. De heropbouw van het land voltrok zich in een sfeer van algehele schraalheid. Dat miezerige bestaan inspireerde niet alleen Allan Sillitoe, maar ook theaterauteurs John Osborne en Nobelprijswinnaar Harold Pinter – in zijn jonge jaren een fervent loper. Hun antihelden waren slecht opgeleid, verward, kansloos en kwaad. The loneliness of the long distance runner wordt voorgesteld als een ode aan de compromisloze vrijheid. Om te winnen moet Colin verliezen. De lange loopscènes die de rode draad vormen, zijn eerder vluchtpogingen van een man bij wie de ondergang op de hielen zit. De film kan allerminst dienen als reclame voor Nike Free. Colin draagt iets wat op laag afgesneden derdehands legerbottines lijkt. En hij rookt! In de claustrofobisch kleine kamers van zijn ouderlijk huis, in de mistige fabriekstraten van de Midlands, in de armen van zijn sjofel lief: Colin vindt overal redenen om het hazenpad te kiezen. Zijn lafheid is een wanhoopsdaad die in de nerveus gemonteerd film van Tony Richardson niet tot een oplossing leidt. Het nihilisme van de langeafstandloper.

Zonder sokken, zonder zorgen (Marathonman)

Na de oorlog ontsnapte de oorlogsmisdadiger Joseph Mengele, naar Zuid-Amerika. De laatste jaren van zijn leven bracht hij ongestoord door in Brazilië. De mythische, ongrijpbare psychopaat sprak tot de verbeelding van complotdenkers. Zij werden op hun wenken bediend met Marathonman, een paranoïde blockbuster uit 1976 van de Britse regisseur John Schlesinger. In theorie had Mengele, die in 1979 stierf, de film kunnen zien. Szell, het personage van Lawrence Olivier, is gebaseerd op leven en werk van de engel des doods. Het grote verschil is dat Szell naar New York trekt om de diamantschat op te halen die hij van zijn Joodse slachtoffers heeft gestolen. Aan het begin van Marathonman loopt Abele Bikila de Olympische marathon van Rome, in 1960. Blootsvoets. Zijn overwinning was een symbolische vernedering van de Italianen, de oud-kolonisatoren van Ethiopië. In de film ontsnapt de Joodse student Babe, gespeeld door Dustin Hoffman, uit de klauwen van Szell. Babe, een getraind loper, vlucht eveneens blootsvoets, na een martelscène met een tandartsboor. De akelige filmmuziek van Michael Small benadrukt hoe zielig eenzaam lopen in de jaren zeventig moet geweest zijn. Een sport voor mensen die aan melancholie lijden en zich nergens thuis voelen.

Zwetende openbaringen

Misschien is hardlopen een nieuwe religie. Het staat hoe dan ook vast dat er een loophemel en –hel bestaan. De loopliteratuur bevat op dit punt geen twijfels. ‘Elke dag dat je hardloopt, ga je niet dood’, beweert Antoine Rongen in zijn autobiografisch handboek Finishen als een jonge god. Op weg naar de marathon van New York (Kosmos). Even later meldt hij: ‘Als je zweet, ejaculeren je poriën.’ Er staat gelukkig geen illustratie naast deze passage, maar het punt is duidelijk. Lopers ontstijgen iets: zichzelf, hun beperkingen en vaak ook de wereld. Alle teksten in de verhalenbundel Runner’s high. De beste hardloopverhalen (Nieuw Amsterdam) gaan van ver of dichtbij over dat diepgewortelde verlangen naar transcendentie. Al was het maar dat je enige tijd je hoofd kan leegmaken. ‘Lopen is bidden voor de ongelovige, de zoekende’, schrijft Joke Spaey in haar verhaal. De voorbereiding op een wedstrijd, het eindeloze trainen, de strenge voedingsgewoonten: wie de loopvoorschriften naar de letter volgt, doet in weinig onder voor othodoxe gelovige van eender welke gezindheid. Alles staat in het teken van een groots ritueel dat in groep wordt opgevoerd. De beloning voor de inspanningen ligt in de toekomst.

Omdat lopers betere mensen worden, kunnen ze zich blijven verbeteren. Met dat doel voor ogen worden er ontelbare toverformules bedacht, zoals het recente handboek Bewust hardlopen (Sporthuis). Daarin stippelen Ronald Valkenburg en Elma Sandee dit pad nauwkeurig uit. Antoine Rongen noemt het doodernstig ‘de weg’. Johannes de evangelist, auteur van de evergreen ‘ik ben de weg, de waarheid en het leven’, had wellicht nooit gedacht dat hij ooit als sportpedagoog zou worden gerecycleerd. Los daarvan kan het ook niet anders dat amateurs die Bewust hardlopen nauwgezet volgen, grote sprongen voorwaarts maken. Het boek is een meticuleus opgebouwde methode die alles ten dienste stelt van het loopresultaat. Lopen lijkt meer op het bijstellen van een uurwerk. Maar niet iedereen wil op de klok kijken.

‘Wat ik aan de sport het meeste vrees, is de overwinning’, schrijft Midas Dekkers in het ontnuchterende Lichamelijke oefening. Vooroordelen ontkrachten is een grote hobby van Dekkers en dus stelt hij terecht vragen bij de intensiteit en omvang van het sportbedrijf en het lopen. Hij schetst een royale geschiedenis van het menselijke bewegen en steekt zijn afkeer voor de gecommercialiseerde competitie niet onder stoelen of banken. Sport kan ook aangenaam zijn, zonder te vervallen in nodeloze martelingen of devotie. Het ietsisme in de sport, dat is het deel van de huidige generatie lopers die kicken op de vage spirituele dimensie. Het nieuwe bidden moet het hoofd leegmaken en de batterijen opladen, want wij zijn garagisten in het diepst van onze gedachten – ons lichaam is een machine die we perfect kunnen afstellen. Maar lopen heeft in de loop der eeuwen wel degelijk andere functies vervuld, zoals de Noorse auteur Thor Gotaas met verve aantoont in zijn Hardlopen. Een wereldgeschiedenis (Athenaeum–Polak & Van Gennep).

Gotaas vertelt de grote loopexploten van Abele Bikila, Said Aoiuta, Henry Rono en vele andere als een goed verhaal. Verrassend is het aantal atypische loopverhalen dat Gotaas opdiept. In het achttiende-eeuwse Engeland was naakt hardlopen zeer populair, met drukbezochte gescheiden wedstrijden voor mannen en vrouwen. Bij de oude Egyptenaren vormde hardlopen dan weer een bezegeling van de politieke macht van de farao. Ramses II liep tot op vergevorderde leeftijd om zijn strepen te bewijzen. En dan is er nog de Romeinse arts Galenus, verre voorvader van onze Andries ‘Vesalius’ Van Wesel, die gladiatoren aanraadde om overgewicht te verliezen door te hardlopen. De weinige bronnen die Gotaas vóór de achttiende eeuw ontdekt, stroken met de bevindingen die hij vandaag doet. Of het nu om Mesopotamië gaat, Egypte, het Romeinse rijk of het oude Griekenland, overal had lopen een rituele functie en was het niet onbelangrijk om te winnen. En bovenal: lopen is een oeroude instinctieve daad. ‘De hardloper beweegt zich op dezelfde manier als onze voorouders in Afrika deden toen ze over de savannes renden om te overleven – precies zoals de Kenianen dat vandaag de dag nog doen.’

Het land is een beetje moe

2011-06-13T21:41:00.001+02:00

Leven in de Belgische luchtbel, aflevering zoveel. Het volgende stuk is enkele maanden geleden geschreven, maar de tijd is blijven stilstaan.

Van op een afstand is de situatie in België volstrekt hopeloos. Ook van nabij bekeken blijft er voorlopig weinig reden tot vreugde. Het land zit vast in een uitzichtloos en zich voortdurend herhalend hervormingsritueel dat de afbraak van de staat voorbereidt. Maar wat blijft er van die vaststelling over als je geen rekening houdt met de retoriek die dit ritueel begeleidt? Wellicht niet veel meer dan dit: een land dat, net als de andere Europese lidstaten, ontzettend veel moeite ondervindt om haar welvaartsmodel aan te passen. Die bij uitstek politieke discussie gaat over het sociaal contract dat moet worden afgesloten tussen burgers en de staat.

Het sociaal overlegmodel kan als voorbeeld dienen. Dat model stamt uit de Tweede Wereldoorlog, toen vakbonden, werkgevers en politici in de luwte afspraken hoe ze rekening zouden houden met elkaars agenda’s, eens de bezetting door nazi-Duitsland voorbij zou zijn. In de loop van de decennia is dit overleg minder exclusief sociaal en meer sociaaleconomisch geworden. De laatste gespreksrondes spitst het tweejaarlijkse interprofessioneel akkoord zich vooral toe op het economische weefsel. En dat gaat niet vanzelf, getuige het gekrakeel over het meest recente interprofessioneel akkoord: de onderhandelaars trokken hun staart in onder druk van hun achterban. Anne Demelenne, de nummer twee van het ABVV, schreef mee aan het akkoord dat ze een dag na de ondertekening afwees. De marge voor loonopslag was voor het ABVV te klein en de suggestie dat de automatische loonindexering onderzocht zou worden was er al helemaal te veel aan. De federale regering in lopende zaken lapte vervolgens het akkoord op. Aan het beantwoorden van fundamentele vragen – zoals de definitieve gelijkschakeling van arbeiders en bedienden, of het radicaal inperken van het brugpensioen – komt men nauwelijks toe. ‘Onze overlegdemocratie wordt één groot Stockholmsyndroom’, noteerde Marc Devos hierover. ‘Het eindresultaat is ofwel stilstand, ofwel een opeenstapeling van marginale compromissen met steeds meer versmachtende evenwichten: de staatshervorming tot de zoveelste macht.’

Als dit een vaudeville was dan zou er op zo’n moment achterin in de zaal worden geroepen dat de Franstaligen het hebben gedaan, omdat zij een andere cultuur hebben dan Nederlandstaligen. Want Demelenne is de topvrouw van het FGTB. En na die uitroep zou er een litanie volgen over alle kleine en grote communautaire pijnpunten. Want onze democratie is ook een opeenstapeling van marginale problemen geworden met steeds meer versmachtende psychodrama’s. De grote verlossende politieke beslissingen lijken lastiger om te verwezenlijken. Maar we moeten er ook rekening mee houden dat we minder goed in staat zijn om ze te aanvaarden. De samenleving wordt er niet eenduidiger op. En de besluitvorming vordert zo traag dat het doorbreken van de lijdzaamheid al een politieke daad lijkt, wat nog aantrekkelijker wordt gemaakt door de lijdzaamheid te communautariseren. Op die manier ontstaan er karikaturen die de stilstand alleen nog onherroepelijker maken. Bijvoorbeeld door ‘de Franstaligen’ te reduceren tot ‘gréviculteurs’ en vermomde marxisten voor wie zelfs het sociaaldemocratische programma van Bad Godesberg onverteerbaar is, of tot eentalige taalimperialisten die hardnekkig de Vlamingen blijven onderdrukken en nederzettingen stichten op heilige Vlaamse bodem. En ‘de Vlamingen’ worden dan weggezet als sectaire navolgers van het VOKA, kille en onbeschofte rekenaars voor wie het nooit genoeg is en die zich, met hun ‘français approximatif’ en een exemplaar van Atlas Shrugged van Ayn Rand onder de arm, superieur voelen aan de Franstaligen, of als trotse erfopvolgers van de nazi’s die het moment afwachten om hun collaborerende grootouders in ere te herstellen. Dit schema is absurd, maar wordt niettemin vaak ingeroepen als verklaringsmodel en legitimeert daardoor de polarisering op alle niveaus. Bovendien, en dat is veel erger, verhindert die karikatuur om de centrale vragen op de best mogelijke manier te beantwoorden: hoe beschermen we onze welvaart en redden we de verzorgingsstaat? Is de macht van de sociale partners nog legitiem? Is onze verzorgingsstaat, geënt op ‘les trente glorieuses’, nog wel de moeite waard om voor te vechten? Is zij momenteel echt zo succesvol in het beschermen van de juiste groepen: bejaarden, eenoudergezinnen, kinderen, jongeren die uit de boot vallen, gemotiveerde werknemers die op racisme stuiten?

Het is in alle opzichten nodig om karikaturen af te wijzen, de recyclage van archaïsche vooroordelen te stoppen, historische trauma’s niet meer blind te consacreren, en de culturalisering van maatschappelijke en communautaire uitdagingen niet als leidend principe te aanvaarden. De afgelopen jaren heeft die strategie, ook binnen de taalgroepen zelf, geleid tot een waardeloos opbod van morele superioriteit. Een aanzienlijk deel van de hoog oplopende en eerder antieke discussies over identiteit is tijdverlies, omdat ze geen rekening houden met de wezenlijke verandering die onze samenleving heeft ondergaan: de grote toename van deelnemers aan het openbare debat en de fenomenale groei van de informatiestroom. De aandacht moet gaan naar de manier waarop onze democratie de belichaming kan zijn van een samenleving die aanzienlijk heterogener is geworden.

Maar misschien volstaat ook de politieke discussie over het sociaal contract tussen burgers en de staat niet meer. Een groot deel van het huidige contractdenken is schatplichtig aan de idee van een rechtvaardige staat, zoals die is uitgewerkt door wijlen John Rawls. Volgens Rawls zijn democratische instellingen rechtvaardig wanneer elke burger vanuit een toestand van onwetendheid akkoord kan gaan met de principes van die rechtvaardige staat. Het komt er op neer dat je het ideaal van rechtvaardigheid kan bereiken zonder te weten hoe goed je het hebt – de befaamde ‘veil of ignorance’. We zouden op die manier een consensus kunnen maken over de samenleving, ongeacht onze levensbeschouwing, moedertaal, politieke overtuiging of schoenmaat. De staat moet in dit opzicht zo veel mogelijk gelijkheid produceren. Ongelijkheid is slechts aanvaardbaar als het de situatie verbetert van de mensen die in een samenleving aan het kortste eind trekken. Communitaristen (zoals Michael Sandel) en libertaire denkers gaan hier totaal niet mee akkoord, omdat ze vinden dat ‘de sluier van onwetendheid’ een illusie is en afbreuk doet aan de mening van individuele burgers. Maar dat ontslaat ons niet van de taak om te streven naar rechtvaardigheid in onze instellingen, door onze rechten en vrijheid in ere te houden, de politiek, het onderwijs en de zorg zo goed mogelijk te organiseren.

Amartya Sen is zo’n econoom die daar een antwoord op probeert te geven. In plaats van het klassieke sociaal contract kiest hij voor een theorie van rechtvaardigheid die gebaseerd is op een ‘methodologisch individualisme’. Sen zoekt een elegante manier om liberale opvattingen te verzoenen met rechtvaardigheid en individualisme te laten samengaan met meer collectieve waarden. In zijn werk heeft hij talloze keren uitgelegd dat het hebben van een fel doorgewerkte theorie over rechtvaardigheid niet noodzakelijk is om onrechtvaardige situaties op te lossen. Een tweede cruciaal punt dat Sen maakt is de relativiteit van rechtvaardige instellingen: die verhinderen niet noodzakelijk dat er onrechtvaardigheid bestaat. Een welvaartsstaat als de onze is doordrongen van het Matteüseffect; het herverdelingsmechanisme zal altijd afwijkingen vertonen die ervoor zorgen dat de strijd tegen armoede en uitsluiting ook de middenklasse ten goede komt. Een strikt legalistische en institutionele aanpak gaat, volgens Sen, daarom voorbij aan de individuele verantwoordelijkheid van elke burger. Een rechtvaardige samenleving bestaat niet alleen uit rechtvaardige instellingen, maar ook uit rechtvaardige burgers die kunnen leven zoals ze willen en niet worden herleid tot economische productie-eenheden. Misschien biedt dit uitgangspunt nog de beste slaagkansen in de periode van fundamentele hervormingen die we nu aanvatten.

De posities van partijen liggen, zeker in het versnipperde Belgische politiek landschap, vaak dicht bij elkaar. In het beheer van de vrije markt kun je het kapitaal belasten of vrijmaken, maar de vrije markt zelf wordt niet in vraag gesteld. Ook lijkt er, in de nasleep van de kredietcrisis, een consensus ontstaan over het belang van overheidscontrole. Politieke keuzes hebben meer te maken met de bandbreedte van maatregelen dan met de consensus die aan de maatregelen ten grondslag ligt. Heel West-Europa kampt met oplopende tekorten en vergrijzing. Om de welvaartsstaat te redden probeert men de afgelopen jaren voornamelijk esthetische correcties door te voeren of te doen alsof, zoals in de hervorming van de pensioenen. Enerzijds is het Belgische basispensioen voor de meesten onvoldoende om comfortabel van te leven, anderzijds zijn de aanvullende maatregelen (tweede en derde pijler) onvoldoende bereikbaar voor alle werknemers. Het comfort van ouderen wordt op peil gehouden door het huis of appartement dat ze hebben afbetaald. Burgers worden heel erg aangemoedigd om een eigendom te verwerven. Maar de niet te stuiten waardevermeerdering van het vastgoed maakt het dan weer duurder voor jongeren om eigenaar te worden – wat ook weer een tendens is die je in vele West-Europese landen terugziet. Vastgoedprijzen zitten echter niet in de gezondheidsindex, zodat vele babyboomers het beter hebben dan hun kinderen. Vele babyboomers hebben een goedkoop huis kunnen aanschaffen (dat alleen maar in waarde is gestegen) en hebben een reële toename van de koopkracht meegemaakt, wat hen ook een voordeel kan bieden bij de berekening van hun pensioen. Bovendien is er de schuldopbouw van de overheid, die zij democratisch hebben gelegitimeerd en die ze doorschuiven naar hun nageslacht. Als kers op de taart zal de tendens in een vergrijzende samenleving ook behoudsgezinder zijn. Dat gaat vanzelf: een groter deel van de kiezers heeft er nu eenmaal baat bij dat ze de rechten die ze in de verzorgingstaat hebben opgebouwd ten volle kunnen doen gelden. Ze zullen niet geneigd zijn om de overconsumptie in de welzijnszorg of de bouw van vele nieuwe woonzorgcentra in te ruilen voor doorgedreven investeringen in onderwijs en ontwikkeling. Brieuc Van Damme merkt in Het grijze goud. Hoe de babyboomers van ouderenzorg een succesverhaal kunnen maken op dat het aantal tachtigplussers tegen 2050 zal verdrievoudigen en dat we elke week een extra rusthuis zouden moeten openen om alle hulpbehoevende senioren op te vangen. Eigenlijk zou je dan moeten kiezen tussen elke week een rusthuis of elke week een nieuwe school. Want de toename van het geboortecoëfficiënt legt in onze steden een enorme druk op het (vaak niet zo goed onderhouden) scholennetwerk en zal alleen de bestaande problemen van sociale ongelijkheid vergroten. De ironie van de geschiedenis wil dat die problemen het grootste zijn in de meest vruchtbare stad van het land: Brussel. Die reële intergenerationele welvaartskloof is echter geen onderwerp van gesprek. Er bestaat een stilzwijgende consensus om de vastgoedzeepbel te aanvaarden. Tegelijkertijd laten we het bijvoorbeeld ook toe dat in Brussel het vastgoedaanbod voor de lage inkomens onvoldoende degelijk is.

Een aantal van de problemen van de welvaartsstaat zijn moeilijk te begrijpen als je de hoge indirecte en directe belastingdruk in België bekijkt. De deplorabele staat van een groot deel van onze infrastructuur is legio, een schande die toch zeker niet beperkt blijft tot het patrimonium van de federale staat. Begin dit jaar moesten in allerijl tientallen verroeste verlichtingspalen langs de ‘Vlaamse’ E19 in de buurt van Antwerpen worden weggehaald. Dat was een symbolisch moment van de eerste orde, omdat dat stuk van de E19 een van de beroemde Keynesiaans geïnspireerde bouwprojecten van de jaren zeventig is geweest. De doorgeroeste palen passen perfect in het plaatje dat na de kredietcrisis is ontstaan: we zijn schulden aangegaan die we slecht beheren en die soms niet meer beheersbaar zijn. De kredietcrisis had in dat opzicht een bezinningsmoment moeten zijn, een aanleiding om het roer definitief om te gooien en, wie weet, het Scandinavische model (vooral Zweden en Finland) van schuldbeheer te kiezen: uitgaven beperken en als je recurrente uitgaven schrapt, de vrije marge besteden aan onderzoek en ontwikkeling, onderwijs en infrastructuur. Dat is dus te weinig gebeurd.

De communautarisering van de Belgische politiek geeft een gekleurd beeld van de reële maatschappelijke uitdagingen. Bovendien gaat het vaak al om geregionaliseerde bevoegdheden en beperkt het debat zich dus tot de vermeende winst (of het verlies) bij een verdere splitsing van de federale portefeuille. De nationalistische reclameslogans vertroebelen bovendien de werkelijkheid: het zo geprezen efficiënte bestuur dat floreert dankzij onafhankelijkheid (nu of veel later), verbergt een economische agenda die niet altijd even helder is. De NVA heeft heimwee naar de hongerkuur van het Groot-Brittannië van de jaren tachtig – wat achteraf geen hongerkuur bleek, aangezien de toenmalige conservatieve regeringen net meer hebben uitgegeven aan sociale politiek. Toen de NVA-voorzitter dit voorjaar op bezoek mocht bij de Britse premier David Cameron, zag de eerste daar vooral een bevestiging in van de ‘morele omwenteling’ die hij bij Vlaamse kiezers ervaart. En dan gaat het niet over het separatisme – waarvoor niemand in Cameron een bondgenoot zal vinden –, maar over de indeling en financiering van de staat. Als Leviathan moet die staat worden bekampt, gekort en beknot, dat is de oorlogsretoriek die wat eenzijdig wordt toegedicht aan Cameron en zijn Chancellor of the Exchequer George Osborne – hoewel Osborne zijn best doet om het cliché te belichamen. In dat verhaal staan ze dichter bij de vermaledijde Thatcher dan bij Amartya Sen en het is maar de vraag of zo’n nostalgisch amalgaam van conservatieve opvattingen ook in Vlaanderen en bij uitbreiding België tot iets kan leiden. Niets wijst er echter op dat kiezers op de NVA hebben gestemd om een blinde sociale afbraak te organiseren, laat staan dat er een coalitie voor kan worden gevonden. De suggestie is nochtans gewekt dat de illusoire splitsing van het land een batig saldo zou opleveren, omdat de transfers zouden stoppen. En dat batig saldo, na het stopzetten van de Noord-Zuidtransfers, zou dan de inwoners van de nieuwe staat Vlaanderen ten goede komen. De gedroomde combinatie van moreel conservatisme, budgettaire orthodoxie (besparen in plaats van investeren) en een rabiate afkeer van lakse sociale herverdelingsmechanismen is populair, getuige de fascinatie in sommige kringen voor figuren als Theodore Dalrymple. Een vaardig stilist, maar ook een luie denker die zijn frustraties als arts verheft tot maatschappelijke norm en de ellende in de wereld reduceert tot de persoonlijke verantwoordelijkheid van individuen. Daar schieten we echt niets mee op.

Europa is in de ban van heimweedeskundigen. Soms heeft dit heimwee een min of meer concrete aanleiding, zoals wanneer wijlen Tony Judt ons tanende engagement voor de democratie betreurde. Maar meestal gaat het om basale gevoelens van gemis en uitsluiting, het grote besef dat de welvaartsstaat geen geschenken meer uitdeelt, of beter: niet meer mag uitdelen. Noch de nostalgie van de wanhoop die Judt op het eind van zijn leven tentoonspreidde, noch de koppigheid van Dalrymple, noch een terugkeer van Lady Thatcher leiden naar onze toekomst. We moeten, linksom of rechtsom, op onze manier nieuwe evenwichten zoeken tussen het beschermen en mobiliseren van burgers in een samenleving. Zeker, het land is een beetje moe, maar er is zo ontzettend veel werk te verrichten dat we er beter alles aan doen om wakker te blijven.

Harold Polis

Tony Judt, Het land is moe. Verhandeling over onze ontevredenheid, Contact, 2010.

Tous propriétaires: la fin d'un mythe [dossier], in Le Monde, 7 maart 2011.

Amartya Sen, L’idée de justice, Flammarion, 2010.

Brieuc Van Damme, Het grijze goud. Hoe de babyboomers van ouderenzorg een succesverhaal kunnen maken, Itinera Institute/Roularta Books, 2010.

(Dit stuk verscheen eerder in Streven van mei 2011.)

Motoronderhoud comeback

2011-06-13T18:35:00.001+02:00

Sugar Ray Leonard vs Marvin Hagler: een klassieker.

Motoronderhoud top 3 van 2010

2010-12-24T12:06:00.001+01:00

1|Raphaëlle Bacqué, Le dernier mort de Mitterrand (Grasset). Waarom willen mensen politieke macht verwerven? De industrieel Fernand de Grossouvre belandt in de slipstream van de latere president François Mitterrand omdat het spannend is. Zelden is de ondergang van een vriendschap tussen twee mannen zo machtig weergegeven. De gebroken Grossouvre schiet zich nota bene in het Elysée dood. Zijn familie zweert nog steeds bij moord. Marc Dugain is het scenario van de film al aan het schrijven.

Raphaëlle Bacqué maakte in 2008 ook de fantastische documentaire L'enfer de Matignon, met getuigenissen van twaalf eerste ministers. Check dit fragment op ina.fr:

retrouver ce média sur www.ina.fr

2|Frédéric Martel, Mainstream. Enquête sur cette culture qui plaît à tout le monde (Flammarion). De Europese muntunie sputtert, maar de Europese cultuur is allang uit elkaar gevallen. Tussen Bokrijk en Disney gaapt het zwarte gat. Zo worden we regionale navelstaarders die Amerikaanse brol consumeren - ja, ons land wordt aangehaald als negatief voorbeeld. Martel is geen paljas à la Theodore Dalrymple, die zich graag moreel superieur voelt door de ondergang af te kondigen. Hij heeft overal ter wereld culturele industrieën bezocht, van Mumbai tot Beijing en Hollywood. En of het nu gaat om games, muziek, literatuur of film, Martel toont hoe entertainment werkt en hoe we onze ziel kunnen bewaren.

JEAN-MARIE COLOMBANI INVITE,Frédéric Martel, Auteur de « Mainstream »
Geüpload door publicsenat. - Nieuwe video's uit de hele wereld.

3|Michael Lewis, The big short. Inside the doomsday machine (Norton). Het beste boek over de kredietcrisis. Voor al wie wil begrijpen hoe erg onze schuldverslaving is. En nog spannend geschreven. Al moet De kloof van Piet Depuydt (Prometheus) er niet voor onderdoen.

The Daily Show With Jon Stewart

Mon - Thurs 11p / 10c

Michael Lewis

www.thedailyshow.com

Daily Show Full Episodes

Political Humor & Satire Blog

The Daily Show on Facebook

(Verschenen in De Standaard der Letteren van 23 december 2010.)

Wat is een goed manuscript?

2010-12-23T12:34:00.000+01:00

Over die cruciale vraag gaat de mekanieker van het motoronderhoud een gesprek aan met enkele collega-garagisten. En dit op 7 januari, om 19.00 uur, in de Singel (Antwerpen), tijdens het werkcongres van de Vlaamse Auteursvereniging.

Wat is een goed manuscript? Harold Polis (De Bezige Bij Antwerpen), Marita Vermeulen (De Eenhoorn) en Joos Kat (Wereldbibliotheek). Tine Mortier modereert het gesprek.

Voor meer informatie en voor het programma: check de site van de Vlaamse Auteursvereniging.

Wie niet wil komen, kan altijd beginnen bij het begin: de geniale pygmeeën van Microsoft (het eerste filmpje). Met enige goede wil voert deze komedie ons terug naar Microserfs van Douglas Coupland (toen hij nog veelbelovend was): 'I'm trying to feel more well adjusted than I really am, which is, I guess, the human condition.'

Een manuscript. En dan wat? Voor de liefhebbers volgt hier nog een instructie van een Amerikaanse komiek. Zie ook zijn andere lessen. Succes!

How to Start a Publishing Company -- powered by eHow.com

De opstand der snorren - over vrijheid

2010-12-22T17:10:00.001+01:00

In de serie 'ouder wordende knorrepotten met een snor': Thilo Sarrazin, de man die in Duitsland het failliet van de migratie afkondigde. Sarrazin is een waardig lid van de snorrenclub waartoe ook Dalrymple en Scruton behoren - maar die hebben hun snor intussen geschoren om minder op te vallen.

Als tegengif laat het Motoronderhoud even Frank Zappa los, iemand met de snor op de juiste plaats. Het filmpje heeft Duitse ondertitels, zodat Sarrazin kan volgen.

(De opstand der snorren bevat interventies van Sarrazin & Sloterdijk.)

Het najaar werd in Duitsland beheerst door Deutschland schafft sich ab van Thilo Sarrazin, een even helder als moedeloos boek over de migratie. Niet wars van provocaties heeft Sarrazin nodeloze uitschuivers gemaakt, onder meer door tijdens de promotie van zijn bestseller het bestaan van een ‘Joden-gen’ ter sprake te brengen. Wekenlang lag Sarrazin op een indrukwekkende manier langs alle kanten onder vuur. De ware betekenis van het fenomeen Sarrazin ligt niet zozeer in de franc parler van deze professorale sociaaldemocraat, noch in de feiten die hij samenbrengt, maar wel in de kloof tussen het publiek van Sarrazin en de politiek. Sarrazins honderdduizenden lezers zijn opgelucht dat iemand hun vrees ernstig neemt: de naoorlogse migratie is niet gelukt. De machteloosheid van Duitse politici, Bondskanselier Merkel op kop, verrast niemand meer, want het is de gewoonte geworden in Europa dat grote maatschappelijke kwesties worden ondergaan. Omdat België in grote mate afhankelijk is van Duitsland, zag ontslagnemend eerste minister Yves Leterme zijn kans schoon om na de rente en de concurrentiekracht ook ons neteligste samenlevingsprobleem vast te haken aan de oosterburen. Dus is ook in België de migratie mislukt. Merkel heeft het gezegd.

(De ambetante mens in actie.)

(Maar hoe moet je reageren op iemand die langs achter tackelt?)

Vaststellen dat de samenleving kampt met problematische ongelijkheid is nog iets anders dan manieren zoeken om die ongelijkheid weg te nemen. Moet je een doelgroepenbeleid voeren of moet je het individuele burgerschap als uitgangspunt nemen? Het grote punt dat Sarrazin tracht te maken is dat Duitsland niet goed wordt bestuurd. De sociale zekerheid doet dienst als een ‘gouden kooi’, terwijl het een instrument van sociale bescherming zou moeten zijn. Wie niet werkt, zal niet eten. Dat is ook wat Paulus in zijn brief aan de christenen van Thessaloniki schreef (II Thess. 3,10). Maar Sarrazin lijkt, los van het feit dat hij het genre van de herderlijke brief nieuw leven inblaast, in niets op ‘de apostel van de heidenen’. Die laatste muntte op zijn eigen strijdvaardige manier het universalisme in de brief aan de Romeinen, en dit zonder het particuliere te ontkennen: ‘Er is geen onderscheid tussen Joden en andere volkeren.’ Nietzsche vond dat flauwekul en verketterde Paulus als een oplichter die het niet kon verkroppen dat er privileges bestonden in het leven. Vooral in De antichrist ontwikkelde de filosoof met de hamer de idee dat het rooms-katholicisme de mensen zwak had gemaakt. Het nihilisme van de kerk van Rome komt erop neer dat het mededogen en vergelijkbare sentimenten worden verheven tot morele waarden. Sarrazin verkiest dan wel harde waarheden boven morele principes, maar hij verzandt in veralgemeningen en schaft eigenlijk het individu af. Reeds in 2009 veroorzaakte hij een gigantische rel door scherp uit te varen naar de armen, sociaal achtergestelde groepen en communautaristisch ingestelde migranten: ‘De Turken veroveren Duitsland op dezelfde manier dat de Kosovaren Kosovo hebben veroverd: door een hoger geboortecijfer.’

RebellComedy - Bücheraktion Thilo Sarrazin from RebellComedy on Vimeo.
(Het verzet organiseert zich.)

Uitgerekend Peter Sloterdijk brak toen een lans voor Sarrazin. De vrije meningsuiting is volgens Sloterdijk gedegradeerd tot een systeem van georganiseerde lafheid: als het maar steriel en homogeen klinkt, dan is het goed. Hij steunde vooral het feit dat een hoogwaardigheidsbekleder ‘ongewenst duidelijk’ durfde te zijn. In het Sloterdijks gaat dat als volgt:

Wie keine Generation zuvor sind wir therapeutisiert, kulpabilisiert, miserabilisiert und auf Defizitgefühle dressiert. In kulturgeschichtlicher Sicht dürften wir die erste Gesellschaft sein, in der man allgemein den Satz unterschreibt, wonach der Mensch das Tier im Minus ist.

Nu vecht Sloterdijk al sinds de Kritiek van de cynische rede (1983) tegen het verlichte valse bewustzijn dat leidt tot blind zelfbehoud, of beter: slaafs nagestreefd zelfbehoud. De mens moet het leven omarmen en zijn verstand durven te gebruiken. In de analyses die Sloterdijk de laatste drie decennia op ons loslaat bepleit hij geen homeopathie, maar een paardenmiddel: sapere aude. Durf te weten. Die imperatief heeft een keerzijde die Sloterdijk zelf als geen ander belichaamt. Met name in zijn Sferen-trilogie draaien Sloterdijks avontuurlijke levensvisie en vrijheidsliefde uit op een ode aan de gedemocratiseerde maatschappelijke privileges van de consument. Ook Sarrazin houdt van de vrije markt en is een uitmuntend retoricus, zij het met een hoekiger stijl. Het zijn twee mannen die Cassandra spelen, zich verschuilen achter veralgemeningen en een onafwendbaar onheil aankondigen, of beter: ze investeren meer energie in het bezweren van het onheil dan in het afweren ervan. Op het eind van Deutschland schafft sich ab geeft Sarrazin wel toe dat de vaststellingen die hij maakt ook ten goede gekeerd kunnen worden door de politiek. Maar veel dieper gaat hij er niet op in, en dat is een ontgoocheling.

(Recent Sloterdijk-interview voor de VPRO; in meerdere delen.)

Na zijn ballingschap in Siberië schreef Lenin Wat te doen? (1902) waarin hij eigenlijk een concrete strategie voor een georganiseerde machtsgreep uitstippelt. Lenin roept op om de tegenstander te bevechten in plaats van tegenstellingen te verzoenen. Achteraf bekeken is het een van de pijnlijkste toekomstvoorspellingen over de twintigste eeuw. Hoewel de tegenstellingen in de samenleving van een geheel andere orde zijn dan in 1900, moeten we niet zo zelfgenoegzaam zijn om te denken dat we vandaag hoe dan ook ons gezond verstand zullen gebruiken. Wat te doen? Als aanklagers zijn Sarrazin en en Sloterdijk zo virtuoos dat ze helaas een van Lenins axioma’s bevestigen: vrijheid van kritiek betekent beginselloosheid. Intussen weergalmt overal in Europa die ene prangende vraag: wat te doen?
In het beruchte België-nummer van Le point geeft Claude Imbert het begin van een oplossing. Hij neemt het deerniswekkende resultaat van de G20-top in Seoul onder de loep: een verkrampt staatsieportret. Terwijl de economische globalisering versnelt, worden de geopolitieke tegenstellingen scherper en verliest Europa aan gewicht. Wat te doen? ‘Avant de prétendre changer le monde, il est urgent de s'y adapter.’ Europa moet meer politieke macht verwerven en gebruiken, anders schaffen we onszelf af. Die macht bereik je volgens Imbert niet door een Europees federalisme na te streven, maar door sterke naties te behouden. Als Frankrijk ‘une machine à fabriquer des Français’ is, dan wil Imbert de werking van die machine veiligstellen door het communautarisme te bestrijden. Dat is nu eenmaal de republiek, zoals ook Sarkozy haar beschreef in zijn cruciale speech over de nationale identiteit: ‘La France ne se pense pas comme une juxtaposition de communautés ou d'individus. La France n'est pas seulement une communauté d'intérêts. Devenir français, c'est adhérer à une forme de civilisation, à des valeurs, à des mœurs.’ De definitie is goeddeels inwisselbaar met wat in elke Europese natiestaat al jarenlang tot eindeloze palavers leidt. We zijn echter aanbeland op een moment dat het beroemdste gedeelde belang van de Europeanen, de sociale zekerheid, ter discussie staat. Overal zijn delen van die sociale zekerheid, al dan niet geruisloos, uit de op een repartitiesysteem gebaseerde solidariteit gehaald. Voor de middenklasse zijn het pensioen en de gezondheidszorg risico’s waartegen je je verzekert. De sukkelaars nemen genoegen met de wettelijk bepaalde voorzieningen. Maar meer ongelijkheid zal de solidariteit niet doen toenemen, integendeel. De komende jaren zullen centen belangrijker zijn dan waarden.
Ook Claude Imbert is een oude brompot die de islam een achterlijke religie vindt, vanuit republikeins standpunt. Toen hij dat in 2003 verkondigde, viel de helft van Frankrijk over hem heen. Hij sluit perfect aan bij Sarrazin en Sloterdijk. Ondanks het aplomb van hun uitspraken dreigen ze voortdurend ten prooi te vallen aan het euvel dat ze bestrijden: morele hoogmoed. Sloterdijk klaagt de ‘lethargokratischen Machtsmodus’ van Merkel aan, die regeren verwart met aan de macht zijn. Sarrazin daagt de politiek uit om te durven regeren en knopen door te hakken, een oproep die tegenwoordig bij ongezouten Europeanen tot Latijnse spreuken leidt. Op het einde van Sarrazins boek staat dan ook de Latijnse versie van een citaat uit de fabel ‘De opsnijder’ van Aesopus: ‘Hic Rhodus, hic salta!’ Politiek en samenleving moeten maar eens het bewijs leveren dat ze een waardige prestatie kunnen neerzetten. Maar hoe moeten we dan de nulmeting uitvoeren die tot resultaten leidt? Is het dan zo dat de mensen die Sarrazin achterlijk noemt geen moeite doen om een waardig en productief leven te leiden? En hoe zou je dat moeten verbeteren? Zou het mogelijk zijn om een objectieve weergave te krijgen van de werkelijke tegenstrijdigheden en inspanningen die het dagelijks leven van elk van ons tekenen? En stel dat die kennis bestaat, zouden we de samenleving dan zo kunnen afstellen dat er vooruitgang wordt gegenereerd, net zoals we met de handel in CO2-certificaten het broeikaseffect trachten te temperen?
Aan zijn ambtelijke staat van dienst ontleent Sarrazin een verwarrende plechtstatigheid. In S/Z ontleedde Roland Barthes het korte verhaal ‘Sarrasine’ van Honoré de Balzac laag per laag, maar die frivoliteit laat Deutschland schafft sich ab van Sarrazin nu ook weer niet toe. Met verantwoorde saaiheid lepelt Sarrazin de lezer statistiek na statistiek op. Dat gaat aardig, tot ook hij ten prooi valt aan de vloek die zelden cultuurpessimisten niet treft: op het einde begint hij te culturaliseren. Er staat niet met zoveel woorden dat de islam een achterlijke godsdienst is. Maar wel dat een groot deel van de naoorlogse arbeidsmigratie cohorten laaggeschoolde arbeiders naar Duitsland heeft gehaald die op de lange duur het gemiddelde onderwijspeil naar beneden hebben gehaald. Of iemand nu uit een godvergeten hol in Anatolië komt, hoeft in se geen invloed te hebben op de waardigheid, werklust of ondernemingszin van die migrant. Vrijheid zonder verantwoordelijkheid schaft zichzelf altijd af, ook als men het levenslicht ziet in Brasschaat. Maar net daar, zo stelt Sarrazin, bevindt zich nog het grootste probleem: in het beleven van die verantwoordelijkheid heeft de samenleving, met dank aan de uitvoerende en wetgevende macht, gekozen voor goedbedoelde pogingen. Een van de sterkste stukken van het boek gaat over het onderwijspeil. Sarrazin stelt nogal overtuigend het bestaan vast van de geestelijke armoede. De oorzaak zit voor een groot deel in de intentie waarmee het onderwijs is gestuurd: het gaat niet meer om goed onderwijs, maar om goedbedoeld onderwijs. Een ruime greep uit de droevige PISA-cijfers doet de rest. De efficiëntste methode om het volk dom en gewillig te houden is om er intellectuele pygmeeën van te maken. Het lijkt van ver op een sinister complot, maar bestuurlijke lafheid zit dichter bij de waarheid. De naoorlogse verzorgingsstaat is volgens Sarrazin een instituut dat zich specialiseert in aanmodderen: Sloterdijks ‘lethargokratischen Machtsmodus’.
Paulus’ adagium, ‘er is geen onderscheid tussen Joden en andere volkeren’, klinkt in deze context uiteraard totaal verdacht. Want vele onderdelen van de socio-economische boordtabel wijzen op het tegendeel. De ondergang van de universalistische gedachte is de utopie die een groot deel van de bevolking benadert als nobele wilden die tot de universele waarheid moeten worden bekeerd, terwijl zij al gewone belastingbetalers zijn met stemplicht. Het bevorderen van de gelijkheid van verschillende culturele gemeenschappen in een bepaald afgebakend bestuurlijk gebied heeft geen succes opgeleverd. Dat was overigens al een keer mislukt in de bloedige geschiedenis van Europa tijdens de twintigste eeuw, zoals wijlen Tony Judt in Na de oorlog uitputtend heeft beschreven. Maar anderzijds zijn die verschillende culturele gemeenschappen er wel (opnieuw) en ontwikkelt die veelheid zich tegen de achtergrond van een doorgedreven globalisering, zodat ‘er is geen onderscheid tussen Joden en andere volkeren’ een heel andere betekenis kan krijgen. Bijvoorbeeld als we er eindelijk van uit zouden gaan dat wij allen in de eerste plaats belastingbetalers zijn met stemplicht.
Hoewel de sociaaldemocratie in Europa een eerder amechtige bende is, weerklinkt de lokroep van de social engineering luider dan tijdens het kabinet Den Uyl in de wilde seventies – toen de verbeelding aan de macht was. Radicale politiek is nu het wapen van rechts geworden. En de migratie is sinds de val van de muur het grote laboratorium waarin er naar hartenlust kan worden geëxperimenteerd. Er wordt duchtig gesleuteld aan de samenleving om zo dicht mogelijk het ideaal te bereiken – zonder goed te weten hoe dat ideaal er kan uitzien. Met de social engineering die Karl Popper op het oog had, heeft het nog weinig te maken. Popper wilde namelijk pragmatische oplossingen voor concrete problemen.
Sarrazin stelt ook ons geduld op de proef. Je zou kunnen hopen dat het debat over migratie rationeler loopt en vooruitgang boekt. Maar dat is niet zo. We voeren al ontzettend lang dezelfde discussie, met dezelfde tegenstellingen, schijnoplossingen en problemen. Niets wijst erop dat we niet nog vele jaren met onze voeten in de modder vastzitten. Zodra het woord migratie valt, worden talloze maatschappelijke problemen op een hoop gegooid en zoekt men redding bij wanhopige scenario’s die schipperen tussen veralgemenen en relativeren. Maar misschien verwachten we te veel van de overheid en te weinig van onszelf.
Het grote bezwaar dat tegen Sarrazin kan worden ingebracht heeft te maken met de onbedwingbare drang om te betuttelen. Het lijkt er toch sterk op dat hij, ondanks zijn eigen tegenkantingen, nog te veel naar de overheid kijkt als fabrikant van vrijheid. In toenemende mate lijkt die productiedwang bij overheden te leiden tot regelneverij, ook op ethisch, religieus en economisch vlak. Het is de fundamentele vraag die Europa zal moeten behandelen wil het overleven: wat betekent vrijheid voor ons? Nature of nurture? Moeten we centraliseren en sturen, of vertrouwen hebben in het individu en vrijheid creëren? Intergouvernementele deals of Europese solidariteit? Moeten we ons neerleggen bij het communautarisme in onze samenleving of mogen we hopen op een andere leidraad? Moeten we Tariq Ramadan volgen die de democratie voortdurend wil amenderen, afhankelijk van de bevolkingssamenstelling, of is een grondwet meer dan een vod papier? Aanvaarden we de trage implosie van ons sociaal model of bedenken we nieuwe manieren om welstand te creëren? Willen we dat discriminatie zo veel mogelijk verdwijnt of aanvaarden we het als darwiniaans fenomeen? Volgen we Keynes of Hayek?
Sarrazins wanhoop over de welvaartsstaat wordt gevoed door feiten. België moet bijvoorbeeld tegen 2015 42 miljard besparen, zo meldde het Planbureau fijntjes, net voor de verkiezingen van dit jaar. Een mens zou dus voor minder van besparingen beginnen te dromen. Het zou de Oostenrijkse econoom en Nobelprijswinnaar Friedrich Hayek als muziek in de oren klinken. Hij is dan ook de man van het moment, de held van ieder die tegen het misbruik van de welvaartsstaat is, tegen het profitariaat, tegen ‘l’assistanat’. Toch zou Sarrazin niet in de smaak vallen bij Hayek. Diens ‘kennisprobleem’ berust op de onmogelijkheid om een bovenmenselijke hoeveelheid kennis te verwerven, wat de overheid vaak pretendeert. Hayeks denken is gebaseerd op het inzicht dat ieder van ons slechts een fractie van de complexe kennis bezit die de totale maatschappelijke interactie bepaalt. Mensen die in de maakbaarheid van de samenleving geloven, zoals uiteindelijk ook Sarrazin, zullen nooit deftige resultaten boeken omdat ze niet in staat zijn om rekening te houden met de input van elk individu apart. Moeten we ons leven meer zelf invullen? Of moeten we meer verantwoordelijkheden en meer geld aan de staat geven? We mogen onszelf niet afschaffen. Maar de echte vrijheid die Hayek zo passioneel verdedigt in The Road to Serfdom moet gewonnen worden op de leugen, op de bemoeizucht van de staat, op de veralgemeningen – ook die van Sarrazin.

Harold Polis

Thilo Sarrazin, Deutschland schafft sich ab, DVA, 2010.
Claude Imbert, ‘L’équivoque mondialiste’, in Le point van 18 november 2010.
‘Thilo Sarrazin im Gespräch’, Lettre International 2009/86.
Peter Sloterdijk, ‘Aufbruch der Leistungsträger’, in Cicero van november 2009.

(Dit stuk verscheen in Streven van januari 2011.)

Parijse oorlogen - over Anthony Beevor, Sartre en het minder idyllische Parijs

2010-12-02T01:08:00.000+01:00

Met de bevrijding van Parijs in augustus 1944 begon de oorlog pas goed. Politiek en samenleving stonden in het bevrijde Frankrijk op gespannen voet. Na D-Day, Stalingrad, Berlijn, Kreta en De strijd om Spanje maakt het Anthony Beevor tijd voor Parijs.

(Op de foto: maison close in Parijs, een van de populaire plekken van de collaboration horizontale, in 1946 gesloten op instigatie van mevrouw De Gaulle.)

(Met interventies van Sartre, Raymond Aron en Pétain.)

Als nostalgie het belangrijkste exportproduct van Frankrijk zou zijn, dan deed Parijs dienst als het grote magazijn. Ware het niet dat schijn bedriegt. De brede boulevards werden door Haussmann aangelegd om het kanonnen makkelijk te maken opstanden in flarden te schieten, niet om te flaneren. En dan is er die historische vrijheidszin en levenslust, kwaliteiten die Parijs verzinnebeeldt. Op kunstenaars, denkers en schrijvers oefent de stad een fatale aantrekkingskracht uit. Maar in vele gevallen hebben de sirenen van de Franse revolutie de levenskracht uit hun slachtoffers weggetrokken. Het revolutionaire engagement staat er dan borg voor dat men zich in de voet schiet of, zoals Jean-Paul Sartre, geweld begint te verheerlijken. De geschiedenis van het moderne Parijs, zelfs in de kunsten en letteren, is zo doortrokken van agressie dat je een militair historicus nodig hebt om recht te doen aan de feiten. Antony Beevor kwijt zich met verve van die taak.

Uiteraard beschrijft Beevor omstandig hoe de Duitsers uit Parijs worden verjaagd. Maar veel interessanter zijn de politieke en diplomatieke gevechten. De lange weg die generaal De Gaulle moet afleggen om de macht te veroveren. De eindeloze interne twisten bij het verzet. En de grote schande van de Franse republiek: Vichy. Het brandpunt van al die ellende is Parijs. Daar komen de protagonisten samen, worden ze bejubeld of ter dood veroordeeld.

Vichy vergalde het bevrijdingsfeest. De katholieke extremisten en militaire gelukszoekers die zich bij Hitler aanboden om te collaboreren voerden een verloren strijd. Ze bestuurden het Zuidoosten van Frankrijk en de koloniën vanuit de ingedommelde provinciestad Vichy. De schrale dictatuur onder leiding van de hoogbejaarde maarschalk Pétain verving Liberté, Egalité, Fraternité door Travail, Famille, Patrie. Buitenlanders, vrijmetselaars en Joden waren ongenode gasten. Vooral de laatsten werden via het doorgangskamp Drancy de Nacht und Nebel in gestuurd.

retrouver ce média sur www.ina.fr

(Pétain-propaganda.)

Bij het geluid van knallende champagnekurken werd er eind augustus 1944 wraak genomen op de collaboratie. Beavor tekent een uitermate gedetailleerd beeld van een samenleving die wordt verteerd door tegenstrijdige gevoelens: extase, solidariteit, paranoia, genadeloosheid. De kern van de rechtstaat bleef echter overeind en verbazingwekkend snel slaagde De Gaulle er in het gewapende verzet aan zijn macht te onderwerpen. In de visie van De Gaulle had de Franse republiek nooit opgehouden te bestaan. Dat maakte het enigszins makkelijker om het bestuursapparaat en de aanhangers van Vichy geruisloos te laten opgaan in het bevrijde Frankrijk.

retrouver ce média sur www.ina.fr

(Het eerste deel van de onvermijdelijke seventies documentaire Sartre par lui-même. Voor deel 2, check ina.fr)

Parijs was Vichy niet. De overwinnaars herschreven de geschiedenis. De dictatuur van Vichy hoorde er niet in thuis. De Gaulle ontkende tijdens zijn latere carrière dat de Frankrijk mee verantwoordelijk was voor de Jodenvervolging. Pas in 1995 zou Jacques Chirac, als kersvers verkozen president, de schuld van de Franse staat erkennen. Het taboe dat op Vichy rustte, leidde tot talloze spectaculaire incidenten. Zoals de onthulling dat François Mitterand een functionaris van Vichy was, vooraleer hij in 1943 tot het verzet toetrad. Of het proces in 1998 tegen oud-minister Maurice Papon, die tijdens de oorlog verantwoordelijk was voor de deportatie van 1.560 Joden. Spijtig genoeg is Papon in Parijs na de bevrijding nog springlevend, terwijl hij in 2007 is gestorven. De vertaling is gebaseerd op een herwerkte versie die Anthony Beevor in 2004 publiceerde. Dat doet afbreuk aan de actualiteitswaarde van het verhaal. Toen de Franse regering eerder dit jaar grote groepen Roma terugstuurde naar Roemenië, werd er te pas en ten onpas naar Vichy verwezen.

retrouver ce média sur www.ina.fr

(Pivot praat met Raymond Aron, meneer Anti-Sartre, in 1983, twee weken voor zijn dood.)

Anthony Beevor is op zijn best als hij kan tonen dat de werkelijkheid achter de grote geschiedenis altijd dubbelzinnig is. De Gaulle deed alsof hij de beschaving had gered, maar had over het lot van Frankrijk weinig te zeggen. De invloed van de Amerikanen was enorm. Dat was ook de indruk van de gewone Parijzenaars. De Duitsers werden eenvoudigweg afgelost door geallieerde soldaten, diplomaten en artiesten. Alles beter dan de Russen. Parijs was geobsedeerd door een mogelijke communistische inval. Voor een beter begrip van het breed geborstelde portret dat Tony Judt schetste in Na de oorlog. Een geschiedenis van Europa sinds 1945 moet je Parijs na de bevrijding lezen. De Franse republiek kon niet zonder de steun van de communisten. Maar die zaten na de bevrijding op vinkenslag om een revolutie te ensceneren en de macht te grijpen. Frankrijk liet Stalin echter koud, zo blijkt uit de bronnen die Beevor samenbrengt. Met veel zin voor detail analyseert hij de hoofdrolspelers in deze tragikomedie. Zodra de revolutionaire intelligentsia aan de beurt zijn, kan Beevor zijn sarcasme nauwelijks onderdrukken. Hij heeft meer sympathie voor visionaire bestuurders als George Marshall, die in 1947 een plan voor de wederopbouw van Europa (en dus van Duitsland) aankondigde. Op dat moment vinden Sartre en zijn collega’s de geëngageerde literatuur weer uit: ‘L’existentialisme est un humanisme’.

Het is Luuk van Middelaar die in Politicide. De moord op de politiek in de Franse filosofie haarfijn heeft beschreven hoe Sartre de geschiedenis wou stoppen, desnoods met geweld. De dictator en massamoordenaar Stalin was voor Sartre de incarnatie van de vrijheid. Bij Beevor kom je te weten hoe schizofreen Sartre, Picasso en de zijnen zich moesten gedragen om hun filosofische overtuiging te beleven. Schijnheilig is wellicht een beter woord. De stalinisten hielden hun vele kiezers voor de gek. Sartre gaf zijn zegen aan dit bedrog en epateerde daarmee generaties wereldverbeteraars. In Beevors lezing van de naoorlogse tijd is de schande van Sartre een uitgesteld oorlogstrauma van jongeren die hun ouders de collaboratie van Vichy niet vergaven.

Harold Polis

Anthony Beevor & Artemis Cooper, Parijs na de bevrijding. 1944-1949 [vertaald door Nicoline Timmer en Rob van Erkelens], Ambo, 2010, 440 p.
(Dit stuk verscheen eerder in De Standaard der Letteren van 26 november 2010.)

Afscheid van de randkatholiek

2010-11-05T02:55:00.000+01:00

(Tegen een bal trappen gaat tegenwoordig wat minder, maar de aap uithangen lukt nog steeds geweldig: na een kruis, een rozenkrans, twee draken, een grasmaaier, een Perzisch tapijt en het alfabet heeft Beckham een afbeelding van Jezus op zijn lijf laten zetten. Het oordeel van de redactie van het Motoronderhoud is genadeloos: ranzige randkatholiek!)
Alle soms praktiserende monotheïsten beleven weinig opbeurende momenten, net als hun niet al te hevig strijdende vrijdenkende broeders en zusters - of de steeds groter worden groep recreatieve ietsisten, areligieuzen en nieuwe heidenen. Het momentum begunstigt de radicalen en de zuiveren. Die contrareformatie lijkt slachtoffers te maken, zoals de randkatholiek. Zonder zich te veel vragen te stellen over liturgie of evangelie namen de randkatholieken hun toevlucht tot de rituelen en de zuil. Die gewoonte heeft misschien haar beste tijd gehad.

(Met interventies van Christopher Hitchens, Jacques Gaillot, Charles Taylor, Conrad Detrez en Immanuel Kant.)
We zijn het gewend om elkaar als ongelovigen te zien. God lijkt zo intens afwezig dat we veel dichter bij de Franse laïcité staan dan we toegeven. Maar dit vlakke beeld verbergt vele vormen van geloof en ongeloof die staan te dringen om elkaars plaats in te nemen. Vanzelfsprekend is die wedijver niet, evenmin als de strategie om hem in een maatschappelijk aanvaarbare richting te sturen. Bovendien is de consequentie van pluralisme dat religie verdwijnt uit het publieke leven, een even onvermijdelijke als terechte ontwikkeling. In de democratie zoals wij die beoefenen moet de staat streven naar een gelijkberechtiging die de basis vormt van wat John Rawls ‘de overlappende consensus’ noemt.

(Charles Taylor legt het uit. Negeer de vervelende reclame in het begin van de opname. Klik om meer te zien door naar de site van FORA.tv. Ga daarna verder op The Immanent Frame, een geweldige Amerikaanse blog over het seculiere, geloof en de publieke ruimte. De kern van de blog is een immer doorlopende discussie over het magnum opus van Charles Taylor, A secular age.)

Naarmate religie haar dominante, bindende kracht heeft verloren, is de individuele geloofservaring belangrijker geworden. Die autonomie heeft het kompas van de bisschop van Rome niet meer nodig en staat vaak los van om het even welke godsdienst. Katholieken zijn daardoor geen slechtere mensen geworden. En de menselijke drang om voor anderen te zorgen is niet verdwenen. In de seculariseringstheorie van Durkheim leidt het tanende geloof tot een zwakkere cohesie van de samenleving. Maar onze werkelijkheid logenstraft dit. De cohesie hangt vandaag af van andere factoren, zoals de economische conjunctuur, de definitie van het algemeen belang en onze individuele keuzes.
Als God dan toch een gastoptreden geeft in het publieke leven, dan vaak als probleem of als volksgebruik. Meisjes met hoofddoeken maken ons zenuwachtig, omdat hun beslissing de consensus verstoort. Of al die zusters daarmee de orthodoxie belijden of begrijpen, is zeer de vraag. Ook in het gedrag van randkatholieken spelen er persoonlijke, areligieuze redenen mee wanneer ze op de grote levensmomenten teruggrijpen naar gebruiken die hun grotendeels duister blijven. Die onwennigheid delen ze met heel wat ongelovigen voor wie de toepassing van rituelen uitdraait op trial-and-error. Over die optelsom van oprecht geklungel, tegenstrijdige authenticiteit en menselijke fantasie is tijdens de afgelopen eeuw een berg literatuur geschreven, van Julien Green en Conrad Detrez tot Graham Greene, Frans Kellendonk en Gerard Reve. Romans die niet zelden nog slechts met een handleiding te lezen zijn, omdat de rumoerige twisten van de secularisering haast in stilte lijken uitgedoofd.

retrouver ce média sur www.ina.fr

(Vreemde vogel Conrad Detrez. Maar wat een boeken. Zijn afscheid van het geloof verliep nogal luidruchtig.)

Maar misschien moet dat verhaal niet in de verleden tijd worden gezet en vormen levenbeschouwelijke dilemma’s een perpetuum mobile dat eerder fundamentele dan traumatische discussies opwekt. Atheïsten als Richard Dawkins en Christopher Hitchens staan uiteraard niet broederlijk zij aan zij met katholieke filosofen, zoals Jean-Claude Marion, de sidekick van wijlen kardinaal Lustiger, of denkers die religie positief ervaren, zoals Ger Groot. Het is echter onmogelijk om ze los van elkaar te lezen. Groot is verantwoordelijk voor het elegantste boek over geloven dat de afgelopen jaren in het Nederlands is verschenen: Het krediet van het credo. Als ‘seculiere katholiek’ beschrijft Groot de crisis die de goddeloosheid in onze contreien doormaakt. Het geloof dat hij verdedigt, staat of valt met principiële onzekerheid. ‘In dit boek probeer ik vanuit een atheïstische overtuiging iets te begrijpen van de kracht en aantrekkelijkheid van de godsdienst.’ De flamboyante, maar vandaag helaas doodzieke Christopher Hitchens is het best gekend voor God Is Not Great, een spectaculaire aanval op het geloof door de eeuwen heen. (Hitchens heeft overigens uitdrukkelijk gevraagd niet voor hem te bidden.) Even interessant is de collectie bronteksten die Hitchens hierbij in stelling brengt: The Portable Atheist. Hij noemt deze essentiële bloemlezing een ‘anthology of combat with humanity’s oldest enemy’. Klassieken als Lucretius, John Stuart Mill en Charles Darwin staan naast Salman Rushdie, Ian McEwan en Ayaan Hirsi Ali.

(That's entertainment. Christopher Hitchens op C-SPAN, een interview in zes delen.)

Onze toekomst ligt voor een groot deel in de voortdurende reflectie op dat verleden. Terwijl politiek en media zo goed als blind blijven voor de communautarisering van de Belgische steden, gaat die communautarisering, net als in de rest van Europa, onverminderd verder. De onverklaarbare knulligheid waarmee we ons migratiebeleid om zeep helpen is daar het beste bewijs van. Het non-beleid versnelt de communautarisering alleen maar, wat de slechtst mogelijke keuze is. Ruim twintig jaar na de val van de Muur slagen we er nog steeds niet in om een enigszins rationeel debat te voeren over hoe we samenleving en burgerschap moeten hervormen. In plaats van het debat aan te gaan trekken velen nog steeds uit de stad weg, een overigens volstrekt begrijpelijke trend. De Belgische grootsteden zijn ingewikkelde, moeilijke en dure leefomgevingen geworden waar lang niet iedereen zich op zijn plaats voelt. Helaas verschuift de agora daardoor naar randgemeenten, wat in het maatschappelijke en politieke debat tot behoorlijk wat optisch bedrog leidt.
De communautarisering heeft ook rechtstreekse gevolgen voor de seculiere, vaag pluralistische norm die we hanteren. Strookt die norm nog wel met de gecommunautariseerde werkelijkheid in onze steden? De vraag of God een toekomst heeft, klinkt vandaag nogal retorisch. Maar dat hebben we niet altijd door, laat staan dat we ons nog de geschiedenis van God herinneren. Het verdient daarom aanbeveling om ook Een geschiedenis van God van Karen Armstrong te herlezen, wat haar meest relevante boek blijft. ‘Als we in de 21e eeuw een intens en vernieuwend geloof willen zien ontstaan, dan past het misschien om goed na te denken over de geschiedenis van God, met de bedoeling er enkele lessen en waarschuwingen uit te halen.’
De secularisering heeft alleszins duidelijk gemaakt dat het onmogelijk is om tabula rasa te maken. De geschiedenis sluipt altijd langs de achterdeur weer binnen. En dus is het wenselijk om dat verleden in acht te nemen. Armstrong doet dit door de ontwikkeling van het monotheïsme te beschrijven. Het concept van God heeft in de loop der eeuwen dramatische wendingen ondergaan. Een geschiedenis van God gaat in de breedte: van Abraham, de stamvader van ieder die in God gelooft, tot Auschwitz. In het autobiografische verslag Nacht vertelt Eli Wiesel hoe hij in het concentratiekamp zijn geloof verliest. Wiesel en andere gevangenen moeten toekijken hoe een kind wordt terechtgesteld. Waar is God? vraagt Wiesel zich af. ‘Hier – hier is Hij opgehangen – aan deze galg.’
De vraag van Wiesel is cruciaal. Armstrong toont hoe de mens God heeft gebruikt om een betekenis te geven aan de wreedheid van het leven, met evenveel hoop als wanhoop tot gevolg. In de verwevenheid van het jodendom, het christendom en de islam ontdekt Armstrong veel gelijkenissen. De drie monotheïstische godsdiensten hebben altijd geworsteld met het waanidee van de uitverkiezing, de schepping, het lijden en de persoonlijke God. Keer op keer laveren de gelovigen tussen mystieke en filosofische uitersten.
Toen A History of God verscheen in 1993 had niemand het immense succes van het boek kunnen voorspellen. Na de val van de Muur had het strijdbare katholicisme van Paus Johannes Paulus II haar beste tijd gehad. De zee van geloof was, naar de beruchte metafoor van Matthew Arnold, wel bijzonder ver teruggerold. We waren er eindelijk van af. We leefden in de beste der werelden. We genoten de luxe om ons te vermeien met zelfontplooiing en chakra healing. En toen kwam dus die wat gereserveerde Engelse ex-non op de proppen met haar visie op de kerkvaders, het samengaan van geloof en rationalisme in de falsafah en de striemende kritiek op de persoonlijke God. Pro memorie: die laatste is vaak misbruikt om erge dingen te rechtvaardigen. De oude ideeën over God en de oude theologie werken niet meer, zegt Armstrong. Ze pleit al jaren voor een nieuwe vorm van geloof, een ander verhaal gebaseerd op daden, barmhartigheid en wederzijds respect. Armstrongs heeft een planetaire status bereikt die ze in 2009 bezegelde door haar http://charterforcompassion.org/ te lanceren. Intussen is God helemaal terug en is West-Europa verwikkeld in een spectaculaire worsteling met zichzelf.
Een door het centrale gezag van de rooms-katholieke kerk verrichte handeling of genomen besluit is voor de hele wereld geldig. Maar West-Europa is de hele wereld niet. Om van België nog te zwijgen. De stem van de paus klonk hier niet luid meer. Sinds de nieuwe stroom van pedofilieschandalen in de Europese kerk vindt Joseph Ratzinger eenvoudigweg geen gehoor meer. Zijn reis naar het Verenigd Koninkrijk was een dieptepunt, terwijl het net andersom had gekund met de zaligverklaring van kardinaal Newman, een van de inspiratiebronnen van Vaticanum II. Naar Vaticaanse maatstaven hanteerde Ratzinger duidelijke taal, maar ongemakkelijke uitspraken over de vrije wil en de onschuld van het kerkelijke instituut zorgde ervoor dat de boodschap amper werd opgepikt. In het beste geval was dit een doordachte journalistieke keuze die op spontane wijze werd gedeeld door talloze Europese collega-journalisten. In het slechtste geval was men niet meer bij machte om de boodschap te begrijpen, omdat de boodschap niet voldeed.
Gelukkig klinkt het door merg en been snijdende drama van pedofilieslachtoffers luider dan de ongelukkige crisiscommunicatie van de kerk. Naast talloze terechte en weinig flatteuze vaststellingen over het kerkelijke instituut valt het toch ook op dat haar communicatie het publiek niet meer bereikt. Theologische nuances in de evangelische schuldbekentenis worden niet geregistreerd door de media. In de slipstream van het pedofiliedrama maakte moraalfilosoof Patrick Loobuyck zich de bedenking of er nog echte katholieken zijn: ‘Heeft het Belgische Volk Gods nog iets met de inhoud van de katholieke leer te maken of wordt het voornamelijk gekenmerkt door levensbeschouwelijke lauwheid, onverschilligheid of erger nog: hypocrisie?’
De cruciale vraag van Loobuyck kan gesteld worden aan eenieder die gezegend is met of geplaagd wordt door een ethisch bewustzijn. Maar voor katholieken die hun moreel handelen in de weegschaal van het georganiseerde geloof zouden moeten leggen, is de vraag eerder pijnlijk. De secularisering van West-Europa leek af te stevenen op een aimabele en hoogst onderhoudende discussie, zoals die tussen Joseph Ratzinger en Jürgen Habermas. In het boek Dialectiek van de secularisering spreken ze vol overtuiging over de noodzakelijke dialoog tussen gelovigen en ongelovigen. De verlichtingsfilosoof pleit voor een ‘nieuwe’ manier om religie een plaats in de seculiere samenleving te geven. De toenmalige Prefect van de Congregatie van de Geloofsleer benadrukt dan weer dat religie zonder rede gevaarlijk is en tot onmenselijke excessen kan leiden.
De schandalen confronteren de kerk met een onnoemelijk moreel deficit. In alle geledingen, ordes en structuren werden er zedenfeiten gepleegd, toegedekt of vergoelijkt. Zelfs herauten van de progressieve kerk, zoals monseigneur Gaillot, gaan publiekelijk voor de bijl. De bisschop van Partenia gaf toe dat hij een pedofiele geestelijke had tewerkgesteld toen hij nog de fel gecontesteerde bisschop van Evreux was. In het recente interviewboek Avance et tu seras libre komt Gaillot, vijfenzeventig intussen, naar voren als een kwetsbare man die ondanks alles zijn engagement voor de verstotenen der aarde gestand doet. Dat ‘ondanks alles’ leidt in de huidige omstandigheden automatisch tot de vraag waarom hij dan nog gelooft. Bijna vijftig jaar na Vaticanum II zijn de katholieken terug bij af. Het is alsof de intellectuele gevechten op leven en dood tussen traditionalisten en bevrijdingstheologen niet hebben plaatsgevonden. Fans van de Tridentijnse ritus, katholieke alternativo’s, parochiepastoors, vormselmedewerkers, de gewoontedieren van de elfurenmis, gebedsgemeenschappen, kloosters en aanverwante percelen van Gods akker: alles en iedereen wordt bij elkaar geveegd.

(Portret van Jacques Gaillot tijdens het programma Vie publique, vie privée op France3, 11 juni 2010.)

In de geschiedenis van de kerk zijn er nogal wat groteske drama’s die met machtsmisbruik te maken hebben. Meestal waren die droeve episodes het gevolg van een abnormale band tussen religieuze en wereldlijke macht, zoals bij de Borgia’s of bij de kruistochten. Bij de Europese kruistocht van 1209 tegen de Albigenzen en de Katharen bijvoorbeeld deed Amaldus Amalryci, abt van de abdij van Cîteaux, zijn al even beroemde als apocriefe uitspraak: ‘Dood ze allemaal. God zal de zijnen wel herkennen.’ Béziers is toen volledig van de kaart geveegd. Ruim twintigduizend christenen gingen eraan. Het hopeloos versplinterde Europa werd met grote moeite bij elkaar gehouden door het geloof. Die ene politieke factor vormde ook de inzet van gigantische zuiveringen in en buiten Europa, waarbij de verdediging van het geloof en van de feodale belangen haast volledig samenvielen.
Het pedofilieschandaal in de kerk berust op aberrant gedrag dat is ontstaan in een omgeving waar een triomfalistisch geloof heerste. De verzuiling regelde het leven van de wieg tot in de kist en verleende de kerk een machtsbasis die vandaag nog moeilijk te bevatten is. Het bracht ook een gebrek aan transparantie met zich mee dat ontegensprekelijk heeft geleid tot straffeloosheid. De religieuze moraal viel grotendeels samen met de publieke moraal, ondanks de scheiding van Kerk en Staat. Vandaag bestaat die band niet meer, wat meteen een antwoord is op de sceptische vraag van Patrick Loobuyck. Hier eindigt voorgoed de periode waarin strijdende katholieken zich nog trots, een late echo van het triomfalisme, konden beroepen op een zwijgende meerderheid van randgelovigen. Dat is een opluchting, want die posttriomfalistische illusie was evenveel waard als de kaduke kerkstructuren die eerder instorten dan te worden vervangen. Maar het zou een pijnlijke vergissing zijn om in dit morele bankroet het einde van God in de samenleving te lezen.

Karin Armstrong, Een geschiedenis van God. Vierduizend jaar jodendom, christendom en islam, Baarn, 1995.
Jacques Gaillot, Avance et tu seras libre. Entretiens avec Elizabeth Coquart et Philippe Huet, Parijs, 2010.
Ger Groot, Het krediet van het credo. Godsdienst, ongeloof, katholicisme, Amsterdam, 2006.
Jürgen Habermas en Joseph Ratzinger, Dialectiek van de secularisering. Over rede en religie, Kampen, 2009.
Christopher Hitchens, God Is Not Great. How Religion Poisons Everything, Londen, 2007.
Christopher Hitchens, The Portable Atheist. Essential Readings for the Nonbeliever, New York, 2007.
Patrick Loobuyck, ‘Ons eeuwig lauwe Volk Gods’, De Morgen, 25-9-2010.
Eli Wiesel, Nacht. Amsterdam, 2006.

(Dit stuk verscheen ook in Streven van november 2010.)

Literatuur en internet: there we go again

2010-11-03T21:53:00.001+01:00

Debuteren en het internet

dinsdag 16 november 2010 - 19.30 uur

AMVC-Letterenhuis, Minderbroedersstraat 22, 2000 Antwerpen
Gratis, reserveren aanbevolen: info@deburen.eu, +32 (0)2 212 19 30

Gedichten op YouTube trekken meer aandacht dan publicatie in een literair tijdschrift. Hoe gaan jonge schrijvers, musici en kunstenaars om met de mogelijkheden van het internet en de zelfpublicatie? Wat is tegenwoordig nog een debuut? En hoe gebruiken uitgevers, schrijvers, kunstenaars, productiemaatschappijen en galerieën dit medium?

Een debat onder leiding van Matthijs de Ridder, met YouTube-dichteres Marjolijn van Heemstra, schrijver en weblogger Ivo Victoria en uitgever en webblogger Harold Polis (Meulenhoff|Manteau ).

Zal echter niet aanwezig zijn, mijn held van het moment: de onvermijdelijke Richard Nash:

Literatuurkritiek: optimism is a moral duty

2010-10-29T13:32:00.003+02:00

'Als een boek nergens op lijkt, zwijg er dan toch over, man.’

Op donderdag 28 oktober gaf het motoronderhoud in het Letterenhuis te Antwerpen een lezing als inleiding op een debat over literatuurkritiek.

Speciaal voor deze blogentry heb ik Matthew Arnold opgewekt uit de doden. Tevens gastoptredens van Tina Brown, Roland Barthes, Philip Roth, Norman Mailer en William Buckley.

(Wijlen Michel Serrault vertolkt Paul Léautaud in de biopic Comédie d'Amour, uit het gezegende jaar 1989.)

Het is de afgelopen jaren al wel eens voorgevallen dat ik literatuurkritiek las. Ik behoor namelijk ook tot de cohorte hogeropgeleiden die hongerig naar kennis en inzichten de binnen- en buitenlandse pers afschuimen op zoek naar intellectuele kicks. En omdat ik niet al die nieuwe boeken zelf kan doornemen beroep ik me op het oordeel van andere gebrevetteerde lezers. Met het stijgen der jaren zoekt men efficiënter, zodat er meer tijd vrijkomt om nog meer vakliteratuur te doorploegen. Het is alleszins een opluchting om, zoals vanavond, vast te stellen dat ik niet alleen sta met deze dwangneurose.

Op zoek naar nieuwigheden merk ik hoe voorspelbaar ik ben en uitkom bij dezelfde gebrevetteerde lezers en vakbladen. In de Nouvel Observateur ga ik altijd eerst kijken of er een stuk van Philippe Sollers staat. Hij kan ongelofelijk zagen en pretentieus zijn, maar hij durft zijn onderwerpen zeer genereus te beschrijven, alsof je het bochtige levensverhaal van een oude vriend te horen krijgt. In de TLS of The economist staan er dan weer zoveel goede stukken dat ik die boekjes blind koop. De gok is een andere methode: blind kranten of bladen kopen die je niet kent, of sites afdweilen waar je nooit van hebt gehoord. Zo heb ik tijdens de zomer ontdekt dat de Los Angeles Times een geweldige krant is met een goeie kunst- en literatuurverslaggeving.

(Philip Roth praat met Tina Brown, voormalig boegbeeld van Vanity Fair en The New Yorker, en oprichtster van The Daily Beast. Hoezo literatuur pakt niet op een scherm?)

Die boulemische leeshonger is onder invloed van web 2.0 nog verslechterd. Vroeger moest ik naar een leeszaal om de wat ernstigere pers ter hand te nemen. Vandaag eet ik voor mijn scherm. Geen tijd te verliezen. In die context is de tegenstelling die aan de basis van het debat van vanavond ligt onbetekenend. Zolang je weet waar je moet zoeken, kan je goeie literatuurkritiek voor meerdere levens vinden. En als een stuk nergens op lijkt, klik je verder of sla je een blad om.

Een tweede hoedanigheid die ik zou kunnen aannemen is die van de criticus zelf. Als criticus heb ik een bescheiden verleden dat goed verborgen zit in de kelders van dit gebouw. Uit die periode heb ik onthouden hoe moeilijk het is om die functie met enige zin voor verantwoordelijkheid en intellectuele moed te vervullen. De overdaad aan boeken maakt het een lastige baan. En het betaalt rotslecht. Bovendien moet je kunnen schrijven als je je taak ernstig neemt. Die druk neemt toe naarmate je minder plaats krijgt van de redactie. Ook een late puberteitscrisis is geen zegen. Toen ik criticus speelde, had ik een bloedhekel aan wat ik excusez le mot ‘damesliteratuur’ noemde. Ik kreeg een Arena-titel van Flora en Benoîte Groult in handen en besloot die twee bejaarde exemplaren de volle laag te geven. De titel van het stuk luidde ‘Zusters voor het slapen gaan’ en bevatte de gebruikelijke jij-bakken en hooghartige inzichten die kenmerkend zijn voor het betere studentenblad. Op de redactie van wat toen nog de Financieel Economische Tijd noemde, werd ik op het matje geroepen door de hoofdredacteur Hans Maertens. Die Maertens was het type ijzervreter dat om half vier ’s ochtends opstond om vanuit de Westhoek eerst met de hondenkar, dan met de montgolfière en vervolgens na drie overstappen om acht uur in Antwerpen Berchem aankwam. Bovendien was hij ’s avonds als laatste weg en had hij een paperless office, wat een geweldige indruk op mij maakte. Hij zette me zonder omhaal van woorden op mijn nummer. De conclusie was: onze lezers willen van ons horen wat ze moeten weten, niet wat ze niet moeten weten. Ik moest in het vervolg alleen dingen in de krant zetten die belangrijk waren. ‘Als een boek nergens op lijkt, zwijg er dan toch over, man.’

Hij had daar ontegensprekelijk een punt, dat eerder was gemaakt door een Weense tuinman: Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen.

Wat het geval is, dat zijn standen van zaken. Alle andere dingen, ethiek, geloof, esthetica, mystiek, daarover moet je dus je mond houden. Het is eenvoudigweg niet in taal te vatten. Ziedaar de waterscheiding tussen literatuurverslaggeving en literatuurkritiek: het ene geeft weer wat er is, het andere probeert te oordelen of te openbaren wat op het eerste gezicht verborgen blijft. Zeer veel literatuurkritiek is eigenlijk vermomde literatuurverslaggeving. Een stand van zaken is vaak te verkiezen boven een oordeel over een stand van zaken. Ik vind dat geen slechte zaak, omdat ik doorgaans toch in staat ben mijn eigen mening te vormen. Een groot deel van de literatuurkritische discussies gaan niet over standen van zaken, maar over het halen van een persoonlijk gelijk. Voor mij is dat het moment waarop ik besef dat ik beter het wasgoed zou opvouwen dan in de boekjes te lezen.

retrouver ce média sur http://www.ina.fr/art-et-culture/litterature/video/I00016123/roland-barthes-a-propos-de-mythologies.fr.html

(Barthes dan maar?)

Na enige jaren intens proberen, ruilde ik de literatuurkritiek voor de uitgeverij. Wellicht heeft dit mij het leven gered. Ik moest nu de deontologie volgen en mocht mij niet meer uitlaten over levende Nederlandstalige schrijvers. Eindelijk had ik een alibi om overspel te plegen. Ik vergreep me aan alle non-fictie waar ik de hand op kon leggen en begon stukken te schrijven over socio-economische thema’s. Ik deed dat als totale leek. En om Wittgenstein te sarren, zocht ik naar de boeken waar ik op voorhand het minst van af wist. Mijn omzwervingen als dilettant die ik samenbreng op de motoronderhoud.blogspot.com hebben mijn respect voor mensen die echt kunnen schrijven en er een panoramisch wereldbeeld op na houden ten enenmale vergroot. Het nadeel is dat ik geen geduld meer heb met schrijvers of critici die hun taak verwarren met het weergeven standen van zaken, staan wachten op de tram, voor het rood licht of aan de kassa bij de Colruyt op een vrijdagavond na een uitputtende werkweek. Dat is dus geen kunst en zeker geen bewijs van geniale oordeelskracht, maar in het slechtste geval een teken van vroegtijdige dementie, een kwaal die ook steeds meer jonge mensen in onze samenleving treft. Het opduiken van zowel de vroegtijdige dementie als de geniale oordeelskracht staat volgens mij overigens totaal los van het analoge of digitale medium waarin de patiënt zich aan literatuurkritiek waagt.

Tot slot is er dus mijn hoedanigheid als uitgever. Het was Gaston Gallimard die verklaarde dat hij nooit memoires zou schrijven omdat hij zijn auteurs wilde sparen. Zonder me ook maar in de verste verte te vergelijken met de aristocraat Gallimard, sluit ik me graag bij hem aan en voeg ik nog aan zijn bon mot een andere categorie verzwegenen toe: de critici. Wij kunnen tot Sint-juttemis klagen over de perfide handelspraktijken van kapitalistische zwijnen of over de afgenepen morele superioriteit van als wie zich als brave burger buiten de burgerlijkheid plaatst, zoals de heilige Adorno, over de voordelen van het massamedium of de nadelen van de blog die volgens Google Analytics nooit boven de twintig dagelijkse hits uitkomt, maar uiteindelijk komt het domweg hierop neer: net zoals je fantastische schrijvers nodig hebt, heb je fantastische critici nodig. Literatuur en literaire kritiek worden beoefend door mensen, niet door dingen. En het hangt toch van die mensen af of ze in staat zijn om ons al schrijvend te epateren, te schokken of te inspireren. De persoonlijke verantwoordelijkheid weegt in die opdracht zwaarder door dan het vermaledijde systeem.

Ik vind dat er aan literaire kritiek even hoge eisen mogen worden gesteld als aan de literatuur waar die kritiek het over heeft. Mede om die reden kan ik het niet begrijpen dat er aan de opname van de literatuur in een anti-economie zo’n verlossende kracht wordt toegekend, het is een illusie die vaak terugkeert in onze middens. De ontwikkeling van de literaire cultuur in de afgelopen decennia is in belangrijke mate mogelijk gemaakt door de economische expansie van het vak. Er is bij mijn weten geen onderzoek verricht naar de mate waarin het boekenvak of de literaire cultuur grenswaarden in de groei heeft bereikt of zal bereiken. Terwijl we volgens mij nood hebben aan objectivering: wat betekent de culturele segregatie van de bevolking voor de leescultuur, hoe bereik je een steeds meer versnipperd leespubliek, wat zijn de kosten en baten van onze obsessie met het Nederlands, investeert de gemeenschap voldoende in de literaire cultuur enz.

Omdat die vragen voor mij zo belangrijk zijn en onlosmakelijk verbonden zijn met mijn beroep en met de manier waarop ik over literatuur denk, vormen ze ook de achtergrond van mijn beeld van de literatuurkritiek. Het zijn vragen die je niet en petite comité oplost. Je moet ze loslaten op een zo groot mogelijke groep mensen.

(Hoezoe, niet op tv? William Buckley en Norman Mailer in 1968, water en vuur).

Wellicht is dat gebrek aan cijfermateriaal een van de redenen waarom we er niet altijd in slagen om onze maatschappelijke positie correct in te schatten. We voeren vaak de verkeerde strijd, waarbij we ons te snel laten verleiden om de rol van cultuurpessimist de service op te nemen. De crux in deze discussie is het al dan niet aanvaarden dat literatuur en literatuurkritiek een onderdeel vormen van de massamedia. Dat is de plek waar het gedrukte woord dankzij de offsetdruk, de toename van de koopkracht, de scholingsgraad en de hoeveelheid vrije tijd is terechtgekomen. Het is ook de plek waar ik in mijn hoedanigheid als uitgever opereer.

Op dit punt van mijn inleiding aanbeland wordt het hopelijk wat duidelijker waarom ik de centrale vraag van het debat vanavond (de krant of de blog) niet volg. Voor mij is het de verkeerde vraag.

‘Knowledge is the common property of mankind’, schreef de grote boekengek en founding father Thomas Jefferson. Maar zijn republiek der letteren was een zaak van uitverkorenen. Onze republiek der letteren is er voor iedereen, op elk moment, op elke plaats. Ik vraag me elke dag af: hoe brengen we de kennis op de best mogelijke manier tot bij de mens? Als uitgever richt ik me op ‘het grote publiek’, hoe bescheiden dit soms in aantal ook is, en streef ik ernaar om zoveel mogelijk boeken te verkopen. Ik ben een verkoper. Literatuurkritiek heeft in dit scenario dus ook een zeer instrumentele rol: iemand die een boek aanprijst, zal misschien navolging krijgen en boeken doen verkopen. Het rechtstreekse effect is in de meeste gevallen verwaarloosbaar, zodat ook voor mij als uitgever de nadruk ligt op een literatuurkritiek die zich zo adequaat mogelijk kwijt van haar taak: fantastische stukken, reportages, interventies over fantastische boeken. Literatuur is een opportunistisch medium dat zich voortdurend vernieuwt, door nieuwe teksten, nieuwe schrijvers, nieuwe invloeden en nieuwe media te absorberen. Literatuurkritiek mag voorlopen en moet minstens gelijke tred houden.

Ik ben ervan overtuigd dat onze wereld niet aan betekenisverlies lijdt, noch kwantitatief, noch kwalitatief. Met kennis, cultuur en literatuur gaat het niet dezelfde richting op als met de biodiversiteit. Integendeel, niet eerder in de geschiedenis van de mensheid hebben zoveel mensen zo makkelijk zoveel kennis kunnen raadplegen en vergaren. En toch begrijp ik de doemdenkers omdat ook ik een kind ben van het Westen. Wij zijn allen geobsedeerd door de openbaring van kennis en sensaties. Telkens als de vertrouwde openbaring onklaar wordt gemaakt, gaat het Avondland ten onder.

Als cultuurpessimisten gedragen we ons als angstige gelovigen die plots beseffen dat de persoonlijke God met een baard en goedmoedige ogen niet bestaat. Ons geloof in de openbaring via teksten is vanaf de negentiende eeuw zo goed als volledig op de literatuur gericht. Het idee dat lezen een diepere waarheid kan openbaren gaat voor leden van de judeo-christelijke cultuur terug op Augustinus. Hij beschreef in zijn Confessiones dat hij vervreemdt was van zichzelf tot het moment waarop een kinderstem hem in een tuin in Milaan aanmaande om de heilige schrift te openen. Tolle, lege: neem en lees. Augustinus opende de bijbel en las de brief van Paulus aan de Romeinen.

De bisschop van Hippo was een even fascinerend als dubbelzinnig personage. Het manicheistische geloof van zijn jeugd gedoogde het huwelijk als toegift aan de menselijke zwakheid. En die neoplatoonse wanen zetten zich door in zijn volwassen leven, toen hij ervan overtuigd was dat hij vooral tot God kon komen door aan de lichamelijkheid te ontsnappen. Dat tolle, lege was in elk geval geen geschenk. Augustinus leerstellige en op contemplatie gerichte interpretatie van de openbaring werkt nog steeds door in de vaak knullige manier waarop we tegenstellingen in onze cultuur en samenleving trachten te verzoenen: lichaam en geest, ratio en gevoel, religie en wetenschap, hermeneutica and erotica, digitaal en analoog, de krant en de blog.

Zoals elke religie die geïnstitutionaliseerd is en vastgezet in rituelen heeft het geloof in de openbaring van de literatuur tot excessen geleid. Een van mijn favoriete voorbeelden is ‘Dien avond en die roze’. Gezelle bekeerde Eugeen van Oyen, de beïnvloedbare jongere, en bracht hem tot een geloof in de literatuur dat degenereerde tot afgoderij. Nog een voorbeeld is het moment in het canondebat waarop traditie en vernieuwing worden gescheiden, en de belijdenis van het oude moreel superieur wordt gevonden aan de beleving van het nieuwe. En uiteraard mag in deze rij Cyriel Verschaeve niet ontbreken, als de patroonheilige van al die twintigste-eeuwse intellectuelen die de literatuur hebben gedegradeerd tot de dienstmaagd van hun ideologie.

Veel belangrijker is het geloof in de vernieuwende kracht van de literatuur. Die literatuur is geen allegorie van teksten, metaforen en verwijzingen, een gesloten betekeniscircuit zoals de middeleeuwse deugdenboom. Zo’n behaaglijke totaalinterpretatie is alleen mogelijk met dode literaire culturen: de zestiende-eeuwse emblemen, de Griekse en de Romeinse oudheid, het Wit lavendel, de katholieke roman van de eerste helft van de twintigste eeuw, grote delen van het modernisme.

De radicaliteit van de maatschappelijke en technologische omwentelingen maakt het onmogelijk om vandaag die totaalinterpretatie te bereiken. Het is mijn vaste overtuiging dat de literaire kritiek daar intens over moet berichten, omdat literatuur altijd over die ongrijpbare, immer veranderende wereld zal gaan – ondanks de goedbedoelde oproep van de Weense tuinman. Hoe ambitieuzer de literaire kritiek is en hoe gracieuzer ze lukt of mislukt, des te meer zal haar soortelijk gewicht toenemen. Pauline Kael, Roland Barthes, John Updike, Norman Mailer, Tina Brown, Ophrah, Matthew Arnold, etc. Dat is voor mij de norm. Mensen die een volstrekt eigen gesofisticeerde stijl ontwikkelen, in staat zijn om kunst en literatuur zowel te sacraliseren als de desacraliseren, het over de wereld hebben en in staat zijn om lezers aan te spreken in grote getalen. Ze moeten contra-intuitief durven redeneren en culturele uitersten door elkaar weven. En ze mogen Adorno best haten.

Ik weet wat ik dit jaar aan Sinterklaas zal vragen.

(Matthew Arnold spreekt! Niet het gekende 'Dover beach', maar het larmoyante 'Growing old'. Check de tekst van zijn gedicht. Arnolds poëzie is toch eerder van bescheiden kwaliteit. Zijn essays, zoals Culture and anarchy, verdienen het nog steeds te worden gelezen. Bij het voorbereiden van dit stuk heb ik enkele uren met Arnold doorgebracht, en ik ben van plan er tijdens de kerstvakantie mee verder te gaan. Zijn correspondentie staat overigens volledig online.

Motoronderhoud over literatuur en interculturaliteit

2010-10-26T12:31:00.000+02:00

MO*debat over literatuur en interculturaliteit

Gie Goris (moderator)

Rachida Lamrabet – Tom Van Imschoot
Harold Polis – Keltoum Belorf
Inan Akbas – Kristien Hemmerechts
Ronald Bos – Yamila Idrissi

Dinsdag 9 november 2010 - van 19u30 tot 21u30

ANTWERP EXPO - Rode Zaal Jan Van Rijswijcklaan 191, 2020 Antwerpen
Prijs: € 8 en € 6 aan verminderd tarief en groepsticket vanaf 15 personen
Tickets: online via deze link of ter plaatse

Check de site van demos voor meer info.

Motoronderhoud over literaire kritiek in de media

2010-10-26T11:39:00.002+02:00

Infirmiers anesthésistes: du gaz et des coups, 0 négo
envoyé par ActuSoins. - L'info video en direct.
(Parijs, 1 oktober 2010 - ook de Franse anesthesisten en verplegers betogen tegen de verkleutering van een bepaald deel van de Vlaamse pers. Enkele Franse collega's van het motoronderhoud lopen rake klappen op.)

Papieren tijgers?
De plaats van literatuurkritiek in de media

Donderdag 28 oktober om 20.00 uur in het Letterenhuis, Minderbroedersstraat 22, 2000 Antwerpen. De toegang is gratis.

Kevin Absilis (onderzoeker UA) en Harold Polis (uitgever) leiden het debat in.

Matthijs de Ridder (De Reactor) en Frank Hellemans (Knack) gaan vervolgens in debat met elkaar en met Eva Berghmans (De Standaard).

Het thema van de avond luidt: kan de literatuurkritiek in dag- en weekbladen maar beter helemaal worden afgeschaft? Is het internet een veilige thuishaven voor kwaliteitsrecensies?

De uitbater van het motoronderhoud begrijpt het thema niet zo goed. Hij vraagt zich af of hij niet zal terechtkomen tussen reeds overtuigde mensen die elkaar proberen te overtuigen. Het zou ook kunnen dat de uitbater van het motoronderhoud niet slim genoeg is voor het debat. Om dat wat te verdoezelen zal hij zijn moersleutel en blauwe kiel thuislaten, de smeerolie van zijn vingers schrobben en met twee woorden praten.

Deze keer lijkt het anders - de financieringswet en hoe haar te overleven

2010-08-31T00:10:00.003+02:00

Dinsdag 20 juli 2010: technici van het Institut Emile Vandervelde (PS) en het VOKA onderzoeken een gat van acht meter diep in de Henri Jasparstraat in Sint-Gillis. De Belgische overheidsschuld heeft in het eerste kwartaal de mijlpaal van 100% van het bruto binnenlands product (bbp) overschreden.

Eerst de centen en dan de moraal. Zodra het woord 'financieringswet' beginnen we enthousiast te tellen. Maar wat gaan we doen zodra we, letterlijk en figuurlijk, uitgeteld zijn? ‘La politique ce n’est qu’une certaine façon d’agiter le peuple avant de s’en servir’, beweerde Talleyrand.
De boeiendste passages in onze geschiedenis draaien rond schijnheiligheid. De held uit die verhalen is vaak een man die zijn mening verbergt, zoals de gierigaard zijn geld. Van alle schijnheiligen was Talleyrand ongetwijfeld de grootste. In zijn slechtheid liet Talleyrand iedereen ver achter zich. Napoleon, toch ook niet bepaald een koorknaap, noemde hem een ‘merde dans un bas de soie’. En er is een tijd geweest dat de kwade diplomatieke genius van het Congres van Wenen in Europa algemeen gevreesd werd als ‘le diable boîteux’ en ‘le prince du mal’. Niemand wist wat de man echt dacht. Maar handelen en regelen kon hij als de beste.
(Met filmpjes over Talleyrand, de knorrende Alains (Finkielkraut en Badiou), en David Cameron versus Nassim Nicholas Taleb.)

retrouver ce média sur http://www.ina.fr/art-et-culture/litterature/video/2488822001/emmanuel-de-waresquiel-talleyrand-le-prince-immobile.fr.html

(Biograaf Emmanuel de Waresquiel over Talleyrand. De biografie Le prince immobile (Fayard) is nog steeds een aanrader.)

Talleyrand had uiteraard geen partijkaart. Op het einde van het ancien régime was het streven naar macht een hoogst ongezonde en wispelturige stiel. Talleyrand laveerde tussen Napoleon en De Tocqueville, tussen fanatieke berekening en aristocratische weemoed. De psychotische dubbelheid maakt Talleyrand wellicht net dat beetje actueler dan zijn tijdgenoot Alexis De Tocqueville, hoewel die laatste ook van pas komt als een politieke situatie, zoals nu in België, zich aanpast aan de feiten. In L'Ancien Régime et la Révolution toonde De Tocqueville hoe de revolutie geen breuk met het verleden bracht, maar een continuering van het gelijkheidsstreven en het individualisme, zoals die zich tijdens het ancien régime hadden ontwikkeld. Op dezelfde wijze is de komende staatshervorming het gevolg van een jarenlang proces. De grote gebaren, de politieke boksmatchen en de cultus van publieke verontwaardiging zijn minder belangrijk geweest dan de weeffouten in eerdere staatshervormingen. Het was al zeer lang geweten dat de federale staat gewurgd werd door de financieringswet. Talleyrand beschreef het net iets scherper: ‘La politique ce n’est qu’une certaine façon d’agiter le peuple avant de s’en servir.’
We beleven een tijd waarin het ondenkbare denkbaar is geworden. Na de federale verkiezingen lag de toekomst van de Belgische federatie in de handen van een onwezenlijk duo, een Waalse socialist in wiens partij nog behoorlijk wat mensen zitten voor wie Bad Godesberg een stap te ver betekent en een Vlaamse separatist die op Edmund Burke vertrouwt om de wereld te redden. Het leek er zelfs op alsof ook Talleyrand weer zou opduiken, in de vorm van zijn verdelingsplan voor België. Maar de slogans over het einde van het land, die in de buitenlandse pers alweer gretig werden overgenomen, zijn snel teruggebracht tot de essentie: nonsens. Het tragikomische dieptepunt werd bereikt toen de fractie van het Vlaams Belang in volle regeringscrisis in de kamer van volksvertegenwoordigers ‘De Vlaamse leeuw’ zong.

Geen enkele staat kan bestaan overleven zonder gezonde overheidsfinanciën. Debatteren over homogene bevoegdheidspakketten is leuk. Maar geld is de ware ziel van de negotie, en dus ook van de manier waarop de Belgische staat de afgelopen decennia is hervormd. De werking van de Belgische staat wordt geregeld door de financieringswet van 16 januari 1989. Die bepaalde de verdeling van de financiële middelen tussen de federale overheid, de gewesten en gemeenschappen. In dat gezegende jaar 1989 werd ook de derde fase van de staatshervorming afgesloten. Brussel werd een ‘hoofdstedelijk gewest’. En het onderwijs kwam onder de hoede van de Belgische gewesten – het bestuursniveau dat bevoegd is voor ‘persoonsgebonden aangelegenheden’. De verschuiving ging gepaard met een financieringsrevolutie waarbij de federale inkomsten uit de personenbelasting en de BTW volgens een ingewikkeld mechanisme werden doorgestort aan de gewesten en gemeenschappen. Alle institutionele discussies die de afgelopen jaren hebben gewoed, op de taalgebonden dossiers na, zijn terug te voeren op de noodzaak om de financieringswet aan te passen.
In beginsel hoeft zo’n debat over geld niet communautair gekleurd te zijn. Volgens de klassieke breuklijnentheorie van sociologen Stein Rokkan en Seymour Martin Lipset zijn de kiezers in een postindustriële samenleving samen te brengen rond een aantal tegenstellingen: centrum versus periferie, staat versus kerk, stad versus platteland en werknemers versus werkgevers. Voorwaar, er is veel veranderd sinds 1967, het jaar dat Stein en Martin Lipset hun theorie lanceerden. Maar niet dit: burgers stemmen op een partij die het dichtst in de buurt komt van hun overtuiging. En dus hangt veel af van het politieke aanbod. Bij de Belgische federale verkiezingen van juni 2010 was die keuze eerder klein. De dwarsdoorsnede van de sociaaleconomische maatregelen en communautaire standpunten leverde bij nader inzien toch ook heel wat overeenkomsten op tussen partijen, aan weerskanten van de taalgrens. PS-ers als minister-president Rudy Demotte en Jean-Claude Marcourt staan allerminst alleen met hun pleidooi om de regio’s te versterken.
De economische crisis heeft de nationale balans zo fel verzwakt dat het Federaal Planbureau in volle verkiezingscampagne een besparing van 42 miljard adviseerde, uit te spreiden over de komende vier jaar. Net als overal in de westerse wereld was budgettaire strengheid het ordewoord van de verkiezingen, daarin gesterkt door Angela Merkel en vooral de draconische besparingsdrift van David Cameron. Die laatste boekte op de koop toe een eclatante overwinning bij de Britse verkiezingen met een hard programma dat onder meer het volledige stelsel van vervangingsinkomens op de schop neemt. ‘He’s the only thing we have left’, zei Nassim Nicholas Taleb over Cameron. De Britse premier vertolkt de hoop van besparingshaviken die van het begrotingstekort een nieuwe erfzonde hebben gemaakt.

(Liefde op het eerste gezicht: Nassim Nicholas Taleb in gesprek met David Cameron, toen nog de uitdager van Gordon Brown.)

Het algemeen belang dienen door onpopulaire maatregelen te nemen is nog iets anders dan de staat uitkleden. Net dat laatste is echter een idée reçue dat op brede instemming kan rekenen, zeker ook bij nationalisten. Het is dan niet de bedoeling de nachtwakersstaat te organiseren, dat klassieke, op afzijdigheid gebaseerde liberale staatsmodel. De N-VA lijkt net wel gewonnen om in te grijpen in het leven van individuen, door bijvoorbeeld de essentialistische visie op culturele identiteit meer gewicht te geven. De overheid wordt daarbij ingericht en afgerekend als een vennootschap. Het doel van de staat is vooreerst het nastreven van efficiëntie en competitiviteit. Maar die nieuwe zakelijkheid verbergt ook een groot enthousiasme voor sociale afbraak en voor een ongelijkheid waarvan de schuld bij de burger wordt gelegd.
De opvallendste breuklijnen in de kiescampagne waren de aanhorigheid tot een taalgroep en de plaats van het individu in de samenleving. Dat laatste onderscheid heeft te weinig gehoor gevonden, hoewel het de kern vormt van onze toekomst. De discussie over de plaats van het individu in de samenleving wordt vandaag beheerst door het identiteitsdebat. In de loop van februari ontspon zich op de opiniepagina’s van De Standaard een bescheiden ruzie tussen het liberale individualisme van Guy Verhofstadt en het nationalistische spontane groepsverband van Bart De Wever. Verhofstadt gispte het volgens hem kunstmatig aangezwengelde Franse debat over de nationale identiteit. Bekeken vanuit de Franse context bracht Verhofstadts zijn polemische interventie een logische correctie aan bij een uit de hand gelopen pre-electorale gimmick van Nicolas Sarkozy en zijn rechtse meerderheid. Maar in de context van een Nederlandstalige Belgische krant werd Verhofstadts afwijzing van de identitaire samenleving uiteraard gelezen als een frontale aanval op het Vlaams-nationalisme. Het antwoord van De Wever bevatte de kernboodschap waarmee hij enkele maanden later de federale verkiezingen zou winnen. Om het even welk politiek thema, dus ook de discussie over de financieringswet, wordt door de N-VA teruggebracht tot een tegenstelling tussen duidelijk onderscheiden culturen die in een tegennatuurlijk Belgisch staatsverband zijn samengebracht.
Economie is voor nationalisten altijd een middel, geen doel. Het beste bewijs wordt geleverd door het sociaaleconomische programma van de N-VA, waarvan de hoofdlijnen grotendeels inwisselbaar zijn met de programma’s van klassieke centrumpartijen. Ook in de meer technisch uitgewerkte delen van het N-VA-programma, zoals de visie van Danny Pieters op sociale zekerheid, is het einddoel eerder een geloofsartikel. Op de wijze van Talleyrand heeft de N-VA het publiek voorbereid, daarbij geholpen door de politieke impasse na 2007 en de zwakte van haar tegenstanders. Die klassieke politieke families zijn er het afgelopen decennium niet in geslaagd de steeds wispelturiger kiezer aan zich te binden, ondanks het in stand houden van een uitgebreid partijapparaat op alle niveaus van de macht en ondanks het blijvende succes van middenveldorganisaties. Dit acute gebrek aan noodzakelijkheid is genadeloos afgestraft, ook omdat elke politieke discussie werd omgeleid naar communautaire thema’s waarvoor met te weinig overtuigingskracht een niet-nationalistisch alternatief werd gepresenteerd. Behalve Groen! hebben alle Vlaamse politieke partijen in het Vlaamse parlement de fameuze vijf resoluties goedgekeurd in 1999. Die resoluties zetten de toon de toon voor verdere stappen in de staatshervorming. Een alternatief was dus mogelijk geweest. Maar door de zaak te culturaliseren is het pleit voorlopig beslecht in het voordeel van de nationalisten. De vijf resoluties zijn een molensteen rond de nek van de partijen die ze hebben goedgekeurd. De maagdelijkheid van de N-VA, een partij die pas in 2001 is opgericht, draagt dan ook bij tot haar succes.

Badiou Finkielkraut débat (part1)
Geüpload door antek666. - Ontdek meer webcam persoonlijkheden.
(De twee Alains, Badiou en Finkielkraut, gaan elkaar te lijf op 20 mei 2010, tijdens Ce soir (ou jamais!), een niet onaardig programma op France 3.)

Toen de moderne natiestaten werd opgericht, slaagden er sommige best wel in om een systeem te bouwen dat het toeliet grote groepen individuen te laten assimileren. Dat ging zo in Frankrijk, tot ook daar de gevolgen van de globalisering een heel andere logica deden ontstaan. ‘Je pense profondément que la France ne doit pas être une auberge espagnole où chacun apporte son manger’, zegt Alain Finkielkraut naar aanleiding van de Franse identiteitsdiscussie. Hij richt zijn pijlen vooral op invloeden van buiten Europa die de ziel van Frankrijk bedreigen – Finkielkraut gebruikt het woord ‘ziel’ niet, maar het komt er wel op neer. Dit diepgewortelde gevoel van verlies is uiteraard iets dat alle Europeanen herkennen en dat intussen in alle landen een politieke vorm heeft gevonden. Het speelt ook in Vlaanderen een cruciale rol en heeft na de val van de Muur uitsluitend rechtse partijen bevoordeeld, en dus nu ook de N-VA. Hun variant van het nationalisme exploiteert de beschuldigingswens op een geniale manier. Tijdens de jarenlange, haast niet-aflatende campagne die voorafging aan juni 2010, is het koesteren van een rationele afkeer tegenover Franstaligen zo’n respectabele zaak geworden, dat het politiek correct werd. Ook omdat het sterk aansluit bij sentimenten tegen de islam, niet-Europese vreemdelingen, gelijke kansen of een minderhedenbeleid. Bovendien verspillen de Franstaligen geld, ons geld.
De financieringswet was nochtans een hele vooruitgang in vergelijking met de Belgische wafelijzerpolitiek: een investering in een Vlaamse project moest worden gecompenseerd door een investering in een Waals project. Zo was de bouw van de giganteske scheepslift in Strépy-Thieu, aan het prachtige canal du centre, een beslissing die de federale regering in 1978 nam om de investeringen in de haven van Zeebrugge te compenseren. Het bouwen zelf heeft echter ruim twee decennia jaar in beslag genomen. Bovendien was het doel van de lift, het vervoer van delfstoffen, al achterhaald in 1978, om de eenvoudige reden dat de Waalse delfstoffenindustrie ophield te bestaan.
Het was aan de voet van de betonmonoliet van Strépy dat Bart De Wever op 6 januari 2005 enkele vrachtwagens gevuld met gekopieerde bankbiljetten parkeerde voor het oog van de camera’s. Met die stunt klaagde de N-VA de transfers van ‘Vlaams geld’ naar Wallonië aan. De ironie wil dat de streek rond Charleroi voor een belangrijk deel door Vlaamse arbeiders is ontgonnen. Maar de geschiedenis wordt vandaag in de Belgische federatie zeer selectief gelezen. Dat geldt ook voor de financieringswet, onthaald als een overwinning toen die werd gestemd. De wet gaf de gemeenschappen en gewesten meer verantwoordelijkheden bij de aanwending van hun financiële middelen, maar bracht ook een aantal negatieve gevolgen.
Het land bestaat immers als twintig jaar bij gratie van consumptiefederalisme, waarbij de federale staat betaalt en de deelstaten uitgeven. Tegenover die uitgaven van de gewesten en gemeenschappen staan te weinig financiële verantwoordelijkheden. De federale staat blijft intussen wel met grootste kosten achter, zoals de pensioenen en de gezondheidszorg. Om het nog erger te maken bevat de financieringswet een inkomensval. Deelstaten waar de opbrengsten uit de personenbelasting lager liggen dan het nationale gemiddelde (Wallonië en Brussel) krijgen extra middelen via een solidariteitsmechanisme. Als Wallonië en Brussel het economisch beter doen, en dus meer bijdragen tot de personenbelasting, dalen door de financieringswet hun budgettaire middelen. De extra middelen dankzij de hogere economische groei liggen lager dan wat ze verliezen door het solidariteitsmechanisme, dat op zo’n moment omgekeerd werkt. Het voeren van een efficiënt economisch beleid wordt hierdoor niet aangemoedigd.
Jarenlang, zeker tijdens het paarse interregnum bij het begin van het vorige decennium, is de kreupele financieringswet geen publiek debat waard geweest. Een aantal beslissingen hebben de nadelige gevolgen van de financieringswet zelfs nog vergroot, bijvoorbeeld door bij het Lambermontakkoord (2000-2001) de dotatie van het vrije Franstalige onderwijs op te trekken. Die verhoging kwam er als tegenprestatie voor de steun van de toenmalige PSC voor het communautaire akkoord. Een politiek akkoord verdient zelden een schoonheidsprijs, maar dit ene geval heeft lang gediend als archetypisch voorbeeld van het failliet van het federalisme: de federatie als melkkoe van de gewesten en gemeenschappen. Tragisch is dat die bijkomende financiering geen soelaas heeft gebracht voor het Franstalige onderwijs. De PISA-prestaties van Vlaamse en Franstalige leerlingen wijken stevig af.
Onderwijs is een voorbeeld van de manier waarop een langlopend probleem, de financieringswet, escaleert door een stilstand van het communautaire debat. Er zijn mensen die de onderfinanciering van het Franstalige onderwijs een totale mythe vinden, zoals professor emeritus Robert Deschamps (Facultés de Namur). Anderen hebben van die mythe een politiek strijdpunt hebben gemaakt, op zoek naar bijkomende financiering. De vaders van de financieringswet (de PS en de toenmalige CVP) hebben ongetwijfeld beseft dat hun compromis een forse besparing inhield. Tot in de jaren tachtig was de jaarlijkse stijging van het onderwijsbudget aanzienlijk. Door de dotatie vast te zetten in het carcan van de financieringswet, werd het onderwijs verplicht om loonsverhogingen en allerhande investeringen te realiseren door efficiëntiewinsten te boeken.
Eerst de centen dan de moraal. In zo goed als elk onderdeel van de grote Belgische politieke onderhandeling is dat het adagium. In de strijd om efficiëntie heeft het nationalisme voorlopig de meest aantrekkelijke retoriek ontwikkeld. Hopelijk laat het succes van de N-VA het toe om het gevoel van vijandigheid wegens aangedaan of vermeend onrecht de komende tijd te doen verdwijnen. In het deugdelijk gefinancierde model dat we voor onze toekomst moeten ontwerpen, mag er geen plaats meer zijn voor ressentiment. Al was het maar omdat ressentiment niets opbrengt.

Harold Polis

(Dit stuk is verschenen in het septembernummer van het tijdschrift Streven.)

Literatuurlijst

Koen Algoed en Wim Van den Bossche, De bijzondere financieringswet in een notendop, HuBrussel en Vives, 2009.
Roberts Deschamps, Enseignement francophone. On peut faire mieux, mais comment? FUNDP Namur, 2008.
Guy Verhofstadt, ‘Il y a quelque chose de pourri en Republique Française’, in Le Monde van 12 februari 2010.
Alain Badiou & Alain Finkielkraut, L’explication. Conversation avec Aude Lancelin, Lignes, 2010.

Het romantische verlangen in het papieren tijdperk

2010-08-30T01:04:00.000+02:00

Op zaterdag 4 september geef ik om 17.00 uur een lezing tijdens het openingsweekend van filosofiehuis Het Zoekend Hert, in Antwerpen. De titel van mijn verhaal is 'Het romantische verlangen in het papieren tijdperk'. Ik beloof me niet aan een duivelsuitdrijving te wagen. Maar ik zal wel de hamer hanteren: wat is onze leescultuur waard? Met gastoptredens van o.a. Cervantes, Milton Friedman, Plantin, Steve Jobs en het gezond verstand van Vanessa Hoefkens.

Check www.zoekendhert.be

God en andere verhalen - over Karen Armstrong

2010-08-28T16:42:00.010+02:00

We zijn het gewend om elkaar als ongelovigen te zien. God lijkt zo intens afwezig in het openbare leven dat we veel dichter bij de Franse laïcité staan dan we toegeven. En als God dan toch een gastoptreden maakt, dan vaak als probleem of als volksgebruik. Meisjes met hoofddoeken maken ons zenuwachtig, omdat hun beslissing de consensus verstoort. Of al die zusters daarmee de orthodoxie belijden of begrijpen, is zeer de vraag. Ook in het gedrag van randkatholieken spelen er persoonlijke, areligieuze redenen mee wanneer ze op de grote levensmomenten teruggrijpen naar gebruiken die hen grotendeels duister blijven. Die onwennigheid delen ze met heel wat ongelovigen voor wie het gebruik van rituelen uitdraait op trial and error. Over die optelsom van oprecht geklungel, tegenstrijdige authenticiteit en menselijke fantasie gaat Een geschiedenis van God van Karen Armstrong. (Met filmpje van Karen Armstrong, Elie Wiesel en)

(Op de foto: de persoonlijke God in actie. Oekraïense militairen worden gewijd door een orthodoxe priester, ter ere van hun nationale feestdag, op 24 augustus 2009.)

(Karen Armstrong in 2008, tijdens de jaarlijkse TED conferentie.)

De secularisering heeft alleszins duidelijk gemaakt dat het onmogelijk is om tabula rasa te maken. De geschiedenis sluipt altijd langs de achterdeur weer binnen. En dus is het wenselijk om dat verleden in acht te nemen. Armstrong doet dit door de ontwikkeling van het monotheïsme te beschrijven. Het concept van God heeft in de loop der eeuwen dramatische wendingen ondergaan. Een geschiedenis van God gaat dan ook in de breedte: van Abraham, de stamvader van ieder die in God gelooft, tot Auschwitz. In het autobiografische verslag Nacht vertelt Elie Wiesel hoe hij in het concentratiekamp zijn geloof verliest. Wiesel en andere gevangenen moeten toekijken hoe een kind wordt terechtgesteld. Waar is God? vraagt Wiesel zich af. ‘Hier - hier is Hij opgehangen - aan deze galg.’

(Elie Wiesel houdt een lezing over de betekenis van moreel handelen.)

De vraag van Wiesel is cruciaal. Armstrong toont hoe de mens God heeft gebruikt om een betekenis te geven aan de brutaliteit van het leven, met evenveel hoop als wanhoop tot gevolg. In de verwevenheid van het jodendom, het christendom en de islam ontdekt Armstrong veel gelijkenissen. De drie monotheïstische godsdiensten hebben altijd geworsteld met het waanidee van de uitverkiezing, de schepping, het lijden en de persoonlijke God. Keer op keer laveren de gelovigen tussen mystieke en filosofische uitersten.

(Een documentaire van History channel over Een geschiedenis van God. Ga iets halen om te drinken, want dit duurt anderhalf uur.)

Toen Een geschiedenis van God verscheen in 1993 had niemand het immense succes van het boek kunnen voorspellen. Na de val van de muur had het strijdbare katholicisme van Paus Johannes Paulus II haar beste tijd gehad. De zee van geloof was, naar de beruchte metafoor van Matthew Arnold, wel bijzonder ver teruggerold. We waren er eindelijk van af. We leefden in de beste der werelden. We genoten de luxe om ons te vermeien met zelfontplooiing en chakrahealing. En toen kwam dus die wat gereserveerde Engelse ex-non op de proppen met haar visie op de kerkvaders, het samengaan van geloof en rationalisme in de falsafah en de striemende kritiek op de persoonlijke God. Pro memorie: die laatste is vaak misbruikt om erge dingen te rechtvaardigen. De oude ideeën over God en de oude theologie werken niet meer, zegt Armstrong. Ze pleit al jaren voor een nieuwe vorm van geloof, een ander verhaal gebaseerd op daden, barmhartigheid en wederzijds respect. Armstrongs heeft een planetaire status bereikt die ze in 2009 bezegelde door haar charterforcompassion.org te lanceren. Intussen is God helemaal terug en is West-Europa verwikkeld in een spectaculaire worsteling met zichzelf.

Harold Polis

Voor al uw vragen over de allerhoogste:

Christopher Hitchens, The portable atheïst (2007)

Hitchens is het best gekend voor God is not great. How religion poisons everything, een spectaculaire aanval op het geloof door de eeuwen heen. Even interessant is de collectie bronteksten die Hitchens gebruikt bij zijn strijdbaar atheïsme. Hij noemt deze essentiële bloemlezing een ‘anthology of combat with humanity’s oldest enemy’. Klassieken als Lucretius, John Stuart Mill en Charles Darwin staan naast Salman Rushdie, Ian McEwan en Ayaan Hirsi Ali.

Diarmaid MacCulloch, De geschiedenis van het Christendom (2009)

Let op het lidwoord. Dit boek van 1000 bladzijden claimt wel degelijk dé geschiedenis van het Christendom te openbaren. Op het Engelse origineel prijkt de laconieke ondertitel ‘the first three thousand years’. Niettemin is dit een indrukwekkend geschreven geschiedenis die even meeslepend leest als die andere pil van MacCollough: Reformatie. Het Europese Huis gedeeld 1490-1700.

Ger Groot, Het krediet van het credo (2006)

Het elegantste boek over geloven dat de afgelopen jaren in het Nederlands is verschenen. De Nederlandse filosoof Ger Groot, een ‘seculiere katholiek’, beschrijft de crisis die de goddeloosheid in onze contreien doormaakt. Het geloof dat Ger Groot verdedigt, staat of valt met principiële onzekerheid. ‘In dit boek probeer ik vanuit een atheïstische overtuiging iets te begrijpen van de kracht en aantrekkelijkheid van de godsdienst.’

(Dit stuk verscheen eerder in De Standaard van 27 augustus 2010.)

Wat is vrijheid? - over The road to serfdom van Friedrich Hayek

2010-08-22T01:28:00.000+02:00

Vrijheid is: trouwen met de ceo van een beursgenoteerd bedrijf en leven in weelde. Op de foto staat Salma Hayek tussen haar man François-Henri Pinault, ceo van PPR, en haar schoonvader François Pinault, stichter van PPR. Het zijn de mannen die onder meer Gucci en Fnac bezitten. Maar de ene Hayek is de andere niet niet. Voor econoom Friedrich Hayek draaide alles om politieke en economische vrijheid. Die siamese tweeling mocht niet worden gescheiden. Als dat wel gebeurt, dan dreigt de dictatuur. Hayek duikt te pas en te onpas op in discussies over de staat: wanneer moet de overheid zich afzijdig houden en wanneer moet ze ingrijpen? In The Road to Serfdom plaatst Hayek dat dilemma centraal. Het is ten dele een kennisprobleem: hoe kan je voldoende kennis vergaren om de juiste beslissing te nemen? Een overheid die ingrijpt, doet dit niet zelden op basis van onvoldoende feiten en met een te groot geloof in rationeel handelende burgers.
(Met de Keynes-Hayek rap en een interview met Hayek zelf.)

(De enige echte Keynes-Hayek rap.)

BHV tot daar aan toe, maar waar moeten we het geld halen om de pensioenen te betalen? De kas is leeg. Meestal wordt er dan een strooptocht langs belastingbetalers georganiseerd. We zijn gehard in die volksport, zeker sinds de Hertog van Alva met zijn tiende penning de tachtigjarige oorlog deed losbranden. Maar zelfs een Spaanse furie zou onze problemen niet kunnen oplossen. Tegen 2015 moeten we 42 miljard besparen, zo meldde het Planbureau fijntjes, net voor de verkiezingen. Een mens zou dus voor minder van besparingen beginnen te dromen. Het zou de Oostenrijkse econoom en Nobelprijswinnaar Friedrich Hayek als muziek in de oren klinken. Hij is dan ook de man van het moment.

Begin juni werd Hayeks politieke essay The road to serfdom bejubeld op de Amerikaanse zender Fox news. Dat gebeurde tijdens het programma van de populaire brulboei Glenn Beck. Zowel Beck als Fox news zijn nogal conservatief op steile wijze. Het broeikaseffect is een leugen. De overheid beraamt complotten tegen haar burgers. Obama is een socialist. Dat soort doodernstige onzin. En plots houdt die gekke Beck een eerder stroef geschreven boek omhoog dat 65 jaar geleden is verschenen. Resultaat: in Amerika is The road to serfdom een van de best verkocht non-fictietitels van het jaar.

(Fox is er totaal over en Glenn Beck zeker. Hier geeft hij zijn eerder particuliere interpretatie van Hayek.)

Hayek schreef The road to serfdom tijdens WOII om het Westen te waarschuwen voor de gevaren van een te grote overheidsbemoeienis. Het verwaarlozen van de vrijheid is in Duitsland een van de redenen geweest van de groei van het nazisme. Voor Hayek zijn politieke en economische vrijheid onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hoe verder de tentakels van de overheid zich uitspreiden, hoe minder soeverein de politiek wordt. Politieke beslissingen worden immers voorbereid door een legertje onderzoekers en assistenten. Zij hakken de waarheid in schijfjes, tot er alleen nog foute conclusies resten die ze willen toepassen op de wereld. Volgens Hayek vormt dit de voedingsbodem van dirigisme. En betuttelen leidt in extreme gevallen tot dictatuur. Hayek is dus tegen elke vorm van collectief georganiseerde dwang die de individuele vrijheid in het gedrang brengt. Dat verzet ligt de Amerikanen die hun federale regering wantrouwen na aan het hart. Veel mensen zijn ook eenvoudigweg kwaad op de stuntelige manier waarop de gevolgen van de kredietcrisis zijn behandeld. Ook hier helpt Hayek. Hij geloofde dat de economie gewoon te ingewikkeld was voor een regering.

Tegen alle verwachtingen in liepen de eerste drukken van The road to serfdom in 1944 goed. Zo kwam er ingekorte versie terecht in Reader’s digest. Zelden heeft een politiek essay van een onbekende auteur zo’n groot publiek bereikt. Ook George Orwell las en besprak het in die tijd controversiële boek. Zijn dystopische roman 1984, waarin hij beschrijft hoe een enkeling ten onder gaat in een hopeloze strijd met een totalitair regime, sluit naadloos aan bij de ideeën die Hayek ontwikkelt in The road to serfdom. 1984, dat is ook een regime van amorele spreuken: Oorlog is vrede. Vrijheid is slavernij. Onwetendheid is kracht. De echte vrijheid die Hayek passioneel verdedigt, moet daarom gewonnen worden op de leugen. In dat opzicht is The road to serfdom een tijdloos boek dat vragen stelt die ons blijven achtervolgen. Moeten we ons leven volledig zelf invullen? Of moeten we meer verantwoordelijkheden en meer geld aan de staat geven?

(Hayek, ergens in de swingende jaren zeventig, over drie vormen van moreel besef.)

Als Europees inwijkeling in Amerika achtte Hayek het zijn verantwoordelijkheid om communisme en socialisme te ontmaskeren. Vooral de communisten waren in zijn ogen geen haar beter de nazi’s. Die mening werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Bovendien stond Hayek dicht bij Milton Friedman, een andere Nobelprijswinnaar economie met Oostenrijk-Hongaarse roots. Keynes ging ervan uit dat in tijden van crisis de overheid moest stimuleren door meer uit te geven. Wanneer de economie aantrekt, zal dat uiteindelijk niet leiden tot hogere, maar lagere tekorten. Friedman pleitte daarentegen voor een kleine overheid, zo weinig mogelijk beperkingen voor het bedrijfsleven, en een strenge centrale bank die weinig geld bijdrukt. Toen westerse welvaartstaten in de problemen kwamen door de oliecrisis, en Keynesiaanse economische recepten geen uitweg boden, rees de ster van Friedman. Ronald Reagan vaarde blind op Friedmans theorie. Zijn Britse collega Margaret Thatcher hield dan weer van Hayek. Om een te pragmatische partijgenoot de mond te snoeren, smeet Thatcher Hayeks belangrijkste boek The constitution of liberty op tafel: ‘This is what we believe.’ En nu zijn de jaren zeventig dus terug: glamrock, Brussels gebroddel, oplopende overheidstekorten. Enige tijd geleden schonk het VOKA de snertroman Atlas shrugged van Aynd Rand aan informateur De Wever, omdat het ondernemerschap erin wordt bezongen. Ze hadden beter een exemplaar van The road to serfdom kunnen geven.

Harold Polis

Friedrich Hayek, The road to serfdom, The University of Chicago Press, 2007, 283 p.

(Dit stuk verscheen eerder in De Standaard van 20 augustus 2010.)

Rare jongens, die Romeinen - De ongemakkelijke waarheid over het oude Rome

2010-08-15T16:29:00.000+02:00

Het is maar de vraag wat we van het oude Rome moeten onthouden. Tom Holland lijkt in Rubicon. Het einde van de Romeinse republiek te suggereren dat we vooral veel moeten vergeten. De bloeddorstige bende bijgelovige machtswellustelingen heeft een spoor van vernieling getrokken. De vooruitgang die de Romeinen boekten als bestuurders, imperialisten en handelaars, ging gepaard met oorlog en bloedschande. En op lange termijn is hun erfenis verloren gegaan. Van de Renaissance tot de constructie van de Europese Unie, telkens weer opnieuw hebben Europeanen teruggegrepen naar het oude Rome, om er hun eigen versie van te samplen. Maar het oude Rome is geen jukebox met catchy songs die de soundtrack vormen bij natievorming of megalomane fantasieën. Het oude Rome houdt ons een spiegel voor. In de versie van Tom Holland zijn de Romeinen mensen wiens pad je beter niet kruist. (Met filmpjes en podcasts van I, Claudius en Tom Holland.)

(In het echt waren hun neuzen groter: Richard Burton als Marcus Antonius en Liz Taylor als Cleopatra, twee historische personages die eerder ellendig aan hun einde komen in Rubicon.)

Onze fascinatie voor de oudheid vertroebelt ons beeld van de feiten. De grootste verdienste van Rubicon is dan ook dat Tom Holland duidelijk maakt hoe buitenaards de Romeinen zijn. Ja, onderdrukking en armoede laat hen koud, ze negeren hun kinderen, misprijzen vrouwen en niet-Romeinen, cultiveren een haast psychotische liefde voor de heilige waarden van de republiek. Maar van al hun tegenstrijdigheden is het vooral hun gedrag in tijden van oorlog dat het onbegrijpelijke benadert. Als blinde moordmachines roeien ze hun binnen- en buitenlandse vijanden uit. Rome en haar inwoners worden voortgedreven door een onstuitbare drang om te veroveren en te vernietigen. Zolang die slachtpartijen een politiek doel dienen, is er geen vuiltje aan de lucht. Toen Hannibal voor de poorten van Rome stond, begonnen de stedelingen medeburgers te offeren, als bewijs van hun vastberadenheid. Galliërs, Germanen, Grieken: ze werden zonder onderscheid des persoons over de kling gejaagd, massamoorden die de machtsposities van de consuls en generaals versterkten. Tot de zelfdestructie het hart van het rijk raakt. Op dat moment steekt Caesar, samen met de mannen van het dertiende legioen, de Rubicon over. Het is 49 voor Christus en de Romeinse republiek bestaat niet meer.

Caesar stelt de dictatuur in en breekt zo goed als volledig met het verleden. De republiek vormde een kluwen van checks and balances, vaak tegenstrijdig, irrationeel of ondoorzichtig. Het geheel was in de loop der eeuwen bij elkaar geknutseld door politieke loodgieters, die vaak hun eigenbelang lieten samenvallen met staatsraison. Maar de republiek draaide en de traditie bewees haar nut. Naarmate het Romeinse rijk uitbreidt, vergroot de politieke inzet. Er valt ook meer geld te rapen in de overzeese gebieden. Het wordt nagenoeg onmogelijk om een wereldrijk te leiden met de instellingen van een uit de voegen gebarsten stadsstaat. Caesar kiest daarom voor de gewapende staatshervorming: een jarenlange burgeroorlog.

Het wereldrecord politieke moorden is nog steeds in handen van de Romeinen. Tom Holland maakt er in Rubicon net geen maffia-epos van. De Britse literatuurwetenschapper heeft zich, in het kielzog van Simon Schama (auteur van het fabuleuze Burgers. Een kroniek van de Franse Revolutie), bewezen als een meeslepende verteller. Zijn beeld van de Romeinse machtsstrijd is soms wel heel erg sarcastisch, maar bestaat er dan een wet die geschiedschrijvers verbiedt te entertainen? Over smaak kan niet worden getwist. De gustibus non est disputandum.

Harold Polis

Nog meer bloed:

(Tom Holland in een podcast over Millennium.)

Tom Holland, De gang naar Canossa. De westerse revolutie rond het jaar 1000
Rubicon eindigt met Gaius Octavius, de latere keizer Augustus. De ondergang van het Romeinse rijk vormt de prelude van het verhaal dat Holland verteld in De gang naar Canossa. Omstreeks het jaar 1000 woedt er in Europa een felle strijd tussen de geestelijke en de wereldlijke macht. Met gastoptredens van Vikingen en Mohammedanen.

(Derek Jacobi in het nog steeds memorabele I, Claudius)

Claudius wordt keizer als enige overlevende troonpretendent van de Julisch-Claudische dynastie. Na Caligula is er alweer zo enthousiast gemoord, dat er personeelsproblemen optreden. Zo komt de licht spastische, stotterende Claudius aan de beurt. Tom Holland had ook de fascinerende Claudius als uitgangspunt kunnen nemen, ware het niet dat Robert Graves hem is voorgegaan. Van Graves' vie romancée (eigenlijk twee boeken, I, Claudius en Claudius the God) werd een dertiendelige BBC-reeks gemaakt in de jaren zeventig).

Anthony Everitt, Augustus

Everitt is, net als Tom Holland, een geschiedschrijver die er niet voor terugdeinst om de psychologie van zijn historische personages wat aan te dikken. Hij heeft zich ongetwijfeld geamuseerd tijdens het schrijven van de biografie van keizer Augustus, niet bepaald een aimabel man. Everitt schreef ook biografieën van keizer Hadrianus en Cicero.

Tacitus, Annales

Tom Holland heeft zijn sarcasme afgekeken van Edward Gibbon, auteur van het zesdelige The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (1776-1789). Gibbon is dan weer een aandachtig lezer van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus (ca. 56-117). Diens visie op Rome is hard, afstandelijk en ontuchterend, zoals in de Annales. Die beginnen bij de dood van Augustus. Een meesterwerk over pessimisme, zedenverval en het verlies van vrijheid.

Casinocultuur - over helden en slachtoffers van de kredietcrisis

2010-08-06T14:27:00.001+02:00

De stresstest van de Europese banken was toch een beetje om te lachen. Want hoe kun je nu een rampscenario testen als je de echte ramp buiten beschouwing laat? Een land dat failliet gaat bijvoorbeeld. Die mogelijkheid vond men niet de moeite waard om te testen. De stresstest moest vooral de perceptie verbeteren: het vertrouwen in de banken versterken, komt ook de economische relance ten goede. Het goede nieuws is dat we dankzij de stresstest meer weten over de financiële structuur van banken. Als je The Big Short. Inside the Doomsday Machine van Michael Lewis leest, besef je dat de kredietcrisis mee is veroorzaakt door een gebrek aan informatie. Onkunde, kwade wil, hebzucht en naïeve slachtoffers: de ultieme combinatie. Maar wie deed wat in de aanloop tot de crash van 2008?

(Met filmpjes over Michael Lewis, John Paulson, Joseph Stiglitz en Boer Wortel. Op de foto: Richard Fuld, voormalig CEO van het failliete Lehman Brothers en echte schurk, moet op 6 oktober 2008 uitleg gaan geven aan de Amerikaanse verkozenen des volks.)

(Michael Lewis te gast bij Q&A, een praatprogramma van de Amerikaanse zender C-SPAN - het is overigens de moeite waard even hun site te bezoeken om hun ruime aanbod programma's over Amerikaanse politiek.)

Geld stinkt niet. Maar aan de mensen die het grote geld maken, zit toch af en toe een reukje. In The big short: inside the doomsday machine zijn er heel wat personages die een onverdraaglijke stank verspreiden. Het zijn de poenboeren van Wall Street, de mannen die geld telen op industriële schaal, zoals anderen kippen of varkens kweken. Als er één varken griep krijgt, gaat de hele stal eraan. Zo is het ook gelopen in het najaar van 2008, horresco referens. De Amerikaanse overheid besloot dat Lehman Brothers failliet mocht gaan en vervolgens klapte het mondiale financiële systeem in elkaar. In The big short staat waarom. Het slechte nieuws is dat er veel slecht nieuws is. Het goede nieuws is dat Michael Lewis een geweldige verteller is, de Truman Capote van de financiële journalistiek.

(Hier zie, het kostbare weefsel in actie: in de tijd van Boer Wortel hadden we tenminste geen last van slechte beleggingen of vermogensbelastingen.)

Niemand wil terug naar de tijd van boer Wortel. Een boterham met reuzel volstaat niet meer. We vinden dat we recht hebben op veel en goedkoop vlees. Dat denken we ook over geld. Europeanen hebben zich bekwaamd in het klagen over de tanende welvaart. Niet ten onrechte, want we maken te weinig kinderen, creëren te weinig economische groei en te veel sociale ongelijkheid. Intussen willen we nog steeds alles: le beurre, l'argent du beurre et la crémière. Dat waanbeeld maakt van ons ideale slachtoffers van nationalisten, wichelroedelopers en de poenboeren van Wall Street.

Wie boven zijn stand leeft, maakt schulden. De Franse economische goeroe Jacques Attali maakt in Tous ruinés dans dix ans? Dette publique: la dernière chance duidelijk hoe de overheidschuld westerse democratieën op de rand van de afgrond brengt. Die vicieuze cirkel verklaart waarom Europa op enthousiaste wijze financieel afval van Wall Street heeft verorberd: een niet te stillen honger naar een zo risicoloos mogelijke schuldfinanciering. Wanneer de traders in The big short zich beginnen af te vragen wie dan wel de gekken zijn die hun rommel opkopen, luidt het antwoord: 'Düsseldorf.' Schuldverslaafde Europese banken.

Op dat moment zijn de echte sukkelaars al aan het bloeden. Miljoenen Amerikanen hebben zich leningen laten aansmeren die ze niet kunnen terugbetalen. Hun huizen worden in beslag genomen. De vastgoedprijzen dalen. De financiële producten die op basis van hun hypotheekleningen zijn gemaakt, verkruimelen. De kredietcrisis is een feit.

Michael Lewis beschrijft hoe de welvaart van de modale Amerikaan in de jaren negentig stagneerde. Zijn rijkdom nam alleen toe door de stijging van de vastgoedprijzen. Om de consumptie op peil te houden, werden er massaal schulden gemaakt. Mensen gingen zich risicovoller gedragen: omdat de huizenprijzen toch stegen, deed iedereen alsof ze zouden blijven stijgen. Moral hazard noemt men dat.

Tijdens de eerste ambtstermijn van wijlen Ronald Reagan hebben Amerikaanse banken de toelating gekregen om zich niet te gedragen als goede huisvaders. Die deregulering leidde eind jaren tachtig tot een enorm financieel debacle. Michael Lewis maakte die periode mee als obligatiehandelaar. Hij schreef er een semi-autobiografische klassieker over, Liar's poker. Rising through the wreckage on Wall Street (1989). De waanzin en de hebzucht ebden echter niet weg. Toen Bill Clinton in 1999 de Gramm-Leach-Bliley Act tekende, was de beer pas goed los. Financiële instellingen mochten publieksbank, zakenbank en verzekeringsfirma spelen. Omdat de marges op het gewone bankieren te mager waren, verzonnen ze nieuwe markten, zoals de beruchte CDO's (collateralized debt obligations). Het onderpand van een CDO wordt gevormd door hypotheekleningen.

(De goeie en de slechte: de grote boze hedgefund-manager John Paulson en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz, een econoom die elke ochtend een vrije markt-fundamentalist tussen de boterham legt.)

Michael Lewis legt glashelder uit hoe die CDO-handel ontspoort. Haast niemand begrijpt die producten, zelfs niet de ratingbureaus die de kwaliteit ervan moeten beoordelen. Vrij snel zijn er traders die begrijpen hoe de vork in de steel zit. Ze vinden een manier om te gokken op de onvermijdelijke kredietcrisis: de credit default swap, een verzekering op het terugbetalen van obligaties. De grootbanken gokken vol overgave mee. Dat is de 'doomsday machine' uit de ondertitel van The big short: er ontstaat een lucratieve, schijnbaar risicoloze handel in occulte financiële producten die een zekere ondergang beloven.

Een van de traders uit The big short is met verstomming geslagen wanneer hij hoort dat zijn Jamaïcaanse kinderoppas drie huizen bezit. Om de doomsday machine te doen draaien, moeten er steeds meer hypotheekleningen worden verkocht. Zelfs straatarme migranten worden op het bed van Procrustes gelegd en een arm uitgedraaid. Michael Lewis situeert de climax van zijn verhaal in Las Vegas, tijdens een nationale conferentie van duizenden CDO-handelaars die in speelzalen uit de bol gaan. De hel is bevolkt door mannen in pak die toasten op hun goedgelovige slachtoffers. En de boer, hij ploegde voort.

Harold Polis

(Dit stuk verscheen in De Standaard der Letteren van 6 augustus 2010.)

Besmet met succes - over The tipping point van Malcolm Gladwell

2010-08-02T23:06:00.005+02:00

Mislukken is geen kunst. Iedereen kan sneuvelen aan de gevolgen van goede bedoelingen. Succes heeft meer zin. Liefst op zo’n manier dat de rest van de wereld ontzag en jaloezie voelt. De Canadees-Amerikaanse essayist Malcolm Gladwell heeft er zijn levenswerk van gemaakt om te proberen te beschrijven hoe succes tot stand komt. Van Sesamstraat en Mad Men tot Hush Puppies en misdaadbestrijding.
(Met een Sesamstraat-remake van Mad Men en een video-interventie van de immer ernstige Nassim Nicholas Taleb over de rol van het toeval bij succes.)

In zijn lijfblad The New Yorker vertelde hij begin dit jaar waarom ondernemers echt slagen. Niet omdat ze zulke immense risico’s nemen (een populair argument om grote bonussen te verantwoorden), maar omdat ze het net zo rationeel mogelijk op veilig spelen. Gladwell analyseert als voorbeeld het leven Ted Turner, de stichter van CNN. Turner leek flamboyant, maar heeft er altijd naar gestreefd om zakelijke risico’s tot een minimum te beperken. Een roofdier, zo noemt Gladwell hem, niet al te flatterend. Van die jongensachtige branie heeft Gladwell zijn handelsmerk gemaakt.
Gladwell is de man die clichés ontkracht en het onverklaarbare opheldert, zodat we heel even de illusie kunnen koesteren de toekomst voor te zijn. The Tipping Point. How Little Things Can Make a Big Difference, zijn debuut, kwam in elk geval akelig op tijd. Toen in het jaar 2000 de wereld zou vergaan in een hoogtechnologische cyberstorm, legde Gladwell doodleuk uit hoe kleine analoge dingen het verschil maakten. Om dat te schrijven had hij een voorschot van ruim 1.5 miljoen dollar opgestreken. Ter voorbereiding op zijn eigen bestsellerstatus bepaalde hij in een van de hoofdstukken uit The Tipping Point waarom de verkoop van een volstrekt onbekend boek door het dak schiet. De roman in kwestie, het toch eerder stroperige Divine Secrets of the Ya-Ya Sisterhood van Rebecca Wells, had het volgens Gladwell gehaald dankzij mond-aan-mondreclame.

Gladwells verklaringsverhaal berust op drie hoofdrolspelers: netwerkers, informatiejunkies en verkopers. Er zijn mensen die oppervlakkige contacten verzamelen. Hun kennissenkring reikt veel verder dan familiale of professionele netwerken. Als zij een idee, ervaring of product beginnen te spinnen, verspreidt die boodschap zich als een lopend vuur. Informatiejunkies lezen en weten alles, geven die kennis gratis door, maar zijn sociaal niet zo vaardig. Daarvoor zijn er dan weer verkopers nodig. Al die drie samenwerken, gaat het succes van een idee, ervaring of product een versnelling hoger en ontstaat er een epidemie. Zo staat The Tipping Point vol bon mots, neologismen en curieuze casestudies, van sneakers, straatgeweld en sigarettenverslaving tot Sesamstraat. Bert en Ernie zijn de geestelijke zonen van ontspoorde reclamejongens van Madison Avenue – ja, die gekken uit het onvolprezen Mad Men. Sesamstraat was bedoeld om de schoolresultaten van de Amerikaanse jeugd op te krikken. Het edutainment-format is uitentreuren aangepast om een kolossaal succes te bereiken. ‘The stickiness factor’, noemt Gladwell dat.

Het grote punt dat Gladwell maakt, heeft echter niet veel met marketing te maken. We vertrouwen te veel op onze intuïtie, zegt hij. We denken dat we mensenkennis bezitten en de toekomst kunnen begrijpen. Maar net die vooringenomenheid verstoort ons handelen. Als je kijkt naar de omstandigheden waarin succes ontstaat, zijn er vooral dingen die tegen onze intuïtie ingaan. Het vermogen om te veranderen is veel belangrijker. Met die lofzang op sociale dynamiek groeit The Tipping Point alsnog uit tot een schaamteloos positief boek. Hoop!

Harold Polis

Meer verhalen over succes in de volgende boeken:

Malcolm Gladwell, Outliers. The Story of Succes (2008)

Kwiek en intelligent geschreven relaas over succesvolle carrières. Die blijken van toevalligheden aan elkaar te hangen – niemand beslist in welk gezin hij of zij wordt geboren. Uitzonderlijke intellectuele kwaliteiten zijn zelden doorslaggevend. Een aanval op de Amerikaanse droom.

Balthasar Gracián, Handorakel of de kunst der voorzichtigheid (1647)

Het betere werk. 300 aforismen over hoe je de dingen aan boord moet leggen. Gracián, een Spaanse jezuïet ten tijde van Spanjes neergang als wereldmacht, was geobsedeerd door de overleving van het individu in een immorele wereld.

Nassim Nicholas Taleb, De zwarte zwaan. De impact van het hoogst onwaarschijnlijke (2009)

Volgens Taleb wordt ons leven op elk niveau bepaald door toevallige gebeurtenissen. Pas achteraf rationaliseren we het ongrijpbare toeval. Gezond verstand, zo schrijft Taleb, is vaak een excuus voor domheid. Omdat we ons het onmogelijke niet kunnen inbeelden, lopen we telkens weer met onze neus tegen de deur. Succes bereik je door voorspellingen en wijze raad niet klakkeloos aan te nemen.

(Dit stuk verscheen eerder in De Standaard der Letteren van 30 juli 2010.)

De dictatuur van het grote gelijk - over The march of folly van Barbara Tuchman

2010-08-02T22:07:00.002+02:00

Wie zomer zegt, zegt Hertoginnedal. De laatste keer dat het kasteel als vakantiekolonie voor neurotische politici is gebruikt, maakte de modale Vlaming kennis met Joëlle Milquet. Sinds het fatale formatieberaad in 2007 is die liefde alleen maar toegenomen. Voormalig onderhandelaar Karel De Gucht wilde na afloop graag De mars der dwaasheid schenken aan Milquet. België als permanente diplomatieke conferentie zou niet misstaan in een hernieuwde editie van die klassieker. Ware het niet dat Tuchman het uiteraard over ernstige dingen heeft.
(Deze entry bevat ook een fantastische video waarin Jared Diamond praat over de ondergang van beschavingen.)

In de nadagen van de Koude Oorlog verscheen De mars der dwaasheid. Van Troje tot Vietnam. Tuchman onderzoekt enkele historische hoogtepunten van menselijke verdwazing. De Trojanen beslisten om het om het houten paard van de Grieken binnen te halen en bezegelden daarmee hun eigen ondergang. Tijdens de protestantse reformatie weigerden zes pausen om de corruptie in de kerk aan te pakken, zodat de reformatie nog succesvoller werd. De Engelsen verloren hun Amerikaanse kolonies door hun opzienbarende domheid. En de Verenigde Staten voerden in Vietnam een oorlog die berustte op hardnekkig volgehouden strategische fouten.

Weinig historici delen de schwung waarmee Tuchman de geschiedenis beschrijft. Ze laat zich niet in de luren leggen door haar eigen eruditie. De anekdotes en personages dienen het verhaal. Tuchman zoekt niet naar grote historische wetten, maar heeft het over echte mensen. Het zijn vaak oppervlakkige gebeurtenissen die de geschiedenis in beweging zetten. Macht boezemt Tuchman geen ontzag in. ‘Soms is macht een zaak van doodgewone mensen die kopje onder gaan.’ Onder druk handelen machthebbers even dom of ondoordacht als om het even wie. ‘Zonder zijn pruik, zijn laarzen met hoge hakken en zijn hermelijnen mantel, was de Zonnekoning een man die ten prooi viel aan fouten, misinterpretaties en impulsief gedrag, net zoals u en ik.’ Relativering is een mooie deugd, maar Hamlet zegt terecht: ‘There are more things in heaven and earth, Horatio.’

De dwaasheid die Tuchman aan de kaak stelt, is immers van alle tijden. De manier waarop Lyndon B. Johnson zich tijdens de Vietnamoorlog heeft opgesloten in zijn grote gelijk verschilt niet fundamenteel van de rationele waanzin die George W. Busch naar Irak bracht. Tuchman haalt nog twee mythische blunders aan: de Duitsers die in 1917 hun U-boten opdroegen om elke vaartuig dat ze tegenkwamen te torpederen en de Japanners die Pearl Harbour vernietigen. Beide beslissingen stuitten op verzet van heel wat militairen en politici. Toch sprong men met open ogen het ravijn in. Er was geen alternatief meer, zo luidde het slotargument.

Er is altijd een alternatief, op voorwaarde dat we niet worden verblind door de macht en haar attributen. Als een regering dwaasheid begaat, zijn de gevolgen erger dan bij een individuele stommiteit. Daarom heeft een regering de plicht om rationeel te handelen. Omdat Plato het gezond verstand schaars vond, wilde hij een selecte groep mensen opleiden voor het bestuur. Hij beschouwde hen als filosofen. Ze moesten in staat zijn om na te denken over het algemeen belang en passend te handelen. Het is nog niet te laat om alle deelnemers aan de formatie een exemplaar te schenken van De mars der dwaasheid.

Harold Polis

Voor al wie nog meer dwaasheden wil:

Barbara W. Tuchman, De kanonnen van augustus (1962)
Tuchman heeft een groot aantal meeslepende historici fresco’s gemaakt, maar dit boek over het begin van de Eerste Wereldoorlog laat je geen pagina los. Tijdens de Cuba-crisis gaf President Kennedy exemplaren van het boek aan zijn naaste medewerkers.

Robert Musil, De man zonder eigenschappen (1952)
Overmoed en domme koppigheid zijn niet altijd even dankbare literaire thema’s. Maar de parallelactie die Musil uiteenrafelt, is fenomenaal. De roman is ook dik genoeg om een maand tijdskrediet te nemen – nu het nog kan. Om het nog erger te maken: de site van de Bayerischen Rundfunk geeft 20 uur podcast over Musil en De man zonder eigenschappen.

Jared Diamond, Ondergang (2004)
Waarom zijn sommige beschavingen verdwenen. Hoe kan de onze haar ondergang voorkomen? Meteoorinslagen en andere natuurrampen zijn onomkeerbaar. En de mens heeft vooral zijn eigen lot in handen.

De republiek van het ik - over rationele keuzes die er geen zijn (Ayn Rand - Atlas Shrugged)

2010-05-29T09:53:00.004+02:00

Ziehier Michael Douglas in 1987, als Gordon Gekko in Wall Street. Slechteriken schoren zich en droegen een das. Dat waren tijden! Het rationele egoïsme van Gordon Gekko staat nog steeds in hoog aanzien. Net zoals ons geloof in de rationele keuzes die we zogezegd maken: over de toekomst van België, Europa, de Westerse beschaving, over euthanasie, epicurisme, economie, identiteit en nationaliteit. Een fundamentalistisch geloof in pragmatiek is vaak een excuus voor het blind nastreven van eigenbelang - nationalisten zijn meester geworden in het gebruik van dit sofisme. Met Bentham of het utilitarisme heeft het allemaal niets meer te maken. Het doet eerder aan nihilisme denken of het bewustzijnsniveau van een lagere diersoort. Ons vertrouwen in de rationele keuze is overdreven. Hoe meer we kunnen weten (en dat vermogen neemt dankzij web 2.0 alleen maar toe), hoe irrationeler we lijken te handelen.

Uiteindelijk is alle ellende de schuld van de Léo Férré van Retie: Juul Kabas. Dertig jaar geleden heeft hij ons ingefluisterd dat we niet zo hard ons best moeten doen. Zijn luimige schlager ‘Het zijn zotten die werken’ is ook de OESO en het IMF niet ontgaan. Onze activiteitsgraad ging met een snok naar omlaag. Waar is de tijd dat de Lissabonstrategie ons nog gouden bergen in het vooruitzicht stelde. Dat was in het gezegende jaar 2000. Amper vier jaar later kondigde Romano Prodi, de toenmalige voorzitter van de Europese Commissie, aan dat de strategie een slag in het water was. Sindsdien proberen we ons wijs te maken dat er elegante oplossingen bestaan om de economische aderverkalking tegen te gaan. Het opvoeren van een communautaire operette bijvoorbeeld. O wee als er straks een verlichte ziel op het idee komt om de romans van Ayn Rand te lezen.

Galt: ‘Wil je dat ik de Economische Dictator word?’ Thompson: ‘Ja!’ Galt: ‘En zal je al mijn orders opvolgen?’ Thomson: ‘Zonder morren!’ Galt: ‘Begin dan maar met het afschaffen van alle inkomensbelastingen.’ ‘O nee!’ riep Thompson. Hij sprong recht. ‘Dat kunnen we niet doen. Hoe moeten we dan onze regeringsmedewerkers betalen?’ Galt: ‘Stuur je regeringsmedewerkers de laan uit.’

In deze kenschetsende passage uit Atlas Shrugged (1957) wordt ondernemer John Galt neergezet als een mythische held. Atlas torst de wereld, maar als hij er de brui aan geeft, stort alles in elkaar. De samenleving in Atlas Shrugged gaat ten onder aan overheidsbemoeienis en collectivistische wanen. Er worden voortdurend decreten uitgevaardigd om de samenleving te regelen en te controleren. De zakenwereld wordt versmacht, wat tot een impasse leid. Een voor een verdwijnen de leiders van de economische elite van het toneel. Ze gaan in staking tegen het staatsmisbruik van hun individuele prestaties. Op het eind van het boek spreekt het hoofdpersonage John Galt in een grote speech de lof van het ondernemen uit.

Het stugge proza van Atlas Shrugged openbaart de filosofie van Ayn Rand, het objectivisme. De werkelijkheid is zoals hij is. Daardoor wordt objectieve kennis mogelijk. Het nastreven van het rationele eigenbelang vormt het enig mogelijke en juiste doel. De enige manier om dat goed te doen is door de markt volledig de vrije hand te laten. Die houding bracht in het najaar van 2008 het Armageddon teweeg. Mede onder druk van de Amerikaanse vastgoedcrisis ging Lehman brothers over de kop en implodeerde de financiële sector. Wereldwijd werd met scherp geschoten op de man die een hoofdrol speelde in menige complottheorie. Het ging om de schraalhans van Wallstreet, het orakel, the Maestro: Alan Greenspan. Uit angst voor deflatie had hij als voorzitter van de FED de rente zo laag gehouden dat geld spotgoedkoop werd. In de ogen van zijn tegenstanders stimuleerde hij een woeste creatieve destructie die het kapitalisme onbeheersbaar maakte. Greenspans delirium hebben we echter niet te danken aan de Amerikanen en hun door velen gehate systeem, maar wel aan de romans van Ayn Rand.

Als jonge econoom kwam Greenspan in contact met Ayn Rand, nadat ze internationale faam had verworven met haar bestseller The Fountainhead (1943). Greenspan maakte deel uit van een kleine schare hondstrouwe volgelingen. Tot op vandaag blijft hij een overtuigd objectivist. De crash van 2008 heeft hij ‘a flaw in the model’ genoemd, een technische fout. Hoe dom kun je zijn. Van 1987 tot 2006 was Greenspan de machtigste centrale bankier ter wereld. En net die man gelooft dat de markt helemaal vanzelf het evenwicht zoekt. Zelfs voor een überkapitalist als Georges Soros is die houding totaal pervers, ‘te vergelijken met de wetenschappelijk onderbouwde waarheden van het marxisme’. Zeker de financiële werkelijkheid wordt in grote mate bepaald door de manier waarop we haar interpreteren. Bovendien handelen mensen irrationeler dan ze zelf denken. Soros vat die toestand samen in het begrip ‘reflexiviteit’.

Ideeëngeschiedenis bevat altijd een hoge dosis ironie. Zo’n idee heeft zelden de gevolgen die de bedenker heeft voorspeld of gewenst. Vaak gebeurt net het tegenovergestelde, zoals bij Juul Kabas of Alan Greenspan. Nog vaker keren ideeën na een tijdje gewoon terug, wat ons op het niveau van de goudvis zet. Zoals vandaag. Alweer zijn we verwikkeld in een steriele discussie over de omvang van de staat en de ordening van politieke macht, in de hoop dat de samenleving zichzelf even regelt. Het is alvast een reden om Ayn Rand wél aandachtig te lezen.

Harold Polis

(Dit stuk verscheen in De Standaard der Letteren van 29 mei 2010.)

Een krimpende tijd - over heimwee naar het algemeen belang

2010-04-28T01:06:00.002+02:00

Dolle pret alom. Politiek, economie, de goede zedenen en de openbare moraal, het staat allemaal onder druk. Alleen de apocalyps aankondigende komeet ontbreekt nog. Onze tijd lijkt op. Maar is dat wel zo?

(Plato n'a jamais fait ça. In Griekenland is betogen een olympische discipline, getuige deze actiefoto van een enthousiaste betoging op 5 maart voor het parlementsgebouw in Athene. De financiële desintegratie van de Griekse staat verbeeldt het vermeende failliet van Europa.)
‘Le vrai drame du siècle est dans l'écart qu'on laisse croître entre l'homme temporel et l'homme intemporel.’ Saint-John Perse

Belgen vertrouwen hun politici niet. Steeds minder zelfs. Die gemeenplaats werd in maart bevestigd in een peiling van marktonderzoeksbureau GfK. ‘Politiek als de sturing van een samenleving is op de achtergrond geraakt, en de bevolking voelt dat feilloos aan’, schreef Yves Desmet in De Morgen. Hij vertolkt daarmee heimwee naar een toestand die wellicht nooit zo absoluut is geweest. In onze representatieve democratie hebben we het recht om zo kritisch mogelijk tegenover de macht te staan. Wantrouwen kan in die context ook het bewijs leveren voor een overdreven geloof in de politiek. Weinig volksvertegenwoordigers hebben de moed om eerlijk te communiceren over de Europese machtsverhoudingen. Ze kiezen ervoor om te veinzen dat Jean Monnet en zijn plaatsvervangers niet hebben bestaan. In die voorstelling is de natiestaat een sketch met een geruststellende pointe over identiteit. Het zou pas zorgelijk zijn als we de deelnemers aan dit nummer niet zouden wantrouwen.
We hebben de indruk dat we de greep op onze tijd verloren zijn. De economische crisis toont glashelder aan hoe intens de naoorlogse welvaartstaat aan het vervellen is. Wellicht hebben we met zijn allen te zeer gespeculeerd op het voortbestaan van die naoorlogse structuren, hun gebruiken, hun positiebepalingen. Dat gebrek aan voortvarendheid breekt ons zuur op.
Sinds het begin van het jaar heeft de crisis een nieuwe fase bereikt, waarbij nationale balansen op de korrel worden genomen. Jarenlang heeft de financiële industrie voorspoed gecreëerd door risicovolle effecten onder te brengen in occulte investeringsvehikels. Die risico’s bleven buiten beeld, omdat ze te ingewikkeld waren om te begrijpen en omdat ze vaak eenvoudigweg niet op de balans stonden. Het systeem klapte in elkaar toen bleek dat die effecten op windhandel berustten. Historicus Niall Ferguson heeft in het magistrale The Ascent of Money beschreven hoe vaak zo’n windhandel ons parten heeft gespeeld en hoezeer die crisismomenten de loop van de geschiedenis hebben beïnvloed.
De grote loutering kan uiteraard niet voorbijgaan aan de overheden, die net als de banksector enorme risico’s buiten hun begroting hebben gehouden. Griekenland heeft gelogen over zijn financiële toestand, en moest dus hangen. Maar het schuldbeheer van de meeste Europese landen is verre van orthodox. De ergste gevallen, de PIGS (Portugal, Italië, Griekenland en Spanje), staan bloot aan frontale aanvallen van speculanten. Hun zwakte tast de hele Europese muntunie aan, in die mate dat sommige economen, Paul De Grauwe op kop, alweer het einde van de euro hebben voorspeld. Voor Nobelprijswinnaar economie Paul Krugman ligt de schuld bij de Europese politici. Zij hebben het verzuimd om de muntunie door te trekken naar een politieke unie. Als het systeem blokkeert, zoals in Griekenland, bestaat er geen noodscenario en leidt het crisisbeheer tot een politieke kakofonie, die in de rest van de wereld als typisch Europees wordt ervaren.
Ook het einde van de entente tussen Frankrijk en Duitsland wordt voorspeld. De Duitse eenmaking heeft als pasmunt gediend voor euro, een ruil waarmee een periode werd afgesloten waarin drie oorlogen Europa op de rand van de afgrond hadden gebracht. Aangezien niets doen geen optie is en het opheffen van de muntunie een ramp zou zijn voor de Europese Unie, komen we dichter in de buurt van een Europese economische regering. Wellicht is dat het doel van de voorzitter van de Europese Raad, Herman Van Rompuy. Zo’n regering zou een Europees muntfonds bevatten, zou meer investeren in het algemeen belang (onderwijs, infrastructuur en onderzoek) en zou de interne markt versterken. Dat scenario geeft de Europese Raad meer macht. Het zal nog jaren duren eer het federalistische kamp weer sterk genoeg staat om het pleit in zijn voordeel te beslechten. De Lissabonstrategie heeft gefaald. Iedereen is gefixeerd op de eigen nationale zwakheden – die verrassend veel gelijkenissen vertonen.
De toegenomen aandacht voor staatsschuld zal er mee toe leiden dat overheden onprettige beslissingen sneller zullen doorvoeren. Ze staan met de rug tegen de muur. Vaak hebben ze het in betere tijden nagelaten om de oude structuren te herzien, zodat brutaal crisismanagement de enige uitweg biedt. De Belgische pensioensores bieden het beste voorbeeld. Fundamentele beslissingen hebben in dit dossier pas een effect op lange termijn, dus zijn er geen beslissingen genomen. Het is weinig elegant om pas in volle crisis de bevolking duidelijk te melden dat korte en onderbroken loopbanen het ouderdomspensioen zullen verkleinen. Nu het toch gebeurt, moet ook het bredere debat over de herfinanciering van de sociale zekerheid ten gronde wordt gevoerd. Dat is tenminste een dossier waarin de nationale politiek een rechtstreekse verantwoordelijkheid kan opnemen. Onze samenleving is verstedelijkt, ongelijker, heterogener en competitiever dan ooit tevoren. Pas nadat we het beheer van de staat opnieuw hebben geijkt en gefinancierd, kunnen we de toekomst weer in het vizier nemen en groei creëren.

Het uitstelgedrag van Europese politici is een traditie geweest. Alleen Duitsland heeft de afgelopen jaren echt harde sociale beslissingen genomen. Maar de vervelling van de welvaartstaat heeft tot nu toe nergens in Europa tot briljante oplossingen geleid. Het gevolg is dat we achter de feiten aanhollen. Onze tijd is op. Die sensatie van een krimpende tijd inspireert tot ondergangsfantasieën en dystopische verzuchtingen. Ook dat is van op een afstand typisch Europees: en maar zagen en klagen. ‘Europe’s hypochondriacs’ werden ze onlangs in The Economist genoemd. ‘Most Europeans are doing better than they think, and can take more fiscal austerity.’

Toen de Franse diplomaat-dichter Saint-John Perse in 1960 de Nobelprijs kreeg, verwees hij in zijn dankspeech naar dat westerse pessimisme, de angst voor de metamorfose. Saint-John Perse voerde in zijn speech de geschiedenis op als personage en liet haar verklaren dat de tragiek niet zozeer in de metamorfose zit, als wel in de groeiende kloof tussen ‘l’homme temporel et l’homme intemporel’, tussen het tijdelijke en het eeuwigdurende. Het is de verantwoordelijkheid van de mens om het moment te grijpen en dus die eeuwige verandering te omarmen, om er kracht uit te putten voor een menswaardiger samenleving.
Saint-John Perse had het meer voor de Weltgeist van Hegel dan voor het kantiaanse ethos en had ook grote sympathie voor Spinoza’s pantheïsme. Bovendien kwam hij maar niet los van het bergsoniaanse élan vital dat hij in zijn jonge jaren had vereerd, net als zovelen van zijn generatie. Kortom, voor de liefhebbers biedt dit voldoende bewijsmateriaal om Saint-John Perse op te bergen in een stoffige schoendoos, samen met zijn collega-idealisten die tijdens de twintigste eeuw de ontmenselijking hadden georganiseerd met dezelfde argumenten die hij gebruikte om de mens te verdedigen. En toch kan de speech van Saint-John Perse ook voor ons betekenisvol zijn. Eerst en vooral omdat hij oproept tot verwondering, tot een verbond tussen rationaliteit en spiritualiteit, tussen wetenschap en poëzie. Volgens Saint-John Perse is dat eigen aan de menselijke ervaring. En als dat te vaag in de oren klinkt, dan is er nog zijn concrete pleidooi voor een Verlichting bis, als een methode die tot nieuwe kennis en nieuwe samenlevingsvormen leidt. Een Verlichting die niet stopt bij de instrumentele rede en verder gaat dan de ideale rechtvaardigheid, democratie en mensenrechten. Ja, het was 1960 en de tijd leek er rijp voor.
In dat wonderjaar van Saint-John Perse verkregen zeventien staten op het Afrikaanse continent hun onafhankelijkheid. Die niet te stuiten vrijheidsdrang was achteraf bekeken de voorbode van de maatschappelijke ontvoogding van West-Europa. De tijd kromp toen niet, integendeel, er was toekomst, een zee van tijd die uitzicht bood op materiële en morele vooruitgang. Dat is wellicht een van de bronnen van heimwee die de herdenking van de Congolese onafhankelijkheid tot een bevreemdende ervaring maken. Het vormt een bezegeling van onmacht, waarbij België symbool staat voor de rest van Europa. In de marge is het lijk van de voormalige kolonie de inzet van een kolderieke fase in een heemkundige oorlog. Nostalgische Franstaligen claimen de nagedachtenis van de Belgische kolonie als tactische zet tegen Vlaamsnationalisten. Een deel van de Vlaamse publieke opinie begrijpt Congo niet meer, wat in sommige nationalistische kringen dan weer de aanleiding vormt voor een rondje geschiedenisvervalsing. Vlaanderen moet worden verschoond van de koloniale erfzonde die België treft – terwijl ook Vlamingen indertijd enthousiast beschaving (en communautaire twisten) hebben geëxporteerd naar de kolonie. Hoe dan ook, onze aanwezigheid bij de plechtigheid is louter symbolisch, omdat onze concrete belangen in Midden-Afrika verkruimeld zijn en vervangen door slap moreel rentmeesterschap. Ons triomfalistische mensenrechtendiscours pleziert vooral onszelf. Misschien moeten we net daarom de herdenking van de Congolese onafhankelijkheid heel ernstig nemen: we leren er onze schamele positie op wereldvlak mee onder ogen te zien.
Het hele Westen kan zo’n oefening in bescheidenheid gebruiken, schrijft Tony Judt in Ill fares the land. Het boek is het testament van een briljant historicus. Judt lijdt aan ALS en haalt uit dat fatale lot de kracht om een betere toekomst voor de mensheid af te smeken. Het is ten slotte nog altijd het Camus-feestjaar. We moeten begrijpen, schrijft Judt, welke keuzes onze voorouders hebben moeten maken tijdens en na de wereldoorlogen. De magere troost die we putten uit onze democratie, het materialistische gezeur dat we cultiveren, de openlijke afkeer van onze instellingen, zowel op nationaal als op internationaal vlak, al die holle wanhoop doet ons op een zijpad van de geschiedenis belanden. We beseffen niet meer in voldoende mate hoe uitzonderlijk de verwezenlijkingen zijn die we in vredestijd hebben opgebouwd. Doordat we het algemeen belang niet meer voldoende herkennen of dienen, leveren we die verwezenlijkingen over aan de gratie van politieke leerling-tovenaars en ‘politieke pygmeeën’ (Judt loopt niet hoog op met de doorsneepoliticus).
Achter die publieke abdicatie van het algemeen belang ontwaart Judt nog een machtsoverdracht. Rechts en links hebben hun plaatsen gewisseld. Radicalisering is een kenmerk van rechts geworden. Rechts staat afkerig tegenover compromissen, terwijl links behoudsgezind is geworden, wil beheren wat er is (wat Camus ook al beschreef) en de grote twintigste-eeuwse hervormingen op een schier museale wijze exploiteert. Je zou ‘rechts’ en ‘links’ met hetzelfde gemak containerbegrippen kunnen noemen die geen toegevoegde waarde meer hebben, maar toch maakt Judt een cruciaal punt door te wijzen op politieke urgentie. Sinds de val van de Muur sudderen we in ons vet. Bij gebrek aan groter plan – een vacuüm dat ons nog lang angst zal aanjagen – hebben we ons tevredengesteld met onze overwinning in de Koude Oorlog. De voorbije twintig jaar zijn kaalgevreten door een hardnekkige sprinkhanenplaag. Het is de hoogste tijd dat we onze energie niet meer reserveren voor geruststellende ethische discussies, maar volop aandacht besteden aan de grote thema’s van de publieke zaak.

Wakker worden uit de winterslaap is eigenlijk niet zo’n onaangenaam vooruitzicht. Dat weten we uit ervaring. Geconfronteerd met de gruwelen van de totale oorlog omschreef Raymond Aron zijn blindheid als volgt: ‘J’ai su, mais je ne l’ai pas cru, et puisque je ne l’ai pas cru, je ne l’ai pas su.’ Het is een centraal citaat in het lange interview dat Claude Lanzmann afnam van de Poolse oorlogsheld Jan Karski, de man die de geallieerden op de hoogte moest brengen van de misdaden van nazi-Duitsland. Veel van Karski’s gesprekspartners konden zijn getuigenis eenvoudigweg niet begrijpen.
Misschien beleven we vandaag een aangepaste versie van wat Karski overkwam. When China Rules the World, het lichtjes ontstellende boek van Martin Jacques over China bijvoorbeeld, bevat dezelfde dramatische ironie. Jacques is een botte observator. Ons rijk is uit, schrijft hij. We hebben geloofd dat de overwinning van het westerse kapitalisme niet-westerse landen als vanzelf tot de democratie zou leiden. Als we maar voldoende handel zouden drijven, dan zouden de lokale middenklassen automatisch meer welvaart opbouwen en streven naar politieke machtsdeling.
Afgeleiden van die verlichte heilsboodschap gebruiken we zowel om de aanwezigheid van het tweede bataljon paracommando in Afghanistan te legitimeren als om vrij kritiekloos met China om te springen. Uit de feiten blijkt echter het tegendeel. Democratie staat in landen rond de Perzische Golf in een kwade reuk, Irak en Iran op kop. Afghanistan en Pakistan zakken weg in chaos. En even verderop in Azië is er zelfs een ware revival aan de gang van autocratische waarden. De ineenstorting van de Thaise democratie in 2008 was het toonbeeld van dat democratische bankroet. De middenklasse heeft er haar onenigheid met de machthebbers vooral niet in het parlement of in het publieke debat uitgevochten, maar tijdens een volksopstand.
China heeft ons nergens voor nodig. Martin Jacques toont haarfijn hoe de Chinese beschaving nooit door invloeden van buiten uit is veranderd, maar steeds op haar eigen kompas heeft gevaren. Daar zal niets aan veranderen nu de moderniteit eigendom is geworden van China. De Chinezen zelf vinden het tof om op de Brugse reien rond te dobberen of de lift te nemen naar de top van de Eiffeltoren, maar onze democratische waarden interesseren hen niet. In toenemende mate dringt China zelfs door tot onze cruciale economische sectoren, wat op termijn eerder onaangename gevolgen kan krijgen. Eind vorig jaar verleende Belgacom bijvoorbeeld het contract voor de upgrading van zijn Proximus-netwerk aan het Chinese Huawei. Een icoon als Alcatel-Lucent zou in de nabije toekomst best wel eens in Chinese handen terecht kunnen komen. In een opmerkelijk gesprek op de zakenzender Kanaal Z laakte Jan Callewaert, de ceo van het veelgeplaagde Option, de manier waarop Chinese bedrijven de Europese telecommarkt stuk concurreren. Callewaert pleit voor invoerbeperkingen, ‘anders is het te laat’. En telecom vormt slechts een van de Europese sectoren waar die onheilstijding voor geldt.
Saint-John Perse, Jan Karski, Raymond Aron, Tony Judt, Martin Jacques: hun wantrouwen is geen leugen geweest. Het is de hoogste tijd om te geloven wat we zien en het krimpen van de tijd een halt toe te roepen.

Harold Polis

(Dit stuk is verschenen in Streven van juni 2010. Ik verwijs in de printversie naar Serge Klarsfeld, maar dat moet uiteraard Claude Lanzmann zijn. Errare humanum est.)

Literatuur

http://datanews.rnews.be/nl/data-news-tv-home/90-122-28660/2010-02/2010-02-25/chinese-invasie-is-verwoestend.html.
‘Europe’s hypochondriacs’, in The Economist van 4 maart 2010.
Yves Desmet, ‘Vertrouwen’, in De Morgen van 18 maart 2010.
Niall Ferguson, The Ascent of Money. A Financial History of the World, Penguin, Harmondsworth, 2008.
Martin Jacques, When China rules the world. The End of the Western World and the Birth of a New Global Order, Penguin, Harmondsworth, 2009.
Tony Judt, Ill Fares The Land. A Treatise on Our Present Discontents, Penguin, Harmondsworth, 2010.
Guillaume Klossa en Jean-François Jamet, ‘Pour un gouvernement économique européen’, in Le Monde van 20 maart 2010.
Renaud Meltz, Alexis Léger dit Saint-John Perse, Flammarion, Parijs, 2008.

De Chopin-tapes: over noten en melancholie (die er geen is)

2010-03-01T19:26:00.006+01:00

(Een van de attracties bij het begin van het Chopin-jaar in Warschau: de Chinese klaviervirtuoos Lang Lang.)

Ze sluiten dus de supermarkten omdat de caissières te duur zijn. Op de achtergrond klinkt het slepende begin van de Marche funèbre van Chopin. In Antwerpen neuriet men dan: ‘Jef zal voor ons geen commissies niet meer doen.’ Alvast niet in de Carrefour.

De grote kuis is begonnen. Legerkazernes, assemblagefabrieken, postkantoren. Alles en iedereen houdt ermee op. Het Andere Boek, The Scorpions, zelfs Jean-Pierre, de melkman van Gooik, na 46 jaar – zo meldt editiepajot.com ons. Het feest is gedaan. ‘Maar als er verledene dingen zijn’, schrijft de immer zwartgallige Couperus in De boeken der kleine zielen, ‘als er geleefd is vroeger, kind... dan is er altijd de melancholie, en hebben wij er ieder ons deel niet van... juist omdat wij diep voelen…’ Oorverdovend weergalmt Chopins melodramatische Nocturne Op.27 no.1, ooit beschreven als ‘een kalme Venetiaanse nacht waarin de zee het lichaam van een vermoorde man verbergt en het maanlicht weerspiegelt’.

Couperus was meer een man van de opera, en dan vooral van Wagner. De opzet van diens vierdelig epos Der Ring des Nibelungen lijkt de inspiratiebron van het al even vierdelige De boeken der kleine zielen. Bovendien hield Couperus meer van zingen met grote uithalen dan van ingehouden op een piano tokkelen. Net dat laatste tekent Chopin, de pianist met de aarzelende, lichte toets. Hij speelde ook bij voorkeur op een instrument met een beperkt geluidsvolume. In tegenstelling tot showbeesten als Schumann of Liszt, macho’s van het klavier. En toch is het Chopin die de meeste harten heeft beroerd.

De huidige festiviteiten rond zijn tweehonderdste verjaardag steken bleek af tegen de hysterische aanbidding die de geniale teringlijder uit Warschau in het verleden heeft genoten. Een echo hiervan is hoorbaar in de bekentenis van pianiste Valentina Igoshina, finaliste van de Koningin Elisabethwedstrijd 2003: ‘Over Chopin kan ik niets zeggen. Ik leef met hem. De hele tijd.’ Een slecht verstaander onthoudt hier dat het bij Chopin om krokodillentranen gaat. Niks geen stuurloze melancholie strapatsen over het einde der tijden. Igoshina heeft gelijk. Chopin is een fenomeen dat je ondergaat, maar dan op onsentimentele wijze. ‘Met wie men hem ook vergelijkt, hij is nooit geringer’, merkt Simon Vestdijk op in een van zijn muziekessays.

Slechts een dertigtal grote recitals waren er nodig om van Chopin een Europese legende te maken. De rest van zijn beroepsleven deed hij kinderen van rijke ouders de duvel aan door hen strenge pianolessen te geven. Mede om didactische redenen schreef Chopin zijn Etudes. Maar het is niet uitgesloten dat hij matig getalenteerde studenten wilde vernederen met vingerbrekende arpeggio’s. Een malicieus karakter wordt hem door zijn vele biografen niet ontzegd, en zeker niet door zijn grote liefde George Sand. De literaire opperroddelaar Jules Renard noemde haar met enige overdrijving ‘la vache bretonne de la littérature’.

Zij, de grootste schrijfster van haar tijd, vormde een tiental jaren met haar kinderen en Chopin een spectaculair disfunctioneel nieuw samengesteld gezin. Benita Eisler beschrijft in haar revelerende biografie Chopin’s funeral hoe onder meer Sand’s bewuste en enigszins botte mythevorming ons beeld van Chopin hebben beïnvloed. Het wonderkind uit Warschau is niet de getormenteerde romanticus geweest die schrijvers en kunstenaars hebben aanbeden. Uiteraard was Chopin een krakende wagen, met meer lichamelijke kwalen dan er goed zijn voor één mens. En ja, hij was briljant. Maar wat men hem heeft aangewreven als goddelijke inspiratie was in werkelijkheid het resultaat van hard werk en een diepe kennis van zijn klassieken, Bach in zijn geval. Meer nog, terwijl de negentiende eeuw in de romantiek vluchtte als rebellie tegen de burgerlijke ratio, bleef Chopin een eerder behoudsgezind rooms-katholiek man. En zeker in de muziek was nieuwlichterij niet aan hem besteed.

Velen hebben Chopin met te veel valse tremolo’s gespeeld en besproken. Het doet niets af van de caleidoscopische emoties in zijn muziek die door iedereen worden herkend. Het verkleint ook niet de waarachtige woede en verbittering die Chopin als balling heeft ervaren. Zijn verblijf in Parijs is een rechtstreeks gevolg geweest van de Poolse opstand tegen tsaar Nicolaas I. Die wilde Poolse soldaten naar België sturen om de revolutie te breken. De wispelturige Europese context heeft Chopin gevormd. Uiteraard wordt hij dus in Polen tijdens zijn jubeljaar verkocht als exportproduct bij uitstek. De essentie van de Europese identiteit is de historische, geografische en taalkundige verscheidenheid die de Europese identiteit zelf vergruist. Dat is een van de inzichten die in Luuk van Middelaars opbouwt De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin, naast de Europese Unie als een administratief en politiek machtsevenwicht. En als hij de kunst erbij zou betrekken, dan zou Chopin een van de ijkpunten zijn.

Harold Polis

(Een ingekorte versie van dit stuk verscheen in De Standaard der Letteren van 26 februari 2010.)