Dilçilik

BUYURUN OXUYUN!

2012-01-14T00:11:00.000-08:00

Dildə istifadə olunan sözlərlə o dili istifadə edən millətin xarakterini təyin etmək mümkündür.

Qar ilə bağlı bizdə bir neçə söz varkən, eskimolarda hardasa 300 söz, qar növünü bildirir.

Qohumluqla bağlı ən çox söz Türk dilinə aiddir. Bu, ailə mədəniyyətinin dildə öz əksini tapmasıdır.

***

Dilimizdə elə sözlər varki, kökünü unutmuşuq amma şəkilçilə düzəldilmiş halından istifadə edirik.

alç + garu > aşqaru > aşğaru > aşağu > aşağı.

iç + gərü > içgərü > içyərü > içyəri > içəri.

Buyurmaq sözü də bunlardan hesab oluna bilər. Çünki kökü olan buy sözü, bu günləri istifadə olunmur.

Buymaq: soyuqdan donmaq, üşümək.

Buyruq: Əmr.

Buyurmaq: Əmr etmək.

***

Gaston Richard deyir: "Bu millətdə müsavat, kamalın son həddinə çatmışdır. Çünki Türklərdə pulla işləyən qulluqçu yoxdur. Dustaqları işlətməksə azdır".

***

Dildə istifadə olunan sözlərlə bir millətin xarakterini təyin etmək olar dedik. Demək başqasına iş gördürməyə pis baxan dədə-babalarımız, bu hərəkəti soyuq qarşılayıblar. Ona görə də bu feili, soyuqluq mənası verən buy sözü ilə ifadə ediblər.

DİLDƏ ÖZLƏŞMƏ BİZİ UZAQLAŞDIRIRMI?

2012-01-09T06:36:00.000-08:00

Biz Türküstanlı türklər, bu gün Anadolu türklərinin yazdıqlarını oxuya bilmirik. Halbuki 60-cı illərdə belə Türk şairlərini tərcüməsiz oxuya bilirdik.

Məhəmməd Salih (Özbəkistanlı müxalifət öndəri)

***

Günəş parlayırdı, biz istiliyini hiss edə bilmirdik. Külək əsirdi, biz saçlarımızı dalğalandıra bilmirdik. Qar yağırdı, bir qartopu yuvarlaya bilmirdik. Yağmur yağırdı, biz altında islana bilmirdik. Yağılarımız özgürdü, biz dustaq idik.

Bir gün dustaqevinin duvarlarını uçurub qaçdıq. Günəş işığını hiss edirdik amma aydan əks olunan halını. Qaçanda gecəydi. Saçlarımız daha görkəmli dalğalanırdı, külək bir tərəfdən, bizim küləyə qaçışımız digər tərəfdən. Beləliklə, qurtulduq düşməndən.

Özgürlüyümüzə qovuşduq, bozqırda yalınayaq döyüşərək. Bir qabdan yemək yedik, yoxsulluğumuza ağlayaraq. Böyük qardaşlarımdan biri olan Qazax, o gün belə demişdi: “İnsan üç günə cəhənnəmə də öyrəşər”. Bu düşüncə digər qardaşlarımın da ağlına batdı. Beləliklə, yoxsulluqlarına öyrəşdilər. Mən buna dözə bilmədim, varlı olacağam dedim. Ona görə ayrıldım aralarından.

Çalışdım, istehsal etdim. Belə etdikdə var-dövlətim artdı. Qardaşlarım hərdənbir qonaqlığa da gəldilər. Ən kiçik qardaşım Kosovalı, mənimlə birgə yaşamağa başladı. Bu gün ən çox onunla bir yola gedə bilirəm. Ondan böyük olan qardaşım Qaqavuz da əlaqəni yaxşı saxladığına görə bizimlə bir dildə danışır. Baxma, yenə də aramızda bəzi fərqliliklər var. Digər qardaşım Azər də özünü unutdurmadı. Aramız çox yaxşıdı. Ona görə bir-birimizi başa düşə bilirik. Lakin digər qardaşlarım yoxluğa elə öyrəşdilər ki, var-dövlət olanda buna pis baxırlar. Bir gün böyük qardaşım Türküstan belə demişdi: “Biz bir qabdan yemək yeyirdik. İndi sən hərəmizə ayrı-ayrı qabda yemək verirsən. Şorbadan başqa heç nə içməzkən, indi adını bilmədiyimiz yeməklər təqdim edirsən”. Onda mənim sözüm belə olmuşdu: “Ay mənim gözəl qardaşım! Müqavimət göstərməyi burax. Var-dövlətimdən özünə pay götür. İstehsal etdiklərim sənin də hesab oluna bilər. Adını bilmirik dediklərini, adını bildiklərinlə bişirdim. Sənə necə bişirildiyini öyrədə bilərəm. Şorba ilə kifayyətləndiyimiz günlər geridə qaldı. Müstəqilliyimizin gücündən istifadə etməliyik. Mənimlə ol. Yeni yeməklər bişir”.

Anadolu türkləri adına Göybəy.

HƏYVAN ADI DÜZƏLDƏN ƏKLƏRİMİZ

2011-11-22T11:33:00.000-08:00

Həmişə söz köklərindən yazırdım, bu dəfə de əklərimizdən (şəkilçilərimizdən) söhbət aparmaq istəyirəm.

Dilimizdə vəşhi həyvan adı düzəltmək üçün qullanılan -lan əki vardır.

pars + lan : parslan > arslan > aslan
yı + lan : yılan > ılan > ilan
kap- + lan : kaplan > qaplan (pələng)
sırt + lan : sırtlan (goreşən)

Oğuz dil grubundan olan Salur dilində, qaplan sözü qaplang kimi işlədilir. Belkə də şəkilçimiz -lan yox -lang olmalıdır.

Başqa bir həyvan adı düzəldən əkimizsə, -bağa'dır.

kur + bağa : kurbağa > qurbağa
kamlum + bağa : kaplumbağa (tısbağa, çanaqlıbağa)
tıs + bağa : tısbağa

Əkimizi bilirik ancaq qoşulduqları söz köklərinin dəqiq nə mənaya gəldiklərini bilmirik. Örnəyin qaplan sözünün qap- feilindən düzəldiyini deyə bilərik. Sırtlan sözünün də həyvanın sırtının qabarıq olmasından asılı olduğunu başa düşə bilərik. Bəs, ilan sözünün qədim formasında yı- nə deməkdir?

Bunlarla yanaşı, -bağa əki də məncə həyvanın çıxardığı səslərə qoşulub. Amma qaplamaq mənasında kaplum sözü də, həyvanın vəziyyətini bildirən sözdür. Bunu da nəzərə almaq gərəkir.

AD GÜNÜ BAŞQA DOĞUM GÜNÜ BAŞQADIR

2011-08-24T13:25:00.000-07:00

Məktəb illərindəki Türkcə dərslərindən ağlımda qalan bir neçə hekayədən biri, bütün camaatın yeyib içdiyi vaxtda, deməli şənlik olan yerdə, boğanın biri törənin içinə girib, camaata hücum edibmiş. Orada olan balaca uşağın biri də, heç qorxmadan üstünə gələn boğanın alnına möhkəm bir yumruq vurub və yerə sərilməsinə səbəb olubmuş.

Davamı da beləydi ki, o günə kimi xüsusi adı olmayan həmin uşağa, boğayı təkcə yumruq ilə yıxdığına görə, Boğaç adı verilirdi.

Bu hekayeni belə yadımda saxlamışdım. Hərdən bir xatırlayır, özümə cəsarət verirdim. Bir vaxt sonra araşdırdım ki, Dədəm Qorxudun Boğaç Xan Dastanı imiş.

***

Bugünləri Azərbaycanda eşidirəm ki, ad günü sözü səhvdi, türkiyəlilər doğum günü deməklə, düzünü eləyirlər.

Yox, düz fikirləşmirlər. Ad günü başqa, doğum günü baş şeydi.

Ad günü, Boğaç Xan dastanında da yazıldığı kimi, uşağa xüsusi olaraq ad verilən gündü. Çünki əski gələnəklərimizə görə, doğulan uşağa o saat ad verilmirdi. Gözlənirdi ki, uşaq nəsə bir iş bacarsın, nəsə bir xüsusi qabiliyyəti olsun. Beləliklə, birinin adı tutalım ki, Güclüdür. O vaxtlar demək olardı ki, o həqiqətən də güclüdür.

***

Artıq demək olar ki, uşaq doğulan gün ad qoyuruq. Hətta ananın hamilə vaxtı ad seçirik. Mən özüm belə, bu subay halımda indidən ad seçmişəm. Oğlum olanda Yıldıray, qız olan da Bəgüm (Bəyim) qoymağı düşünürəm. Burdan belə çıxmasın ki, iki uşağım olacaq. Xanım da razılaşsa, yeddi uşağa qədər yolu var.

Qayıdaq mövzumuza... Günümüzdə uşaqlara elə-belə hər bir söz ad olaraq qoyulur. Əski gələnəyimizi itirmişik. Baxırıq adı Paşa amma özü nökər ya da adı Rənçbərdi amma özünün yaxşı mövqəyi var.

Əski gələnəyimizdəki kimi ad günü, doğum günündən fərqli olsaydı və adımız bizim bacarığımıza görə xüsusi verilsəydi, bu, doğduğumuz gündən daha önəmli həsab oluna bilər və hər il qutlanmağa dəyərdi. Amma doğulduğumuz gün, adımız da qoyulduğu üçün, ikisini bir yerdə etmək olar. Həm ad günü, həm də doğum günü deyib başa çatdırıla bilər.

Sözüm ondadı ki, ad günü ilə doğum günü bir-birindən fərqli də olsa, bugünləri ikisini bir yerdə etdiyimizdən problem yoxdu. Könül rahatlığı ilə iki sözdən də istifadə oluna bilər.

GÖYTANRI İNANCI NƏDİR?

2011-04-20T11:13:00.000-07:00

Tanrıçılıq, Təngricilik ya da Göytanrı inancı, bütün Türk soylu xalqların qabaqçadan inandığı inamın adıdır. Animçilik, Şamançılıq, Totemçilik kimi inançların təməli həmin Göytanrı inancından yaranmışdır.

Sözün Kökəni
Təngri sözü bu gün istifadə etdiyimiz Tanrı sözünün əski formasıdır. 1893-cü ildə Orxon yazıtlarını oxuyub çözməyə çalışan Vilhelm Ludvig Peter Tomsen, ən çox istifadə edilən şəkilləri qəyd edib. Onda görüb ki, iki söz çox işlənib. Həmin iki söz üzərində odaqlanıb və axırda bu iki sözün nə mənaya gəldiklərini tapıb: Türk və Təngri. Hərfləri müəyyənləşdirdikdən sonra qalan yazıları da oxumağı bacarıb.

Bu günləri həmin sözü hələ də təngri kimi işlədən türkdillilərlə yanaşı, sözün qalın forması olan tanqrı kimi işlədənlər də vardır. Qırğız türkləri təngir deyərkən, qədim xalqlardan olan Sümərlərdə təngər kimi işlədilir idi.

Göy sözünün eləva edilməsi isə, göyün türklərdə müqəddəs, qutsal olması ilə yanaşı, göyün əlçatmaz, ucalıq mənaları da olduğundan asılıdır.

Çağımızda Göytanrıçılıq
SSRİ-nin dağılmasından sonra müstəqillik qazanan Türk xalqları, öz köklərinə, gələnəklərinə, milli dəyərlərinə qayıtmağa başladı. Bu proses 1990-cı illərdə ilkin Tataristanda, sonra da Qırğızıstanda özünü biruzə verdi.

Tatarlar, bu eyləmlərinin adını əvvəllər Bizneng Yul (Bizim Yol) adlandırsalar da, Təngirçilik (Tanrıçılıq) adı sonradan qəbul olundu. Xalq arasında günbəgün yayğınlaşan bu eyləm, həvəs olmaqdan çıxıb dövlətin dəstəklədiyi, institutlar açdığı bir duruma gəlmişdir.

Qırğızıstanda isə 1997-ci ildə paytaxt Bişkəkdə Təngriçi adlanan bir topluluq yaranmışdır. Həmin topluluğun rəsmi qəydlərə görə 500 min üzvü vardır.

Qırğızıstanda yerləşən başqa bir Göytanrıçı qurum isə Təngir Ordo (Tanrının Ordusu) -dur. Millət vəkili Dəstan Sarıgülov tərəfindən yaranmış və yenə onun tərəfindən idarə olunmaqdadır. Bu günləri Göytanrı inancı araşdırma mərkəzi kimi işləməkdədir. İstanbul universitetinin Türk Dünyası Araşdırma Mərkəzi ilə də əməkdaşlıq etməkdədir. Təngir Ordonun işləri, çox dəfə digər Türk xalqlarının mətbuatında maraq yaradaraq öz əksini tapmışdır.

Monqolistanda Golomt Center for Shamanist Studies (Golomt Şamançılıq Araşdırma Mərkəzi) Göytanrıçılıq haqda fəaliyyət göstərməkdədir. Araşdırmalarla yanaşı, Göytanrı inancını batı ölkələrinə tanıtmaq məqsədilə ingilis dilində çıxışlar da etməkdədirlər. Prof. Dr. Şagdarin ilə Dr. Sendencavin Dulam-ın çıxışları önəmli yer tutmaqdadır.

Saxa Türkləri, yenidən diriltdikləri Göytanrı inamını Ayy adlandırdılar.

Qırğız türkü Çoyon Ömüraliyevin yazdığı Təngirçilik adlı betiyin qapağı, kiril hərfləri ilə orxon yazıtlarındakı türk damğalarına oxşadılaraq yazılmışdır.

Türkiyədə isə millətçi kəsimdə yenidən dirilən Göytanrı inancı, günbəgün inanlarının sayındakı artımla güclənməkdədir. Özəlliklə gənclər arasında sürətlə yayıldığı bilinən bir gerçəkdir. Amma buna baxmayaraq türkiyəlilər, hələ də monqol ya da qırğızlar kimi öz qurumlarını tikə bilməyibdilər.

Göytanrı inancının çağımızda yenidən dirildiyinin ən böyük sübutlarından biri türksoylu xalqların bayraq və gərblərində yerləşən qutsal simvollardan görülə bilər. Göy rəngi və qurt simvolu xüsusilə diqqətləri cəlb etməkdədir. Həmin göy rəngi Azərbaycan bayrağında da görmək olar.

Göytanrı inancından yayınıb başqa inançları özünə doğma bilən türk xalqlarında hələ də Göytanrı inancının izlərini görmək olar. Buna örnək olaraq, ağaca çapud bağlayıb nəsə diləmək verilə bilər. Bununla yanaşı, Türkiyə Türkcəsində işlədilən Utançtan yedi kat yerin dibine girdim söyləmi də deyilə bilər.

Göytanrı İnancının Bəzi Özəllikləri

Tanrı birdir, ən üstün və mütləq gücdür. Hər şeyi yaradandır.
Göysəl, deməli kitabı-peyğəmbəri olan dinlərdən daha öncə yaranmışdır.
Umay, Ülgən, Erlik Xan kimi özəl tinlər (ruhlar) vardır.
Təbiət çox önəmlidir. Təbiətdə bir tarazlıq vardır və bu pozulduğu vaxt, insanlar və digər canlılar bundan təsirlənəcəklərdir.
Həyvan və bitkilərin də tinləri vardır.
Ulduzlar, dağlar, məşələr və irmaqlar qutsaldır.
Kişinin toplumdakı statusu, qadınınkından artıq deyildir.

Özəl Tinlər
Özəl olaraq yaradılmış və hərəsinin öz işi, öz görəvi olan tinlər, bu inancın ən xarekterik özəlliyidir. İnanç özümüzün olduğuna görə, həmin bu tinlərin adları da öz dilimizdən olub.

Bu siyahıda adı ən çox işlədilənlərdən söhbət aparacağam, qalanlarını maraq edənlər varsa, ən axırda verdiyim saytlara baxa bilərlər.

Qara Xan: Göyün ən yüksək qatında, qızıl bir sarayda, qızıl orunda oturur. O biri adı Qayra Xandır.
Ayzıt ya da Ayqız: Əşq, məhəbbət və ayın əfəndisidir. Göyün üçüncü qatında oturur. Qamlar alqışlarıyla onun gözelliklərindən danışar.
Gün Ana: Günəşin əfəndisidir. Günəşlə birgə göyün ən yüksək qatında oturur.
Ay Ata ya da Ay Dədə: Ayın əfəndisidir. Ay ilə birgə göyün altında qatında oturur.
Alasbatır: Əv həyvanlarının qoruyucusudur.
Ancasın: İldırımların əfəndisidir.
Su Yiyəsi: Suda yaşayan gözəl pəri qızıdır. Özünü ilana və ya quşa döndərə bilmə qabiliyyəti vardır.
Daş Qaşıt: Qismətlə bağlı işləri görən tindir.
Andarqan: Odun əfəndisidir.
Satılay: Pislik əfəndisidir. İnsanların tarazlığını pozar, yolundan çevirər və ruh xəstəlikləri getirər. Çarəsiz insanları intihar etməyə yönləndirər.
Qar Xan: Qarın, qışın əfəndisidir.
Arah, Toyar, Tarıla, Sabıray: Yerin dördüncü qatında yaşayan və insanların ruhları haqda qərarlar verən tinlərdir.
Gölpün Ata: Qoyunların qoruyucusudur.
Qambar Ata: Atların qoruyucusudur.
Ərdənay: Xəbərcidir. Tanrının insanlara bildirmək istədiyi qərarları getirən tindir.
Od Ana: Odun qoruyucusudur.
Usan Xan: Su tinlərinin əfəndisidir.
Say Xan: Elmin əfəndisidir. Kainatın bütün sirrini bilir. Elm ilə maraqlananlara ilham verir.

Tatay Xan: Fırtınaların, küləklərin əfəndisidir.
Çor: Monqol dilində Çotqor adlanır. Tarazlığını pozan, eyinsəl və ruh xəstəliklərinə yoluxduran pislik tinləridir. Bəzi Çor-lar, ölən insanların yer altı aləminin yolunu tapa bilməmiş olan Sünə tinləridir. Belə olanda bir qamın (şamanın) bu tini yenidən yola getirməsi lazımdır. Digər pislik tinləri yenidən canlandırma çembərinin dışında dayanarlar və sonsuzadək təbiətdə fırlanarlar. Qamlar, bu tinləri etkiləyib yaxşı bir yardımçı halına çevirə bilərlər.
Ozur, Ongun tinləri: Ümumiyətlə yaxşı tinlərdir amma bəzən problem də yarada bilirlər. Həmin tinlər, bəzi böyük ataların bir müddət təbiətdə fırlanan Sülhə tinləridir. Bunlar şamanların törənlərində ən önəmli yardımcı kimi özlərini göstərirlər.
Körmüz: Ölmüş şamanların tinləridir. Həmişə canlı şamanların yanında olar, onlara yol göstərib yardımcı olarlar. Bir çox şaman nəslinin təcrübəsini yiyədirlər. Yaxşı və ya pis Körmüzlər də vardır. Bununla yanaşı Körmüzlər, yeni ölən insanların tinlərinə yol göstərir və onların getməli olduqları yerə aparırlar.
Bur Xan: Çox güclüdürlər və buna görə şamanlar onlara təsir edə bilməz. Əgər bir insanı xəstə elədilərsə, şamanlar sadəcə olaraq həmin xəstəni narahat etməmələri üçün xahiş edə bilərlər. Anca çox güclü yardımcısı olan şaman Bur Xan tinini idarə edə bilər. Bu prosesdən sonra idarə olunan Bur Xan, Ongun-un içində saxlanan Ongun tininə çevrilər.
Altay Xan: Altay dağlarının əfəndisidir. Altay dağlarının zirvəsində oturur və güclü bir tindir.
Talay Xan: Okeanın əfəndisidir. (Talay sözü okean deməkdir.)
Dəmir Xan: Dəmirin gücünü əlində saxlayan tindir.
Buncaq Toyun ilə Buzul Toyun: Göy aləminin ən yüksək qatında Qara Xanın sarayına gedən yolda növbətçi kimi işləyirlər.
Umay Ana: Həyvan və insan balalarını qoruyan tindir. Altay türklərinə görə, gümüş saçları olan gözəl bir qadındır və üç dənə də boynuzu vardır.
Bay Ülgən: İnsanlara yaxşılıq etməyi sevən və göydə baş verən olayları idarə edən tindir.
Ağ Ana: Uçmağda (cənnətdə) yerləşən Süd Gölündə yaşayır. Həmin gölün əfəndisidir.
Erlik Xan ya da Yerlik Xan: Yer altı aləminin əfəndisidir. Tanrıya qarşı gəldiyinə görə lənətlənmişdir.

***

Bu qonuda ətraflı bilgi almaq istəyənlər aşağıdakı saytlara baxa bilərlər:
www.tr.wikipedia.org/wiki/Tengricilik
www.turkmythology.blogspot.com

GÖYTÜRK ƏLİFBASI İLƏ MƏKTUB DOSTLUĞU

2011-04-17T08:09:00.000-07:00

Göytürk əlifbası haqda araştırma aparanda birdən ağlıma gəldi ki, biz nəyə görə bu hərflərlə məktub dostluğu eləmirik? O saat internetdə çağırış elədim ki, gəlin bu hərflərlə bir-birimizə məktub yazağın. Bəziləri dedi: İnternetdən yazışırıq, nə olsun!

Amma mən istəyirdim ki, kağıza yazaq, poçta verək. Bu çağırışı edəndən sonra hardasa bir ay gözlədim. Axırda qatılmaq istəyənlərin balaca da olsa bir siyahısı yarandı və beləliklə 2010-cu ilin sonlarına doğru Göytürk əlifbası ilə səkkiz nəfərə dört səhifəlik məktublar yazdım.[1]

Türkiyənin müxtəlif şəhərlərinə gedən bu məktublar, görənlərə həvəs verdi. Belkə də mən sözü ortaya qoyanda ciddi yanaşmadılar amma konkret iş olanda qatılmaq istəyənlərin sayında artım oldu.

İndi də istəyirəm ki, həmin dostluğu Azərbaycanda da başladım. Gəlin məktub dostu olaq. Göytürk əlifbası ilə yazışaq.

Nə bilirsənizsə yazın. Təkcə şeir də yaza bilərsəniz, gülməli bir latifə də, təki yazın.

Kağıza yazılmasını ona görə istəyirəm ki, sözü gedən hərflərin gündəlik, daha doğrusu çağdaş həyatdakı problemləri üzə çıxacaqdır. Biz də bu problemlərə görə uyğunlaşdırma prosesini sürətləndirə biləcəyik. Bununla yanaşı, əl yazma qabiliyyətimiz artacaq, oxumamız sürətlənəcəkdir. Əlbəttə, nostalji də olacaqdır.

Yazışmağa qatılmaq istəyənlər aşağıda ünvanı yazılı olan Türküstan qəzetinin ofisinə məktublarına göndərə bilərlər. Hərfləri bilməyən amma maraq edənlər varsa, cavab gözləmədən tək tərəfli olaraq məktub yazıb göndərə bilərəm. Bunun üçün ünvanınızı bildirən məktubu yenə qəzetimizin ünvanına yazmalısınız. İmkanı olan elektronik poçtuma da yaza bilər.

Türküstan qəzetinin ünvanı: Bakı Şəhəri, Azadlıq Prospekti 35, mənzil 13

dipçe:
[1] http://kokturukce.blogspot.com/2011/02/gokturkce-betikler-gonderiye-verildi.html

HAMI YAZIÇIDI BƏS OXUCU KİMDİ?

2011-03-28T04:30:00.000-07:00

O vaxtları Bakıya gəlmək üçün Naxçıvan hava limanında növbə gözləyirdim. Səssiz səssiz eyləşib ora bura göz gəzdirəndə biri yanaşdı və mənlə birgə yanımda eyləşən gənc oğlana "çay içmək olaar?" deyə soruşdu. Həm mən həm də yanımdakı gənc "Ola bilər" dedik və getdik çay içməyə. Adamın üzünə baxanda elə bilirsən fəhlədi, elə belə heç nədən xəbəri olmayan bir kişidir. Danışıq irəlilədi, Türk yazarlardan söz etməyə başladı. Adını eşitdiyim amma bir dəfə olsun oxumadığım yazarların kitablarından sözlər deməyə başladı və hərdən bir "bax bu da belə demişdi" deyəndə, mən də yalandan başımı sallayır, təsdiq edirdim. Axırda "ay əmi, sənin məsləyin nədir?" deyə soruşdum, "dülgərəm" deyə qarşılıq verdi. Öz özümə dedim: "Azərbaycanın dülgəri belədirsə professoru necədir?"

Bakıya çattım, aradan iki il ötdü ancaq gözlədiyim kimi olmadı. Biz, Türkiyədə elə bilirdik ki, Azərbaycanda hamı oxuçudur. Yeddi yaşlı uşaqdan tutmuş yetmiş yaşlı qocaya kimi. Deyirdilər, Azərbaycanın oxuma-yazma oranı %99,5 dir. Bu da Türkiyədən hardasa %10 çoxdur. Sovet ölkələri arasında da ən çox oran yenə Azərbaycanda imiş. Düzdür, hamı oxuma bilir amma oxumur.

Qocaların əlində kitab görə bilərsiniz, Sovetlərdən qalma olduqları üçün hələ də oxuma alışqanlıqlarını tərgidə bilməyibdilər ancaq gənclər də bu söhbət yoxdur. Onlar yalnızca dərsliklərlə maraqlanırlar. Düzü, heç əməlli başlı onlarla da maraqlanmırlar.

Hərf dəvrimi olandan sonra kiril əlifbası yerinə latin qrafikasına keçildi və beləliklə ədəbiyyat sıfırdan başlamalı oldu, latin ilə yazılmış ədəbiyyatların sayı da kifayyet qədər həsab olunmaz. Bundan ötrü hamının əlində orası burası yırtıq, cırıq cırıq olmuş, nəsə bir şeylə yapışdırılmış 20, 30 hətta 50, 60 yaşlı kitabları görmək mümkündür.

Onu da demək istəyirəm ki, kitabların tirajları qorxulu durumdadır. Ən gözdə, ən önəmli yazarların kitabları belə çap olunarkən 500-1000 tirajla nəşrə girir. Halbuki 1955 ilində çap olunmuş bir betiyin dalında 50.000 ədəd çap olunduğunu görmüşdüm.

Bunlarla yanaşı diqqəti cəlb edən bir xüsus da, Azərbaycanda çoxlu yazar-şair olmağıdır. Hərənin öz kitabı var, hərənin yazdığı şeirlər toplusu var. Hamı da dediyim kimi, 300-500 tirajla çap olunur. Demək olar ki Azərbaycanda hamı yazıçıdı, bəs onda oxuçu kimdir?

Qəzetlər 2000 tirajla çıxır, dərgilər də kitablar kimi qorxulu durumdadır. Kitab satan dükanların sayını əllə saymaq olar. Mən gerçəkdən də maraqlanıram, camaat nəyə görə oxumur? Yoo, pul söhbəti deyil! Elə olsaydı, Aqşin Yeniseyin dediyi kimi, Azərbaycanın ən böyük zavodları olan, həmişə ər-arvad istehsal edən şadlıq sarayları boş olardı. Bəs onda nə?

YAHŞİ CAZİBE VƏ TÜRKİYƏDƏKİ AZƏRİCƏ VERİLİŞLƏR

2011-03-08T20:15:00.000-08:00

2010-cu ildə Türkiyənin ATV telekanalında verilişə başlayan və hələ də yayınlanan Yahşi Cazibe adlı serialda Azərbaycandan Türkiyəyə gedən Cazibə Abbasova adlı gəlinin yaşadığı olaylardan danışılır.

Cazibə, Türkiyədə işləmə icazəsi və vətəndaşlıq almaq üçün saxta bir evlilik eləyir. Evləndiyi saxta əri ilə birgə yaşayırlar və birbirlərindən xoşları gəlir. Olaylar da bundan sonra baş verir.

Dizinin ilk bölümləri yayınlanan da Azərbaycandan mənfi tənqitlər eşidildi. Öncələri heç bir Azəri qızının belə iş görməyəcəyini dedilər. Sonra, həmin dizidə Azəri xalqı elə salınır dedilər. Bir müddət sonra da qızın, Azərbaycan dilini yaxşı danışamadığını dilləndirdilər.

Qızın əvvəllər yaxşı danışamamağının nədəni Türkiyəli olmasıdır. Azəricə-Türkcə qarışıq danışmağının nədəni də izləyənlərin başa düşmələri üçündür. Dizi, hər şeyə qarşın çəkilişlərini sürdürdü və indi də qarşılığını almağa başladı. Bu hər zaman belədir: Öncə söyərlər sonra öyərlər.

Bu günləri həmin dizi sayəsində Türkiyədə Azərbaycan Türkcəsi gündəmdədir. Camaat öz arasında Azərbaycan ləhcəsində danışmağa çalışır, yalnızca Azərbaycana məxsus olan Türk sözlərindən istifadə edir. Örnəyin kök öz sözümüzdü ancaq Türkiyədə havuç kimi işlədilir. Artıq demək olar ki, kök sözünün havuç anlayışında olduğunu da bilirlər. Ən yaxşısı da odur ki, artıq Azərbaycan dili Türkiyədə də dəqiq başa düşülür duruma qalxıbdır.

Bu dizilə yanaşı, Çocuklar Duymasın dizisində ata kimi oynayan Haluk xarekteri de bəzən Azərbaycan ləhcəsində danışır. Üstə gəl Yarım Elma dizisi. Sözü gedən dizidə də tikintinin qulluqçusu bir Azərbaycanlıdır. Maraqlı dizilərdən biri olan Binbir Gecedə də Azərbaycanlı bir qadın öz yerini almışdı. Kurtlar Vadisindəsə Nazır adında bir hərbçi bir neçə bölüm Polad ilə birgə döyüşmüşdü. Cem Yılmazın son kinolarından birinə yaxşı sözümüzdən düzəldilmiş Yahşi Batı adı verilmişdi. Bunlara elavə olaraq bir çox reklamda da Azərbaycan dilindən istifadə edilmişdir. Örnəyin saqqız markası olan Nazar və toyuq əti satan Şenpiliç firmalarının reklamında Azərbaycan dili danışılırdı.

Son söz olaraq deyə bilərəm ki, biz yenə eyni səhvə düşmüşük: məyvə verən ağacı daşlamışıq. Reklamın yaxşısı pisi olmaz, qoyun ləhcəmiz tanınsın.

HALAL MƏQALƏ

2011-02-02T05:59:00.000-08:00

Dildə işlədilən sözlərlə o millətin dünyabaxışını, məşğuliyyətlərini o cümlədən hər bir görüşünü bilmək olar.

Diyə bilərəm ki, bizim millət ədəbiyyatla, riyaziyyatla, fizikayla o cümlədən heç bir elm sahəsilə maraqlanmamışdır. Maraqlansa idi elm sahələrinin adı öz dilimizdən sözlərlə əmələ gələrdi. Elə elm sözünün özü də yaddır. Demək biz, elmi özgə millətlərdən öyrənmişik.

Örnəyin bir, iki, üç kimi saylarımız var ancaq bunları göstərən damğalar, simvollar yoxdu. Əgər riyaziyyat elmi ilə maraqlansaydıq belənçinə say damğaları da yaradardıq.

Qədimdə qullanılan indilərdə unutduğumuz bir sayımız var: tümən. Bu on min deməkdi. Əsqərləri tümən tümən bölüb nizama salmaq üçün yararlanılırdı. Bu günləri Türk ordusunda hələ də işlədilir. Ancaq say olaraq yox, birliyin özəl adı kimi. Həmin söz farslarda da tuman kimi işlədilir. Deməli söhbət ondan gedir ki, biz sayları ancaq əsqərlik sahəsində işlətmək üçün yaratmışıq. Əl yazmalarındakı əsqəri qəydlərdə də saylar hərflərlə, söz kimi yazılıbdı.

Bunlarla yanaşı cəmiyyət həyatında da özgə millətlərdən öyrəndiyimiz nəsə var. Örnəyin halal, haram qavramlarını ələ alağın.

Dilimizdə heç vaxt halal sözünü qarşılayan söz olmayıbdı ancaq haram üçün günah üçün söz yaradılıb və günümüzdə də işlədilir. Bilgə Qağan yazıtı doğu yüzündə yazuk sözü keçir. Bu yazıq sözünün eskin formasıdı. Qazaq türkcəsində də jazık kimi işlənir. Yaz- (yoldan sapmaq, günah işləmək) eyləmindən yaranıb. Bunun kimi, yaz + aq : yazaq > yasaq sözü də deyilə bilər. Üstə gəl, azmaq da örnək verilə bilər. Çünkü, əskin sözlərin başında işlədilən [y] səsi bəzən düşür: yıldırım > ıldırım > ildırım, yılan > ılan > ilan...

Günah sözünü işlətdiyiniz yerə yazıq sözünü qoyun, görün necə əvəz olunurlar. Ancaq həmin dəyiş-toxuşu halal sözü üçün edə bilməzsiniz, alınmaz. Çünkü, bir qavramın bir dildə işlədilməsi üçün o dili danışan millətin o işlə maraqlanması gərəkər. Biz qabaqçadan pis nəsə üçün yazıq sözünü yaratmışıq, bunun dışında qalanlara isə heç nə deməmişik. Deməli bir şey yazıq deyilsə yaxşıdır. Hamının yaxşı bildiyini də təzədən deməyə gərək yoxdu. Ancaq inamımızı dəyişdirib müsəlman olduqdan sonra yazığı günah ilə yaxşıları da halal ilə dəyişdirmişik.

SAAT QIRXIN YARISIDI!

2010-12-12T11:32:00.000-08:00

2009-cu ildə ilk dəfə idi ki öz başıma başqa bir ölkəyə gedirdim. Bu yeni ölkə mənə yad deyil idi. Elə bil atamın evindən çıxıb əmimin evinə qonaqlığa gedirdim.

İgdırın Dilucu sərhət qapısından keçəndən sonra artıq əmimin evində deməli Naxçıvanda idim. Avtobusdan düşəndən sonra bir taksi tuttum və avtovağzala getdik. Bakı üçün bilet tapa bilmədim. Məcbur qaldım ki gecəni Naxçıvanda keçirim. Biraz axtarışdan sonra özümə ucuz bir otel taptım. Mığmığların ucbatından gecə düzgün yata bilmədim. Səhər təzdən durub vağzala getdim. Elə 10 saniyyə gec qalsaydım yenə bilet tapa bilməyəcəkdim. Axırıncı bileti də mən alandan sonra yola düşdük. Yanımda kök və qoca bir qadın vardı. Əlimdəki Türkiyə pasportunu görəndə mənlə içtən, səmimi bir söhbət apardı. Belə danışa danışa sərhətə kimi gəldik. Birazdan İranda olacaqdıq.

Öz əşyalarımla yanaşı həmin qoca qadınınkıları da gömrükdən keçirtdim. Mənə razılığını bildirdi. Ancaq bir sorun vardı, mənim pasportumu möhürləmirdilər. Həmişə dala atırdılar. Axırda hamınınkı qutardı, gedib avtobusa eyləşdilər, mən qaldım. Məmur qız, "İndi möhür vursam təzədən Azərbayacana giriş edə bilməyəcək, İran tərəfdə sorun yaşayacaqsan" dedi. Mən yazıq, əşyalarım İranda özüm Azərbaycanda qaldım. "Onda eşyalarımı qaytarsınlar" dedimsə də havaya danışdım. Başqa bir məmur gəldi viza sorunu üçün məni bir yerə apardı. "Pulunu ver, həll olunar" dedi. Yanına getdiyimiz adam yuxudan təzə durmuş vəziyyətdə pasportuma elə belə baxdı, "Niyə düz iş görmürsən, işinin dalında ol dəə" deyib gəri qayıtdı. Mən elə bilirdim ki, o biri məmurun sözünü elədiyi pulu, iş görüləndən sonra dövlət haqqına verəcəyəm. Hardan bilim hörmət pulu imiş!

Avtobus getmişdi, mən də eləcə qalmışdım. Qara qara düşünəndə məmura "indi nə olacaq?" deyə soruşdum. Uçaqla gedə bilərsən dedi. Ardınca avtobusun nömrəsini də verdi ki Bakıya gedəndə tapa bilim.

Bir taksi tuttum və hava limanına aparmasını istədim. Yolda gedəndə sürücü birdən maşının sürətini azaltdı. Yolda çəmbər içində 60 yazdığına görə sürətini də elə o saya endirdi. "Abicim, dağın başındayız. Kim görecek ki bizi?" deyə çaşqınlığımı bildirdim. Heç nə demədi. Biraz gedəndən sonra dağ dediyim yerdəki kameraları görsətdi və onda başa düşdüm ki burda qayda-qanun xalq üstündə yaman təsir edir.

Hava limanına çatdıq. Bilet satılan yerə yaxınlaşdım. Yerlilərə 40 manat, xarici vətəndaşlara 90 manat olan bilet mənə 100 manata satıldı. Bir də üstünə xidmət bədəli olaraq 5 manat istəndi, onu da verdim.

Ardınca uçağın saat nəçədə qalxacağını soruşanda "4-ün yarısı" dedi. İlk dəfə belə bir söz eşitdiyimə görə çox qəribə gəldi. Düzdür, istifadə etdiyi sözlərin hamısı Türkiyədə də işlənir amma belə ifadəni ilk dəfə eşidirdim. Ona görə çaşdım qaldım. Məmur başını önə eyib bilet yazmaqla məşğul olanda əlimi açdım, baş barmağımı qatlayıb 4 barmağımı önə saldım. Sonra ikisini bir tərəfə, o bir ikisini digər tərəfə ayırdım və gördüm ki 4-ün yarısı 2 eləyir. Ay Allah! Bu nə demək istədi? 2 demək varkən niyə uzun uzun 4-ün yarısı dedi? Nəysə demək burda belə də deyirlər. Saat 2-yə kimi gözləyərəm mən də...

Bileti əlimə alanda gördüm ki 90 manat alındı yazır. Pulumun üstünü qaytarmasını istədim. "Yoxdur!" deyəndə gədib polisə şikayət etdim. "Düz eləyir" deyə yanıt alandan sonra başımı qabağıma saldım. Getdim gözləmə yerində eyleşdim, vaxtımın çatmasını gözlədim.

Səssiz səssiz eyləşib ora bura göz gəzdirəndə biri yanaşdı və mənlə birgə yanımda eyləşən gənc oğlana "çay içmək olaar?" deyə soruşdu. Həm mən həm də yanımdakı gənc "Ola bilər" dedik və getdik çay içməyə. Adamın üzünə baxanda elə bilirsən fəhlədi, elə belə heç nədən xəbəri olmayan bir kişidir. Danışıq irəlilədi, Türk yazarlardan söz etməyə başladı. Adını eşitdiyim amma bir dəfə olsun oxumadığım yazarların kitablarından sözlər deməyə başladı və hərdən bir "bax bu da belə demişdi" deyəndə, mən də yalandan başımı sallayır, təsdiq edirdim. Axırda "ay əmi, sənin məsləyin nədir?" deyə soruşdum, "dülgərəm" deyə qarşılıq verdi. Öz özümə dedim: "Azərbaycanın dülgəri belədirsə professoru necədir?"

Saat 2 olanda camaat birdən ayaqlandı. Əşyaların nəzərdən keçirildiyi yerdə yığışmağa başladılar. Mən də getdim. Növbə mənə gələndə polis, "tələsmə, sənin uçağın gələn dəfədi" dedi və pasportumu gəri qayıtdı. Getdim həmin yerimə eyləşdim.

İndi belə fikirləşirəm ki, uçağım gecikibdi. Saat 2:30-da bu uçaq yola düşdü. Yarım saat ötən kimi deməli 3-də yenə yığışmalar başladı. Artıq qəti qərara gəlmişdim ki uçağım gec qalıbdı. Yarım saatadək əşyalar və pasportlar nəzərdən gecirildi və axırda uçaq saat 3:30-da yola düşdü. Deməli 4-ün yarısında amma mən hələ də elə bilirəm ki uçaq 2-də qalxmalı idi.

Axırda Bakı-ya çatdım. Avtovağzala getdim və avtobusumun gəlməsini gözlədim. Ancaq qorxurdum ki əşyalarıma yiyəsiz qaldığına görə İran polisləri tərəfindən əl qoyulsun.

Axşama doğru biri yaxınlaşdı, saatı soruşdu. Cib telefonumu çıxardım, saat 20:00 idi. Birdən hava limanındakı adamın sözləri yadıma gəldi, qoy bunlar kimi danışım dedim və adama "saat qırxın yarısıdı" dedim. Adam çaşdı, heç nə demədən getdi.

Gecəyə doğru avtobusumu taptım. Əşyalarımı sağ salamat getirmişdilər. Sürücü: "Sən gəlməsəydin əşyalarını evə aparacaqdım və sənin gəlməyini gözləyəcəkdim" dedi. "Bəs İranlılar yaxşı ki heç nə demədilər" deyə soruşanda "yanında oturan qadın əşyalarına sahib çıxdı" dedi.

Bir beləcə köməyimə görə o qoca qadın öz əşyaları ilə yanaşı mənimkilərə də yiyə olmuşdu. Üç gömrük qapısında nə çətinliklərlə onları daşıyıb, nəzərdən keçirtmişdi, bax bunu ancaq Tanrı bilər. Həmin qadının adını bilmirəm, haralı ya da nəçə yaşı olduğunu da... Yalnızca onu bilirəm ki Azərbaycanlıydı və kömək etməyi sevən, yardımsevər biriydi. Onunla halallaşamadım ancaq hərdən ürəyimdən keçəndə ya da bu olayı kiməsə danışanda adını çekirəm, Tanrıdan ondan razı olmasını diləyirəm. Tanrı köməkçisi olsun.

ELMİN RUHU : SAY XAN

2010-11-19T00:45:00.000-08:00

Türk söylənbilimi, mifologiyası haqda araşdırma aparanda, qarşıma qəyri-adi biliklər çıxdı. Maraqlı yaratıqlarımız olduğunu gördüm. Supermen kimi uçanı, dünyanı yox olmaqdan qurtaranı yoxdu belkə ancaq ən azı onun qədər maraq cəlb edənləri, qaniçənlər kimi qorxuducu olanları var. Örnəyin Yelbegən, yeddi başlı bir əjdahadır. Altaylılara görə, ay-ı yeyərək onun kiçilməsinə, deməli ay tutulmasına yol verirmiş.

Yunan göysəlləri (ilahları) haqqında araşdırma aparanda, bunlara oxşayan Türk tinləri (ruhları) olduğunu da gördüm. Örnəyin yunanların Merkuri-si xəbər bildirən bir göysəldi, ərəblərin Cəbrayıl-ı kimi. Bizdə isə bu işlə məşğul olan tinin adı Ərnənay-dır. Uran, göysəllərin ağası, çələbisidir. Bizdə də Altay dağlarının təpəsində oturup, ağalıq eləyən Altay Xan var. Neptun dənizlərin göysəli ikən bizdə Talay Xan var. Talay, yunan sözü olan okeanın öz dilimizdəki qarşılığıdır. Bunları deyəndə bir şey marağınızı cəlb elədi mi? Yunan göysəllərinin həmin bu adları planet adları kimi də işlənir. O birisi planetlər də yenə yunan göysəllərinin adını daşıyır. Yunanları qədim ataları bilən avropalılar, nəsə kəşf edəndə ona yunan kökənli bir ad qoymağı özünə bir görəv bilir.

Bunları belə xırdalayanda “neyə görə elmlə məşğul olan biri yoxdu?” deyə düşündüm. Sonra buna bir həll taptım: Say Xan. Bəli! sayların, elmin tini, göysəli olsun dedim. Riyaziyyatla, kimya ilə uğraşsın dedim. Bilirəm, riyaziyyat yalnızca saylarla əmələ gələn bir elm sahəsi deyil ancaq say deyəndə də ilkin usa, ağıla gələn riyaziyyatdır.

Daha sonra Say Xan-ı görsəlləşdirməsi, qrafikasını cızması üçün rəssam Nuray Yaxaryılmaz-a[1] rica etdim. Nuray xanım, qabaqçadan Türk tinlərini cızmış, onlara bədən geydirmişdi. Məni gəri çevirmədi və istəyimi yerinə yetirdi. Beləliklə Say Xan yaranmış oldu.

Əlbəttə Say Xan üçün bir də dəstan yazmaq lazım idi. Mən elə belə bir şeylər yazaraq başlayıram, daha yaxşısı üçün siz də kömək eləyə bilərsiniz:

“Say Xan, yeddi qatlı göyün yeddinci qatında, mərtəbəsində yaşayar. Ağsaqqal, bilgə bir tindir. Kainatın bütün düzənini, nizamını bilər. Tanrı, onu Ağgölün mayasından yaratıbdır. Elmlə maraqlanan hər bir insana ilham verər, onlara kömək eləyər.”

***

Unutmayaq ki, axırda biz də 200-300 il sonra kimlərinsə dədə-babaları olacağıq. Bu dediklərimiz də gerçək mənada dəstan kimi işlənə biləcək. O birisi dəstanlar, nağıllar da göydən düşməyibdir. Mənim-sizin kimi biri tərəfindən yaradılıb, qulaqdan qulağa köçürülüb və günümüzədək gəlib çatıbdılar.

İndi sizdən istəyim odur ki, Say Xanı tanıdasınız. Onun haqda nağıllar yaradıb, uşaqlara anlatasınız. Mən bir riyaziyyatçı olaraq Say Xan-ın adına bir sayt düzəltdim: www.sayihan.blogspot.com Bu saytda riyaziyyatla bağlı məqalələr yazıram. Bir elm sahəsi kimi riyaziyyatla maraqlananlara ilham versin deyə...

dipcə:
[1] http://turkmythology.blogspot.com

GÜRCÜLƏRİN DİL DİRƏNCİ

2010-09-22T05:44:00.000-07:00

Gürcüstan Tbilisidə gözümü dəyən dil üzrə bir neçə hadisədən danışacam:

Dostumla birgə Tbilisin küçələrində fırlanırdıq. Gürcü diliylə maraqlanıb bir neçə sözlərini öyrənmişdik. Qamarjoba salam, roqorxaar nəcəsən, madloba isə sağ ol deməkdi. Gürcülərlə belə sözə başlayanda bizimlə maraqlanır, yaxşı söhbət apardılar. Mənim ruscam yaxşı deyildi, ona görə hər deyiləni başa düşmürdüm ancaq dostum mənə deyiləni çevirirdi.

***

Günorta Tbilisidə ən böyük kilsə adlanan Sameba kilsəsinə getdik. Görkəmliydi. İçəridə ora bura baxırdım. Birdən papazı gördüm, elə camaat da ora tərəf boylanıb, olanlara gözünü zilləmişdi. Papazın əlində bir şəylər vardı və ardıcıl olaraq uşağa və yekəcə bir qadına bir şəylər yedirir içirirdi. Dostuma “nəyniyirlər?” deyə soruşdumsa da o da bilmirdi. Sonra yanımızda dayanan qadına rus dilində “onlar nə edirlər?” deyə soruşduq. Qadın bizə baxıb üzünü o yana çevirdi və eşitməmiş kimi davrandı. Dostumla üz üzə gəldik. Bu durum bizi də çaşdırmışdı. Sonra həmin qadına “biz Türkiyədən gəzməyə gəlmişik, ona görə də maraqlanırıq ki bu nədir?” deyəndə “mən rus dilini yaxşı başa düşürəm amma rus dilində danışmaq istəmirəm” dedi. Sonra papazın vaftiz elədiyini də bildirib yanımızda ayrıldı.

Kilsədən çıxandan sonra yemək yeməyə bir restoranta getdik. Menyunu istədik. Bizə gürcü əlifbasında bir menyu getirdilər. Görəsən biz heç turistə oxşamırdıq? Sonra menyunun latin ya da ki kiril varyantlı olanını soruşduq. Onda gedib gətirdilər. Sifarişi verəndə iki qarson gəldi. Çünki qarsonlar hardasa iyirmi beş, iyirmi altı yaşlarında olmalarına baxmayaraq rus dilini məndən də pis bilirdilər. Biraz gözlədikdən sonra içəcəklərimiz gəldi. Mən məyva şirəsi istəmişdim ancaq gələn piveydi. Dostum bir kabab istəmişdi amma ardıcıl olaraq üç kabab gəldi. Sifarişlərimizdən biri də gəlməmişdi. Restorandan məsuliyyətli qadın, bizdən üzr istədi. Qarsonlar rus dilini bilmirmiş, ona görə bu qarışıqlıq yaranıbdır.

***

Hədiyyəlik satan bir mağazaya girdik. Təzgahda boyubağlarına göz gəzdirəndə biri xoşumuza gəldi. Rus dilində “bunun qiyməti neçəyədir?” deyə soruşdu dostum. Qadın heç nə demədən boyunbağını çıxardıb dalını çevirdi və ödəniş qiymətinin yazılı olduğu yaşıl rəngli etiketi görsətdi. Sonra başqa bir boyunbağını görsədib baxmamız üçün bizə verməsini istədik. Yenə heç nə demədən boyunbağını verdi. Sonra “bu nədən düzəldilibdir?” deyə soruşduqsa da üzümüzə baxıb heç nə demədi. Başqa təzgahda olan yetkin bir kişi gümüşdən düzəldildiyini dedi. Onda başa düşdük ki qadın bizlə danışmaq istəmir. Öz aranızda rus dilində danışmırsınız, bax bunu anlayıram amma ölkənə gələn yad adamlara niyə belə eləyirsən bunu başa düşmək olmur. Elə buna görə əsəbləşib maqazindən çıxdıq.

***

Tbilisidən Bakıya gəlmək üçün qatara mindik. Qatar Azərbaycan Dövlət Dəmir Yollarına aiddi. Vaqonda bizlə yanaşı azərbaycanlılar və gürcülər də vardı. Qatarda bir gecəni keçirib gün ağartdığımızda qatar işçilərindən azərbaycanlı bir qadın, rus dilində gürcü yeniyetmələrdən birinə camdan bayıra baxmamasını dedi. Yeniyetmə rus dilini bilmədiyinə görə, qadına baxıb başını yenə bayıra tərəf çevirdi. Qadın əsəbləşdi. Başqa şəylər də dedi. Yeniyetmənin validəynləri gəldi. Onlar sovet dövründən qaldıqlarından rus dilini başa düşürdülər. Qadın, yeniyetmənin özünə qulaq asmadığını bildirdi. Gürcülər də onun rus dilini bilmədiyinə görə belə etdiyini söylədi. Əsəblənmiş qadın, “bu nətəri mədəniyyətdi, rus dili bilmir?” deyə çıxış elədi.

***

Gürcülər rus dilini danışmaq istəmir. Bu günləri gənclər və yeniyetmələr rus dilini ya elə belə bilir ya da ki heç bilmir. Gürcülər, min illərdi ki qoruduqları dillərini bağımsız olandan sonra daha da yaxşı saxlamağı bacarırlar. Biz, özümüzlə əlaqəsi olmayan latin əlifbasında yazarkən onlar doğma əlifbalarını işlədirlər. Biz rus dilində danışmağı mədəniyyət sayarkən onlar rus dilində danışanlara lağ eləyirlər. Uşaqlarına rus dilində təlim keçmirlər. Öz dəyərini bilən kim olarsa mən ona sayğı duyaram, “var olun” deyərəm: Var olun gürcülər... Var olun ki biz də sizin kimiləri özümüzə örnək kimi apara bilək.

OQEDAY

2010-08-29T05:04:00.000-07:00

Məni əski damğalarımızla deməli Göytürk hərfləriylə ilgiləndirən, onun haqqında bu qədər araşdırma aparmama yol verən olayı danışmaq istəyirəm.

Çingiz Xanın dört oğlu vardı: Cüci, Çağatay, Ogəday, Tulu. İndi bunlar bir qıraqda dursun, sizə əski damğalarımızdan bir iki xırdalıq deyim.

Damğalarımız şəkillərdən, nəsə bir hərəkətdən əmələ gəlmişdir. Örnəyin ox nəsnəsindən oxa oxşayan damğa (hərf) törədibdilər. Ay-dan aya oxşayan, ər-dən (əski dildə ər sözü insan, əsqər anlayışındaydı) ərə oxşayan damğalar yaradılıbdır. Bu qayda hardasa bütün dillərdə eynidir. Bədizlə anlatılanda daha yaxşı başa düşülər:

Türkiyədə oktay, bizdə oqtay kimi işlənən söz mongullarda oqəday kimi işlənir. Fars dilində də اوگتاى قاآن (oqtay qaan) kimi bilinir. Ox sözü olub oq, at da olub əd (bu incəlmə deməli [t] səsinin [d] olmağı dilimizdə sürəkli olan işdir, örnəyin təmir > dəmir...) ay sözü isə deyişməyibdir. Beləliklə oxatay sözü oqəday sözünə çevrilib. Onda, "Çingiz Xanın oğullarından Oqədayın əsas adı Oqtaydır" demək olar.

Bax belə, damğalarımız sayəsində sözləri xırdalamaq, haqqında araşdırma aparmaq necə də qolaylaşır. Oqəday sözünün Oktay (ox-at-ay) sözündən əmələ gəldiyini və damğalarla yazılanda hardasa ikisinin arasında heç bir ayrı-seçkinin qalmadığını görəndə çox maraqlanmışdım. Elə buna görə də mənim damğalara olan sayğım artıb və sürəkli onlarla ilgilənmişəmdir.

QURD BALALAYAN BÖCƏK

2010-08-28T04:10:00.000-07:00

Hər bir millət özünə bir həyvanı simgə, simvol kimi aparıb. Örnəyin farslar arslanı, ərəblər qartalı götürübdür. Bizsə sözsüz ki özümüzü qurd kimi bilirik. Hətta Yaradılış Dəstanına görə qurddan törəmişik.

Araşdırmalara görə qurtlar, tək eşlidir. Deməli bir qurt, özünə yalnızca bir həyat yoldaşı aparır. Onun xaricində heç bir qurdla əlaqədə olmur. Həç bir qurda zencir bağlamaq olmaz, onlar azadlığı xoşlayırlar. Ona görə qurdu özünə tay eləyən dədə-babalarımız onun haqqında dəstanlar da əmələ gətirib. Tanrı, Asəna adlı qurdu göndərib və Türklərin anası kimi həsab eləyibdir. Ordu başındakı qomutan, özünü köök börü (göy qurdu) kimi adlayırdı. Göytürklər, Qaqavuzlar kimi bayraqlarında qurd figurunu işləyənlər də olubdur. Bu günləri isə üzük, orta və başbarmağımızı birləşdirib, işarə və sərçə barmağımızı havada tutanda qurd simvolu yaradır və özümüzü Türkcü kimi görsədirik.

Ancaq maraqlı olan odu ki, əskidən qurd sözü yox, börü sözü işlədilirdi. Kəsin bilmirəm, nəyə görə bu söz tərk edilib? Belkə də qutsal bilənən həyvanın adı, bir müddət sonra tabulaşıb, deməli söylənməyi uyğun görülməyib, yeni söz törədilibdir.

Birdə ki qurdcuq sözü var. Qurd sözünə qoşulan kiçiltmə əki -cuq4 ilə yaradılıb. Ancaq əskidən börü sözü işlədilirdi. Bu sözə kiçiltmə əki qoşulanda börü+cük: börücük yaranar. Zaman ötdükcə [r] səsinin itdiyini bilirik. Örnəyin nədir yazıb nədi deyirik. Beləliklə börücük öncə bööcük sonra da böcük kimi formalışıb. Bu söz Anadoluda hələ də işlənsə də yazı dilində daha çox böcək kimi bilinir.

İndi kim mənə deyəcək? Qurdcuq ilə böcək sözləri nəyə görə qurd ilə börü sözlərindən düzəldilibdir? Bunların birbirinə nə dəxli var?

YALAMALARLA DALAMALAR

2010-08-25T13:34:00.000-07:00

Azərbaycan Türkcəsini yeni öyrənmək istəyən ya da ki ilk dəfə eşidən birinin ilkin ilgisini çekən odu ki, sözlərin uzadılması...

Hətta bu səs uzatma elə formalaşıb ki, sorğu üçün də səsi uzatmağınız bəsdir. Sorğu şəkilçisi olmasa da olar. Bu qayda indiyə kimi əski yazıtlarımızda, kitabələrimizdə də işlənməyibdir. Nəyə görə belə olubdur? Bax bunla maraqlanıram.

Mənim danışmaq istədiyim, söz sonundakı [də] - [da] uzatmalarıdır. Sözün axırında bunu işlədəndə gücləndirici kimi təsir eləyir. Bunu hamımız bilirik ancaq xüsusilə Türkiyəlilər bunu biraz yadırğayırlar.

Əski dildən günümüzə bəzi səs dönüşmələri olubdur. Bunlardan biri də [d] səsinin [y] olmağıdır. Örnəyin: adak > ayak > ayaq, adrıl- > ayrıl- kimi... Onda demək olar ki, [da] > [ya] olubdur. Azərbaycanda bu söz olduğu kimi işlənib, bir də incəlib [də] forması yaranıbdır ancaq Anadoluda səs dönüşməsi keçirib [ya] olubdur.

Eləsə Türkiyə Türkcəsində söz sonlarına qoşulan [ya] ilə Azərbaycandakı [da] bir olduğuna görə heç kim heç kimi yadırğamasın. Çünki Azərbaycanlılar da Türkiyəliləri yadırğayırlar ki, "söz sonunda bu [ya] nədir?"

Deməli birimiz ya-lama, o birimiz da-lama eləyərək sözlərimizi gücləndiririk. Birimiz gəl yaa deyirik, o birimiz gəl dəə.

GÖYTÜRKLƏRDƏ KİMLİK PROMLEMİ

2010-08-22T00:06:00.000-07:00

Hər bir insan anadan doğulanda, həyata sıfırdan başlayır. Doğulanda beynində bir balaca da olsa bilik olmur. Ördək, yumurtadan çıxandan sonra gedir öz özünə üzür. Amma insanın üzməyi, danışmağı nəsə bir şəy eləməyi üçün təlim keçməyi, məşğələ eləməsi lazımdır. Ona görə də bu günləri doğulub yekələcək bir balanın, gələcəkdə eləyəcəyi xətaların hamısını özündən min illər qabaq doğulub ölən bir bala da eləyibdir.

Xüsusilə də mənəvi xətalar həmişə təkrar olunur. Belə olduğuna ən böyük sübut, XI. yüzillikdə Qaraxanlı Uyğur Türklərindən Yusif Has Hacib tərəfinfən yazılmış olan Kutadgu Bilig kitabının özüdür. Aradan min il ötməyinə baxmayaraq, elə bu günkü xətalarınızı düzəltmək üçün də oxuya bilərsiniz.

Költəgin yazıtlarında belə bir yazı var: "Türk budun tokurkak sen. Açsık tosık ömez sen. Bir todsar açsık ömez sen." Günümüz Türkcəsisə belədir: "Türk milləti toqluq dəyəri bilmirsən. Aclıq-toqluq düşünmürsən. Bir doysan aclığı düşünməzsən."

İndi bu söz, bu gün üçün də doğrudur, yoxsa yox?

***

Bu günləri Azərbaycanda kimlik sorunu (problemi) vardır. Soyadlarındakı -ov,-ova kimi sonluqlardan camaat hələ də azad olmayıbdır. Məclis həmişə qərar alır ki, "gedin düzəldin". Bir balaca Tacikistan, bir gecədə aldığı qərarla ölkədəki hər bir nəfəri bu sorundan azad elədi. Bəs biz nəyə görə eləyə bilmirik? Deyirik ki, "Gedin özünüz düzəldin". Bunun əvəzinə məclisdə belə bir qərar alınsın: "Sənədlərdəki bütün yad sonluqlar qaldırıldı. Dəmirov oldu Dəmir, Ağazadə oldu Ağa. İstəyən heç nə eləməsin, belə davam etsin. İstəyən də gəlib özünə Türkcə sonluqlardan birini əlavə etdirsin."

***

Yazının başında dedim axı, biz bu günləri nə sorunlar yaşayırsaq, dədə-babalarımız da eynisini yaşayıbdır. Elə, kimlik sorununu götürək.

Göytürk dövləti, iki dəfə qurulubdur. 552-ci ildə Bumin Qağan qurduqdan sonra yıxılan dövləti İltəriş Qağan 682-ci ildə yenidən qurar. Ancaq mənim ilgimi çəkən, birinci dövlətdəki şəxs adları ilə ikincisindəki şəxs adlarının bir birindən fərqləşməsidir. Örnəyin birincisində Bumin, Mukan, Yami, Şipi, Çula, Şekuei, Si, Mişə, Yuan kimi adlar işlədilir. Bunların bəzisi Türkcə olmayan, anlamı bilinməyən sözlər olmaqla yanaşı bəziləri də Çin dilindəndir.

Bəzi araşdırmacılar, kökəni bilinməyənləri Türkcə kökənliyi eləməyə çalışırlar. Örnəyin Tonyukuk adını belə xırdalayırlar: Ton [don] + yu [yumaq feli] + (k) + uk [feldən sifət düzəldən ək] = Donu yuyuq, təmiz donlu.

Tonyukuk, ikinci Göytürk dövlətinin qurulmasında böyük əməyi olan bir kişidir. Hətta Orxon yazıtlarında öz adına düzəltdiyi Tonyukuk Yazıtı da vardır. Gör, belə adam özünə donu yuyuq kimi ad aparar?

Halbuki ikinci dövlət qurulanda görürük ki, hamısının adı Türkcə kökənlidir. İltəriş (yıxılan ölkəyi yenidən topladığına, dərdiyinə görə el dərən anlamındadır), Bilgə Qağan (alim hökmdar), Költəgin (köl: göl, təgin: şəhzadə = göl şəhzadəsi), Kapqan (qapan), Kutlug (qutlu, mübarək) ...

Deyəsən, ikincisi qurulanda bir inkilab, dəvrim olubdur. Türkçülük ideyası mənimsənib, hərəsi özünə Türkcə ad aparıbdır. Demək, bu günləri dədə-babalarımızdan artıq deyilik.

YALNIZCA RÖYALARI YOZMAYAQ!

2010-08-14T08:09:00.000-07:00

Sizi bilmirəm ancaq mən uşaqkən yuxudan duranda ilkin böyüklərimin yanına qaçır, gördüyüm röyanı anlatmasını, başa salmasını demeli yozmasını istəyirdim. Hətta nənəm mənə röya görəndə bu sözü işlətməyimi məsləhət görürdü: "Yusifin gördüyü, Yaqubun yozduğu röya olsun." Mənə həmişə maraqlı gəldiyindən yekələndə də röya yozma kitablarına müraciət edirdim.

Deməyim odu ki, yozmaq sözü elə uşaqlıqdan qulağımda qalıbdır. İlginc olan da odu ki, yozmaq sözü röyadan başqa heç yerdə işlədilmir.

Əski dildən günümüzə səs əvrilmələri, dönüşmələri olubdur. Bunlardan biri [r] səsinin [z] səsinə dönüşməsidir. Örnəyin ör sözü olubdur öz, yar sözü olubdur yaz.

Yeri gəlmişkən onu da deyim. Əskidən daşı, qayanı yararaq, ora nəsə bir şəylər yazırdılar. Deməli bu işin adı olurdu yarmaq. Bu sözsə r > z dönüşməsiylə bu günlərdə yazmaq olaraq işlədilir. Yarı olubdur yazı. O günləri nəsə bir şəyi yararaq yazırdıq, bu günləri isə elə düyməyə basıram öz özünə yazır. :) Kəyfdi dəə.

Yarmaq bir yana bir də cırmaq var. Dilimizdə şap diyəndə çox, şıp deyəndə daha yüngül həsab olunur. Hah deyəndə qalın, hıh deyəndə incə, yüngülvari olur. Yəni içində [a] varsa qalın, [ı] varsa incə bilinir. Ona görə də yar- deyəndə çox, yır- deyəndə daha az nəsə yarılır. Dönüşmələrdən biri də [y] səsinin [c] olmasıdır. Bugünləri biz yol deyərkən Qırğızlar col deyir məsələn. Onda yır- olubdur cır-. Sözsüz ki yarmaq cırmaqdan daha böyük işdir. Burada qutarmadı: cır- sözüdə olubdur cız-. Nəyə görə olduğunu yuxarıda dedim. Bu söz də Anadoluda incəlib olub ciz-, sonra çiz- kimi formalaşıbdır.

Söhbət ondan gedir ki, yoz- sözü əskidən yor- kimi işlədilirdi. Türkiyədə bu günləri yorumlamaq deyə işlədilən söz, Azərbaycanda şərh, rəy kimi bilinən qarşılıqları ilə istifadə olunur. Halbuki yorumlamaq ilə yozmaq eyni sözdür. Türkiyədə r > z dönüşməsi hələ olmayıbdır ancaq Azərbaycanda bu əmələ gəlibdir.

Deməyim odu ki, yalnızca olaraq röyaları yozmayağın, nəsə bir düşüncəni, bir görüşü də yozağın, yozumlayağın.

ARI DA ARIQLAYAR!

2010-08-09T04:22:00.000-07:00

Dilimizdə elə sözlər var, düzəlmiş biçimini qullanırıq ancaq kökünü bilmirik. Örnəyin Türkiyə Türkcəsində uslu sözü sıqça qullanılır ancaq kökünün ağıl demək olan us olduğu bilinmir. Ya da mutlu-mutsuz kimi sözləri işlədilir amma mut nədir bilinmir. Bununla yanaşı Azərbaycanda güvənmək sözü işlətilir amma güvən, güvənsiz, güvənlik, güvəncə kimi sözlər bilinmir.

Arıq sözünü götürək. Bunu daşlaşmış söz kimi aparırlar. Ancaq bu yanlışdır, arıq sözünün kökənini açıqlamaq olar. İndi bu sözü xırdalamadan qabaq bir nəçə bilik verim, yoxsa başa düşüləsi deyildir.

Əski dildə söz sonundakı [g] səsləri günümüzdə düşər ya da sərtləşər. Bilig > bilik, açıg > açı > acı, kapug > kapu > kapı > qapı, arıg > arı kimi örnəkləri artırmaq olar. Bir də Divanı Lüğətit Türk-də yazdığı kimi, arı sözü təmiz-saf deməktir. Burada keçən arı sözünün həyvan olaraq bildiyimiz, bal ürətən böcək olmadığını bilirik. Ona görə də, arı sözü bir ön addır. *Arı böcək sözündəki böcək sözü düşüb, arı qalıb. Onu bilirik ki, arılar çox arınıq böcəklərdir. Hər biri arı öz qovanına girməzdən öncə qapıda ayaqlarını arındırar. Gəzəndə də yalnızca çiçəklərə qonar. Bu nədənlə də atalarımız bu böcəyi arı (təmiz-saf) qəbul edibdir. Hətta aydan arı, sudan duru deyimimiz var. Burada göyə baxanda gördüyümüz aydan da təmiz, ağ görünür deyilmək istəndiyi üçün aydan arı deyilir. Yəni əski anlayışını hələ özündə saxlasa da biz bunu unutmuşuq.

Beləliklə arıqlamaq sözünün iki kökən açıqlaması var.
1) Bilig > bilik örnəyindəki kimi qalınlaşma olaraq: arıg > arık > arıq
2) Arı sözünə ik(ıq)4 əki gətirilərək düzəltmə.

İki olasılığı da xırdalayağın:

1) Mahmut Kaşqari-nin Divanı Lüğətit Türk kitabında belə bir yazı var: “arıglık ارغلق , təmizlik.” Deməli arıg "təmizlik", arıglamak isə "təmizlənmək" deməkdir. Bunu da deyim: təmiz sözü Ərəb kökənlidir. Təmizlənmək isə yalnızca çimərək olan iş deyildir. Kökələn birinin qarnı yağla dolar. Arıqlaması üçün bu yağlardan arınması-təmizlənməsi gərəkir. Onda yağlar əriyib, qarın təmizlənəndə o adama arıqladı, təmizləndi deyibdilər. Bu sözüm gərçək isə sözün kökü arıg olar. Deməli əski söz günümüzə qalınlaşaraq çatıbdır.

2) Sözün kökü üçün yenə arıg deyəcik ancaq bu kəz söz sonundakı [g] səsinin düştüyünü ələ alacağıq. Arıg > arı kimi günümüzə çatıbdırsa bu bir ön ad deməli sifətdir. Burada ik(ıq)4 şəkilçisinin gəlməsini gözləyə bilərik. Ancaq bu şəkilçi yalnızca fellərə qoşulur. Belkə ada qoşulan başqa söz olsa deyərik ki, “həmin şəkilçi həm ada həm de fellərə qoşulur.” Bundan ötrü bu ikinci variyantın doğruluğu kəsin deyildir. Ancaq olası olduğuna görə bunu da xırdaladım.

UYĞUR DİLİNİ ARAŞDIRMAĞA NE ZAMAN BAŞLAYACIQ?

2010-08-04T23:22:00.000-07:00

Əski yazmaların necə tapıldığı məni həmişə mararlandırırdı. Elə bilirdim ki, bir mağarada, bir oyuğun arasında tapılırlar. İstəyirdim ki mən də belə bir tapıntı ələ keçirim. Ona görə də mağara kimi yerlərə girəndə ora-bura baxır, oyuq axtarırdım. Onu da başa düşmürdüm ki, bu tapıntılar necə olur da min, iki min il hələ də özlərini saxlaya bilibdirlər?

Ancaq öyrəndim ki belə deyildir. Turfan əl yazmalarının tapılmağından danışacağam sizə. Doğu Türküstanın (Uyğurların yaşadığı özərk ölkə) Turfan elində Alman araşdırmacılar bir tapınaqda əl yazmaları olduğunu necə olursa öyrənirlər. Oranın sorumlusu (rahib) onları vermək istəməyibdir. Çox uzun sürən bazarlıq sonucunda isə Almanlara əl yazmalarının gizlədildiyi sandıqları veribdilər. Demək, sandıqda saxlandıqlarına görə min ildi ki özlərini qoruyubdular. Almanlarsa bu yazmaları alıb, ölkələrinə aparıbdılar. İndilərdə Berlin Turfan Yazmaları Bəlgəliyində həmin əl yazmaları saxlanmaqdadır.

Almanlar bu yazmaların yalnızca %20-sini oxuya bilibdilər. Özəlliklə Uyğur dilində onumsal (tibbi) yazıların yer almağı sevindiricidir. Gəriyə isə %80 kimi çox böyük bir alan qalıbdır. Allah qoysa bunu da biz oxuyarıq.

Soğd damğaları ilə yazılan əl yazmalarının bir özəlliyi də yuxarıdan aşağıya doğru yazılmalarıdır. Ünlülər (saitlər) hər zaman yazılmır. Ərəb dili kimi yerinə görə 3 ayrı halda yazılmalıdır. Belə belə xüsusiyyətləri də var. Türk dilinə heç bir dəxli olmayan bu əlifba ucbatından yazmaları oxumaq çətinləşibdir. Ancaq heç vaxt oxunmayacağı mənasına gəlmir bu.

Mən indi gənc həvəskarları, mütəxəssis araşdırmacıları bu əl yazmaları haqda işləməyə çağırıram: Gəlin %80-ini araşdırılmağı gözləyən əl yazmalarımızı oxuyağın.

Aşağıda həmin yazmalar haqda bir neçə bədiz qoyuram ki, belkə sizi maraqlandırar. İlgisini çəkələr üçün də bir neçə bağlantı verim:

http://www.bbaw.de/forschung/turfanforschung/dta/
http://turkcesivarken.com/turfan-yazmalarini-okuma-calismasi/
http://uygurca.blogspot.com/

Böyük hallarını görmək üçün üstlərinə tıxlayın.

QUTSAL SÜD

2010-08-03T10:53:00.000-07:00

Süd, doğma dərman içkisidir, heyatdır, candır. Anadan doğulanda ilkin süd içirik. Həkimlər ən azı altı ay içilməyini şərt bildirirlər. Südü çox içənin yaddaşı güclü, bədən quruluşu əla olarmış.

Ancaq mənim əsl maraqlandığım südün Türklərdəki mühüm yeridir. Çünki, bu günləri süddən əmələ getirilən hardasa bütün məhsulların hamısı Türk mənşəlidir. Qatıqdır yeyirik, pəndirdir çörəyin arasına qoyub çayla içirik, ayrandır dönərlə birgə içirik. Bunlarla yanaşı kəsmikdir, bir də içinə qaysı qoyub dadlandırırıq. Xıyarla qatışdırıb cacıq eləyirik. Axırda şirniyyat olaraq sütlaç da yeyirik. Bunlar kifayyət olmayıbdır, bir də süddən içki düzəltmişik: qımız, kəfir.

Ən maraqlısı isə süd gölü-dür. O biri adı ağ göl-dür. Tanrıcılıq inancına görə cənnətdə yerləşən tilsimli bir göldür. Cənnətlə mükafatlandırılanlar ödül olaraq qızıl bir qayıqda bu göldə gəzərlər, qumsalında əylənərlər. Bir uşaq doğulacağı vaxt dişi ruh Ayzıt süd gölündən bir damcı alıb, ana rəhmindəki hücəyrələrə ruh olaraq aparar.

Bəzi yerlərdə isə həyvan və bitkilərin də ruhunun həmin göldən gəldiyinə inanılmaqdadır.

Bir revayətə görə də Xızır nəbinin yolu süd gölünə düşübdür. Orada qanadlı uçan atları görüb, onlardan birinə minmək istəyibdir. Ancaq bu alınmayıbdır. Sonra Xızır, gölə şərəb döküb atları sərxoş edibdir. Yaxaladığı bir cüt atın qanadını sındırıb və bu günkü atların əmələ gəlməsinə səbəb olubdur.

***

Ərəblərin nə qədər içki, şərəb bağımlısı olduğunu bilirik. Hətta pəyğəmbər dövründə belə ayələr gələndə əvvəl içkinin yaxşı olduğu, sonra həm yaxşı həm də pis olduğu, ona görə də az içilməsi gərəkdiyi, axırda isə tamam pis olduğu və qəti olaraq içilməyi qadağan edilibdir.

Quranda Tanrı, Məhəmməd pəyğəmbərə və onun camaatına Kovsəri verdiyini deyir. Kovsərsə cənnətdəki qutsal (mübarək) bir irmağın adıdır. Deyirlər onun qırağında saysız qab vardır. Beləliklə sərxoş etməyən şərab axan irmaqdan müsəlmanlar istədiyi qədər içə bilərlər.

***

Biz südü çox sevdiyimiz üçün yeni nəsə varsa süddən əmələ gətirmişik. Ona görə də ən müqəddəs yerdə, deməli cənnətdə belə ona yer qayırmışıq, onu qutsal bilmişik. Bunun kimi Ərəblər də çox sevdikləri şərabı cənnətdə də içmək üçün orada bir irmaq törədibdilər. Demək, hərə öz cənnətini, öz mədəniyyətinə görə formalaşdırır.

TÜRK QADINLARININ DİL DİRƏNCİ

2010-07-30T10:35:00.000-07:00

Dilimizin əsl yiyələri qadınlarımız, analarımızdır. Elə buna görə də ana dili deyirik. İlkin anamızdan eşitdiyimizə görə yox.

Prof. dr. Günay Qaraağacın dediyi kimi: “Tarix bizə, ana dillərində yaşayan topluluqların, dünyanın hər hansı bir yerini qolaylıqla yurt edinə bildiklərini, ana dillərini itirənlərin isə özlərini də itirdiklərini öyrədibdir. Yenə tarix, başqa yurtları 'öz yurdu' halına getirə bilən igidlərin hekayələri ilə doludur. Yalnız, bir coğrafiyanı yurt edinə bilmənin təkcə qoşulu vardır: fəth elədiyin yerə qadınlarını da deməli analarını, bacılarını da aparmaq. Bu qoşul yerinə yetirilməsə, o igidlər, fəth etdikləri torpaqlarda itib gedərlər.”

Bekə bir az qəribə gələcək ancaq bu belədir. Türk qadınlarında dilə qarşı bir dirənc var. Yad dili, kişilərə görə daha çox üzüb qoyurlar qırağa. Ona görə də bu dili bu günə qədər gətirib çatdırıblar.

Dostum, bir gün Bolqarıstandan köçən qonşularından yaşlı bir qadına “Sən neçə ildi Bolqarıstanda yaşadın, indi Bolqar dilini yaxşı bilirsən elə?” deyə soruşubdur. Onda qadın qürurla belə deyib: “Ə oğlum, mən 25 il əcnəbi içində yaşadım ancaq bir yad söz öyrənmədim.”

Gör, iyirmi beş il içində yaşadığı toplumun dilini öyrənməyibdir. Başı harab olduğuna görə yox, yalnızca Bolqarları özünə yad bildiyinə görə, onlardan nəsə bir şey aparmayıbdır özünə.

Bir başqa dostum, nənəsinə heç bir vaxt əlma dedirtə bilmədiyini demiş idi. Türkiyənin batı şəhərlərində və yazı dilində alma sözü əlma kimi işlənir. Həmin qadın ən sonunda almə deyə bilibdir. Yenə bu qadın nə zaman televizor izləmək istəsə baxacağı açın deyirmiş. Nə gözel sözdür, baxacaq. Oturacaq, dayanacaq kimi baxmaq sözündən baxacaq. Yad sözü qullamaq yerinə öz dilindən söz yaradıbdır. Bu sözü indiyədək nə Türk Dil Qurumu nə də ki bir başqası tapa bilməyibdir. Televizor haqda deyilmiş ən gözəl sözdür: baxacaq. Tamam Türk məntiqinə, dil yapısına uyğun formadadır.

Bunlar elə belə iki örnəkdir. Danışıb artdırmaq olar. Ancaq söhbət ondan gedir ki, ana-bacılarımız belə etməsələrdi bu günləri Türk dilində danışır olan deyildik. Hardasa iki yüz il dustaq yaşayan Asiya Türkləri dilini hələ də danışırsa nədəni budur. Səlçuqlu və Osmanlı dövlətlərində danışanına eyib gözlə baxılan Türkcə, bu günə çatıbsa analarımızın yad dilə qarşı görsətdiyi dirəncdən qaynaqlanır.

KÖRPƏLƏRİN DİLİ

2010-07-16T02:01:00.001-07:00

Həmişə məni maraqlandırıbdır. Qohum adlarındakı cütləşmələr, kökənlərindəki qəyrimüəyyənlik, ən əhəmiyyəti isə, o biri dillərlə birbirinə olan oxşarlıqları...

baba, bəbə, bibi, dədə, kəkə, nənə, ana, ata, aba, ağa, əcə, əçi, çiçi...

Bu nitq hissələrinin şəkilçisi, kökü filan yoxdur. Elə öz başlarına kök kəlmədilər. Bu kökləri yaradanlarsa körpələrdir. Körpələrin ağzından çıxan ilk nitq hissələri necə olubdur da, böyüklərincə qəbul edilibdir, doğrudan da maraqlı mövzüdür.

Bu kəlmələrə o biri millətlərdə də təsadüf gələ bilərsiniz amma həç kəs həç kəsdən göçürmüyübdür.

Alman dili : mama (ana), papa (ata), neun (nənə)
Alban dili : mamaja (ana), babai (ata), nente (nənə)
Fransız dili : mere (ana), pere (ata), neuf (nənə)
İngilis dili : mam, mama (ana), papa (ata), nana (nənə),
Əskimos dilləri : aana, nana (ana), aata (ata)

Əskimos dillərindəki oxşarlıq insanı təəccüpləndirsə də, bunların Türk mənşəli olduğunu demək olmaz. Əslində heç bir dil üçün demək düz olmaz. Çünki, hər bir körpə bala dodaqlanan səsləri, deməli b-m-p nitq hissələrini doğulandan sonra deməkdədir. Yekəldikçə də anası-atası ne öyrədirsə onu öyrənir və millətlər arası fərqliləşmə yaranır.

Ümumiyyətlə Türkcədə birinci dərəcədən qohum adlarında körpə dili hökm etməkdədir. "Görümcə, qayınço, qayınbaba, qayınata, qayınana" kimi kəlmələri isə böyüklər yaradıbdır. Körpə haradan anlasın bələ mərfumları? Anlasa onlara da kəlmələr tapardı. Bundan həç şüphəm yoxdur. O birisi dillərdə bu hökmdən söz eləmək mömkün dəyil. Ümumiyyətlə böyüklərin yaratdığı kəlmələrdən istifadə edilir.

Elavə olaraq məmə kəlməsi var. İngilislər mamma diyərkən, Estoniya dilində meme adlanır.

Kaka kəlməsi də beynəlmiləl sayıla bilər. Fars dilində kak, Yunan dilində kaka, Erməni dilində kak, Latin və Fransız dilində kaka adlanır.

Üsttə deyilən kəlmələrə elavə olaraq : cici, bıcı bıcı, ınga, dəhdəh, pipi, ququ, popo, aqu ququ kimi nitq hissələri deyilə bilər.

Belə bir nəticəyə varmaq olar: Tək həcanı təkrarlayaraq kəlmə yaratmaq.

ÇAP OLUNAN YAZILARIM

2010-07-15T02:02:00.000-07:00

Dördüncü ayın 18-dən başlayaraq Türküstan qəzetində həftəlik yazılar yazmağa başladım. Kimlik dərgisinin isə Aprel-May sayısından başlayaraq yazılarım çıxır.

Bu günlükdə olan bəzi yazıları, çap olunmaları üçün göndərirəm. Bu səhifədə http://dilcilik.blogspot.com/p/cap-olunan-yazlar_24.html çap olunan yazıların siyahısı var. Məqsedim, bu yazıların belə yığışması və irəlidə bunları bir toplu olaraq, kitab şəklində çap etməkdir.

QOCA - XOCA SÖZLERİNİN XIRDALANMASI

2010-07-14T13:47:00.000-07:00

Erməni dilçi Sevan Nişanyan, Sözlərin Soyağacı adlı kitabında qoca kəlməsini belə açıqlayır :

Köhnə bir şərqi İran dilindən köçürmə ehtimalı böyükdür. Sinonimi Fars dilindəki xvaca ve xoda-dır.

Eyni yazıçı xoca kəlməsini də belə xırdalayır :

Fars dilində "ağa, evin böyüyü" mənasına gələn xvaca kəlməsindən Türk dilinə köçürmədir.

Halbuki hər iki söz də Türkcə mənşəlidir və ən möhümü də ikisi də eyni kök sözdür. Göytürk dilində koca kimi işlənməkdədir. Hörmətli, bilikli kişi mənalarına gəlməkdədir. Bu mənada ikən necə olubdur da Türkiyə Türkcəsində ər mənasına gəlibdi onu belə açıqlaya bilərəm :

Köhnə Türk dilində prenses mənasına gələn eşi kəlməsi var idi. Arvadına qiymət verən, ona sevgi bəsləyən hər Türk kişisi, öz arvadına prensesim mənasında eşi-m deməyə başlamışdır. Beləliklə bir müddət sonra eşim kəlməsi adi bir söz formasına dönmüşdür.

Bu mövzu haqqında belə bir şəy daha revayət eləyirlər :

Bir gün Çingiz Xan yanındakılara səslənib: "Mən sizin xan-ınızam, halbuki mənim də xan-ım var." deyib arvadını göstərib : "İştə bu da mənim xan-ım." Sonra dönüb qızını görsədib və bu da "bəy-im (beg-üm)" deyibdir.

Sonrasındaysa hər kişi öz arvadı üçün xan-ım deyəndə bu kəlmə də adiləşibdir. Eyni şəkildə hər arvad da öz ərini hörmətli həsab elədiyindən hörmətli, savadlı, bilikli kişi mənasına gələn qoca\xoca kəlməsini adiləşdirmişdir.

AZƏRBAYCAN TÜRKCƏSİNDƏ DƏ -YOR ŞƏKİLÇİSİ VAR!

2010-07-13T09:45:00.000-07:00

Azərbaycan Türkcəsində indiki zaman şəkilçisi olaraq -ir4 dən istifadə olunur. Sonu saitlə qutaran sözlərdə isə araya \y\ bitişdiricisi girir və -yır4 şəkilçisi də yaranmış olur.

Türkiyə Türcəsində isə indiki zaman şəkilçisi olaraq -yor dan istifadə olunmaqdadır. Belə olanda söz kökü eyni olan kəlmələrdə bilə fərqliliklər yaranmaqdadır.

Gəlir, oxuyur, gözləyir, qalır
Geliyor, okuyor, gözlüyor, kalıyor

Irq Bitigin 24-cü ırqında[1] keçən tiləyür sözünə təsadüf edirik.

Söz başındakı t > d dönüşmələri Oğuz dillərində bir qayda kimi aparılmaqdadır. Ona görə tiləyür sözü diləyir sözünün tamam özüdür. Bu barədə bir nəçə nümunə daha verim:

tıl > til > dil - təmür > təmir > dəmir - tikən > dikən

Əski dildə var olan bu -yür şəkilçisinin kökəni yeriməkdən gəlir. Bu gün üçün Türkiyənin batı şəhərlərində yerləşənlər və Özbək Türkləri buna oxşayan bir sözdən deməli dayanmaq mənasındakı durmaq sözünün əski forması olan turmaq-dan istifadə edirlər. Məsəl üçün: gəlip turıng

Onda Azərbaycanda səs deyişmələri belədi:

gələ yörür > gələyör > gələyür > gəliyir > gəlir

Bir vaxt sonra yörümək (yerimək) sözünün sonundakı -ür sözü itibdir. Gələ sözünün sonunda yerləşən \ə\ səsi də, özündən sonra gələn gəniş \ü\ saitini daraltıb \i\ səsinə döndərib. Göy Türklərin əlifbasından da aşkardı ki, \ü\ ilə \ö\ səsi o vaxlar birbirindən ayrışa bilmirdi və çoxluqla birbirlərini əvəz edirdilər. Onda bir zaman sonra yörümək olub yürümək.

Türkiyədə isə yörür sözü qalınlaşıbdır. Bu hər vaxt olan işdir. Məsəl üçün bu gün Tanrı deyirik ama o əslində Təñri idi. Qırqızlar, Qazaqlar hələ də Tengri sözündən istifadə edirlər. Yörür > yorur səsi olanda yuxarıda dediyim kimi formalaşmalar Türkiyədə də olubdur. Onda beləliklə fərqliləşmələr yaranıbdır.

Bu söhbət Qaqavuz və Türkmənlərdən də gədə bilər. Çünki Türkmənlərdə indiki zaman şəkilçisi olaraq -yar2 dən istifadə edilərkən Qaqavuzlar da -ər2 dən istifadə edilməkdədir.

Deməli Oğuz Türklərində eyni şəkilçinin başqa başqa formalarından istifadə edilməkdədir.

_____________________________________
[1] Irq Bitig üçün Talat Təkinin “Eski Uygurca Fal Kitabı” səhifə 92-yə və Hüsəyin Namıq Orkunun “Əski Türk Yazıtları” kitabının 271-ci səhifələrinə baxıla bilər.