DÜNYA'NIN BÜTÜN GÜZELLİKLERİNİ KEŞFEDİN...

BOLİVYA HARİTALARI

2024-10-28T17:14:00.000+03:00

Bolivya'nın Dünya Üzerindeki Konumu

Bolivya Haritası

Bolivya Siyasi Harita

Bolivya Fiziki Haritası

Bolivya Şehirler Haritası

Bolivya Bitki Örtüsü Haritası

Türkiye-Bolivya Arası Kuş Uçuşu

BOLİVYA SAYFASINA DÖNMEK İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

UKRAYNA (Ukraine)

2024-10-27T23:00:00.000+03:00

UKRAYNA'NIN KONUMU

KAYNAKLAR

DANİMARKA'DAKİ GÖLLER

2024-10-26T14:30:00.000+03:00

Furesø Gölü, Danimarka

No	Göl	Yüzölçümü (km²)
1.	Arresø Gölü	39.5
2.	Esrum Gölü	17.4
3.	Stadil Fjord Gölü	17.3
4.	Mossø Gölü	16.6
5.	Saltbæk Vig Gölü	16.1
6.	Tissø Gölü	12.7
7.	Furesø Gölü	9.3
8.	Skanderborg Gölü	8.6
9.	Søndersø Gölü	8.4
10.	Tystrup Gölü	6.7
11.	Tømmerby Fjord Gölü	6.0
12.	Vejlen/Ulvedyb Gölü	5.9
13.	Julsø Gölü	5.8
14.	Tange Gölü	5.5
15.	Lund Fjord Gölü	5.1

5 Hektardan Daha Büyük Göller

Arre Gölü
Bagsværd Gölü
Barup Gölü
Bastrup Gölü
Bechers Gölü
Brokholm Gölü
Bure Gölü
Bølling Gölü
Damhus Gölü
Donssøerne Gölü
Fil Gölü
Nørresø (Maribosøerne) Gölü
Nørresø (Viborg) Gölü
Oldenor Gölü
Ring Gölü
Røgbølle Gölü
Rørbæk Gölü
Stadil Fjord Gölü
Store Grankule Gölü
Store Kattinge Gölü
Stubbe Gölü
Sunds Gölü
Stadil Fjord Gölü
Store Grankule Gölü
Store Kattinge Gölü
Stubbe Gölü
Sunds Gölü
Søby Gölü
Søbygård Gölü
Søerne Gölü
Sønder Lem Vig Gölü
Tystrup Gölü
Uglesø Gölü
Vandet Gölü
Vandkraftsøen Gölü
Vedsø Gölü
Vejlesø Gölü
Vessø Gölü
Viborgsøerne Gölü
Vilsted Gölü
Fuglsang Gölü
Furesø Gölü
Fussing Gölü
Fårup Gölü
Gentofte Gölü
Gribsø Gölü
Grynderup Gölü
Gråsten Slotssø Gölü
Gurre Gölü
Gødstrup Gölü
Haderslev Dam Gölü
Hald Gölü
Hampen Gölü
Hejrede Gölü
Hinge Gölü
Horn Gölü
Hovedsø Gölü
Hunesø Gölü
Jystrup Gölü
Karlsgårde Gölü
Kilen Gölü
Klejtrup Gölü
Dybe Gölü
Emdrup Gölü
Esrum Gölü
Farum Gölü
Ferring Gölü
Legind Gölü
Louns Gölü
Lund Fjord Gölü
Lyngby Gölü
Madum Gölü
Maribosøerne Gölü
Nordborg Gölü
Nors Gölü
Søndersø (Maribosøerne) Gölü
Søndersø (Nordsjælland) Gölü
Søndersø (Viborg) Gölü
Teglgård Gölü
Tis Gölü
Tjele Lang Gölü
Tofte Gölü
Tuel Gölü
Tversted-søerne Gölü

DANİMARKA İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

İSVİÇRE'NİN EN BÜYÜK ŞEHİRLERİ

2024-10-25T20:38:00.000+03:00

İSVİÇRE KANTONLAR HARİTASI

Sıra	Şehir ismi	Kanton	Nüfusu.
1	Zürih	Zürih (kanton)	372,047
2	Cenevre	Cenevre (kanton)	191,803
3	Basel	Basel-Stadt	169,536
4	Bern	Bern (kanton)	133,920
5	Lozan	Vaud	127,821
6	Winterthur	Zürih (kanton)	101,203
7	Luzern	Luzern (kanton)	77,491
8	St. Galen	St. Gallen (kanton)	72,959
9	Lugano	Ticino	59,412
10	Biel/Bienne	Bern (kanton)	51,203
11	Thun	Bern (kanton)	42,623
12	Köniz	Bern (kanton)	39,102
13	La Chaux-de-Fonds	Neuchâtel (kanton)	37,523
14	Schaffhausen	Schaffhausen (kanton)	34,943
15	Fribourg	Fribourg (kanton)	34,897
16	Vernier	Cenevre (kanton)	33,811
17	Chur	Graubünden	33,756
18	Neuchâtel	Neuchâtel (kanton)	32,973
19	Uster	Zürih (kanton)	32,285
20	Sion	Valais	30,363

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

Mor'ların Ülkesi: Moritanya

2024-10-24T10:02:00.000+03:00

MORİTANYA SİYASİ HARİTASI

Resmî adı Moritanya İslam Cumhuriyeti olan ülke 28 Kasım 1960 günü Fransız sömürgeciliğinden kurtularak istiklalini ilan etti.

Atlas Okyanusu sahilindeki başkenti Nuakşot dışındaki büyük şehirleri Nouâdhibu (Envâdîbu), Rosso (Rûsû), Zouerate (Ezvîrat), Adil Bagru, Atar ve Valata’dır.
Batısında; Atlas Okyanusu,

güneybatısında; Senegal,

güneydoğu ve doğusunda; Mali,

kuzeydoğusunda; Cezayir,

kuzeyinde; Batı Sahra yer alır.

Coğrafi bakımdan Mağrib denilen Kuzey Afrika’nın bir parçası kabul edildiği gibi özellikle insan yapısı ile Batı Afrika ülkeleri arasına da dâhil edilmektedir.

Ülkenin nüfusu 2017 tahminlerine göre 4.266.448 olup % 60’dan fazlası şehirlerde yaşamaktadır ve dünyada halkının tamamı Müslüman olan birkaç ülkeden birisidir.
Halkının % 40’ını Haratin denilen Moritanya’nın siyahi tenli ilk yerlileri, % 30’unu beyaz tenli Morlar da denilen ve ülke yönetimini ellerinde bulunduran Arap-Berberi asıllılar ile kalan % 30’unu Sahraaltı Afrika kökenli Fülâni (Pöl), Soninke, Volof ve Bambara toplulukları oluşturur.

1.041.616 km2’lik yüzölçümünün sadece % 0,2’si ziraata elverişlidir.
Bunlar da güney komşusu Senegal ile arasını ayıran ve tabii sınırlarını meydana getiren aynı isimdeki nehrin kenarındaki ekilebilir arazilerdir.
Ülkede resmî dil Arapça ise de Fransızca, sömürgecilikten bu tarafa idari yazışmalarda kullanılmaktadır.
Ayrıca Batı Afrika’nın yerel dillerinden Fülâni de denen Pular (Pöl), Soninke ve Senegallilerin çoğunun konuştuğu Volof da yaygındır.
Büyük Sahra’nın batı bölgesinde yer aldığı için çöllerle kaplı arazisinde demir, alçıtaşı, bakır, fosfat, elmas ve altın ile Atlas Okyanusu'ndan elde edilen balık önemli geçim kaynağıdır.
Yine okyanusun sahile yakın bir noktasında bulunan ve Şinkit adı verilen petrol yataklarının verimliliği ilk zamanlarındaki kadar verimli değildir.

Ülkenin tamamına yakını çöllerle kaplı olup coğrafyasının çoğu insan hayatına fazla elverişli değildir. Son yıllarda sahile yakın okyanus kısmında bulunan petrol kaynakları sebebiyle bir anda dünyanın dikkatlerini üzerine çekmiştir.

Batı Afrika’nın bilinen en köklü idarelerinden 8.asırda yükselişe geçen ve Kumbi Salih isimli şehri başkent yapan Gana Krallığı aynı bölgede daha önce varlık gösteren Vagadu İmparatorluğu'nun devamıdır.
Bu tarihî devletler bugünkü Mali ve Moritanya topraklarında kurulmuşlardı.
Daha sonra kuzey-güney istikametlerindeki hac kervanlarının güzergâhındaki Evgadost şehri de 990 yılında buraya bağlandı, altın ve tuz ticareti ile çok gelişti.
Mağrip ile bugünkü Moritanya arasında ticareti Berberilerin başlıca iki kolundan Senhâce idare ederken kervanları ise diğer ikinci kol olan ve birincilerin rakibi konumundaki Zenâte ile müttefikleri Araplar düzenlemekteydiler.
Bunlar önce Fas’taki Sicilmase’yi, ardından Moritanya’daki Evgadost’u idarelerine aldılar.
Zenâtelerin bölgedeki Şii bir topluluk olduğu ve Senhâcelerin ise ticari üstünlüğünün sona erdiği 11.asrın ortalarında içlerinden bir kabile reisinin hicaza gidip beraberinde Maliki mezhebinden bir sünni âlimle gelmesinden sonra yeniden üstünlük sağlayıp Murabıtlar adıyla yeni bir güç oluşturarak Sicilmase ve Evgadost gibi iki önemli merkezi 1054’te idarelerine aldıkları bilinmektedir.

11-12.asırlarda hassaten tüm Mağrip bölgesi ile Endülüs’e kadar tesir eden Murabıtlar devleti önce Senegal nehri üzerindeki bir adacıkta Maliki mezhebine mensup müritlerin bulunduğu bir zaviyede Gana Krallığına rakip olarak kuruldu.
Önce Evgadost ve Kumbi Salih’i idaresine aldı, ardından kuzeye doğru genişledi ve Fas’ın önemli şehirlerinden Merâkeş’i kendisine merkez yaptı.
Buradan Malikiliği Moritanya, Fas ve Endülüste geniş bir coğrafyanın mezhebi hâline getirdiler. Murabıtlar uzun ömürlü olamadılarsa bile bölgede kalıcı izler bıraktılar ve özellikle güneyde Pöl ve Tekrur putperest krallığının İslamiyet’i kabul etmesine vesile oldular.
Ayrıca Gana Krallığının düşüşünü hazırladılar ve Moritanya’da Müslümanlığın yerleşmesi onların gayretleriyle gerçekleşti.
Arap dünyası ile bağlantıları da bu dönemde başladı.

Moritanya XII. yüzyılda Mali İmparatorluğu’nun idaresine geçti ve aynı yüzyılda inşa edilen Tişit şehri ticaret gelirleri yanında ilmi merkez olarak da öne çıkarken 14.asırda Şingetti, Valata ve Vaddan şehirleri epeyce geliştiler.
XV. yüzyılda ülkenin kuzeyine gelip yerleşen ve Yemen asıllı oldukları rivayet edilen Beni Hasan kabilesi zamanla buranın yerlisi olan Senhâce kabileleriyle savaştıktan sonra birbirleri ile kaynaştılar ve bugün Hasaniye diye bilinen Arapçanın bu ülkeye mahsus lehçesi bu birliktelikten doğdu.
17.asırda bu gelişmelere yerel tepkiler gösterilirken Brakna, Tagant, Hodh ve Adrar’da yeni emirlikler doğdu ve aralarında bir asrı geçen rekabet süreci başladı.
Ama bu durum Araplar, Berberiler ve Batı Afrika kökenliler arasındaki yakınlaşmaya da zemin hazırladı ve Mor denilen yeni melez bir toplumu ortaya çıkardı.
Arap savaşçılar, ilim ve ticarete ağırlık veren Berberiler ile Batı Afrika kökenliler arasındaki ayrışma tamamen ortadan kalkmadığı gibi aralarında sınıf farkı doğarak aşılması zor ayrışmalar da oldu. 17-18.asırlarda bir dinî ve eğitim merkezi olarak doğan Şinkit şehri bölgedeki hacı adaylarının sefere çıktığı yer olması yanında bugüne kadar varlığını sürdüren kütüphaneleri ile tanındı.
Hatta buranın nüfuzu bölgenin tamamında hissedildi ve Fransızlar bölgeyi işgal edip Moritanya adıyla bir sömürge kurarken bu etki alanını esas alıp ülkenin sınırlarını çizdiler.

1858 yılından itibaren Atlas Okyanusu'nun Moritanya sahillerini de işgal sürecinde Senegal’in Saint-Louis adını verdikleri liman şehrine bağladılar.
1902 yılından itibaren sahil kısmından iç kısımlarını işgale başladılar ve bir yıl sonra burasını himaye adı altında kendilerine bağlasalar da 1920’de sömürge ilan edilerek Senegal merkezli Fransız Batı Afrika valiliğine bağlandı.
Yerli halkın sömürgeciliğe karşı direnişi 1934 yılına kadar devam etti.
Ülke 1946 yılında Fransız Birliği’nin denizaşırı toprağı yapıldı.
Fas Krallığı 1955 yılında bağımsızlığını alınca Moritanya’nın da kendi sınırları içinde yer aldığını iddia etti.
1961-1972 yılları arasında Fas hükûmetlerinde Moritanya ve Sahra Bakanlığı vardı.
Ancak daha sonra bu iddialarından vazgeçerek burayı tanıdılar.

Buraya sömürgecilikle ilgili kitaplar yazanlar Xavier Coppolani, Batı Moritanya adıyla hitap etti ve sömürgeciler buradaki insanları antik Roma’nın Kuzey Afrika’daki Berberiler için kullandıkları Mor kabilesi isminden hareketle Morların ülkesi anlamında Moritanya dediler.
Yaklaşık yarım asırdır sömürge idaresi altında tutulduğu bir dönemde önce yerel bir icra kurulu oluşturularak başına avukat Muhtar Uld Daddah getirildi.
28 Kasım 1958 günü yapılan referandum sonucu kabul edilen anayasaya göre bir yıl sonra parlamenter yönetime geçme kararı alındı.
Moritanya İslam Cumhuriyeti adıyla bağımsızlığını ilan etmesi ise 28 Kasım 1960 günü gerçekleşti. Buranın kendisinin tabii uzantısı olduğunu iddia eden Fas ve Arap Birliği Teşkilatı bu karara karşı çıktıysa da daha sonra bu iddialarından vazgeçtiler.
Birleşmiş Milletlerce tanınması ise 27 Ekim 1961’de gerçekleşti.

Muhtar Uld Daddah ülkenin ilk cumhurbaşkanı seçildi ve 1966’da yapılan seçimi de kazandı.
1970’li yıllarda artan şehirleşmeye dayalı olarak farklı soydan topluluklar arasında gerginlikler yaşandı.
Ayrıca Fas ile Cezayir’in Moritanya’nın iç işlerine müdahaleye varan tavırları, Marksist ve Maocu sendikaların aşırılıkları yüzünden tek partili siyasi hayatı dayatıp bunu 1975 yılına kadar devam ettirdi.
Batı Sahra’da aynı yıl İspanya’nın çekilmesinden sonra Polisario özellikle başkent Nuakşot’a kadar ülkenin kuzey şehirlerinde saldırılar yapınca gelişmelerden rahatsız olan Moritanya askerleri 10 Temmuz 1978’de darbe yapıp Muhtar Uld Daddah’ı iktidardan uzaklaştırdılar ve yerine yarbay Mustafa Uld Muhammed Saleck’i geçirdiler ve ardından Polisario ile barış antlaşması imzalandı. 1980 yılında düzenlenen yeni anayasa ile yerine Muhammed Khouna Uld Haidalla geçti.
Siyahi tenli halkı ile Mor toplumu birçok darbe girişimine sebebiyet vermekle itham edilip üzerlerinde baskılar uygulandı.

Albay Muaviye Uld Sidi Ahmed Taya 12 Aralık 1984 günü askeri darbe ile ülke yönetimini ele geçirdi ve ilerleyen senelerde yapılan seçimleri de kazanarak 2005 yılına kadar 21 yıl iktidarını korudu.
3 Ağustos 2005 günü albay Ely Uld Muhammed Vall bu defa darbe yapıp ülkenin başına geçtiyse de verdiği sözleri tutamadı.
Devletbaşkanlığı seçimlerini 30 yıl sonra bir sivil olan Sidi Muhammed Uld Şeyh Abdullah kazandı ve iki yıl görevde kaldı.
6 Ağustos 2008’de ülke yeni bir darbe ile karşılaştı ve Muhammed Uld Abdülaziz Moritanya’nın başına geçti ve halen bu görevi yürütmektedir.

Fas ile Moritanya arasında Atlas Okyanusu sahili arasında yer alan Batı Sahra adlı bölgeyi Rio del Oro adıyla sömürgeleştiren İspanya 1975 yılında buradan çekilince toprakların önemli bir kısmını Fas Krallığı, az bir kısmına ise Moritanya Kasım ayında el koydu.
7 Kasım 1979 günü Batı Sahra Demokratik Arap Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı için mücadele eden Polisario direniş örgütü ile anlaşmasının ardından ele geçirdiği yerlerden çekildi.

Nüfusunun %40’ı fakirlik sınırının altında yaşayan Moritanya’da eğitim imkânları oldukça kısıtlı olup öğrenciler derslerini genelde ahşap levhalar üzerine yazarak görmektedirler.
İsrail, Moritanya’yı Batı Afrika ülkeleri üzerinde hâkimiyet kurmak için önemli bir ortak kabul etmiş ve burada bazı teşebbüslerde bulunmuştu.
Kıtanın diğer bölgelerinde olduğu gibi tamamı Müslüman olan bu ülkede misyonerler faal iken aynı zamanda Siyonistler de bazı faaliyetlerde bulundular.
Tüm bölgede olduğu gibi burada da Kadiriye ve Ticaniye en yaygın iki tarikattır. Yaklaşık çeyrek asırdır Afrika’nın birçok bölgesi gibi Moritanya’da da Selefiliğe bağlananlar Malikilik ve tarikatlara karşı tavırları ile dikkat çekerken İran üzerinden Şii etkileşimi de ülke topraklarına girmeye başlamışsa da halk her ikisine de mümkün mertebe mesafeli durmaktadır.
Özellikle Şiiliğin tüm Afrika’da yayılması karşısında ülke olarak tedbir alınmasını istiyor.
Geleneksel İslam eğitiminin yaygın olduğu Moritanya’da dinî ilim öğrenme çevreleri Kaédi, Nuakşot, Butilimit, Muderdra, Şingit gibi şehirlerde yaygındır.

Günümüzde 12 vilayete ayrılan ülkenin başkenti Nuakşot olup Fas ile Senegal arasında gidip gelen kervanların konaklama yeri iken Fransız sömürge idaresince Moritanya adlı askeri bölgenin merkezi ve 1903 yılında kasr dedikleri bir bina ile o günkü ihtiyaca cevap verecek bir liman yapıldı.
1958 yılında bağımsızlık süreci başlayınca yeni devletin kamu binaları ve bakanlıklar inşa edildi.
1970 yılı için 8 bin kişinin yaşayacağı bir şehir planlanarak çalışmalara başlansa da bahsedilen son nüfusu 40 bini geçmişti.

Bugün 4,5 milyonu geçen nüfusun % 30’dan fazlası sadece başkentte yaşamaktadır.
Şehirde ilk defa 1963 yılında İbn Abbas Camii inşa edildi.
Buraya Fas mimarisine benzediği için Mağribi, minaresi ise Suudi Arabistan tarafından sağlanan destekle inşa edildiği için de Suudi olarak da isimlendirilmektedir.
1967’de camii sayısı 17 olurken aradan geçen 60 yıla yakın sürede yüzlerce küçük büyük cami ve mescid başkentin değişik semtlerinde ibadete açıldı.
2003 yılındaki cami sayısı 617 olmuş ve yarıdan fazlası Basra Körfezi ülkelerinin maddi destekleri ile inşa edilmişti. Moritanya’daki tüm camiler sadece ibadet mekânı kabul edildiğinden buralara Müslüman olmayanların ziyaret için dahi girmelerine müsaade edilmemektedir.
Şehirde Fransızların inşa ettiği katedral ise Avrupalı ve bazı Batı Afrikalı Hristiyanlara ibadet imkânı sunuyor.

Bu ülkeye mahsus kölelik uygulamasının 1980 yılına kadar devam ettiği ve önlenmesi için alınan tedbirlerin tam uygulanamadığına dair iddialar zaman zaman gündeme geldi.
1989 yılı Nisan ayında kuraklığa dayalı Senegal nehri havzasından su temini konusunda çıkan gerginlik iki komşu ülkeyi savaşacak konuma getirdi.

Çatışmalarda onlarca insan ölürken tesiri 3sene devam eden bu ortamda 160 bin Moritanyalı Senegal’den, 60 bin Senegalli de Moritanya’dan Cezayir, İspanya, Fas ve Fransa’nın sağladığı hava yolu köprüsü ile asli vatanlarına göçtüler.
21 Ağustos 1989’de kopan ikili diplomatik ilişkiler 2 Mayıs 1992’de yeniden tesis edilebildi. Moritanya’nın mevcut anayasası 20 Temmuz 1991’de kabul edildi.
2006 ve 2012’de iki defa gözden geçirildi.
İslam’ın emirlerine azami dikkat edildiği gibi evrensel insan hakları ve Afrika Birliği insan ve toplum hakları ile ilgili kanuna da yer vermektedir.
ABD ve Fransa Sahra-Sahel hattını kıtadaki menfaatleri için hayati görüp burada son yıllarda terör eylemleri gerçekleştirmeye başlayan örgütlerle mücadele etmek bahanesiyle Nijer, Mali, Çad ve Burkina Faso ile Moritanya’nın da içinde bulunduğu bir güvenlik birimi kurarak bölgede çok sayıda asker bulunduruyorlar.

Yazan Prof. Dr. Ahmet KAVAS | İstanbul Medeniyet Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi
Pazartesi,
03 Nisan 2017

Kaynak: http://www.diyanetdergi.com/dunya-muslumanlari/item/868-mor-larin-ulkesi-moritanya

Moritanya İle Alakalı Teferruatlı Malumat

Moğolistan İle İlgili Kısa ve Genel Bilgiler

2024-10-22T22:33:00.000+03:00

Moğolistan'ın Fizikî Haritası

Bugünkü Moğolistan toprakları geçmişte Hunlar, Sien-Piler, Cücenler ve daha sonra Göktürkler gibi imparatorluklar tarafından yönetilmiştir.
Moğol İmparatorluğu ise 1206 yılında Cengiz Han tarafından kurulmuştur.
16. ve 17. yüzyıllarda Moğollar Tibet Budizmi'nden etkilenmişlerdir.
17. yüzyılın sonlarında, Moğolistan'nın büyük bir kısmı Qing Hanedanı'nın yönetimi altına girmiştir.
1911 yılında Qing Hanedanı'nın yıkılışı sırasında, Moğolistan bağımsızlığını ilan etmiş, fakat 1921 yılına kadar de-facto bağımsızlığını kabul ettirmekle ve 1945 yılına kadar uluslararası tanınmayı kazanmakla uğraşmak zorunda kalmıştır.
Sonuç olarak güçlü Rus ve Sovyet kuvvetlerine maruz kalmıştır.
1924 yılında Moğol Halk Cumhuriyeti ilan edilmiş ve Moğol politikası aynı dönemdeki Sovyet politikasını takip etmiştir.

13.yy.'da Moğolistan Haritası

1989 yılının sonlarında Doğu Avrupa'daki komünist rejimlerinin çökmesinin ardından 1990 yılının başlarında Moğolistan'da Demokratik Devrim gerçekleşmiştir.
Böylece Moğolistan'da çok partili sistem başlamış, 1992'de yeni bir anayasa kabul edilmiş ve serbest piyasa ekonomisine geçilmiştir.
Yüzölçümü 1,564,116 kilometre kare, nüfusu 2.9 milyon civarı olan Moğolistan, en büyük yüzölçüme sahip dokuzuncu ülke ve en seyrek nüfuslu ülkedir.
Ayrıca Kazakistan'dan sonra denize kıyısı olmayan en büyük ikinci ülkedir.
Ülke çok az ekilebilir toprağa sahiptir.
Topraklarının çoğu bozkırdır.
Kuzey ve batıda dağlar vardır ve güneyde Gobi Çölü vardır.
Yaklaşık olarak 2.9 milyonluk nüfusun % 30'u göçebe veya yarı göçebedir.
Nüfusunun çoğunluğu Moğol olup, halkın dini Tibet Budizmi'dir.
Moğollar dışında Kazaklar ve Tuvalar ülkede yaşamaktadır.
Bu halklar genellikle batıdadır.

MOĞOLİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

KIRGIZİSTAN'IN BÖLGELERİ

2024-10-20T22:57:00.000+03:00

KIRGIZİSTAN BÖLGELER HARİTASI

Kırgızistan yedi bölgeye (vilayet) ayrılmıştır.

Başkent Bişkek, hem Çuy Vilayetinin başkenti, hem de idari bağımsız bir şehirdir.

Oş da şehir statüsündedir.

Bölgeler, nüfusları, başkentleri vs bilgileri aşağıdaki tablodaki gibidir.

No	İsim	Kırgızca İsmi	Başkent	Yüzölçümü (km²)	Nüfus (2012)
1	Bişkek	Бишкек шаар	Bişkek	127.3	874,400
2	Batken	Баткен областы	Batken	17,023.9	448,900
3	Çuy	Чүй областы	Bişkek	18,684.4	822,600
4	Celal-Abad	Жалалабат областы	Celal-Abad	33,647.5	1,054,300
5	Narin	Нарын областы	Narin	46,706.9	264,900
6	Oş	Ош областы	Oş	29,165.1	1,147,700
7	Talas	Талас областы	Talas	11,445.9	235,300
8	Issık Göl	Ысык-Көл областы	Karakol	43,114.0	448,000
	TOPLAM			199,945.0	5,551,900

KIRGIZİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKÇA

KIRGIZİSTAN'IN ŞEHİRLERİ

2024-10-13T03:00:00.000+03:00

KIRGIZİSTAN'IN ŞEHİRLERİ

Kırgızistan'da 25 tane şehir vardır.
Bunların yanı sıra, yaklaşık 30 tane de küçük yerleşim yeri vardır.
Bu 25 şehrin bağlı bulunduğu vilayetler(bölgeler), kırgızca isimleri ve nüfusları aşağıdaki listedeki gibidir:

İsim	Kırgızca Adı	Bölge	Nüfus
Balıkçı	Балыкчы	Issık Göl	41,342
Batken	Баткен	Batken	10,987
Bişkek	Бишкек	-	750,327
Colpon-Ata	Чолпоната	Issık Göl	8,851
Isfana	Исфана	Batken	16,850
Celal-Abad	Жалалабат	Celal-Abad	70,401
Kant	Кант	Çuy	22,075
Kara-Balta	Карабалта	Çuy	47,159
Karakol	Каракол	Issık Göl	64,322
Karaköl	Каракөл	Celal-Abad	17,977
Karasuu	Карасуу	Oş	19,143
Kerben	Кербен	Celal-Abad	n/a
Koçkor-Ata	Кочкората	Celal-Abad	16,104
Kökjanggak	Көкжаңгак	Celal-Abad	10,727
Kızıl-Kıya	Кызылкыя	Batken	31,844
Mayluusuu (Yağlısu)	Майлуусуу	Celal-Abad	20,365
Narin	Нарын	Narin	40,050
Nookat	Ноокат	Oş	n/a
Oş	Oш	Oş	208,520
Shopokov	Шопоков	Çuy	9,133
Sülüktü	Сүлүктү	Batken	14,145
Talas	Tалас	Talas	32,638
Taşkömür	Ташкөмүр	Celal-Abad	23,331
Tokmok	Tокмок	Çuy	59,409
Özgön	Өзгөн	Oş	41,497

KIRGIZİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKÇA

İSVİÇRE'DEKİ ÜNİVERSİTELER

2024-10-10T12:52:00.000+03:00

Avrupa'nın En İyi Üniversitesi Olarak Kabul Edilen ETH Zürih'in Kampüsü'nden Bir Görünüm

İsviçre'de 12 üniversite vardır.
Bunların 10'u kantonlar seviyesinde desteklenir ve genellikle teknik olmayan alanlarda hizmet verirler. İsviçre'deki ilk üniversite Basel Üniversitesi'dir.
1460'da tıp fakültesi ile birlikte kurulan üniversite geleneksel olarak kimya ve tıp araştırmaları konusunda uzmanlaşmıştır.
İsviçre'nin en büyük üniversitesi 25 bin öğrencisi olan Zürih Üniversitesidir.
Federal hükümet tarafından finanse edilen iki enstitü bulunmaktadır:
Zürih'te bulunan ETH Zürih ile Lozan'da bulunan EPFL.
Her iki enstitü de bilim dünyasında muhteşem bir uluslararası üne sahiptir.
Bu üniversitelerin dışında çok sayıda Uygulamalı Bilimler Üniversitesi bulunur.
Yönetim ve işletme gibi alanlarda St.Gallen Üniversitesi ile Lozan'daki International Institute for Management Development ülkenin başta gelen okulları olup, uluslararası bir üne de sahiptir.
İsviçre yüksek öğrenim düzeyinde yabancı öğrenci oranı açısından Avustralya'dan sonra ikinci sırada gelmektedir.4

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

Faroe Adaları Arması

2024-10-08T17:20:00.000+03:00

Faroe Adaları Arması

FAROE ADALARI İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

DANİMARKA İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

İSVİÇRE'DEKİ DAĞLAR

2024-10-05T19:55:00.000+03:00

İsviçre Alplerinden Bir Manzar

Bern Alpleri (En yüksek tepeleri; Finsteraarrhorn Tepesi(4274 m) ve Jungfrau Tepesidir(4166 m).)
Jura Dağları
Rehetia Alpleri
Pennine Alpleri (En yüksek tepeleri Mente Rosa Tepesi ve Matterhorn Tepesi (4478 m) )
Lepontine Alpleri

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

MOZAMBİK (Mozambique)

2024-09-28T17:14:00.000+03:00

MOZAMBİK'İN KONUMU

Mozambik Cumhuriyeti, Afrika kıtasının güneydoğu bölümünde yer alan bir ülkedir.
Ülkenin doğu sınırının tamamını Mozambik Kanalı'nın da yer aldığı Hint Okyanusu oluşturmaktadır. Mozambik kuzeyde Tanzanya, Malavi, kuzeybatıda Zambiya, batıda Zimbabve, güneybatıda ise Güney Afrika Cumhuriyeti ve Svaziland ile komşu konumundadır.
Ülkenin başkenti Maputo'dur.

Mozambik'te Dini Durum

Ülke nüfusunun yarısından fazlası hristiyandır.
Ülke nüfusunun %28'inden fazlası da katolik mezhebine bağlıdır.
İslamiyet'e inanan ve bu inanca göre yaşayan müslümanların oranı %18 seviyesindedir.

not 1: 1997 yılında "Evangelizm", "Protestan" dini ile birleştirilmiştir.
not 2: 1997 yılındaki sonuçlarda Anglikanizim diye bir seçenek bulunmamaktaydı.

Mozambik İsminin Kaynağı

Ülke isminin günümüzde de Mozambik'e bağlı olan Mozambik Adası'na ilk gelen ve daha sonra yöneticisi olan ve buraya adını veren Arap şeyhi Musa Bin Mbiki'den geldiği düşünülmektedir.
1498 yılında bu adaya ayak basan ilk Avrupalılar'dan biri Vasco da Gama olmuş ve Musa Ben Mbiki ile de bir görüşme gerçekleştirmiştir.
Buradan yola çıkarak ilerleyen dönemlerde Afrika anakarasında yer alan bölge için Mozambik adı kullanılmaya başlanmış, adanın adı da Ilha de Moçambique (Mozambik Adası) olarak değiştirilmiştir.

Mozambik Coğrafyası

Ülkenin sahip olduğu 4.571 km sınırın 1.569 km'si Malavi, 491 km'si Güney Afrika Cumhuriyeti, 105 km'si Svaziland, 756 km'si Tanzanya, 419 km'si Zambiya ve 1.231 km'si Zimbabve ile oluşmaktadır. Mozambik sahip olduğu 799,380 km² ile dünyada en büyük 36. ülke konumundadır.
Yüzölçümünün %2,2'sini sulak alanlar oluşturmaktadır.

Mozambik'in 2.800 km'lik kıyı şeridinde düz ovalar yer almaktadır.
Bu düz ve alçak ovalar ülkenin güney bölgelerini neredeyse tamamen kaplamaktadır.
Kıyılardan uzaklaşıp iç kesimlere doğru ilerledikçe kademeli olarak artan ve 1000 m'yi bulan yükseltiler ve yükseltilerde yer alan ovalar gözlemlenebilmektedir.
Ülkenin en yüksek noktasını Zimbabve sınırına yakın bir konumda bulunan 2.436 m ile Binga Dağı oluşturmaktadır.

Ülke genelinde yer alan akarsuların birçoğu yüksek noktalardan doğuya doğru ilerleyerek Mozambik Kanalı'na akmaktadır.
Ülkenin en büyük nehrini ülke içerisinden geçtiği 2.574 km ile Zambezi nehri oluşturmaktadır. Mozambik'in batısında yer alan ve dünya üzerinde vadi üzerine kurulu en büyük barajlardan biri konumunda olan Cahora-Bassa Barajı ile Zambezi nehrinin suları biriktirilmektedir.
Ayrıca Tanzanya ile sınırı oluşturan Rovuma Nehri, Save Nehri ve Limpopo Nehri ülkenin diğer büyük akarsularını oluşturmaktadır.
Malavi Gölü'nün dörtte bir alanı da Mozambik egemenliği altında yer almakta olup, bu alan içerisinde Malavi'ye ait olan iki ada (Likoma ve Chizumulu) bulunmaktadır.

Mozambik topraklarının %18'i ormanlık ve çalılık alanlardan oluşurken, %4'ü tarımsal alan olarak kullanılmakta, %55'i de çayır ve meralardan meydana gelmektedir.

Mozambik İklimi

Ülke genel olarak nemli ve kurak mevsimlerin hakim olduğu savan iklimi etkisi altında yer almaktadır. Yıllık yağışların %80'i Kasım-Nisan dönemlerinde gerçekleşen yağmur sezonunda yağmaktadır.
Ülke genelinde de yıllık yağış ortalamaları bölgeye göre 700 mm ile 1500 mm arasında değişkenlik göstermektedir.
Yağmur dönemlerinde sıcaklıklar tropikal boğucu sıcaklık etkisi altındayken, kurak dönemlerde özellikle geceleri daha soğuk dereceler ölçülmektedir.
Yıllık sıcaklık ortalaması gündüz 25 °C - 30 °C arasındayken, ki iç bölgelerde bu değerler 35 °C kadar çıkabilmektedir, gece sıcaklığı ortalaması 15 °C ile 25 °C arasındadır.

Son olarak 2007/2008 döneminde gözlemlendiği gibi belli dönemlerde gerçekleşen aşırı yağışlar ölümlere sebep olabilmekte ve tarımsal ürünlere zarar verebilmektedir.

Ülkenin kalkınmasına ve gelişmesine engel olarak görülen kuraklık ülkenin her üç ya da dört yılda bir karşılaştığı bir durumdur.

Mozambik'te Bitki Örtüsü

Ülke genelinde hakim olan bitki örtüsü kurak çayırlar ve birkaç kurak ormanlık alanlardır.
Savana bölgesinde yer alan ağaçlar yer yer yapraklarını kurak dönemde dökerken, yağmur dönemi boyunca yeniden yeşermektedirler.
Baobab ağaçları çok sık olarak görülmektedir.
Kuraklık döneminde kurumuş ve kahverengi bir görünüme sahip olan çimenler, yağmur dönemlerinde yeşererek iki metre yüksekliğe ulaşabilmektedir.

Mozambik Nüfusu

Ülke nüfusu, 2016 tahmini verilere göre 25,930,150 olarak ifade edilmektedir.
Mozambik'te, toplam nüfusun büyük bir oranı Bantu etnik grubuna mensuptur.

Mozambik genç bir nüfusa sahip olup, 2013 tahmini verilerine göre %66,43'ü 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %2,9'u 65 yaş ve üzerindedir.

Şehirde yaşayanların oranı 2015 verilerine göre %32,2'dir.
Ülkede nüfusun yıllık artış oranı 2016 tahmini verilerine göre %2,45 seviyesindedir.

Mozambik'te Etnik Gruplar

Bantu etnik grubun çoğunluğu oluşturduğu ülkede, bu grup içerisindeki en büyük etnik grubu %40 ile Makua etnik grubu almaktadır.
Makua halkından sonra en etkin etnik grup Tsongo grubudur.
Malavi'de de yaşayan Yao etnik grubu %12'lik bir nüfusa sahip olup, ülkenin özellikle kuzeydoğusunda yaşayan Makonde etnik grubu ise nüfusun %11'ini oluşturmaktadırlar.

Ülkede yerel etnik grupların dışında çoğunluğunu Portekizlilerin oluşturduğu Avrupalılar ile birlikte Çinliler ve Hintler de yaşamaktadır.

Etnik Grup Oranları

Makua %40
Tsonga %21
Yao %12
Makonde %11
Swahili %7
Chewa %4
Shona %3

Mozambik'teki Etnik Grupların Oranı

Mozambik'te Konuşulan Diller

Ülkenin resmî dili Portekizce dir.
Portekizce'nin yanı sıra ülkede 40 farklı dil/lehçe konuşulmaktadır.
Yerel dillerin hepsi Bantu dilleri arasında yer almaktadır.
2007 yılında gerçekleştirilen nüfus sayımında, nüfusun sadece %12'sinin Portekizce'yi anadili olarak kullandığı tespit edilmiştir.
Her ne kadar Mozambikliler'in yarısı Portekizce'yi ikinci bir dil olarak konuşsa da, ilk dil olarak kendi yerel dillerin tercih edildiği görülmüştür.
Mozambik nüfusunun büyük bir bölümü birçok yerel dili aynı anda konuşabilmektedir.

Mozambik'te Sosyal Durum

UNICEF verilerine göre ülkede 1,5 milyon yetim bulunmaktadır.
Bu yetimlerin 470.000'i AIDS sebebiyle yetim kalanları kapsamaktadır.
Ülkede fakirlik sebebiyle çocuk işçiliği sık gözlenen bir durumdadır.
Ailelerin birçoğu çocuklarından gelecek olan paraya göre hayatlarını sürdürmektedir.
Mozambik'te 5 yaşın altındaki çocukların sadece %6'sının doğum belgesi bulunmaktadır.
Doğum belgesi olmadan elde edilemeyen devlet korumasından mahrum olan çocuklar zorla evlilik, taciz, çocuk işçisi ya da silahlı kuvvetlerde kullanım gibi meselelerle karşılaşmaktadır.
Ülkedeki çocuk nüfusunun %32'si tarlada ya da pazarda çalışmakta, ayakkabı boyacılığı ya da dilencilik yapmaktadır.
Çocukların yanında yaşlı nüfusun da yaşama şartları sınırda yer almakta olup, devletten alınan emekli maaşı 5 dolar seviyesindedir.

Mozambik'te Eğitim

Ülke nüfusunun neredeyse yarısına yakın kısmı okuma ve yazma bilmemektedir.
1992 yılında sona eren iç savaşın ardından ilköğretimde eğitim hizmetini daha sağlıklı verebilmek adına adımlar atmıştır.
Güncel olarak çocukların %80'i beş yıllık ilkokul eğitimini almak için okullara gitmektedir.
Çocukların sadece %30'u 6. ve 7. sınıfları ziyaret edebilmektedir.
Sınıflarda öğrenci mevcudiyeti çok yüksek olup, sınıf ortalaması 74 olarak ifade edilmektedir.
Her ne kadar eğitim şartlarını düzeltmeye ve geliştirmeye dair adımlar atılmaya çalışılsa da, mevcutta olan az sayıdaki derslik, mobilya, kitap-defter gibi sebeplerle ilerleme istenilen seviyede sağlanamamaktadır.

Ülkede hizmet veren devlet üniversiteleri ise şu şekildedir:

Mozambik'te Sağlık

AIDS ülkenin en büyük sağlık meselelerinden birini teşkil etmektedir.
Mozambik'te 2012 verilerine göre resmi olarak yetişkin nüfusun %11,1'i bu virüsü taşımaktadır.
Ülke genelinde gıda ve tıbbi ihtiyaç sıkıntısı yaşanmakta olup, temel sağlık hizmetlerine erişim sağlayabilen nüfusun oranı düşüktür.
Her iki kişiden birinin temiz suya ulaşamadığı Mozambik'te, doğumların sadece %48 tıbbi olarak desteklenebilmektedir.

2013 tahmini verilerine göre ülke genelinde ortalama yaşama süresi 52.29 seviyesindedir.
Bu oran;
erkeklerde 51.54,
kadınlarda ise 53.06 seviyesindedir.

Mozambik Tarihi

Avrupalıların gerçekleştirdiği keşif yolculuklarından önce Afrika'nın bu kıyı bölgelerinde Arap tüccarlar bulunmaktaydı.
Bu tüccarlar Afrika, Arap yarımadası ve Hindistan arasında altın, fildişi ve Afrikalı köle ticaretini yapmaktaydılar.
İlk Avrupalı olarak Portekiz kralının emri ile Arabistan ile Doğu Afrika arasındaki güzergahı hakkında bilgi edinilmesi istenen Pedro da Covilhao bu bölgeye ayak basmıştır.
Pedro da Covilhao'nun 1497 yılında Sofala'ya ayak basmasından tam bir yıl sonra, 1498 yılında, Vasco da Gama, Hindistan seferi esnasında Mozambik'e uğramıştır.
Aynı zamanda şehir de olan ve ülkenin sömürge bölgesi olmasından sonra da 1898 yılına kadar Mozambik'in başkenti olan Mozambik Adası'nda dönemin şeyhi olan ve ülkeye daha sonraları da ismini veren Musa Ben Mbiki ile de görüşme gerçekleştirmiştir.
Bu yıldan sonra buraya olan ilgisi artan Portekizliler altın bulma umudu ile de Zambezi nehri boyunca ilerleyerek iç kesimlere girmişler ve buraları hakimiyeti altına almışlardır.
20.yy'nin ortalarına kadar buradaki hakimiyetini sürdüren Portekiz, Mozambik'in koloni olarak ilanından sonra burada yerleşik halkı zorla çalıştırmış, köle olarak satmış ve kötü muameleye maruz bırakmıştır.

1890 yılına iki sömürgesi olan Angola ve Mozambik'i birleştirme girişimleri Birleşik Krallık'ın baskısı sonucu gerçekleşmeyen Portekiz, bu tarihten sonra Birleşik Güney Afrika Koloni İmparatorluğu hayalinden vazgeçmek durumunda kalmıştır.
Bu tarihten sonra bu bölgede Britanya'nın hakimiyeti artmaya başlamış, Almanya ve Birleşik Krallık buradaki Portekiz hakimiyetine karşı birleşerek Angola Antlaşması'nı imzalamışlardır.
Bu anlaşmaya göre her iki ülke Portekiz'in olası bir maddi kaynak talebinde bu talebi ortaklaşa karşılamayı kararlaştırmış, Portekiz'in de muhtemel talebi ilerleyen dönemlerde geri ödeyememesi durumunda da güvence olarak talep edilecek olan Portekiz bölgelerinin kendi aralarında paylaşımını kararlaştırmışlardır.
Bu anlaşma her ne kadar 30 Ağustos 1898 yılında imzalanmış olsa da, Britanya'nın 1899 yılında Portekiz ile daha önceden imzaladığı ve her iki ülkenin de karşılıklı olarak sömürge topraklarına saygı göstermesini içeren ve Britanya'ya Portekiz Denizaşırı topraklarını savunmasına karşılık Britanya'ya Portekiz'in Afrika'da bulunan sömürge topraklarında izinsiz dolaşım hakkın veren Windsor Antlaşması'nı uzatması ile gerçeğe dönüşmemiştir.
İlerleyen yıllarda Angola antlaşmasının yürürlüğe girmesi adına özellikle Britanya tarafından adımlar atılmaya çalışılmışsa da, I.Dünya Savaşı'nın başlaması ile bu antlaşma bir daha açılmamak üzere kapatılmıştır.
Savaşın sürdüğü dönemde Güney Afrika Cumhuriyeti (1914-1915) Mozambik'i ele geçirme hedefini açıklamış, 1917 yılından itibaren de Alman birlikleri Alman Doğu Afrikası (günümüzde Tanzanya) koloni ülkesinden ilerleyerek Mozambik'in kuzey bölgelerinin büyük çoğunluğunu elde etmiştir.
Portekiz Doğu Afrikası (günümüzde Mozambik) yaşanan bu gelişmelerin ardından savaşın sona ermesi ile birlikte imzalanan Versay Barış Antlaşması ile Almanların sömürgeleri için oluşturduğu ileri karakolun yer aldığı Kionga Üçgeni'ni tazminat olarak elde etmiştir.

1962 yılında FRELIMO'nun kurulması ile birlikte özgürlük talepleri de dile getirilmeye başlanmıştır. Portekiz'in sömürge ülkesine daha da sıkı bağlandığında, FRELIMO da aynı oranda karşı savunmaya geçmiştir.
1964 yılında silahlı mücadeleye geçilmesi ile birlikte şiddet olaylarında da artış yaşanmaya başlanmıştır. Bu mücadele özellikle kuzey kesimlerde kısa sürede başarıya ulaşsa da, tüm ülkenin bağımsızlığa kavuşması Portekiz'de gerçekleştirilen ve diktatör rejimin yıkılması ve demokratik bir yönetimin başa geçmesi ile son bulan Kadife Devrimi neticesinde gerçekleştirilmiştir.
Yeni Portekiz hükumeti derhal sömürgeci ülkelerden çekilme sürecini başlatmış, Mozambik, 50 yıllık Portekiz sömürgesi sona erdirerek 25 Haziran 1975 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir.
Bağımsızlık ilanı Mozambik Halk Cumhuriyeti adı altında yapılmış ve devlet başkanı olarak FRELIMO lideri Samora Machel ülkenin yönetimine gelmiştir.
1986 yılında sebebi çözülemeyen bir uçak kazasında devlet başkanının hayatını kaybetmesi neticesinde FRELIMO'nun marksist kanadı yönetimde güçlü bir konuma gelmiş ve devleti kontrol altına almışlardır. Ülkedeki tüm endüstri kamusallaştırılmış, tarımsal üretim kooperatifleri oluşturmuşlardır.
Marksist ideolojinin hakim olduğu ülke bu sebeple özellikle Angola Halk Cumhuriyeti, Doğu Almanya, Küba ve Sovyetler Birliği gibi o dönemin doğu blok komünist ülkeleri ile iyi ilişkiler içerisinde olmuştur. Yaşanan bu gelişmeler neticesinde Avrupalı kalifiye personellerin ülkeyi terk etmesi sonucu, ülke ekonomisi ciddi zararlar görmüştür.
1970'li yılların ortasında itibaren Güney Afrika Cumhuriyeti ve Rodezya tarafından desteklenen yeni bir direniş hareketi başlamış, bu hareket neticesinde RENAMO (Mozambik Ulusal Direnişi) oluşmuştur. 1976 yılında başlayan iç savaş 16 yıl boyunca sürmüştür.
Bu süreç içerisinde askeri kuvvet olarak 1980 yılından itibaren diğer ülkelerden askeri güç takviyesi edinmiştir.
Bu doğrultuda Zimbabve ülkeye 10.000 askeri güç sevk etmiştir.
1 Aralık 1990 tarihinde gerçekleştirilen anayasa değişikliği ile günümüzde de adı olan Mozambik Cumhuriyeti adını alan ülke, komünist ve tek partili düzenden çok partili ve demokratik bir anayasal yapıya geçiş gerçekleştirmiştir.
1992 yılında da taraflar arasında Roma'da varılan anlaşma ile de iç savaşa son verilmiştir.
1994 yılında gerçekleştirilen ilk demokratik seçimler neticesinde FRELIMO iktidarını perçinlemiş, RENAMO ise komşu ülkelerin baskısı neticesinde muhalefet partisi olmayı kabul ederek mecliste yerini almıştır.

Ekim 2013 tarihinde Gorongosa'da bulunan RENAMO merkezinin hükumet kuvvetleri tarafından ele geçirilmesi sonucu, RENAMO yetkilileri 1992 yapılan anlaşmanın hükumet tarafından geçersiz kılınması için adımlar atıldığı ve her iki taraf arasında da çatışmaların yaşandığı bilgileri dile getirilmiştir.

Mozambik'te Siyasi Hayat

Ülkenin bağımsızlığını kazandığı 1975 yılından bu yana iktidarı elinde bulunduran FRELIMO, bağımsızlık sonrası benimsenen marksist düşünceden 1989 yılında vazgeçerek, 1990 yılında demokratik yapıya geçiş sağlanmıştır.
1990 yılındaki bu geçiş ile birlikte oluşturulan yeni anayasa bağımsız ve özgür seçimleri, çok partili bir sistemi ve serbest piyasa koşullarını garanti altına almaktaydı.
Bu yıldan sonra yapılan ve FRELIMO'nun zaferi ile sonuçlanan tüm seçimler bağımsız dış kaynaklar tarafından genel olarak adil olarak adlandırılmış olsa da, iktidardaki bir parti olarak FRELIMO seçimi etkilemek adına tüm imkanları kullandığı ifade edilmiştir.
O yıldan sonra FRELIMO ve RENAMO'nun etkili olduğu iki partili bir Mozambik siyaseti gelişmiş, bu iki parti dışında kalan diğer partilerin hiçbir şekilde ağırlığı hissedilememiştir.
Son olarak 2009 yılında gerçekleştirilen genel seçimlerde RENAMO'dan ayrılanlar tarafından kurulan Movimento Democrático de Moçambique (Türkçe: Mozambik Demokratik Hareketi) (MDM) beklenmedik bir başarı göstererek meclise girmeyi başarmıştır.

Mozambik'in Bölgeleri

Mozambik, idari olarak 10 yönetim bölgesine (províncias) ve 1 başkent bölgesine (cidade) ayrılmış olup, bu bölgeler şu şekilde sıralanmaktadır:

Cabo Delgado Bölgesi
Gaza Bölgesi
Inhambane Bölgesi
Manica Bölgesi
Başkent Bölgesi
Maputo Bölgesi
Nampula Bölgesi
Niassa Bölgesi
Sofala Bölgesi
Tete Bölgesi
Zambezia Bölgesi

Mozambik'in Şehirleri

Mozambik'in en çok nüfusa sahip şehri başkent Maputo'dur.
Başkentte 2007 rakamlarına göre 1.096.628 kişi şehir merkezinde olmak üzere tüm Maputo bölgesinde 1.810.641 kişi yaşamaktadır.
Bu nüfus sayısı ile başkent çevresinde ülke nüfusunun %10'u yaşamaktadır.

Ülkenin en büyük beş şehrin nüfus bilgileri şu şekildedir:

Maputo (1.094.628),
Matola (671.556),
Nampula (471.717),
Beira (431.583)
Chimoio (237.497)[14]

Mozambik Ekonomisi

Ülke ekonomisi genel olarak tarımsal ürünlere bağlı bir konumdadır.
1980'li yıllarda yaşanan iç savaş ve buna bağlı olarak Avrupalı kalifiye personelin ülkeyi terketmesi ve sık sık yaşanan kuraklık münasebetiyle ülke ekonomisi ciddi zararlar görmüştür.
O dönem devletin kontrolünde olan tarlalar ve işletmeler, 1990 yılında serbest piyasa ekonomisine geçiş ile devlet kontrolünden çıkarılmıştır.

Ülkenin para birimi Metacal olup, 2006 yılında para biriminden üç sıfır atılmıştır.

Mozambik'te Tarım

Mozambik'te yetişkin nüfusun %80'ini tarımsal faaliyetlerde bulunuyor olmasına rağmen, bu kesimin Gayrısafî yurtiçi hâsıla olarak üretime katkısı %24 seviyesindedir.
Ülke genelinde kaju, şeker kamışı, pamuk ve çay elde edilen en önemli tarımsal ürünler olarak ön plana çıkmaktadır.
Bunların haricinde muz, tütün, palmiye yağı gibi ürünlerinde ekimi yapılmaktadır.

Mozambik'te Madencilik

Mozambik birkaç maden hammadde yataklarına sahiptir.
Ülkede elmas, altın ve bakır gibi madenlerin çıkartılma işlemi gerçekleştirilmektedir.
Ayrıca belli oranlarda mermer, granit, boksit, korendon, mika ve grafit gibi yeraltı madenleri de elde edilmektedir.

Mozambik'te Dış Ticaret

Mozambik'in dış ticaret dengesi negatif bir görünümdedir.
İhracatı yapılan ürünlerde kaju, kabuklular, pamuk ve şeker en önde yer almaktadır.
Ülkenin en önemli ithalat kalemlerini ise makina, elektronik ürünler, petrol, gıda ve tüketim ürünleri oluşturmaktadır.

Mozambik'te Ulaşım

Demiryolu
Ülke genelinde var olan 3.123 km'lik demiryolu hattı sadece komşu ülkeler üzerinden birbiri ile bağlantı sağlamakta olup, ülke içerisinde birbirinden bağımsız bir şekilde yer almaktadır.
Mozambik genelinde var olan üç ana hat kıyı kesimindeki şehirler olan Maputo, Beira ve Nacala'yı iç kesim ile birbirine bağlayıp buradan komşu ülke sınırlarına kadar gidilebilmektedir.

Ağustos 2010'da Botsvana ile Mozambik arasında yapılan anlaşma ile iki ülke arasında Zimbabve'den de geçeçek şekilde bir demiryolu hattının yapılmasına karar verilmiştir.
Bu hat ile Botsvana'da bulunan Serule'de çıkartılacak olan kömürün Mozambik'te bulunan limanlara taşınması gerçekleştirilerek açık denizlere indirilmesi planlanmaktadır.

Karayolu
Tüm ülke genelinde 1996 tahmini verilerine göre var olan toplam 30.400 km karayolundan sadece 5.685 km'si asfaltlanmış konumdadır.
Mozambik'te yaşanan iç savaşın etkileri karayollarında da gözlemlenmekte olup, özellikle iç kesimlerde kalan bölümlerin bir kısmı güvenli bir sürüşe uygunluk arz etmektedir.

Denizyolu
Mozambik gemilerin geçiş yapabileceği ve insan taşımacılığına uygun 3.750 km'lik karasularına sahiptir.

Havayolu
Ülke genelinde var olan irili ufaklı 158 havaalanından sadece 22 tanesinin pisti asfaltlanmış konumdadır. Başkent Maputo'da bulunan ve aynı zamanda ülkenin en büyük havaalanı konumunda olan Maputo International Airport havaalanı ile Beira'da konumlandırılan Beira Airport ülkenin uluslararası standartlara uygun iki havaalanını oluşturmaktadır.

Ülke, merkezi başkent Maputo'da bulunan LAM Mozambique Airlines ismi ile bir adet ulusal havayolu şirketine sahiptir.

29 Kasım 2013 tarihinde LAM Mozambique Airlines havayollarına ait bir yolcu uçağı 27 yolcu ve 6 mürettebat ile Maputo - Luanda seferini yapmak için havalandıktan ve son olarak Namibya'ya bağlı Rundu'da radarda görülmesinden kısa bir süre sonra radardan kaybolmuştur.
İlk önce aşırı yağış sebebiyle Namibya'da bulunan Bwabwata-Ulusal Parkı'na acil iniş yaptığı söylenen uçağın daha sonra Angola / Botsvana sınırına yakın bir konumda Kavango bölgesinde düştüğü tespit edilmiştir ve uçağın tümüyle yanmış parçalarına ulaşılmıştır.
Tüm yolcular ve mürettebat bu kaza sonucunda hayatını kaybetmiştir.
Aralık 2013'te yapılan haberlerde uçağın kasıtlı olarak düşürüldüğü haberleri yapılmıştır.
Buna göre uçağın birinci kaptanının kokpiti terk etmesi sonrası kapıyı kilitleyen ikinci pilotun otomatik pilot ayarlarını manipule ederek ve daha sonra geri gelen birinci pilotu kokpite almayarak uçağın düşmesine sebep olmuştur.

* MOZAMBİK'TEKİ CAMİLER (Mosques in Mozambique)

Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Mozambik

MOĞOLİSTAN HARİTALARI

2024-09-24T22:26:00.000+03:00

13.yy.'da Moğolistan Toprakları

Moğolistan'ın Komşuları

Moğolistan'ın Dünya Üzerindeki Konumu

Moğolistan'ın Fizikî Haritası

Cengiz Han Devrinde Moğol Ordularının Güzergahı

Moğolistan'daki Dağları Gösteren Harita

MOĞOLİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

İSVİÇRE'NİN KANTONLARI

2024-09-19T18:21:00.000+03:00

İSVİÇRE KANTONLAR HARİTASI 7

İsviçre Konfederasyonu 26 kantondan oluşmaktadır.
26 kantonun her birinin kendi anayasaları, parlamentoları, hükümetleri ve mahkemeleri vardır.
İçlerinden 3 tanesi, iki yarı-kantonun bir araya gelmesi ile bir kantonu meydana getirirler (Basel, Appenzell ve Unterwald).
Coğrafya, Nidwalden (Aşağı) ve Obwalden'ı (Yukarı), din; iki Appenzell'i (katolik mezhebine mensup içeri Rhodes ve protestan mezhebine mensup Dışarı Rhodes) ve ekonomik durum Basel'in iki bölümünü birbirinden ayırmıştır: Basel-Şehir ve Basel-Kır.
Günümüzde, bu 6 yarı-kanton , Eyaletler Konseyinde iki yerine bir temsilci üye hakkına sahip olmalarına ve federal seçimlerde oylarının yarım oy sayılmasına rağmen halen bütün bir eyalet değildirler.

Kantonların nüfusu 15.000 (Appenzell Innerrhoden) ile 1.253.500 (Zürich) arasında ve yüzölçümü de 37 km² (Basel-Stadt) ile 7.105 km² (Graubünden) arasında değişir.
Kantonlarda toplam 2.889 belediye bulunmaktadır.
İsviçre içinde iki anklav (kuşatılmış toprak) bulunur:
Almanya’ya ait olan Büsingen ile İtalya’ya ait olan Campione d'Italia.
Avusturya’nın Vorarlberg eyaletinde 11 Mayıs 1919 tarihinde yapılan referandum sonucunda halkın %80’i eyaletin İsviçre Konfederasyonuna katılması önerisini destekledi.
Ancak Avusturya Hükümeti’nin, Müttefik kuvvetlerin, İsviçre liberallerinin, İtalyan İsviçrelilerin ve Fransız İsviçrelilerin karşı çıkmasıyla bu gerçekleşmedi.

Kanton	Tarih	Başkent	Nüfus	Yüz. [km²]	Yoğ. [/km²]	Bucak Sayısı	Resmî Dili
Vaud	1803	Lozan	653 800	3 212	204	382	Fransızca
Bern	1353	Bern	957 600	5 959	161	399	Almanca, Fransızca
Lüzern (Luzern)	1332	Lüzern	356 100	1 493	239	107	Almanca
Uri	1291	Altdorf	35 000	1 077	32	20	Almanca
Schwyz	1291	Schwyz	137 500	908	151	30	Almanca
Obwalden	1291	Sarnen	33 100	491	67	7	Almanca
Nidwalden	1291	Stans	39 900	276	145	11	Almanca
Glarus	1352	Glarus	38 000	685	55	3	Almanca
Zug	1352	Zug	106 800	239	447	11	Almanca
Fribourg (Freiburg)	1481	Fribourg	254 000	1 671	152	170	Fransızca Almanca
Solothurn	1481	Solothurn	248 100	791	313	126	Almanca
Basel-Stadt	1501	Basel	186 100	37	5 030	3	Almanca
Basel- Landschaft	1501	Liestal	266 200	518	514	86	Almanca
Schaffhausen	1501	Schaff-hausen	73 700	298	247	34	Almanca
Appenzell Ausserrhoden	1513	Herisau	52 800	243	217	20	Almanca
Appenzell Innerrhoden	1513	Appenzell	15 100	173	87	6	Almanca
St. Galen (Sankt Gallen)	1803	St. Galen	459 900	2 026	227	90	Almanca
Graubünden (Grigioni, Grischun)	1803	Chur	188 000	7 105	26	211	Almanca Romanşça, İtalyanca
Aargau	1803	Aarau	569 300	1 404	405	232	Almanca
Thurgau	1803	Frauenfeld	234 100	991	236	80	Almanca
Ticino	1803	Bellinzone	322 600	2 812	115	244	İtalyanca
Zürih (Zürich)	1351	Zürih	1.273 000	1 729	736	171	Almanca
Valais (Wallis)	1815	Sion	291 500	5 224	56	160	Fransızca Almanca
Neuchâtel	1815	Neuchâtel	169 000	803	210	62	Fransızca
Cenevre	1815	Cenevre	430 800	282	1 528	45	Fransızca
Jura	1979	Delémont	69 200	838	83	83	Fransızca
İsviçre	1291	Bern	7 461 100	41 285	181	2 889	Almanca, Fransızca, İtalyanca, Romanşça

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

UKRAYNA HARİTALARI

2024-09-17T23:00:00.000+03:00

Ukrayna'nın Avrupa Üzerindeki Konumu

Ukrayna ve Komşuları

Ukrayna'nın Komşuları

6.yüzyılda Slav Halkları ve Ukrayna Toprakları

1220-1240 Yılları Arasında Ukrayna Toprakları

13. ve 14. Yüzyıllarda Galiçya-Volhynian Krallığı

Kırım Hanlığı

Ukrayna Bölgeler (Oblast) Haritası

UKRAYNA İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

Moğolistan'ın Konumu ve Komşuları

2024-09-13T23:11:00.000+03:00

Moğolistan'ın Komşuları

Moğolistan, Doğu ve Orta Asya'da bulunan denize kıyısı olmayan bağımsız bir ülkedir.
Ülkenin kuzeyinde Rusya, güneyinde, doğusunda ve batısında Çin Halk Cumhuriyeti vardır.
Moğolistan'ın Kazakistan'a sınırı olmamasına rağmen ülkenin en batısı Kazakistan'ın doğu ucuna birkaç mil uzaktadır.
Ulanbatur başkent ve ülkenin en büyük şehri olup yaklaşık olarak burada ülke nüfusun % 38'i yaşamaktadır.

MOĞOLİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER İÇİN TIKLAYINIZ...

KAYNAKÇA

İsviçre'de Konuşulan Diller

2024-09-11T20:01:00.000+03:00

İsviçre'de Bölgelere Göre Konulan Diller

İsviçre, Avrupa’nın bazı önemli kültürlerinin kavşak yerinde yer alır.
Bu kültürler ülkenin dillerini ve kültürü önemli ölçüde etkilemiştir.

İsviçre’nin dört resmî dili vardır:
Kuzey ve Orta İsviçre’de Almanca(64%); batıda Fransızca (20.4%); güneyde İtalyanca (6.5%); ve güneydoğuda Graubünden kantonunda küçük bir azınlık tarafından konuşulan Romanş (< 1%).
Federal hükümet dört resmî dili de kullanmak zorundadır.
Federal Meclis’te bu dört dilde simültane tercüme yapılmaktadır.
İsviçre’de konuşulan Almanca diyalekt grubuna genel olarak İsviçre Almancası denir.
Ancak yazılı iletişimde ve radyo-televizyon yayıncılığında standart Yüksek Almanca kullanılır.
Benzer şekilde İsviçre’nin diğer bölgelerinde de İsviçre Fransızcası ve Ticino diyalekti kullanılır.
Ayrıca resmî diller (Almanca, Fransızca ve İtalyanca) diğer dillerden İsviçre dışında anlaşılmayan bazı terimleri (Fransızca’dan geçen Almanca Billette) ve diğer dillerdekine benzer kelime kullanımlarını (İtalyanca azione, eylem anlamında değil Almanca Aktion gibi indirim anlamında kullanılır) ödünç almıştır.
Her İsviçrelinin okulda kendi anadilinden başka İsviçre’nin resmî dillerinden birini öğrenmesi zorunludur.
Bu nedenle İsviçrelilerin çoğu en azından iki dil bilmektedir.4

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

İsviçre'nin Coğrafi Bilgileri

2024-08-16T18:05:00.000+03:00

İsviçre'nin Avrupa Kıtası Üzerindeki Konumu3

Konum: Orta Avrupa'da, Fransa'nın doğusunda, İtalya'nın kuzeyinde yer alır.
Coğrafi konumu: 47 00 Kuzey enlemi, 8 00 Doğu boylamı
Haritadaki konumu: Avrupa
Yüzölçümü: 41,290 km²
Sınırları: toplam: 1,852 km

İsviçre Komşular Haritası 5

sınır komşuları: Avusturya 164 km, Fransa 573 km, İtalya 740 km, Liechtenstein 41 km, Almanya 334 km
Sahil şeridi: 0 km(kara ile çevrili)
İklimi: Ilıman.
Arazi yapısı: Çoğunlukla dağlıktır, tepelikli merkez platosu, ovalar, büyük göller yer alır.
Deniz seviyesinden yüksekliği: en alçak noktası: Maggiore Gölü 195 m
en yüksek noktası: Dufourspitze 4,634 m
Doğal kaynakları: Hidro enerji, kereste, tuz
Arazi kullanımı: tarıma uygun topraklar: %10
daimi ekinler: %0.58
diğer: %89.51 (2005 verileri)
Sulanan arazi: 250 km²(2003 verileri)
Doğal afetler: Çığ, toprak kayması3

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

İsviçre'nin Bitki Örtüsü

2024-08-01T20:19:00.000+03:00

Soğuk ılıman iklimin görüldüğü Jura (Joux Vadisi)

Ülke topraklarının % 23’ünü ormanlar meydana getirir.
Ormanların % 70’i kozalaklı ağaçlarla, geri kalan kısmı geniş yapraklı ağaçlarla kaplıdır.
Ormanlarda meşe, kayın, ceviz, çam ve kestane ağaçları vardır.
Ormanlar İsviçre’nin kereste ihtiyacının yarısını sağlar. 4

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

DÜNYA'NIN EN GÜZEL KÖPRÜLERİ

2024-05-05T01:00:00.001+03:00

Abril Köprüsü, Lizbon, Portekiz Arlington Memorial Köprüsü, Washington, ABD Astoria Köprüsü, Washington, ABD Big Four Köprüsü, ABD Big Mac Köprüsü, Michigan, ABD Brooklyn Köprüsü, New York, ABD Erasmus Köprüsü, Roterdam, Hollanda Esplanade Köprüsü, Singapur Fenway Park'ta Bulunan Köprü, Boston, ABD Forksville Kapalı Köprüsü, Pensilvanya, ABD	Gateshead Millennium Köprüsü, İngiltere Golden Gate Köprüsü, San Fransisco, ABD Great Belt Köprüsü, Danimarka Khaju Köprüsü, İsfahan, İran Kintai Köprüsü, Iwakuni, Japonya Kouri Köprüsü, Japonya Londra Köprüsü, Londra, İngiltere Manayunk Köprüsü, Philadelphia, ABD Mississippi Nehri Köprüsü, Mississippi, ABD Millenium Köprüsü, Londra, İngiltere
Newport Köprüsü, ABD Ohio Nehri Köprüsü, ABD Old Indiana 62 Köprüsü, ABD Pearl Köprüsü, Kobe, Japonya Pont du Gard Su Kemeri, Gard, Fransa Ponte Vecchio(Eski Köprü), Floransa, İtalya Richmond San Rafael Köprüsü, California, ABD Riverwalk Köprüsü, Virginia, ABD Robert Moses Causeway, New York, ABD San Francisco Oakland Bay Köprüsü, San Francisco,ABD	Sanda Köprüsü, Hyogo, Japonya St. Johns Köprüsü, Portland, ABD Sydney Liman Köprüsü, Sydney, Avustralya Transporter Köprüsü, İngiltere Triborough Köprüsü, New York, ABD Tsing Ma Köprüsü, Hong Kong Wind and Rain Köprüsü, Çin Vasco de Gama Köprüsü, Lisbon, Portekiz Viaduc de Millau, Fransa Yedi Mil Köprüsü, Florida, ABD

SUDAN (Sudan)

2023-09-08T16:00:00.001+03:00

SUDAN'IN KONUMU

Sudan'ın Konumu
Sudan Kuzey Doğu Afrika'da yer alan bir Afrika devletidir.
Dikdörtgen bir şekle sahip ve Afrika kıtasının yüzölçümü bakımından en büyük 3. ülkesidir.

Kuzeyden Mısır,
Doğudan Etyopya ve Kızıldeniz,
Güneyden Güney Sudan
Batıdan Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad ve Libya devletleriyle çevrilidir.Başkent: Hartum (476.218)
Nüfus: 37,2 Milyon
Yüzölçümü: 1.850.000 km2
Devlet Başkanı: Ömer Hassan Ahmed El Beşir
Konuşulan Diller: Arapça, İngilizce
Para Birimi: Sudan Poundu (SP) (1 ABD Doları: 6.66 SP)
GSYİH (Dolar olarak): 94,3 Milyar ABD Doları
Etnik Yapı: Arap (%70), Beja, Nuba, Fallata kabileleri ve diğer yabancılar

Sudan'da Dini Durum
Kuzey bölgede yaşayan insanların tamamına yakın bir bölümü Müslümandır.
Hemen hemen hepsi Arapça konuşur.
Bunlar çoğu göçebe veya yarı göçebedirler.
Kuş kabilesinin devamı olan Nubianlılar da Müslüman olup Arapça bilirler.
Kendi asıl yerli dillerini ve lehçelerini de konuşurlar.
Bunlar genellikle avcılık, balıkçılık ve hayvancılık yapar.
Sudan'ın kuzey bölgeleri genellikle, Arapça konuşurken güney bölgelerde hakim bir dil yoktur.
Aşağı yukarı 80 lehçe çeşitli bölgelerde konuşulmaktadır.
Güneyin bu insanları iki ana gruba ayrılabilir: Nil Nehri havzasında yaşayan Nilotikler ve diğer bölgelerdeki Nilotik olmayanlar.
Nilotikler esas itibariyle Dinka, Nuer ve Shilluk kabilelerinden meydana gelmiştir.
Dinkalar güneyde kalabalık kabiledir.
Nilotikler, Nilotikçe konuşurlar.
Çoğu Müslümandır.
Çok az bir kısmı Animist ve Hıristiyandır.
Hayvancılık ve tarım yaparlar.
Nilotik olmayanların içinde en kalabalığı Kongo ve Nil havzaları arasında yaşayan Azendelerdir.
Çoğunlukla avcılık ve çiftçilik yaparlar.
Çeşitli Sudan lehçeleri konuşan daha birçok kabile mevcuttur.
Bunlardan batıda, Bahr-el-Gazal'de olan Kreish, Moru ve Bongu kabileleri sayıca en kalabalık olanlarıdır.
Sudan halkının okuma-yazma oranı % 20 civarındadır.
Genç nüfusun yarısı okula devam eder.
Ülkenin öğretim dili Arapçadır.
Ülkede temel eğitim Kur'an-ı Kerim öğreten okullarla yapılır.
Hartum'da bir üniversitede Kahire Üniversitesinin bir fakültesi vardır.

Sudan'ın Tarihi

Önceleri Nubia diye bilinen Kuzey Sudan bölgesinde, ilk yaşayanlar zenci kabilelerdir.
Bundan sonra 18. yüzyıla kadar (Kush, Makurra, Alva ve Funj gibi çeşitli) Mısırlı kabileler idaresinde kaldı.

1825-1843 yılları arasında, Osmanlı valileri tarafından yönetildi.
1863 yılında, Mısır Hidivi İsmail Paşa, Sudan topraklarını kontrolü altında tuttu.

1882-1898 yılları arasında kendini Mehdi ilan eden bir sapığın arkasından giren bir kısım insanların elinde kaldı.
Bu tarihte Anglo-Mısırlıların (Mısırlı İngilizlerin) işgaliyle yönetimi general Horatio Herbert aldı.
1956 yılında ise, bağımsız bir devlet oldu.

1958'de general İbrahim, askeri bir darbeyle işbaşına geldiyse de 1964'te güney isyanları sonucu çekilmek zorunda kaldı.
1969'da yeni bir askeri darbeyle, başa İhtilal Konseyi geçti.
Fakat hükümeti sivil üyeler kurdu ve başbakan sivildi.
Darbeyi gerçekleştiren general Cafer el-Nümeyri'ye karşı 1972'de yeni bir komünist darbe teşebbüsü olduysa da başarısız kaldı.
Bu arada ülkede çeşitli anlaşmazlıklar baş göstermişti.
1973'te 8 Filistinli gerilla, ABD Savunma Delegesini ve Milli Ateşesini öldürdüler.

1976 yılında yeni bir ihtilal teşebbüsü bastırıldı ve bunu gizlice destekleyen Libya ile siyasi münasebetler bozuldu.
1981 yılında Libya ile bazı çatışmalar görüldü.
Nümeyri yurtdışında bulunduğu bir zamanda darbe yapılarak iktidardan uzaklaştırıldı.
Askeri yönetim yeni bir anayasa hazırlayarak 1986 Nisanında seçime gitti.
Seçimleri neticesinde hiçbir parti tek başına iktidara gelemediğinden koalisyon hükümeti kuruldu.
Hükumet ülke güneyindeki karışıklıkları sona erdiremedi.
Bunun yanı sıra ekonomik problemlerle sarsılan hükumet 1989'da kansız bir darbeyle devrildi.
Milli Kurtuluş Devrim Komite Konseyi başkanı Tuğgeneral Ömer el-Beşir'in güneydeki asilerle görüşme çabaları netice vermedi.
Ve neticede 9 Temmuz 2011 tarihinde Güney Sudan ülkeden ayrıldı.
Güney Sudan’ın ayrılması münasebetiyle Sudan, petrolün %75’inden ve bu bağlamda ihracat gelirlerinin %90’ından mahrum kalmıştır.

Önemli Siyasi Partiler:

Ulusal Kongre Partisi (NCP), Demokratik Birlik Partisi-Orijinal (DUP-Original), Demokratik Birlik Partisi-El Degair (DUP-El Degair), Federal Ümmet Partisi (FUP), Ümmet Müşterek Liderliği Hareketi, Ümmet Reform Partisi, Özgürlük ve Adalet Partisi (LJP), Ümmet Birlik Partisi, Ümmet Ulusal Partisi (UNP),Ulusal Özgürlük ve Adalet Partisi (NLJP),Ulusal Ribat Partisi, Federal Gerçek Partisi, Halkın Çalışan Güçleri Birliği Anayasa Partisi, Ulusal Reform Partisi, Doğunun Adalet ve Özgürlük Partisi, Birleşik Kuzey ve Güney Funji Partisi, Ben Sudan Partisi, Halkın Hareketi Partisi, Özgür Aslanlar Hareketi

Üyesi Olduğu Uluslararası Kuruluşlar:

Birleşmiş Milletler (BM) ve BM çatısı altındaki diğer örgütler,
Afrika Birliği (AfB),
Arap Ligi
İslam İşbirliği Teşkilatı (OIC),
Afrika Kalkınma Bankası (AfDB),
Hükümetlerarası Kalkınma Otoritesi (IGAD),
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO),
Uluslararası Para Fonu (IMF), Doğu ve Güney Afrika Ortak Pazarı (COMESA),
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), G-77,
Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA),
Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD),
Uluslararası Sivil Havacılık Organizasyonu (ICAO),
Uluslararası Kızılhaç Örgütü (ICRM),
Dünya Ticaret Örgütü (WTO (gözlemci))

Türkiye - Sudan Siyasi İlişkileri

Türkiye, 1 Ocak 1956 tarihinde bağımsızlığını kazanan Sudan’ı ilk tanıyan ülkeler arasında yer almış ve Hartum Büyükelçiliğimiz 1 Ocak 1957 tarihinde faaliyete geçmiştir.
Sudan’ın Ankara Büyükelçiliği ise 14 Eylül 2009’da açılmıştır.

Ülkemiz ile Sudan arasındaki siyasi ilişkiler mükemmel düzeyde seyretmekte olup, uluslararası örgütler ve platformlardaki işbirliğimiz yoğun olarak sürdürülmektedir.
Sudan, halen Afrika’daki en kapsamlı ilişki ve işbirliğine sahip olduğumuz başlıca ülkelerden biridir.

Türkiye ile Sudan arasında karşılıklı olarak gerçekleştirilen birçok üst düzey ziyaret ve bu ziyaretler vesilesiyle imzalanan çeşitli işbirliği anlaşmaları başta tarım, sağlık, güvenlik ve eğitim alanları olmak üzere, birçok alanda iki ülke ilişkilerinin gelişmesi için önemli zemin hazırlamıştır.

Sudan Dışişleri Bakanı İbrahim Ghandour’un 26 Ekim 2016 tarihinde ülkemize gerçekleştirdiği ziyaret gündemimizdeki ikili konuların takibi ve bölgesel konularda görüş alışverişinde bulunulması açısından yararlı olmuştur.

Sudan ile ülkemiz arasında var olan ekonomik ilişkilerin önemli bir ayağı ülkede yürütülen müteahhitlik ve müşavirlik projeleri ile inşaat sektöründe yapılan Türk yatırımlarıdır.
Ülkede 300 milyonu doğrudan, 300 milyonu müteahhitlik hizmetleri olmak üzere yaklaşık 600 milyon ABD dolarlık Türk yatırımı mevcuttur.
İkili ticaret 2016 yılında 511 milyon ABD Doları olarak (Türkiye’nin Sudan ihracatı: 461 milyon ABD Doları, Türkiye’nin Sudan’dan ithalatı: 49,6 milyon ABD Doları) gerçekleşmiştir.

Ülkemiz ile Sudan arasında tarımsal üretimin ve ticaretin geliştirilmesi amacıyla 28 Nisan 2014 tarihinde imzalanan İkili tarımsal İşbirliği ve Ortaklığına İlişkin Anlaşma Ocak 2016’da yürürlüğe girmiştir.

Başlıca ihracat kalemlerimiz arasında, elektrikli makineler, demir çelik, otomotiv yan sanayi ürünleri, kazanlar, makineler, demir çelik eşya, plastik ürünleri, örülmemiş giyim eşyası ve kâğıt/karton sayılabilir.
Başlıca ithalat kalemlerimizi ise, yağlı tohum ve meyveler, şeker ve şeker ürünleri, ham postlar, lak, sakız, reçine, uçucu yağlar ve pamuk oluşturmaktadır.

Sudan’daki Türk firmaları, başlıca demir-çelik, çimento, PVC üretimi, deri, mermercilik, tahıl ithalat ve ihracatı, fırıncılık, perdecilik ve mobilyacılık, şehirlerarası otobüs taşımacılığı, tarım ürünleri ticareti, beyaz eşya ticareti alanlarında yoğunlaşmıştır.

TİKA Başkanlığı ve Sivil Toplum Kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği kapsamında Sudan genelinde ve özellikle Darfur’da kalkınma öncelikli olmak üzere yerel halkın acil ihtiyaçlarına yönelik projeler yürütülmekte, Sudan makamlarıyla yakın işbirliği içinde çalışılmaktadır.

Bölgedeki ihtiyaç çerçevesinde, TİKA eşgüdümünde Darfur-Nyala’da 150 yatak kapasiteli modern bir eğitim hastanesi inşa edilmiş ve resmi açılışı Şubat 2014’te yapılmıştır.
Nyala Sudan-Türkiye Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Türkiye'nin yurtdışında hayata geçirdiği en kapsamlı dış yardım projelerinden biridir.

Sudan'ın Ekonomisi

Sudan ekonomisi uzun yıllar boyunca temelde tarım ve hayvancılığa dayanmış olup, sanayi sektörü yeterli gelişimi gösterememiştir.
Ancak, özellikle 1999 yılında ihraç edilmeye başlanan petrol, ülke ekonomisinin lokomotifi haline gelmiştir.
Öte yandan, 9 Temmuz 2011 tarihinde Güney Sudan’ın ayrılması nedeniyle Sudan petrolün %75’inden ve bu bağlamda ihracat gelirlerinin %90’ından mahrum kalmıştır.

Ülkede günlük petrol üretimi 130 bin varil civarında seyretmektedir.
Bu da sadece iç tüketimi karşılamaktadır.
Güney Sudan’ın bağımsızlığından sonra döviz gelirlerinin arttırılması amacıyla başta altın olmak üzere madencilik, tarım ve hayvancılık sektörlerine öncelik verilmeye başlanmıştır.

Kasım 2016 tarihinde Cumhurbaşkanı Ömer El Beşir başkanlığında gerçekleştirilen olağan Kabine toplantısında, bazı kemer sıkma tedbirleri ihtiva eden bir ekonomik reform paketi kabul edilmiştir.

ABD, Sudan’a 1997 yılından bu yana uygulayageldiği ticari ve finansal yaptırımları 13 Ocak 2017 tarihinde kaldırma kararı almıştır.

Ülkenin GSMH’sı 2016 yılında 94,3 milyar ABD Dolarına ulaşmıştır.
Kişi başı GSYİH ise 2.600 ABD Dolarıdır.

Toplam tahmini ihracatının 2016 yılında 3,7 milyar ABD Dolarına ulaştığı tahmin edilmektedir.
İthalatı ise 9,3 milyar Dolardır.
Sudan’ın ana ithalat kalemleri: sanayi malları, makine ve teçhizat, tekstil ürünleri, buğday ve buğday unu, ulaşım araç-gereçleri, gıda ve içecek maddeleri, tütün mamulleri, ilaç ve kimyasal ürünler, çay, kahve ve yağlar oluştururken, ihracatı ise petrol, altın, pamuk, canlı hayvan ve et, susam, Arap zamkı, tabaklanmış deri, şeker ve yer fıstığıdır.

Sudan'ın Siyasi Görünümü

1 Ocak 1956 tarihinde bağımsızlığına kavuşan Sudan, 18 eyaletten oluşan federal bir cumhuriyettir.
Devlet ve Hükümet Başkanlığı görevlerini birlikte yürüten Sudan Cumhurbaşkanı, beş yıllık bir süre için halk oylamasıyla seçilmektedir.
2005 geçici Anayasasına göre Cumhurbaşkanlığı görevinde iki dönem kısıtlaması bulunmaktadır.
Son Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili genel seçimleri 13-16 Nisan 2015 tarihlerinde gerçekleştirilmiş ve Cumhurbaşkanı Ömer El Beşir %94,05 oyla yeniden Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

Sudan yasama organı, Milli Meclis (Majlis Watani) ve Eyaletler Meclisi’nden (Majlis Welayat) müteşekkil iki kanatlı bir yapıdır.
Sudan Milli Meclisi 450 milletvekilinden oluşmaktadır.
Milli Meclis ve Eyaletler Meclisi üyeleri beş yıllık sürelerle göreve gelmektedir.

Ülkenin güneyi ile kuzeyi arasında yaklaşık yarım asır devam eden iç savaş ertesinde 2005 yılında imzalanan Kapsamlı Barış Anlaşması (KBA) uyarınca yapılan referandum sonrası 9 Temmuz 2011 tarihinde Güney Sudan bağımsızlığını elde etmiştir.

Ayrılma sonrası çözümsüz kalan konularda anlaşmaya varılması için gerçekleştirilen müzakereler sonucunda petrol, güvenlik, vatandaşlık, ticaret, sınırların belirlenmesi ve diğer bazı alanlarda 27 Eylül 2012 tarihinde Addis Ababa’da dokuz anlaşma imzalanmıştır.

Cumhurbaşkanı Ömer El Beşir, Sudan’da siyaset ve toplumun tüm kesimleri arasında barış ve uzlaşı ortamının sağlanmasına yönelik olarak 27 Ocak 2014 tarihinde “Kapsamlı Reform Planı”nı ilan etmiş ve atılacak reform adımlarının tartışılması için ulusal diyalog süreci başlatmıştır.

Bu çerçevede 10 Ekim 2016 tarihinde kabul edilen Ulusal Diyalog Belgesi doğrultusunda, devlet kurumlarının reforma tabi tutulması, kalıcı bir Anayasa hazırlanması ve geniş katılımlı yeni bir hükümet kurulması beklenmekte olup, bu yöndeki çalışmalar başlatılmış bulunmaktadır.

Bu çerçevede, Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Bakri Hasan Saleh, rejim partisi Ulusal Kongre Partisi (NCP)’nin 2 Mart 2017 tarihindeki toplantısında Cumhurbaşkanı Ömer El Beşir tarafından, Başbakan olarak atanmıştır.
Saleh'in aynı zamanda halihazırdaki görevi Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcılığını da üstlenmeye devam edeceği açıklanmıştır.
12 Mayıs 2017’de de Ulusal Mutabakat Hükümeti kurulmuştur.

Sudan'a Seyahat Edecek Türk Vatandaşlarının Dikkatine

Ülkemiz ile Sudan arasında imzalanan bir anlaşma ile diplomatik pasaportlarda vizeler 13 Mart 2011 tarihi itibari ile karşılıklı olarak kaldırılmıştır.
Sudan hükümeti 2010 yılı başında Türk vatandaşları için sınırda vize uygulamasını başlatmıştır.
Bu çerçevede vatandaşlarımız 100 dolar harç karşılığı Hartum Uluslararası Havaalanında Sudan’a giriş vizesi alabilmektedir.

Diğer taraftan, ABD, İngiltere, OECD üyesi veya Schengen alanına dâhil ülkelerin geçerli vize ve ikamet iznine sahip Sudan vatandaşlarına 20 Nisan 2011 tarihi itibariyle İstanbul Atatürk Havalimanında kaşe tatbiki suretiyle vize verilmesi uygulaması başlatılmıştır.

Vatandaşlarımızın, Sudan’ın Darfur ve Doğu Sudan bölgelerinde bulunan eyaletlerine yapılacak seyahatlerin güvenlik nedeniyle izne tabi olduğunu göz önünde bulundurmaları gerekmektedir.
Sudan yasaları alkollü içeceklerin ülkeye girişine ve içilmesine izin vermemektedir.

İhtiyaç halinde kendilerine ulaşılabilmesini teminen vatandaşlarımızın, Sudan’a gelmelerinin akabinde Büyükelçiliğimize ulaşarak iletişim ve adres bilgilerini bırakmaları önem arzetmektedir.

Sudan’a seyahat eden bütün yabancıların ülkeye girdikten sonraki bir hafta içerisinde herhangi bir polis merkezinde ya da havalimanında kayıt yaptırmaları gerekmektedir.

Sudan Hükümeti 1 Nisan 2014 tarihinden itibaren, ülkede bulunan ancak kayıt yaptırmamış olan yabancılara yönelik yasal tedbirler uygulanmaktadır.

Bu çerçevede, turistik veya ticari amaçlarla Sudan’a gelecek olan ve/veya hâlihazırda Sudan'da bulunan vatandaşlarımızın, herhangi bir olumsuz durumla karşılaşmamaları için yetkili mercilere başvurarak kayıt işlemlerini zamanlıca yaptırmaları önem arzetmektedir.

THY’nin haftanın her günü İstanbul-Hartum tarifeli seferleri mevcuttur.

Sudan’a seyahat edecek vatandaşlarımızın seyahatlerinden önce T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından Sudan için önerilen aşıları yaptırmaları tavsiye edilmektedir.
Sudan’a seyahat edecek vatandaşlarımızın sağlık konusunda en güncel bilgileri T.C. Sağlık Bakanlığı Hudut ve Sahiller Genel Müdürlüğü’nden almaları mümkündür.
Sudan’a ilişkin uyarılara aşağıda belirtilen internet adresinden ulaşılabilir:

Sudan'da Nüfus ve Sosyal Hayat
Sudan'ın nüfusu 31 milyon olup, sahip olduğu 1,886,068 km2lik arazisine göre, dünyanın en seyrek nüfus yoğunluğu olan, ülkelerinden birisi durumundadır.
Nüfus yoğunluğu kuzey bölgelerde km2'ye 2 kişi ve güneyde, yerleşme alanlarında 25 kişiden ibarettir.
Nüfusun % 25'ine yakın bir bölümü Beyaz Nil ile Mavi Nil arasındadır.
Bu bölge ülke topraklarının sadece % 6, 5'ini teşkil eder.
Ülkenin yıllık nüfus artışı % 3, 7'dir.
Etnik yapı itibariyle kuzeyde genellikle Araplar ve Nubianlılar, güneyde ise Nilotikler, Sudanlılar ve Zenciler yaşar.
Sudan hem Afrika ve hem de Ortadoğu adetlerinin, dillerinin ve kültürlerinin karıştığı bir ülkedir.

Fiziki Yapı

Sudan Afrika kıtasının doğusunda yer alır
Sudan yaklaşık 2.504.000 km2lik yüzölçümüyle Afrika kıtasının en geniş ülkesidir.
Büyük Sahra Çölünün doğu ucunu meydana getirir.
Başşehir Hartum 476.218 nüfuslu olup, en büyük şehirdir.

Ülkenin batısı, güneyi ve doğusu, bazı yerleri 3000 m'ye kadar ulaşabilen dağlar ve tepelerle çevrilmiştir.
Güneybatıda Nil Havzası ile Kongo Havzasını yine bu dağlar ayırmıştır.
Nil, Sudan'ın en önemli fiziki özelliğidir.
Nehir ülke boyunca akar.
Önceleri Beyaz Nil ve Mavi Nil adında iki büyük kol halinde, Hartum'a kadar gelirler ve burada birleşerek esas Nil'i meydana getirirler.
Beyaz Nil'in diğer adı Bahr-el-Cebel olup, Akdeniz'den yaklaşık 490 km güneyinde yer alan Nimule'den Sudan'a girer.
Viktoria Gölünden doğan bu kol, No Gölünde daimi bir kanala dönerken batıdan gelen Bahr-el-Gazel Nehrinin sularını da alır.
Mavi Nil ise, Tana Gölünden doğar. Daha kuzeyde Ana Nil, Atbara Nehriyle birleşir.
Ana Nil'in suları ağustos ve eylül aylarında, Hartum bölgesinde oldukça artar ve bu sular nisan ayında aşağı yukarı 16 defa daha azalarak en düşük seviyesine gelir.
Suların coştuğu ve sellerin çoğaldığı dönemlerde Mavi Nil ve kolları, Aşağı Nil sularının toplam hacminin % 70'ini ve nisan ayındaysa % 20'sini ihtiva eder.

Kuzeydoğu Sudan bölgesinde, dik Kızıldeniz Tepeleri yer alır.
Batıda Darfur bölgesinde bulunan yaklaşık 3070 m yüksekliğindeki Marra Dağı, volkaniktir. Orta kısımda granit tepelerden meydana gelmiş Nuba Dağları bulunur.
Yükseklikleri 900 m civarındadır.
Uganda sınırında yer alan Dongotona ve Tmatong dağları umumiyetle tropikal ormanlarla kaplıdır.
Ülkenin en yüksek yeri olan Kinyeti Dağı burada olup, yaklaşık 3187 m'dir.

Sudan'ın sadece kuzeyi dağsız olup, açık ve geniş çölün başlangıcıdır.
Nil Nehrinin doğusunda kalan çöllere Nubian Çölü ve batısında kalanlarına ise Libya Çölü adı verilir.
Ülkenin % 24'üne yakın bir bölümü çöldür.

İklim
Sudan'ın tropikal iklimi kuzeyden gelen kuru hava ve güneyden gelen nemli hava kütlelerinden büyük ölçüde tesir görür. Kuzeyin kuru hava kütlesi kışın soğuk ve yazın sıcak getirir.

Düşük bir nem oranına sahiptir ve ortalama sıcaklığı 47 dereceyi bulur.

Güneyin nemli hava kütlesi ise Atlantik ve Hint Okyanuslarından Sudan'a yüksek nem ve bol yağış getirir.

Güneyde bu yağışlar yıllık ortalama 120 mm civarındadır.

Kuzeyde, özellikle çöl bölgesinde hemen hemen hiç yağış görülmez.

Tabii Kaynakları
Sudan toprakları, kuzeyde kumlu ve çakıllı çöllerden ve güneyde organik yapılı kum-kil karışımlı kuvvetli topraklardan ibarettir.

Bu iki bölge arasındaki Sudan Yaylası killi topraklardan teşekkül etmiştir.

Ayrıca yaylada bol miktarda koz (goz)lar da mevcuttur.

Bu kozlar, ondüleli kum yığınları olup, üzerleri yoğun yağışlarla yeşeren seyrek bitkilerle örtülüdür.

Ülkenin geri kalan kısımları ise kozsuz olup, killi topraklara sahiptir.

Bitki örtüsü büyük ölçüde yağışlara göre değişiklik gösterir.

Kuzeyde az miktarda akasya fundalıkları ve kıt çöl otu bulunur.

Güneyde yağışlar sebebiyle, savanalar ve gövdeleri boş tipik ağaçlar yetişir.

Beyaz Nil yakınlarında çok sulu çimenlik araziler ve çayırlar, Bahr-el-Gazal bölgesi civarında ise tropikal bol yağış alan ormanlar mevcuttur.

Ülkede vahşi hayvan pek azdır.

Ehli hayvanlardan daha çok kümes hayvanları keçi, koyun, sığır ve deve yetiştirilir.

Ülkenin en önemli tabii kaynaklarından biri de hiç şüphesiz Nil ve kollarının sularıdır.

Çöle ve dolayısıyla Sudan'a hayat getiren bu sular halkın biricik gelir kaynağıdır.

Nüfus ve Sosyal Hayat
Sudan'ın nüfusu 31 milyon olup, sahip olduğu 1, 886, 068 km2lik arazisine göre, dünyanın en seyrek nüfus yoğunluğu olan, ülkelerinden birisi durumundadır.

Nüfus yoğunluğu kuzey bölgelerde km'ye 2 kişi ve güneyde, yerleşme alanlarında 25 kişiden ibarettir.

Nüfusun % 25'ine yakın bir bölümü Beyaz Nil ile Mavi Nil arasındadır.

Bu bölge ülke topraklarının sadece % 6, 5'ini teşkil eder.

Ülkenin yıllık nüfus artışı % 3, 7'dir.

Etnik yapı itibariyle kuzeyde genellikle Araplar ve Nubianlılar, güneyde ise Nilotikler, Sudanlılar ve Zenciler yaşar.

Sudan hem Afrika ve hem de Ortadoğu adetlerinin, dillerinin ve kültürlerinin karıştığı bir ülkedir.

Kuzey bölgede yaşayan insanların tamamına yakın bir bölümü Müslümandır.

Hemen hemen hepsi Arapça konuşur.

Bunlar çoğu göçebe veya yarı göçebedirler.

Eski Kuş kabilesinin devamı olan Nubianlılar da Müslüman olup Arapça bilirler.

Kendi asıl yerli dillerini ve lehçelerini de konuşurlar.

Bunlar genellikle avcılık, balıkçılık ve hayvancılık yapar.

Sudan'ın kuzey bölgeleri genellikle, Arapça konuşurken güney bölgelerde hakim bir dil yoktur.

Aşağı yukarı 80 lehçe çeşitli bölgelerde konuşulmaktadır.

Güneyin bu insanları iki ana gruba ayrılabilir:

Nil Nehri havzasında yaşayan Nilotikler ve diğer bölgelerdeki Nilotik olmayanlar. Nilotikler esas itibariyle Dinka, Nuer ve Shilluk kabilelerinden meydana gelmiştir.

Dinkalar güneyde kalabalık kabiledir. Nilotikler, Nilotikçe konuşurlar. Çoğu Müslümandır.

Çok az bir kısmı Animist ve Hıristiyandır. Hayvancılık ve tarım yaparlar.

Nilotik olmayanların içinde en kalabalığı Kongo ve Nil havzaları arasında yaşayan Azendelerdir.

Çoğunlukla avcılık ve çiftçilik yaparlar.

Çeşitli Sudan lehçeleri konuşan daha birçok kabile mevcuttur.

Bunlardan batıda, Bahr-el-Gazal'de olan Kreish, Moru ve Bongu kabileleri sayıca en kalabalık olanlarıdır.

Sudan halkının okuma-yazma oranı % 20 civarındadır.

Genç nüfusun yarısı okula devam eder.

Ülkenin öğretim dili Arapçadır.

Ülkede temel eğitim Kur'an-ı kerim öğreten okullarla yapılır.

Hartum'da bir üniversiteyle Kahire Üniversitesinin bir fakültesi vardır.

Siyasi Hayat
Sudan, demokratik bir cumhuriyet olmasına rağmen bağımsızlığından bu yana genelde darbe neticesinde başa geçen askeri idareler tarafından yönetilmiştir.

Devlet Başkanı aynı zamanda hükümet başkanıdır.

İdari olarak 15 ile ayrılmıştır. Ayrıca güneyde yer alan üç ilin ortaklaşa mahalli bir hükümeti vardır.

Ülke yönetiminde Yüksek İhtilal Konseyi, başkana yardım eder.

Sudan BM'e ve Afrika Birliği Teşkilatı (OAU)na üyedir.

Hartum ülkenin resmi başşehridir.

Ekonomi
Bugünkü Sudan ekonomisi esasen iki büyük ekonomiye ayrılır.

Bunlardan birincisi temel olarak pamuk üretimine ve ihracatına dayanan modern sektör, ikincisiyse geçim veya nafaka sektörü diye adlandırılabilen tarım ve çobanlığa dayalı sektördür.

Sudanlıların % 90'ı bu ikinci sektöre dahildir.

Cezire Projesinin uygulanmasıyla Sudan'ın pamuk üretimi bir hayli artmış durumdadır.

Yapılması düşünülen birçok baraj, kanal ve sulama sistemi, bayındırlık ve ulaşım sistemlerinin ihtiyacını bu projeden sağlamak yoluna gidilmektedir.

Sudan arazisinin sadece % 3'lük bölümü ekilidir.

Halbuki daha bunun altı misli arazi ekime müsaittir.

Ülkede yetiştirilen başlıca tarım ürünleri şunlardır:

Tahıl, patates, Afrika darısı, şekerkamışı, sebze, tütün, yerfıstığı, susam, mısır, hurma, pamuk, yulaf, pirinç, kahve ve süpürgedarısı.

Ülkede hayvancılık daha çok deve, keçi, koyun ve sığır üzerinedir.

Nüfusun % 95'i pamuk üretimi, tarım ve hayvancılık üzerinde istihdam edildiği için, endüstri ve sanayinin ekonomi üzerine tesiri çok azdır.

Endüstri daha çok tarım ve hayvan ürünlerine dayandırılmıştır.

Ülkenin en önemli endüstri kolları tekstil ve gıda maddeleridir.

Yeraltı zenginlikleri bakımından daha çok krom, altın, bakır, beyaz mika, asbestos ve demir elde edilir.

Ülkenin diğer önemli gelir kaynakları orman ürünleri, özellikle mahun, balıkçılık ve turizmdir.

İthalatı ihracatının hemen hemen üç mislidir.

Dışarıdan daha çok makine, petrol ürünleri, motorlu taşıtlar, gıda maddeleri, metaller ve çeşitli tüketim malları alır.

İthalatın % 13'ünü İngiltere ile yapar. Diğer ithalat yaptığı ülkelerse ABD ve Birleşik Almanya'dır.

Sudan dışarıya genellikle pamuk, pamuk tohumu, sakız, yerfıstığı, susam, orman ürünleri ve çeşitli hayvan ürünleri satar.

İhracatının % 22'sini Suudi Arabistan'a % 13'ünü İtalya'ya ve % 10'unu Çin'e yapar.

Sudan hükümeti ülkenin ithalat, ihracat, kamu faaliyetleri, ulaştırma ve haberleşme alanlarını kendi tekelinde tutmaktadır.

Ülkenin ulaşım sistemi henüz yeterli değildir.

Karayollarının uzunluğu 6600 km olup % 59'u asfalttır.

Demiryolları ise 4786 km uzunluğa sahiptir.

Bahr-ül-Gazal ve Beyaz Nil yıl boyunca ulaşıma elverişlidir.

Ülkede tarifeli sefer yapılan 10 havaalanı vardır.

Kaynaklar:

http://www.mfa.gov.tr/sub.tr.mfa?041d09f1-089d-4102-9492-7d88687e8ef1
https://www.turkcebilgi.com/sudan

İSVİÇRE'DEKİ AKARSULAR

2023-07-20T02:00:00.000+03:00

Ünterengadın'de Susch'daki İnn Nehri'nden Muhteşem Bir Manzara

İSVİÇRE İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

Lesotho'nun Coğrafi Bilgileri

2023-07-19T03:00:00.000+03:00

Lesotho'nun Afrika Kıtası Üzerindeki Konumu

Afrika kıtasında etrafı tamamen Güney Afrika Cumhuriyeti ile çevrili bağımsız bir krallıktır.
Güney Afrika Cumhuriyeti topraklarının ortasında kurulmuştur.
Güney-kuzey doğrultusunda en geniş yeri ortalama 515 km, batı-doğu doğrultusunda en geniş yeri ise 432 kilometredir.
Konum: Güney Afrika'da yer almaktadır.
Coğrafi konumu: 29 30 Güney enlemi, 28 30 Doğu boylamı
Haritadaki konumu: Afrika
Yüzölçümü: 30,355 km²
Sınırları: toplam: 909 km
sınır komşuları: Güney Afrika 909 km
Sahil şeridi: 0 km (kara ile çevrili)
İklimi: Ilıman, kışlar soğuk ve kuru, yazlar sıcak ve nemli geçer.
Arazi yapısı: Daha fazla yüksek arazili platolar, tepelikler ve dağlar yer alır.
Deniz seviyesinden yüksekliği: en alçak noktası: Orange Kavşağı ve Makhaleng Nehri 1,400 m
en yüksek noktası: Thabana Ntlenyana 3,482 m
Doğal kaynakları: Su, işlenebilir ve otlaklık arazi, değerli taşlar ve bazı mineraller
Arazi kullanımı: İşlenebilir topraklar: %10.87
daimi ekinler: %0.13
diğer: %89 (2005 verileri)
Sulanan arazi: 30 km² (2003 verileri)
Doğal afetler: Periyodik kuraklıklar
Coğrafi not: kara ile çevrili 1-7

LESOTHO İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKLAR

Manas Destanı

2023-07-16T05:00:00.000+03:00

Kırgız Atları

Bu muhteşem Türk Destanının tamamı 400.000 mısradır.
Bir Kırgız destanıdır.
Müslüman Kırgızlarla Putperest Kalmuklar arasında mücâdeleleri anlatır.
Bununla beraber Manas Destanının dokuzuncu yüzyılda, Kırgızların Yenisey Kıyılarında devlet kurmağa başladıkları sırada oluşmuş olduğunu ileri süren ilim adamları da vardır. 25

MANAS'IN ÇOCUKLUĞU (I. Bölüm)

Çok eski zamanlarda, Kervan devrinde, gün ışığında tulpar eşinirken, ay ışığında kemerini çıkartamadan at üstünde kuş uykusu uyuyan erler zamanında, aç arslana benzeyen suratıyla, düşmana saldıran, bayrağı gökyüzünde dalgalanan, şanı âleme yayılan, başından ak kalpağı çıkmayan, binere tulpar dayanmayan, kükreyerek yaşayan, Kırgız denen çok eski bir millet yaşardı. Onların bayrağı gökmavisi idi. Dostlarından çok düşmanları vardı.

Bir zaman Tanrı Dağı'ndaki eski Kırgızları yöneten, halkının şanını uzaklara duyuran Karahan adlı Han, tahta geçti. Onun kahramanlığı söz ile anlatılamaz; zenginliği de tarif edilemezdi. Şöhreti gökyüzündeki yıldızlara ulaşmıştı.

Tanrım hiçbir şeyi ebedî yaratmamıştır. Tanrı bu korkunç dünyada geleni gideni, büyüğü küçüğü dengelemiştir. Bir gün kara yeri titreten Karahan da öbür dünyaya göç etti. Onun tahtına oğlu Oğuz Han oturdu. Oğuz Han da adil ve heybetli idi, askeri de çoktu, Türk eline, Kırgızlara baş olup, kükreyip doğudan ovalarını, düzlüklerini dağ ve ormanlarını arslan gibi dolaştı. O da dönüşü olmaya yere gitti. Oğuz Han'dan sonra Babir Han, ondan sonra Tüböy han, ondan sonra Kögöy han başa geçtiler, Kögöy Han'dan sonra Nogoy Han geldi.

Yıllardan sonra, karanlık bir gecede, saksağan, Nogoy Han'a uğursuz bir işaret verdi, uzun zamandır ona kin besleyen, onun malına, mülküne ve yerine göz koyan kurnaz Kara-Hitay Hanı Esenhan savaş açtı. Nogay Han'ın beli kırıldı, geniş dünyası daraldı. Ala-Dağ'daki Kırgızların Ak otağı yağmalandı, ocağı söndü, Türk kabileleri darma dağın oldular.

Nogay Han'ın Orozdu, Üsön, Bay, Cakıp (Yakup) adında dört oğlu vardı. Şimdi onlar kırılan kılıç gibi, kervan göçüne başladılar. Biri Altay'a biri Opal'a, biri K'şgar'a, biri Tibet'e sürüldü.

Kırk aile Kırgız ile Cakıp iki eli bağlı olarak Kalmuk'ta, Çin'de dolaşıp Altay'a geldi. Sürgün edilen bu kırk Kırgız ailesini yerleştiren, bölünmüş, dağılmış halkı bir araya getiren Akbalta oldu. Kırgızlar Akbalta Batır'ın himayesine sığındılar. "Akıllıyı dinlersek millet oluruz, Akbalta'nın sözünü dinlemezsek atalarımızın (ruhunun) gazabına uğrarız" diyerek bir araya gelip and içtiler. Akbalta Batır'ın bir dediğini iki etmediler.

Akbalta aksakal ve kutsaldı. Onu her zaman destekleyen, ona yol gösteren bir meleği vardı.

Kırk Kırgız ailesi Altay'a geldiler. Ama barınmaya delik, yemeye kavut, giymeye elbise bulamadılar. Şimdi nasıl geçineceğiz diye düşünürken nerden aklına geldiyse, Akbalta boz boğayı seçip, kurban ederek halka şöyle dedi:

Halkın huzuru ahl'ksızlar bozar. Milletlerin kötüsü olmaz. Kalmuklar da, Mançular da iyi millettir. Dünya, Kalmuk'un tatlı tebessümüne, kibarlığına aldanır, ancak o herkesi yumuşakça ele geçirir. Eline düşersen çırpınan kuş olursun. Malın, mülkün yoksa eksiksin, varsa rahat yaşarsın. Kalmuklarla çatışmayalım. Hayvan yetiştirelim, çiftçilikle uğraşalım. Altay'ın toprağı altındır. Ekersen meyvası, kazarsan altını vardır. Çalışsan toprak verir, dua etsen Tanrı verir. Çalış Kırgız, belini bağlayıp başını kaldır.

Yurtsuz Kırgızlar, Akbalta'nın sözünü haklı bularak Kalmukların Hanına Ala Dağ'dan getirilen gümüşlerle süslenmiş tulpar (kırat)ı hediye ettiler. Altay'da yaz için yeşil yayla, kış için düzlükten yer seçtiler ve orada yerleştiler.

Günler geçti, yıllar geçti. Altay'daki Kırgızlar Kalmuk ile Mançuların arasında kalmasına rağmen tekrar canlandılar. Türk soydaşlarını bulup ilgi kurdular. Malları çoğalıp, kırk aile yetmiş aile oldu, ordu kurup hilâl işaretli bayrağını dalgalandırdılar ve düşmanı ürküttüler.

Cakıp Bay'ın yurdunda nesilden nesile geçen bir çift ak otak, tam ortaya, onun etrafında da kırk beyaz çadır kuruldu. Çocuklar oynamakta, ağılda mallar dolu, dağlarda yılkılar otluyorlar. Evlerin bacalarından sızarak çıkan duman yurdun huzur ve bereket içinde olduğunu gösteriyordu.

Cakıp tündükten giren güneş ışığı yüzüne geldiğinde, kalkarak siyah tulumdaki iyi karıştırılmış bal gibi kımızdan bir kase yudumlayıp, kır atına binerek yurttan ayrıldı. Atını kamçılamak maksadıyla ellerini sıvazlayarak gümüş saplı kamçısını şöyle kaldırır kaldırmaz kır atı uçar gibi yurttan uzaklaştı.

Kırk ocaklı Kırgız, Altay'a yorgun bir halde geldiğinde, Cakıp sanki hal' şımarıklığı bırakmayan bir çocuktu. Daha kimsenin dikkatini çekmemişti. Çocukluğunda Kalmuk, Moğol ve Çinlilerin insanlık dışı muamelesini gören bir köle idi. Dünyadan nasibi kesilmemiş olmalı ki o eziyetlere, açlıklara, 'z'p ve ıztıraplara direnebilmişti. Çinlilerin ve Kalmukların dilini öğrenmeye mecbur oldu. Aklı erdi, bıyığı çıkmaya başladı. Boylu poslu yiğit oldu. Önceki şımarık Cakıp artık değişti, kibar oldu. Kalmukların içine girdi, kendini beğendirdi, onlarla alış veriş yaptı. Sonunda Çıyırdı adlı Hanımının üzerine Kalmuklardan Bakdöölöt isimli bir kızla da evlendi.

Cakıp, sekiz yıl sonra Altay'da kendi evini kurdu. Aşağı yukarı on aileyi bir araya getirip bir odaya yerleştirdi. Meyvalı ormanları olan geniş yerlerde, çiftçilikle uğraştılar. Ürettiği mahsûlü, yaptığı kırmızı, ceylanın ödünü, boynuzunu, yakaladığı kunduzun, su samurunun kürklerini, bulduğu altın ve gümüşleri, zırh gömleğini, hançerlerini, derilerini komşu ülkelerini ipek, porselen, çay ve parfümleriyle değiştirdi. İyi para kazanarak işi gittikçe büyüttüler.

Altay'da 30 yıl Çinliler ve Kalmuklardan eziyet gören Cakıp Bay artık onlara "Han" seçilmişti. Kışın su samurundan şapka, yazın altında süslenmiş ak kalpak giyebilecek, sırtına kürk giyip beline hançer asıp, altın eğerli bir kızıl cins ata binebilecek hale gelmişti. Beş yüz beyaz devesi, bir baş ala sığırı, hadsiz hesapsız koyunları vardı. Ağılı hayvanla, heybesi yemekle, hazinesi altınla dolmuş olmasına rağmen, Cakıp Bay'ın yüreğinde bir acı vardı.

Onun derdi şuydu: Hesapsız sığırı ve devleti vardı. Yalancı dünyada gözü doymuştu. Her gün yağla, etle besleniyordu. Ancak kara günlerde onu koruyacak, ocağını devam ettirecek, tahtına varis olacak bir çocuğu yoktu. Çocuğu olmayanın dünyası kururmuş. Cakıp Bay'la obada "ihtiyar", "çocuksuz ihtiyar" denilerek alay ediliyordu.

Cakıp, çocuğum yok diye gezmeye başladığı bir gün, kutsal dağdaki bir süt pınarına gelerek dua etti. Göz yaşlarını yağmur gibi döktü. Sonra, Azoo Bel'in kenarındaki Calgız Arça (Yalnız Ardıç)'ya varıp Tanrısı Ak Taylak'ı çağırıp, çocuğum yok diye ağlayarak, derdine derman istedi. Hanımı Çıyırdı'yı, kendini günahkar hisseden miskin eşini, beraberinde götürüp, atalarının mezarında konakladı, dua edip Tanrı'ya yalvardı.

Tanrı onu duymadı.

Cakıp Bay, hayvan saymayı bahane ederek her gün erken obadan uzaklaşırdı. Bir gün dağda çobana uğramadan dertle telaşla, cin çarpmış gibi, değişik kıyafetle dağlarda dolaşıyor, saçını başını yolarak "Tanrım benden bir çocuğu niçin esirgiyorsun?" diye sorarak şaşkın şaşkın yüzüyordu.

Cakıp, akşama doğru, Ulu Dağ'a gölge düştüğünde kendine gelip derhal atının başını yurda çevirdi. Tanrı böyle istemişse başka çare yoktur. Çocuksuz dünya kuşsuz yuvaya, kuşları yok çınara, bakımsız küçük göle, otsuz çöle benzer.

Yanında Cakıp Bay dağdan inerken dağderesindeki Kara Önkür (Mağara) yolunda, yaşı yetmiş civarında, sakalı göğsüne kadar uzayan bir dervişe rastladı. Derviş, Kara Önkür'e arasıra gelirdi. Kıpcak neslindendi. Dünyayı dolaşıp dururdu. Evi ocağı, çoluk çocuğu yoktu. Sık sık Kırgızların yurduna gelirdi, çoğu zaman Kalmuk, Çinli, Mançu ve Uygurdaki Türk soydaşlarını, Andican'a İran'a kadar giderdi, kuş gibi özgür yaşardı. Dünyaya zenginliğe doymuş bir adamdı. Bu dervişle konuşmak isteyen Cakıp, atından indi. Elindeki tulumdan kımız, heybesinden kurut alıp ona vererek:

"Derviş, malın canın esen mi?" dedi. Derviş;

"Ey Cakıp Bay, bana malımı sorma", dedi. "Benim malım yoktur. Dünyaya doymuş insanım. Göğün altındaki dünya benimdir. Senin dünyan da benimdir. Ben malı sizin gibi biriktirmem." Cakıp;

"A evliyam, bunu bilmemişim, kızmayın!" dedi.

"Tanrımın yarattığı insanlara kızmam" dedi. Derviş. "Ya sen neye küsüp duruyorsun Cakıp? Senin malın mülkün bol değil mi?"

"Yaşım kırk sekize ulaştı, gençliğimde mal biriktirdim. Gördüm ki mala mülke sahip çıkacak olan çocuk imiş, çocuğu olmayanın malı mülkü kurusun çocuğu olmayanın yuvası, yıkılmış şehre benziyormuş". Cakıp, Dervişe derdini anlattı.

Derviş düşündü.

"Bir yerden duymuştum. Tibet'e gidersem bir çeşit ottan yapılmış bir ilacı getireceğim. Geçmişte atalar, hanımı doğurmazsa onu küçümser, hakir görürlermiş. Eskiler böyle anlatırdı" dedi derviş.

"Evliyam, sözüne, aklına sağlık" Cakıp dervişin eline altın vererek yolcu etti. iren bir dağlar zinciri idi. Görülüyor ki bu karşılaştırmalar uzadıkça, yeni yeni meseleler çıkıyor ve bir bölgede kalamaz oluyoruz.

Ondan beri Cakıp Bay hanımını, yani ömür boyu gönlünü incitmeden saygı gösterdiği hanımını, nasıl utandırabileceğini düşünüyordu.

Çocuk arzusuyla yanan Cakıp Bay, hasret şiirleri söyleyerek Altay'ın dağ ve düzlüklerinde hüzünlü ağlıyordu.

    Kırmızı saplı aybaltayı
    Kırmadan kim yapabilir?
    Darma dağın olan halkı
    Kırmadan kim toplayabilir?

    Sapasağlam aybaltayı
    Kırmadan kim yapabilir?
    Tutsak olan bu millete?
    Kim adil han olabilir?

Zavallı Cakıp yurduna yaklaşığında boğuk sesini kesti. Önüne Akimbeğ'in Mendibay adlı şımarık çocuğu çıkıp selamladı.

"Babacığım, niye bunca ağlıyorsunuz?" dedi çırak oğlan, Cakıp Bay'a acıyarak.

Cakıp ancak o zaman kendine gelerek göz yaşlarını sildi. Çocuğun sorusuna cevap vermeden, Atı Tuuçunak; direğe bağlanmadan, sağa sola bakmadan evine girdi. Bu esnada dışarıya kaçtı, "Cakıp Bay'ın atını yakalayın" diye bir gürültü koptu. Cakıp buna aldırış etmedi.

Çıyırdı, ihtiyarın elbisesini çıkarmadan rastgele uzandığını görüp korkudan rengi uçtu, hemen ipek döşek serip etrafında pervane oldu. Hatun, Cakıp'ın son zamanlardaki derdini bildiği için nezaketsizlik etmedi. Kibar davrandı, arzusunu sormaya cesaret edemedi, bilmezlikten geldi. Çocuk doğurmadığı için yüzü safran gibi sarardı. Sonunda Çıyırdı:

"İhtiyar, ne oldu sana, ne derdin var?" diye bağırdı.

Cakıp yere, delercesine, bakarak suskun oturuyordu. Bir zaman sonra konuştu.

"Kocadığında mı bana çocuk doğurup neslimi devam ettireceksin. Bunu anlamıyor musun? Beni çocuksuz bırakıp çocuk gibi bağırıyorsun. Benim çocuksuz ihtiyar; senin, kısır kadın diye adımız çıktı. Çocuğumu koklayıp öpseydim hasretim kalmazdı. Ne kardeşimin yüzünü gördüm, ne de çocuk yüzü gördüm. Çocuk doğurmayan senin gibi karıyı, çalılığa mı bıraksam, çöle mi bıraksam diye düşünüyorum. Çocuksuz kadından ve balı keçi yeğdir."

İpek elbise giyen Çıyırdı'nın yüreği tuz serpilmiş gibi sızladı, öleyim dedi. Yer kabul etmedi. Gönlü sökülüp, gözlerinden yaş dökülüp üzüntüden kıvrandı.

Akşama doğru yorgun bir halde gelen Cakıp, yattığı yerde horlayıp tanyeri ağarıncaya kadar kımıldamadan uyudu.

"Bayım, gece kaçan Tuuçunak'ın peşinden giden çocuktan haber yok. Annesi çok merak ediyor. Kalkıp onun çocuğunu bul, niye böyle hiçbir şey olmamış gibi uyuyorsun?" Ak maral gibi gerilen, rengi uçan zavallı Çıyırdı, Cakıp'ı uyandırdı.

"E, hanım, artık üzülme. Şu ana kadar ömrümüz hasret ile geçirdik. Bana bak, uğurlu bir rüya gördüm. Anka kuşu gibi heybetli bir kuşu yakalamışım. Yer yüzündeki hayvanlar bu kuşun heybetimden çekiniyordu. Ona uzun ipek bağ taktım. Bu talihe işarettir. Tanrım bize lütfedecek gibi" diye Cakıp, Tündüke bakarak Tanrıya sığındı. .

"Ağzına yağ vereyim ihtiyar, dediğin olsun! Tanrım versin! Başına talih kuşu konacakmış" dedi. Çıyırdı, sevinip "Ben de uğurlu bir rüya gördüm. Elma yemiştim, içinden altmış kulaç ejderha ıslık çalarak çıkıp ata dönüşerek, uzandı."

"Bunu başkalarına söyliyelim mi, ya da kimseye söylemeyelim mi" diye birbirine danışıp dururken, dışarıda yüksek sesle konuşan bir kadının sesi duyuldu.

Kapıdan Mengdibay adlı çocuğun annesi, Kanımcan, yüksek sesle hakarete başladı. Avulda bunun gibi şirret kadın yoktu.

"Y' Cakıp! Dünden beri senin atının peşinden giden çocuğumdan haber yok, ya al senin kölen olsun. A... sen bu evde çocuk bakacağına dünyayı umursamadan karının yanında eğlenip oturursun ha. Çocuğu olmayan insan çocuğun kıymetini bilmez tabiî. Sizinki gibi Dünyanın bizim için anlamı yoktur, çocuk kıymetlidir, çocuğumu bul."

Cakkıp Bay terbiyesiz kadınla muhatap olmadı ama, bu alayda da yanmadık yeri kalmadı. Huzuru kaçıp kapıya çıktı ve her tarafa adam gönderdi. Kendisi koyun çobanının bindiği kumral al renkli atla, Tuuçunak'ın ardından giden Mengdibay'ı aramak için Kara su nehri boyunca at sürdü.

Cakıp, çaresiz büyük bir ümitsizlikle giderken bir adacıkta deminki kahrolası Mengdibay hiçbir şey olmamış gibi oturuyordu. Tuuçunak'ın üzerine Akparsın derisi örtülmüştü.

Hiçbir şeyden korkmayan Mengdibay, Cakıp Bay'a akla gelmedik hadiseleri anlattı: Mengdibay, Tuuçunak'ı takibederek gelirken, kırdan çıkan kırk çocuk atı yakalamış eğleniyorlarmış. Ormandan çıkıp saldıran parsı, gürzle öldürüp derisini Tuuçunak'ın üzerine örtmüşler ve biz Cakıp Bay'ın çocuklarıyız demişler.

Hayrete düşen Cakıp, avula gelip çocuktan duyduklarını sadece hanımına anlattı.

Ertesi gün Cakıp, hanımları, avuldaki büyükleri ve yakınları ile danışarak gece gördüğü rüyası lâyıkıyle büyük bir ziyafet vermeye hazırlandı.

Cakıp ziyafete Altay'daki on iki kabile ile birlikte, Kırgız'ı, Kazak'ı, Noygut'u, Nogoy'u Türk soydaşlarını, bunlardan başka yine Kalmuk, ve Tırgoot Moğolları da alınmasınlar diye davet etti. Servete düşkün Cakıp bu kez cimrilik etmedi. Sevincinden, topladığını, biriktirdiğini tamamiyle harcadı. İki altın hazinesinin ağzını açtı. Sayısız atlarından dokuz kara kısrak, tulumluk altı malı ile doksan kara koyun, ak baş dişi deve, yedi inek kesti.

Cakıp'ın ziyafetine çağrılanlar, birilerinden haber alanlar koşarak geldiler. Ziyafeti Akbalta idare etti. Yetmiş Kırgız ailesi, iki gün misafir edildi. Cakıp Bay yağma gören Kırgız'a unuttuğu hayır duayı hatırlatmak için, at kestirdi. Aç halkı doyurdu, giydirip kuşattı. Eline para verdi, uzaktan gelenlere, çapan giydirdi, değerli misafirlere at hediye etti.

Ziyafete gelenler Cakıp'ın bu cömertliği hakkında kendilerine göre yorum yaptılar. Bazıları ziyafetin Mengdibay sağ-salim bulunduğu için yapıldığını söylediler. Fakirler ve garipler ise "sahipsiz kalan malını Cakıp Bay koyacak yer bulamadığı için savuruyor" dediler. Kalmuklar, Moğollar basiretli halk olduğu için hemen şüphelendiler, kusur bularak "Kırgız'ın malı var ama devleti yok. Cakıp'ın bize yaltaklanması bize tabi olmasındandır" diye düşündüler. Cakıp Bay ise "Allah ü Te'l' bize rüyayı boşuna göstermemiştir, bu bir hayırlı işarettir, rüyam gerçek olur mu, yüreğimdeki buzları eritir mi" diye dua edip iyi dilekler diledi.

Cakıp Bay ziyafetten sonra Kıpçak, Noygut, Nogay ve Türk kabilelerinin liderlerini ve yakınlarını rüyayı yorumlamak için alıkoydu. Onları ziyafet obasına davet etti, onlara birer elbise giydirdi.

Bilgiçlar, akıllılar, rehberler başlarını eğip, sarkmış uzun ak sakallarını sıvazlayıp, Cakıp'ın gördüğü rüyayı zevkle dinleyip oturdular.

O zaman Cakıp şöyle dedi:

"Halkım! Bir acayip rüya gördüm, rüyamda böyle bir iş gördüm. Ala dağ'da dolaşıyordum. Bir kuş yakaladım. Kuşun ötmesi çok değişikti. Kuyruğu ve başı parlıyordu, gagası çelik, ayağı hançer idi. Uçurduğum zaman göğün altını, kara yerin üstünü karıştırdı, gökteki kanatlılar, yerdeki ayaklılar ona karşı gelemediler, hiçbiri kurtulamadı. Halkın rüyamı yorunuz. Bunun tabiri nedir?

Oturanların hiçbirinden ses çıkmazken, aksakallı, görmüş geçirmiş Bay Cigit, Cakıp'ın rüyasını iyiliğe yordu:

"Ey Cakıpım, hanımının ve senin gördüğün rüya çok güzel rüyadır. Millete hayırlıdır. Başına talih kuşu konmuştur. Arzuladığın erkek çocuk dünyaya gelecektir. O arslan gibi heybetli bir yiğit olacaktır, dünyaya hakim olacaktır. Başına devlet kuşu konacaktır. Rüyalarınız gerçek olsun! Niyetiniz makbul olsun!

Tanrı yardımcınız olsun!" Dağılan halk Tanrıya sığınıp sevincinden hıçkıran Cakıp'a hayır dualar ettiler.

Ziyafet yapıldı ve geçti. Ertesi gün, Cakıp'ın avulundakiler gökte insan vücuduna benzeyen bir soğuk kara bulutun yer yüzünü kapladığını gördüler. Kadın Şaman, bahşı ve gözü açıkların tarifine göre, bu kötü haberin işareti idi. Nihayet söylenenler doğru çıktı, kötülük avula çabucak geldi.

Cakıp Bay'ın yaptığı ziyafetin haberi Kalmuk ve Hitay hanlarına çabuk ulaşmıştı. Bu haberi aldığında korkunç suratlı, ırmaklar dolusu kan akıtan Esen Han yerinde duramadı.

Hitayların ve Kalmukların, Kırgızlarda ezile öcü, bitmez tükenmez intikamı vardı. Esen Han "Kırgız hanları, bizim batı ve kuzey tarafa yaptığımız yağmaları hep engellediler. Birkaç defa ipek, kumaş, çay ve türlü eşyalarımızı, kervanlarımızı yağma ettiler. Bugün öldürsen, ertesi gün tekrar kalkan böyle inatçı halk görmedim." dedi.

Esen Han sarayına durumu önceden sezer, acayip sihirleri bilen gözü açıklara kürek kemiğiyle fal açan falcılara, İlim-i Biçik (kalmukların mukaddes kitabı) okumuş sihirbazları çağırttırarak:

"Kahrolası Kırgızlar nasıl bu kadar canlandılar? Bunların haberini, sırrını bana söyleyin" dedi.

Bilgiçler, uzmanlar, k'hinler üç gün evden çıkmadılar. Sonunda Esen han'a diz çökerek şöyle dediler:

"Esen Han Hazretleri, biz söylesek yanılırız, sizin gazabınıza uğrarız. Bunun doğru cevabı Çong-Beecin'deki Kara Han'ın sarayında açık asman (Gök) önündeki taş sandıkta özenle saklanan eski kutsal kitapta yazılıdır. Oraya adam gönderip öğrenelim!"

Esen han buna inandı. Kardeşi Kara Han'a mektup yazıp mühürünü bastı. Kırgızlardan, Türklerden, Kazaklardan yağmaladıkları kumaşı, pars kürkünü, bir kutu altını hediye koydu. Bunlara dört beş k'hin de gönderdi.

Esen Han'ın dayandığı akrabaları idi. O zamanlar Kırk Hanlı Hitay padişahlığının ordug'hı, Kara Han, Alevke, Esen Han, Aziz Han adlı dört kardeş tarafından yönetilirdi. Onlar eski atalarından kalan küçüğün büyüğe, çocuğun babaya saygı göstermek gibi adetlerini bozmadan yaşatan, yurtta ünü yayılmış cesur Hanlar idi. Kara Han kırk hanlığın sarayını yönetirdi. Aziz Han, Esen Han, Alevke, Pekin'in Orta ve Çet-Beecin Hanları olarak atanıp obaları yönettiler. On bin kişilik orduya komutan olup kuzey ile batı taraftaki Hanlıkları padişaha tabi olan yurtların hanlarıydılar.

Gönderilen k'hinler üç ayda geldiler.

Kutsal kitapta şöyle yazılmıştı:

"Kuzeydeki Kırgızlardan Manas adında bir alp doğacaktır. Onun arkasında kara mavi yelesi, omuzu üzerinde tahta gibi kızıl beni olacaktır. Manas, Kalmuk ve Hitay'ı karıştıracaktır. Gök ile yerin güzelliği olan ulu şehir Pekin'i harap edecektir. Altı ay Han olacaktır. Hitay kahramanları tutsak olup ölecektir."

Bunu öğrenen zalim Esen Han vurulmuş ayı gibi titredi. Kendini kaybetti, feryat etti ve kana susamış gibi bağırmaya başladı.

"Vahşi Kırgızların hamile kadınların tümünü cezalandırın! Çocuklarını Köle edin Manas'ı bulup getirmezseniz hiçbirinizi canlı bırakmayacağım."

Böyle müşkül durumda, altın karşılığında kiralanan casus Kalmuk rahibi, Cakıp Bay'a yedi gece yaya yürüyerek ulaştı. Bu haberi ona söyledi. Kırgızlar kaçamadılar. Ertesi sabah Kalmuk askerleri boynuzlar çalarak Cakıp'ın avlunu çembere aldılar.

Ne yapacağını şaşıran Cakıp Bay, Kalmuklara boyun eğerek, at kesip, kımızdan yaptığı içkileri ikram etti. Torbada biriktirdiği altınları hediye verdi. Çok göz yaşı döktü. İçlerindeki müzevir Hitay temsilcisinden korkan, Kalmuk askerleri, Cakıp Bay'ın sözünü dinlemeden Esen Han'ın emrini ilettiler.

"Hamile kadın kalmasın!" Askerler kamların, kırgızların evlerini arayıp taradılar.

Taygan Irkı Kırgız Köpekleri

Kalmuk askerleri yetmiş Kırgız ailesinin hamile kalan kadınlarını topladılar. Onlara hiç acımadan, kılıçlarıyla karınlarını yararak bebeklerini çekip çıkardılar, kemiklerini köpeklere verdiler.

"Kırgızların tohumunu kurtaracağız. Esen Han'ın emri böyledir!".

Askerler avuldaki sütten kesilmemiş bebeklerden, yaşı on yediye kadar olan çocukların hiçbirini bırakmadan at gibi dizip, adını sorarak saydılar. Manas adlı çocuğu bulamayınca kaçamayanları öldürüp kalanları dönüşü olmayan Pekin'e götürdüler. Han avlunu yağma ettiler.

Kırgızlarda doğan çocukların sayısını kontrol etmek için her beş aileye birer Kalmuk gözcü koydular. Kalmuk gözcüleri, çocuk buldukları ya da hamile kadın gördükleri evin üstüne siyah bağ bağlardı. Bu işaretlere dokunan adamın başı kesilirdi. Kırgızlar kara giyinip, kadınları kara sarık sardılar, köpekleri her yerde uludular. Ölmek isteyip de ölemeden, kendi canlarına kıyamadan acılar içinde kıvrandılar. Halkın inleyişinden ürkmüş kuşlar uçmadılar, ağaçlarda bülbüller ötmediler. Köpekler her yerde havlayıp durdular.

Alevke'nin gönderdiği askerler, Kırgızlardan Manas adlı çocuğu bulamayınca her yeri cehenneme çevirerek onu başka Türklerde aradılar. Oralarda da bulamayınca Buhara'ya, Semerkant'a girdiler. Sonunda Semerkant'ta kamburu çıkmış, geniş omuzlu Car Manas adlı Çon Eşen'in çocuğunu bulup, gözlerini bağlayıp, ayaklarına demir bukağı takıp, sevinerek Pekin'e götürdüler. Kalmuk gözcülerin, kervanların ulaştırdığı habere göre Çon Eşen'in Manas adlı çocuğunu Hitay, kırk ip boyundaki büyük zindana koyup bir bel'dan kurtulduklarını düşünerek huzura kavuştular.

Bu haberi öğrenen Cakıp, belini sıkıca bağladı.

O gün üzerinden çok geçmeden çocuk gülüşü ve ağlaması duyulmayan avulu bir araya toplayan Akbalta, halkın gönlünü avutup şöyle dedi.

"Sonunda görecek günlerimiz iyi olur. Tanrım dileklerimizi verir. Başınızı kaldırın! Kara başı yalnız kendimiz koruruz! Yatarak ölmektense savaşarak ölelim! Her erkek düşmanın silahına baksın. Gizlice silah yapalım!".

Taşa damga basan, demiri toprak gibi yoğuran Döğür Usta başta olmak üzere gözcülere sezdirmeden ormandan kömür hazırlayıp, dağdan demir kazdırıp, örtülü kara keçe evini ustahane (atölye) yaparak Davut ata mesleği diye pulat kılıç ve mızrak yaptılar. Her erkek için birer kılıç ve mızrak yapıldı.

Akbalta, bunların çoğunu deriye sararak kuru toprağa gömdürüp üzerine işaret koydu.

Bir yıl geçti. İki yıl geçti.

Yorgun düşen Cakıp Bay, Akbalta'nın sözünü dinleyerek Kalmuk'a Tirgot'a altın ve hayvan verip otlağını yeniledi.

Cakıp, sonraki zamanlarda evvelkinden daha kuvvetlendi, yüzüne renk geldi, gönlü açıldı, hayvanlarının hesabını tutup hayatını daha düzenli hale getirdi. Cakıp'ın bunu canlanmasında bir sebep vardı. Tatlı Hanımı Çıyırdı, hamile kalalı üç aya olmuştu. Cakıp, bunu Hanımının yemek yememesi ve bulantısının şiddetlenmesinden öğrendi. Çıyırdı, Kırgız'ın da, Kalmukların da, Hitayların da yemeklerini istemediği için sabahtan akşama kadar üzülüp ağlayarak, istediği şeyin arslan yüreği olduğunu söyledi.

Kırgızlarda arslan avlayacak avcı kalmamıştı. Akbalta'nın tavsiyesiyle Kalmuk, Tırgot, Kazak, Türk kabilelerine adam gönderip şehirlerini aradılar, taradılar. Sonunda Kangay'ın kara avcısı, arslan avlamış diye bir haber duydular. Çıyırdı at bakıcısına para ve altın vererek arslan yüreğini aldırıp getirtti.

Bıldırcın gibi büzüler Çıyırdı Hanım, arslanın yüreğiyle ciğerini birlikte kazanda hafifçe kaynatıp çorbasıyla beraber tamamen yedi.

"Bayım, şimdi bana can geldi!" dedi. Çıyırdı yedi gün yedi gece terleyerek hiçbir şey yemeden rahat uyudu.

Dokuz ay geçti. Çıyırdı'nın karnı büyüyüp doğum günü yaklaştı. "Kalmuk rahibi askerbaşıyla geliyor!" şeklindeki haber Kırgızlara ulaştı. Cakıp bay kendini kaybetti; sanki uyuşmuş gibi şuursuz dolanıp ne yapacağını şaşırdı.

Akıllı Akbalta ormanda bir kulübe yaptırıp yedi delikanlıyı korumakla görevlendirip Çıyırdı'yı her yanından örtüp gizledi:

Askerbaşı avulu toplayıp emiri okudu: "Yer yüzündeki güneş gören halkların hükümdarı olan Çin Maçin Hanı Esen Han'ın doğum günü için Kırgızlar değerli hediyeler hazırlasınlar!" Kırgızlar "Doymayan kafirlere ses çıkarmadan hediyesini verelim de bir an önce defolsunlar. Çocuk görmek üzereyiz. O çocuğa gelecek bel' askerlerle beraber gitsin" dediler.

Kırgızlar bu kez karşılık göstermeden güle oynaya altın ve gümüş toplayıp süsledikleri ata güzel kızı bindirdiler. Heybeyi altın mücevher ile doldurdular, hayvanları dokuzar dokuzar sürüp çıkardılar.

Askerbaşı sarayına döndü.

Kırgızlar, Çıyırdı'yı sakladıkları için çok sevindiler.

Beklenen gün de yaklaştı. Çıyırdı'nın doğum anı geldi. Hanımın sancısı başladı.

Sancı başladığında Cakıp'ın evine bahşılar ve kadın şamanlar toplandılar. Tünek'i dayamak için altın sırık diktiler. Kadınlar telaşlanıp beyaz evde (Akotağda) gürültü kopardılar.

Cakıp efsun okuyup, akbozdan kısrak, baykuş başlı koyun, ay boynuzlu inek, enenmiş deve kurban kesti.

Avulda Çıyırdı'nın şiddetle bağırmaları, çığlık atışları yedi gün sekiz gece kesilmedi.

"Şefkatli kayıp kuş (dağlı geviş getiren hayvanların hamisi), Umay Ana, kuş ana, şefkatini esirgeme, yardım et!" kadın şamanlar bahşılar sıçrayıp, davul çalıp Umay Ana'yı yardıma çağırdılar. Ateş Ana'ya sığınıp ateş yaktılar, süt ve yağ saçarak, ardıç ağacı yaktılar.

Yetmiş Kırgız ailesinin erkekleri Çıyırdı'nın doğum sancıları geçirmekte olduğunu öğrenince sevinip Cakıp Bay'ın evine gittiler, yavaşça gelip olup bitenleri dikkatlice seyrettiler. Tanrım bize ne verecek, görelim diye küçükten büyüğe herkes dağa taşa sığındı.

Dokuzuncu gece Çıyırdı'nın sancısı bitti diye kadınlar heyacanla bağırıştılar.

"Cakıp Bay, Hanımın şimdi doğuracak" sözünü işitince Cakıp yüksek sesle ağlayıp, çocuğun sesini duyduğumda kalbim parçalanmasın, gene alay etmesin, avulda duymayayım diye tepelere gitti.

Cakıp Bay, Hanımı erkek çocuk doğurursa muştuluk vermek için kerme (atları bağlamak için iki çadır arasına gerilen urgan) ye kırk kara boz at yavrusu (dört yaşına basan at) bağlattı.

Böylesini hiçbir insan görmemişti. İnsanlar sevinerek göğe baktılar, etraf sesiz ve sakindi, hayat adet' durmuştu, kanatlı kuşlar uçmadılar, akan sular akmadılar. Avuldaki köpekler havlamadılar, otların başı sallanmadı.

Bu bir iyilik işaretiydi. Bu çocuktan, kimse ürkmedi, korkmadı. Hepsi merak ettikleri sırrın açıklanmasına beklediler. Hepsi kulaklarını kabarttılar.

Altay'ı sarstı "Baa" diye ağlayan çocuğun sesi, kara yer sallandı. Alemi sarsan bir gök gürültüsü duyuldu. Ak Otağ'a kut düştü. Gökkuşağı gibi, eğilen parlak bir ışık Cakıp'ın avulunun üzerini kapladı.

Şimdi dağ başında Kayberen (dağlı geviş getiren hayvanların hamisi) böğürdü, bahçedeki kuşlar öttü, yerdeki yılanlar ıslık çalıp, avuldaki köpekler havlamaya, atlar kişnemeye başladılar.

Bebek iki elinde kan pıhtısı olduğu halde doğdu, bebeğin on beş yaşındaki çocuk kadar ağırlığı vardı. Çırpınışları otuz yaşındaki insanın kuvveti kadardı. Bebeğin iki omuzunda kara yele görüldü. Ağzına yiyecek verildiğinde üç tulum yağı bir defeda yedi. Soylu kadın Çıyırdı bebeğe memesini verdiği zaman memesinden önce süt sonra kan çıktı, Hanım buna dayanamadı.

Yetmiş Kırgız ailesinin mutlu günleri gelmişti, nice aylardan, nice yıllardan beri çocuk ağlamasını işitmeyen Kırgızlar çok sevindiler.

Avulun erkekleri o anda çocuğun babası olan Cakıp'ı hatırladılar. Ona bu haberi ulaştırıp hediye almak için kermedeki kırk at yavrusuna binerek her tarafı aradılar. At bulamayanlar da çoktu, kimisi yaya, kimisi atlı gitti.

Avulda erkekler yalnız Akbalta tedirgin bir halde evinde kalmıştı. Sulayka bunu görüp saşırdı, "İhtiyar müjdeden boş kalma, koşan almaz, nasibi olan alır. Cakıp'ın sevincini paylaş" diye yalvardıktan sonra yola koyuldu.

Akbalta, Kökçolok atını döverek avdan kalan köpek gibi seğirtti. Cakıp Bay dağ eteğindeki gök çukurun yüzünde, ırmak kenarında, kanatlı at veya gök kır tay gibi, kara yeleli kula kısrağa yürümeyi öğretmek için tek başına uğraşıyordu.

O zavallı Cakıp'ın Akbalta'nın getirdiği sevinçli haber ile bütün vücudu titreyip bayıldı. Sonra ayılıp şükrederek avula geldiler.

Akbalta, Cakıp'a ulaştırdığı sevinçli haberin karşılığında dokuz hayvan aldı.

Cakıp Bay, hiç şaşırmadan boz evine Çıyırdı'yı kutlamaya sakinci girdi.

"Var ol Hanım! Evladının beşik bağı sıkı olsun! Beşik bağı kutlu olsun! Çocuğunu tanrı korusun!"

"Var ol bayım, dediğin olsun!" diyerek rahatlayan Çıyırdı, beyaz memelerini uzatıp, beyaz gerdanını çıkarıp ihtiyar kocasına çocuğunu uzattı.

Cakıp, bağırarak ağlayan bebeğin göbeğini kokladı. "İhtiyarlıkta sahip olduğum oğlan bu mudur" diye bebeği Tünek'e yaklaştırıp dikkatlice baktı. Tanrının verdiği bu çocuk ağırbaşlı, arslan boyunlu, gözü açık, kaşları çatık, sert, kaplan gibi heybetli, kuvvet fışkıran bir oğlan idi. Cakıp, çocuğun arkasında kara mavi yeleyi gördü. İki omuzunda koruyucu melek kükreyip duruyordu.

Mutsuz Çıyırdı "İşte sen, vücudumun bir parçası olan gözbebeğim, seni dokuz ay, dokuz gün karnımda taşıyıp, bin bir zorlukla doğurdum. Artık ak sütümün hakkını verirsin" diye içinden üzülerek Umay Ana'ya derdini anlattı. Çıyırdı, çocuğu doğururken gözüne görünen bir ikaz işareti hakkında Cakıp'a da, yakınlarına da bir şey söylemedi. Bu annenin kalbinde bir sır olarak kaldı.

Bir ak sakallı derviş, tünekten inerek "Oğlunun adı Evliya'dır. Büyüdükten sonra savaşçı bahadır olacaktır. Bir çelik ok tahsis ettim, onu çocuğuna emdir. Asıl lazım olanını yakasına tak. On ikiye girdiğinde bir ustaya yay yaptıracaksın. Olgunlaştığında altı yiğide verilmesi için gökten altı kılıç inecektir" dedi. İhtiyar evliya çocuğun alnını üç kez sıvazlayarak oku verdikten sonra gözden kayboldu. Çıyırdı dervişin söylediklerini kimseye anlatmadı. Çelik oku çocuğa emdirdi, gömleğinin yakasına ipek iple dikip taktı.

Cakıp: "Rüyada gördüğüm oldu. Allah'ım çocuğumun bahtını ver, ömrünü ziyade eyle, düşmandan intikamımı alsın, kaybettiklerimi bulsun" diye dilekte bulundu.

Kederli halk ise: "Zorluklarla pençeleşirken hepimiz bir çocuk istedik. Dileğimizi makbul gördün, şu çocuğumuz dünyaya kement atan oğul olsun, ızdıraplarımızı gidersin, başımızı kurtarsın! Ayaklar altında kalan bayrağımızı kaldırsın, kılıcımızı keskin eylesin! Kaybettiğimiz toprakları geri alsın! Yolu, kolu, gözü açık olsun," diye hep birlikte Tanrı'ya yalvardı.

Kırgızların ahı herhalde Tanrı'ya ulaşmıştır, ya da Tanrı bu zavallı halka acımıştır, yahut da Kırgızların bedduası tutmuştur, belki de Tanrı kahretmiştir ki , son zamanlarda Kalmuk ve Çinliler'in Kırgız, Kazak ve Türk kabilelerine yaptığı baskı hafifledi. Çon Beecin'deki Hanlar arasında iç çekişmeler, Kırk Han'ın hakimiyet ve dünyalık kapma kavgası sebebiyle, göçmen halka baskı yapacak ve zulüm edecek hali kalmamıştı. Halk arasındaki Kalmuk serdarları casus ve muhabirleri yer yer eriyen kar gibi gizlice kaybolmaya başladılar.

Bunun farkına varan Cakıp, avulun ileri gelenlerini, yakınlarını toplayıp danıştı. "İhtiyarlığımda oğul sahibi oldum, hayvanlarım yok olmadı. Otlar yetiştiğinde, hayvanlar doyduğunda, Uç-Aral'da bir ziyafet vereceğim" dedi.

Yurdun ileri gelenleri Cakıp'a katıldılar. Kalmuk, Tırgot, Çinliler'den sır saklayıp, Cakıp'ın, on iki direkli, ak şanlı üç kardeşini bulsa da onları çağırıp köşeye oturtsa, sevincini onlarla paylaşsa, ziyafetin tadını çıkarsa. Ama onlardan şu ana kadar hiç bir haber alamadı. Bunu düşündükçe yüreği sızlıyordu. Oruz'u Opal'da, Bay'ı Kaşgar'da, Usön'ü Tibet'te biliyordu.

Cakıp her şeyden evvel, Kazak'a Noygut'a, Katagan'a, Türk kabilelerine, Alçın'a, Uyşun'a, Nayman'a, Kıpçak'a, Abak'a, Tarak'a, Argın'a dört beş ay önce çocuğunun düğününe davet etmek için haber gönderdi.

Uzun zamandır ziyafeti özleyen kırgızlar yurdu yenilediler, evlerini düzeltip kurdular. Kadınlar süslenip, kara başörtüsü yerine beyaz sarık ve beyaz başörtüsü kullandılar. Kızlar saçlarını çeşitli şekilde örüp, baykuş tüyleriyle süslenen kalpaklarını giydiler. Erkekler kesmek için hayvan hazırladılar, ocak yaptılar, odun hazırladılar, yarış atı hazırladılar, misafirleri ağırlama işini görüştüler.

Cakıp Bay, bir gün Ala-Dağdaki Nogoyun evine benzeterek, Altay'da altı direkli bir otağ kurup süsledi. Ardıç dumanıyla evi tütsüledi, davul çaldırıp bahşıya evdeki belayı kovdurdu, kıllı mızrağa kızıl tuğ takıp tünekten çıkardı.

Akbalta, önce Cakıp'ın fikrini beğenmemişti, sonra halkın ziyafete hasret kaldığını görüp zavallıların "gönlü neşelensin, başları bir araya gelsin" diye kabul etti ve ziyafet işlerini üzerine aldı. O yüzden, o ne uyuyabildi, ne de rahat soluk alabildi. Hep koşturup durdu. Ziyafet yedi gün sürdü. "Cakıp'ın çocuğunun ziyafeti bizim de ziyafetimiz, şimdi hizmetini etmiyelim de ne zaman edelim" diyerek Argın'ı, Kalmuk'u, Nogoy'u, Kıpçak'ı hep beraber misafirleri ağırladılar. Oyun, güreş, mızrak müsabakası, at yarışı düzenlendi.

Cakıp'ın ziyafeti Altay'da çabuk duyuldu.

Kalmuk Tırgot, Çinliler ve Moğollar "Bu Kırgız Ak Otağ kurduğu için mi böyle şımarıyor? Onun bizim bilmediğimiz bir çocuğu var. Alevke'ye söyleyelim" diyerek kötü niyetle avullarına döndüler.

Cakıp, her kabilenin başta gelenlerini, yakınlarını, bilgili aksakalları, özellikle ziyafet sonrasında alıkoyup, her birine elbise giydirdi. Aksakalları özellikle ziyafet sonrasına alıkoyup her birine elbise giydirdi, çocuğunu sağ eteğine koyarak, Hanımını peşine takıp ortaya çıktı.

"Sevgili kardeşlerim! Tanrımın verdiği oğluma ad veriniz." Cakıp diz üzerine oturup dileği için dua etti.

Çocuktan çıkan ışığa bakıp ona layık bir ad bulamayan halk şaşırıp kaldı.

Ah, Tanrım! Tam bu sırada beyaz çadıra yırtık deri elbise giyen, elinde beyaz 's' tutan, beline çakmak taşı bağlayan, ayağına çarık saran bembeyaz sakallı, ak külahlı derviş birden içeri girdi.

"Millet" dedi yüzü ışıldayan derviş, şaşkın oturanlara bakarak, "müsaade ederseniz nur yüzlü çocuğun adını ben vereyim."

Onlar da; "Olsun! Ağzından çıkan kutlu olsun, çocuğun adını sen ver ihtiyar" dediler.

"Söylemek benden, söz Tanrı'dan. Çocuğun adı Manas olsun! Ulu adına layık bahadır olsun! Belal'rdan uzak dursun" dedi gözlerinde ateşi olan evliya derviş elindeki 's'sını çocuğun üzerine silkerek "Manas ok geçirmeyen kürklü ol ! Ok yetişemeyen atlı ol! Sana dokunanları kılıçtan geçir, karşına düşman çıkarsa belini büküp öcünü al! Seninle tutuşan yenemesin, sana dokunana aman verme! Yalnız başına bozkurt ol, kırk kişiye bedel ol! Adını şimdilik sakla." dedi.

Oradakiler "Dediğin olsun. Tanrım versin!" diye uğultuyla güney ışığının girdiği tüneke bakarak Gök Tanrı'yı sığındılar.

Çıyırdı Hanım, çocuğuna ad veren adama elindeki ipek kumaşla altını vereyim diye düşünürken beyaz sakallı derviş bir anda gözden kayboluverdi. Onu dışarda olanlar da görmemişlerdi.

Manas Manas olunca, adı sanı duyulunca, yurtta ona muhatap çıkmadı.

Küçücük Manas, bağırınca dağdaki kayberen ürkerdi, ormandaki kaplanlar kaçardı. Manas bebekliğinde ağlamayı bilmiyordu, yaramazlık yapardı, istese obanın ocağındaki ateşten yalın ayak geçerdi. İçinden geçilmez çam ormanında tek başına dolaşırdı. Ev kadar taşları dağdan yuvarlardı. Onbeş yaşındaki çocuğun elini sıkıp ağlatıyordu.

Çocukcağız üç yaşına geldiğinde Çong Cindi diye biliniyordu. Delikanlılarla eşit oldu, devenin kuyruk sokumu kemiğini tek eliyle birleştirir, Gök öküzün boynuzunu kırardı. Onunla görüşmeye kimse çıkamazdı.

Çong Cindi henüz dört yaşına geldiğinde sık sık dövüşmeye başladı. Kara ağacı yerden köküyle beraber kopardı. Canıyla yarışıp, gücüyle kapıştı, suya bassa dalmadı, ateşe bassa yanmadı. Arslan gibi heybetli oldu, belalı Cindi diye adlandırıldı.

Çong Cindi beş yaşına geldiği zaman, henüz küçükken marifetini millete gösterdi, öküz kadar taşları kaldırdı, yılanın başını ısırdı, bir tulum kımızı bir seferde içti.

Genç Manas altı yaşına geldiğinde uzun boylu delikanlı oldu, yiğitlerle denk oldu. Çong Cindi adını bıraktı, kendi adıyla çağrılmasını istedi.

Manas, yedi yaşında kırıp dökmeye başladı. Can dostları ondan bezerek kaçtılar. Deliliği arttı, bir kuzunun eti ile doymada, onunla güreşecek yiğit kalmadı.

Manas sekiz yaşına girip erkeklik çağına erince, her gün kırlarda dolaştı. Ev yüzünü görmedi, kervan yolunda gelip geçen tüccar ve kervancıları soyup malını mülkünü çocuklara dağıttı. Avuldakiler "Cakıp Bay'ın bir tanesi laf dinlemez şımarık" diye dedikodu yaptığı halde hiç kimse karşısına çıkamazdı.

Bir keresinde Manas, avuldan kırk çocuğu toplayıp, geniş Altay'ın tepeli alanlarında karargâh kurup eğlence düzenledi. Eğlence kıvamına geldiğinde yukarıdaki dağ tepesinde Kalmuk, Tırgot, Moğol'un kudurmuş seksen çocuğu sallana sallana gelip avulun çocuklarına büyüklük tasladı.

"Serseri Kırgızların çocukları eğlence düzenlemişler. Onlara eğlenmeyi gösterelim! Esen Han atamız bunların derisini yüzüp gözünü oyacak! Diye şımardılar. Onlar birine "Erkek isen yap" dedi. Manas. Kalmuk'un, Moğol'un , genç çocukları savaş parolasını söyleyip Kırgızları her yandan kuşattılar, bağırıp çağırarak, kavga çıkardılar. Kaçan Kırgız çocuklarını küçük büyük demeden ölesiye dövdüler, epeydir bir kenarda duran Manas artık "yeter" diye araya girdi.

"Bu hakeme bak, kötü Kırgız!" diye Kalmuk çocuklarının başı Manas'a değnekle vurdu.

Manas dayak yedikten sonra yerinde duramadı. Yerdeki değneği alıp Kalmuk'lara öyle bir hareket yaptı ki, değneğin dokunduğu on iki çocuk öldü. Manas'ın heybetini gören Kalmuk çocukları köşe bucak kaçmaya başladılar. Kırgız diye savaş parolasını söyleyen kırk çocuk Kalmukları kovaladılar.

Manas, Kalmuklara yetişip tam onların cezasını vermek üzereyken karşısında Cakıp Bay Peyda oldu.

"Hey yaramaz!" diye Cakıp, Manas'a bağırdı, "Kalmuklara bunu nasıl ödeyebilirim! Başımızı yiyeceksin bu hareketinle, dur!" dedi.

Manas kırk çocuğu peşine takarak hiçbir şey olmamış gibi avula geldi.

Ertesi gün Kalmuklara dokuzarlı gruplar halinde hayvan götüren Akbalta şöyle dedi:

"Avulumuzdaki Çong Cindi denen çocuk kavga çıkarmış, onu cezasını biz verelim, ayağına geldik, çocukların işi yüzünden birbirimize düşman olmayalım" diyerek Kalmukların ayağına kapandı.

Onun malını mülkünü alan, içkisini içen Kalmuklar şöyle dediler:

"Kırgızlar, sizin af dilemelerinize alıştık artık.Çong Cindi'nize sahip çıkın!"

"Tamam" dedi sırrı içinde saklayan Akbalta.

O olaydan beri Cakıp oğlundan kaygılanıyordu.

Cakıp sonunda Hanımına danışarak Manas'ı Oşpur'a bir an önce vermek istedi. "Çocuğu uşak mı yapacak, Hanzade mi yapacak, budala mı yapacak kendisi bilsin. Onun eline verelim, hem Kalmukların gözünden uzak dursun" diye atına binerek yola koyuldu.

Cakıp'ın bildiği kadarıyla Oşpur çobanların başı Tengir Bay'a tabi olan, töreleri iyi bilen, sözü bir özü bir insandı. Oşpur, gençliğinde dünyadan bıktığı için halkına geç katılmıştı. O dağın tepesinde düşüncelere dalmış bir halde akşama kadar otururdu. Gece boyu uyumasa bile gündüz yine halinden hiç bir şey eksilmiyordu. Kolay kolay sırrını söylemezdi. Birçok dili biliyordu, Kara kuş gibi ihtiyar gözükmesine rağmen tekmeyle taş yaran, eliyle herşeyi kırabilen kişiydi. Yedi gecede Kalmuk ve Çin'e yaya olarak gidip gelirdi. Oşpur, dağdan seyrek olarak inerdi. Ömrünün büyük bir bölümünü ak karlı, mavi buzlu yükseklerde kuzuların otladığı, kayberenlerin yayıldığı yerlerde, koyunlar arasında geçirirdi.

"Oşpur Bay nerdesin?" dedi Cakıp yüksek sesle, "Sana bir kul getirdim."

"Buradayım Cakıp Bay." Oşpur Ak çadırından çıktı, "A, oğulunuzu ağılıma alıp gelmişsiniz..."

Oşpur, Manas'a dikkatlice bakarak ona bir sarı keçi yavrusunu kurban kesti.

"Oşpurcuğum, sen çok şey bilirsin, söylemesem de bunu farkedebiliyorum.Bunu adam et. Seni Tanrı'ya, oğlumu sana emanet ediyorum."

Çoban başı, Bay'ın sözünü dinledikten sonra cesaret bularak:

"Bayım, peki. Avuldaki Çege Bay ile oynasın!"

"Oğlumun gözünün yaşına bakma!" Vur, döv! Yattığı yer kara kulübe olsun, önü taar (kaba yünlü kumaş), keçe olsun! Şımartma" diyerek Cakıp evine döndü.

Manas Oşpur'un yanında kaldı.

Ertesi günü kara kulübede horlayıp uyumakta olan Manas'ı Oşpur tan atmadan uyandırdı.

"Hey, Manas! Sen buraya uyumaya gelmedin. Çobansın. Dediğimi yapacaksın, kalk! Normalde öğlene kadar uyuyan uykusever Manas bugün hiç ses çıkarmadan gözünü açtı.

"Söyle bana, nasıl insan olmak istersin?" dedi Oşpur onu sorguya çekerek.

"Bahadır olmak istiyorum" dedi Manas rahatça.

"Peki. Bahadır olunca ne yapacaksın?

"Bahadır olursam düşmanlarımı param parça edeceğim."

"Öyle mi! Niçin düşmanlarını öldüreceksin?"

Manas buna cevap veremedi. "Halkımı yağmalayıp soyduğu, öldürdüğü için desene" dedi Oşpur

"Kan dökerek mi bahadır olacaksın?"

"Bilmiyorum". "Şimdi sözümü dinlersen bahadır olacaksın" dedi Oşpur.

Manas çobana "evet" işareti yaparak başını salladı.

Oşpur, Manas'ı büyük nehirin aktığı geniş dereye götürdü.

"Şimdi buradan öteki kıyıya geçeceğiz, yol bu" dedi Oşpur.

"At ile geçemez miyiz?" dedi Manas.

"Bahadırlar pek çok zorlukları yaşarlar. Bahadır olmak istersen yaya geç" dedi, Oşpur, Manas'a bakıp.

Gerçekten Manas nehire elbiseleriyle girdi. Beş adım gittikten sonra Manas bir taşa takılıp kayarak düştü. Suda sürüklenmeye başladı, suda boğulmak üzereydi, iki gözü Oşpur'da idi.

Oşpur, suda akıp gitmekte olan Manas'ı takibederek, şaşmadan nehir kıyısı boyunca gelmekte idi. Manas çaresizdi, nehir onu almış götürüyordu.

Nehirin kıvrımına geldiğinde, Manas'ın gücü kalmamıştı. Oşpur, kıyıdan elini uzatıp onu nehirden çıkardı.

"Bahadır olmak kolaymıymış" dedi Oşpur gülümseyerek.

"Bahadır savaşta dövüşür, düşmanla savaşır. Suda akmaz" dedi Manas kızgın halde. "Suda dövüşmek, yaya olarak nehir geçmek her an bahadırların başına gelebilir" dedi Oşpur. "Uykudan kalkıp, bir anda kara gücünle olman lazım."

Oşpur, Manas'ı öteki kıyıya geçirip taşlı dereyi gösterdi.

"Bu deredeki taşları iki günde bir yere toplayacaksın."

Manas daha da sinirlendi.

"Onunla sur mu yapacağız?" dedi Manas tersleyerek.

" Hayır. Senin gücünü deneyeceğiz" dedi Oşpur. "Bunları topladıktan sonra eve gidebilirsin."

Oşpur atına binip Manas'ı derede bırakarak gitti.

Manas, burada iki gece kaldı, bin bir zorlukla ev kadar taşları bir yere topladı. Üçüncü gün Oşpur geldi, toplanan taşları görüp Manas'ın omuzunu tuttu.

"Şimdi, senin gelecekte bahadır olacağın belli oldu, Manas".

Oşpur o zamandan beri Manas'ı rahat bırakmadı. Onu yayladaki Süt-köl denen suyu çok soğuk olan derin göle; etrafında Kamçatka ördeklerinin bulunduğu yere götürdü. Beline ip bağlayıp suya daldırdı. Böylece Manas yüzmeyi öğrendi.

Bu Oşpur'un eziyetlerinin başlangıcı idi. Ne olursa olsun, Oşpur'un eziyetleri, Manas'ın hoşuna gidiyordu. Dikkatlice canla başla Oşpur'un söylediklerini, itiraz etmeden hemen yerine getiriyordu. Bahadır olmanın kolay olmadığını artık anlamıştı Manas.

Bir ayda Manas yayın nasıl yapılacağını, nasıl çekileceğini öğrendi. İki ay sonra dayanıklı mızrak yapmanın sırrını öğrendi. Üç ayda kılıç yapmayı ve kullanmayı öğrendi. Dört ayda erkek yarışları (at üzerinde yapılan bir birini eyerden düşürme yarışı) na alıştı. Beş ayda Oşpur ile tutuştu, kara gücü geldiğinde Manas onu bir eliyle kaldırdı, bunu fırsat bilen Oşpur ayak çalmak suretiyle çocuğu yere serdi. Oşpurun bilmediği şey yoktu. Tibet ve Çin'den öğrenip geldiği sırrı, ineğin derisini asıp eliyle saplayarak delmeyi, bir değnekte otuz kişiyle tutuşmayı, tekme atmayı Manas'a öğretti.

Altı ay sonra o etine dolgun çocuk zayıflamıştı, boyu uzayıp yaramazlığı kalmamıştı. Vücudu kuvvetlenmiş boz bir oğlan olmuştu. Ondan sonra Oşpur, Manas'a güvenerek onu Çege Bay'la beraber koyun gütmeye gönderdi.

"Üzerine Kalmuk'un taşına tak!" dedi Oşpur, "Yoksa Kalmuklar senin ayaklarını ve kollarını keser."

"Oşpur Ağa! Kalmuk'un taşına takıp yaşamaktansa ölürüm daha iyi" Manas buna gücenerek beyaz kalpağını, üstüne kementay (keçeden üst giyim=çapan) giydi ve yanına kılıcını aldı.

Manas on yaşına geldiğinde tırmanmak için dağ, savaşmak için düşman bulamadı. O dağdaki çobanlardan kırk çocuk bulup almak istedi.

Bir sıcak yaz gününde, Manas ile Çege Bay dağa koyunları otlatmaya çıkmışlardı.

Tam karşıdaki kaya taşında bir kurt, koyunları arasında aksak beyaz kuzuyu yakalayıp güpegündüz parçaladı. Bunu gören Çege Bay'ın ödü koptu; bağırmak için sesi dahi çıkmadı, ardıç ağacına çıkarak saklandı.

"Hey, bu hangi köpek" dedi Manas.

"Köpek değil, kurt" dedi yaşça büyük olan Çege Bay. "Bizi de yiyecek. Saklan buraya."

"Kurtsa ne varmış. Bunun ciğerini söküp alacağım" diye on yaşındaki Manas kurda saldırdı. Kuyruğundan yakalayacaktı ama yetişemedi.

Kurt kaçıp gitmekte idi. Manas akan kanı izinden onu takibetti. Kurt kayanın önündeki kara mağaraya girip saklandı. Manas da onun izinde mağaraya girdi.

Manas mağaraya girince gördüklerine inanamadı, köşede iri yarı, şık elbise giyen kırk kişi sırayla oturmuştu. Kanatlı atları vardı; gönülleri açık, yüzleri nurluydu. Onların yanında Oşpur'un aksak kuzusu meleyip duruyordu.

Büyüklerden çekinen Manas onlara selam verdi:

"Ağalar, Kuzuyu kapan kurdu gördünüz mü?" dedi.

"Gördük" dediler. Oturanlar birbirlerine bakarak gülümsediler. "O kurt işte biziz. Biz kırklarız.

" Manas'ın onlara pek inanmadığını gören kırklardan biri bir anda kurt şekline girdi. Manas da böylece inandı.

"Biz kırklar senin yoldaşlarınız" dedi oturanların büyüğü, "Ne zaman zorda kalırsan biz hemen yardımına koşarız. Sana söz.

" Kırklar Manas ile göğüslerini birbirine değdirerek sözleştiler.

O esnada mağaraya Çeğe Bay girdi.

"Onun adı ne?" Kırkların büyüğü.

"Kadoo Bay'ın oğlu Çeğe Bay, çobanımız."

"Bu çocuk sonra sana can yoldaş olacaktır, adı Kütübi olsun" dediler ve kırklar gözden kayboldular.

Manas ile Çeğe Bay geri dönüp koyun kuzularını saydılar, eksik çıkmadı. Manas bu gördüklerini iyiliğe yordu. Deminki beyaz kuzuyu Çeğe Bay'la kesip kızartarak yediler. Gündüz dağdaki koyunlara saldıran kurtları gören çobanlar, akşam üstü deredeki koyunlarını sayıp kontrol ettiler. Ağıldaki koyunların ve otlaktaki atların hiçbiri eksilmemişti. Oşpur'un koyunlarına da bir şey olmamıştı. Ağılda deminki aksak ak kuzu da vardı.

Oşpur, koyunlarını güderek tepe boyunca gelirken deredeki çukurda Manas başta olmak üzere kırk çocuğun eğlenmekte olduğunu gördü. Çocukların eğlenmesini seyretmek için attan inerek bir söğüdün altında oturdu.

Çocuklar artık büyümüşlerdi. Onlar durmadan ordo (Hanı karargahını ele geçirmek için savaşı temsil eder) oyunu oynuyorlardı. Sonra kazandaki etleri alıp yediler. Çocukların arasında Manas Opol dağı gibi gözüküyordu, o bu görünüşüyle diğerlerinden farklı idi.

"Bahadıra itaat edelim!" Kırk çocuk Manas'ın etrafında dönerek ona saygı gösterdi. Manas bununla yetinmeyerek, adetlerde olduğu gibi somurtkan davrandı. Çocukların kendisine beğim demelerini sağladı.

Eti yedikten sonra Manas söğüdün gölgesinde uykuya daldı. Bir zaman sonra üst taraftan Kara Malmuk'un seyisi Kancarkol, yolundan şaşmış köpek gibi bastırıp geliyordu. Bu kafirin işini Oşpur biliyordu. Bu adam Kalmuk ve Çin'de, Sibirya parsı gibi emir dinleyen, insanın başını eliyle kesebilen, elini göğüse saplasa hançer gibi giren, bu yüzden Kancarkol diye adlandırılan bel'lı biriydi. Oşpur, içinden fırsat bulsam da Kancarkol ile yerde teketek dövüşsem diye düşünüyordu.

Kancarkol, yol boyundaki çocukları görünce köpek gibi fırlayıp gelerek kamçısıyla onları kamçılamaya başladı. Çocuklar Tarançı gibi sağa sola dağıldılar, bazılar korktu. At üzerinde dövüşemeyen Kalmuk attan inip kuşattığı çocuklardan dördünü eliyle vurarak öldürdü. Sonra onları toplayıp üzerlerine oturdu.

Manas, çocukların gürültüsünden uyandı. O Kancarkol'a doğru heybetle, arslan gibi kükreyerek geldi. Onun gücünü farkeden Kancarkol da önceden tedbirini aldı. Oşpur;

"Ne yazık ki, Manas belki o tecrübeli kafire yenik düşebilir, keşke onun yerine ben olsam! Kancarkol, Manas'ı parçalarsa, Cakıp'a ne söyleyeceğim." diye düşündü.

Manas ile Kancarkol meydanda dönerek birbirini korkutmaya çalıştılar. Bir ara, Kancarkol eliyle Manas'a göz açıp kapayıncaya kadar vurmak istedi. Yiğit Manas, kendini bir yana attığından, Kalmuk'ın eli söğüde saplanmıştı. Bir anda Manas ayağıyla onun böbreğine vurup, kaldırdı ve kucaklayarak yere fırlattı. Kancarkol yere serildi.

Oşpur, Manas'tan emin olarak, çocuk, göreceğini görmüş, öğreneceğini öğrenmiş, olgunlaşmıştır, sağ salimken Cakıp'ın eline teslim edeyim diye yola koyuldu.

Oşpur'u gören Çıyırdı, sevincinden bağırdı. Heyacandan Oşpur'a verebilecek hediye, giydirebilecek elbise bulamadı.

"Sana kurban olayım Oşpurcuğum! Manas kuzum amam mı? İki yıldır onu görmedim. On çocuğu varmış gibi ihtiyar onu görmeye gitmedi. Manas adından Kalmukların, Çinlilerin haberi var mı? Almak istersen işte hayvan! Para istiyorsan onu da senden esirgemem. Beslediğim oğul adam olacak mı?"

Sözde hasis, derin düşünceli olan Oşpur şöyle dedi:

"Oğlumuz amandır, kimseye yenilmez, güreşte, kimseye boyun eğmez biri oldu, kıvamına geldi. Söyleyeceğimi söyledim, vereceğimi verdim. Artık Kalmuklardan, Çinlilerden korkmaz oldu. Çocuğa ihtiyacınız varsa alabilirsiniz."

Ertesi gün Cakıp Bay, Manas'ı alıp gelmek için Oşpur'la beraber gitti. Cakıp oğlunun olgunlaştığını görüp sevindi. "Ya kurban olayım kuzum, beri gel, konuşalım. İhtiyar Kalmuk'u dövmüşsün. Çakmağıyla bıçağını almışsın. Şimdi Kalmuklar bize felaket yağdırmaz mı? Başınıza bel' olmayacaklar mı? Diye Cakıp ağladı.

"Ben onu ganimet aldım. Ganimeti vermeyeceğim." dedi. Manas dudaklarını bükerek. "Ey baba! Ne zamana kadar böyle saklanıp yaşayacağız? Artık kaçmayacağım Kalmuk'tan, ölümde öte yok !" dedi.

"Ya, yavrum, arkadaşlarına hayvan kesip yedirip israf etmişsin." dedi Cakıp.

"Ey baba kızma. İnsana, dünya ile hayvan bulunur. Bunca sahipsiz hayvanı güdüp ne bulacaksınız. İnsana birazcık servet yetmiyor mu?"

Cakıp, çocuğunun söylediklerine karşılık bulamadı. Manas'ın akıl bulduğunu, büyüdüğünü gören Cakıp, içten memnun oldu.

Oşpur, elini Manas'ın omzuna koyup vedalaşırken sordu:

"Manas, olgunluk çağına geldin. Şimdi seni babana teslim ediyorum. Söyle bakayım, benden ne öğrendin?" dedi Oşpur.

"Nasıl bahadır olunacağını, nasıl savaşılacağını" dedi Manas.

"Hoşlanmadığın herkesle savaşır mısın?" dedi Manas.

"Saldırırsa, evet!"

"Manas sağ kulağınla da, sol kulağınla da dinle. Sadece halkına saldıran düşmanla savaşacaksın. Her zaman halkını düşüneceksin, sonra kendini. Bu, her yiğidin parolasıdır. Benim sana verecek vasiyetim budur."

Manas nasihatini bitiren Oşpur'un önünde diz çöktü.

Cakıp Bay'la Manas sabahın köründe yola koyuldular. Doğuda güneş ışınları bulutlara aksederken Batıda ay henüz kaybolmamıştı. Tepeleri beyaz karla örtülen dağlar, kül rengine bürünmüştü. Kuş sürüleri dizi halinde göç etmeye başlamış, yerde otlar sararmış, şafak süzülmüştü.

Cakıp Bay da gök yavrularını yetiştiren kuş gibi, boyu uzayan, at üzerinde mağrur oturan yiğit oğlunu, dikkatle süzüp, daha önce "Keşke yanımda bir oğlum olsaydı, hasretim kalmazdı." şeklindeki dileğinin sonunda gerçekleştiğine şükrederek, Hanımına çabuk ulaşmak için atın dizginini silkti.

Tör-Su nehrini geçip Ak-Ötek'e geldiğinde uzaktan buram buram yükselen toz duman içinde, ürkmüş at sürüsü göründü. Çakıp ürkmüş atların önünü kesip, damgalarına bakarak onları kendi atları olduğunu gördü.

Cakıp bu sıcakta temiz atları korkutarak süregelen yabancı Kalmuk'a sordu:

"Hey, atları nereye götürüyorsunuz?"

Yer kapan Kalmuk, Cakıp'ın sözünü anlamadan atları, sövüp sayarak sürüp gitti.

Atların ardından koşan Iyman adlı at çobanı, Cakıp'ı görüp acı acı ağladı.

"Kalmuklar bizi dövüp, yurdumuzu alarak, atları sürüp götürüyorlar, bayım."

O sırada Manas yetişip geldi, ağlayan at çobanını görüp babasına sordu:

"Bu at çobanın kim dövmüş, baba?"

Cakıp doğruyu söyledi.

"Deminki Kalmukların işi yavrum. Altı grup Kalmuk yer değiştirmiş. Kısa zaman önce otuz kısrakla, beş atı otlak ücreti olarak vermiştin. Bunu az görüp atları otlaktan kovmuşlar."

Atların ardındaki al donlu ata binen Kalmuk reisi Kortuk, Cakıp'ı tanıyıp kaba sesle bağırdı:

"Pis, vahşi Kırgız! Otlağın sahibini bilmiyor musun?" Hayvanlarına bir yer bulsaydın? Şimdi sana göstereceğim! Tohumunu göstereceğim." diye Kalmukça sövüp, Cakıp'ı atından indirip, kovaladı.

"Ya baba, bunlar ne diyorlar?" diyen Manas hal' hiçbir şey anlayamamıştı.

"Ey yavrum, çocuklar böyle sözleri anlamaz" dedi. Cakıp telaşlanarak.

Bu sırada kenarda duran Kalmuk, Cakıp'ı kamçıladı. Bayın sardava kalpağı yere düşüp çenesinden kan aktı. On Kalmuk Cakıp'a saldırdı onu fena dövdüler.

Bunu gören Manas tahammül edemedi. At çobanı Iyman'ın elindeki huş ağacından yapılmış sırığı (kement) kapıp kükreyen Kortuk'un üzerine fırlattı. Kalmuk'un başı parçalanarak beyni sırığa takılı kaldı. Bunu gören Kalmuklar atlarının dizginlerini çektiler, şaşırdılar. Atlarının üzerine yerleşerek Manas'ı yakalamaya yeltendiler. Mızrak ve kılıçla saldıran Kalmuklar, Manas'ı her taraftan kuşattılar. Manas atıyla bir yana kaçarak sırıkla onları birer birer yere düşürdü. Kalmukların yedisi yere düştü. Manas gök kır atının yorgun düşmesine rağmen ayaklarıyla onun böğürlerine vurarak kaçan Kalmukları inatla takibetti.

Cakıp Manas'ın arkasından bağırarak gök kır atın dizginini tutmaya çalışsa da ulaşamıyordu.

"Hey, yapma yavrum, dur!" diye ağlıyordu Cakıp, "Kendine gel! Arkana bak, vay-vay! Bu yaptığın nedir? Köklü kabilen mi ver senin? Keşke kırk yoldaşını bekleseydin? Tek başına Kalmukları öldürüp bitirebilir misin? Bırak yavrum dur!..."

Manas babasına acıyıp gök kır atının dizginin çekti.

"Kurban olayım sana yavrum. Bu Kalmuklar bundan sonra seni boş bırakmazlar. Bakarsın yarın Kortuk'u öldürdün diye, intikam almak isterler. Onlar "Kun" isterler. Manas atın dizginini sıkı tutup uslu duruyordu.

"Kun ne demek baba?"

"Oğlum birisini öldürdüğün zaman, zarar gören taraf kun ister. Kunga bakarak (at, koyun, deve, inek) altın ve benzeri dünya kıymetlerini alır. Onu ödemezsek baş alır veya ailemizden birisinin öldürülmesini isterler." "Kalmuklar Kortuğun Kun'u için bizi esir alıp malımızı yağma ederler mi?" Avula ulaşmaya az kaldığında, Manas düşünceye dalmıştı, sonra Cakıp'ın yanına yaklaşarak:

Ya baba sen beni çocuk mu sanıyorsun?

Büyüdün , akıllandın.

Daha nereye büyüyeceksin? Dev gibi boyun var.

Bana güveniyor musun?

Güveniyorum.

Ben senden bir şey soracağım, saklamadan doğruyu söyler misin?

O soracağın soruya bağlı, yavrum. Soru oğlunun babasına sorabileceği bir sorudur. Cevap ise akıllı bir babanın büyümüş oğluna vermesi gereken doğrulukta olmalıdır, baba.

O zaman sor oğlum. Bundan sonra sana gerçekleri söyleyeceğim, senden hiçbir şey gizlemeyeceğim.

Baba soyunu sopunu bilmeyen adam olmaz. Benim yedi göbek soyumu anlat. Ala-Too'dan Altay'a gelişimizden başlayarak hepsini anlat.

Oo, oğlum sen sormaz olsaydın; ben de söz vermiş olmasaydım. Babanın da çocuğuna söyleyebileceği söz var, söyleyemeyeceği söz var. Ama sen atalarının geçmişini bilmek zorundasın. Bunları sen biraz daha büyüğünce söylemeyi düşünüyordum. Sorman, büyüdüğünün işaretidir. Atalarımızın geçmişi nesilden nesile emanettir. Senin övünebileceğin, gurur duyabileceğin bir halkın var. Soyun Kırgız, sözünden dönmeyen, savaş denince durmayan, cesur, akıllı ve inatçıdır. Dostunu düşmanını bilen, namuslu, cesur, savaşçı ve kırk kabileli, cennetlik bir halkın vardı. Cakıp Bay, oğluna, yedi göbek atasını onların kahramanlıklarını masal gibi anlatarak büyük dedesi Nogoy Han'ın tarihine geldi.

Büyük deden Nogoy'un yedi göbek atası hep handı. Onların hepsi arslan gibi güçlüydüler. Nogoy Han da onlardan eksik değildi. Rızkını hiç kimse paylaşmadı. Tacını kimseye giydirmedi. Komşularıyla iyi geçindi. Düşmana hakkını yedirmedi. Nogoy, Han, ilkbaharda babalarının eskiden izlediği büyük yolu takip ederek Ala-Too'dan göç etti. Otlak arayıp Enesay, Altay, Ming-Suu (nehir) ya kadar giderek serinledi. Oraya eskiden yerleşmiş bulunan kırk Kırgız kabilesiyle, oniki Türk soylu kabilelerle yaylayı paylaştılar, hayvan alış verişinde bulundular, dünürleştiler, adetleri beraber muhafaza ettiler, düşmana karşı beraber savaştılar, güz gelince yüklerini, hayvanlarını alıp göç ettiler. Ancak altı ay sonra Ala Too (Aladağ), Andican, Alay gibi ılık yerlere gelip kışladılar. Dürüst deden Nogoy, Esen Han'la yapılan savaşta yüreğine mızrak saplandığı için can çekişirken, oğullarına, halkına acı acı ağlayarak şöyle vasiyette bulunmuştu: "İyi niyetli yiğitlerim, köklü halkım, bizim düşmana yenik düşmemizin sebebini şimdi anladınız mı? Düşmana askerimiz az olduğu için boyun eğmedik. Halk birleşmedi. İçimizden çürüdük. Birlik ve beraberliğimiz bozuldu. Töreden uzaklaştık. Arzu ve hevesimiz kalmadı, bilgelerin sözünü ciddiye almadık. Töreleri bıraktık, kötülere kandık, küçükler büyüklere hürmet etmediler, çocuklar atalarını bilmediler, kadınlar kocalarını düşünmediler. Tanrıyı tanımadık. Böylece yurdumuzdan gayret, iman, haysiyet kuvvet gitti. Akıllı önderlerinize ve memleketinize gerçekte karşı olan sizsiniz, Düşmana kucak açan sizsiniz. Bundan ibret alınız! Bunu sonraki nesillere, çocuklarınıza anlatınız..."

Oğlum, Nogoy deden vefat ettiği zaman hansız kalan halk şaşırdı, han hazinesi tüketildi, sayısız hayvanları talan edildi, yiğit erkekler köle oldular, n'rin belli, nazlı gelinler, küçük kızlar, cariye oldular. Böyle zilleti Tanrım kimseye göstermesin, zamanında güçlü olan göçmen halkın başına felaket ve dert geldi. Ay batmış gibi ocağı söndü, başı derde girdi. Pis Esen Han "Bu Kırgızlara yardım edenin kim olduğunu anlayamadım. Pek çok kez onları soyup soğana çevirdiysem de yine başını kaldırıyor. Başları bir araya gelirse tekrar dirilip kavga çıkaracak" diye danışmanın sözünü dinleyerek, yok edemediklerini dağ derelerine, kuru yataklara kum gibi dağıttı. Kırgız çocuklarını Çinlilerin, Kalmukların atlarına bakıcı yaptı. Karşılık gösteren Kırgızların dilini kestiler, eline çivi çaktılar. Usta okçuların gözlerini oydular, söz dinlemeyenin kulağına kurşun döktüler. Ata binip kuş gibi dolaşan halk şimdi güneşin doğuşunu batışını görememekte. Onlar tutsak oldular, dertlerini kimseye söyleyemediler, kuma akan su gibi tutunacak yer bulamadan, şaşırdılar. Çin Hanı Esen Han eline geçirdiği göçmen Türk ve Kırgız yiğitleriyle "vahşiler" diye alay etti. Kalmuk, Moğol ve Tırgotlardan muhafız koyup dağa ve ata alışmış halkı, gasbettikleri hayvanlara bakıcı yaptılar, onları huduta yakın yerleştirip, Çin Seddi'nin önünde saldıran düşmanına karşı mızrak kalkanı olarak kullandılar. Zavallı halk bir deri bir kemik kalmıştı. Kabahat halkımızdaydı. Onlar, yıllar sonra Altay'da ancak birleşebildiler. İşte şimdi sen doğdun. Demin de söylediğim gibi aklını buldun, kuvvetle doldun. Yavrum, ataların, halkı gözbebeği gibi koruyup, onlara tünek olup, muska gibi saklayıp korudular. Atalığın gereğini yerine getirdiler. Ben onlar kadar olamadın. Ahvalim iyi gitmedi. Aklım, kuvvetim kafi gelmedi. Şimdi senin zamanın, senin yerine getirmen gereken şeyler var. Umudum sendedir. Halkın senden beklediklerini gerçekleştir. Şerefini koru. Korktuğum şey şudur; artık sırtını dayayabileceğin ataların, o kuvvetli Kırgızlar yok. Etrafında toplanın arkadaşların yok. Yalnızsın, yavru..." Gönlündekini söylediği için rahatlayan Cakıp, derin bir iç çekti. Manas düşündü.

Manas aklına sözleştiği kırklar geldi. O anda karşısında hoş bir ata binen, kara bir elbise giyen, görünüşü muazzam, gök bayraklı, gaza için var olan Kırklar peyda oldu. Onlar Manas'tan başka kimseye görünmeden, sözleri duyulmadan değişik bir kılıkla çıkageldiler. Manas onlarla şakalaşarak onlara Kortuk'u öldürdüğünü söyledi. Cakıp Bay, oğlu sapasağlam iken birdenbire hiçbir şey yokken onun ileri geri konuştuğunu, boşuboşuna kahkaha atıp çırpındığını görünce, çok korktu. Oğluma cin çarptı diye ne yapacağını şaşırdı. O bu korkulu anda Hanımı Çıyırdı'yı hatırladı. "Hanıma çabuk ulaşayım, ıssız yerlerde dolaştığı için Manas'ın delirdiğini anlatayım. Baksın, yüreği sızlasın." diye atını kamçıladı.

Cakıp Bay, atını bağlamadan, kimseye bakmadan, kamçısını sallayarak yürüdü. Gözlerinden yaş dökülüyordu. Başını eğdi. Dalgın dalgın yürüyordu. Çıyırdı'nın çadırına felaket haberi getirdi.

"Ey Hanım, bunu kimse bilmesin, tamam mı? Bizim ışığımız söndü. Gözümüz oyuldu. Hayatımızı karanlık bastı. Fel'ket geldi." Diye Cakıp dizlerine vurdu.

"Ne diyorsun, dilin yansın senin ihtiyar! Ağzındaki sözlerini köpeğe söyle. Yavrumun hâlini çabuk anlat! Ölüyorum, çabuk söyle..."

Cakıp Manas'ın sararmış sahrada dolaşıp delirdiğini anlattı.

"Gözbebeğim, bir tanemi sahrada niye yalnız bıraktın? Hey deli ihtiyar, ben Baykuş Ana oldum, çocuğa doyan sen oldun. Senin Manas'tan başka kimin var? Atalarınla beraber soyun kurusun, onları niye böyle esirgiyorsun? Bana yavrumu göster. Yavrum, kuzum ne olursa olsun, atını yedekleyerek onu eve getir, hadi! Oğlum sahraya bırakılır mı, baş belası, ihtiyar!" diye bağırdı Çıyırdı gözlerinde yaş dökerek.

Çıyırdı'nın dünyası karardı, o sanki ateşe düşen sinek gibi kıvranıyordu. Bu 'ciz kullar arasında Çıyırdı gibi yaşlandığında sahip olduğu biricik oğlundan kötü haber alıp da üzülmeyen kadın var mıdır? Bu kadınlar dünyasında, yavrusuna yardım elini uzatmadan yuvasını yılan basan turgay gibi kıvranan bir başka zavallı var mıdır?

Cakıp, avuluna gelirken bir kötü haber daha ulaşmıştı. Kalmuklar Kortuk'un kan bedeli olarak yarın Cakıp'ın avulunu herkesin gözü önünde yok etmek istiyormuş. Herşey üstüste gelip Cakıp'ı sıkıştırdı. O, Akbalta'yı çağırıp onu dinledikten sonra kendine geldi. Cesaret bulup, sırdaş ve komşu Kazak, Nayman, Konguratlardan yardım istemeye adam gönderdi.

Zavallı Çıyırdı, Kalmuklar gelmeden önce Manas'ı görmek istiyordu. Ne yapacağını şaşırmıştı.

Çıyırdı başındaki büyük beyaz sarığını alıp, yerine kara başörtüsünü örttü. Belini sıkı bağladı, ışık saçan yüzü sarardı. Her zaman nazik idi, bu kez kocasının hiç binmediği Boztaylak'ına binip, kocasının engellemesine rağmen "ölmüşse ben de öleyim, yaşıyorsa beraber geliriz" diye çöle doğru yola koyuldu.

Biricik oğlum Manas'la birlikte ben de ıssız çölde delireyim, terk-i dünya edip dolaşayım. Biricik oğlumdan ayrılıp yaşamanın bir anlamı yoktur diye ağlıyordu Çıyırdı.

Issız çölde Çıyırdı'nın eteği rüzgarla savruluyor, atının kuyruğu ve yelesi dalgalanıyordu. O bir tepenin eteğinde Manas'ı arıyordu.

Atları otlatmakta olan Manas, annesi Çıyırdı'yı görünce karşısına çıktı.

"Anne, sana ne oldu?"

Çıyırdı bir söz söylemeden atın üzerinde Manas'a sarılarak gözlerini boşalttı, yalvardı, ağladı.

"Kurban olayım bir tanem! Gökteki güneşim! Sağ mısın? Var Mısın? "Başın sağ mı?"

Çıyırdı oğlunun sağ salim olduğunu görünce, kalbi rahatladı, esenlik buldu, ağlaması kesildi, dünyaya yeniden gelmiş gibi sevinerek yola çıkmak için hazırlandı. Babasının söylediklerini öğrenen Manas "Allah iyiliğini versin senin baba" diye kahkaha ile güldü, ona itibar etmedi.

Manas ile Çıyırdı'nın önüne birden bire atlarını yedeğe alan yedi Kalmuk çıkıverdi. Onların birisi Manas'ı tanımıştı, "Kortuk'u öldüren işte o" diye bağırmaya başladı. Biri atlarına baktı, altısı Manas'a vurmak için ellerini kaldırarak yaklaştılar.

"Ne olur, biricik oğluma dokunmayın! Beni üzmeyin!" diye Manas'ın önüne geçerek bağırdı, Çıyırdı.

"Anneciğim, ne yapıyorsun?" dedi Manas önüne çıkarak. "Ee, bunlar altı kişi değil mi. Altmışı gelse de bir şey yapamaz, anneciğim."

Bu sırada Kalmuklar Çıyırdı'nın atını dizginden tutarak götürdüler.

"Hey çek elini dizginden! Gebereceksin!" dedi Manas hiddetlenerek.

Kalmuklar söz dinlemeden atı yedeğe aldılar.

Manas iki Kalmuk'u omuzlarından tutup birbirine öyle bir çarptı ki, onlar o anda can verdiler. Buna gören Kalmuklar atlarını bırakıp kaçtılar.

Manas ile Çıyırdı avula geldiğinde Cakıp'ın bıyığı diken diken olmuş neredeyse korkudan ödü patlamıştı. Oğlunun sağ salim olduğunu görünce kalbi rahatladı, şükrederek beyaz tekeyi kesti, keyfi yerine geldi.

"Tanrının yazdığını görelim. Artık Kırgızlar epey güçlendiler. Kalmuklar mahvolsun. Oğlum Manas varken bir savaşıp görelim!..."

Manas, Kalmukların saldıracağı gün hiçbir şeye aldırmadan, güneş doğuncaya kadar uyudu.

"Kırgızlar yiğitlerimizi öldürdü, kardeşimiz iseniz yardıma gelin, Kırgızları keselim." Diye haber gönderdi Mançular, Altay Kalmuklarına.

Mançular ile Altay Kalmukları kardeş gözüktüğü halde birbirlerini çekemiyor, kıskanıyorlardı. Davet üzerine ancak dört yüz asker toplandı. Altay ve Mançu Kalmuklarından oluşan yedi yüz asker Kırgızlara saldırıp intikam almak için ellerine bayrak alarak yola çıkmıştı. Aç gözlü Altaylı Kalmuklar Cakıp'ın yolda otlamakta olan sekiz bin atını görünce "suç işleyenin, kan güdenin" diye sevinerek hiçbir şeyi umursamadan atları alıp götürdüler.

Yolun yarısında Mançu askerleriyle Kalmuk askerleri atları paylaşmak için dövüşmeye başladılar. Sayıca üstün olan Altaylılar "Mançuları keseceğiz, kadın ve kızlarını ganimet alacağız" diye onların avullarına saldırdılar. Mançular kanımızın son damlasına kadar dövüşeceğiz diye çoluk çocuk, kadın kız ellerine hançer alıp üç yüz askere yardım ettiler, evlerini kale yaparak onların canını kurtardılar. Mançuların içinden genç olsa da akıllı olan, Manas'ın öldürdüğü kortuk'un oğlu kurnaz Şakul bir çare buldu:

"Kendi horluğumu görmektense düşmanın horluğunu göreyim, boşuboşuna ölmektense bir şeyler yaparak öleyim" diye Kırgızların üzerine yürüdü.

Kalmukların atlarını götürdüğünü öğrenip sabırsızlanan Cakıp altmış kişiyle birlikte yola çıkmıştı. Karşısına Şakum çıkıp ağladı ve derdini anlatıp Cakıp'ın ayağına kapandı.

"Kurban olayım Bahadır Cakıp, Altaylılar avlumu yağmalıyor. Otlaktaki hayvanlarını almasına engel olmuştu, Kırgızlara acıdın diye benim avulumu yok etmek istiyorlar. Bizi kurtarın. Ağılından kalayım, komşun, akraban olayım, ölen babamın kan bedelinden vazgeçtim!"

Bu sırada arkasından Kırgızların yardımına gelen Kızık, Nayman, Uyşun, Alçın, Argın ve Türklerden oluşan askerler:

"Babası ölen oğlanın avulunu yağmalatmayalım!; kurtaralım! Diye savaşa giriştiler. Birinci kez her kabileden oluşan yedi yüz seksen asker göğü sarsarcasına "Manas"şeklindeki savaş parolasını haykırarak hücumu geçtiler.

Olgunlaşan Manas gök mızrağını eline alıp gök kır atına binip, mızrak vurup bağırıp düşmanın canını okudu, kırkların koruduğu Manas yolundakileri temizleyip ilerliyordu. Altaylı Kalmuklar Manas'ın heybetine dayanamadılar. Altaylıların reisi ok ile gebertildikten sonra, atlarına kamçı vurarak kaçtılar.

Cakıp'ın iki gözü hep Manas'ta idi. Manas gazaba gelmiş nara atarak Kalmukların peşinden alana çıkmıştı. Cakıp, elindeki gök bayrağı Akbalta'ya verdi. Manas'ın arkasından yetişerek atının dizginini tuttu.

"Kurban olayım kuzum, yeter dur! Kalmukların bayrağı indirildi."

Zaferden sonra Cakıp ve Akbalta, baş belası Mançuların dediğini yapıp istediğimizi versinler diyerek avula geldiler.

Mançulu Kalmukların reisi Dögön isimli aksakal, itaatini bildirerek Cakıp ile Akbalta'nın önünde diz çöktü:

Mançulu Kalmukların reisi Dögön isimli aksakal, itaatini bildirerek Cakıp ile Akbalta'nın önünde diz çöktü:

"Kırgız kardeşler, önce birbirimize düşman olmuştuk. Şimdi huyunuzu, savaşçı olduğunuzu, kahramanlığınızı gördük. Sizinle bir millet olalım. Bizi akrabalığa kabul ettiniz."

"İyi ise, uzaktaki akrabadan yakındaki komşu iyidir. Artık kimin kim olduğunu öğrendik." Dedi Cakıp. Akbalta:

"Aksakal haklıdır." Diyerek kabile reislerini, ileri gelenleri ak otağa davet ederek "Şimdi Mançular ve Kalmuklarla akraba olduk. Yurdumuz bir, ocağımız bir, yaylamız bir, törelerimiz bir, takdirimiz bir oldu." dedi.

Savaşta ölen yüz kadar kişinin çoğu Mançulardan ve Kalmuklardan idi.

Dögön reis:

"Bu ölenleri nasıl gömelim?" diye Akbalta'nın getirdiği yaşlılara sordu.

Kimseden ses çıkmayınca Manas aklı verdi.

"Eğer uygun görürseniz, dediklerimi yaparsanız, şöyle bilin kardeşlerim. Altaylı Kalmuklarla olan savaşta her halktan yiğitler öldüler. Onların hepsini, yeni âdetlere göre, birlikte gömelim."

"Akıl yaşta değil, baştatır, Manas doğru söyledi." dedi ihtiyarlar.

Alanda büyük bir çukur kazıp yiğitleri atı ve eyerleriyle birlikte gömdüler. Uzaktan büyük taşları öküze çektirerek getirdiler, bunları kaldırarak diktiler. Kara taşın yüzüne: "Altay'ın şahinleri, uçup gelip, bu ışıklı alana beraber kondular." Diye yazdırdılar.

Kırgız, Kazak, Noygut, Kıpçak,Türk, Argın, Mançu ve Kalmuk reisleri toplandılar. Cakıp'ın kambarbozlarından ak boz kısrağını getirip kurban kestiler, sonra yaşayacaksak bir tepede yaşayalım, öleceksek bir çukura gömülelim diyerek and içtiler.

Akbalta'nın rehberlik ettiği kabile reisleri, bilgiçler cenazenin çıktığı evlere girip taziyelerini bildirip çıktılar.

Cakıp Bay cömert davrandı. Para vererek kurtardığı atlarından dört yüzünü Mançulardan babası ölen yetimlere ve cenaze çıkan elere bölüştürüp verdi.

O yerde babası ölen Macik, Mançu Kalmuklarının beyi seçilerek babasının yerini aldı.

Düşmana karşı beraber savaşan, bayrağı beraber tutan halkları Cakıp, avuluna getirip ağırladı, bir gece misafir ettikten sonra ertesi gün, âdete göre at hediye etti, üzerlerine güzel elbise giydirdi, "Yeni akraba bulduk, yetmiş aile idik, yedi yüz aile olduk, gerisini Tanrıdan dileyeyim." Dedi.

Cakıp'ın avulu kısa sürede şehire dönüştü. Mançu Kalmukları toprakla uğraşırdı. Çadırlara alışamadılar, toprağı hamur gibi yoğurup kerpiç yaptılar. Taş topladılar, otları kurutup duvar yaptılar ve oraya kara şehir diye ad verdiler. Dört bir yandan gelen kervanlar, bu şehirden eksilmiyordu. Yavaş yavaş halk ticarete alıştı.

Manas, henüz hayattayken kara toprağın altına girmeyeyim, babalarım gibi özgür yaşayayım diye kara şehirden bir parça uzakta dağa çıkarak Kırgızlarla çadırda yaşadı.

On bir yaşını doldurduğu zaman Manas, artık çocuklarla oynamayı bıraktı; bozkurt oyunu da oynamadı, önceki yaramazlığını bırakıp büyüklerle ordo atışarak dokuz korgol oyununa (bir çeşit oyundur) başladı. Ondan beri dokuz korgol oyunu Manas'tan kalmıştır denilmektedir.

Çinlilerin, Kalmukların, Tırgotların arasına gözcü gönderip onların sırrını öğrenmeyi, orduyu nasıl kurmak gerektiğini, saklanmayı, avul içine bekçi koyup düşmana karşı silah yapmayı, silahları gizleyip saklamayı, Manas'a akıllı Akbalta öğretti.

Bir defasında Manas, canı sıkıldığı için yatıyordu; atların doğum zamanı gelmişti. Manas atlara bir bakayım diye Aymanboz atına binerek dağ yolunu tuttu. Dev gibi muhteşem Aymanboz, daha sekizinci yaşında olmasına rağmen Manas bindiğinde dimdik duruyordu. Dağda, taşkınlık etmekte olan çobanlara gidip doğurmamış kısrağı kesdi. Azemil suyunun kenarına, dokuz yolun kavşağına karargâh kurup can sıkıntılarını gidermek istedi.

Manas, karargahta aşık oynuyordu; o sırada kalabalık bir kervan geldi. Kervanın mahiyetinde Çinli, Kalmuk, Tırgot ve Sart vardı. Kervanbaşı olan Çinli ile Kalmuk, Sart ile Tırgot Manas'ı hiç umursamadan karargaha girdiler.

"Hey, çek deveni" dediler kenarda duranlar, bağırarak. Eğlenmekte olanlar da bağırdılar.

Altı Çin muhafızı, boynuna ipek sarılı, altın takılı devesini yedeğe almışlardı. Hanın devesini sadece Kalmuk ve Çinliler değil herkes biliyordu. Onun olduğu yerde kimse ona çıt diyemezdi. Han'ın adamı ile Han'ın devesine karşı gelenler ölümle cezalandırılırdı.

Arada Hanın adamları yoktu, onlar develerinin dizginini tutup, söz dinlemeden Çince birşeyler söyleyerek kararg'hı geçtiler.

Bu esnada arslan Manas elindeki aşıkla bir kenardaki aşığa vurdu. Aşık sıçrayıp uçarak, önündeki devenin ayağına ok gibi isabet etti, deve olduğu yerde düştü. İkinci aşık öndeki eşeğin ayağına saplandı ve o da yıkıldı.

"Hanın devesini yıktı. Bu Kırgızı yakalayın." Diye bağırdı kervanbaşı. Altı kişi Manas'a yapıştı.

Onlara Manas'ın yiğitleri engel oldular. İki taraf dövüşmeye başladı.

Er Manas, Çinlilerin küstah kervanbaşını altın kemerinden tutarak kaldırıp yere attı; göğsüne basarak başını kopardı. Efendisinin öldüğünü gören Çinli, Kalmuk ve Sartlar uslu bakıp durdular.

"Bize dokunan bu muhafızların cezası ölüm olsun, öldürün!" dedi Manas. Bunu duyan otuz çocuk, Çinli Kalmukları öldürdüler. Kervandan on Sart sağ kaldı.

"Bize kıymayın!" Biz Türk soyundan, üçümüz Uygurdan. Malımızı alın! Bizde kabahat yok. Canımızı bağışlayın..." dediler. Sartlar yalvararak ağızlarından bal akıttılar.

"Eğer Türk soyundan iseniz, sırrınızı söyleyin. Yoksa Çinli ve Kalmuklar gibi başınızı koparırım." Dedi manas kılıcını kınından çıkarıp.

Deveciye hizmet eden Sartlar ellerini kavuşturarak sırlarını söylediler. Çinliler ticaret yapmak için Türk illerinin dilini bilen pekçok Uyguru Kaşg'r'dan Terez'e mahsus getirmişlerdi. Onlara yıllardır Türk, Kırgız, Kazak ve Nogoy ülkesine giden kervanların develerini güttürmüşler, tercümana ihtiyaçları olduğu zaman tercüman olarak kullanmışlardı.

Altı ay önce Kalmuk Hanı Alevke "Altay'daki Kırgızlardan Manas adında bir bel' çıktı. Altı ayda dört yüz Kalmuk askerinin başını yedi. İhmal edersek, Çin Hakanlığına saldırıp bizi ejder gibi yutabilir. Asker toplayıp onu küçükken yok edelim. Asker ver." Diyerek Çin Hanından talepte bulundu.

Esen Han, Alevke'ye: "Bu kurnaz Kalmuk'un, komşusu olan bir avuç Kırgız'a gücü yetmiyor, yahut bize durumu tam olarak anlatmıyor, Kırgızların malına, altınına kondu herhalde. Alevke'ye güven olmaz." diyerek kızdı.

"Pis Kırgızlardan manas diye başka bir oğlanı getirdiniz. Beni kandırdınız." Diyen Esen Han titreyerek, Çong Eşen'in Car Manas denen oğlunu yakalayıp getiren açık gözleri, sihirbazları ve komutanları öldürdü. Bağırmasından gök inledi. Alevke, mahsus bir kervan kurup dünyayı gezen tüccarlar gibi giyinen muhafızlarını Kırgızların durumunu, gücünü öğrenmeye gönderdi. Onlara eğer gücünüz yeterse Manas'ı öldürün diye emretti. Kervan, yol bilen Sartların kılavuzluğunda hiç durmadan beş ay yürüyüp Altay'a varınca, tam da Manas'ın kendisine rastladı.

Manas, ölen Çinli ve Kalmukların silahlarını ganimet alıp yiğitlerine verdi. "Kırk beş deveye yüklenen malı babam Cakıp, bilgiç Akbalta gelip hemen kırgızlara katılan Mançu Kalmuklarına eşit derecede paylaştırıp versin." Diye her tarafa sekiz haberci gönderdi. Ertesi sabah halk gelmeye başladı. Öğlenden hemen sonra Cakıp ve Akbalta geldi.

Bu olup bitenler Cakıp'ı korkutmuştu.

"Eyvah, Manas yine mi kötü bir iş yaptı. Bu çocuk beni yaşatmayacak!, Çocuğun sesini duyduktan sonra ölseydim keşke. Dertli başım gene dertten kurtulamadı. Şimdi başımı yedin, Çin Hakanının hazinesini gasbeden sağ kalmayacaktır. Han'a dokunan iyilik görmez. Başımız derde girdi. Otuz yıl önce Esen Han'ın kılıcıyla Altay'a sürüldüğümüzü nasıl böyle çabuk unuttuk. Beni dinlersen oğlum, Sartları yükleriyle birlikte yoluna bırak."

Bunu işiten Akbalta şöyle dedi:

"Oğul olsa er olsun! Er olmasa yok olsun! Olan oldu. Öleni hayata döndüremezsin, Cakıp. Pekin denen beş aylık yol. Çinliler gelinceye kadar bir çaresini görürüz. Öfkelenme, Cakıp'ın ganimeti yoksul halka paylaştır." İhtiyar Akbalta cesaret verdikten sonra, Manas babasına ilk defa karşı geldi.

"Yazıklar olsun babacığım, aklınız nerede kaldı! Seni ecelden servet kurtarmaz. Servetin kurusun senin. Üzülme. Boşuna korkma! Korktuğun için hor olmuşsun. Esen Han sıkıştırırsa beni tutup ver. Çinli ile Kalmuk'tan korkup titreyerek yaşamaktansa at üzerinde ölürüm daha iyi."

Manas'ın sözünü işiten Cakıp, kan çekilmiş gibi birdenbire durdu.

"Akbalta ağa, develeri herkese eşit paylaştırıver" dedi Manas.

Akbalta kırk beş deveyi kırk baba oğullu Kırgız'a Türklere, yeni akraba olmuş iki yüz doksan haneli Mançu Kalmuğuna eşit olarak paylaştırdı. En sonra kemiği kırılan deve Cakıp'a düştü. Cakıp deveyi kesti, yüklerini çözdü, gördü ki, içinde zümrüt, mücevher, beyaz inci ve ipek var. Diğer kırk devede çelik kılıç, lamba, buulum kumaşı, ipek, Çin ipeği, patiska vardı, bunları paylaşan halk evlerine uyumaya gittiler.

Manas kimsenin üzerine gitmedi, bir kuruş bile almadı.

" Bize katılmak isterseniz, biz yadırgamayız. Suçunuzu affettik" dedi. Akbalta on tüccara ev yaptırdı, binmesi için at verdi, onları evlendirip yerleştirdiler.

Ay dolmadan tüccarlardan hastalıkla olan biri gece bir at çalarak Kalmuklara kaçtı.

Çin Hanı esen Han tarafında öldürülen Nogoy han'ın Orozdu ve Bay adlı iki oğlu, opal dağına yerleşip günlerini gün ettiler.

Orozdu'nun on çocuğu arasında birlik yoktu. Birbirlerine düşman kesilmiş, birbirleriyle çekişiyorlardı. Hayvanları yağmalama kavgası bitmemişti. Yeni acılı araları bozuktu. Seksen yaşındaki Orozdu çocuklarının kavgasından dolayı çok üzgündü.

Bay'ın Bakay ve Taylak adında iki çocuğu vardı. İki kardeş birbirleriyle iyi geçindikleri akıllı davrandıkları için servete gark olmuşlardı. Orozdu'nun oğlu onların hayvanlarını ellerinden aldı. Onlara hakaret etti, fakat geri vermediğinden dolayı, Bay çocuklarıyla beraber Kaşg'rdan kaçıp, Yarkend'in ortasındaki şehire geldi.

Bir gün Bay, Bakay adındaki akıllı oğluna danıştı:

"Oğlum dinle. Akrabalarının hali budur. Atlanıp baltayı belime takıp Altay'ı aramaya çıkacağım. Cakıp adlı akrabamızdan, o tarafa sürülen Kırgızların yaşayıp yaşamadığını öğreneceğim, kendisi ulaşmasa, sözü ulaşır, ya öyle ya böyle haberi gelir. Kırgızlar haysiyetli halktır. Tanrı yardım etmişse bir araya gelmişlerdir, yurt kurmuşlardır diye düşünüyorum. Gidip dolaşayım, yalnız olsam da gideceğim."

On sekiz yaşında olmasına rağmen akılda olgunlaşan Bakay, babasının sözünü doğru buldu.

"Yakında bir rüya gördüm, baba. Aksakallı derviş koşarak gelip bana: Sana yoldaş olacak Manas arslanım var. Arkadaşını bul, senin dayanacağın adam odur" diye gözden kayboldu."

"Rüya düzelmeden, işler yürümez. Rüyan rüya olarak kalmasın, gerçekleşsin" diye Bakay Tanrıya sığındı.

"Altaydan birini bulursan, haber gönderirsin baba. Ölmezsem arkandan gelirim!" Bakay, babasının sözünü doğru buldu, yetmiş yaşına dayanan Bay, hanımı vefat ettikten sonra evlenmişti. Gençliğim geride kaldı, artık beni ölüm bekliyor, sinek kadar kalan canın neyini esirgeyeyim ki, kara başım eğerin terkisindedir diye belini bağlayıp yola koyundu. Üç günde vahşi çölde ark kazıp, köprü yapmakta olan, kanınca gibi kaynaşan altın bir kişiye rastladı: yağmaya çıkan askerler gibiydiler. Nehiri başka yöne çevirip, ark, köprü yaparak yolu ele geçirmişlerdi. Neskara adlı dev onların reisi idi.

Zavallı Bay, arkın yapımını yöneten Basankul adlı adamın yanına gitti. Basankul onun atını kesti, eline kazma verip ark kazdırdı. İki gün hiçbir şey yemeden çalıştığı için bayılıp düştü. Adamlar ihtiyarı öldü sanarak onu arkın kenarındaki söğütün altına çekip toprakla üzerini gelişi güzel örttüler. Bay'ın şansı varmış, çukurda yarım gün kaldıktan sonra kendine geldi, etrafına bakıp küçücük delikten dışarıdakileri gördü.

Müthiş yayını kuşanan Neskara dev, kimseye gözükmeden, kimseye kuşkulandırmadan ark kenarına Bay'ın yattığı yere gelip Çabdar atıyla konuştu. Çabdar atın insan gibi konuşan, sahibine akıl öğreten sihirli hayvan olduğunu gördü.

Bu konuşmadan Çabdarın insanın bilmediği bir hileden de bahsettiğini Bay duydu:

"Bu yarı yolda padişahın köprüsünü boş boşuna ele geçirdin. Şimdi Esen Han'ın emrini yerine getirmeye bak. Senin yakalayıp geleceğin Manas adlı çocuk gün geçtikçe güçlenmektedir. Seni yok edecek olan odur. Onu küçükken yakalayıp yok et. Arkı kazmakta olan altı bin kişiyi doyurup, onları altı bin ata bindir. Ellerine silah ver. Senin altı bin atlı, güçlü askerin olur. Sana kimse karşı koyamaz. Oraya gecikmeden var!" Neskara dev altı bin kişiyi sürüp Altay'daki Cakıp Bay'ın atlarını ele geçirmek, oğlunu yakalamak için harekete geçti. Çölde tozu dumana katarak yola koyuldu.

Bay topraktan sıyrılıp çıktı. Örtüdeki katırı yakalayıp binerek gidenleri peşlerinden takip etti.

Bay altı gün yol gitti, insan yüzü görür müyüm, ya da açlıktan ıssız dağ geçidinde, ıssız dağlarda ölür müyüm diye yürürken Uludağın kenarına geldiğinde beklenmedik bir yerden kıratını çekerek bir kişi çıka geldi. Yaşlı Bay atlının selamına Kalmukça cevap verdi.

Aksakallıyı gören Cakıp, atını çekerek bu yabancıya tek gözüyle baktı.

"Var ol bahadır" dedi aksakal katırını çekerek.

"Var olan aksakal" dedi. Cakıp sakalını sıvazlayarak.

"Oğlum! Adın sanın kimdir?" dedi ihtiyar.

"Adımı sanımı sordunuz:İlk atam Buygur, devlet yöneten kişidir. İkincisi Babir Han, üçüncüsü Tüböy, dördüncüsü Kögöy. Kögöy'den Nogoy, Nogoy'dan ben oldum... Otuz yıldan bire Altay'ın dağlarında yaşadım. Adım Cakıp...

"Ah, aman Tanrım! Cakıp'ım sen misin? Ciğerim sağ mısın?" diye Bay çığlık attı. "Ben Bay, ağabeyinim."

"Cakap attan kendini atarak katır üzerindeki ihtiyarı kucaklayıp indirdi, gözlerinden yaş döktü, ağladı, ağladı. Yıllardır birbirinden ayrı olan iki kardeş çölde ağlayıp dertleştiler. Birbirine kavuştuklarına sevinen zavallılar gözlerinden yaş akıtıp bir süre oturdular.

"Cakıpım, seni araya araya atım kuş kirazı gibi, bitim Torgay gibi oldu" dedi Bay.

"Ah tövbe" diye Cakıp Tanrı'ya sığında "O günleri Tanrı haber verdiği ya da ruhlardan işaret geldiği zaman uykum kaçıp, oturacak yer bulamadım, kalbim yerinden oynadı, perişan oldum, ağabey hep seni düşündüm, rüyama girdin. Beklediğime değdi, şimdi işte rüyam gerçekleşti.

Güngörmüş iki ihtiyar birbirine sarılıp başlarından geçenleri anlattılar. Sevindiler, bezdiğimizde dağılsak da, ölmediğimiz sürece görüşecekmişiz diye Tanrının takdirine şaşırıp, söylemeye söz bulamadılar.

"Kaç çocuğun var Cakıbım?" diye sordu Bay.

"Bir tane."

"Çocuğunun adı nedir?" dedi Bay.

"Adı Manas. On üç yaşında".

"Ad veren bilerek vermiş, adı kutsal bir addır. Atalarımızın ruhu yardımcısı olsun!" diye Bay Tanrıya sığındı. "Şimdi aklımdayken söyliyeyim. Manas'ı yakalayıp getirin diye Esen Han'ın gönderdiği Neskara adlı dev altı bin askerle geliyor. Bunu gözümle gördüm, kulağımla duydum."

"O zaman yola çıkalım, Bay ağabey." Cakıp'ın kalbi sızlayıp kayası titredi, çabuk avul yolunu tuttu.

Cakıp avula haber verdi. Neskara'nın askerlerinin binlerce olduğundan korkmaya başladı. 23-24

KIRGIZİSTAN EKONOMİSİ İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KIRGIZİSTAN İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER

KAYNAKÇA

MALAVİ (Malawi)

2021-03-29T00:00:00.000+03:00

MALAVİ HARİTASI

Malavi Cumhuriyeti, Afrika kıtasının güneydoğu bölümünde yer alan ve denize kıyısı bulunmayan bir kara ülkesidir.
Ülke 6 Temmuz 1964 tarihinde Birleşik Krallık'tan bağımsızlığını kazanmıştır.
Ülkenin başkenti Lilongwe'dir.

Malavi Coğrafyası

Malavi, Afrika kıtasının güneydoğu bölümünde kuzey-güney yönünde uzanan, uzun ve dar ülke topraklarına sahiptir.
Ülke kuzeyde Tanzanya, batıda Zambiya, güney, güneydoğu ve güneybatıda ise Mozambik ile komşu konumundadır.
Ülkenin kuzey-güney yönündeki uzunluğu 850 km, batı-doğu yönündeki uzunluğu ise 350 km'dir. Ülkenin tüm sınır uzunluğu toplamda 2.881 km olup, bunun 475 km'si Tanzanya, 1.569 km'si Mozambik ve 837 km'si ise Zambiya ile oluşmaktadır.
Ayrıca Malavi gölünün Mozambik hakimiyeti altında bulunan bölümünde yer alan Likoma ve Chizumulu adaları Malavi devletinin hakimiyeti altındadır.

Ülkenin sahip olduğu 118.484 km²'lik toprakların %31'i ormandan, %25'i sulak alandan, %20'si tarım alanından ve %15'i ise meralardan oluşmaktadır.
Ülkenin kuzey kesimleri diğer bölgelere göre daha dağlık olup, yükseltiler deniz seviyesinden 3.000 m yüksekliğe kadar çıkabilmektedir.
Ülkenin en yüksek dağı 3.002 m ile Sapitwa dağıdır.
Ülkenin doğu kısmının neredeyse tamamını kaplayan ve çok büyük bir bölümü Malavi hakimiyeti altında olan Malavi Gölü, toplamda 29.600 km² yüz ölçümü, 570 km uzunluğu ve 80 km genişliği ile Malavi'nin en büyük gölü ve aynı zamanda Afrika kıtasının en büyük üçüncü iç gölü konumundadır.
Ülkenin en uzun akarsuyunu 402 km'lik uzunluğu ile Shire nehri oluşturmaktadır.

Malavi'de İklim

Malavi genelinde tropikal bir iklim gözlemlenmektedir.
Ülkenin sıcaklığın yüksek değerlerde görüldüğü aylar Ağustos ortası itibarı ile Kasım ayları arasındadır. Mayıs ile Ağustos ayın ortasına kadar soğuk bir dönem geçiren ülkede, yağmur mevsimi Kasım ile Nisan ayları arasında olup, bu dönem nem oranı sabahları %100'e kadar çıkabilmektedir.
Nisan ve Mayıs ayları ise yağmur sonrası dönemleri oluşturmaktadır.
Ülkenin yüksek kesimlerinde iklim genel itibarıyla soğuk ve yağmurlu iken, alçak kesimlerde sıcak ve bunaltıcıdır.
Malavi gölü civarında da yüksek olan sıcaklık, esen rüzgarlar ile düşebilmektedir.
Ülke genelinde en soğuk Temmuz ayı olurken, yıl genelinde sıcaklıklar Kasım-Nisan döneminde 19 °C ve 32 °C arasında, Mayıs-Ekim döneminde ise 14 °C ve 24 °C arasında değişebilmektedir.

Malavi'de Nüfus Bilgileri

Ülkede 2016 tahmini verilerine göre yaşayan 18,570,321 nüfusun büyük bir kısmı değişik Bantu halklarından oluşmaktadır.
Buna rağmen Malavi'de, bölgede bulunan diğer ülkelere kıyasla çok daha az halk grubu yaşamaktadır. Ülke genelinde farklı kültür ve dili olan 13 etnik grup yaşamaktadır.

En büyük etnik grubu, ismini ülkeye de veren ve nüfusun neredeyse %53,2'sini oluşturan ve Tonga, Nyanja, Chewa ve Tumbuka gruplarının ortak etnik grup ismi olan Maraviler'dir.
Maravileri %16,3 ile Lomwe etnik grubu izlerken, Yao etnik grubu %13,4 ile ülkedeki üçüncü büyük etnik grup konumundadır.
Bu üç grup dışında %10'un üzerinde bir orana sahip olmazken bu üç gruba en yakın etnik grup %8,7 ile Ngoni etnik grubudur.
Diğer geri kalan %8,4 ise diğer Malavi'de yaşayan grupları kapsamaktadır.

Malavi genç bir nüfusa sahip olup, 2016 tahmini verilerine göre %67,02'si 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %2,69'u 65 yaş ve üzerindedir.

Şehirde yaşayanların oranı 2015 verilerine göre %16,3 olan ülkede, nüfusun yıllık artış oranı 2016 tahmini verilerine göre %3,32 düzeyindedir.

Malavi'de Dil

Ülke genelinde Bantuların çoğunlukta olması, kendisini dilde de göstermekte olup, en çok konuşulan diller Bantu dilleridir.
Sömürge dönemi sonrası Birleşik Krallık'ın miras olarak bıraktığı İngilizce ile birlikte ülkenin resmi dilli olan Chewa dili, birçok kişi tarafından konuşulmaktadır.
Bunun haricinde ayrıca yerel olarak Lomwe, Chiyao, Tumbuka, Chinkhonde, Chisena, Chitonga, Chinyakyusa, Chimambya, Chisenga, Chisukwa, Chingoni, Chimambwe ve Chinamwanga dilleri de konuşulmaktadır.
Birçok dilin önünde bulunan Chi ön eki, yerel dilde -nin/nın dili anlamına gelmektedir.

Malavi'de Dini Durum

%80 Hristiyan (%23 Katolik, %19 Presbyterian ,%17 Afrika Hristiyanlığı)
%12 Müslüman
%8 Yerel Dinler

Ülke nüfusunun yaklaşık olarak %80'i Hristiyan dini inançlarına göre yaşamaktadır.
Malavi'de İslam dini inancına göre yaşayanların oranı olan %12, Afrika kıtasının bu bölgesi için yüksek sayılabilecek bir orandır.
Diğer nüfus ise yerel dinlere inanmaktadır.
İslamiyet daha çok ülkenin güney bölgelerinde Yao etnik grubu arasında yaygındır.
Bu topraklara ilk olarak 1890'lı yıllarda Arap tüccarlar ile Mozambik üzerinden gelen din, daha sonraları özellikle Yaolar tarafında benimsenmiş ve uygulanmıştır.
Ülkede 2004 yılında gerçekleştirilen bir ankette Hristiyan nüfusunun %23'ü de katolik mezhebine inanmakta olup, %19'u Presbyterian, %17'si ise Avrupalıların misyonerlik faaliyeti sonucu öğretmediği Afrika Hristiyanlığı inancını benimsemektedir.

Malavi Tarihi

Bölgenin sömürge ve koloni dönemi öncesinde Maravi Krallığı hakimiyeti altında olduğu ifade edilmektedir.
1859 yılında ilk Avrupalı David Livingstone Malavi Gölü'ne ulaşmış, 1891 yılında ise Malavi Birleşik Krallık'ın Britanya Orta Afrika Protektorası adı ile işgali altına aldığı bir bölge konumuna gelmiştir.
İşgal bölgesi 1907 yılında Nyasaland adı ile sömürge sisteminin bir parçası haline getirilmiştir.
1915 yılında İngiliz hükumeti bölgede bulunan yerlilerin askerlik hizmetini yapmasını mecburi kıldığı için Baptist dini önderi John Chilembwe liderliğinde ayaklanma başlatılmış ve sömürgeci ülke birimlerine karşı özgürlük mücadelesi gerçekleştirilmiştir.
Bu olay münasebetiyle günümüzde de Chilembwe, Malavi milli kahramanı olarak görülmektedir.

1953 yılında bölge komşu bölgeler Kuzey Rodezya ve Güney Rodezya ile birleştirilerek Rodezya ve Nyasaland Federasyonu sömürge sisteminin bir parçası haline getirilmiştir.
Federasyon içerisinde yaşayan ve çoğunlukta olan siyahilerin beyaz azınlığa karşı başlattığı mücadele neticesinde Britanya Kuzey Rodezya'nın haricinde Nyasaland'ın da istiklalini kabul etmiştir.

6 Temmuz 1964 tarihinde ülke Hastings Kamuzu Banda yönetiminde Birleşik Krallık'tan Malavi adı ile istiklalini kazanmış, istiklalinin ilanından iki sene sonra da cumhuriyet ilan edilerek Banda yeni cumhuriyetin ilk devlet başkanı olarak seçilmiştir.
Bu olay sonrası Banda yıllarca ülkeyi mensubu olduğu Malavi Kongre Partisi (Malawi Congress Party - MCP) ile tek partili bir sistem ile diktatör bir rejim ile idare etmiş, bu rejim ancak 1994 tarihinde gerçekleştirilen referandum ile sonlandırılabilmiştir.
Referandumun gerçekleşmesine yol açan olay ise 1992 yılında birkaç hristiyan din görevlisinin ülkede siyasi reformların zamanının geldiğini belirten bir mektubu Banda'ya yazarak konuyu aktardıkları olay ile başlamıştır.

1994 yılında gerçekleştirilen ilk özgür ve bağımsız seçimlerde United Democratic Front (UDF) partisinden Bakili Muluzi devlet başkanlığı görevine seçilmiş, aynı görevi 1999 yılında gerçekleştirilen seçimlerde de üstlenmeyi başarmıştır.
Muluzi her ne kadar devlet başkanlığı görev süresini uzatan anayasa değişikliğini gerçekleştirmese de, kendisinden sonra görevi devralmasını istediği Bingu Mutharika (UDF) 2004 yılında gerçekleştirilen seçimlerde kazanarak devlet başkanı olmuştur.
2004 yılında gerçekleştirilen bu seçimlerde Mutharika'nın seçilmesinin en önemli nedeni ise muhalefet partilerinin bir aday üzerinde anlaşma sağlamaması ve Mutharika'nın rakibi olarak desteklememesinden kaynaklanmıştır.
Mutharika 2009 yılında ikinci bir defa seçilmesinden sonra selefi Muluzi gibi görev süresini uzatmaya yönelik hamleler gerçekleştirmiş ancak Anayasa mahkemesi böyle bir değişim girişimini yasaklamıştır.
5 Nisan 2012 yılında geçirdiği kalp krizi sonrası hayatını kaybeden Mutharika'nın yerine vekaleten atanan Joyce Banda, 7 Nisan 2012 tarihinde yemin ederek görevine başlamıştır.

Malavi'de Politika

1966 yılında ele alınan anayasaya göre ülke başkanlık sistemi ile yönetilmektedir.
İngiliz Milletler Topluluğu üyesi olan ülkede bu anayasaya göre izin verilen tek parti Malawi Congress Party (MCP) partisiydi. 1993 yılında gerçekleştirilen referandum ile tek partili sistemden, çok partili sisteme geçişin imkanı sağlanmıştır.
Malavi parlamentosunda her beş yılda bir seçilen toplam 177 milletvekili bulunmaktadır.
Milletvekilleri gibi devlet başkanı da her beş yılda bir seçilmekte, bir başkan en fazla iki dönem üst üste seçilebilmektedir.

Malavi'de İdari Yapılanma

Ülke idari açıdan üç bölgeye ayrılmış konumdadır.
Bu üç bölge kendi içerisinde ayrıca 28 ilçeye bölünmüş durumdadır.

Bu bilgiler https://tr.wikipedia.org/wiki/Malavi linkinden alınmıştır.

MALAVİ'NİN KONUMU

MALAVİ'DEKİ CAMİLER

Mosques in Malawi