Nederlandse soldaten doodden 100 tot 150 duizend Indonesiërs.

In 1946 en 1947 kregen Nederlandse militairen onder leiding van kapitein Raymond Westerling de opdracht om de bevrijdingsstrijd van de Indonesiërs met grof geweld de kop in te drukken. Duizenden Indonesiërs werden standrechtelijk geëxecuteerd, zoals ook bleek uit een eerdere uitzending van Altijd Wat. De Nederlandse staat had er alle belang bij om de massamoorden in de doofpot te stoppen, want men was zich er terdege van bewust dat dit soort militaire operaties illegaal waren.

Ondanks recente getuigenverklaringen blijkt het Openbaar Ministerie nog steeds niet in actie te willen komen tegen de oorlogsmisdaden. Eerst moet er officieel aangifte worden gedaan, stelt het OM, vanuit een houding van rigide formalisme die niet alleen belachelijk aandoet, maar de slachtoffers van het Nederlandse kolonialisme ook en opnieuw tot op het bot vernedert. Volgens Zegveld, die namens een aantal nabestaanden van de slachtoffers van het bloedbad van Rawagede in 1947 een rechtszaak tegen de staat wist te winnen en Nederland zo voor het eerst aansprakelijk wist te stellen voor oorlogsmisdaden in Indonesië, kan het OM niet lijdzaam afwachten. “Met zoveel moorden kun je niet gewoon aan de keukentafel blijven zitten”, aldus de strijdbare mensenrechtenadvocate. Ze wijst erop dat de overheid de oorlogsmisdaden het liefst onder het vloerkleed blijft vegen, totdat “alle betrokkenen van het toneel zijn verdwenen”, dat wil zeggen: overleden. Ook veel oud-Indiëstrijders zijn de koloniale oorlog steeds blijven goedpraten. De druk op de staat zal dan ook nog flink moeten worden verhoogd. Gelukkig is het comité Nederlandse Ereschulden daar al een hele tijd hard mee bezig.

Harry Westerink

Zwarte Piet, een koloniaal racistisch stereotype.

Amsterdam Zuid-Oost kijkt naar de toekomst: zonder Zwarte Piet. Onder dat motto organiseren diverse organisaties, waaronder Zwarte Piet Is Racisme en Zwart van Roet, in het kader van Black History Month een discussiebijeenkomst over aanpassing van het Sinterklaasfeest. Het is tekenend voor de kracht van de opkomende beweging tegen de racistische karikatuur Zwarte Piet dat ook buiten de decembermaand volop wordt gewerkt aan het protest ertegen.

Discussiebijeenkomst
Woensdag 29 februari, van 19:00 tot 22:00 uur
Cultureel Educatief Centrum
Bijlmerdreef 1289, Amsterdam Zuid-Oost
Toegang: € 2,50

“De bedoeling is dat wij in Zuid-Oost, aan de hand van een inhoudelijke discussie, een actieopzetten om lokale politici, winkeliers en bewoners te mobiliseren om samen met ons te kijken naar de toekomst: een onschuldige en saamhorige Sinterklaasviering zonder Zwarte Piet”, aldus de organisatoren. In het stadsdeel hebben vooral zwarte mensen al vaker activiteiten georganiseerd tegen de racistische en koloniale relatie tussen de dommige zwarte knecht en de wijze witte baas van het bestaande Sinterklaasfeest.

Harry Westerink

SP-activist

Dat de partij nooit vies is geweest van wat nationalisme, bleek al in de jaren 80 bij de publicatie van de racistische nota “Gastarbeid en kapitaal”. De SP heeft daar nooit afstand van genomen. Integendeel, in 2002 deelde SP-Kamerlid Fenna Vergeer de nota trots als een pauw uit aan haar collega’s bij aanvang van het parlementaire onderzoek naar de integratie. En deze week verwees SP-fractievoorzitter Emile Roemer er ook weer in positieve zin impliciet naar bij de discussie rond het Polen-meldpunt van de PVV. De SP had eerder zelf al een vergelijkbaar meldpunt ingesteld. Wij hebben het altijd al gezegd, is steevast de boodschap van de partij als het gaat om verwijten richting arbeidsmigranten.

Organisaties als Doorbraak maken zich sterk tegen elke vorm van migratiebeheersing. De SP kaart echter slechts af en toe ‘misstanden’ in het migratiebeleid aan. Principiële kritiek op het beleid van tegenhouden, uitsluiten, opjagen, opsluiten en uitzetten van vluchtelingen is niet te vinden in de verkiezingsprogramma’s. Integendeel, men is het in grote lijnen wel eens met het beleid van migratiebeheersing van de BV Nederland, die de partijleiding overigens maar wat graag zou meebesturen.

Op 1 januari is Sjaak van der Velden, hoofdredacteur van Spanning, het wetenschappelijke blad van de partij, ontevreden opgestapt. Deze week schreef hij in een brief aan leden van de SP en ook Doorbraak: “Als lid blijf ik me daarnaast echt zorgen maken over de nationalistische kramp waar de partij af en toe in zit. Met [SP-partijsecretaris] Hans van Heijningen had ik afgesproken mijn ideeën hierover voor Spanning op schrift te stellen. Later hoorde ik dat dit dan wel in een bijdrage van 800-1.000 woorden moest. Niet getreurd, dat moet lukken, dacht ik.” Van der Velden heeft het artikel geschreven en opgestuurd, maar vervolgens ondanks een reeks van verzoeken niets meer van Spanning mogen vernemen. Daarna heeft hij het artikel maar zelf rondgestuurd. Wij vinden het een prima genuanceerd en solidair stuk, op veel punten vergelijkbaar met een artikel dat Doorbraak-activist Harry Westerink eerder schreef in het Jaarboek Kritiek. Hieronder plaatsen we het door Spanning geweigerde artikel integraal.

Eric Krebbers

Spelen met nationalistisch gevoel is levensgevaarlijk

Het eerste socialistische partijprogramma eindigde met de woorden “Proletariërs aller landen, verenigt u”. Daar werd mee bedoeld dat ze zich internationaal aaneen moesten sluiten. Waarom waren de schrijvers van het programma voorstander van een internationale aaneensluiting? Omdat uit hun voorlopige analyse was gebleken dat het kapitalisme een internationaal verschijnsel is dat met forse stappen de hele wereld aan zich aan het onderwerpen was. In een geglobaliseerd kapitalisme moeten de gewone mensen zich wapenen tegen dat kapitalisme door zich ook globaal te verenigen. In die analyse hebben Chinese, Poolse, en Nederlandse werknemers meer met elkaar gemeen dan met de kapitalisten die toevallig binnen dezelfde landsgrenzen wonen.

Deze analyse werd door een deel van de socialistische wereldbeweging lange tijd wel gedeeld, maar in de praktische politiek jammerlijk verlaten. Het grote verraad van de sociaal-democratie was de steun aan de eigen kapitalisten en regeringen bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. En daar is men eigenlijk nooit goed van hersteld. Ook veel linkse sociaal-democraten trapten later in dezelfde nationalistische valkuil door hun steun aan de Sovjet-Unie, het zelfbenoemde vaderland van alle arbeiders over de hele wereld. De SP moet uitkijken niet ook in die kuil van nationaal gevoel te vallen.

Vrijwel iedereen kent wel een soort van nationalistisch gevoel. Als het Nederlands voetbalelftal wint, dan zijn er maar weinig mensen die niet op tafel staan te dansen. En als je in een vreemd ver land een landgenoot tegenkomt, is dat reden voor een praatje. Zelfs met mensen waar je hier niet mee gezien zou willen worden. Dit is een tamelijk onschuldig soort van ‘wij-gevoel’. Maar het is ook een bijzonder ‘wij-gevoel’, want het bestaat nog niet zo lang. In discussies over Europese eenwording wordt door de tegenstanders vaak gewezen op het ontbreken van een dergelijk gevoel; niemand voelt zich Europeaan. Ook het Nederlanderschap bestaat echter nog niet zo lang.

Het is bijvoorbeeld een mythe dat ‘wij’ ons hebben vrijgevochten van Spaanse overheersing om een zelfstandig Nederland te kunnen vormen. En toen Nederland in 1830 een onafhankelijk koninkrijk werd, zaten daar als vreemde eenden in de bijt ook Friesland, Brabant en Limburg bij. Die mensen voelden zich helemaal geen Nederlander. Dat is ze sindsdien met wisselend succes aangepraat. Het Europese gevoel dat er al dan niet moet komen, is een van boven opgelegd iets, maar dat geldt evengoed voor het Nederlandse gevoel. Gezien de stammenstrijd die af en toe oplaait, vraag ik me zelfs af of de gewone mensen in Amsterdam en Rotterdam in het verleden wel tot hetzelfde land wilden behoren. Als aan de mensen op straat was gevraagd of ze Nederlander (of Duitser of Fransman) wilden worden, dan is het nog maar de vraag of die landen er ooit waren gekomen.

Nationalisme en het Nederlanderschap zijn net als het Europeaantje spelen een project van de heersende klasse. In zijn briljante analyse van het nationalisme heeft Benedict Anderson laten zien dat dit trouwens bijvoorbeeld ook gold voor de opstandige bewegingen tegen koloniale overheersing waardoor de Verenigde Staten en de andere landen in Amerika zijn ontstaan. Hij noemt het nationale gevoel een verbeelde gemeenschap; het zit in de hoofden van mensen, maar heeft meestal niet veel te maken met een harde, materiële basis. Vandaar dat nationale eenheden vaak van die diverse bevolkingsgroepen, talen, godsdiensten en economische zwaartepunten binnen hun grenzen kunnen hebben; met alle vervelende gevolgen van dien.

Socialisten als tegenstanders van de heersende klassen kunnen en mogen dus uit de aard van de zaak niets hebben met dat nationalisme. Ook niet als een groot deel van de bevolking na een propaganda- offensief van langer dan een eeuw nationalistisch is gaan denken, mogen we daar niet in mee gaan. Zomaar luisteren naar wat de mensen zeggen en denken, is sowieso een slechte raadgever. Het is belangrijk om te weten wat ze denken, maar niet om die standpunten vervolgens over te nemen. Nog gevaarlijker is het om met die standpunten een spel te spelen en er (al is het voor de schijn) in mee te gaan om zetels te winnen. Socialisten hebben vanuit hun analyse een aantal standpunten en die zijn belangrijker dan wat de mensen op straat, in buurten of bedrijven zeggen. Als socialisten in het verleden volgens die binnen de SP zo populaire maoïstische massalijn hadden gewerkt, dan was er nooit een socialistische beweging geweest. Eind negentiende eeuw was er namelijk vrijwel niemand te vinden die socialistische ideeën omarmde. Iedereen erkende dat er problemen waren ja, maar de socialistische oplossingen werden door de overgrote meerderheid afgewezen. Toch gingen onze voorgangers, die echt slechts een uiterst minieme minderheid vormden, onverdroten voort met hun propaganda voor het socialisme. Toen ze echter om electorale redenen gingen luisteren naar wat ‘de mensen’ vonden, ging het fout en goed fout ook. Toen kwam het tot het al eerder genoemde Verraad. Nationalistische gedachten moeten te allen tijde bestreden worden door socialisten. Want als die gedachten eenmaal uit de fles zijn en een zekere mate van acceptatie hebben gekregen, dan is er niemand meer die ze terug in de fles kan stoppen. Nog dagelijks zien we overal op de wereld om ons heen waar dat toe kan leiden.

Daarom is het volgens mij bijvoorbeeld een gevaarlijk spel om te zeggen dat we tegen de verkoop van de energiebedrijven aan buitenlandse ondernemingen zijn. Nee, we zijn tegen de privatisering van de nutsbedrijven, maar of ze nou aan Zweedse, Duitse of Nederlandse kapitalisten worden verkocht is lood om oud ijzer. Het is bovendien een gebleken illusie te denken dat we vanuit Den Haag die Nederlandse kapitalisten wel in bedwang kunnen houden als het mis loopt. Natuurlijk lijkt het grappig om in de strijd tegen de liberalisering van de energiemarkt melkrovende Vikingen ten tonele te voeren, maar dat is toch vooral een nationalistisch grapje met een gevaarlijk randje. Wat als een Arabisch bedrijf in de race was geweest? Of in de toekomst misschien een Afrikaanse bedrijf; melkt een inboorling met een botje door zijn neus dan de Nederlandse koe? En waarom schrijft onze voorzitter in zijn recentste boekje dat de Tweede Wereldoorlog in 1940 begon? Omdat dat in ons land zo was? Maar de wereld is toch wel iets groter dan ons land? Bovendien is het binnen links altijd een goede traditie geweest om de Tweede Wereldoorlog al in 1936 te laten beginnen met de Spaanse Burgeroorlog; vier verdwenen jaren uit de ‘geschiedenis van Europa volgens Jan’.

Nationalisme en nationalistische gevoelens zijn een bijproduct van het ontstaan van het kapitalisme, en socialisten moeten ze daarom bestrijden zoals de eerste socialisten ook daadwerkelijk deden. Als SP-ers, als moderne socialisten, moeten we volgens mij dat standpunt van die eerste socialisten in ere houden. In de SP mag geen plaats zijn voor nationalisme en mag er niet mee gespeeld worden om beter te scoren in de peilingen, ook niet een klein beetje.

Sjaak van der Velden

Een miljoen geregistreerde houders.

Wat daarbij opvalt, is dat burgers geheel vrijwillig deelnemen in geavanceerde sociale netwerken als Facebook, dat inmiddels bijna 1 miljard gebruikers heeft en waar mensen hun doen en laten uitgebreid vermelden, wat weer gebruikt kan worden voor de toepassing van gewiekste marketingtechnieken om producten te verkopen of mensen te strikken voor allerlei diensten en contracten. Ik eindigde het tweede artikel met de verzuchting: wat te doen tegen al die schendingen van de privacy met behulp van steeds verder voortschrijdende technologieën? Een eerste stap is in ieder geval werkwijzen van handhavers in de neo-liberale strafstaat analyseren, in de publiciteit brengen en aan de kaak stellen. Maar verder?

Kapitalistische oplossing

Maar in het kapitalisme is allang een ‘oplossing’ gevonden voor het privacy-probleem. Privacy en informatie zijn handel, ze zijn gewoon te koop volgens het principe: als je privacy en geen aantasting van je rechten op huisvrede en zo wilt, dan moet je ervoor betalen of ben je duurder uit. Als je je privacy opgeeft en toestaat dat overheidsinstellingen maar ook private ondernemingen je voortdurend kunnen controleren en met marketingtechnieken manipuleren, dan ben je goedkoper uit en krijg je kortingen. Menig burger zal voor de laatste optie kiezen. Of moeten kiezen, als je weinig inkomen hebt. De kapitalistische ‘oplossing’ versterkt de tweedeling tussen rijke burgers met veel rechten en rechtelozen die arm zijn. De rijken kunnen privacy en burgerrechten kopen en blijven buiten schot. Hun overtredingen van regels worden niet bij de controle-instanties en de private ondernemingen bekend, terwijl de mensen met weinig inkomen voortdurend worden gecontroleerd, gestraft en gestigmatiseerd. En de verkoop-lobbyisten in het kapitalisme hebben het standaard antwoord op de plank liggen: de privacy is in alle opzichten gewaarborgd, want het is je eigen keuze om er wel of niet aan mee te doen, het is allemaal vrijwillig. Twee voorbeelden. Het contract tussen een Engelse verzekeringsmaatschappij en TomTom, en de Albert Heijn-bonuskaart, waarover al veel te doen is geweest.

TomTomisering

Op woensdag 8 februari maakte TomTom triomfantelijk bekend dat TomTom Business Solutions een samenwerkingsverband was aangegaan met de Britse verzekeraar Motaquote. TomTom wil aan Motaquote inzicht geven in het rijgedrag van zijn polishouders via zijn navigatietools, waarna de premie wordt berekend. Bestuurders die een Fair Pay-autoverzekering afsluiten bij de verzekeraar en voor 300 pond een navigatietool aanschaffen, kunnen deelnemen. Het navigatiesysteem houdt het rijgedrag van de chauffeur in de gaten. Via een puntensysteem kan de bestuurder korting krijgen op zijn polis. Het apparaat van TomTom verzamelt voor de verzekeraar diverse gegevens. Zo worden de gereden kilometers geteld, terwijl ook bepaalde gebeurtenissen worden vastgelegd, zoals hard remmen of een forse ruk aan het stuur. Verder registreert het systeem of de bestuurder overdag dan wel in het donker rijdt. Via een puntensysteem kan er korting op de premie worden verkregen. En ja, ook TomTom stelt dat mensen vrijwillig de autoverzekering afsluiten, en dat de privacy dus is gewaarborgd. Rijders van een Jaguar zullen zo’n verzekering niet afsluiten, ze hebben geld genoeg. Maar de automobilisten met een minimaal inkomen, die met moeite de eindjes aan elkaar knopen om een tweedehands blikken doos op de weg te kunnen houden, zullen er anders over denken. Velen zullen op het aanbod ingaan.

Dezelfde truc past Albert Heijn toe met zijn bonuskaart. Deze kaart werd aan het begin van de 21ste eeuw geïntroduceerd. Je kon een formulier invullen met vele gegevens, en dan kreeg je een blauwe kortingskaart, waarmee je korting kon krijgen op vele artikelen. Over deze bonuskaart is het nodige te doen geweest. Na protesten van privacy-verdedigers is ook een anonieme kaart ingevoerd. Maar veel heeft het niet geholpen. Er zijn inmiddels een miljoen geregistreerde kaarthouders en Albert Heijn gaat nu een systeem ontwikkelen om op basis van het koopgedrag van die kaarthouders hen zeer gerichte aanbiedingen te doen, van producten waarvoor ze wellicht veel belangstelling hebben. Alles geheel vrijwillig. Dat sluit mooi aan op het streven van veel mensen met een minimuminkomen om de aanbiedingenkranten van de supermarkten door te pluizen op zoek naar koopjes. Je moet wel als je op het minimum zit. Zo’n bonuskaart met gerichte aanbiedingen is dan een mooie aanvulling.

Tweedeling op het internet

Inmiddels doen theorieën de ronde om het gehele internet volgens bovenstaand principe in te richten. De trendwatcher Adjiedj Bakas schreef het boek “Het einde van de privacy”. Een samenvatting daarvan is te vinden op zijn gelikte website. De op commercie en bedrijfsleven gerichte Bakas schetst in een vlotte babbel een huiveringwekkend beeld van onze toekomst. Mensen zitten in duizenden bestanden. Al je digitale sporen op internet kunnen worden gekoppeld door datamining. Dan krijg je op je smartphone precies die aanbiedingen van producten en diensten die op jou van toepassing zijn. Bakas stelt dat open internet voorbij is. De oplossing voor de burgers om nog enige regie te houden over alle informatie die over jou bij anderen beschikbaar is, bestaat volgens hem uit het creëren van betaald internet naast gratis internet. Bakas schetst de volgende ontwikkeling. Open internet verdwijnt. Nu al kun je e-books die je op Amazon.com koopt alleen lezen met Amazon’s e-reader Kindle, muziek die je wilt beluisteren op je iPod is alleen te koop via Apple’s Istore, en dat is nog maar het begin. Internet compartementaliseert in de toekomst nog veel scherper, aldus Bakas. We krijgen naast gratis internet een betaald internet. Het betaald internet onderscheidt zich doordat je als consument het management van algoritmen helemaal naar je eigen hand kan zetten. Op het betaalde internet kan je ook je digitale sporen wissen. Nare berichten die over jou de ronde doen op het net, kan je verwijderen, je kunt dus digitale roddels managen. Op het publieke net zetten adverteerders de algoritmen naar hun hand en met het geld dat ze daardoor verdienen, sponsoren zij het gratis net. Je kunt als consument straks zogenaamd kiezen.

Nieuwe legers

Cybercrime wordt groot en de bestrijding ervan ook. Bedrijven en overheden werken straks samen om cybercrime te bestrijden. Cyberwarfare wordt een taak van het vernieuwde leger, de computer is straks de nieuwe tank. Na jaren van krimp, malaise en bezuinigingen groeit het leger straks weer, aldus Bakas. Hier en daar slaat de babbelende Bakas door, bijvoorbeeld wanneer hij erover begint dat in de toekomst dankzij de net ontdekte neutrino’s je straks kunt terugreizen in de tijd en getuige kunt zijn van bijvoorbeeld de eerste kus van je ouders. Tijdreizen zijn straks normaal en de geschiedenis kent geen geheimen meer. Bakas ziet grote mogelijkheden voor een rechtvaardige strafrechtspleging in dit verband. Om een moordenaar te beoordelen kan de rechter straks terugreizen in de tijd en de moord als toeschouwer bijwonen. Hieruit blijkt wel dat Bakas zelf de weg kwijtraakt in de zee van technologische mogelijkheden om mensen te controleren en te manipuleren. Maar hij zegt ook dat mensen moe gaan worden van die gevirtualiseerde wereld en weer terug zullen gaan naar de aloude briefkaart om iemand iets te vertellen. En dat archieven weer als papier bewaard zullen worden. Maar wat Bakas schetst is duidelijk: een informatiemaatschappij van rijken met rechten, en armen zonder rechten. Van de rijken zijn alleen positieve dingen bekend, want ze maken gebruik van betaald internet waar ze onwelgevallige berichten over hun persoon kunnen verwijderen.

Ondertussen

Ondertussen maken de controleurs van de neo-liberale strafstaat dankbaar gebruik van al deze ontwikkelingen, zoals ik in het vorige artikel al had geconstateerd. Wat betreft de Albert Heijn- bonuskaart is het allemaal een beetje vaag. De kaart dook als informatiebron op in een rechtszaak tegen een uitkeringsgerechtigde in 2001, maar het is onduidelijk in hoeverre controlerende overheidsdiensten, bijvoorbeeld bij opsporing van samenlevingsfraude in de bijstand, nu toegang hebben tot de gegevens. Officieel kunnen gevoelige gegevens alleen worden opgevraagd in het kader van een strafrechtelijk onderzoek. De mogelijkheden om dat te doen zijn in 2006 wel verruimd. En opsporingsambtenaren hebben voor zover ik kan zien altijd toegang tot basisgegevens als naam, adres, leeftijd, etc.

In Nederland wordt het gebruik van persoonlijke gegevens voor reclame ook steeds gewoner. Marktplaats gaat daar bijvoorbeeld erg ver mee. Zelf heeft dat bedrijf de beschikking over namen, adressen en surfdata. Om adverteerders hun reclame zo gunstig mogelijk te laten richten combineert het die gegevens vervolgens met adresprofielen van een externe handelaar. Deze sporen, die worden achtergelaten bij alles wat we aanklikken, worden door gespecialiseerde organisaties in grote databestanden opgeslagen. Die bestanden worden vervolgens onderzocht om verbanden te vinden tussen surfgedrag en bijvoorbeeld aankoopgedrag. Zulke verbanden, ook wel profielen genoemd, worden verkocht aan bijvoorbeeld verzekeraars of internetwinkels. Dat is dan nog allemaal legale business. Maar bezoek eens de website van Michel Kraay en zie hoe men ook op illegale wijze gegevens verzamelt: door zogenaamd pretexting, dat op de site als volgt wordt gedefinieerd: het onder valse voorwendselen en identiteit naar een bedrijf of overheidsinstelling bellen met het doel de medewerker met toegang tot de databank daaruit onbewust vertrouwelijke persoons- of bedrijfsgegevens telefonisch te laten uitlekken. Middels deze zeer effectieve methode van heimelijke informatiediefstal kan men alle vertrouwelijke informatie over een persoon of bedrijf achterhalen. Ik heb geen idee hoe betrouwbaar de website is, en of alle vermelde feiten kloppen, want meneer Kraay is zelf handelaar in data geweest, is vervolgd en maakt nu een website om zijn straatje schoon te vegen. Maar het geeft wel een indruk van een zeer schimmige wereld. En als dit stukje je wat somber stemt, ga dan naar VipSpotting. Dan word je pas echt misselijk.

Piet van der Lende

Max Koffi

“Waar kom je vandaan? Guinee?” Max Koffi, een van de initiatiefnemers van Africa in Motion (AIM), spreekt een jongere aan die de trein schoonmaakt. “Weet je, grote kans dat deze trein is gemaakt van ijzererts uit Guinee, en nu, wat doen wij? De treinen schoonmaken!” De jongen reageert emotioneel op Koffi, en na het gesprek dat volgt is hij vastberaden om wat te doen aan het feit dat de meeste mensen in Afrikaanse landen nog steeds niet profiteren van de grondstoffen in hun land.

AIM streeft naar eerlijke handelsprocessen en naar duurzaam gebruik van Afrikaanse grondstoffen en middelen. Het initiatief is opgezet door Afrikaanse migranten in Nederland, en streeft naar een brede coalitie om de economische emancipatie van Afrika te ondersteunen. Daartoe wil men samenwerken met organisaties in Afrika en Europa.

Landroof

In tegenstelling tot de roep om meer democratie in Noord-Afrika en andere Arabische landen, houdt AIM in eerste instantie een pleidooi voor economische controle, aldus Koffi. Een democratiseringsgolf komt in de praktijk vaak neer op een leiderschapswisseling zonder dat de feitelijke problemen worden aangepakt. De grondstoffenketen, waarbij het merendeel van de winst op de Afrikaanse grondstoffen wordt gemaakt buiten dat continent, moet doorbroken worden. “Het wegsturen van politici heeft niet zoveel zin, wel om hen te bewegen hun werk te doen.”

Afrika is het continent met de grootste voorraad aan grondstoffen. Niet alleen Europese landen, maar ook opkomende economieën als China, India en Brazilië investeren massaal in Afrika. Niet alleen willen ze hun toegang tot grondstoffen veilig stellen, maar ook wordt op grote schaal voor langere tijd land gepacht voor de verbouw van voedsel of biobrandstoffen om hun eigen voedsel en energievoorziening mee veilig te stellen. Dat heet landroof, en het gaat ten koste van de lokale voedselvoorziening. Koffi: “Wij willen gaan uitzoeken wat we kunnen doen tegen die landroof. We hebben meer invloed op de wereldeconomie dan we denken.”

Grondstoffen

“Het is belangrijk dat je eenheid creëert onder de Afrikaanse landen. Dan kun je nee zeggen tegen een bedrijf, zonder dat het naar het volgende Afrikaanse land kan stappen dat wel zaken wil doen.” Koffi vertelt dat de Afrikaanse grenzen ook maar constructies zijn van de oude kolonisatoren. “Inmiddels geloven veel Afrikanen in die grenzen, maar ik zeg: je bent geen Guineaan, dat hebben de Fransen bedacht.” Een nieuwe studentenorganisatie, genaamd United Community of African Students (UCAS), is in Wageningen bezig om een soortgelijk proces op gang te brengen. Ze willen studenten uit Afrikaanse landen aanzetten tot het nadenken over gezamenlijke belangen, ongeacht nationaliteit, etniciteit of religie, zodat ze die spirit en netwerken mee terug nemen naar Afrika.

De komende jaren wil AIM vooral actie gaan voeren rondom het EU Raw Materials Initiative, een verdrag dat de Europese Commissie heeft opgesteld om Europa zeker te stellen van onbelemmerde toegang tot de Afrikaanse grondstoffen. Daarmee gaat de cyclus van export van grondstoffen uit Afrika door en wordt er geen eigen industrie ontwikkeld. AIM wil het verdrag ter discussie stellen via een European Citizen Initiative. Het vereist tenminste een miljoen handtekeningen van inwoners van de EU, van 7 of meer lidstaten, om een initiatief op de agenda van het Europees Parlement te krijgen. Het komende jaar organiseert AIM in diverse plaatsen in het land bijeenkomsten. Op hun website vind je meer informatie: africainmotion.nl.

Nicole Glotzbach
Margriet Goris

Crisis-discussie.

Crisis, kapitaal en arbeidersklasse

Hoewel het de vraag is of Holloway zichzelf als “autonomist” zou betitelen, bestaat zijn werk in ieder geval ten dele uit een reactie – en ten dele uit een voortborduren – op die beweging. Het centrale argument in zijn artikel in de vorige krant is in wezen tot die beweging te herleiden. Holloway vertrekt vanuit het werk van Mario Tronti, een Italiaanse operaïst, die in 1964 een eenvoudige doch cruciale denkstap maakte door een radicaal ander perspectief op klassenstrijd in te nemen. De linkse beweging heeft volgens hem in haar analyse van de klassenstrijd altijd een fout begaan door de ontwikkeling van het kapitaal als primair te zien. In plaats daarvan zou men moeten vertrekken vanuit het perspectief van de arbeidersklasse. “Vanaf nu”, zo stelde Tronti, “moeten we het probleem op zijn kop zetten, de polen omdraaien, en opnieuw beginnen vanaf het begin: en het begin is de strijd van de werkende klasse”. De ontwikkeling van het kapitaal gaat niet vooraf aan de klassenstrijd, maar is hier veeleer een reactie op: “de strijd zet de maat waarop de politieke mechanismen van de reproductie van het kapitaal moeten dansen”.(1)

Uiteraard is er sindsdien veel gebeurd: de hier uit deze redenering voortgekomen autonomistische visie op kapitaal, ontwikkeling en crisis breidde zich in loop der tijd op verscheidene gebieden uit, en keek voorbij de grenzen van de economische klasse. Centraal bleef echter het idee dat kapitaal zich ontwikkelt als reactie op de klassenstrijd, en niet andersom, dat deze strijd volgt op de veranderingen in kapitalistische klassen- en productieverhoudingen. Holloway voert dit principe in zijn recente werk het verst door, en bekritiseert andere autonomisten (zoals Harry Cleaver, Michael Hardt en Antonio Negri), omdat zij daarin wat hem betreft niet radicaal genoeg zijn. Klassenstrijd en kapitaal blijven in hun analyse nog steeds wezenlijk verschillend en extern van elkaar. Weliswaar plaatsen zij de strijd op de voorgrond, zo erkent Holloway, maar haar “categorieën” (kapitaal en arbeidersklasse) worden nog altijd niet geherdefinieerd in termen van strijd op zich. Met andere woorden: arbeidersklasse en kapitalisme zíjn strijd, en zijn in die strijd aan elkaar gebonden.(2) Dat is precies wat Holloway ook in zijn artikel betoogt: ten eerste is de crisis niet zozeer een crisis van het kapitalisme op zich, en ten tweede zijn wij er niet het slachtoffer van – integendeel. Wij zíjn, belichamen en vormen die crisis zélf.

“Prefiguratie” en de breuklijnen in het kapitalisme

Door bewust het perspectief van de onderdrukten in te nemen, stelt Holloway zich in staat een andere visie op anti-kapitalistische strijd te formuleren. In dat perspectief valt verzet tegen onderdrukking en uitbuiting samen met de poging om een radicaal alternatief in het “hier en nu” te realiseren. Met andere woorden: niet alleen strijdt men ergens tegen, maar ook wordt in deze strijd zelfbewust het verband gelegd met hetgeen men wél voor nastrevenswaardig houdt. Men streeft er dus naar om in het eigen handelen “niet de structuren en praktijken van datgene waartegen men strijdt te reproduceren, maar daarentegen die sociale verhoudingen te creëren die verlangd worden”.(3) Dit is wat Holloway “prefiguratief” handelen noemt: in plaats van een onderscheid te maken tussen de vorm van strijd en haar uiteindelijk doel, wordt de strijd zelf gezien als het moment waarop een radicaal andere samenleving verwezenlijkt wordt. Men prefigureert zodoende letterlijk de betere wereld die men voor mogelijk houdt – men realiseert nieuwe sociale, politieke en economische structuren, en probeert zo de wereld die “nog niet” is, direct en in de praktijk te realiseren. Een onderscheid dat we gewend zijn in de politieke praktijk te maken – het onderscheid tussen doelen en middelen – wordt zodoende ter discussie gesteld.

Het is de veelheid aan dergelijke prefiguratieve praktijken die langzaam het kapitalisme als een pleisterwerk openbreken, zo betoogt Holloway.(4) Overal ontstaan scheurtjes, die, ieder op hun eigen wijze en ritme, langzaam proberen een nieuwe ruimte vrij te maken, waarin het prefiguratieve experimentele proces plaats heeft. De logica van het kapitalisme en scheve machtsverhoudingen wordt hier voor een moment opgeschort. Deze scheuren verzwakken het kapitalistische stelsel, stellen haar kracht op de proef, groeien langzaam naar elkaar toe en breiden zich gaandeweg uit. De hedendaagse klassenstrijd laat zich kennen als een proces van “negeren-en-creëren”. ‘Crisis’ is het moment waarop het kapitalisme dit veelzijdige verzet niet langer het hoofd kan bieden en haar breuklijnen niet langer gedicht krijgt.

Deze voorstelling van strijd als een dubbelzijdig proces – enerzijds de confrontatie met uitbuitende en repressieve structuren, en anderzijds de poging om een radicaal alternatief te prefigureren als deel van dezelfde praktijk – is op zichzelf buitengewoon bruikbaar. Bovendien is het realistisch: verzet laat zich in onze tijd beter benaderen en begrijpen als een veelheid aan verspreide, losstaande praktijken. Althans: in eerste instantie. Het betekent namelijk wel dat deze vele vormen van verzet in hun samenhang nader gearticuleerd en gepolitiseerd moeten worden. Dat aspect ontbreekt in Holloways analyse. Later kom ik hierop terug.

Crisis-discussie.

Maar laat ik eerst Holloways analyse van de crisis en haar verhouding tot verzet eens kritisch tegen het licht houden. Op het eerste gezicht lijkt Holloways benadering vooral bijzonder “empowering” en hoopgevend – immers: als “wij” de crisis teweegbrengen, dan hebben we blijkbaar meer macht over het kapitaal dan we zelf voor mogelijk hielden. Maar deze stelling is gebaseerd op een aantal methodologische vooronderstellingen die zacht gezegd problematisch zijn. Want als kapitaal en klassenstrijd dusdanig in elkaar grijpen als Holloway betoogt, dan kan dit conflict alleen nog als een interne spanning begrepen worden. De spanning tussen “ons” en het kapitaal wordt er zo een van de scheiding of inbreuk, in plaats van een directe tegenstelling. Holloway gebruikt uiteenlopende concepten om die scheiding te duiden, variërend van “vervreemding”, “fetishisering” en “zelfnegatie”, maar feitelijk komen die op hetzelfde neer: de verhouding tussen “doen” en “(abstracte) arbeid”, of tussen “doen” en de “waar”, tussen “macht-om” en “macht-over”, en dus wezenlijk tussen “ons” en het kapitaal, is er een van een interne scheiding die van bovenaf wordt opgelegd.(5) Revolutionaire strijd is derhalve de poging om deze scheiding van onderaf op te heffen, en het volle potentieel van het “doen” (of de “macht-om”) te realiseren. Deze conceptualisering heeft een aantal verregaande consequenties. Allereerst geeft het “ons” geen enkele autonomie van onderdrukkende structuren en/of klassen. In Holloways analyse ontbreekt daardoor iedere vorm van klassenscheiding of, in bredere zin, enig begrip voor een revolutionair subject. Het klassieke “proletariaat” als ook het autonomistische “multitude” wijst hij van de hand, maar in plaats daarvan verwijst hij vrijwel uitsluitend naar een leeg “ons”, zonder hier verder inhoud aan te geven.(6) Het is, juist omdat het hier om een interne tegenstelling met het kapitaal gaat, onduidelijk waar dit “ons” ophoudt en het kapitaal begint. Holloway beschrijft in wezen een klassenstrijd zonder klassen.(7)

Het kapitaal, dat zijn we allemaal?

Tegelijkertijd is Holloways analyse, paradoxaal genoeg, hopeloos voluntaristisch. Het komt uiteindelijk allemaal aan op “onze” bereidheid om het kapitalisme te maken of te breken. “Wij” zijn wellicht de crisis van het kapitaal, maar wij zijn ook degenen die het kapitalisme in stand houden: “‘Nee, er is geen pre-existerend kapitalisme, er is slechts het kapitalisme dat we vandaag de dag maken, of niet maken.’ En we kiezen ervoor om het niet te maken”, zo concludeert hij.(8) Alles wat we zouden moeten doen om uitbuiting en onderdrukking tot een einde te brengen, is eenvoudigweg de stekker eruit trekken. Niet meer naar je werk gaan, niet meer produceren, maar gewoon “in plaats daarvan iets anders doen”.(9)

Achter deze ogenschijnlijk strijdlustige retoriek gaat zo een gesimplificeerd beeld van revolutionaire strijd schuil, die nog het dichtst in de buurt komt bij het liberale “een betere wereld begint bij jezelf”. De eerste pagina’s van Holloways “Crack capitalism” bestaan dan ook uit een welhaast onuitputtelijke opsomming van verzetsvormen, die het boek een bijna absurdistisch randje geven. Van de opstandelingen in Chiapas, die een autonome ruimte van zelfbestuur weten af te dwingen, manoeuvreert Holloway moeiteloos naar “de automonteur in Birmingham die in de avonduren een volkstuintje beheert”, en van de “vrienden in Porto Alegre die een koortje beginnen, gewoon omdat ze graag zingen” gaat hij vervolgens terug naar mensen in Cochabamba, die in de strijd tegen de privatisering van watervoorzieningen de confrontatie met het leger aan moeten gaan.(10) Iedereen, zo argumenteert Holloway, voegt op haar of zijn eigen manier iets toe aan het creëren en uitbreiden van breuklijnen in de oppervlakte van het kapitaal. Het zijn misschien niet allemaal de meest militante, in het oog springende vormen van verzet, maar er is een continuïteit. Samen vormen ze een veelheid aan praktijken die het kapitalisme kunnen breken.

Dat beeld heeft duidelijk een sterke aantrekkingskracht. De vele uiteenlopende voorbeelden van verzet in de dagelijkse praktijk die Holloway geeft – van de toevallige werkweigeraar tot de vrijwilligerswerker tot de stadsguerrilla – stellen ons allemaal in staat om ons op de een of andere wijze met revolutionair verzet te vereenzelvigen. We zijn allen anti-kapitalisten, en we zijn allen op onze eigen manier effectief in strijd met het kapitaal. We kunnen zo dus zwelgen in ons anti-kapitalistische zelfbeeld, in de wetenschap dat we, simpelweg door “iets anders” te doen, op de juiste weg zijn. Een geruststellende gedachte voor iedereen met een comfortabel leven, die dat liever onveranderd laat. Holloways voluntarisme heeft echter een keerzijde: als “wij” verantwoordelijk zijn voor de crisis, dan zijn “we” evengoed verantwoordelijk voor het al dan niet prevaleren van het kapitalisme. Zijn we ook bereid die consequentie te trekken? Voor hen die hun schaapjes op het droge hebben, die zich inderdaad in een relatief comfortabele positie bevinden, is het misschien heel goed denkbaar om hier in theorie mee in te stemmen. Maar voor hen die daadwerkelijk dagelijks moeten vechten voor hun bestaan, is dit niet alleen een bittere pil, maar ook een lege gedachte.

Wij strijden – maar waartegen?

Wil dat zeggen dat we Holloways analyse volledig overboord moeten gooien? Geenszins! Op zichzelf is zijn voorstelling van de klassenstrijd als de creatie van breuklijnen in het pleisterwerk van het kapitaal buitengewoon stimulerend. Het stelt ons, alle absurde, verregaande voorbeelden even terzijde leggend, in staat om de anti-kapitalistische strijd als een veelheid van verzetsvormen te zien. Er is niet één strijd, niet één juiste vorm van verzet, niet één factor die mensen en bewegingen als een homogene revolutionaire klasse aan elkaar verbindt. En er is daarom ook niet één organisatievorm waaronder aan die strijd inhoud gegeven kan worden – geen voorhoede die ons de juiste weg kan wijzen.

Ik kan dus een heel eind meegaan met Holloways argument dat we die verschillende vormen van strijd niet met elkaar moeten en kunnen vereenzelvigen. Maar het gevaar is wel dat er hierdoor weinig criteria overblijven om die verscheidene vormen van verzet als anti-kapitalistische strijd te duiden. Wat maakt dat ze, verschillend als ze kunnen zijn, toch op de een of andere manier met elkaar in verbinding staan? Waaruit bestaat, met andere woorden, de continuïteit tussen die strijdvormen? Holloway blijft ons het antwoord op deze vragen schuldig.

Dat leidt tot een tweetal problemen, waar we een antwoord op zullen moeten formuleren, willen we vasthouden aan Holloways voorstelling van anti-kapitalistische strijd als een veelheid aan prefiguratieve experimenten. Ten eerste: als die breuklijnen in de textuur van het kapitaal daadwerkelijk en als zodanig bestaan, waaruit volgt dan dat het succesvolle vormen van verzet betreft? Men zou evengoed kunnen betogen dat het bestaan van die scheuren duidt op hun toelaatbaarheid. Zijn het niet juist hun marginaliteit en geïsoleerdheid die maken dat ze kunnen blijven bestaan, zolang ze de prevalentie van het kapitalisme maar niet serieus in gevaar brengen? De eenvoudige vaststelling dat het kapitalisme nu eenmaal in crisis verkeert, is niet afdoende; zeker niet zolang dit verband tussen crisis en strijd niet verder wordt uitgewerkt. Ten tweede, en deels hieruit volgend: waarom zouden we er überhaupt van uitgaan dat het ook daadwerkelijk strijd tegen het kapitalisme betreft, in plaats van strijd ondanks het kapitalisme? (11) Met andere woorden: hoe weten we zeker dat het geen parallellisme betreft, geen veelheid aan praktijken die – tot op bepaalde hoogte – prima coëxisteren met het kapitalisme?

Resumerend: dat “wij” de crisis van het kapitaal zijn, is niet alleen een hele stimulerende en hoopvolle gedachte, maar tevens een uitnodiging om, in navolging van de autonomistische traditie, de klassenstrijd vanuit “ons” eigen perspectief te benaderen. Dit perspectief valt of staat echter met een goed begrip van zowel dit “ons” als het kapitaal op zich, als ook de verhouding daartussen – een verhouding die zeker niet, zoals Holloway voorstelt, volledig intern kan zijn. Zonder die verdere conceptualisering blijft Holloways analyse vooral “wishful thinking”, alle waardevolle elementen daarin ten spijt.

Mathijs van de Sande

Noten
1. “Lenin in England”, Mario Tronti. In: “Red notes, working class autonomy and the crisis: Italian marxist texts of the theory and practice of a class movement: 1964-79”, 1979. Pag. 1.
2. “Crack capitalism”, John Holloway, 2010. Pag. 190.
3. “Change the world without taking power”, John Holloway, 2010. Pag. 153.
4. Zie onder andere: “Crack Capitalism”, John Holloway, 2010. Pag 8-13.
5. Zie met name “Change the world without taking power”, John Holloway, 2010, hoofdstuk 4. En: “Crack capitalism”, John Holloway, 2010, stelling 12.
6. Ik zeg niet dat Holloway zich die vraag niet stelt (zie onder andere “Crack Capitalism”, pag. 44), maar wel dat hij mijns inziens geen serieuze poging onderneemt, om hier een antwoord op te formuleren.
7. Twee opmerkingen in de kantlijn. Allereerst: Holloway zelf refereert wel expliciet naar “klassenstrijd” als een centrale notie in zijn analyse, zie onder andere “Change the world” pag. 53-57. Ten tweede: uiteraard verwijs ik hier niet zozeer naar “klasse” als gegeven op (uitsluitend) politiek-economische gronden, maar meer in de brede zin van het woord.
8. “Crack Capitalism”, John Holloway, 2010. Pag. 254.
9. “Crack Capitalism”, John Holloway, 2010. Pag. 86.
10. “Crack Capitalism”, John Holloway, 2010. Pag. 3-7.
11. Voor een voorbeeld van een dergelijke analyse, die eigenlijk alleen een ethisch perspectief kan bieden, zie: “Infinitely demanding: ethics of commitment, politics of resistance”, Simon Critchley, 2008.

Crisis-discussie.

John Holloway, geboren in 1947, advocaat en een op Marx georiënteerd socioloog en filosoof, is sterk beïnvloed door de Frankfurter Schule en de sociale bewegingen in Latijns-Amerika, met name door de Zapatistas uit Mexico waar Holloway al jaren woont en werkt. In 2002 publiceerde hij het boek “Change the world without taking power: the meaning of revolution today”. Daarin betoogt Holloway, in tegenstelling tot het gangbare denken onder marxisten, dat alternatieven voor het kapitalisme niet in confrontaties met de overheid te bereiken zijn, maar alleen ontwikkeld kunnen worden in het autonome sociale handelen, binnen en buiten het kapitalisme. Zijn nieuwste boek “Crack capitalism” bouwt voort op die argumentatie. Holloway maakt gebruik van de metafoor van scheuren in muren en ijsvlakten. Kleine scheurtjes in de kapitalistische cohesie kunnen zich geleidelijk, vaak ongemerkt, vergroten. Veel scheuren kunnen samenkomen en gaandeweg leiden tot het punt dat het kapitalisme breekt. Het gaat om het zoeken en zichtbaar maken van deze scheuren die overal aanwezig zijn, ze te vermeerderen, ze te bezetten, ze te verdiepen en samen te brengen. Holloway presenteert geen strategisch programma. Hij beschrijft een perspectief, wijst in een richting waarvan het belang niet te onderschatten is. Ik laat een aantal onderdelen van zijn betoog de revue passeren.

De motivatie: Nee! – “Saying no makes dignity grow”

We schreeuwen: Nee! Niet meer. We hebben er genoeg van. We willen breken!

“We willen breken met de wereld zoals die is. Een wereld van onrecht, van oorlog, van geweld, van discriminatie, van Gaza en Guantanamo. Een wereld van miljardairs en een miljard mensen die leven en sterven in honger. Een wereld waarin de mensheid zichzelf ten gronde richt, niet-menselijke vormen van leven afslacht, de voorwaarden van haar eigen bestaan vernietigt. Een wereld geregeerd door geld, geregeerd door het kapitaal. Een wereld van frustratie, van verspilde mogelijkheden. Wij willen een andere wereld creëren.” (pag. 3)

De methode: Breken! – “Refuse and create”

We breken: Stop! We weigeren het bestaande, we scheppen het nieuwe. Dat is onze methode: “Refuse and create”! Waar bevinden we ons? In de breuk, maar meer dan dat: wij zijn de breuk! Immers, wij mensen passen niet in het systeem, onze verlangens naar vrijheid, liefde, geluk, naar menswaardigheid, veroorzaken de scheuren in de kapitalistische muur. Ons streven naar een menswaardig leven staat haaks op kapitalistische groei die ons figuurlijk en vaak ook letterlijk het leven wil nemen: het leven zelf als sabotage (1) van het kapitalisme:

“De methode van de scheur is de methode van crisis: we willen de muur niet begrijpen vanuit zijn stevigheid, maar vanuit zijn barsten, we wensen het kapitalisme niet te begrijpen als dominantie, maar vanuit het perspectief van zijn crisis, zijn tegenstrijdigheden, zijn zwakheden, en we willen begrijpen hoe wij zelf deze tegenstrijdigheden zijn. Dit is crisistheorie, kritische theorie. Kritische/crisistheorie is de theorie van ons eigen ‘niet passen’. De mensheid (in al zijn betekenissen) botst in toenemende mate met het kapitalisme. Het wordt steeds moeilijker om zich aan te passen als het kapitaal meer en meer vraagt. Steeds meer mensen passen gewoon niet in het systeem, of, als we er in slagen om onszelf te dwingen op het steeds hardere procrustesbed van het kapitaal te liggen, dan doen we dat ten koste van delen van onszelf, die ons achtervolgen. Dat is de basis van onze scheuren en van het groeiende belang van een dialectiek van niet-passen.” (pag. 9)

Het principe: Zelfbepaling door te doen!

De scheur, waar komt die vandaan, wat is het wezen van de breuk? De breuk is het revolteren van het concrete, zelfbepaalde “doen”, van het autonoom vormgeven aan de dagelijkse activiteiten tegen de abstracte, door het kapitalisme gestructureerde arbeid. Dat vormt het dubbele, zelfantagonistische karakter van het menselijk handelen onder kapitalistische verhoudingen. Het “sociaal antagonisme” staat voor het conflict tussen “doing” en “labour”, tussen het onafhankelijke en het onderworpen handelen:

“De spil, het centrale draaipunt, in dit alles is ons handelen: het menselijke scheppen. Eén vorm van handelen, arbeid, schept het kapitaal, is de basis van de maatschappij die ons vernietigt. Een andere vorm van handelen, die wij gewoon ‘doen’ noemen, duwt tegen het creëren van kapitaal en richting de totstandbrenging van een andere samenleving. In beide gevallen staat ons handelen centraal. Door te focussen op ‘doen’, plaatsen we onze eigen kracht in het centrum van ons begrip van de samenleving: onze macht-te-doen (en dus ook, onze macht-niet-te-doen, en onze macht-anders-te-doen). Door te focussen op doen, maken we tevens duidelijk dat het pleidooi van dit boek niet is voor ‘meer democratie’, maar voor een radicale reorganisatie van onze dagelijkse activiteiten, zonder welke de roep om ‘meer democratie’ helemaal niets betekent.” (pag. 85)

Externaliteit

Holloway wijst er op dat het dubbele karakter van arbeid – concreet én abstract – een essentieel uitgangspunt voor Marx was. In de socialistische en marxistisch-leninistische theorievorming en dito politieke praktijken is dit dubbele karakter aan de kant geschoven waardoor het sociaal antagonisme uit beeld is verdwenen, en het conflict tussen abstracte arbeid (in de vorm van loonarbeid) en kapitaal centraal is komen te staan. Dat heeft strijd losgekoppeld van het dagelijkse doen, geëxternaliseerd. Met dramatische gevolgen voor het linkse denken over de maatschappelijke verhoudingen, de rol van de staat daarin, de omgang met de eigen politieke identiteit en politieke strijd. Holloway ziet deze externaliteit ook heden ten dage terug bij schrijvers als de post-marxist Moishe Postone, de operaïst Toni Negri en de autonoom marxist Harry Cleaver:

“De centrale kwestie is die van de externaliteit tussen kapitaal en klassenstrijd. We hebben gezien dat een scheiding tussen kapitaal en strijd een kenmerk is van het traditionele marxisme, en dat hetzelfde (uiteindelijk structuralistische) onderscheid terugkeert in Postone’s kritiek op de marxistische traditie. Cleaver (en inderdaad Negri en de operaïstische traditie) benaderen de kwestie van de andere kant, omdat ze strijd op de voorgrond plaatsen, maar de categorieën zelf zijn nooit begrepen als conceptualiseringen van de strijd, zodat de externaliteit blijft. In deze is Cleavers afwijzing van het dubbele karakter van de arbeid als een antagonistische relatie significant, evenals zijn omarming van het concept van zelfvalorisatie als een proces dat ‘los staat van kapitalistische valorisatie’. Hij gaat verder met te zeggen dat ‘de weigering van het werk… de mogelijkheid van zelfvalorisatie schept’. Deze externaliteit doet ertoe, simpelweg omdat het zelfvalorisatie verwijdert uit de dagelijkse ervaring van de arbeid. Het wordt iets speciaals, in plaats van de routinematige ervaring van het dagelijks doen van in-tegen-en-boven de arbeid. Misschien is de grote aantrekkingskracht, en de kracht en zwakte van de autonome of operaïstische theorie, dat het een theorie voor activisten is, een theorie van activisme, maar van een activisme gescheiden van de ervaring van het dagelijks leven. Ik wil verder reiken dan dat en ons begrip van opstand baseren in het dagelijks leven. Ik beweer hier dat de spil voor een goed begrip niet alleen van de politieke economie, maar van het sociale antagonisme, het dubbele karakter van de arbeid is, en dat dit dubbele karakter van de arbeid het inherente en constante antagonisme van het dagelijks doen en leven is. Heel eenvoudig, het leven is de tegenstelling tussen doen en abstracte arbeid, en activisme is gewoon een bijzonder intense expressie van dat allesdoordringende antagonisme, waarvan het zich op eigen verantwoording scheidt.” (pag. 190)

Het bepalen van de agenda

“Door onze eigen wereld te laten gelden, bepalen we de agenda, het tijdschema van strijd. Een groot probleem van links, zelfs radicaal-links, is dat het de agenda van het kapitaal volgt. Bewegingen zoals de beweging tegen de plannen van Gelmini in Italië, de beweging tegen de oorlog in Irak, de tegentop-mobilisaties van de laatste tien jaar: allemaal mobiliseren ze acties om de ergste barbarij van de kapitalistische overheersing te stoppen, maar ze staan het kapitaal toe de agenda te bepalen. Al deze bewegingen zijn zeer belangrijk geweest en meer dan reacties op het kapitaal, of liever reacties die de directe aanleiding overstegen. Het blijft echter waar dat ze het kapitaal het tijdschema van het conflict laten vaststellen. Daarentegen, voor de emancipatie van het doen tegenover abstracte arbeid, is het essentieel om het perspectief radicaal te veranderen. Het centraal plaatsen van het doen betekent onszelf weer naar het centrum van het universum te brengen.” En: “Kapitaal is altijd een reactie op anti-kapitalistische beweging, maar het is belangrijk dit expliciet te maken zowel aan het kapitaal als aan onszelf als de voorwaarde van emancipatie. Revolutie is precies dat: de handhaving van onszelf als onze eigen, echte zon.” (pag. 242)

Over de relatie met de staat

“Is het antwoord dan om controle over de staat te nemen en hem ofwel te neutraliseren ofwel te gebruiken om onze cracks te verspreiden? Kunnen we de staat zelf niet converteren in een anti-kapitalistische crack? Ja, moeten we onze activiteiten niet richten op het organiseren van het verkrijgen van controle over de staat en hem in een anti-kapitalistische crack veranderen? Is dat niet wat is gebeurd in Cuba, Venezuela en Bolivia, bijvoorbeeld?”

“De staat, door zijn vorm, en onafhankelijk van de inhoud van zijn handelen, bevestigt en reproduceert de ontkenning van de subjectiviteit waarop het kapitaal is gebaseerd. Het benadert mensen niet als subjecten maar als objecten, of – en dat komt op hetzelfde neer – als subjecten gereduceerd tot een status van louter abstracties. Een politieke organisatie die haar activiteiten richt op de staat reproduceert onvermijdelijk deze kenmerken van de staat als een vorm van relaties. Om invloed binnen de staat te krijgen, of om dat te pakken wat controle over de staat lijkt te zijn, moet de organisatie die vormen van gedrag en denken overnemen die kenmerkend zijn voor de staat. Zo worden politieke partijen, hoe links georienteerd of zelfs ‘revolutionair’ ook, gekenmerkt door hiërarchische structuren. En ze hebben de neiging om bepaalde vormen van taalgebruik en gedrag te adopteren die aansluiten bij die van de staat. De externe relatie tot de samenleving weerspiegelt zich in het concept van de ‘massa’ – een hoeveelheid van ongedifferentieerde, abstracte atomen, met beperkte capaciteiten, vragend naar leiderschap.”

Over het stellen van eisen aan de staat: “De ervaringen van de Zapatistas zijn in dit opzicht interessant. Hun oorspronkelijke ‘Ya basta!’ uit 1994 werd vergezeld van een lijst eisen, en een reeks dialogen met de Mexicaanse staat. Dat leidde tot de ondertekening van een overeenkomst over inheemse rechten. Hoewel de Zapatistas al op een vroeg moment begonnen hun eigen autonome gemeenten te bouwen, scholen en klinieken, is het pas echt na de totale mislukking (in 2001) van de Mexicaanse staat om de afspraken over inheemse rechten te realiseren, dat de Zapatistas volledig afstappen van een politiek van eisen stellen, en daarmee ook alle contact met de staat verbreken, en de oprichting van een eigen communaal leven ondubbelzinnig de kern van de beweging wordt.” (pag. 241)

Over het focussen op een eigen linkse identiteit

Holloway wijst op de desastreuze effecten van de neiging tot identificatie van strijd. Elk protest dat plaatsvindt wil zichzelf labelen, verdinglijkt daarmee zichzelf en verliest zo haar revolutionaire potentie: “Identificatie of verdinglijking is een enorm vernietigende kracht in de dagelijkse strijd. Wij geven onze protesten een naam, een label, een limiet. Onze strijd is de strijd van vrouwen, van homo’s, van de werknemers, van de werklozen, het is de strijd voor inheemse rechten, voor niet-verontreinigd voedsel, voor de vrede. Het kan zijn dat we er op zijn minst vaag van bewust zijn dat onze strijd onderdeel is van een breder geheel, misschien zelfs dat ze het product is van de manier waarop menselijk doen is georganiseerd in de wereld, maar, juist omdat die vorm van de organisatie permanent lijkt (‘het is makkelijker om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme’), houden we onze strijd binnen de perken, binnen een identiteit. En zo hebben we een wereld vol van protest, een wereld van mensen die er op een bepaalde manier van bewust zijn dat er iets fundamenteel mis is met de manier waarop de maatschappij wordt georganiseerd, en toch scheiden zoveel muren deze protesten, zoveel dijken voorkomen dat ze in elkaar overvloeien. En al deze muren zijn identificaties, het grote identificatiekader van het kapitalisme-dat-is-en-altijd-zal-zijn, en de kleinere identificaties van ‘wij zijn homo, wij zijn vrouwen, wij zijn inheems, wij zijn Baskisch, wij zijn Zapatistas, wij zijn anarchisten, wij zijn communisten’. En al deze identiteiten worden zo gemakkelijk de basis voor sektarisme, de eeuwige zelfvernietiging van links die voor de politie het leven gemakkelijk maakt. Veel effectiever dan welk systeem van geheime diensten: identiteit is de reproductie van het kapitaal binnen de anti-kapitalistische strijd.” (pag. 113)

Zo blijft Holloway hameren op de urgentie van het vermijden van linkse valkuilen: “Het is het doen dat centraal staat, niet een nieuw discours, niet een nieuwe manier van denken, niet een nieuwe vorm van organiseren, niet een nieuw -isme: doen. Doen, want het is ons doen hier en nu dat het kapitalisme en de vernietiging produceert, of daarentegen een wereld creëert geschikt voor menselijk en niet-menselijk leven. Revolutie is simpelweg dit: het nemen van onze verantwoordelijkheid als de makers van de sociale werkelijkheid, het sociale beginsel van onze macht-om-te-doen.” (pag. 248)

Holloway presenteert geen strategie, geen rechte weg naar een duidelijk einddoel, geen lange-termijn plan dat nog slechts aan anderen, de nog niet ‘bekeerden’ uitgelegd hoeft te worden, geen politiek van monologen. Daarentegen geeft hij middels de beschrijving van een aantal principes en uitgangspunten – verwoord in 33 stellingen, een per hoofdstuk – een richting aan. Een richting gevormd door een multipliciteit van paden van anders-doen die scheuren, cracks, in het kapitalisme veroorzaken, die alleen ontstaan door het zelf creëren en groeien door ze te bewandelen: een politiek van dialogen. Hij presenteert daarmee een concept dat sterk afwijkt van het gangbare “radicaal-linkse”, een concept dat naar mijn mening brede aandacht verdient.

“Tenzij we de verborgen revoltes van mensen kunnen aanraken, tenzij we de lijnen van continuïteit tussen de alomtegenwoordige opstanden van het dagelijks leven en de grote opstanden kunnen zien en markeren, kunnen we niet eens spreken van communising als een echte sociale beweging.”

“Crack capitalism”, John Holloway. Uitgeverij: Pluto Press. ISBN: 978074S330082. Download als pdf.

Jan Mulder

Noot
1. “Leben als Sabotage”, Detlef Hartmann, 1988.

Cover van het rapport.

In het al jaren voortgaande oeverloze gezeur over de integratie van “allochtonen” valt vooral op over wie wordt gezwegen, namelijk over “autochtonen”. Zij worden niet geproblematiseerd, maar horen er juist helemaal bij. Ze vormen de norm waarmee “allochtonen” de maat wordt genomen. In de beeldvorming zetten opinie- en beleidsmakers hen neer als de “normale” mens, het prototype waar migranten en vluchtelingen zoveel mogelijk aan zouden moeten voldoen.

Maar het spreekt voor zich dat ze daar simpelweg nooit in kunnen slagen, want die ideaaltypische burger is een constructie, een hersenspinsel dat machthebbers gebruiken om door middel van verdeel- en heerspolitiek zondebokken te scheppen die ze verantwoordelijk kunnen maken voor allerlei maatschappelijke problemen. Wie uit zou gaan van vergelijkingen tussen heel andere bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen, komt tot onderzoeksresultaten die in de richting wijzen van andere probleemgroepen, zoals die van oudere witte heteroseksuele mannen.

Een vergelijking tussen aan de ene kant overlastgevende “allochtone” hangjongeren, en aan de andere kant haat, angst en armoede zaaiende “autochtone” hangouderen op het Binnenhof en in de directiekamers van het bedrijfsleven, zou leren dat de witteboordencriminaliteit van de tweede groep kwalitatief en kwantitatief veel hoger scoort dan de kleine criminaliteit van de eerste groep.

Huwelijk

Het SCP-rapport zet “gunstige” en “ongunstige” ontwikkelingen op het gebied van integratie op een rijtje. “Gunstig” vinden de onderzoekers het dat “het aandeel Turkse en Marokkaanse Nederlanders dat een huwelijks sluit met een partner uit het herkomstland is gedaald van ruim 50 procent in 2001 naar 20 procent in 2010”. Het is schrikbarend hoe normaal het is geworden om het toe te juichen als minder niet-westerse migranten trouwen met iemand van buiten de EU. Alsof dat soort liefde van een minderwaardig soort zou zijn.

Ook is het schandalig hoezeer de overtuiging leeft dat het de eigen schuld van “allochtonen” zou zijn dat ze procentueel afhankelijker zijn van een bijstandsuitkering zijn dan “autochtonen”. Verder zouden ze het aan zichzelf hebben te danken dat ze vaker door de politie worden aangehouden op verdenking van criminaliteit. “Autochtonen maken geen fouten, maar vormen de maatstaf, en dus is het allemaal de schuld van de allochtonen”, dat lijkt het motto te zijn van veel onderzoekers en beleidsmakers. Maar door juist “autochtonen” ter discussie te stellen kan bijvoorbeeld worden vastgesteld dat het heersende racisme binnen de politie er de oorzaak van is waarom “allochtonen” naar verhouding veel vaker worden verdacht van strafbare feiten.

Dubbel straffen

Tijdens de presentatie van het SCP-rapport greep minister Gerd Leers van Immigratie, Integratie en Asiel de gelegenheid aan om weer eens flink uit te halen naar “criminele vreemdelingen”. Onlangs heeft het kabinet Bruin I bepaalt dat “vreemdelingen” die korter dan drie jaar in Nederland zijn, al na één dag gevangenisstraf hun verblijfsrecht kunnen verliezen. Zo worden “allochtonen” met een verblijfsvergunning die zijn veroordeeld voor een strafbaar feit, niet alleen dubbel gestraft ten opzichte van criminele “autochtonen”, maar ook nog eens steeds sneller dubbel gestraft.

“De bedoeling daarvan is om mensen duidelijk te maken dat wie zich gedraagt en meedoet, welkom is. Zo niet, dan ben je ook niet welkom”, aldus Leers, die de macht heeft om te bepalen wie zich op welke manier dient te “gedragen”. Zelf kan hij zich ongestraft misdragen door migranten en vluchtelingen aan de lopende band te criminaliseren en te stigmatiseren.

Harry Westerink

De Wallen.

Haar man kwam binnen. Hij ging naast haar staan en vroeg waar ze naar keek. Ze vertelde hem voor de zoveelste keer over haar dromen. Haar ogen glansden. De ogen van haar man begonnen ook te schitteren. Maar in het huis met het oranje dak waar hij aan dacht, bevonden zich niet zijn vrouw en kinderen. Dat huis stond in een straat vol felrode verlichting en schaars geklede dames die hun lichaam open en bloot tentoonstelden en aanboden tegen betaling van een bedrag dat afhankelijk was van de diensten die de mannelijke bezoekers wensten.

Terwijl de vrouw peinsde, bleef in haar hart een fakkel branden, de hoop op verblijfsrecht en een veilig bestaan in een vrij en vredelievend land. Ze smeekte erom dat de immigratie-ambtenaren van de IND haar gezin asiel zouden geven. Ook haar man hoopte vurig dat hij in Nederland zou mogen blijven. Zo zou hij de zekerheid kunnen krijgen dat hij in het nieuwe land voortdurend zijn eigen pleziertjes zou kunnen najagen. Maar de asielaanvraag werd uiteindelijk afgewezen. Ze werden uit het asielzoekerscentrum gezet en raakten dakloos. Tot overmaat van ramp had de vrouw ook nog te horen gekregen dat haar man af en toe seks met prostituees had. Dat had hij in geuren en kleuren uit de doeken gedaan tegenover de echtgenoot van haar vriendin, die het aan zijn vrouw had doorverteld. “Maar ik doe zoiets niet, hoor”, had de man er nog aan toegevoegd. Haar vriendin zag zich genoodzaakt om haar erover in te lichten. Een gevoel van reddeloosheid overspoelde haar, gevolgd door mateloos verdriet.

De smerige verlangens van haar man zetten haar leven nog meer op zijn kop. Over welke pijn moest ze het eerst praten? Over het treurige verblijf in het asielzoekerscentrum, de afwijzing van haar verblijfsaanvraag en het ondergrondse bestaan in de illegaliteit? Over de zoektocht van haar echtgenoot naar plat genot, waarmee hij haar minachtte en vernederde? Ze wist niet meer welke weg ze moest gaan. Of haar leven blijven delen met deze man, in wie ze zo teleurgesteld was geraakt. Of als alleenstaande vrouw een toekomst opbouwen in een vreemd land waar ze niemand kende, behalve de vader van haar kinderen. Of terugkeren naar het land van de afschuwelijke baardmannen, waar in elk geval geen winkels bestaan met vrouwelijke koopwaar in de etalages.

Lili Irani

Logo Suwinet.

Dit complex van maatregelen is concreet in die zin dat afwijkend gedrag streng wordt bestraft, tot aan opsluiting toe. Nederland heeft na de VS het hoogste aantal gedetineerden per duizend inwoners van alle westerse landen en een zeer groot percentage van die opgeslotenen zit vast zonder enige vorm van proces (onder meer vreemdelingenbewaring). Maar er zijn ook stopzettingen van uitkeringen, boetes en andere maatregelen, zodat mensen die aangewezen zijn op flexibele arbeid in een voortdurende toestand van chronische bestaansonzekerheid verkeren. Dat roept veel angsten op, waarbij velen voortdurend bezig zijn op individuele basis overlevingsstrategieën te bedenken. Maar het complex is ook ideologisch in die zin dat wie het niet redt in dit systeem met de nek wordt aangekeken en gestigmatiseerd.

De maatregelen worden neergelegd in administratieve systemen waarin gedrag en afwijkingen van de gestelde normen worden geregistreerd. IPK’s, (Individuele Prestatiekaarten), POP formulieren (Persoonlijk Ontwikkelingsplan) en Fraudescoringskaarten moeten het gedrag van de (potentiële) arbeidskrachten “monitoren”.

Informatie

Informatie is erg belangrijk voor het functioneren van de neo-liberale strafstaat. Die informatie wordt vastgelegd in zich steeds verder uitbreidende administratieve systemen. Ik kan hier niet volledig zijn, maar wil – uit de ervaringen op het sociaal-juridische spreekuur waaraan ik meewerk – enkele aspecten noemen. De informatie in die administratieve systemen is voor zover ik kan zien afkomstig uit drie bronnen.

In de eerste plaats stellen mensen informatie vrijwillig ter beschikking. Facebook bijvoorbeeld heeft inmiddels bijna één miljard deelnemers en die plaatsen niet alleen hun naam, verblijfplaats, geboorteplaats, opleiding, relaties en activiteiten, maar ook hun (politieke) voorkeuren, hobby’s, en andere gegevens. Hier verdient Facebook miljarden aan advertentie-inkomsten mee. Er zijn ICT-systemen ontwikkeld waarbij al die gegevens worden verwerkt in databanken die het mogelijk maken dat iemand op zijn Facebook-pagina precies die advertenties te zien krijgt die de kans op kopen groot maken. Bedrijven kunnen mondiaal heel precies die doelgroep benaderen die ze willen bereiken.

Deze registratiesystemen vind je ook op de rest van internet. Via zoekmachines als Google kun je door het intikken van een naam een groot aantal gegevens van burgers achterhalen die ze op internet hebben achtergelaten. In de neo-liberale strafstaat maken handhavers dankbaar gebruik van deze ontwikkeling. Een paar voorbeelden uit mijn ervaringen op het spreekuur.

Handhavers speuren voortdurend internet af op zoek naar bijvoorbeeld bijstandsgerechtigden die misschien iets doen dat volgens de regels niet mag of … die helemaal geen regels overtreden. Kunstenaars die een website beginnen om hun schilderijen ter verkoop aan te bieden worden opgeroepen om uit te leggen dat ze echt geen inkomsten uit zwart werk (de verkoop van schilderijen) hebben en menigmaal wordt de uitkering van betrokkene stopgezet. Niet omdat bewezen is dat er zwart werd gehandeld, maar met het argument dat de overheid niet in staat is op basis van de verstrekte informatie te beoordelen of iemand in zijn bestaan kan voorzien en zo het recht op een uitkering vast te stellen. (artikel 11, Wet Werk en Bijstand). Terwijl dus misschien alle inkomsten uit schilderijen keurig zijn opgegeven. De platitude “ik heb niks te verbergen, mij kan niets overkomen” geldt vaak niet.

Een ander voorbeeld. In Oost-Nederland is een project uitgevoerd met behulp van gezichtsherkenning. Er zijn bedrijfjes die erin gespecialiseerd zijn op basis van een verstrekte foto alle andere foto’s op internet op te sporen waarop de betrokkene staat. Gemeenten in Oost-Nederland hadden afgelopen zomer een foto aangeleverd van een grote groep bijstandsgerechtigden en die bedrijfjes gingen op zoek. Voor iedere foto waarmee gewerkt werd, betaalden de gemeenten 10 euro. Op deze wijze zijn 300 bijstandsgerechtigden opgespoord die zonder toestemming op vakantie waren gegaan. Ze stonden op vakantiefoto’s op internet ergens in het buitenland.

Afgelopen maand belde mij iemand die een bijstandsuitkering had aangevraagd. Er was administratief iets mis gegaan en de betrokkene kreeg prompt een onaangekondigd huisbezoek van twee handhavers. Die hadden zich goed voorbereid. De man heeft een pagina op Facebook en zijn moeder en zuster ook. De handhavers begonnen hem door te zagen over de activiteiten van zijn zuster en zijn moeder die ze op Facebook hadden gevonden. Ze vroegen ook door over zijn hobby’s die op Facebook waren vermeld en of die inkomsten genereerden.

Overheid

Een tweede informatiebron is dat de overheid dwingt die informatie ter beschikking te stellen. Er zijn vele databanken waarin je geregistreerd staat. De Gemeentelijke Basisadministratie, de belastingen, uitvoerende instanties van de sociale zekerheid, de Rijksdienst voor het Wegverkeer, het kadaster, de Kamer van Koophandel, enzovoorts. Maar er zijn vele van die voor een groot gedeelte onbekende databanken waaruit handhavers kunnen putten. De opsporingsambtenaren en handhavers van de Dienst Werk en Inkomen in Amsterdam maken gebruik van bovengenoemde databanken, maar leggen zelf ook dergelijke gegevensbanken aan. Bij het opsporen van fraude worden bijvoorbeeld de databanken Focus en Sherlock geraadpleegd. In de eerste worden verslagen van alle telefoongesprekken opgenomen die alle ambtenaren van de Dienst Werk en Inkomen met alle klanten voeren. In de tweede databank zitten gegevens van personen die ooit ergens van verdacht werden, maar waarbij het bewijs van een vergrijp niet rond te krijgen was. En er zitten personen in die ooit ergens van verdacht werden, maar waarbij is aangetoond dat er niets aan de hand bleek te zijn. Het uitkeringssysteem in Amsterdam heet Socrates, een samenwerkingsverband van enkele grote steden.

Dan is er bijvoorbeeld het Suwinet (Structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen-net), een digitaal dossier dat alle informatie van de overheid in een programma samenbrengt, een overkoepelend klantendossier. Deze databank op basis van de Suwi-wet bevat naast allerlei basisgegevens van burgers bijvoorbeeld ook alle gegevens over het arbeidsverleden, voormalige werkgevers, enzovoorts.

Er wordt bij een onderzoek een Fraudescorekaart samengesteld. Deze kaart geeft aan hoe groot het risico is dat iemand fraude heeft gepleegd op basis van kenmerken van die persoon en zijn of haar leefomgeving. Kernwaarden zijn: aantal arbeidsuren, mate van arbeidsongeschiktheid, beroep, gewezen zelfstandige, woonsituatie, wel of geen medebewoners of onderhuurders, wel of geen partner, reden aanvraag uitkering. Versterkende variabelen (die de kans op fraude vergroten, wanneer daarop gescoord wordt) zijn woonlasten, inkomen voor aanvraag, schuldpositie, leefvorm, opleiding, leeftijd, geslacht, fraudeverleden en of men in een “risicowijk” woont. Op basis van dergelijke kaarten wordt een selectie gemaakt van nader te onderzoeken personen, ongeacht of er een concrete verdenking bestaat of niet.

Openbaarheid

De overheid registreert niet alleen in databanken die niet openbaar zijn. Ze kunnen ook dwingen bepaalde persoonlijke gegevens openbaar te maken.

Op het Amsterdamse IJsbaanpad is de afdeling bijzondere doelgroepen van de Dienst Werk en Inkomen gevestigd. Tot die doelgroepen behoren bijvoorbeeld de daklozen. Deze mensen krijgen een formulier uitgereikt waarop twintig taken staan. Voor iedere taak staat een vakje dat kan worden aangekruist. Bij verschillende mensen worden verschillende vakjes aangekruist. Boven het formulier staat: “inspanningsverplichtingen, wij verwachten dat u doet wat hieronder is aangestreept”. Verschillende daklozen moeten een cv maken voor sollicitatiebrieven. Deze cv moet open op het net gezet worden (www.werk.nl), zodat werkgevers het kunnen lezen. Een andere taak bestaat uit de inschrijving op minstens vijf vacaturewebsites. Weer een andere taak is de opdracht een overigens nietszeggende beroepskeuzetest te maken (keuzetest.carrieretijger.nl) of een persoonlijkheidstest (www.123test.nl). Ook voor overige adviezen bestaat een verwijzing (www.carrieretijger.nl). Een taak kan ook de inschrijving zijn bij minstens drie uitzendbureaus met minimaal eenmaal in de drie weken een bezoek. Tevens moeten er meerdere open sollicitaties naar bedrijven.

Verklikkersmaatschappij

De derde bron van informatie zijn de tipgevers in de verklikkersmaatschappij. Dat is in tegenstelling tot wat veel mensen denken volgens sociale rechercheurs zelf de belangrijkste bron van informatie. Belangrijker dan de databanken die hierboven werden genoemd. Kenmerk van die tipgevers is dat ze meestal afkomstig zijn uit de directe, naaste omgeving van bijvoorbeeld de uitkeringsgerechtigde of belastingbetaler. Vader, moeder, samenwonende vriendin of vriend, broer en zuster. Er kunnen aanleidingen zijn voor die tips, bijvoorbeeld als er een erfenis te verdelen valt. Ook zijn die tips vaak niet anoniem en verschaffen ze gedetailleerde informatie over het doen en laten van de verdachte. Het zijn dus niet in de eerste plaats de verhalen in de kroeg of een verre buurvrouw die tot de tips leiden.

Deze tips worden dan aangevuld met gegevens uit databanken en het gedurende enkele weken schaduwen van verdachten, bijvoorbeeld bij veronderstelde samenlevingsfraude. Ook kan daarbij een buurtonderzoek worden ingesteld, waarbij de buren in de straat ondervraagd worden. Dan wordt een foto van de verdachte getoond en gevraagd wat van hem of haar bekend is.

De overheid stimuleert de verklikkersmaatschappij door de instelling van kliklijnen, en ook de stigmatisering van mensen aan de onderkant van de maatschappelijke statusladder stimuleert een klimaat waarin mensen gaan klikken.

Op deze wijze ontstaat voor de handhavers van de neo-liberale strafstaat een heel stelsel van informatiebronnen waarop zij zich kunnen baseren. De vraag is wat te doen is tegen de neo-liberale strafstaat met controlesystemen op basis van de steeds verder voortschrijdende technologieën. Mij lijkt de eerste stap: het systeem analyseren, aan de kaak stellen en de werkwijze in de publiciteit brengen. Want ondanks het feit dat steeds meer privé-informatie van mensen op straat ligt, hebben de handhavers van de controlestaat er een broertje dood aan dat hun heimelijke werkwijzen in de publiciteit komen. Een gemeenteraadslid of parlementslid mocht eens vragen gaan stellen en de controleurs gaan controleren!

Piet van der Lende
(Dit artikel werd eerder gepubliceerd in Solidariteit.)