KLASİK KOŞULLANMANIN TEMEL KAVRAMLARI

2012-03-04T15:18:00.000-08:00

KLASİK KOŞULLANMANIN TEMEL KAVRAMLARI
Bitişiklik:
Pavlov, tepkisel koşullanma sürecinde nötr uyarıcı ile doğal uyarıcı arasındaki zaman ne kadar kısa olursa koşullanma sürecinin ve dolayısıyla öğrenmenin de o kadar hızlı olacağını ifade eder. Zamanın kısalığı veya uzaması öğrenme sürecindeki tekrar sayısını arttıracaktır. Bu zaman aralığı 5 ile 30 sn. aralığında olursa daha hızlı öğrenme sağlanacaktır.

Örnek Soru:
Ali, araba kullanan babası izlerken acı bir fren sesi duymuş ardından arabaları öndeki araca çarpmıştır. Bu olaydan sonra Ali ne zaman bir fren sesi duysa korku tepkisi vermeye başlamıştır.
Ali’nin fren sesi duyunca korku tepkisi vermeye başlaması aşağıdakilerden hangisinin sonucudur? (KPSS 2008)
A) Fren sesi ve kaza bitişikliği nedeniyle tepkisel koşullanma
B) Sonraki tekrarlarında fren sesini duyması nedeniyle edimsel koşullanma
C) Babasını o anda gözlemediği için model alma yoluyla öğrenme
D) Babasını izlemekle meşgul olsa da, kaza yapıldığı anda arabanın içinde olduğu için gizil öğrenme
E) Kaza olayına tanık olduğu için gözlem yoluyla öğrenme
Cevap: A

Habercilik(uyarıcı sıralaması):
Habercilik, koşullu bir uyarıcının koşulsuz uyarıcının geleceğini veya koşulsuz uyarıcının geride kaldığını haber vermesine yönelik bir beklenti oluşturmasıdır. İki türlü habercilik vardır:

a) Olumlu Habercilik(ileriye doğru koşullanma)
Koşullu bir uyarıcının koşulsuz bir uyarıcının geleceğine yönelik beklenti oluşturması durumudur. Olumlu habercilik, sadece koşulsuz uyarıcının geleceğini bildirir. Gelecek koşulsuz uyarıcının olumlu olacağı anlamı taşımaz. Yani olumlu başlığının, içeriği ile hiçbir ilgisi yoktur.
Örnek:
• Özellikle savaş yıllarında nükleer bomba tehlikesine yönelik insanlar basın yoluyla uyarılır. Uyarıda 3 dak. Süreyle aralıksız çalan siren sesinin nükleer bomba tehlikesinin geldiğini haber vermesinden dolayı sığınaklara ve korumalı bölgelere geçmeleri gerektiğini bildirir. Bu örnekte siren sesi koşullu uyarıcı iken nükleer bomba koşulsuz uyarıcıdır.
• Tepkisel koşullanma örneklerimizde kaval sesi ve zil sesi koşullu uyarıcı niteliği taşıyıp koşulsuz uyarıcıların geldiğini haber verdiğinden olumlu haberciliğe örnektirler.
• Gök gürlemesi yağmurun yağmasının, bir trafik kazasında yaralı yatan biri için ambulansın siren sesi, sınıftaki öğrenciler için teneffüs zilinin çalması olumlu haberciliğe örnektirler.

b)Olumsuz habercilik(Geriye doğru koşullanma)
Koşullu uyarıcının, koşulsuz uyarıcının geride kaldığını bildirmesidir. Olumsuz haberciliğin de içeriği ile bir ilgisi yoktur. Yani cevabın olumsuz habercilik olması için mutlaka geride kalan koşulsuz uyarıcının olumsuz olması gerekmektedir.
Örnek:
• Sirk gösterisi için ateşli çemberden atlama davranışı öğretilmeye çalışılan bir aslana çemberden atlamadan önce elektrik şoku verilmekte, çemberden atladıktan sonra sarı bir ışık yakılmakta ve etle ödüllendirilmektedir. Sarı ışık, elektrik şokunun geride kaldığını bildirdiği için, olumsuz habercilik görevini üstlenmiştir.
• Nükleer bomba tehlikesinin geçtiğini haber veren 5 dakikalık aralıklı siren sesi, yoğun ve tehlikeli yağışın geride kaldığını bildiren gökkuşağı koşulsuz uyarıcının geride kaldığını bildiren koşullu uyarıcılardır.

Pekiştirme:
Tepkisel koşullanma sürecinde doğal uyarıcının ve koşullu uyarıcının üstlendiği görevlerle davranış ortaya çıkarılıp tekrar ettirilir. Doğal uyarıcı, davranışı ortaya çıkarabilme gücüne sahip birinci tür pekiştireç iken koşullu uyarıcı olan ikinci tür pekiştireçler öğrenilmiş davranışın devamını sağlarlar. Örneklerimizde yer alan ekmek kırıntısı ve et doğal uyarıcı iken, kaval ve zil sesleri koşullu uyarıcılardır.

Örnek Soru:
“Yıllardır piyango bileti alıyorum. Çevremdeki herkese az ya da çok bir ikramiye çıktı. Bana bir kez olsun ikramiye çıkmadı. Artık piyango bileti almayacağım.”
Örnekteki kişinin kendisine ikramiye çıkmadığı gerekçesiyle piyango bileti almaktan vazgeçmesi bir davranışın sürdürülmesinde aşağıdakilerden hangisinin önemini göstermektedir? (KPSS 2010)
A) Pekiştirme
B) Şans
C) Alışkanlık
D) Genelleme
E) Ayırt Etme
Cevap: A

Sönme(Çözülme):
Koşullanma sürecinin devam etmesi doğal uyarıcının aralıklı olarak organizmaya sunulmasıyla mümkündür. Doğal uyarıcı, organizmanın koşullu uyarıcıya tepki vermesinin sağlayan uyarıcıdır. Dolayısıyla doğal uyarıcı belli bir süre ortamdan çekilirken koşullu uyarıcıya verilen koşullu tepki belli bir süre azalarak sönecektir.

Not:
• Sönme koşullu uyarıcıya karşı olur. Doğal uyarıcıya gösterilen doğal tepki asla sönmez. Sönen davranış yok olmaz sadece baskı altına alınır. Örneğimizde çoban kaval çalıp, belli bir süre ekmek kırıntısı vermez ise koyunlar bir süre sonra toplanma davranışları pekiştirilmediğinden kavala karşı toplanma davranışlarından vazgeçerler.
• Tepkisel koşullanmada sönme süreci azalarak oluşur.
• Sönme davranışı gerçekleşmeden önce davranışın gösterilme sıklığı artmaktadır. Bu durum bir uyarıcıya gereğinden fazla tepki verme olarak nitelendirilen duyarlılık oluşumuyla ilişkilidir. Sönme patlaması olarak nitelenen bu süreç edimsel koşullanma öğrenmeleri için geçerlidir.

Örnek Soru:
Bindiği uçağın düşmekten kılpayı kurtulması nedeniyle Şevket Bey de uçma korkusu gelişmiştir.Ancak görevi gereği sık sık uçakla seyahat etmek zorunda olan Şevket Bey in uçma korkusu daha sonraki uçuşlarında herhangi bir korkutucu durum yaşanmaması nedeniyle giderek zayıflamış ve sonuçta ortadan kalkmıştır.
Şevket Bey’in uçma korkusunun gelişmesi ile bu korkunun zayıflayarak ortadan kalkmasının temelinde yatan süreçler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? (KPSS 2010)
A)Tepkisel Koşullanma-Sönme
B)Ceza-Alışma
C)Duyarlılık oluşması-Bölünme
D)Bilişsel öğrenme-Kaçınma
E)Tepkisel Koşullanma-Duyarsızlaşma
Cevap:A

Örnek Soru:
Bir ilköğretim okulu öğretmeni bir öğrencisine düzenli olarak ödev yapma alışkanlığı kazandırma amacıyla her ödev yapışında onu arkadaşlarının önünde överek ödüllendirir. Bunun sonucunda öğrenci ödevlerini düzenli yapmaya başlar. Ancak bir süre sonra, öğretmenin onu aynı şekilde ödüllendirmeye devam etmesine karşın öğrencinin ödev yapmayı ihmal etmeye başladığı görülür.
Öğrencinin ödev yapmayı ihmal etmeye başlaması, aşağıdaki süreçlerden hangisiyle açıklanabilir? (KPSS 2009)
A) Alışma
B) Sönme
C) Kendiliğinden geri gelme
D) Koşullanma
E ) İleriye ket vurma
Cevap: B

Örnek:
İlk gün öğretmeninden azar işiten ve öğretmeninden korkmaya başlayan Ömer uzun bir süre öğretmeni kendisini azarlamadığı için artık öğretmeninden korkmayacaktır. Kırbaç sesinin ardından ayaklarına elektrik şoku verilip ateşli çemberden atlaması sağlanan aslan belli bir süre elektrik şoku verilmezse kırbaç sesine atlama tepkisi göstermekten vazgeçer.

Öğrenmenin canlanması(Kendiliğinden geri gelme):
Koşullu uyarıcıya verilen koşullu tepki doğal uyarıcının ortamdan çekilmesinden dolayı söner. Sönen koşullu tepki bir süre sonra doğal uyarıcı ortama sokulmadan koşullu uyarıcıya birden verilirse buna öğrenmenin canlanması veya kendiliğinden geri gelme denir. Kendiliğinden geri gelen davranış genellikle tek seferli ve kısa süreli olur.
Örnek:
• Öğretmeni azarladığı için öğretmeninden korkan öğrenci öğretmeni uzun süre azarlamadığı için artık öğretmeninden korkmaz iken, bir gün bir alışveriş merkezinde görünce tekrar korkar.
• Kaval sesine toplanmayı bırakan koyunlar bir gün kaval çalınırken tekrar toplanma davranışı göstermektedir.

Örnek Soru:
Yeşil ışık yandığında kafesinin duvarında bulunan renkli bir düğmeyi gagaladığı takdirde yiyecek elde edeceğini öğrenen bir güvercin bu davranışı,yeşil ışığın yanmasının ardından düğmeyi gagalamasına rağmen yiyecek verilmeyerek söndürülmüş ve güvercin artık düğmeyi gagalamaz olmuştur.Ancak,aradan birkaç gün geçtikten sonra güvercin kafese konduğunda yeşil ışık yanar yanmaz düğmeye doğru yönlenmiş ve onu gagalamaya başlamıştır.
Kafese konduğunda güvercinin yeşil ışık yandığında renkli düğmeyi tekrar gagalamaya başlaması aşağıdaki süreçlerden hangisinin sonucudur?( KPSS 2010)
A)Psikolojik tepkisellik
B)Ayırt etmeyi öğrenme
C)Tanıma
D)Üst düzey koşullanma
E)Kendiliğinden geri gelme
Cevap:E

Alışma:
Organizma aynı pekiştireçle belli bir süre karşılaşırsa uyarıcıya ilk başta tepkiyi vermemeye başlar. Klasik koşullanmada organizma koşullu uyarıcıya ilk başta sıkça verdiği tepkileri artık alıştığından azaltır.

Genelleme(Uyarıcı genellemesi):
Organizmanın öğrendiği koşullu uyarıcılara benzer uyarıcılara aynı tepkiyi vermesine uyarıcı genellemesi denir.
Örnek:
• Kaval sesine toplanan koyunların ıslık sesine de toplanması
• Öğretmeninden korkan çocuğun diğer öğretmenlerden de korkması
• Köpek tarafından ısırılan çocuğun koyunlardan, keçilerden ve diğer türlü hayvanlardan da korkması
• Bulgur pilavını çok seven birinin bulgurdan yapılan her yemeğin güzel olduğunu düşünmesi
• Çocuğun tüm aksakallılara dede demesi

Örnek Soru:
Ozan Öğretmen in okuttuğu bir derste zorlanan öğrenciler, onun verdiği diğer derslerden de korkmaya başlamışlardır.
Öğrencilerin Ozan Öğretmenin verdiği diğer derslerden de korkmaya başlamalarının nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2010)
A)Ozan Öğretmene uyarıcı genellemesi oluşması
B)Öğrencilerin Ozan Öğretmenden aldıkları dersteki davranışlarının olumsuz pekiştirilmesi
C)Ozan Öğretmene tepki genellemesi oluşması
D)Derslere uyarıcı genellemesi oluşması
E)Ozan Öğretmenin dersinde zorlanmalarının öğrencilerde psikolojik tepkisellik durumu ortaya çıkarması
Cevap: D

Ayırt etme (uyarıcı ayrıştırması) :
Organizmanın öğrendiği uyarıcıyı diğer benzer uyarıcılardan ayırarak sadece koşullu uyarıcıya tepki vermesidir. Ayırt etme genellikle yapılan bir genellemeden sonra öğrenilir.
Örnek:
• Koyunların kaval ıslık ve düdük seslerinden sadece kaval sesine toplanması
• Köpeğin zil ve benzer seslerden sadece zile salya salgılaması
• Tüm öğretmenlerden korkan çocuğun belli bir süre diğer öğretmenlerle kurduğu iletişimden dolayı sadece kendi öğretmeninden korkması
• Çocuğun sadece dedesine dede demesi
•
Üst düzey(dereceli) koşullanma :
Organizmanın koşullanma süreci oluştuktan sonra yeni nötr uyarıcıları koşullu uyarıcı olarak algılayıp tepki vermesi halidir.
Dereceli koşullanmada ilk koşullanmada koşullu uyarıcı görevini üstlenen uyarıcı ikinci aşamada kendisinden önce verilen nötr uyarıcıdan dolayı koşulsuz uyarıcının görevini üstlenir. Dereceli koşullanmada koşullanılan uyarıcı sayısına göre derece verilir. İkinci uyarıcıya koşullanmışsa ikinci dereceden, dördüncü uyarıcıya koşullanmışsa dördüncü dereceden koşullanma denir.

Şablon Hali
N.U + D.U →D.T
↓
K.U →Koşullu tepki→1.dereceden koşullanma
Nötr uyarıcısı2 + Koşullu 1 uyarıcısı→ Koşullu tepki
↓
Koşullu uyarıcı 2 → Koşullu tepki→ 2.dereceden koşullanma
Nötr3 uyarıcısı+Koşullu uyarıcı 2→ Koşullu tepki
↓
Koşullu uyarıcı 3 → koşullu tepki

Yukarıdaki şablonda görüldüğü gibi nötr uyarıcılar sırayla koşullu uyarıcıya dönüşmekte ve bir önceki uyarıcının yerini almaktadırlar. Yukarıdaki sıralamayı dördüncü ve beşinci dereceye kadar uzatmak mümkündür.

Örnek:
• Koyunlar kaval sesine toplanmayı öğrendikten sonra çobanın her kaval çalmadan önce ağaç gölgesine gittiğini fark ederler. Bir süre sonra çoban ağaç gölgesine gider gitmez koyunlar toplanmaya başlar.

• Ece’nin annesi ona bir cezvede yemek ısıtıp yedirmiştir. Yemekten rahatsız olan Ece kusmuştur. Ece ondan sonra ne zaman mutfakta cezve görse midesi bulanmıştır. Ece cezve ve tencerelerin koyulduğu mutfak bölmesine baktığında da midesinin bulandığını fark eder.
• Muhammed psikoloji öğretmenini çok sevmektedir. Bir gün çarşıda psikoloji öğretmeninin arkadaşını görünce de sevinmiştir.

Örnek Soru:
Caz müzikten çok hoşlanan Orhan Bey gittiği tüm konserlerde gözüne ilişen bir kişiye sokakta rastlar ve hiç tanımadığı halde bu kişiye karşı bir sempatisinin olduğunu fark eder.
Bu durum aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?(KPSS 2010)
A)Uyarıcı kontrolü
B)Tepki genellemesi
C)Yansıtma
D)İkinci derece Koşullanma (Üst düzey)
E)Gizil Öğrenme
Cevap:D

Örnek Soru:
Kendisini tırmalayan bir kedi ile her karşılaştığında korku tepkisi veren bir çocuk birkaç kez bu kediyi sahibi ile birlikte gördükten sonra kedi yanında olmasa bile sahibini görünce korku tepkisi vermeye başlar.
Çocuğun, kedinin sahibinden de korkmaya başlaması aşağıdaki süreçlerden hangisi ile açıklanabilir?(KPSS 2009)
A)Uyarıcı Genellemesi
B)İkinci dereceden koşullanma
C)Tepki genellemesi
D)Etki yayılması
E)Psikolojik tepkisellik
Cevap:B

Öğrenilmiş Çaresizlik:
Organizma, sorunu çözmek için çeşitli denemelerde bulunduktan sonra sorunu çözemezse pasif duruma düşer. Organizmada ben bu işi başaramayacağım düşüncesi gelişir.
Örnek:
• Barış üniversite sınavlarına hazırlanmaktadır. İlk birkaç ay çalışmasına rağmen bir türlü deneme sınavlarından istediği puanı alamaz ve “ben bu sınavı kazanamayacağım” deyip, bir boş vermişlik psikolojisine bürünür.
• Birçok kişi bir süre matematikle uğraştıktan sonra istediği doğru sayısına ulaşamadığı için matematik derslerine girmekten vazgeçer.
• Kendisini yakışıklı bulmayan bir ergen, birkaç kez kızlarla iletişime geçme denemesinde başarısız olur. Bu denemelerden sonra” asla bir kız arkadaşım olamayacak” deyip kızlarla iletişime girmekten vazgeçer.

Örnek Soru:
Tıp fakültesini iyi bir derece ile bitiren Ali, birkaç kez girdiği Tıpta Uzmanlık sınavında başarısız olmuştur. Ailesinin ısrarıyla bu yılda sınava başvurmasına rağmen Ali bu sınav uygulaması devam ettikçe hayalini kurduğu dâhiliye uzmanlığı eğitimini hiçbir zaman alamayacağını düşünmektedir.
Ali’nin düşüncesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir? (KPSS 2009)
A) Öğrenilmiş çaresizlik
B) Dışsal denetim odağı
C) Kendini gerçekleştiren kehanet
D) Mantığa bürünme
E) Kolektif yeterlilik inancının düşük olması
Cevap: A

Örnek Soru:
Önceki yıl gelişim ve öğrenme psikolojisi derslerinde başarısız olan ve bu yıl aynı derslerin iki ara sınavından da kötü not alan bir öğrenci, ne kadar çalışırsa çalışsın bu derslerde başarılı olamayacağını düşünerek genel sınava çalışmaktan vazgeçmiştir.
Öğrencinin genel sınava hazırlanmaktan vazgeçmesinin en iyi açıklayan kavram aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2008)
A)Genelleme
B)Batıl davranış
C)Öğrenilmiş çaresizlik
D)Kendini gerçekleştiren kehanet
E)Olumsuz aktarma
Cevap: C

NOT:
Öğrenilmiş çaresizlik yaşayan bireye;
• Kapasitesine uygun hedefler seçtirilerek başarı hazzı tattırılmalıdır.
• Bir işi başarması noktasında zorlanmamalıdır.
• Gelişmiş olan özellikleri ön plana çıkarılmalıdır.
• Olumlu örnekler göstererek model olmasına yardımcı olunmalıdır.
• Ceza ve düşük not verilmekten kaçınılmalıdır.
• Özgüvenini geliştirici etkinliklere yer verilmelidir.
• Düşüncelerini rahatça ifade edebileceği ortamlar yaratılmalıdır.

Geçici Koşullanma:
Sadece doğal uyarıcıların eş zamanlı olarak organizmaya verilmesi sonucunda organizmanın zamana koşullanmasıdır. Geçici zaman koşullanmasında ayrıca bir nötr uyarıcı kullanılmaz.
Örnek:
• Bir anne her sabah saat yedi de çocuğunun karnını doyurmaktadır. Saat yedi zamanla çocuk için koşullu uyarıcı halini alır.
• Koyunlara her üç saatte bir ekmek kırıntısı verilirse her 3 saat başı koyunlar için toplanmaya neden olan bir uyarıcı halini alır.
• Pavlov, köpeğe her iki saatte bir et verseydi köpek iki saatte bir tepki verecekti.

Korku koşullanması:
Basit bir klasik koşullanma halidir. Koşullu uyarıcı ve korku tepkisinin eşleşmesi korku koşullanmasını doğurur.
Örnek:
• Televizyona dokunduğunda ayağına iğne batırılan çocuk, bir süre sonra her televizyon gördüğünde refleks olarak korku tepkisi verir.
• Kediyle her oynadığında yüksek bir sesle rahatsız olması sağlanan Ebru, bir süre sonra kedi gördüğünde rahatsız olur ve korkmaya baslar.

Garcia Etkisi-Olumsuz Tat Koşullanması
Garcia yaptığı araştırmaları iki boyut olarak irdelemiştir:
Birinci boyut:
• Bir uyarıcı veya olayla ilgili olumlu veya olumsuz tutumun o uyarıcı veya olayla ilgili diğer uyarıcılara da yansıtılması halidir.
• Öğretmenini çok seven Ali’nin öğretmenle ilişkili olması açısından diğer öğretmenleri, okulu ve hatta kırtasiyeyi bile sevmesi.
• Hastanede dişi çekilen Berfin, doktordan hastabakıcılardan, hastaneden ve hatta eczaneden bile korkmaya başlamıştır.
İkinci Boyut:
• Garcia, Pavlov’un bitişiklik açıklamasına karşı çıkarak iki açıklama yapmıştır.
• İki uyarıcı arasında bazen kısa bir süre olmasa da koşullanma gerçekleşebilir. Yani iki uyarıcı arasındaki ilişki sadece zamanın kısalığına bağlı olarak koşullanarak zaman aralığı uzun olsa da bazen koşullanma gerçekleşebilir.
Örnek:
• Eren sabah okula gitmeden annesinin kendisine verdiği meyve suyunu içmiştir. Eren dördüncü ders saatinde rahatsızlanarak midesini bozmuştur. Bundan sonra uzun bir süre meyve suyu içmekten kaçınmıştır.
• Arkadaşlarıyla birlikte pikniğe giden Merve’nin akşama doğru ateşi çıkıp rahatsızlanır. Merve rahatsızlanmasını piknik yerinde çeşmeden içtiği suya bağlar ve bundan sonra şehir merkezlerine uzak doğal su kaynaklarından su içmez.

Örnek Soru:
Akşama doğru midesi bulanan Esra, öğle yemeğindeki mayonezden zehirlendiğini düşünmüş ve bu olaydan sonra uzun süre mayonez yememiştir.
Esra’nın uzun süre mayonez yememesi aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir? (KPSS 2008)
A) Üst düzey koşullanma
B) Batıl davranış
C) Ayırt etme
D) Koşulsuz tepki
E) Olumsuz tat koşullanması(Garcia etkisi)
Cevap: E

Garcia iki uyarıcı arasındaki bitişikliğe bağlı olarak her zaman koşullanmanın olamayacağını da açıklar. Yani her türlü iki uyarıcının ardı ardına verilmesi koşullanmayı sağlar diye bir şart yoktur.
Örnek:
• Her zil çalındıktan sonra köpeğe bozulmuş ve kokmuş et verilirse kopek etten haz almadığı için zile koşullanmayacaktır.
• Ata et, ite ot verilmez.
• Çakalların her kuzu gördüğü zamanda, burunlarına denk gelen kokmuş eti verip bir süre sonra çakalların kuzulardan uzak kaldığını fark etmiştir.
Bu örnekler her doğal uyarıcı ile her nötr uyarıcı arasında bitişiklik kurulamayacağını açıklamaya çalışmıştır.

Duygusal Ön Koşullanma (Ön Şartlanma)
Duygusal ön kayıtlanmayı anlamlı kılan koşullanma öncesindeki yaşantı ile koşullanmadan sonraki sürecin ilişkilenmesidir. Koşullanma sürecinden önce belli bir süre yaşıtı geçiren işi uyarıcıdan biri, diğer uyarıcının aynı yaşantıyı geçirir ve bir uyarıcıya karşı koşullanır. Koşullanmadan sonra koşullanmaya yaşayan uyarıcı koşullamadan önceki yaşantısına ait diğer uyarıcıyı görünen koşullu tepkiyi ona da gösteriyorsa duyusal bir ön koşullanma yaşanmıştır.
Örnek:
1.Adım (Koşullanma Öncesi Yaşantı) :
Ahmet ile Yusuf her cumartesi günü hamama gitmektedir.
2.Adım(Koşullanma Süreci):
Bir cumartesi günü Ahmet ile Yusuf ‘u arayarak misafiri olduğu için hamama gelemeyeceğini söyler. Yusuf o gün hamama yalnız gider. Yıkama bölümünde görmeden bastığı sabundan kayar ve kolunu kırar. Yusuf bu süreçte doğal olarak hamama karşı koşullanır ve hamam onda acı hissi uyandırır.
3. Adım (Koşullanma Sonrası):
Koşullanma süreci ile ilişkisi olmamasına rağmen Yusuf, çarşıda Ahmet’i görünce acı hissi yaşar. Bu acı hissinin nedeni koşullanma sürecinden önce birlikte hamama gitmiş olmalarıdır. Burada Ahmet uyarıcısı hamam uyarıcısının yerine geçmiştir.
Örnek:
Sevda her okul çıkışı servisle eve giderken sınıf arkadaşı Sibel ‘in yanına oturur. Sibel’in okula gelmediği bir gün yolda servis aracı küçük bir kaza geçirir. Bu kazada Sevda çok korkar ve ağlamaya başlar. Diğer gün okula gitmek üzereyken sokakta yürüyerek servis durağına gelen Sibel’i görür ve birden kendisini korku sarar.

Gölgeleme:
İki nötr uyarıcı aynı anda doğal bir uyarıcı ile eşleştirerek koşullu uyarıcıya dönüştürülmeye çalışılır. Ancak hiçbir zaman iki nötr uyarıcı aynı anda doğal uyarıcının haberciliğini üstlenip koşullu uyarıcı olamaz. Nötr uyarıcılardan biri organizma için daha baskın olup koşullu uyarıcıya dönüşürken diğeri nötr uyarıcı olarak kalır. Bu durumda koşullu uyarıcıya dönüşen nötr uyarıcı diğer uyarıcıyı gölgesinde bırakmıştır.
Nötr uyarıcıların sıralanmasının koşullu uyarıcıya dönüşmesinde hiçbir etkisi yoktur. Birinci nötr koşullu olabileceği gibi ikinci nötr uyarıcı da koşullu uyarıcıya dönüşebilir. Hangisinin koşullu uyarıcıyı olacağı organizmada bıraktığı etkiye bağlıdır ve önceden bilinmez.

Gölgeleme:
Nötr1 + Nötr2 + Doğal uyarıcı => Doğal tepki
(Işık) (Islık) (Elektrik şoku) (Çemberden atlama)

Belli bir süre tekrar yapılır. Tekrardan sonra doğal uyarıcı elektrik şoku gelmeden Aslanın ateşli çemberden atladığı görülür ve nötr olan uyarıcının ilişkisinde koşullu uyarıcı olup olmadığını görüldüğü için şöyle devam edilir.

Işık  Atlama tepkisi yok
Islık Atlama tepkisi var

Yukarıdaki süreçte aslan ıslık sesine daha fazla anlam yüklediği için ıslık sesi koşullu uyarıcı olmuş ışık nötr uyarıcı olarak kalmıştır.

Not:
Gölgelemedeki nötr uyarıcılar aynı anda değil de ardışıklı olarak verilseydi üst düzey koşullanma oluşturulabilirdi.

Örnek:
• “Denize düşen yılan sarılır” sözünde denize düşen kişinin korktuğu durum boğulmadır. O anda deniz korkusu o kadar yüksektir ki birey o an yılan korkusunu düşünemez. Dolayısıyla deniz korkusu yılan korkusuna gölgede bırakmıştır.
• Hem asansörden hem de köpekten korkusu olan Yıldız, bir gün okuldan gelirken üzerine saldırmak için hareketlenen köpeği görünce hemen asansöre biner.
• Bir davetten sonra insanlar kendi arasında “Özkan o kadar yakışıklıydı ki kızlar diğer erkekleri görmedi bile“ diye konuşmuşlar.

Engelleme
İki nötr uyarıcı ayrı ayrı koşullu uyarıcı yapılmaya çalışılır. Tıpkı üst düzeyde koşullanmada olduğu gibi birden fazla nötr uyarıcının koşullu uyarıcı olması hedeflenir.

Islık(nötr uyarıcı) + Elektrik şoku (doğal uyarıcı) Çemberden atlama tepkisi
Islık(koşullu uyarıcı)  Atlama tepkisi (koşullu tepkisi)
Islık + Işık (nötr uyarıcı)  Atlama tepkisi
Islık Atlama tepkisi
Işık  Tepki yok

Yukarıdaki şablonda görüldüğü gibi ikinci nötr uyarıcı ışık, ıslıktan önce verilmesi gerekirken ıslıktan sonra geldiği için koşullu uyarıcıya dönüşemeyip nötr kalmıştır. Yanı ıslık koşullu uyarıcısı ışık nötr uyarıcısını engellemiştir. Nedeni aslanın ıslık sesinin elektrik şokunun geleceği noktasında zaten koşullu uyarıcı olarak kabul edip tepki göstermesidir. Islığa tepki verildikten sonra zaten ışık bir anlam ifade etmeyecektir.

Örnek:
Ali’nin babası eve geldiğinde ona çikolata almaktadır. Dolayısıyla baba nötr uyarıcısı çikolata ile eşleşerek koşullu uyarıcıya dönüşüyor. Daha sonra Ali’nin babası ile amcası birlikte eve geliyor. Her ikisi de çikolata alıyor. Ali seviniyor. Bir gün annesi eve yalnız geliyor. Ali amcasını balkondan görmesine rağmen babasına yönelik gösterdiği sevinç gösterisini göstermiyor. Bunda baba koşullu uyarıcısı amca nötr uyarıcısının koşullu uyarıcıya dönüşmesini engellemiştir.

TEPKİSEL (KLASİK) KOŞULLANMA YOLU İLE KAZANILAN DAVRANIŞLARI YOK ETME YOLLARI

1. Alışma: Uzun süre karanlık, koku, gürültü gibi duyu organlarına yönelik aynı uyarıcı ile karşı karşıya kılınması durumunda organizmanın uyarıcıdan etkilenme düzeyinin ilişkiden sona doğru azalmasıdır.
Örnek:
• Bir fabrikaya girdiğimizde ilk başta gürültü yanımızda konuştuğumuz kişinin sesini duymamızı engellerken belli bir süre sonra o sesten daha az etkileşiriz.
• Yoğun kokulu bir sınıfa girdiğimizde belli bir süre sonra o kokuyu almamaya başlarız.
• Karanlık bir odaya girdiğimizde ilk başta hiçbir şeyi göremezken belli bir süre sonra birçok şeyi fark etmeye başlarız.

2.Duyarsızlaşma:
Bir tür alışmasıdır. Bireyin aşırı üzüntü, acı, sevinç gibi içsel uyarıcılarla tekrar tekrar karşılaşması durumunda önceleri gösterdiği duygusal tepkinin zamanla azalmasıdır.
Örnek:
• Bir örgencinin ilk aldığı yüksek nota gösterdiği sevinç tepkisinin, sürekli yüksek not alması durumunda duyarsızlaşması.

Not:
• Duyarsızlaşma bir tür alışma olarak değerlendirilip seçeneklerde duyarsızlaşma olmadığında alışma doğru cevap olarak kabul edilmektedir. Ancak hiçbir alışma örneği duyarsızlaşma olarak kabul edilemez.
• İkisi arasındaki temel fark alışmanın duyu organları ile ilgili olması duyarsızlaşmanın ise duygusal yapıyla ilgili olması yanı psikoloji olmasıdır.

3. Sönme:
Klasik koşullanmanın temel kavramaları içerisinde yer verdiğimiz sönme koşullu uyarıcının pekişmemesi durumunda koşullu uyarıcıya verilen tepkinin ortadan kalkması idi. Burda ise temel amaç organizmada klasik koşullanma ile oluşmuş olumsuz bir davranışın ortadan nasıl kaldırılacağıdır.
Örnek:
• İlk gün okula giderken servisle kaza geçiren bir öğrencinin servis korkusu, ancak bir süre servis aşırı kaza yapmazsa ortadan kalkar.
• Evde besledikleri kedi tarafından tırmalanan Zeliha kediden korkmuştur. Uzun süre kedi tarafından rahatsız edilmeyen Zeliha artık kediden korkmamaktadır.

4. Karşıt (Tersine) koşullanma:
Olumlu ya da olumsuz bir davranışın ortaya çıkmasına neden olan uyarıcıya verilen tepkinin tam tersine dönüşmesi karşıt koşullanmadır. Her ne kadar olumlu duygunun olumsuza dönmesi karşıt koşullanma olsa da daha çok olumsuz duyguların olumluya döndürülmesi konu başlığının gereğidir.

Örnek:
• Okula gittiği ilk gün öğretmeninden azar işittiği için okul korkusu oluşan Ayşe’nin ailesi öğretmenine Ayşe’yle biraz ilgilenmesini ve onu pekiştirmesini ister. Belli bir süre sonra öğretmenine olan korkusu sevgiye dönüşen Ayşe’nin artık okul korkusu kalmamıştır.
• Köpekten korkan Oya çevresindeki insanların köpekle oynadığını gözlemleyince köpek korkusu ortadan kalkar.

Örnek Soru:
Melek, ilköğretim ilk yıllarında matematik derslerinde başarılı olamamış ve matematiğe karşı olumsuz bir tutum geliştirmiştir. Altıncı sınıfa başladığında matematik öğretmenini çok seven ve onun yakın ilgisinden mutlu olan Melek, matematik çalışmaktan hoşlanmaya başlamıştır.
Melek’in matematikten hoşlanmaya başlaması aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanabilir ? (KPSS 2007)
A) Sosyal öğrenme
B) İşaret öğrenme
C) Kendiliğinden geri gelme
D) Karşıt koşullanma
E) Kavrama yoluyla öğrenme
Cevap: D

Örnek Soru:
Sınav kaygısından yakınan bir öğrenciye verilebilecek aşağıdaki önerilerden hangisi karşıt koşullanma tekniğine uygundur?(KPSS 2010)
A)Kaygını azaltmak için başarı hedeflerini küçültmelisin
B)Sınavda başarısızlığın her alanda başarısızlık anlamına geldiğini bilmelisin
C)Kaygını azaltmak için derslerine çok çalışmalısın
D)Kaygılı olduğun zamanlar ders çalışmaya ara vermelisin
E)Kaygı duyduğun anda sınavla ilgili geçmişteki hoş yaşantılarını düşünmelisin

Cevap:E

5. İtici uyarıcıya koşullanma:
Kişi için çekici olan ancak olumsuz nitelik taşıyan bazı uyarıcılar itici uyarıcılarla eşleştirilerek bireyden uzaklaştırılmaya çalışılır.
Örnek:
Sigara ve alkol bağımlısı olan bireye alkol veya sigara içmeden hemen önce mide bulantısı, baş dönmesi oluşturan bir uyarıcı verilir. Bu durum birkaç kez tekrarlandığında birey itici uyarıcıdan haberdar olmadığı için mide bulantısı ve baş dönmesini sigara ve alkole bağlayarak onlardan uzak kalmayı tercih edebilir.
Örnek:
Anneler bebeklerini memeden keserken bu yönteme çok fazla başvururular. Anne memesine salça, biber gibi çocuğu rahatsız eden bir uyarıcı sürüp çocuğa verince ve bunu birkaç kez tekrar yaptığında çocuk itici uyarıcının verdiği olumsuz tadı meme ile ilişkilendirip meme emmeyi bırakır.

6.Karşı karşıya getirme: Organizmanın rahatsız olduğu uyarıcı ile bir süre birlikte kalması sağlanarak o uyarıcıya karşı olan olumsuz duygunun ortadan kalkması hedeflenir.
Örnek:
• Balık yemeye ve kokusuna dayanamayan veli balık halinde çalışmak zorunda kalınca bu problemi ortadan kalkar.
• Soğanlı yemek yemeyen ve soğan kokusuna dayanamayan birinin bir gününü soğan deposunda geçirmesi sağlanır.
NOT:
Deneysel Nevroz deneyinde köpeği bir şekle koşulladıktan sonra (kare) şekil değiştiriliyor. (Altıgen) Bu durumda köpek tepki veremediği için saldırganlaşıyor. İnsanlarda bazı problemleri çözme yollarını öğrendikten sonra aynı veya benzer problem durumlarında aynı çözüm yollarını denediklerinde sonuç alamazlarsa saldırganlaşırlar.

7. Sistematik duyarsızlaştırma:
Çeşitli yollarla öğrenilen bazı korku ve fobilerin aşamalı olarak etki düzeyi en düşükten en yükseğe doğru bireyden uzaklaştırılıp ortadan kaldırılması halidir.
Örnek:
• Yazın dedesinin köyüne giden Berfin eşeğe binmiş eşekten düşmüş ve bacağı incitmiştir. Bu yaşantıdan sonra eşek korkusu oluşan Berfin’in bu korkusunu ortadan kaldırılması için önce eşeğinde içinde bulunduğu çizgi filmler izletilir. Daha sonra babasının ve yakınlarının eşeğe binişlerini görür ve en sonunda eşeğe dokunması sağlanıp eşek korkusu ortadan kaldırılır.
• İlk kez vapura bine Cemre, yanlarından gecen bir diğer vapurun çıkardığı su dalgasından korkar ve o günden sonra Cemrede deniz korkusu oluşur. Ailesi önce Cemreye deniz fotoğrafları gösterir ve sırasıyla deniz temalı çizgi filmler izletip daha sonra arkadaşlarıyla birlikte deniz kenarında gezintiye çıkması sağlanarak deniz korkusundan uzaklaştırılır.
Not:
Sistematik duyarsızlaştırma sadece Duyarsızlaştırma olarak da karşımıza çıkabilir. Sistematik duyarsızlaştırma sıkça Gutheire’ni Eşik Yöntemi ile karıştırılmaktadır. Karıştırmamak için dikkat edilecek unsurlar:
• Sistematik duyarsızlaşmada rahatsız edici durum ortadan kaldırılırken Eşik yönteminde organizma rahatsız olduğu uyarıcıyla birlikte yaşamayı öğrenir.
• Farklılığı algılamanın bir diğer kolay yolu ise paragrafın son cümlesine dikkat etmektir. Son cümlede korkunun ortadan kaldırıldığından söz ediliyorsa duyarsılaştırma, korktuğu şey ile yaşamayı öğrendiyse eşik cevabı verilmelidir.

Örnek:
Uçak korkusu yaşayan biri ile ilgili paragrafın son cümlesi “ böylece uçak korkusu ortadan kalkmıştır” diyorsa cevabımız sistematik duyarsızlaştırma; son cümle “kişinin uçağa binmesi sağlanmıştır.” diyorsa cevabımız Eşik yöntemi olacaktır.

Örnek Soru:
Köpeklerden korkan bir çocuğa, bu korkusunu yenmesi için, önce köpek resimleri, daha, sonra oyuncak köpekler gösterilmiştir. Bunların ardından, çocuğun canlı bir köpeği önce uzaktan, sonra yakınlaşarak izlemesi sağlanmıştır. Son aşamada ise çocuk köpeğe dokunarak onu sevmiştir.
Bu uygulamada aşağıdaki tekniklerden hangisi kullanılmıştır? (KPSS 2007)
A) Aralıklı pekiştirme
B) Kaçınma koşullaması
C) Sistematik duyarsızlaştırma
D) Bilişsel terapi
E) Model alma
Cevap: C

EĞİTİM BİLİMLERİ UZMANI MUSTAFA AKYOL

akademi kpss kursu

TERKEDİLMİŞ ÇARESİZLİK YA DA DEĞİŞKEN ORANLI PEKİŞTİRİLMİŞ AŞK

TERKEDİLMİŞ ÇARESİZLİK YA DA DEĞİŞKEN ORANLI PEKİŞTİRİLMİŞ AŞK

KLASİK KOŞULLANMANIN TEMEL KAVRAMLARI

AKADEMİ KPSS KURSLAR