Ekonomi G

Keynes mi? Hayek mi? Sizce hangisi dogru?

2010-01-25T22:14:00.004-06:00

Keynes ve Hayek New York'a konferansa geliyorlar. Otel'e check-in yaptiktan sonra aksam parti yapmaya cikarlar. Parti'de olup bitenleri kendiniz izlersiniz.

İşsizlik Oranı

2010-01-09T19:10:00.007-06:00

ABD'de geçtiğimiz Cuma günü Aralık ayına ait işsizlik rakamları o ülkedeki ilgili "Çalışma Bakanlığı" tarafından açıklandı. Şirketlerin düzenledikleri maaş bordrolarından elde edilen verilere göre Aralik ayında 85.000 işçi işini kaybetmiş. Bu, beklentilerin çok üzerinde bir gerçekleşme oldu. Buna karşılık işsizlik oranı % 10 olarak sabit kaldı. Bunun sebebine gelince, işsizlik oranı bordrolardan elde edilen verilere göre değil yapılan anket çalışmalarından elde edilen verilere göre hesaplanıyor. Mesela iş bulmaktan umudunu kesmiş ve geçici olarak (ekonominin düzeldiğini görüp tekrar iş aramaya başlayıncaya kadar) iş aramaya son vermiş bir kişi işsiz olarak kabul edilmemekte.

Issiz olarak kabul edilmek yerine, bu kisiler is gucunden cikmis kabul ediliyorlar. Mesela Calisma Bakanligi rakamlarina gore kasim ayinda isgucu orani %64.9 iken aralik ayinda %64.6 ya gerilemis. Iste bu %0.3 luk farkin buyuk cogunlugu is aramaya gecici olarak ara veren umutsuz insanlardan olusuyor. Ekonominin toparlandigi intibaini edindikleri vakit bu insanlar da yeniden is aramaya koyulacaklar ki bu da issizlik rakamlarinin dusus yonunde hareket etmesinin onunde buyuk bir engel olusturacak. Eger yari zamanli calisan ama tam zamanli bir isi tercih eden kisilerle, is aramaya ara veren kisiler de issiz kategorisine dahil edilirse aralik itibariyla ABD'de issizlik %17.3'e ulasmis durumda.

Moody's ekonomi issizlik oraninin 2010 yili icerisinde %10.5'te zirve yapacagini ve sonrasinda dususe gececegini tahmin ettiklerini acikladi. Ben daha onceki bir yazimda (http://www.ekonomig.com/2009/11/ksa-bir-ozetle-baslayalim.html) issizlik oraninin %10.8 ile %11 arasinda bir noktada zirve yapacagini tahmin etmisim. Bekleyip gorecegiz.

Turkiye'de de issizlik, ekonomi yonetiminin basini agritan en onemli madde. Zaten uzun yillardir uygulanan IMF programlarinin da etkisiyle %9'un altina hic inmemisti. Simdilerde global krizin de etkisiyle %13.4 seviyelerine kadar tirmandi. Umariz son gunlerde yeniden gundeme geldigi uzere yeni bir IMF anlasmasi yapilmaz (Bunun nicin bir intihar olacagi ayri bir yazi konusu olabilir).

Ekonomist dergisi her sayisinin son sayfalarinda diger macro verilerle birlikte issizlik rakamlarina da yer veriyor. Son sayidaki veriler su sekilde (rakamlar ayni aya ait olmayabiliyor, fakat en son aciklanan rakamlar.):

Ispanya : 19.3
Turkiye: 13.4
Belcika: 11.9
Polonya : 11.4
Macaristan: 10.4
Fransa: 10.1
ABD : 10
Cin: 9.2
Yunanistan: 9.1
Cek Cumh.: 8.6
Kanada: 8.5
Almanya: 8.1
Isvec: 8.0
Ingiltere: 7.9
Italya: 7.8
Rusya: 7.7

Türkiye'nin üç sorunu: (3) CEHALET

2009-12-23T03:50:00.012-06:00

Bu da serimizin son yazısı. Cehalet, ülkemizin içine düştüğü en önemli 3 sorunundan birisi olarak kayda geçmeye değer diye düşünüyorum. Bazıları diyebilir "Türkiye'de okur-yazar oranı şöyle böyle arttı", vs. diye. Ancak ben katılmadığımı peşinen belirtmiş olayım. Ne okur-yazarlık oranı gelişmiş ülkeler ile kıyaslandığında istenen seviyede, ne de ülkemizde kitap satış rakamları ve buna bağlı kitap okuma alışkanlığı tatmin edebiliyor insanı. Örneğin Birleşmiş Milletler (UN) Kalkınma Programı 2009 raporlarına göre Türkiye %88.7 okuma-yazma oranı ile 177 ülke arasında ancak 101'inci sırada. Durumun özellikle Doğu ve Güneydoğu bölgelerimizde oldukça vahim olduğunu söylememize gerek yok sanırım. Yani bu soruna gözlerimizi kapamak sorunu kesinlikle ortadan kaldırmaya yetmeyecektir. Bütün riskleri de bilinerek, cesaretle üzerine gidilmeli.

Ne yazık ki bizler kendi öz tarihimizi, kültürümüzü ve dinimizi Batılılardan öğrenmişiz. Bu konuda başkalarını suçlamayalım. İğneyi başkasına ve çuvaldızı kendimize lütfen. Osmanlı tarini Gibbon'dan; Hallac-ı Mansur veya Mevlana gibi tasavvuf büyüklerimizin eserlerini Massignon, Nicholson, Schimmel gibi oryantalistlerden öğrenmedik mi? Bir büyüğümüzün eserinden okumuştum: Son birkaç asırdır eğitime ve kültürümüze verdiğimiz ihmalin boyutlarını görmek açısından Edirne şehrine bakmak bile yeterli olacaktır. 300'den fazla camisi olan bir şehrin 1960'larda 20-30 camisi aktif halde idi. Daha henüz 15. yy.'da günümüz üniversitelerine denk eğitim veren kurumlar ise bugün tamamen harabedir.(*)

Bir başka husus da özellikle Türkiye'de görünüşü ile kaliteli kitap yeni yeni basılmaya başlandı. Ancak kitap fiyatları halen çok yüksek. Zaten korsan yayıncılık bu endüstriye en büyük sekteyi vurmasına rağmen hala engellenemiyor. İkinci el kitap alış-satış imkanları oldukça kısıtlı. Halk arasında kitap okumayı sevdirecek ve teşvik edecek gösteriler ve fuarlar kesinlikle yeterli değil. Üniversite kütüphaneleri de oldukça yetersiz. Halen 1950-60'ların kitapları ve dergileri rafları dolduruyor. Halk kütüphanelerinden bahsetmeye bile değmez sanırım. Bu konudaki eksiklikler saymakla bitmez. Neresinden tutsanız sıkıntılı. Sanırım genel olarak kitap okumaya ve ilme önem veremiyoruz. Veya ancak belli kişiler onu yapabilir diye düşünüyoruz. Belki de kitap okumaktan korkuyor olabiliriz, zira bu şekilde öğreneceğimiz gerçekler bizi huzursuz yapabilir!

Özellikle Batı dünyasında kitaplar çok önemli ve özellikle yolculuklarda insanların yanlarından ayıramadıkları en büyük dostu. Örneğin Amerikalılara sorsanız şayet bir yolculuğa çıktığınızda yanınıza alacağınız 3 şey ne olurdu diye emin olun bir tanesi kitaptır. Bütün bunlara rağmen özellikle 18-24 yaş grubu arasında kitap okuma kültürü hızla düşüyor ve Batı dünyasında ciddi endişelere neden oluyor şu an için. Bunda TV ve bilgisayar kültürü etkisi vardır muhakkak.

Cornell Üniversitesi tarafından yapılmış bir bilimsel çalışmaya göre kitap okuyanlar okumayanlara göre en az 3 misli daha fazla hayır işlerine ve yardım kuruluşlarında gönüllü çalışıyorlar. Daha fazla tiyatroya gidiyorlar ve sanatla daha çok ilgileniyorlar.

Kitap okumanın faydaları çok fazla. Aklıma gelen üç tanesini sıralamış olayım:

1. Günlük sıkıntı ve streslerden kaçmak ve bir süre için nefes almak. Kitabın sizi götürdüğü coğrafyada kendinizi hayal ederek rahatlamak.
2. Beynimizi ve hayal gücümüzü geliştirmek. Kitap okuyan çocukların okumayanlarına göre daha başarılı olması. (Aslında burda "causality" ile ilgili bazı sorunlar olabilir. Yani cidden de daha çok okuyanlar daha akıllı mı oluyor yoksa daha akıllı oldukları için mi daha çok okuyası geliyor bu kişilerin?)
3. Eğlenceli ve tatmin edici bir uğraşı. Ayrıca kişinin yorgunluğunu zevkle atması için de birebir.

Bazılarımız şöyle bir itiraz yöneltebilirler: İyi de bu cehalet kitap okuyunca çözülebilecek türden bir meret mi? Aslında tam değil. Yani hepimizin bildiği "sen vali olursun ama adam olamazsın" hikayesi gibi bir şey. Yani bir çok kitap okuyup sırtına kitap yüklemiş merkep gibi de olabiliriz. Okuduğumuz kitaplar ve bilgimiz eğer pozitif bir aksiyon doğurmuyorsa bir nebze gereksiz bir bilgidir denebilir. Aynı gereksiz kabiliyetlerinden ötürü padişahın soytarısını önce ödüllendirmesi sonra da kırbaçlattırması hatırlanmalıdır diye düşünüyorum.

Bu bağlamda uzun sözün kısası, öncelikli olarak bilgi değerlidir ve bir eğitim seferberliği zaruridir. Ancak bu kendi başına yeterli değildir. Müspet hareket ile desteklenmelidir ve ilmi edinen kişinin hareketlerinde ve ahlakında değişme ve gelişme meydana getirmelidir. Yani bilgi bizi müspet olarak değiştirebildiği ölçüde değerlidir.

Bu konu ile ilgili enfes bir tesbit çok hoşuma gider: "Bizim düşmanımız cehalet, zaruret (fakirlik) ve ihtilâftır. Bu üç düşmana karşı san'at, marifet (bilgi) ve ittifak silâhıyla mücadele edeceğiz. Ve bizi bir cihette teyakkuza ve terakkiye sevk eden hakikî kardeşlerimizle ve komşularımızla dost olup el ele vereceğiz. Zira husumette (düşmanlıkta) fenalık var, husumete vaktimiz yoktur." Gerçekten de değerlendirme çok güzel. Ben de katılıyorum, muhakkak ki "sanat, marifet ve ittifak bizi bu debdebeli okyanusta kurtuluş sahiline çıkaracak en önemli araçlardır".

(*) Bu tespitler için birinci dereceden bir kaynak kullanmadığım için rakamlarda hatalar olabilir.

Türkiye'nin üç sorunu: (2) ŞİDDETLİ İHTİLAF

2009-12-21T00:09:00.003-06:00

Bir önceki yazımda Türkiye'nin üç önemli sorunundan birisi olarak "fakirlik ve gelir adaletsizliği" üzerinde durdum ve çözümü ile ilgili birkaç öneride bulundum. Bu yazımda ikinci sorun olarak şiddetli ihtilaf'ı incelemeye çalışacağım. Ne yazık ki ülkemizde hergün konuştuğumuz Türk-Kürt, Laik-Dinci, Alevi-Sünni, Müslüman-Gayrı Müslim türünden toplumu saflara ve katmanlara ayıracak çatışmalar körükleniyor. Ve birçoğumuz bunu üzülerek izliyoruz. Büyük bir çoğunluk itibarı ile halkımız bu türden plan ve komplolara itibar etmese de, ne yazık ki ülkemizi kamplara ayırma planları yapan "çıkar odakları" amaçlarına ulaşabilmek için her türlü yöntemi kullanabiliyorlar. Üzüntü vericidir ki halkımız bir kısmı bu propagandalardan etkilenebilmektedir.

Hemen bir örnek vermek istiyorum. Ülkemizde ermeni kökenli vatandaşlarımız vardır ve ne yazık ki bir kısım fanatik diyebileceğim ulusalcı (ultra-milliyetçi) bir kesim tarafından hedef gösterilebilmektedirler. Ancak o Ermeni diye sınıflandırdığınız kişiler de isteseniz de istemeseniz de bu ülkenin insanları bunu unutmayalım. Bin yıllık bir tarih içinde Osmanlı tarafından "millet-i sadıka" sıfatı ile taltif edilmişlerdir. Ne acıdır ki bu sadık millet 1. Dünya Savaşı sırasında bazı Batılı devletler tarafından kandırıldı. Ardından gelişen olaylar da hala bizim için büyük bir hüzün kaynağıdır. Bu insanlar bizim zenginliğimizdir. Ermeni vatandaşlarımızın ülke sevgisinden şüphe duymamamız gerekir.

Başka bir güncel örnek de laik-dinci yakıştırmaları. Yani bu konu çok üzücü bir durum. Dinci veya laik diye yaftaladığımız insanların potansiyellerini kullanabilsek bu ülke için ne kadar büyük bir zenginlik olur değil mi? En basitiyle sinerjiden faydalanmış oluruz ki bu büyük bir devrim olur.

"Gladyatör" filminden hiç unutamadığım bir sahne vardır. Roma'daki meşhur amfitiyatronun sahnesine çıkan esir gladyatörler kendilerini bekleyen sona hazırlanmaktadır ve o sahnede kendisi de esir olan Russell Crowe'un oynadığı figür şunu teklif eder: "Whatever comes out of these gates, we have a better chance of survival if we work together... We stay together, we survive." Çok etkilendiğim bir sahne.

Şüphesiz, fikir ihtilafı belli bir ölçüde faydalıdır ve terakki için de muhakkak gereklidir. Gelişme de böyle mümkün olabiliyor. Ancak bunun ölçüsü önemli. Saygıya dayalı bir formül ve birlikte yaşama sosyal kontratı geliştirilmelidir.

Genel olarak bakıldığında, bu partizanlığın ne kadar zararlı olduğu da anlaşılır. Ne yazık ki ekonomimizin her katmanında bir partizanlıktır almış gidiyor. Yani işe başvuran bir aday iseniz, inanın kabiliyetleriniz değil bilakis tanıdıklarınızın zenginliğine göre iş bulabiliyorsunuz. Yani işe alma meselesi kişinin eğitim ve tecrübesine göre değil politik ve sosyal statüşüne göre oluyor. Ehli olmayan tarafından yapılacak işle oluşacak ekonomik kayıplar da cabası.

Son olarak meclisin (TBMM) çalışmaları takip edildiğinde bu ayrılık ve gayrılıkların çalışmaları ne kadar aksattığı anlaşılır. Örneğin askeri müdahale sırasında yazılmış ve halka dayatılmış bir anayasanın kullanılıyor olması bile Türk demokrasisi adına büyük bir ayıp. Partilerin en azından kapalı kapılar arkasında birbirleri ile görüşmeleri ve gerekli çalışmaları yapıp, anlaşmalara varmaları gerekmez mi? Utanç verici.

Bu ayrılıkların aşılması için benim tek bir önerim var: Yurtdışı tecrübesi. Lütfen başta siyasetçilerimiz olmak üzere, bütün münevverlerimizi ve imkanı olan halkımızı yurtdışında bir süre yaşamalarını, veya en azından bir geziye katılmalarını tavsiye ediyorum. Bu dış dünyada hayatın ne kadar zor olduğunu görsünler. Yurtdışında insan gerçekten birlik ve beraberliğin ne kadar değerli olduğunu anlıyor. Birbirimize sarılmazsak bir hiç olduğumuzu ve yeni globalleşen dünya konjonktürü içerisinde, bu çarklar altında ezileceğimizi öngörmek için kahin olmaya gerek yok. Eğer Türk-Kürt, Laik-dindar, Sünni-Alevi demeden bu topraklar üzerinde hepimizin eşit haklara sahip vatandaşlar olduğumuz ortak paydası altında birleşebilirsek, hayatta kalabiliriz ve insanına saygılı yarının Türkiye'sini hep beraber inşa edebiliriz.

NOT: ABD'nin belki de gelmiş geçmiş en büyük başkanı Abraham Lincoln'ün çok güzel bir sözünü duydum konu ile ilgili. Bence bütün üstte yazdıklarımızı çok güzel yansıtıyor: "A house divided against itself cannot stand." Yani "kendi içinde bölünmüş bir ev ayakta kalamaz."

FERTİLİTE ORANI ÜZERİNE

2009-12-20T12:02:00.015-06:00

Economist dergisinin Ekim 2009 tarihli nüshasındaki bir makale dikkatimi celbetti. Oldukça ilginç ve çarpıcı gerçeklere temas edilmiş. Katılmadığım pek çok nokta oldu. Yazıyı kısaca özetleyip kritiğini yapmaya calışacağım. Okuyucaların da yorumlarıyla iştirak etmeleri güzel bir tartışma ortamı oluşturabilir.

Fertilite oranı ya da doğurganlık oranı (Fertility rate) yaygın olarak kullanılan doğum oranından (Birth rate) farklı bir konsept. Doğum oranı bir yılda doğan bebek sayısının toplam nüfusa oranı, fertilite oranı ise 15-49 yaş arasındaki bir kadının sahip olduğu/olacağı ortalama çocuk sayısı olarak tanımlanıyor. En ideal(!) fertilite oranı ikame oranı olarak çevirebileğim “Replacement level of fertility” degeridir. Bu da 2.1 olarak hesaplanmis. Bu deger, nüfusun yavaşlayıp uzun vadede stabilize olmasını sağlayacak sihirli rakam olarak nitelendiriyor. Anne ve babanın yerini iki evlat alacak, ve bu sayede nüfus stabil kalacak. Rakamın 2 değil de 2.1 olma sebebleri ise çocukların ergenlik yaşına ulaşamadan ölme ihtimali ve yeni doğan cocuklar icinde kız çocuğu oranının %50 den az olması.

Fertilite oranı 1970lerde tamamı gelişmiş 24 ülkede bu oranın altındayken, bugün Afrika dahil bütün kıtalardan tam 70 ülkede bu rakamın altında. 1950’den 2000’e dünya genelinde fertilite oranı 6’dan 3’e düşmüş. 2010lu yıllarda dünya nüfusunun yarısının bu orana veya aşağısına ineceği, 2020lerde ise global fertilite oranının 2.1’ın altına düşeceği tahmin ediliyor. Bu büyük değişimde gelişmekte olan ülkelerdeki süreç çok etkili çünkü gelişmiş ülkeler 20. yüzyılın ilk yarısında zaten bu oranın altına düşmüş durumdaydı. Birkaç çarpıcı örnek : Bangladeş’te doğurganlık oranı 1980’den 2001’e 6’dan 3’e düşüyor. Aynı şey Mairitius’ta sadece 10 yılda (1963-1973) gerçekleşiyor. Derginin en heyecan verici bulduğu örnek ise İran. 1979’da kontolü ele alan yeni rejimin ülkede aile planlamasını yasaklaması sebebiyle 1984’de 7 ye çıkan doğurganlık oranı 2006’da ülke genelinde 1.9’a, başkent Tahran’da ise 1.5’e kadar düşüyor. Bu durum iyi eğitimli, hayattan farklı beklentileri olan, kadınların çalışma hayatına atıldığı yeni neslin rejime ve rejime bağlı eski kafalılara başkaldırısı olarak yorumlanıyor.

Yazıda zenginlik ve hayat standardı ile fertilite oranı arasında güçlü bir ilişki olduğuna dikkat çekiliyor. Gelişmiş, kişi başina düşen milli gelirin yüksek olduğu ülkelerde doğurganlık oranı fakir ülkelere kıyasla oldukça düşük. Yine hanehalkı düzeyinde yapılan araştırmalar da zengin ailelerin daha az cocuk sahibi olduklarını gösteriyor. Neyse ki bu negatif korelasyon fertilite oranındaki düşüşün zenginliğe sebep olduğu seklinde yorumlanmamiş. Tavuk yumurta ilişkisi gibi çift tarafli bir etkileşim olduğu dile getiriliyor. Yani az cocuğu olan aileler daha varlıklı oluyor, daha varlıklı ailelerin daha az çocuğu oluyor.

Peki doğurganlık oranını azaltmak ülke ekonomisine nasıl katkıda bulunuyor? 3 yolla bunun ülke ekonomisine faydası olacağı belirtiliyor: Doğurganlık oranındaki düşüş kadınların iş hayatına atılmasını kolaylaştıracak. Gelir daha fazla ve çocuk sayısı daha az olacağı için aileler daha fazla tasarruf yapabilecek, böylece ülkede yatırım için daha fazla kaynak olacak. Daha fazla yatırım ise daha hızlı büyüme ve zenginlik demek. Bu mantık yürütme doğal ve doğru görünse de ben tasarruf ile büyümeyi sağlayacak yatırım arasında bu kadar basit bir ilişki olduğunu düşünmüyorum. Çok basit bir data analizi daha hızlı büyüyen ya da zengin ülkelerin tasarruf oranının (Saving rate) sistematik olarak daha fazla olmadığını gösterecektir. Kaldı ki birçok az gelişmiş ülkede finansal sistem paradan para kazanma mantığı üzerine kurulu. Bu mantık yürütmenin ilk halkası olan daha çok kazancın daha çok tasarruf getireceği bile bence çok zayıf bir argüman. Ekstra gelirin tüketime değil de tasarrufa gideceği nerden malum. Meşhur consumption smoothing argümanıyla en azından bir kısmının birikime ayrılacağı söylenebilir ama bu daha ilk halkasından zayıf olan mantık yürütmedeki sakatlığı kurtarmaya yetmez.

İkinci olarak doğurganlıktaki azalma kişi başına düşen sermaye miktarını arttıracak. Mesela bir tarla babadan oğula geçtikçe bölünecek, sonuçta o kadar küçülecek ki artik verimsiz hale gelecek şeklinde bir örnek veriliyor. Tabi yine kişi başına düşen sermaye miktarı ile büyüme ve zenginlik arasındaki ilişki havada. Büyüme üzerine yazılan onlarca makale ve kitap ülkeler arasındaki gelir (Toplam veya kişi başina düşen milli gelir) ve büyüme farklılığının kişi başına düşen sermaye miktarındaki farklılıkla açıklanamayacağını gösteriyor (“Barriers to Riches” Parente and Prescott (2002), “Development Accounting” Hsieh and Klenow (2009 )).

Son olarak bu oranın düşmesi çocuk nüfusunu azaltmak anlamına geldiğinden çalışan nüfusa bağımlı olan toplam nüfus (Çocuklar ve yaşlılar) azalmış oluyor. Tabi uzun vadede bugünün çalışan nüfusu yaşlanıp da bugünün çocukları çalışan nüfus olduğu zaman durum tersine dönecek. Yazıda Avrupa örnek verilerek buna değinilmiş ama yeni nesil kadınların iş gücüne katılma oranları da fazla olacaktır denilip geçiştirilmiş ki bence bu hiç ikna edici değil. Şu anda yaşlanan Avrupa ve Japonyayı bekleyen en önemli sorun bu. Doğurganlık oranının 1 gibi cok vahim bir rakam olduğu Almanya hiç hoşlanmasa da göçmenlere muhtaç olacak.

Yazımı noktalarken Türkiye’de durum ne acaba diye düşünenler için aşağıdaki figürü ekledim. Görünen o ki biz de başarılı! komşumuz İran’dan geride değiliz. Bir de son olarak çocuk teşvikleriyle nüfusu kurtarmaya çalışan Fransa ve yine doğurganlık oranı yukarı doğru seyreden A.B.D yi karşılaştırma olması için ikinci figüre ekledim (Kaynak: OECD). Umarım bu yazıdan benim doğurganlık oranının azalmasından rahatsız olduğum veya buna karşı olduğum gibi bir sonuç çıkarılmaz. Neticede kişiler ne kadar çocuk sahibi olmak istediklerine karar verme hürriyetine sahip. Benim hoşlanmadığım nokta insanların kendi değer yargılarını (Çok saygın bir dergide bile olsa) birkaç figür ve tablo ile bilimsellik süsü vererek doğru olarak empoze etmeye çalışmaları. Bu konu benim uzmanlık alanım değil ancak ülkemizde yaşanan sürecin uzun vadede önemli sonuçları olacağı öngörülüp bu konunun her yönüyle ele alınacağı ciddi çalışmalar yapılması gerektiğini düşünüyorum.

Türkiye'nin üç sorunu: (1) FAKİRLİK

2009-12-18T10:33:00.020-06:00

"Fakirlik ve gelir dağılımındaki adaletsizlik", Osmanlı'nın son 2 asrı ve Cumhuriyet'imizin ilk yıllarından itibaren toplumumuzu günümüze dek kemiren sorunların en önemlilerinden bir tanesidir. Bu sorun, toplumumuzun birçok kesiminde siyasetçilerimiz, düşünce insanımız ve aydınımız tarafından tartışıldı ve hala tartışılıyor. Fakirliği (zenginliği) kişi başına düşen gayrı safi milli gelir (GSMH) veya satın alma gücü ile ölçmek mümkün. Gelir dağılımındaki adalet(sizlik) ise gini katsayısı ile ölçülebilir. Açıklayalım ve birkaç öneri sunalım.

Türkiye'de kişi başına düşen milli gelir ($10.000) ne yazık ki gelişmiş ülkeler seviyesinde henüz değil. Şu andaki büyüme hızını ve siyasi istikrarı sürdürebilirsek gelişmiş ülkeler seviyesine çıkmamız uzun yılları bulabilir. Şu anda bile kıyaslandığında Türkiye ne yazık ki satın alma paritesi (gücü) yöntemi ile kişi başı GSMH hesaplandığında bile Dünya ortalamasının altında. Zaten aşağıdaki resim de bunu ifade ediyor. Turuncu renkle göstereilmiş olan ülkeler Nisan 2008 itibarı ile kişi başı gelirde Dünya ortalamasının altında kalıyor.

Türkiye'nin kişi başı GSMH'nı $10.000 ve gelişmiş bir ülke olan İtalya'nınkisini de $40.000 olarak varsayalım. Yine İtalyan ekonomisi yıllık %3 ile büyüyor olsun. Hesaplamalarıma göre Türkiye yıllık %5 büyümesi halinde İtalya'ya yetişmesi tam 75 sene alıyor. Yani yaklaşık 3 nesil. (1 nesili 25 sene olarak düşünebiliriz) Türkiye yıllık %6 büyüyebilirse bu tam 50 seneye düşüyor yani 2 nesil. Türkiye'nin kişi başı GSMH'da İtalya'ya 1 nesil içerisinde yetişebilmesi için ise 25 sene boyunca düzenli olarak yıllık %9 büyüme performansına ulaşması gerekiyor ki bu adeta mucize gibi bir şey. Yani Türkiye'nin gelişmiş ülkeler seviyesine yükselebilmesi için uzun vadeli ciddi projeler geliştirmesi gerekli.

Gelir dağılımındaki adaletsizlik de ayrı bir mevzu. Sosyal devlet ekonomisine inanan Batı Avrupa ülkelerinde durum nisbeten iyi. Danimarka bu konuda çok başarılı. Gerçi bu ülkenin Avrupa'da gelir vergisinın en yüksek olduğu ülkelerden birisi olduğunu söylememiz şaşırtıcı olmaz sanırım. Yani devlet büyük bir Robin Hood olmuş adeta :) Bununla birlikte, en azından bu adaletsizlik konusunda yalnız değiliz ve gelişmiş ülkelerden ABD de bu dert ile muzdarip. Bu ülkede kapitalizmin acımasız kurallarının tavizsizce uygulanıyor olması gelir adaletsizliğini körüklüyor. Devletin bu sorunu ele almaya dönük, olağanın dışında nerdeyse hiç politikası bulunmuyor. Elbette zengin daha yüksek bir dilimden vergi ödüyor lakin bu yeterli değil. Her geçen sene bu adaletsiz artıyor ve kapitalizmin bu ülkedeki tavizsiz savunucuları bile bunun tehlike çanlarının çalmasına neden olduğunu düşünüyor. Bildiğiniz gibi bundan birkaç hafta önce yazdığım yazımda ünlü Amerikalı ekonomist Robert Shiller'den de alıntılar yaparak bu soruna değinmiştim. O yazıma bakılabilir.

Peki "fakirlik ve vergi adaletsizliği" sorunları için ne tür çözümler üretilebilir? Sanırım Türkiye bu konuda bir nebze olsun şanslı. Öncelikle yönünü Batı'ya çevirmiş durumda. Batı derken gelişmeyi kastediyorum, aksi taktirde körü körüne Batı taklitçiliği değil elbet. Güneyindeki komşuları gibi politik sorunlar da yaşamıyor. Demokratik bir hukuk devleti olmamız dolayısıyla sistem içinde değişikliklere daha çabuk adapte olabiliyoruz. Dünya konjonktürü içerisinde değişen dengelere daha çabuk ayak uydurabiliyoruz. En baştaki tavsiyem işgücü (sosyal sermaye) ile ilgili. Çalışanların "zanaat" sahibi olmalarının sağlanması gerekli ki bu ancak "uzmanlaşma" ile olabilir. Günümüzün dünyasında bu çok önemli. Tabi servis sektörünün genel ekonomi içerisindeki istihdam payı her geçen gün artıyor. TURKSAT istatitiklerine bakılırsa bu rahatlıkla görülebiliyor. Sadece 6 sene öncesi ile kıyaslandığında bile servis sektöründeki istihdamın %42,1'den %49,5'e çıktığı görülüyor. (Şekle bakınız.) Bu değişen şartlara uygun olarak gençlerimiz eğitilmeli ve erken yaşlardan doğru yönlendirilmeli. Ancak muhakkak kalifiye eleman deyip geçiyoruz.

Bunun dışında işverenleri destekleyici alınabilecek önlemler alınmalı. Devlet girişimcisini desteklemeli ve teşvik etmeli. Gerekli hukuki altyapı oluşturulmalı.

Öte yandan sirketler de daha akıllı hareket etmeli elbette. Sinerji oluşturacak birliktelikler ve işadamları dernekleri oluşturulmalı. Bu dernekler kendi üyeleri ile sosyal kontrat imzalamalı ve global rekabette birbirlerini desteklemeli. Örneğin İstanbul Maltepe'deki parkeciler mallarını Almanya'dan daha pahalıya alıcaklarına birleşerek Çin'den çok daha ucuza getirtme yollarını bulmalı. Bunun işletilebilmesi için elbet güven çok önemli. Dedim ya sağlam bir sosyal kontrat geliştirilmeli diye. Son yıllarda Türkiye'deki esnafları da takip edebildiğim kadarıyla bu türden dernekler ve örgütlenmeler var. Bu sevindirici bir gelişme. Yani küçülen dünyada ittifakların içerisine girmeden ve "öteki" olarak tabir ettiğimiz gruplarla tanışıp görüşmeden işverenlerin ve şirketlerin büyümesi söz konusu bile olamaz.

Son bir teklif: Bağış kültürü (philanthropy) yerleştirilmeli. Şirketler topluma geri verebilmesini bilmeli ve toplumsal projeleri desteklemeli. Bunun için devletin hareket etmesini beklemeye gerek yok. Ayrıca vakıfların güçlendirilmeleri sağlanabilmeli. ABD'de örneğin vakıflardan vergi alınmıyor ve ülke ekonomisinde büyük paya sahip bu vakıflar. Özellikle fakir ve yaşlı olan halk kesimi bu şekilde ciddi olarak desteklenebilir.

Çözümleri tabi oturduğum yerden yaz yaz bitmez. Çok uzatmak da istemiyorum. Ortada büyük bir sosyal sorun var. Bunun çözümü elbet çok istikrarlı politikalar üreterek mümkün olabilir.

Not 1: Bu yazımı da arabamın yağını değiştirirken yazmış bulunuyorum. Yanımda sürekli laptopumu ve kitaplarımı taşıyorum bu aralar. Gün içinde boşa giden o kadar çok vakitimiz var ki, bunları değerlendirebilirsek ülkemiz adına da sosyal ve iktisadi değer yaratabiliriz. Kahvehanelerde oturan çalışabileceği halde istihdam edilemeyen insanlarımız veya genç yaşta emekli olmuş vatandaşlarımız vs. bunlar ülkemiz adına büyük potansiyel vadediyor. Keşke bunlarda faydalanabilsek. Bu da ayrı bir yazı konusu :)

Not 2: Düşündükçe insanın aklına birçok örnek geliyor. IMF'den almış olduğumuz borçlar da bunlardan bir tanesi. Yıllarca onların kapısında dilencilik yaptık ve ancak aldığımız borçların faizlerini ödiyebildik. Yeri geldi onu bile yapmaktan aciz kaldık. Zaten Osmanlı'nın batmasındaki amillerden bir tanesi de bu değil miydi? Borç yükü kaldırılamayacak bir büyüklüğe erişince adeta para basma işini yabancılara bırakmadık mı?

Ne olacak bu FED'in hali?

2009-12-13T19:35:00.002-06:00

The Colbert Report

Mon - Thurs 11:30pm / 10:30c

Fed's Dead

www.colbertnation.com

Colbert Report Full Episodes

Political Humor

U.S. Speedskating

The Colbert Report

Mon - Thurs 11:30pm / 10:30c

Fed's Dead - Bernie Sanders

www.colbertnation.com

Colbert Report Full Episodes

Political Humor

U.S. Speedskating

Ongorumuz Tuttu, Yunan Ekonomisi Sallaniyor

2009-12-08T20:24:00.003-06:00

Daha bir kac gun once Turkiye'nin milli borc rakamlarini cesitli ulkelerle kiyaslamis gerek borc stoku gerek butce acigi acisindan bir cok ulkeye gore nispeten cok iyi durumda oldugumuzu belirtmistik. Bu kiyaslamayi yaparken Yunanistan'in durumuna ozellikle dikkat cekmistik. Soyle yazmistim: "Bu ulkelerin hali nice olacak acikcasi cok merak ediyorum. Yunanistan da dahil olmak uzere saydigim dogu Avrupa ulkelerinin hala ayakta durabiliyor olmalarinin tek nedeni var. AB uyesi olmalari ve Almanya Fransa gibi AB'nin lokomotifi konumundaki ulkelerin olasi bir borc krizi durumunda bu ulkelere yardim eli uzatacagina olan guven". Anlasilan artik AB uyeliginin getirdigi guven de ise yaraamaz hale geldi. Zira, kredi derecelendirme kurulusu Fitch AB uyeligine ve Euro para bolgesinde olusuna aldirmadan Yunanistan'in kredi notunu BBB+ seviyesine dusurdu.

AB'ye sonradan uye olan fakat Euro para bolgesinde bulunmayan bir cok ulke (Romanya, Macaristan, Bulgaristan, vs) yasadiklari borc sorunu nedeniyle zaten IMF ile anlasma yapmak zorunda kaldilar. Yunanistan'in Euro bolgesinde olmasi isleri AB acisindan da son derece karmasiklastiriyor. Onumuzdeki surecte devletlerin bankalari icin yaptigi kurtarma operasyonlari benzeri bir hadiseyi AB ile Yunanistan arasinda izleyebiliriz. AB'nin sorunlari Yunanistan'la sinirli kalacaga da benzemiyor. Potekiz, Irlanda, ,Ispanya ve Italya'nin da durumlari kritik. Ozellikle de Yunanistan'da yasanacak ani bir dalgalanmanin tetikleyici olmasi halinde bu ulkelerin dusunulenden daha once sikintilarla karsilasmasi soz konusu olabilir.

Ekonomig ailesi olarak ongorulerimizin gerceklesmesinden ve okurlarimizi zamaninda dogru bilgilendirmis olmaktan dolayi memnuniyet duyuyoruz. Sayin Fatih Altayli bizim siteyi de takip ederse iktisatcilarin ongorusuzlugunden daha az yakinir.

İşsizlik Rakamları Umut Verdi

2009-12-05T15:56:00.005-06:00

Amerika'da Kasım ayında işverenler yaklaşık 11.000 kisiyi işten çıkardı. Beklentiler 125.000 kisinin işini kaybedeceği yönündeydi. Durgunluğun başladığı iki yıl öncesinden beri elde edilen en iyi rakamlar bunlar. Anket sonuçlarına göre de işsizlik oranı Ekim ayındaki %10,2 zirvesinden %10'a düşmüş durumda. Böylece uzun süre sonra ilk kez reel ekonomiden iyi haber geldi. Bu iyileşmenin devletin olağan dışı destekleyici politikalarının etkisiyle geldiğini unutmamak gerek. Destek paketlerinin süresi dolduğunda neler olacağı net değil. Ekonomik düzelmenin uzun zaman alacağı ve inişli cıkışlı olacağı yönündeki fikrimizi koruyoruz.

Krizi atlatmak icin yapilan dev harcamalarin devlet butcelerine etkileri, enflasyon uzerinde olusacak etkiler onumuzdeki yillarda ekonominin gidisatinda onemli pay sahibi olacaklardir. Gelen iyi haberle birlikte amerikan dolari guclendi ve altin fiyatlarinda cuma gunu %5 kadar bir dusus yasandi. Kisa vadeli hareketlere aldanmamakta ve daha uzun vadeli dusunmekte yarar var. Onumuzdeki yillarda yuksek enflasyonlu bir ortamda yasayacagimiz ve bir cok ulkenin borc geri odemelerinde sikinti yasayacagi kesin gibi. Bugune kadar isabetli tahminlerde bulunan itibarli ekonomistler ikinci bir dip yasanabilecegi konusunda uyarilarda bulunmaktalar. Yakin zamanda ikinci bir dip cok muhtemel gorunmese de uzun vadede global ekonomi icin ciddi belirsizlikler surmekte. Bu sartlar altinda bir cicekle bahar olmaz diyorum. Tahminim ekonomik duzelmenin agir aksak da olsa devam edecegi altin fiyatlarinin yukselisine uzun vadede devam edecegi yonunde.

Türkiye'nin Kredi Notu Yükseldi

2009-12-03T19:16:00.006-06:00

Dün sabah güne güzel bir haberle başladık. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch, Türkiye'nin kredi notunu 2 derece birden yükselterek 'BB+' olarak değiştirdi. Kuruluş aynı zamanda uzun vadeli TL cinsi notunu da 'BB'den 'BB+'ya yükseltti. Fitch'in kararını son derece gecikmiş buluyorum, fakat gecikmiş de olsa gizlenmesi zor gerçeği nihayet görebilmeleri guzel. Diger uluslararasi kredi derecelendirme kuruluşlari da önümüzdeki günlerde benzer kararlar alacaklardır. Kararı gecikmis bulmamı bazı istatistikler vererek kısaca açıklamaya çalışayım:

Kamu borcunun gayrı safi milli hasılaya oranı:
A.B.D. : % 97,
İngiltere : % 72,
Almanya : % 86,
Fransa : % 80,
Türkiye : % 50,

Bu son global kriz, bizim krizimiz olmadığı için gelişmiş ülkeler batmakta olan bankalarını kurtarma operasyonları dolayısıyla ciddi borçlanma yaparken, Türkiye böyle bir maliyetle karşılaşmadı. Gelişmiş ülkelerin güçlü ve oturmuş ekonomik altyapiları daha yüksek miktarda borç stokunu kaldırmaya elverişli olduğu için yukarıdaki yüksek borç rakamları hemen ciddi bir kamu borcu krizini tetiklemiyor. Ekonomilerine duyulan güven dolayısıyla borcu daha kolay şekilde ve daha düşük maliyetle çevirebiliyorlar. Zira Türkiye için borcun milli gelire orani %80'leri geçer hele hele de %90'ları bulursa 1994 ve 2001 krizlerinde yaptığımız gibi IMF ile anlaçmaktan baçka hiçbir çare kalmaz. O halde kendi klasmanımızdaki ülkelere bir gz atalim.

Yunanistan : % 135,
Italya : % 121,
Ispanya : % 60,
Brezilya : % 64,
Turkiye : % 50,

Bu listeyi Macaristan, Bulgaristan, Romanya, Letonya, Litvanya, Estonya gibi ulkelerle sisirmeyecegim. Bu ulkelerin hali nice olacak acikcasi cok merak ediyorum. Yunanistan da dahil olmak uzere saydigim dogu Avrupa ulkelerinin hala ayakta durabiliyor olmalarinin tek nedeni var. AB uyesi olmalari ve Almanya Fransa gibi AB nin lokomotifi konumundaki ulkelerin olasi bir borc krizi durumunda bu ulkelere yardim eli uzatacagina olan guven. Turkiye'nin arkasinda boyle bir guvence olmamasina ragmen bugun itibariyle Yunanistan'in hazine tahvilleri icin yapilacak sigortanin primleri Turkiye'nin uzerine cikmis durumda (Konuya hakim okuyucular icin, Credit Default Swap spread'den bahsediyorum). Yani Turkiye'nin aldigi borclari geri odeyecegine olan guven, Yunanistan'a gore daha yuksek. Turkiye bunu uzerinde AB uyeligi zirhi olmadan basariyor.

Kamu butce aciklarinin milli gelire oranlarina bakarsak yukaridaki tabloya benzer bir tablo ortaya cikiyor. Lafi uzatmayacagim. Gunes balcikla sivanamayacagi icin kredi derecelendirme kuruluslari bu karari daha fazla suruncemede birakamazlardi. Turkiye bizce daha fazlasini hakettigi bir not artisini siyasi belirsizlikler (darbe soylentileri, kapatma davasi vs.) ve uluslararasi onyargilar nedeniyle gecikmis olarak elde etti.

Ekonomi yonetimimize basarilarinin devamini diliyorum. Turkiye'nin borc sorunu yasamayacagina guvenim tam fakat kanaati acizanemce diger ulkelerde meydana gelebilecek borc krizlerinin Turkiye'de meydana getirebilecegi ikincil etkiler uzerinde yogun calismalar yapilmasi gerektigini dusunuyorum.

"Fatih Altaylı" olmak için küfürbazlık, cehalet ve ilgisizlik şart mıdır?

2009-12-01T22:04:00.008-06:00

Öncelikle böyle "apologetics" tarzında bir yazı yazmak için oturup da bu değerli vaktimin bir saatini bilgisayar karşısında geçireceğim için kendime şimdiden kızıyorum.

Sayın Fatih Altaylı'nın Haberturk gazetesinde 30 Kasım 2009 tarihli köşe yazısını okuduğumda çok ciddi hayal kırıklığına uğradım. Ekonomistleri rencide edecek sözlerle, sözüm ona onları salaklıkla itham ediyor. Ekonomistleri Dubai'deki sorunların yeni farkına varabilen, dahası önlerini dahi göremeyen ve aptal bir grup şeklinde tarif ediyor. Bir iktisatçı olarak dogrusu cok üzüldüm.

Yazının oldukça seviyesiz ve laubali bir üslupla yazılmış olması üzerinde durmayacağım. Sayın Altaylı'nın diğer yazıları ve konuşmalarına bakıldığında genel olarak tarzının bu olduğu anlaşılıyor. Belki de onun yazılarını önceden takip ediyor olsaydım bu son yazısına bu kadar sıkılmayacaktım. Bir iktisatci olarak uzuldugumu belirtmek isterim. İhtimal ki sayın Altaylı, uzmani olmadigi bir konuda yazdigi ve ithamlarının içini dolduracak argümanları olmadığı için, bütün bir meslek grubunu aşağılayan bu tür ifadeler kullanarak, sözüm ona karşısina aldigi iktisatcilari psikolojik bir baskı altında tutma taktiği kullanıyor. Çok da önemli değil zaten kullandığı taktik...

Sayın Altaylı'nın üslup seviyesine inme hatasına düşmeden iktisat bilimi ile ilgili birkaç kısa gözlem yapıp bu yazımı tamamlayayım.

1. İktisatçılar geleceğin tahmininin çok zor ve hatta imkansız olduğunun farkındadırlar. Kullandıkları modeller sadece çok karmaşık olan gerçeği basitleştirerek, o gerçekliğin bir şubesine vakıf olmaya çalışmak içindir. (O yüzden iktisatçılar arasında "ceteris paribus" ibaresi çok sık kullanılagelir.) Bireylerin, toplumların ve ülkelerin davranışları ile ilgili gerçekliğin tamamını açıklama iddiası kesinlikle söz konusu değildir.
2. Gerçek iktisatçılar mütevazi olmaktan zevk alırlar ve ciddi bir özeleştiri kültürü geliştirmişlerdir: Örneğin kendi aramızda sık sık yapilan sakalardan bazilari: "2 iktisatçının olduğu bir yerde 3 aykırı fikir olur" diye, veya "ekonomistler son 5 finansal krizden 7'sini başarı ile tahmin ettiler" vs. türü.
3. İktisatçılar sosyal sorunlara karşı ilgili ve kaygılıdırlar. Gelir dağılımındaki adalet, iş etiği ve ahlakı, kaynakların etkin kullanılması türünden toplumsal sorunlar, iktisatçıların zamanlarının önemli bir bölümünü meşgul eder.
4. İktisat biliminin (sevin veya sevmeyin) gerçek hayatta kullanılan binlerce pratik uygulaması vardır. Şu anda paranızı muhafaza ettiğiniz banka hesabından, emeklilik fonunuzun yönetimine, alışverişlerde kullandığınız kredi kartları vs. hep bu meslek grubundaki insanların kurdukları düzenekler ve kurumlar ile mümkün olmuştur.
5. Sayın Altaylı, iktisatçıların tavsiyeleri ile ilgili olarak "... Sepet yapın. Altın alın. Zart yapın. Zurt yapın.", diye dalga geçiyor ve eleştiriyor. Kendisine sormak isterim bütün yatırımlarını aynı sekilde mi degerlendiriyor? Yoksa cesitli araclari bir arada mi kullaniyor? Evi var mı? Arabası var mı? Bence sayın Altaylı tenkit ettiği ve "sepet" diyerek küçümsediği finansal prensibleri, emin olun, kendi yatırımlarında da kullanıyor.

Sayın Altaylı'nın yazısının 2. bölümünde bahsettiği insanlardan zaten benim gibi birçok iktisatçı da hoşlanmadığı gibi onları meslektaş bile saymıyoruz. Haklısınız, söyledikleri şeyler ve verdikleri tavsiyeler o kadar doğru olsa öncelikle kendilerini zengin ederlerdi. Her mesleğin kendi handikapları ve şarlatanları vardır deyip geçeyim.

İktisatçıların bu krizde gafil avlanmış olmaları onları büsbütün gereksiz bir meslek grubu yapmaz, bilakis daha çok çalışmalarını gerektirir. Örneğin domuz gribinden birçok insanın ölmüş olması nedeni ile doktorluk mesleğini çöpe mi atalım. Bir yerde bir köprü yıkıldı diye mühendisleri niye hor görelim.

Boş konuşmalar...

Kitap Köşesi: Yeni Finansal Düzen: 21. yy'da Risk

2009-11-30T21:25:00.010-06:00

Robert Shiller'i son haftalarda gittikçe yakından takip etmeye başladım diyebilirim. Yazdığı kitaplar, katıldığı seminer ve diğer dersler vs. Gecikmiş bile olsa bu yazımda Profesör Shiller'in 2003'te kaleme almış olduğu bir kitabı sizinle tartışmak istiyorum. Gerçi biraz gecikmiş bir kitap kritiği olarak düşünebilirsiniz, fakat aslında kitapta tartışılan konuların günümüzü oldukça ilgilendiren mevzular olduğunu söylemekle yetinmiş olayım. Kitabı bulup okuyabilirseniz ne demek istediğimi daha yakından anlıyacağınızı ümit ediyorum.

Kitap öncelikle risk ile ilgili. Gelecekle ilgili birçok finansal yenilik ve öneriler içeriyor olması politika yapıcılar için de çok değerli bir kaynak olarak görüyorum.

Yazar ortaya birçok yeni fikirler atmakta adeta hiç çekince görmüyor. Bu kavramlardan bir tanesi de finansın demokratikleştirilmesi. Bundan kastedilen esasen finans biliminin sunduğu meyvelerden kapitalist zengin bir azınlığın ötesinde toplumdaki herkesin faydasına sunulabilmesi.

Gelecek ile ilgili belirsizlikler nedeni ile gelişim ve yenilikler ancak gerektiğinde risk alınarak gerçekleşebilir. Şans ve olasılık hesapları zannedilenden çok daha önemli bir rol oynuyor olabilir. ABD'de yeni kurulan şirketlerin %50si 5 yıla kalmadan iflas edeceği de göz önüne alınırsa bu girişimci ruhlu insanların önüne çok ciddi bir engel koymaktadır. Bütün bu gözlemler Shiller'e şu sorunun yanıtını bulmaya zorlamaktadır: "Girişimcileri ölçülü risk almaya teşvik edicek finansal kontratlar tasarlanabilir mi?" Yani insanlar örneğin gidecekleri üniversitede okuyacakları bölümü maddi endişeler ile seçmeseler. Onlara dense ki kendin en iyi hangi sahada becerikli isen merak etme o konuda uzmanlaş biz sana gerekli tazminat ve maaş düzeltmelerini sunacağız. Bunun gibi yani. Gerçi bu sistemin suistimal edilmemesi için muhakak gerekli kontrol sistemleri de eklenecektir şüphesiz.

Yazar, bilgi teknolojilerindeki yeniliklerin günümüzdeki riskleri geçmişe kıyasla oldukça artırdığı düşüncesinde. Örneğin televizyonların yaygınlaşması ile toplum içinde bazı bireylerin ön plana çıkarak inanılmaz karlar elde etmeleri mümkündür. Ancak yine aynı bilgi teknolojilerindeki gelişmeler sayesinde toplum ve bireyler bu artan riskleri farklılaştırıp birçok bireye dağıtabilecek altyapıya sahiptir. Örneğin artık Ebay türü websiteleri sayesinde insanlar eşyalarını çok daha hızlı pazarlayabilmektedirler.

Finansal teknolojiyi nükleer teknolojiye benzetmekte beis görmeyen Shiller, her ikisinin de kullanımında dikkat edilmesi gerektiğini bununla birlikte her ikisinin de nihayetinde insanlık için çok faydalı olabileceğini vurguluyor. Zira matematiksel finans da günümüzde en az teorik fizik kadar gelişti.

Shiller kitabında oldukça ilginç önerilerde bulunuyor. Örneğin, yatırımcıların bir ülkenin GSMH endeksine yatırım yapmalarına izin verilmesi gerektiğini savunuyor. Veya yine başka bir öneri de devletlerin ve bireylerin borçlarını o zaman dilimi içerisindeki gelirleri orantısında geri ödemelerine izin verilmesini teklif ediyor. Başka bir teklif de önceki yazımda bahsettim, artan gelir adaletsizliğini en azında sabitlemek için bir eşitsizlik endeksi oluşturarak gelirin daha eşit dağıtılmasını sağlamak gerektiğini savunuyor. Bence bu çok önemli bir teklif. Aklımda kaldığı kadarıyla bir de nesiller arasında risk paylaşımı prensiplerinin yeniden tartışılması gerekmektedir. Örneğin her an 3 nesil hayattadır: Çocuklar, çalışan yetişkinler ve emekli yaşlılar. Bunlar arasındaki sosyal güvenlik mekanizmalarının tesisinde hala 100 yılı aşkın süre önceki metotlar kullanılıyor. Bunların tadil edilmesi gerekebilir.

Kitabı herkese tavsiye ederim. Kriz öncesi keşke uzmanlar bu kitabın dikkat çektiği noktalara daha fazla eğilebilselerdi. Kitabın ingilizcesi: "The New Financial Order: Risk in the 21st Century". Amazon'da bulmak için BURAYA tıklayın.

Kızıl Tehdit, Kızıl Ordu, Kızıl Meydan, Kızıl Bayrak ...

2009-11-29T12:52:00.012-06:00

Dikkatinizi çekti mi bilmem, tarih perspektifinden bakıldığında dünyadaki işçi hareketleri sembolik olarak kırmızıyı kendilerine simge olarak seçmişlerdir. Mevcut duruma (*) karşı memnuniyetsizliklerini dile getiren geniş halk kitleleri büyük isyanlar çıkarırlar. Komünizm de adeta fakir halkın (prolaterya) alınterleri üzerine zenginleşen Burjuva sınıfına karşı bir tepki olarak ortaya çıkmış, kırmızı da esasen kapitalistlere karşı mücadele eden işçi sınıfının akıttığı "kan rengi"ni ifade eder.

Rusya'da geçtiğimiz yüzyılın başında olup bitenleri şöyle kısaca bir hatırlayalım.

1917'deki Bolşevik devriminin ardından Ruslar 1. Dünya Savaşı'ndan çekilirler. Ülkede birkaç yıl sürecek bir iç savaş başlar. Bizim Türkiye'de İngiliz, Fransız ve Yunanlılara karşı verdiğimiz İstiklal Harbi yıllarında, Ruslar da hem kendi aralarında "Kızıl Ordu" ve "Beyaz Ordu" diye savaşmaktadırlar, hem de Komünizme karşı İngilizler ve Fransızlar Beyaz Ordu'yu desteklemektedirler. Bu cani iç savaş sırasında iki taraftan da milyonlarca insan ölür. Neticede savaşı bolşevikler kazanır ve Sovyetler Birliği komünist ideallerin üzerine kurulur.

Yeni ideolojiler adeta hep tepkilerin üzerine doğar. Geçenlerde Fareed Zakaria'nın GPS programına, büyük beğeni ile taküp ettiğim Robert Shiller konuk olmuştu. ABD'deki gelir dağılımındaki adaletsizliğin çok ciddi boyutlara ulaştığını belirten Nobel iktisat ödüllü Shiller, buna karşı bir meslektaşı ile geliştirdiği ve gelir adaletsizliğini oluşturan kaynakların tekrar fakir halka dağıtılmasını esas alan projesinden bahsetti. Fareed Zakaria bunun "komünizm" olarak algılanabileceğini belirtmesi üzerine Shiller çok hoşuma giden şu değerlendirmeyi yaptı. Aklımda kaldığı kadarı ile aktarıyorum çünkü çok aramama rağmen vieoyu tekrar bulamadım. Shiller'e göre asıl bu gelir adaletsizliği problemini 20-30 yıl içinde çözemezsek Amerika'da büyük fırtınalar ve ihtilaller olacak. Zira bütün ihtilaller geniş halk kitlelerinin memnuniyetsizliği üzerine kurulmuştur. Beni açıkçası çok etkiledi.

Bu yazımı da komik/nükteli bir fıkra ile bitirelim. Geçenlerde mühendis bir arkadaşım attığı e-postasında şunu anlatıyor:

Yer, Moskova'da Kızıl Meydan. 1980'li yılların sonu. SSCB yıkıldı, yıkılacak. Gorbaçov tribünde...

Kızıl Ordu ne kadar azametli bir güç olduğunu düşmanlarına göstermek için, olanca haşmetiyle resmi geçit yapıyor, en önde 2’şer metre boyundaki seçkin askerlerin taburu, rap rap yürüyor. Hemen arkasından, namlularını havaya dikmiş halde, tanklar geliyor. Ve, onların arkasından teknoloji harikası nükleer füzeler... O da ne! Füzelerin arkasından elinde pipo, ince gözlüklü, entel dantel tipler yürüyor. Komutanlar falan telaşlanıyor tabii, "Eyvah" diyorlar, alakasız adamlar resmi geçide sızmış... Gorbaçov, eliyle işaret ederek, "Sakin olun" diyor, "resmi geçide ben soktum onları, telaşlanmayın, onlar bizim ekonomistlerimiz... Yaratabilecekleri hasarı tahmin bile edemezsiniz!"

İktisatçıları içeren birçok komplo teorileri anlatılır... Tabi hikayenin belki de gerçekçi olan tarafı şu: İktisatçıların ikna etme güçleri ve kabiliyetleri adeta sınırsızdır. Kullandıkları ekonometrik modellerle size birçok önemsiz projeyi önemliymiş gibi gösterebilirler. Bilindiği üzere şu an dünyanın birçok ülkesinde mühendis veya doktor kökenliden daha çok iktisatçı devlet başkanları vardır. Örneğin şu anki İngiltere başbakanı Gordon Brown'dan tutun, bizim eski başbakanlarımızdan Tansu Çiller vs. birçok devlet adamının ekonomi eğitimi aldığı bir gerçektir. Ekonomistlerin ikna etme güçleri her zaman yüksek olmuştur. Oldukca karmaşık modeller geliştirerek ekonominin geleceği ile ilgili öngörülerde bulunabilecekleri gibi, mikro modellerle daha lokal düzeyli kaynakların paylaştırılması ve dağıtılması problemlerini de çözülmesine yardımcı olduklarını düşünürler.

Bence günümüzdeki en tehlikeli grup finansçılardır. Yani bu yeni meslek grubunun yanında bizim iktisatçılar melek gibi kaldılar. Hani finansçılar bilerek mi yapıyorlar derseniz zannetmem ama, yaptıkları iş çok hassas. Adeta nükleer teknoloji ile uğraşan mühendisler gibi insanlık için çok faydalı da olabilir, veya ufak bir ihmalle patlayan Çernobil vakası gibi büyük yıkımlar da meydana getirebilir...

Bugünlük de bu kadar. Yeni haftadaki finansal ve ekonomik gelişmeleri hepimiz sabırsızlıkla bekliyoruz. Sanırım bir sonraki yazımda Dubai'deki problemlere el atıcam.

* "status quo" kelimesi Türkçe'mizde de "statüko" olarak kullanılmaktadır.

Araştırmacılar için Türk bankacılığı verileri

2009-11-28T16:53:00.011-06:00

Türk Bankacılığı ile ilgili Türkiye Bankalar Birliği'nin harika bir web sayfası var. www.tbb.org.tr adresinden birçok finansal bilgiye ulaşmak mümkün. Kişisel kanaatim bu sitenin, özellikle güvenilir verinin azlığından yakınan araştırmacılar ve akademisyenler için bulunmaz bir hazine olduğu. Sitede "İstatistiki Raporlar" bölümüne tıklayınca, Türkiye'de faaliyet gösteren bütün bankaların bilançolarından tutun, gelir-gider tablolarına ve nazım hesaplarına vs. bütün finansal raporlarına ulaşabiliyorsunuz. Bunun yanı sıra bankanın şube sayısı ve çalışan sayıları türü bilgiler de var burada. Tabi tam istediğiniz gibi çeyreklik (3 aylık) dönemler halinde. Katılım bankaları ile ilgili bilgilerin verilmemiş olması ise tek bir handikap olarak karşımıza çıkıyor. Özellikle bu sektörün istikrarı ve büyümesi göz önüne alınınca keşke bu bilgiler de burada yayınlaysaydı demeden edemiyor insan. Bu yazımı Türk bankacılık sektörü ile ilgili özet istatisksel bilgiler vererek tamamlamak istiyorum.

Aşağıdaki grafiklerin tamamı 2001'deki finansal krizin ardından Mevduat bankalarının grup bazında çeyreklik verilerini içermektedir. Mevduat bankaları 4 kategoriye ayrılarak verilmiştir: Kamusal sermayeli mevduat bankaları, özel sermayeli mevduat bankaları, yabancı sermayeli bankalar ve tasarruf mevduatı sigorta fonuna devredilen bankalar. (Bu gruplara hangi bankaların girdiğini öğrenmek için BURAYA tıklayın.)

Önce aktif büyüklükleri ile başlıyalım. Türkiye'deki mevduat bankalarındaki toplam aktif büyüklüğünün 3 aylık dönemlere göre değisimini (artışını) burada görebilirsiniz. Tabi bu rakamlar halihazırdaki cari fiyatlara göre hazırlanmıştır. Aslında bu grafiğe vaktim olsaydı GSMH'yı da ekleyebilirdim. Siz kendiniz Microsoft Excel'de bunu çok rahat hazırlayabilirsiniz diyerek okuyucuma basit bir ödev de vermiş olayım burada.

Yine gruplara göre aktif büyüklüklerinin dağılımı aşağıda...

Son olarak da mevduat miktarlarının banka kategorilerine göre dağılımını verelim. Göze hoş görünmesi için Excel'de üç farklı grafik türü kullandım. "Imagination is the limit..."

Bugünlük de bu kadar olsun. Genç araştırmacı arkadaşlar için faydalı olur diye ümit ediyorum.

Sağlıcakla...

Kurban Bayramı, Şükran günü, Kara Cuma ve Noel

2009-11-27T01:23:00.008-06:00

Yazima "Bu yıl hac mevsimi kurban bayramına rastladı" seklinde saçma bir giriş yapmayacagim :) Bununla birlikte bu yıl ABD'de yaşayan muslumanlar icin ilginç rastlantilar olustu. Kurban bayramı arefesi şükran gününe ve dolayisiyla kurban bayramının 1. günü de ABD'de alışveriş furyasının başlangıcı olan Kara Cuma'ya rastlamış oldu. Bu vesile ile bütün halkımızın mübarek Kurban Bayramı'nı en içten dileklerimle kutluyor, hayırlara, barış ve huzura vesile olmasini ümit ediyorum.

Bildiğim kadarı ile, sükran günü sadece Amerika'da kutlanan bir gun. Amerika'ya ilk gelen Avrupalı göçmenlerin Allah'a hamdetmek için yılda en az bir kez biraraya geldikleri bir günmüş. Günümüzde daha çok seküler bir bayram gorunumunde Amerika'da. İnsanlar aileleri ile biraraya geliyorlar. Universite ogrencileri evlerine donuyor. Aksam yemegi icin genelde hindi pişiriliyor kültürel olarak. Birkaç kez Amerikalı komşularımla birlikte geçirme fırsatım olmuştu Şükran gününü...

Amerikan kültürünü inceledikçe oldukça ilginç bulgular elde edebiliyorsunuz, insanları ve onların hayata bakışları ile ilgili. Amerikalılar'ın Kara Cuma olarak adlandırdıkları gün aynı zamanda Noel alışveriş sezonunun da başlangıci sayilabilir. Amerikan ekonomisi için Kara Cuma (Black Friday) çok önemli, zira tüketim üzerine kurulu Amerikan ekonomisi için Noel sezonu hediyelerin alındığı ve bolca alışverişin yapıldığı bir dönem. Finansal kriz ve durgunluk da göz önünde bulundurulduğunda ekonominin canlanabilmesi için bu yıl muhakkak bu alışveriş sezonunun iyi geçmesi gerekiyor.

Bunun için Kara Cuma'ya has olarak dükkanlar o gün sabah 5'te açılıyor. Gece boyunca insanlar alışveriş merkezlerinin önünde sıra bekliyorlar. Zira mağazalar genelde belli miktarda ürünler için inanılmaz indirimler yapıyorlar. Bunu aynı Türkiye'de yeni bir mağazanın açılış günü yaptığı indirimlere benzetebilirsiniz. Youtube'den black friday diye aratırsanız alışveriş çılgınlığı ile ilgili birçok video da bulmanız mümkün.

Aslında karşılaştırıldığında ABD'deki alışveriş furyası bizim Bayram alışverişine benzetilebilir. Tek farkla ki biz bayram alışverişini bayram arefesinde ve genelde 1-2 günde hallediyoruz. Amerika'da bu 1 aydan fazla sürüyor! Amacım Amerikan toplumunu tenkit etmek, onlar kötü biz iyi gibi bir sonuca varmak değil tabi ki. Sonuçta Amerikalılar kendilerini birçok konuda zaten otokritiğe tabi tutuyorlar. Tüketim toplumu türü kavramlar ciddi bir şekilde tartışılıyor. Kendilerini elestirebilme hususunda bizden çok daha ileriler. Biz ise hala sıklıkla geçmişte yaşayıp, günümüzdeki hatalarımizi görmezden gelebiliyoruz.

En azından sanırım bütün dünyada ortak olarak insanlar akrabaları, yakın eş-dostları ve sevdikleri ile bu bayram günlerini geçirmeyi tercih ediyorlar. Mutluluk paylaşıldıkça güzel. Şükran günü de Amerika'da bazı değerlerin hala ayakta olduğunu göstermesi açısından insanlara ümit veriyor. Bize de ümit veriyor... İnsan sevgisinin aşılanması da ailede başlar diye düşünüyorum.

Tekrar bayramınız mübarek olsun efendim...

Piyasa Disiplini Mekanizması

2009-11-26T00:55:00.013-06:00

Bir önceki yazima yorum yapan bir okur arkadasin sorusu uzerine bu ikinci yazimi yaziyorum. Bir onceki yazimda gecen hafta sonu katilmis oldugum konferanstan izlenimlerimi aktarmistim. Bu yazimda da o konferansta sundugum makalemi mumkun oldugunca teknik olmayan bir uslupla sozel olarak anlatmis olayim. Okuyucularin ilgisini cekebilecegi umidi ile diyeyim. Zira hepimiz biliyoruz ki akademisyenler olarak cok tenkit edilmeyi sevmeyiz. Bunun icin de bazen cok dar bir konuda uzmanlastikca uzmanlasiriz. Makale basmasina basariz. Ama ote yandan yaptigimiz calismalari zaman icinde cok daha az insan anlamaya baslar. Iste o noktada Nobel odullu iktisatci Robert Shiller'in deyimiyle birisinin bizi sarsip "kardesim, bak cok detayli ve gerceklikle nerdeyse hic ilgisi olmayan bir konuda cok ileri gittin. Bak gel ana cadde burasi" diyerek tekrar bizi gercekligin icine geri getirmesini bekleriz.

Finansin 10 temel prensibini saymaya kalksaniz, hatta en temel 3'unu diyelim, akla gelecek seyler hepimiz icin aynidir. Veya bu biraz iddiali oldu, soyle diyeyim , benim icin bu 3 prensip sunlar olurdu: 1. Paranin zaman degeri (faizi mesrulastiran prensip), 2. risk ve getiri arasindaki takas ve 3. etkin (verimli) piyasalar hipotezi. Eger finans prensiplerinin olusturdugu bir futbol takiminin basinda antrenor olsaydim benim futbol takimimdaki forvet elemanlari bu ucu olurdu diyebilirim. Yaptigim sunum bu prensiplerden ozellikle 2. ve 3.sunu oldukca yakindan ilgilendiriyor diyebilirim. Buna az sonra geri donecegim...

Makelemde bankalar ile mevduat sahipleri arasindaki stratejik ilskileri inceliyorum diyebilirim. Kisaca mevduat sahipleri donemden doneme bankalarindaki mevduatlari tutup tutmama veya artirip/azaltma seklinde kararlar vermektedirler. Bu kararlarinda mevduat sahipleri paralarini yatirdiklarin bankalarin guvenilirliklerine ne derece onem verirler? Yani acaba gercekten paralarini yatirdiklari bankalari izleme ve gozetleme durumunda kendilerini hissederler mi? Bazimiz hemen kesip atmak dusuncesinde olabiliriz: Niye gozetlemeye ihtiyaci olsun ki, ne de olsa mevduat hesaplarindaki paralar devlet guvencesi altinda degil midir? Hem dogru hem yanlis. Dogru cunku paralarimiz belli bir yekuna kadar devlet guvencesi altindadirlar. Yanlis cunku bu guvence sonrasinda mevduat sahibinin hakkini almasi bazen aylar ve yillar bulabilir ki bu mevduat sahipleri icin ekstra bir kulfet demektir.

Aslinda cevaplamaya calistigim soru burda kalmiyor. Bunun da otesinde sayet gercekten de genel olarak baktigimizda mevduat sahipleri gercekten de yatirim yaptiklari bankalarin faaliyetlerini yakindan izliyorlarsa acaba bankalar bundan ders cikarmaktadirlar diyebilir miyiz? Yani bir banka, musteri kaybedebilecegi endisesi ve dusuncesi ile yeri geldiginde (Merkez Bankasi mudahalesine ihtiyac duymadan) kendisini asiri risk almak istemis olmasina ragmen frenleyebilir mi? Sayet bu mumkunse devlete bagli banka denetleyici kurumlarin bunu tesvik etmeye calisacaklarini dusunmek dogru olur mu?

Oncelikle yanlis anlasilmasin, amacim Merkez Bankasi gereksiz bir kurumdur birakalim ekonominin diger sektorlerinde oldugu gibi piyasalar kendi kendilerini duzenlesin diyemez miyiz seklinde 18. ve 19. yuzyilda cok tartisilmis bir meseleyi tekrar isitip tabaginiza koymak degildir. "Free Banking" tecrubesi olarak adlandirilan 18. yuzyil Ingiltere ve Iskocya'sinda bankalar tamamen kendi aralarinda belirledikleri oyunun kurallarina gore is yaparlardi. Arkasinda devlet guvencesi olmamasina ragmen mevduat sahipleri her endiselendikleri anda solugu banka subesinde alip paralarini cekmeye de calismazlardi. Yani az cok basarili bir tecrube diyebiliriz. Bununla birlikte bu yazidaki amacim az once de dedigim gibi Merkez Bankasi'nin varlik gerekcelerini tartismak degil. Bunu sonraki yazilarimdan birisine birakicam.

Makaleme geri donucek olursak, evet mevduat sahipleri bankalari disipline edebilirler mi? Bankarin alacaklari riskler uzerinde etki sahibi olabilirler mi? Bu sorunun yaniti gercekten de evet ise bu bizi iki neticeye goturur: (1) Mevduat sahipleri yatirim yaptiklari bankalari o veya bu sekilde izleyip gozetlemektedirler ve adeta bankanin o anki likidite/karlilik vs. finansal durumu ile ilgili (kaba taslak veya hassas) bir degerlendirme yapabilirler ve fikirleri vardir, (2) bunun da otesinde bankalarin risk alma davranislarini ve yatirim portfoylerini etkileyebilecek potansiyele ve guce sahiptirler.

Iktisatcilar gectigimiz 20 yil icinde bu hipotezleri test etmek amaciyla bircok ampirik testler yaptilar. Ozellikle bankalar ile ilgili veri tabanlarinin guclu ve oldukca yakindan takip edildigi ABD'de bu arastirmalar oncelikli olarak yogunlasti. Ilk etapta celiskili sonuclar veren bu calismalar 90'li yillardan itibaren ekonomik modellerdeki hatalarin azaltilmasi ile beraber ve dogru veri kumelerinin de kullanilmasi ile ciddi miktarlarda bir piyasa disiplini mekanizmasinin islemekte olduguna dair neticeler ortaya koydular. Ardindan sirasiyla Avrupa, Asya, Latin Amerika ve Rusya finansal piyasalarinda da benzer calismalar yapildi ve hep pozitif neticeler elde edildi. Yani aciklanmasi bir nebze zor da olsa mevduat sahiplerinin aslinda yatirim yaptiklari bankalari etkiledikleri ve banka yoneticilerinin mevduat sahiplerini adeta enselerinde hissettiklerini soylemis olalim.

Peki teorik ve ampirik calismalarla da az cok ortaya konmus olan bu olgu nasil aciklanabilir ve hakli cikarilabilir. Sanirim Calomiris ve Kahn'in 1991 senesinde yapmis olduklari calisma bugun bir klasik haline gelmistir. Bu makalede yazarlar mevduat hesaplarinin soyle ilginc bir ozelligi oldugunu bize hatirlatirlar: Mevduat sahipleri yeri geldiginde faizi kirdirmak pahasina bile olsa bankayi veto edip paralarini cekebilirler. Yani adeta guvenoyu kullanmaktadirlar. Paralarini bankada tutmalari bankaya guvenmeye devam ettiklerini, cekmeleri ise bu guvenlerinin kirildiginin bir gostergesidir zira banka acikca benimsemedikleri bir riske girmektedir. Mevduat hesaplarindaki fonlarin mevduat sahipleri tarafindan istedikleri zamanda cekilebilmesi onlara adeta bu gucu verir.

Butun bunlarin otesinde mekanizma dizayni acisindan devlet kostek olmamali ve en azindan gerekli tesvikler isletilmelidir. Bunlarda en onemlisi tahmin edilebilecegi gibi mevduat sigortasi. Bu sigortanin bir sekilde kapsami degistirilmelidir kanaatimce. Devlet belli bir rakama kadar sinirsiz guvence verdikce piyasa disiplini mekanizmasindan istendigi kadar verim elde edilemez. Ornegin sigortacilik sektorunda de cok kullanilan kismi mevduat garantisi konabilir ve yatirimcilara denebilir ki bakin banka batarsa paranizin sadece %75'ini geri alabilirsiniz. %25'lik kismin sorumlulugu size ait. Bu adeta mevduat sahiplerinin daha dikkatli ve itinali bir sekilde bankalarini secmeleri icin tesvik maksatli bir cezadir. Mevduat sigortasinin tamamen ortadan kaldirilmasi istenen bir durum degildir zira bu bankaya hucumlari baslatip sistemik bir riske neden olur ki bu hicbir zaman istenmez.

Butun bu tartismalar isiginda piyasa disiplinini aciklayabilen bir matematiksel model gelistirdigim dusuncesindeyim. Bu model ayni zamanda "too big to fail" problemini ve mevduat sigortasinin ne sekilde piyasa disiplinine zarar verebilecegini aciklamasi bakimindan onemli. Ote taraftan model risk ile getiri arasindaki iliskiyi farkli bir matematiksel cerceve icinde incelemektedir. Ornegin risk olcum birimi standard sapma yerine sirketlerin iflas etmesine ait ihtimal hesabidir.

Uzun hikayenin ozeti kissadan hisse, "etkin piyasalar hipotezi" kavraminin saglikli isleyebildigi piyasalarda piyasa disiplini gucludur de. Ne var ki bankalarin durumlari ile ilgili saglikli verilerin elde edilememesi suphesiz piyasa disiplinini olumsuz yonde etkileyecektir. Dolayisi ile bankacilik denetleme kurumlarinin yapmasi gereken bankalarin piyasaya kendi mali/finansal kosullari ile ilgi daha fazla bilgi paylasmalidirlar ki bu etkin piyasalar hipotezi isletilebilsin.

Aslinda piyasa disiplini tartismalari kurcalanacak olursa altindan lehte veya aleyhte cok daha felsefi ve politik argumanlar cikabilir. Vakit olursa baska bir yazimda bu noktalara deginmek istiyorum...

Eğlenceli bir hafta sonu

2009-11-24T01:10:00.007-06:00

Geçtiğimiz hafta sonu Southern Economic Association'ın (SEA) düzenlemiş olduğu yıllık ekonomi konferansına katılmak üzere Texas'ın San Antonio şehrine gitme fırsatım oldu. Meşhur Riverwalk muhitine bakan 35 katlı Marriott otelinde gerçekleşen konferans ile ilgili birkaç izlenimimi aktarayım ve siz okuyucularımla paylaşayım istedim. Konferansın websayfasından (http://www.southerneconomic.org/) katılımcıları ve sunumlarını bulup bilgisayarınıza indirmeniz mümkün. Pazartesi gününe de sarkarak 3 gün süren konferansın 10 bölümden oluştuğunu ve her bölümde yaklaşık 15 kadar seans olduğunu ve her seans'ta 25'er dakikadan 4 makalenin sunulduğunu söylemem organizasyonun büyüklüğü hakkında malumat vermesi açısından kafidir diye düşünüyorum.

3 gün boyunca sabahtan aksama kadar her an onlarca tebliğin sunulduğu konferansta kendimi Pazar sabahı 10'da 10 numaralı konferans odasında makalemi sunarken buldum. (Makale de 10 numara idi diye sizi etki altında bırakmaya çalışmayacağım :) Bu arada bankalardaki Sweep hesapları ile ilgili makalesini sunan bir profesörün de makalesini tartışma fırsatım oldu. Modelinin güzel ve eksik yönlerini yazarına ilettim. Hoşuna gitmiş olucak ki yazar bana kişisel bilgilerini verdi ve adeta işbirliği yapmamız için kanca taktı. tabi bu haliyle her türlü işbirliğine açık olmak benim faydama diye düşünüyorum :(

Bunca iktsatçının dünyanın birçok yerlerinden kalkıp gelmeleri tabi her hali ile herşeyin ekonomi solukladığı bir ortamda insan heyecanlanmıyorum dese yalan olur. Nasıl NBA maçlarını izlemeye gittiğinizde etki altında kalıyorsanız, konferans ortamı da insanı bambaşka etkiliyor. Normal zamanda hiçbir Allah'ın kulunun anlamayacağı makalenizi birçok zeki insan aynı anda dinliyor ve siz de elinizde olmadan bayağı heyecanlanıyorsunuz doğal olarak.

Kendi sunum yaptığım seansta Amerikan Merkez bankasından ve ülkenin değişik seçkin üniversitelerinden gelmiş akademisyenlerle tanışma ve kart alışverişinde bulunma fırsatım oldu. Sunum yaptığım makaleme yapıcı eleştiriler aldım ve gelecek ile ilgili ümitlendim diyebilirim. Bir an önce yayınlanması için hakemli bir dergiye gönderme konusunda sanırım ikna oldum. Sonuç itibarı ile kaliteden çok yayın sayılarının etkili olduğu bir sistemde genç bir akademisyen olarak kalite şu an için en son endişe duymam gereken husus. Birçok akademisyenin ortak görüşü mesleğin ilk yıllarının tamamen "survival" üzerine kurulu olduğu şeklinde. Hatta bundan bir kaç yazı öncesinde Levent bey de benzer şekilde "publish or perish" diyerek bunu çok veciz ifade etmişti.

İşbirliği ortamlarının oluşabileceği panayır ortamı türü faaliyetler bunlar adeta. Yani insanlar bu aralar ne konularda çalışıyorlar, yani tabiri caiz ise iktisatta bu aralar moda nedir sorusunun yanıtı bu tür konferans salonlarında bulunabilir diye tahmin ediyorum.

Türkiye'de de bir gün bu türden büyük organizasyonların yapılacağını düşünüyorum. Bu bizim uluslararası sahadaki pozisyonumuz ve akademik prestijimizi artıracaktır. Antalya, Kayseri, Gaziantep, Denizli veya Konya gibi Anadolu şehirleri bu konuda önden gitmeleri gerekir zira kendilerinin kazancı büyük şehirlerdekine kıyaslanınca çok daha büyük olur.

Krizin Sonu mu? Konut Piyasasi Acisindan Gorunum-II

2009-11-21T21:54:00.005-06:00

Gecen haftaki "Krizin sonu mu? Konut Piyasasi Acisindan Gorunum" yazimizin murekkebi daha kurumamisti ki Amerikan Ticaret Bakanligi Ekim ayi konut piyasasi verilerini acikladi. Tam da belirttigimiz uzere tablo maalesef olumlu degil. Ikinci ceyrekten itibaren konut piyasasindaki kismi istikrara bakarak ekonominin hizla duzelecegini beklemenin asiri iyimserlik olacagini belirtmistik. Piyasadaki kismi istikrar ve iyimserligi Amerikan merkez bankasi FED'in portfolyosuna mortgage backed security eklemeye devam etmesi ve haciz ertelemesi politikasinin hala yururlukte olmasina baglamistik. Bu politikalar ilelebet uygulanamayacagina gore, konut piyasalarinin su an devletin uzattigi koltuk degnekleri sayesinde yikilmadan yoluna devam ettigini soylersek abartmis olmayiz. Koltuk degnekleri cekildigi zaman ne olacagini kestirmekse son derece guc.

Okudugum bazi analizler ekim ayinda insa edilen yeni konut sayisinda bir onceki aya gore yasanan %10 luk dususu ev alicisi vergi destegi (home buyer tax credit) politikasina devam edilmeyebilecegi noktasindaki belirsizlige baglamislar. Ben gecen haftaki yazimda bundan bahsetmemistim ama bu da ucuncu bir koltuk degnegi olarak gorulebilir. Ev satin alan insanlardan normalde alinan bircok vergi var. Su an bu vergiler alinmiyor ve konut satin alan bir aile bu sayede 8000 dolara varan bir vergi avantaji saglayabiliyor. Iste konut piyasasinda ekim ayinda yasanan sert dusus, kongre uyeleri bu vergi muafiyetine son verilmesi konusunda zihin jimnastigi yaptigi icinmis. Sonunda vergi muafiyetine nisan 2010 a kadar devam edilmesi yonunde karar almislar. Insan dusunmeden edemiyor. Kongre uyeleri sadece akillarindan gecirmek yerine gercekten karar alip vergi muafiyetine son verselerdi piyasa nasil bir tepki verecekti?

Konut piyasalarindaki son durumu daha iyi anlamak icin WSJ'dan aldigim bazi rakamlari paylasmak istiyorum. Ekim ayi itibariyle mortgage kredisi ile ev sahibi olan Amerikalilarin % 12.4 u odeme planlarini en az bir ay geriden takip ediyormus. Gecen sene ekim ayinda bu oran % 8.6 imis. Odeme planinlarini en az 4 ay geriden takip edenlerin orani ise son bir yil icinde %1.5 ten % 3.4 e yukselmis. Onumuzdeki aylarda bu durumdaki ev sahiplerinin bir cogu evlerini kaybetme tehlikesi ile karsi karsiya kalabileceklerdir. Dolayisiyla haciz yoluyla piyasaya daha cok konut arzedilemesi soz konusu olabilecektir. Ayrica ekim ayinda insa edilen ev sayisinda %10.9 azalma, insaat izni basvurularinda ise %4 azalma soz konusu. Odeme planlarindan geri dusen tuketicilerin genellikle isini kaybedenler oldugu ve issizlik oraninin da gittikce yukseldigi goz onunde bulundurulursa resim daha acik sekilde ortaya cikar.

Gecen haftaya kadar bitti gecti gitti, kurtardik havasinda olan bazi sarlatanlarin su anda ikinci bir dipten bahsediyor olmalari cok dusundurucu. Bize gore ikinci bir dip imkansiz olmasa da su an icin cok olasi degil. Fakat duzelmenin cok yavas ve inisli cikisli gerceklesecegi anlasiliyor. Son olarak bir okurdan gelen soruya cevap vermek istiyorum. "Ekonominin duzelmesi ve krizin son bulmasini neden Amerikan konut piyasasinin duzelmesi ile bu kadar ozdeslestiriyorsunuz?" diye yazmis okurumuz. Cok kisa olacak ama "Yigit dustugu yerden kalkar" diye bir atasozumuz vardir bizim. Kriz konut piyasasinda basladi. Bu piyasada istikrar yakalanmadan ekonominin diger alanlarindaki duzelmelerin gecici olacagini dusunuyorum.

Krizin Sonu mu? Konut Piyasasi Acisindan Gorunum

2009-11-11T20:05:00.003-06:00

Kısa bir özetle başlayalim. Amerikan konut piyasasinda yaşanan eşi benzeri görülmemiş fiyat düşüşleri, Amerikan hanehalkının kredi borçlarını geri ödeyememesi sonucunu dogurdu. Özellikle subprime diye tabir edilen düşük kaliteli krediler geri dönmemeye başladı. Bu noktada, konut fiyatlarındaki düşüş mü iflasları tetikledi, yoksa artan iflaslar mı konut sektöründeki balonun patlamasına sebep oldu gibi bir soru akla gelse de, bu yumurta mı tavuktan yoksa tavuk mu yumurtadan muhabbeti oldugu için üzerinde durmayacagım. Neticede kredi ve konut fiyatları duble-balonunun sürdürülemeyeceginin anlaşılması ile birlikte piyasaya hakim olan panik havası bankacilik ve finans sektörünün kredi ve "mortgage backed security" portfolyolarının adeta erimesine neden oldu. Bu ürünlere yatirim yapan bütün dünya bankacılık sektörleri de agır yara aldı, bütün dünyada kredi kanallari kurudu. Bu aşamada kriz krediye erişimi kesilen reel sektöre sıçradı. Ekonomik aktivitenin azalması, işsizligin artması dogal olarak birbirini takip etti. Global bir durgunluga girilmiş oldu. Bugünlerde daha ümit verici yorumların arttıginı görüyoruz. Özellikle Amerika'nın üçüncü çeyrekte %3.5 büyümesi ve konut satış rakamlarının düzelme egilimi göstermesi olumlu gelişmeler. Ben bugünkü yazımda olumlu havanın abartıldıgını ve önümüzdeki günlerde global ekonomiyi daha birçok tehlikelerin bekledigi konusunu işleyecegim.

Evvela şu anki olumlu görünümün devamını saglayan iki politikaya dikkatinizi çekmek isterim. Amerikan merkez bankası FED 2008 ortalarından bu yana portfolyosuna "Mortgage Backed Security" ilave etmektedir. O kadar ki 2007 aralık ayında FED'in toplam varlıklarının %1 ini bile teşkil etmeten MBS'ler, şu an toplam varlıklarının %40 ına tekabül etmekte. 2008 ortalarından bu yana arz fazlası bütün MBS'leri FED toplamakta. Bu büyük operasyona ragmen finans kuruluşlarının bu varlıklardan kaynaklanan zararları durdurulabilmiş degil. Mortgage devleri büyük zararlar yazmaya devam ediyor. FED önümüzdeki yıl şubat ayında MBS satın alma operasyonuna son verecek. Tabi bu planlanan tarih. FED bu piyasadan çıkarsa arkasından ne olacagını kendileri de dahil hiçkimse kestiremez. Bu ancak yaşanarak görülecek bir deney olacak. O yüzden buradan bir kehanette bulunuyor ve FED'in şubatta MBS satın alma politikasına bir süre daha devam kararı alacagını öngörüyorum. Krize çare için uygulanan diger bir önlem de "foreclosure moratorium" yani haciz ertelemesi. Şu an bankalar kredi borçlarını ödeyemeyen hanehalkına haciz işlemi yapamamakta. Normalde bir konut kredisinde borcunu 8-10 ay geriden takip eden birisine haciz işlemi başlatılırken, şu an bu durumdaki krediler hazine bakanliginin kredi modifikasyon programları ile kurtarılmaya çalışılıyor. Vade uzatma, faiz indirme, ana para affetme gibi çeşit çeşit modifikasyon programları uygulaniyor. Bu programlarin da istenilen başariyi yakalayabildigi soylenemez. Zira modifikasyona ugramiş kredilerin birçogunun yeniden batık krediye dönüştügü görülmekte. Netice itibariyle şu an yürürlükte olan moratoryum dolayısıyla konut arzı kontrol altında tutulmakta ve ikinci bir fiyat düşüş şoku yaşanmasına engel olunabilmekte. Peki moratoryum sona erince ne olur? O zaman ikinci dalga bir haciz şoku ve ikinci dalga bir konut arzı şoku yaşayacak piyasa. Ayrica 2010 yılı boyunca küçük ve orta ölçekli bir çok banka ve finans kuruluşunun ortadan kalkacagını görecegiz. Uygulanan politikalar büyük kuruluşları kısmen stabilize etmiş olsa da yatırımlarının büyük kısmını hanehalkına kredi olarak yapan küçük ve orta büyüklükteki bankaların batmaya devam ettiklerini görecegiz. Ayrica krizin şu ana kadar sadece meskun mesken piyasasını vurdugunu ticari mesken piyasasında etkilerinin yeni yeni görülmeye başlandigını belirtelim. 2010 yılı ticari mesken piyasasının daha da sıkıştıgı bir yıl olacak. Kisacası ortada çok parlak bir tablo yok. Ikinci bir sert kriz beklentisi taşimiyorum fakat ekonomilerin yeniden canlanmasi süreci önceki krizlerdeki gibi sorunsuz ve hizli olmayacak. Düzelme süreci uzun zaman alacagi gibi süreç boyunca irili ufaklı çok ciddi problemlerle boguşmak durumunda olacagız. Işsizligin %10.8 - %11 araliginda zirve yapmasini, altin, gümüş gibi degerli metallerin ve petrol fiyatlarının şubat 2010 a kadar yükseliş trendinin devam etmesini, dördüncü çeyrekte ve 2010 ilk çeyreginde büyümenin sürmesini bekliyorum.

ÇİN NEREYE KOŞUYOR

2009-09-14T08:48:00.009-05:00

Son zamanlarda, Çin‘deki devlet şirketleri emtia piyasalarında uluslararası büyüklükte şirketler satın almaya başladı. ödemeleri ise kasasında biriktirdiği merkez bankası rezervlerinden gerçekeştiriyor. Bu da beraberinde iki soruyu gündeme getiriyor: Birincisi, mevcut uluslararası rezervler bu şekilde likite cevrilmeye devam edilirse, uyguladıkları sabit kur politikasi tehlikeye girer mi? İkinci soru ise Çin uluslararsı emtia piyasalarında söz sahibi olabilir mi ve olursa uzun vadede uluslarası piyasalar bundan nasıl ve ne kadar etkilenir?

Öncelikle son zamanlardaki gelişmeleri kısaca özetleyerek başlayalım:
• Çin devlet şirketi Sinopec , Kanada’li Addax petrol şirketini 7.5 milyar dolar gibi ciddi bir fiyat ödeyerek bünyesine kattı. Çin bu satışla birlikte batı ülkelerinden ilk kez büyük bir petrol şirketi satın almış oldu. Ayrıca Amerikan ve Çin Alüminyum şirketleri büyük bir maden şirketinde hatırı sayılır miktarda alım yaparak ortak durumuna geldiler.
• Çin, Güney Amerika ülkelerine karşi olumlu politikalar izlemeye başladı. Bu ülkelerle ikili ekonomik anlaşmalar imzaladı. Ekvator, Brezilya, Kosta Rika, Venezuella gibi dünya hammadde pazarının temel oyuncuları Çin ile iyi ilişkiler halindeler. Mesela, Çin bakır gibi önemli bir hammaddeyi 2012 yilina kadar Güney Amerika’lı şirketlerden tedarik edecek. Çin Devlet bankası ve Sinopec, Brezilya’ya verdikleri 10 milyar dolarlık borcu, onümüzdeki 10 yıl boyunca bu ülkeden alacaklari petrol karşiliginda mahsup edecekler. Çin boylelikle kendini petrol piyasasında meydana gelebilecek olası çalkantılara karşı hazırlamaya çalışıyor.
Çin, Amerika’nin ardından en büyük petrol tüketicisi durumunda ve nerdeyse dünyayı doyuracak kadar mal üretip dış ülkelere pazarlamakta. Bu da ülkeyi önemli bir hammadde alıcısı haline getirdi. Hindistan ile birlikte, hammadeye olan yüksek talepleri fiyatları hiç gorülmemiş seviyelere çekti. Çin uzun vadede bu tür alanlara yatırım yapmanın önemini kavramış gorünüyor. Hammadde piyasasında önemli bir alici iken, şimdi de önemli bir satıcı olmaya çabaladiklarini soyleyebiliriz.

Peki bu satın almaları nasil finanse edecekler veya ediyorlar? Devlet bu konuda aktif bir strateji takip ediyormu?

Bu konuyla alakalı olarak Çin’in içinde bulunduğu Dollar Trap’e (dolar tuzağı) dikkat çekmekte fayda var. Büyümesi ihracata dayalı olan Çin, uzun yıllardır dış ticaret fazlası vermekte. Buna paralel olarak, doviz piyasalarında sabit kur politikası takip etmekteler. Döviz kurunu sürekli değerinin altinda tutarak rekabet gücünü ellerinde tutuyor, aynı zamanda Çin’e yatirim yapmak isteyen şirketlerin döviz kuru riskini de sıfıra indiriyorlar. Bunu gerçekleştirmek için uzun yıllardır gerek nakit tutarak, gerek devlet tahvillerini satin alarak merkez bankalarinda inanilmaz miktarda dolar reservi olusturdular. 2 trilyon dolara dayanan rezervleri, nerdeyse dünyadaki toplam döviz rezervlerinin yarisi demek. O kadar ki artık ekonomistler Çin için “People’s Republic of China” yerine the “T-bils’s Republic of China” lakabını kullanir oldular. Asıl ilginç olansa, bu kadar paranın atıl durumda olmasi. Dolar cinsinden olan rerzervlerin ülkeye hiçbir katkısı yok, tahvil cinsinden olanlarınsa getirisi çok düşük. Özellikle kriz sonrası ihraç edilen tahvillerin getirisi sıfıra yakın. Olay öyle bir hal aldı ki, Çin “bundan sonra Euro ya da soz gelimi Türk lirasına dönüyorum, döviz rezervi olarak dolar yerine bu paralari kasamda tutacağım” dese bir anda dolar tepe taklak düşebilir (Dollar Plunge). Belki de, elindeki dolarların ve de ABD tahvillerinin bir anda yarı yariya deger kaybetmesine neden olabilir. Dolayısıyla Çin kendini tuzağa sokmuş durumda. Adeta bir bataklık gibi, çıkmak istiyor ama çıkmaya çabalarsa daha da batabilir. Bu durumda yapmasi gereken ani bir hareket yerine zaman icinde alternatif paraları dolar ile değiştirmek gibi görünüyor. Zaten rezervlerinin zaman içindeki kompozisyonuna bakarsak düzenli ve yavaş bir şekilde bu stratejiyi izledikleri anlaşiliyor. Buna ilaveten, başka bir açılım da merkez bankasından geldi , “super-sovereign reserve currency” çıkartmak istiyorlar. Daha başka bir açılım ise özellikle çevre ülkelerle olan ticareti dolar yerine kendi para birimleri ile yapmaya başlamaları.

Daha başka bir çözümse, ellerindeki bu fazla dolarları bir şekilde ülke ekonomisine kazandirmaktan geçmekte. Kısaca söylemek gerekirse, 2007’den itibaren Çin, devlet yatırım bankası aracılığıyla, rezervlerindeki paraları kullanarak devlet varlık fonları oluşturdu. Çin devlet şirketleri aracılığı ile bu para da bir şekilde reel ekonomiye pompalanmaya calişildi. Çin devlet şirketleri, Çin yatırım bankasından milyarlarca dolar borç alarak uluslarası piyasalarda büyük alımlar gerçekleştirmeye başladılar. Krizi de göz önüne alırsak, şu an itibari ile sermayesi kuvvetli olan şirketler güçlerine güç katmaya başladılar. Bunu fırsat bilen Çin de ayni şekilde büyük rakamlar teklif ederek büyük şirketleri bünyelerine katmaktalar.

Yöntem akıllıca görünse de şeffaflık sorunu var. bu da alınan kararların ne kadar ekonomik olduğu sorununu gündeme getirebilir. Ayrıca, Çin bu şekilde büyük paraları döviz rezervlerini kullaranak reel ekonomiye aktarmaya devam ederse, sabit kur politikası tehlikeye girebilir. Bu da Çin gibi çok temkinli oynayan bir ülkenin alacağı bir risk olmasa gerek.

Hayal Alemi İktisatçısıyım !!

2009-08-29T23:29:00.000-05:00

Basitçe terim olarak hayal alemi anlamına gelen "Fildişi kulesi" (İngilizce: ivory tower) tabiri, kişinin gündelik uğraşılardan uzak durmasını ifade eder. Özellikle çocukların içinde yaşadıkları oyun ortamı ve fantazi dünyası bu şekilde tanımlanabilir kanaatimce. Veya yine klasik akademisyenlerin kendilerini sıklıkla içine attıkları münzevi hayat ve içine kapanık ruh durumu da bu kelime ile çok güzel ifade edilebilir. Gerçeklikten kendilerini soyutlamış ve hayal aleminde yaşıyan insanlar! Bu insanlar hayal aleminde kurup test ettikleri modellerle gerçek dünyanın bu karmaşası arasından mana çıkarmaya çalışırlar ve "policymaker"ın çalışmalarına yön verirler. Tam bir çelişki, ama ulvi anlamda...

1981 Nobel İktisat Ödülü'nün de sahibi olan merhum Yale Üniversitesi profesörü James Tobin, zamanın ABD başkanı J.F. Kennedy tarafından Amerikan İktisat Danışmanları Konseyi'ne (Council of Economic Advisers) üye olması için davet edilir. Dr. Tobin bu son derece saygın işi kabul etmekte isteksizdir ve Kennedy'ye şu meşhur sözü söyler: "Korkarım ki yanlış adamı buldunuz sayın Başkan, zira ben sadece bir 'fildişi kulesi' iktisatçısıyım." Onu iktisat danışmanı olarak ekibinde görmeyi çok isteyen Kennedy, Tobin'e oldukça nükteli ve manidar şu karşılığı verir: "Ben de zaten bir fildişi kulesi Başkanı'yım. En iyisi de odur." Kennedy'ye olan saygı ve hürmetimi artıran bir vaka. İşin ehlini bulabilmek ve işi ona teslim edebilmek.

James Tobin Serbest-Piyasa Keynes'çiliği olarak adlandırabileceğimiz iktisat okulunun en önde gelen savunucularından birisi idi. Bu anlayışa göre genel olarak piyasalar işlevleri itibarı ile güzel hoş şeylerdir; fakat devlet bu piyasaların aşırılıklarına karşı teyakkuz halinde müdahale etmeye hazır beklemelidir. İngilizce "market failures and imperfections" olarak bildiğimiz haliyle piyasalar bazen sekteye uğrarlar ve devlet bu noktada insiyatifi ele almalıdır.

Örnek olarak bu son yaşamakta olduğumuz global finansal krize bakmak yeterli olur. Özellikle finansal piyasalar beklentiler üzerine kurulmaları itibarı ile çok zayıf ve oynaktırlar. Olağan zamanlarda çok iyi çalıştığı bilinen piyasa disiplini mekanizması kriz zamanlarında neredeyse tamamen tıkanabilmektedir. Tobin'e göre devlet büyle durumlarda ve gerektiğinde Merkez Bankası veya farklı kurumları vasıtası ile aktif olarak bu piyasalara müdahale edebilme cesaretini göstermelidir.

Paul Krugman'ın o enfes değerlendirmesi ile Tobin esasen "Bırakınız yapsınlar kaderciliği" ile "patavatsız devlet müdahaleciliği" arasındaki orta yolu çizmiş ve göstermiştir. Yani ne kapitalizmin fakiri görmezden gelen ve ezen çarkları ve hoyratlığı; ne de komünizmin insanın elini kolunu bağlayıcı müdahaleciliği. Tobin esasen devletin küçültülmesi ve gerektiğinde ise müdahale edebilmesi yeteneğine sahip olacak dinamizme sahip olabilmesini savunuyordu. Para ve mali politikanın makul ve tedbirli kullanımına da bu yönüyle dikkat etmemiz lazım. Günümüzde Tobin'in de ifade ettiği iktisadi anlayıştaki devlet müdahalesinin etkisi sadece sıkıntıyı yumuşatmak şeklinde olabilir. Zira devletin küçüldüğü bir ortamda beklenen de odur.

Bırakalım piyasalar işlerini yapsınlar ama onları denetlemeye devam edelim ve aşırılıklarda ve aksaklıklarda müdahale edebilme kabiliyetimizi yitirmeyelim. Hepimizin bildiği şu içinden geçmekte olduğumuz global durağan ekonomiyi ele alalım. ABD'de başlıyan finansal krizin "eşik-altı ipotek" piyasalarında ortaya çıktığını artık hepimiz iyi biliyoruz. (Bereket bu piyasalar henüz Türkiye'ye yeni girmekte idi ki pek etkilenmedik finans piyasalarımızda.) Bu piyasaların yeterince denetlenememesi esasen sonun başlangıcı oldu denebilir. Krizden çok önce birçok işaretler belirmiş olmasına rağmen hantallaşmış denetimcilerin bunları önemsememiş olması ciddi bir zaaf. Her ne kadar bazılarımız için bu işaretçilerin emektar kurt iktisatçı ABD Merkez Bankası "Federal Reserve"ün eski başkanı Alan Greenspan'in bile gözünden kaçmış olması teselli edici olarak algılansa da meselenin hassasiyeti ve önemini azaltmaz ve bilakis apaçık ortaya koyuyor.

Son not: Özellikle finansal denetçilerin risk ölçümü ve kontrol sistemlerinde ciddi zaafları var. Bu zaafların sıralanması bile başlı başına ayrı bir yazı konusu olur. (En basitiyle madem senaryo analizi yaparak gelecekteki kriz ortamlarını tahmin etmeye çalışıyorunuzş o zaman normal zamanlardaki koşulları ve varsayımları kullanmayın en azından!!! Neyse şimdi bu konuya dalmak istemiyorum.) Bu zaafların en kısa zamanda gerekli tedbirlerin alınarak bir an önce giderilmesi dileğimle...

Kriz ve Turkiye Degerlendirmesi-II

2009-08-21T20:48:00.009-05:00

2007 yazinda Amerika'da ipotekli konut piyasasinda baslayarak 2008'in son ceyreginde Lehmann Brothers yatirim bankasinin batmasiyla tum dunyaya sicrayan ve hala etkisini surduren global ekonomik daralma surecinde Turkiye ekonomisi hakkinda neler soylendi kisaca bir goz atalim.

Deutsche Bank: “2009 yilinda devletin iflas etmemesi icin Türkiye’nin 90 milyar dolar dis kaynaga ihtiyacı olacak. Aksi takdirde Türkiye ekonomisi borçlarını ödeyemeyecek ve ağır bir ekonomik krizin altına girecek.” (Washington Post, Kasim 2008.)

Halbuki bu krizle birlikte Türkiye ekonomisinin döviz ihtiyacı azaldı. Cari acik buyuk oranda kapanirken Türkiye döviz ihtiyacını kolayca karşıladı.

Alman Commerzbank doviz analisti Ulrich Leuchtmann: "Eger hukumet IMF ile kredi anlasmasini zorlastiracak sekilde genisletici para politikalarina devam ederse Turkiye cok sert bir devaluasyon riski ile karsi karsiya kalir." (Financial Times, Subat 2009).

Halbuki bugun gelinen noktada Merkez Bankamiz asiri deger kaybetmemesi icin zaman zaman ihale yoluyla piyasadan dolar cekiyor. Devaluasyonun D si bile soz konusu degil. Genisletici para politikasina ragmen butce aciginin ve borcun gayrisafi milli hasilaya orani bir cok avrupa ulkesinden daha dusuk seyretmekte.

Hurriyet Gazetesi: "2008 yılı Nobel İktisat ödülü sahibi ve ‘krizi bilen adam’ olarak tanınan Ekonomist Paul Krugman, Türkiye’yi iflas etme potansiyeline sahip ülkeler arasında saydı."

Krugman cok saygin ve sozune guvenilir bir iktisatci. Fakat dikkat edilirse soylenen soze kaynak olarak Paul Krugman'i degil Hurriyet Gazetesini gosterdim. Zira Krugman'in agzindan cikan ulkelerin arasinda Turkiye ismi gecmemisti. Konuyla ilgili daha once bir yazi kaleme almistim:

http://www.ekonomig.com/2009/04/krugman-turkiye-iflas-riski-tasiyor.html

Peki Hurriyet Krugman'i neden hayali olarak konusturdu? Ve Krugmanin NTV'ye verdigi saydigim 6 ulke arasinda Turkiye yoktu demecini niye yayinlamadi? Bunlar bu yazinin konusu degil ama uzerinde dusunmeye deger sorular.

Rahmi Koc: "IMF ile anlaşmanın mutlaka yapılması gerekmektedir. Oradan alacağımız birkaç milyar dolar değildir. Onun vereceği yeşil ışıktır mühim olan. Bu, Türkiye’ye gelecek doğrudan yatırımları teşvik edecektir. Neredeyse bir teminat olacaktır” (Haziran 2009, Koc Universitesi mezuniyet toreni)

Bakalim son bir yilda global ekonomik kriz nedeniyle hangi ulkeler IMF ile kredi anlasmasi imzalamislar: Belarus, Ermenistan, El Salvador, Gabon, Gürcistan, Guatemala, İzlanda, Kosta Rika, Letonya, Macaristan, Moğolistan, Pakistan, Romanya, Sırbistan, Şeyşeller ve Ukrayna. Rahmi Koc bu ulkelerin dunyaya yesil isik verdiklerini ve IMf anlasmalariyla dunyaya teminat verdiklerine inaniyorsa bir is adami olarak gidip oralarda da yatirimlar yapar heralde. Bizce bu ulkelerle ayni sinifta olmak ancak tum kaynaklarin buyuk sanayiciye akitilmasina, ayricalikli ve kucuk bir elit tabakanin tum kaynaklar uzerinde hakim olmasina teminat olur.

TUSIAD: "İçinde bulunduğumuz küresel ekonomik ve finansal kriz ortamında, Türk ekonomisinin göreli istikrarını ve kazanımlarını korumak ve krizin Türk ekonomisi üzerindeki etkilerini en aza indirgemek bakımından, uzun bir süredir yapılan görüşmelerin bir an önce sonuçlandırılarak, IMF ile bir Stand-by anlaşması yapılmasının son derece gerekli olduğuna inanılmaktadır. Aksi takdirde ozel sektor dis borc yukunu karsilayamama riskiyle karsi karsiya kalacaktir."

TUSIAD krizin baslangicindan beri hukumeti IMF ile anlasmaya zorlamak icin elinden geleni ardina koymadi. Ama IMF ile herhangi bir anlasma yapilmadan Turk ekonomisi agustos ayini buldu. TUSIAD'in iddia ettigi gibi ozel sektor dis borc odemelerinde hic de zorlanmadi. Masallah catir catir her ay 4-5 milyar dolar tutarinda borc odemesini yapiyor ozel sektorumuz. Nedeni cok basit. Bu borclar "back to back" borc da ondan. Yani agalarin borclari aslinda kendilerine. Sag ceplerinden alip sol ceplerine koyuyorlar paralarini. Turkiye'nin dis borc yuku de bu back to back borclar nedeniyle oldugundan daha yuksek gorunmekte fakat su ana kadar odenmesinde bir sorunla karsilasilmis degil. Hukumet IMF den 20-30 milyar dolar kredi kullanip ozel sektorun borclarini odemelerine yardimci olmasi hususunda cok sıkıstırıldı fakat bu oyuna gelmedi.

Simdi deniyorki biz yazilarimizda pembe tablo ciziyormusuz. Turkiye'de ilk ceyrekte %11 kuculme olmus. Bunlari da yazalimmis.

Bunlar zaten kriz lobisinin tum medya organlarinda yazilip ciziliyor. Ben niye katilayim kriz tamtamcilarina. Ben de okuyucuma bardagin dolu tarafini gosteriyorum. Biz inkar etmiyoruz ki Turkiye'nin ilk ceyrekte %11 kuculdugunu. Issizligin %13.6 ya dayandigini. Bu veriler zaten TUIK tarafindan zamani geldikce aciklaniyor, vatandas da ogreniyor. Elbette Turkiye krizden ciddi zarar gormustur. Cunku ihracat yaptigi en onemli dis piyasalarda talep ciddi oranda daralmistir. Buna bagli olarak Turkiye'de de uretim yavaslamis kapasite kullaniminin dusmesiyle de isci cikarmalar yasanmistir. Dunya tarihinin gordugu en buyuk ekonomik buhranlardan biri yasanirken Turkiye'nin hic zarar gormemesi zaten dusunulebilir mi?

Fakat bununla birlikte Türk parasının değerindeki ve faizlerdeki oynaklığa rağmen bankacılık sektörü sağlam kalmistir. Bankaların ortalama sermaye yeterlilik oranı yüzde 18’in üzerinde seyrediyor, bankaların yeterli sermayesi ekonomiye güven veriyor. Dunya'nin en buyuk bankalarinin tuzla buz oldugu bir krizde tek bir Turk bankasi bile zayi olmamis, bankalarimiz karliliklarini yukseltmislerdir. Daha onceleri dunya gulluk gulistanlik iken kendi kendine kriz cikarmayi basaran bu ulke ilk defa kendinden kaynaklanmayan cok buyuk capli bir krize karsi inanilmaz direnc gosteriyor. Bizim anlatmaya calistigimiz iste bu. Isteyen kriz ve felaket tellaligi yapmaya devam edebilir. Bizden bu beklenmesin.

Bir Kriz ve Turkiye Degerlendirmesi

2009-08-15T16:59:00.005-05:00

"Bir insan, bir ev ve bu evin uzerinde bina edildigi arsaya sahip olmadikca tam ve eksiksiz bir adam degildir. Ev sahibi olmak Amerikali olmaktir. Kiralamak ise ondan daha asagida birseydir." Walt Wittmann.

"Kendi evi ve arazisi olan bir insan asla bir kominist olamaz" William Levitt.

"Amerika'da aile degerlerini guclendirmeliyiz, eslerin birlikte yasadigi hane halki sayisini artirmali, ev sahibi olabilmelerini tesvik etmeliyiz." Bill Clinton

"Bu ulkede her zamankinden daha fazla sayida Amerikalinin kapilarini acip 'Evimize hos geldiniz. Mulkiyetimize hosgeldiniz' diyebilecegi bir mulkiyet toplumu olusturmaliyiz." George W. Bush

Yukaridaki sozlerin tamami Amerikan ipotekli konut (mortgage) piyasasinda baslayan, hizla diger ulke ve piyasalara sicrayan ve halen etkisini siddetle yasadigimiz ekonomik krizin cok oncesinde soylendiler elbette. Simdilerde kimin haddine boyle toz pembe tablolar cizmek, Amerikalilara ev sahipligi ruyasi satmak.

2006 yili ikinci ceyreginden baslayarak, ev fiyatlari Amerika genelinde ortalama %33 deger kaybetti. Ev sahiplerinin mortgage odemelerini yapamamalari socucu, sadece 2008yilinda bir milyondan fazla ev haciz edildi. Gecen ay itibariyle bankalardan ev sahiplerine gonderilen iflas, haciz ve acik artirma yontemi ile satis mektuplarinin sayisi tum zamanlarin en yuksek seviyesine cikti. Mortgage piyasalarinda guvenin cokmesi ile banka batislari hala durdurulamiyor. Dun batan Colonial Bank ile birlikte Amerika'da batan banka sayisi 99'a ulasti. Bazilari mayis ayindaki %0.5 lik ev fiyat artisindan umut pompalamaya calissa da ev fiyatlarinin onumuzdeki 3 yil boyunca artmasini beklemek hayal olur. Is sahibi insanlarin ev alabilecegi ve issizlik oraninin %10 lar civarinda seyrettigi dusunulurse ve devam eden hacizlerin piyasaya surekli yeni arz ekledigi goz onunde bulundurulursa, 3 yil kisa bir sure gibi bile gorulebilir.

Boyle bir krizde tek bankasi bile batmadan, ve hatta tum bankalarinin karlilik oranlarini artirarak adeta bir destan yazan Turkiye Bankacilik sektorunu tebrik etmek gerekiyor (Keske krizi firsat bilip krediyi asiri kisarak hem ekonomiye hem de uzun vadede kendilerine zarar vermeseler). Daha da onemlisi bankacilik sistemimizin denetleyici kurumu BDDK'yi, baskani Tevfik Bilgin beyi, canla basla calisan murakiplarimizi, ve her kademedeki tum calisanlarini tebrik ediyoruz. Zamaninda ve bazen surpriz sekilde yaptigi faiz indirimleriyle Merkez Bankamiz da kriz boyunca cok iyi sinav vermis, piyasanin dinamizmini korumasinda oncu rol ustlenmistir.

Hukumetin aldigi vergi indirim tedbirleri her ne kadar gelecekteki talepten calsa da boyle buyuk bir global kriz aninda acil can simidi olarak devreye sokulmus, vergi barisi kanunu ile ulkeye ilave kaynak girisi saglanmistir. Kredi sigorta fonu devreye sokularak kobilere el uzatilmis, onceki krizlerdeki gibi tum kaynaklarin buyuk sanayiciye akitilmasiyla halkin ezilmesi yoluna gidilmemistir. Tekrar tum ekonomi yonetimini yurekten kutluyorum.

Ekonomi ve country muzigi

2009-07-27T12:40:00.009-05:00

Merhaba sevgili EkonomiG okuyuculari. Bugun sizlere iki country muzigi linkleri verecegim. Merle Hazard olarak taninan country sarkicisi (asli adi Jon Shayne) son finansal kriziyle ilgili birkac video yapmis. Sizlere dun, 26 Temmuz'da cikan son sarkisinin linkini veriyorum. Sarkinin adi "Bailout".
Ne de olsa bu blogun yazicilarin cogu hayatlarinin bir kismini Teksas'ta gecirmisler:)

Ikinci bir videosu da "Enflasyon mu? Deflasyon mu?"

IMF'den Agustos sonuda 1 milyar 300 milyon dolar borclanabilme firsati

2009-07-20T14:52:00.010-05:00

IMF ozellikle gelismekte olan ve gelismemis ulkeleri global finansal krizin etkilerinden daha az zararla kurtarmak ve kisa vadeli likidite ihtiyacini karsilamak amaciyla piyasaya 250 milyar SDR para enjekte etmeyi planliyor. Teklif eger yonetim kurulundan gecerse Agustos ayi sonunda Turkiye IMF'den kendine dusen pay olan 883 milyon SDR'i alabilir, tabi ki borc olarak. Bilindigi uzere IMF SDR adi verilen ve dolar, yen, euro, ve pound gibi doviz kurlarindaki degismelere paralel olarak IMF tarafindan deger bicilen bir borclanma araci. Her ulkenin kendisi icin ayrilan bir SDR miktari var, bir cesit kredi limiti gibi, veya buna IMF kotasi da diyebiliriz. Herhangi bir ulke SDR alim-satimi yoluyla kendisine ayrilan SDR miktarinin altinda SDR tutarsa aradaki acigi IMF kapatir ve kapattigi miktar kadar da o ulkeden faiz alir, bunun yaninda, eger herhangi bir ulke, ulke kontenjanindan fazla SDR tutarsa aradaki fark kadar faizi IMF den almakta. Aslinda yeni teklif edilen 250 milyarlik fon ise ulkelerin IMF kotalarini arttirma seklinde olucak, uzun vadeli olarak, IMF yoluyla boclanma kapatisesini arttirici bir gelisme tabi.

Mesela Turkiye'nin IMF deki kotasi 1 milyar 191 milyon SDR, bu aslinda cok da buyuk bir miktar degil. Toplam SDR dagiliminin yuzde 0.55 ine tekabul etmekte. Yeni duzenleme ile bu miktar yaklasik 2 milyar 75 milyon SDR'ye denk gelmekte. Temmuz ayi itibari ile $ 1.47638 = 1 SDR, bu da yaklasik 3 milyar dolar civari bir borclanma kapasitesine tekabul etmekte. Miktar az cok onemli degil, ihtiyacin olunca borclanabilecegin bir yer olmasi her zaman iyidir.