Engin Tatlıbal.

Ajanda Notları

2025-01-14T12:37:00.007+03:00

Almanya’da somutlaşan nefret söylemi ve AfD Partisi

Almanya'da 23 Şubat günü genel seçim var. Sosyal demokrat Olaf Scholz hükümet işini pek beceremedi ve kabinesi düştü. Gerçi Scholz’un şanssızlığı, Angela Merkel gibi bir ismin ardından başbakanlığa gelmesiydi. Şimdi milyonlarca Türkiye kökenli insanın da yaşadığı Almanya’da ırkçılığı, hatta dahası faşizmi kendisine nazariyat edinmiş aşırı sağcı AfD Partisi, yani Almanya için Alternatif Partisi giderek güçlenen bir grafikle Şubat seçimlerine girecek. AfD’nin geçtiğimiz günlerde gerçekleşen parti kongresinde nefret söylemi, adeta somutlaştı. Bakın neler dedi, AfD’nin başbakan adayı Alice Weidel...

En ilgincinden başlayalım... AfD’nin başbakan adayı, 45 yaşındaki Alice Weidel bir lezbiyen. Sri Lanka’lı bir eşi var ve iki de çocukları var. Ancak Weidel, eşcinsel olmasına rağmen LGBTİ hareketini lanetliyor ve Queer kimliğini de reddediyor. Parti kongresinde Weidel, Hitlervari bir konuşma yaptı. Evet, bu ifadeyi kullanıp kullanmamak konusunda tereddüt ettim, ama böyle maalesef. Ve konuşmasında Weidel, Almanya'da üniversitelerin queer-woke kadro ocaklarına dönüştüğünü savundu, iktidara geldiklerinde tüm toplumsal cinsiyet çalışmalarını kapatacaklarını ve profesörleri de kapı dışarı edeceklerini söyledi.

Weidel şöyle diyor: Biz dümende olduğumuzda tüm rüzgar türbinlerini yıkacağız! Kahrolsun, kahrolsun bu utanç yel değirmenleri!

Evet, tabi ki her aşırı sağ parti gibi AfD de iklim krizini reddediyor ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmenin, ülkelerini güçten düşürdüğü söylemini kullanıyor. Kahrolsun bu utanç yel değirmenleri diyen Weidel, iktidara geldiklerinde kömür kullanımını ve nükleer santralleri artıracaklarını vaat ediyor. Elektrik mühendisliği eğitimi almış bir gazeteci olarak ben nükleer enerjiden yanıyım; zira işletme güvenliği ve atık yönetimi doğru yapıldığında en temiz ve verimli enerji enerji kaynağı. Gerçi bu düşüncem nedeniyle liberal çevremde çok linçleniyorum. Ancak Weidel’in kömür kaynaklı enerji vaadi, dünyamızın geleceği için çok ciddi bir sıkıntı.

AfD’nin ve Weidel’in en önemli vaatlerinden bir diğeri de kan bağı temelli vatandaşlığa dönüş ve kitlesel remigrasyon, yani tersine göç. Weidel’ın bağıra bağıra ifade ettiği bu kavram, partinin seçim programının da en dikkat çekici bölümlerinden birini oluşturuyor. Remigrasyon kavramı, sosyal bilimlerde, hayatlarının belli bir bölümünü yurt dışında geçirmiş insanların geldikleri ülkelere dönmeleri olarak tanımlanıyor ve son dönemde aşırı sağcılar arasında fazlasıyla popülerleşti. Bu yaklaşıma da tabi ki başta Almanya Türk Toplumu olmak üzere pek çok azınlık örgütü ve ırkçılık karşıtı örgüt tepki gösterdi. Weidel, kongredeki hararetli konuşmasında, Almanya’da iç güvenlik sorunları başta olmak üzere pek çok toplumsal ve ekonomik problemden göçmenleri sorumlu tuttu, iktidara geldikten sonra ilk 100 gün içinde, sınırların kapatılarak kitlesel geri gönderilmelerin organize edileceğini söyledi.

AfD şu anda anketlerde ikinci parti konumunda. Tabi ki Trump’ın Brütüs’ü Elon Musk ile arası çok iyi. Avrupalı aşırı sağcı kadın liderlerin arası zaten genel olarak Musk ile çok iyi. İtalya’nın neo-faşist başbakanı Meloni’nin Musk’a nasıl aşık gözlerle baktığını görmüş olmalısınız. Musk, Weidel’in konuştuğu AfD parti kongresini X hesabından canlı yayınladı. İnsan ancak aşık olduğu bir kadına yapar böylesi bir jesti. Adına Dexit diyerek Almanya’nın İngiltere gibi Avrupa Birliği’nden ayrılmasını savunan, Euro’dan çıkıp Alman Markı’nı -Doyçe Mark’ı- geri getirmeyi planlayan AfD Partisinin kongresi, 10 bin civarındaki bir kalabalık tarafından protesto edildi, bunu da ifade edelim. Protestolar yüzünden kongre, yaklaşık iki saat geç başladı.

Neyse ki merkezde yer alan hem sağ, hem sol partiler, olası bir koalisyon hükümetinin kurulmasının gerekmesi halinde AfD ile bir koalisyon kurmayacaklarını şimdiden açıklamış durumdalar. Ancak siyasettir bu, hiçbir şey belli olmaz da diyebilirsiniz. Lakin Almanya’da politikacılar, verdikleri bu tür sözleri tutarlar. Almanya bu yüzden Almanya. Bizde ise politika ile kaypaklık neredeyse eşanlamlı kelimeler haline geldi, Türkiye de biraz bu yüzden Türkiye. Aşırı sağ sadece Almanya’da değil, Avrupa’nın pek çok ülkesinde yükseliyor ve bunun da sosyo-politik temeli, ekonomideki istenmeyen gidişat. Hitler, Mussolini, Portekiz’de Salazar ve Yunanistan’da Metaxas gibi diktatörler de Birinci Dünya Savaşı’nın ardından yaşanan ekonomik ve sosyal çöküşün ardından güçlenebilmişlerdi. Şimdi de Coronavirüs salgınının yarattığı ekonomik çöküşün ertesini yaşıyoruz ve siyaset sosyolojisi açısından sağın, aşırı sağın yükselmesi, geleneksel formüle uyuyor. Umarız bu deliler, insanlığa minimum hasar bırakarak tarih sayfalarına gömülürler.

Ajanda Notları

2025-01-02T22:59:00.000+03:00

Elon Musk’ın profil fotoğrafındaki Kurbağa Pepe nedir?

2025 hızlı başladı. Amerika’da, New Orleans’da gerçekleşen terör saldırısından Kiev’den Avrupa’ya aktarılan doğal gazın kesilmesine kadar oldukça dinamik bir gündem oluştu yılın ilk gününde. Ancak sembolik bir hareketi ele alalım istiyorum ben.

Dünyanın yeni duçesi Elon Musk, sahibi olduğu sosyal medya platformu X’teki adını Kekius Maximus olarak değiştirdi. Musk Bey, profil fotoğrafını olarak da alternatif sağcıların, ya da yeni sağcıların pek sevdiği bir karakter olan Kurbağa Pepe’yi koydu. Kekius Maximus, aynı zamanda bir kripto para biriminin adı. Ve Musk efendi bu ismi profiline koyduktan sonra kripto paranın değeri yüzde 400 arttı. Diğer coin’lerin değerleri de bu furya ile artış gösterdiler. Biliyorsunuz Musk, daha önce de kripto paraların ve borsalarda işlem gören hisse senetlerinin değerlerini sosyal medyadaki hamleleriyle etkilemişti. Üstelik piyasaya manipülatif müdahaleleri affetmeyen Amerika’da ilgili kurullar, Musk’u cezalandırmaya da çalışmışlardı. Bu bağlamda Kekius Maximus hamlesi, çok boyutlu ve kültürel yanı da olan bir hareket olmanın hem Musk’ın faşizan eğilimlerini ortaya koyarak Trump döneminde izlenecek icraatın işaretlerini veren, hem de piyasaya yönelik manipülasyonlarının arkasında olduğunu ve belki bu tür manipülasyonları yapmaya devam edeceğini gösteren bir hamle. Peki nedir tam olarak Kekius Maximus?

"Kekius" kelimesinin, oyun dünyasına aşina olanların bildiği kek kelimesine ve kavramına bir atıf olduğu çok açık. Kek, bilgisayar oyuncuları arasında LOL gibi yüksek sesle gülmek anlamına geliyor. Ancak kek’in daha öte bir anlamı var. Bu tabir, genellikle yeni jenerasyon aşırı sağ gruplar tarafından kullanılıyor. Kek, ayrıca kafası çoğunlukla kurbağa olarak tasvir edilen antik Mısır'ın karanlık tanrısının da ismi. İşte buradan, Musk’ın profil fotoğrafına geçiyoruz, yani Kurbağa Pepe’ye.

Kurbağa kafalı antik Mısır'ın karanlık tanrısının ismini alan Musk, profil fotoğrafını da Kurbağa Pepe ile değiştirdi ve bu da oldukça politik bir karakter. İnsansı bir vücuda sahip yeşil bir kurbağa biçiminde resmedilen Pepe, 2005 yılında Matt Furie tarafından Boy's Club adlı bir çizgi romandan esinlenilerek yaratıldı. Şöhreti yayıldıkça da Üzgün Kurbağa, Kendini Beğenmiş Kurbağa ve Kızgın Kurbağa gibi yeni memleri çıktı. Pek çok insan, Musk’ın yeni profil resmi olan Kurbağa Pepe’yi imoji ifadeleri olarak yıllardır kullanıyor. 2010'larda karakterin resmi, alternatif sağ hareketle özdeşleşti. 2016'da İftira ve İnkârla Mücadele Birliği, Pepe'yi nefret sembolü ilan etti. Üstelik Pepe, 2019'da Hong Kong geri iade yasağı protestolarında protestocular tarafından özgürlüğün ve direnişin sembolü olarak kullanıldı. Hong Kong’lu gençler özgürlük istiyorlardı, ancak protestoların hedefi Çin Komünist Partisi idi. Bu da Pepe’nin alternatif sağ ikonu olma durumunu teyit ediyor.

Kurbağa Pepe, 2016 ABD başkanlık seçimlerinde Donald Trump'ın seçim kampanyasında da kullanıldı. Kampanya süresince medya kuruluşları, Pepe'nin beyaz ırkın üstünlüğünü, yani white supremacy’yi savunanlar ve alternatif sağ ile bağlantılı tasvirlerini yayınlayıp durdular. Tam bir Trump’çı olan ve beyaz ırkın üstünlüğü savunucusu Richard B. Spencer, Trump'ın göreve başlamasından sonra sokakta verdiği bir röportaj sırasında, yakasında da Pepe rozeti varken yumruklandı. Pepe karakterini yaratan, az önce adını andığımız karikatürist Matt Furie, 2017'de Pepe'nin nefret sembolü olarak kullanımına tepki olarak Kurbağa'yı öldürdüğünü duyurdu.

Çok ilginç bir başka olay da şu: Ocak 2019'da, Jesus Strikes Back: Judgment Day isimli bir video oyunu çıktı. Oyunda diğer kahramanlarla birlikte Pepe'yi yönetiyorsunuz ve feministleri, azınlıkları ve liberalleri öldürüyorsunuz.

İşte şimdi dünyanın yeni duçesi, neo-faşizmin bayraktarı Elon Musk, bu Pepe’yi profil fotoğrafı yaptı. Bu adamdan korkmamız gerektiğine yönelik yeterince emare var. Ve bu emareleri bir başkası değil, kendisi veriyor. Hakkımızda hayırlısı...

Ajanda Notları

2024-12-28T12:36:00.003+03:00

Yunanistan’ın korkusu: Türkiye, Suriye üzerinden Kıbrıs’ı kuşatacak

Ortadoğu’da kartlar bin yıldır yeniden dağıtılıp duruyor. Şimdi yeni bir oyuncu geldi masaya ve tüm bahisler yine iptal. Kartlar, yeniden dağıtılıyor. Ama bu kez yancılar biraz tedirgin. Çünkü yeniden dağıtılan kartlarla yeniden başlayacak oyunun sonunda masanın hesabı bazı yancılara da kalabilir, Yunanistan gibi. Yunanistan’ın endişelerine bakacağız bugün, çünkü bu endişeler tabi ki Türkiye kaynaklı endişeler.

Geçtiğimiz hafta Kathimerini gazetesi, Suriye'deki gelişmelerin Atina'da büyük endişe yarattığını yazdı. Söz konusu kaygılar, Türkiye'nin Ortadoğu'da artıyor gibi görünen nüfuzu ve Donald Trump ile nasıl değişeceği henüz pek belli olmayan Amerikan dış politikasına ilişkin beklentilerden kaynaklanıyor. Vassilis Nedos imzasıyla yayımlanan “Suriye Atina'nın güvenlik endişelerini körüklüyor” başlıklı analizde, şekillenmekte olan yeni jeopolitiğin Atina açısından yeni bir stratejik değerlendirmeyi zorunlu hale getirdiği belirtildi. Bu arada Kathimerini gazetesinin Amerikan patronajında olduğunu ve New York Times grubunda yer aldığını, ayrıca Yunan merkez sağı, yani Başbakan Mitsotakis’in başkanlığındaki Nia Dimokrathia Partisi çizgisinde yayın yaptığını hatırlatalım. Gazete şöyle yazdı:

“Avrupa, değişen jeopolitik güçlerle cebelleşirken Türkiye'nin Ortadoğu'da artan nüfuzu karşısında Yunanistan'ın giderek daha uyanık olması gerekiyor. Türkiye'nin Suriye'deki konumu ve Donald Trump ile birlikte değişen ABD dış politikası, Avrupa'nın güvenliği ile ilgili tartışmaları yoğunlaştırdı.”

Analiz makalede ayrıca "Yunan yetkililer, Türkiye'nin istihbarat kurumları, silahlı kuvvetler ve yabancı oyuncular arasında koordinasyon gerektiren karmaşık askeri operasyonlar icra etme kabiliyetinden huzursuzluk duyuyor. Bu, bölgesel güç dinamiklerinde çok büyük bir değişime işaret ediyor” denildi.

Bunları biliyoruz zaten. Peki Yunanistan’ı asıl kaygılandıran ne ola ki?

Kathimerini bunun yanıtını veriyor: Türkiye ile Suriye arasında bir münhasır ekonomik bölge anlaşması imzalanması olasılığı. Yani Mavi Vatan’ın genişlemesi.

Neydi Türkiye’nin Mavi Vatan doktrini, bir hatırlayalım. Çünkü pek çoğumuzun duyduğu, ama teknik boyutu yüzünden tam da anlamadığı bir kavram bu.

Mavi Vatan, kabaca Türkiye’nin denizlerdeki kıta sahanlığının büyümesini sağlamayı amaçlayan bir yaklaşım. AKP hükümeti tarafından benimsenen doktrinin teorik boyutunu emekli tümamiral Cem Gürdeniz ve müstafi tümamiral ve akademisyen Cihat Yaycı oluşturdu. Gürdeniz ve Yaycı, Türkiye’nin çevresindeki 462 bin kilometrekarelik denizin uluslararası hukuk çerçevesinde Ankara’nın yetki alanında olması gerektiğini savunuyor. Türkiye ile Libya arasında 2019'da imzalanan deniz yetki alanlarının belirlenmesi anlaşması, Mavi Vatan doktrininin ilk somut adımı olarak görülüyor. Bu anlaşma ile Türkiye ve Libya, deniz üzerinden komşu ülkeler haline geldi. Yani kısaca Türkiye ve Libya dediler ki, uluslararası suları oluşturan Akdeniz’deki alanlar için, buralar artık bizim; şuraya kadar Türk karasuları, şuraya kadar Libya karasuları. Böylece Batı Akdeniz’den Doğu Akdeniz’e seyahat ederken geçilebilecek bir uluslararası denizin varlığı ortadan kalkmış oldu. Gerek Türkiye ve gerekse Libya, Akdeniz’deki bu geniş alanda artık istedikleri gibi doğal gaz araması yapabileceklerini ilan etmiş durumdalar. Mavi Vatan kavramı Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı’nın müfredatına da girdi ve okullarda, öğrencilere anlatılmaya da başlandı. Türkiye’nin hak iddia ettiği alanlar için bir tanımlama yapılmış değil. Yunanistan ise Türkiye’yi neo-Osmanlı’cı bir yayılmacılıkla suçluyor ve tezlerini Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne dayandırıyor. Ne var ki Türkiye, bu sözleşmenin imzacılarından biri değil.

Haritaya bakıldığında Türkiye’nin iddia ettiği vaziyetin en önemli kaybedeninin Yunanistan olduğu açık bir şekilde görülüyor. Yunanistan, Türkiye ve Libya’nın kendi aralarında 2019’da imzaladığı deniz yetki alanlarının belirlenmesi anlaşmasını tanımıyor ve uluslararası hukuka aykırı olduğunu belirtiyor. Bu konuda Avrupa Birliği’ni de arkasına almış durumda. Ayrıca Yunanistan, Kıbrıs ve İsrail ile ortak bir anlaşma imzalayarak Doğu Akdeniz’de Mavi Vatan Doktrinine karşı bir cephe de oluşturmuş oldu. Kathimerini’de yayınlanan habere dönecek olursak; işte şimdi Yunanistan, Türkiye’nin Libya ile yaptığı gibi Suriye’deki yeni yönetim ile de bir deniz yetki alanlarının belirlenmesi anlaşması yapmasından kaygı duyuyor. Böyle bir anlaşmanın AB üyesi ve Yunanistan'ın en yakın müttefiki Kıbrıs Cumhuriyeti'nin münhasır ekonomik bölgesini doğrudan etkileyeceği ve başta Güney Kıbrıs'ın enerji kaynakları olmak üzere Doğu Akdeniz'deki istikrarı bozacağı belirtiliyor. Bu durumda Türkiye’nin Mavi Vatan’ının sınırları daha da genişleyecek ve Kıbrıs’ı denizde kıpırdayamaz bir noktaya getirecek. Atina’nın kaygısı temel olarak bu.

Türkiye’nin egemen bir devlet olarak kendi yerli enerji kaynaklarını artırmak istemesi anlaşılabilir bir durum. Yunanistan’ın da egemen bir devlet olarak, üstelik denizci bir ülke olarak Akdeniz’deki hareket alanını maksimum konforda tutmaya çalışması anlaşılabilir. Ancak 20’nci yüzyılda yaşanan ve büyük acılarla hatırlanan savaş ve çatışmalar düşünüldüğünde, devletlerin egemenlik haklarını uluslararası hukuk çerçevesinde aramaları ve savunmaları, bütün insanlığın yararına olacaktır diye düşünüyorum. Bu düşünce elbette liberal ve barışçı bir anlayışı temsil ediyor. Lakin dünyada muhafazakar ve hatta faşizan bir yükseliş söz konusu. Bunun temel nedeni de küresel çapta etkisi güçlü bir biçimde süren ekonomik bunalım ve buna eşlik eden, temelde de bu ekonomik bunalımın yarattığı çatışmalardan kaynaklanan mülteci trafiği. Aslında ortada ideolojik bir çelişki var. Refah, işbirliğine ve birlikte yaşamaya itiyor toplumları; yokluk ise kendi kabuğuna çekilmeye ve çatışmaya. Aslında küresel çapta bu ikilemin gerçekliğini yaşıyoruz. Her ülkenin kaygılarını ve bu kaygılardan kaynaklı olarak attığı adımları bu bağlamda değerlendirmek gerekiyor. Yunanistan kendi kaygılarını yaşıyor, Türkiye kendi kaygılarını. Anlaşılan o ki dünyayı hala paylaşamadık.

Ajanda Notları

2024-12-23T07:00:00.003+03:00

Yeni Duçe veya DOGE: Elon Musk ve Avrupa’da yükselen faşizm

Duçe diye bir kelime duydunuz mu? Duçe, modern faşizmin kurucusu ve isim babası kabul edilen İtalyan lider Benito Mussolini’nin lakabı. Duçe aynı zamanda Venedik hükümdarlarının unvanıydı. Bir cumhuriyeti yöneten krala duçe denirdi. İngilizcesi “doge” şeklinde yazılıyor ve Türkçe seslendirişle doc olarak okunuyor bu kelime. Evet, kripto para birimi Dogecoin’de olduğu gibi.

Şimdi yeni bir doge giriyor gündeme ve literatüre; Donald Trump ve Elon Musk’ın doge’u. Kısa adı DOGE olan bir bakanlık kurulacak Amerika’da önümüzdeki dönem. Department of Government Efficiency, yani Hükümet Verimliligi Bakanlığı, kısaca DOGE. Ve bu bakanlığın başındaki bakan kim olacak? Evet, Elon Musk beyefendi.

Bir kapıcı - bir domates

Trump ve Musk’ın Amerika’da önümüzdeki dört yıl için seçilmesi, küresel çapta faşizan siyasetin yükselişi akımının bir örneği ve yansıması aslında. 20. yüzyılda kapitalizm bir ekonomik kriz - bir savaş şeklinde yürüdü ve ayakta kaldı. 1980’leri ve Devekuşu Kabare mizahını bilenler, Metin Akpınar’ın bir kapıcı - bir domates repliğini hatırlayacaklardır. 1907’de borsaların çöküşüyle başlayan, Amerika ve Avrupa’yı 1910’larda yüzde 7’lere varan küresel daralmaya götüren krizi Birinci Dünya Savaşı izlemişti. Küresel ekonominin yaklaşık yüzde 17 daraldığı 1929 büyük buhranını İkinci Dünya Savaşı takip etti. Sonucunda dünyanın yeni ekonomik ve politik düzeninin belirlendiği büyük savaşın ardından da ekonomik krizler ve küresel savaşlar hep birbirini izledi ve besledi. 20 yıla yakın süren Vietnam savaşı dünyanın doğusunda milyonlarca insanın hayatını karartırken, batıda ise kapitalist üretim kanallarını besliyordu. 79’da patlayan enerji krizinin devamında çıkan İran-Irak savaşı sayesinde hem yeni petrol anlaşmaları yapıldı, hem de küresel savunma sanayisi sekiz yıl boyunca iki aktif müşterinin siparişlerini üretebildi.

Şimdi de Coronavirus salgınının yarattığı küresel krizi yaşıyoruz. Amerika’da ve majör Avrupa ülkelerinde görevde bulunan sosyal demokrat ve liberal hükümetlerin politikalarıyla kriz aşılabilmiş değil. İngiltere Başbakanı Sir Starmer’ı ve İspanya’nın solcu Başbakanı Sanchez’i bir kenara bırakacak olursak Avrupa’nın üretim gücü yüksek ülkelerinde sağ partiler yükseliyor. Fransa’da Macron, geleceği belirsiz bir hükümeti zar zor kurabildi; İtalya’da neo-faşist Meloni popülaritesini artırıyor; Hollanda’da bağımsız Başbakan Schoof, aşırı sağcı Wilders’in gölgesinde iş yapmaya çalışıyor; Avusturya’da sağcı ÖVP’nin başbakanı Nehammer üç yıldır belirli bir istikrarı yakaladı; sosyal demokrasinin kalesi İsveç’te bile şu an merkez sağ iktidarda. Ve nihayet Almanya’da sosyal demokrat Olaf Scholz hükümeti düştü, Şubat ayında seçime gidilecek. En büyük favori de sağcı Hristiyan Birlik Partisi.

Ancak Almanya’da bir de sürpriz at var. Kısaca AfD olarak anılan marjinal bir parti, tam adı Almanya için Alternatif Partisi. Aşırı muhafazakar bu parti, pek çoklarınca neo-Nazi bir siyaset uygulama niyetinde.

Trump’ın Brütüs’ü

Amerika’nın yeni duçesi Elon Musk ile girdik ve Avrupa’daki siyasi tabloyu özetledik, peki ne alaka? Şu alaka: Elon Musk geçtiğimiz hafta dedi ki, “Almanya'yı sadece AfD kurtarabilir.” Yani az önce dediğimiz sürpriz at, neo-Nazi ideolojiye sahip aşırı sağcı AfD, Almanya için Alternatif Partisi.

AfD'nin 23 Şubat'ta yapılacak seçimlerde başbakan adayı olan Alice Weidel de Musk'a “Tamamen haklısınız Elon Musk” sözleriyle yanıt verdi.

Musk, daha önce de İngiltere'deki aşırı sağcılara destek veren tweet’ler atmıştı; Ağustos ayında İngiltere'de cami ve mülteci otellerine yönelik saldırıların ardından “İngiltere’de iç savaşın kaçınılmaz” demişti ve Başbakan Sir Keir Starmer için “çifte standart Keir” ifadesini kullanmıştı.

Musk, Venezuela Devlet Başkanı Maduro’yu da bir eşekle Guantanamo cezaevine götüreceğini iddia etmişti.

Şimdi bu faşist milyarder, Amerika Birleşik Devletleri’ne duçe olacak ve yıllar içinde Trump’ın Brütüs’ü rolüne çok iyi hazırlanmış görünüyor.

Sosyal medyada bölünme

Bu arada X platformu da sağ eğilimli kullanıcılar arasında giderek daha popülerleşiyor. Sağcıların X kullanımı artarken liberaller ve sosyal demokratlar da X’i terk ederek BlueSky adlı, X benzeri platforma geçiyorlar kitlesel olarak. Örneğin İngiltere’de sol eğilimli The Guardian, 13 Kasım 2024 günü itibariyle X’e hiçbir haberlerini koymayacaklarını duyurdu ve paylaşımlarını durdurdu. Küresel sosyopolitik çatırdamanın, “DOGE” Elon Musk’ın sahibi olduğu bir sosyal medya platformunu bölmesi önemli bir gösterge.

Şimdi bu iki kişi, Trump ve Musk, Amerika’nın nükleer roketlerinin ateşlenmesi için gerekli şifreleri biliyor olacaklar. Ürkütücü bir fikir değil mi sizce de?

Ajanda Notları

2024-12-20T12:49:00.000+03:00

Herkes ‘Suriye’de kazanan Türkiye oldu’ diyor, gerçekten öyle mi?

Uluslararası basında geçen hafta yayınlanan haberler, ağırlıklı olarak Türkiye’nin Suriye’de 8 Aralık’ta Şam’ın düşmesinden beri yaşanan süreçte önemli avantajlar sağladığına dönük yorumlarla dolu. The Guardian “Ankara istediğini alıyor” derken New York Times, “Türkiye ‘büyük kazanan’ olarak öne çıkıyor” başlığını attı.

Esad rejiminin yerini Erdoğan’ın uzun süredir kuvvetle desteklediği El-Nusra kökenli HTŞ’nin alıyor görünmesi, bu yorumları doğrular nitelikte. Trump’ın “Suriye’de ne tür bir iktidar kurulacağını bilmiyorum, ama Türkiye’nin istediği gibi olacak” açıklaması da emperyal jeopolitikçi cenahta zafer heyecanı yarattı. Üstelik takma adıyla Colani, resmen kullanmaya başladığı asıl adıyla Ahmed El Şara’nın bilhassa BBC’de teyit ettiği gibi, yeni Suriye’nin dinsel aşırılıkçı bir yönetimle değil de daha ılımlı -örneğin kadınları sosyal hayattan sınırlamayan ama alkol yasağını da uygulayan- bir yoldan idare edileceğine dönük sinyaller var. Şimdi taraflar, ortada duran bir müzakere masasının etrafında, ayakta dolanıyorlar. Herkes birbirini gözlüyor. Kimse o masaya ilk oturan olmak istemiyor, herkes kaçıverir de masada tek başıma kalırım diye.

Tersi bir durum var gibi görünse de Putin, halinden gayet memnun görünüyor. Moskova’da dört saat süren basın toplantısında “Suriye’de yaşananların gerçek kazananı İsrail” dedi. Tuhaftır ki ben de geçtiğimiz hafta Ajanda Podcast’te aynısını söylemiştim. Sürecin gerçek kaybedeni ise Rusya değil, İran.

İran kaybetti, zira Lübnan ve Filistin’deki proxy’leriyle iletişimi artık kalmadı. İsrail ila savaşan Hizbullah ve Hamas’a İran’ın verdiği destek, Esad yönetimindeki Suriye üzerinden ulaştırılıyordu. İsrail ordusunun Şam’ın düşmesinden bir gün sonra tampon bölgeyi işgal ederek askeri hedefleri jet hızıyla imha etmesinin ardında bu yatıyor. Özellikle Hizbullah için yolun sonu gözüktü. İsrail’in en büyük avantajı sağlayan taraf olmasının da nedeni bu.

Türkiye kazanmış gibi görünüyor, ancak ortada ciddi bir belirsizlik var. HTŞ de Türkiye’nin bir proxy’siydi, evet; ancak Esad’ın sarayına yerleşince gördüler ki İsrail’in gölgesi, bir heyula gibi güneyden üzerlerine çökmüş durumda. İdlib’deyken Kürt gruplara ve Esad’a karşı kendilerini sınırsızca destekleyen Türkiye, İsrail’e karşı da aynı kararlılıkta olacak mı? İsrail, Golan tepelerine sadece 60 kilometre mesafedeki Şam’a girip HTŞ’yi tepelerse ne olacak? Bu elbette yakın ihtimal değil, ancak HTŞ’nin Şam’da o kadar da rahat olmadığına dair bir gösterge.

Trump faktörü, bir diğer kaşıntı unsuru. Çölün derinliklerinde uykuda olan IŞİD’i yeniden geleneksel caniliklerine dönmekten alıkoyan en önemli unsur, Suriye Demokratik Güçleri. Yani kuzeyin doğu cephesine hakim olan silahlı Kürt grup. Yani aslında YPG. Yani Türkiye’nin kabul ettiği şekliyle, bildiğiniz PKK. Ve Amerika, bu gruba önemli ölçüde silahlı destek veriyor ve onları bölgesel bir partner olarak görüyor. Erdoğan’ı öven jestlerine rağmen Trump’ın bu keyfiyeti değiştirmesi beklenmiyor.

Suriye’de şu an merkezi bir kamu yönetimi yok. HTŞ’ciler, hali hazırda eski Baas’çıların makam odalarında, ellerinde Kalaşnikof’larıyla postallarını makam masalarına uzatmış halde sigaralarını içip zaferlerinin keyfini sürmekle meşguller. İsrail ve/ya Amerika ile anlaşıverip Türkiye’yi ortada bırakmaları hiç ama hiç beklenmedik bir durum olmaz benim için.

Dolayısıyla “Suriye’de kazanan Türkiye oldu” cümlesini kurmak için henüz erken. Ancak Ankara’nın ciddi bir hamle yaparak önemli bir mevzi kazandığı bir gerçek. Erdoğan’ı birdenbire Şam’a gitmiş, Emeviyye Camii’nde namaz kılarken görmemiz de mümkün bugünlerde.

Ancak er ya da geç, taraflar o müzakere masasına oturacaklar. Ve kimin kazandığı, kimin kaybettiği, masadan kalkılırken açıklık kazanacak.

Ajanda Notları

2024-12-17T08:42:00.000+03:00

Yeni ABD, bir korku imparatorluğu olacak

1 Aralık günü Wall Street Journal’da bir haber yayınlandı, başlığı şuydu: Elon Musk’ın rakipleri, elde ettiği yeni gücünü kendilerini hedef almak için kullanmasından korkuyor!

Kim bu rakipler, Elon Musk’ın hedef alacağı? Birincisi, Chat GPT’nin CEO’su Sam Altman...

Ve ayrıca Facebook ve Whatsapp’ın sahibi Mark Zuckerberg, Amazon’un sahibi Jeff Bezos, Microsoft’un kurucusu Bill Gates ve niceleri.

ChatGPT’nin sahibi Sam Altman Amerika’da Demokrat Parti’nin üyesi, ancak seçimlerde hengangi bir adayı açıkça desteklememişti. Elon Musk ile iyi ilişkiler kurmayı istiyordu. 2024’ün başlarında Musk kendisini dava etmiş, ancak daha sonra davasını geri çekmiş, sonra tekrar dava etse de ikilinin arası pek açılmamıştı. En azından Altman öyle sanıyordu. Ancak Trump seçimi kazanıp kampanyasına 200 milyon dolar bağışlayan Musk ile kankalığını iyice artırınca işler değişmeye başladı. Musk’a yakın kişiler, Tesla ve SpaceX’in sahibinin, yapay zeka prensi Sam Altman’a iyiden iyiye gıcık kapmakta olduğunu dillendirmeye başladılar.

Elon Musk, düşman sahibi olmaktan motive olan bir kişi.

Şu sözler kendisine ait:

“Bazen düşünüyorum da, düşmanlarımın sayısı oldukça az. Düşmanlarımın gömülü olduğu büyük bir mezarlık var, buraya yeni cenazeler eklemek istemem. Ama seçeneğim kalmazsa yapmaktan da çekinmem.”

Gerçekten korkutucu bir karakterden söz ediyoruz.

Musk’un düşmanları listesinin bir diğer üyesi, Microsoft’un kurucusu Bill Gates. Gates “Elektrikli araç kullanımı bu hızla artarsa Tesla’nın piyasa değeri düşer” şeklinde bir açıklama yapmıştı ve Musk, X üzerinden kendisine oldukça kaba bir yanıt vermişti, erkeklik organı imgesini de kullanarak.

Gates ise buna karşılık olarak “Onun hisselerinin düşmesine neden olduğumu duymuş, bunun üzerine bana karşı çok kabalaştı. Ancak onun birçok insana karşı çok kaba davrandığını düşündüğümde, bunu kişisel almama gerek yok” demişti.

Amazon’un kurucusu Jeff Bezos da Musk’ın uzun vadeli düşmanları arasında yer alıyor. Bezos 2021 yılında Musk’ın NASA ile yaptığı Ay’a gidiş anlaşmasını dava etmiş, Musk da buna karşılık “Sen kaldıramazsın (yörüngeye) lol” şeklinde bir tweet atarak, Gates’in kabalaşma örneğine bir yenisini eklemişti.

Facebook’un sahibi Mark Zuckerberg ise Trump’un Facebook hesabını bloke etmesiyle zaten affedilmez bir hata yaptı.

Bütün bu düşmanlar, şimdi deyim yerindeyse korkudan tir tir titriyorlar, haklı olarak. New York Times’da 14 Aralık’ta yayınlanan haberde Altman, Bezos ve Zuckerberg’in, Trump’ın yemin töreni ve devamında düzenlenecek etkinlikler için birer milyon dolar bağış yaptıkları bildiriliyor. Aynı haberde Google’ın CEO’su Sundar Pichai’nin, Trump’ı Florida’daki evinde ziyaret ettiği ve yemeğe de kaldığı ifade ediliyor.

90’larda dünyanın en büyük on şirketini petrol firmaları oluşturuyordu, şimdi ise ilk onda çoğunlukla bilişim firmaları var. 30 yıl önce aday olsaydı Trump, yanı başına petrol şirketlerinin sahiplerini alırdı; şimdi ise elbette Elon Musk’ı aldı. Musk’ın kötücüllük derecesi de Dallas karakterlerinden aşağı kalmıyor. Eldeki bütün veriler, Amerika Birleşik Devletleri’nin bir korku imparatorluğu olma yolunda ilerlediğini gösteriyor. Aynı korku heyulası, Trump’ın dış politikaya ilişkin mesajları yoluyla dünyanın da tepesinde gezinmekte.

Ancak şunu biliyoruz ki, dört yıl sonra Trump dönemi bitecek ve bir daha hiç olmayacak. Dünyanın başka köşelerindeki başka Trump’ların ne zaman gidecekleri ise belli değil.

Ajanda Notları

2024-12-14T17:21:00.001+03:00

Otokratik eksen, demokratik düzene meydan okuyor

The Wall Street Journal’dan Yaroslav Trofimov’un haftasonu yayınlanan makalesinin başlığında “Üçüncü Dünya Savaşı, zaten başladı mı?” deniyor. Alt başlık ise şöyle: Rusya, Çin, İran ve Kuzey Kore’nin oluşturduğu otokrasi ekseni, demokratik dünya düzenine meydan okuyor!

Birinci Dünya Savaşında İtilaf Devletleri ve İttifak Devleri vardı. İkinci Dünya Savaşında İtttifak Devleteler ve Miğfer Devletler olarak ayrışıldı. Wall Street Journal, Üçüncü Dünya Savaşı’ndaki bölünmeyi ise Otokratik Devletler ve Demokratik Devletler olarak ifade ediyor. Ancak demokrasilerin kendi içinde de önemli bir bölünmenin varlığına dikkat çekiliyor.

Bunun tersine Doğu’da ise başlı başına bir bütünleşme söz konusu. 10 yıl öncesine kadar Rusya ve Çin, şimdiki ortakları İran ve Kuzey Kore’deki rejimlerle mücadele konusunda Batı ile işbirliği yapıyordu. 2015’te İran’ın nükleer programı nedeniyle önerilen yaptırımlara ve Kuzey Kore’yi hedef alan benzer yaptırımlara BM Güvenlik Konseyi’nde birlikte evet oyu veriyorlardı. Şimdi ise otokratik eksenin ayrılmaz dörtlüsü haline gelmiş duruda Rusya, Çin, İran ve Kuzey Kore.

Vekaleten savaş

Hali hazırda dünyanın pek çok köşesinde sıcak çatışma sürmekte. Rusya, Ukrayna’da doğrudan savaşmakla birlikte Suriye’de belli miktarda askeri güç bulundurup Esad rejiminin bir nevi eskortluğunu yapıyordu. İran, Hizbullah ve Hamas aracılığıyla İsrail ile savaş halindeydi ve hala da öyle. Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail, Suudi Arabistan ordusunu kullanarak Yemen’deki İran yanlısı Şii Husilerle mücadele ediyor. İran ve İsrail doğrudan savaş halinde değil, ama vekilleri yoluyla aslında birbirleriyle savaş halindeler.

Rusya’nın Suriye’de atıl durumda kalan askeri gücünü Afrika’ya yönlendirmesi ve önemli bir kısmını da Ukrayna cephesine kaydırması kaçınılmaz görünüyor. İran ise ne yapacağını şaşırmış durumda. Şam’daki büyükelçiliği yağmalanan Tahran’ın eli kolu bağlandı. İsrail’e karşı Hizbullah’a doğrudan ikmal yapma şansı sıfıra indi.

Vekaleten savaş, asaleten savaşa döner mi?

Görünen o ki Esad’ın düşmesinin en büyük kazananı İsrail, en büyük kaybedeni ise İran. Mevzi kazananlar Rusya, Türkiye ve IŞİD. Mevzi kaybedenler ise Ukrayna ve Suriye’deki Kürt gruplar. Türkiye’nin terörist olarak kabul ettiği Suriye Demokratik Güçleri’nin lideri Mazlum Kobani, Amerika’nın kendilerine olan desteğini çektiğini belirterek mevcut durumda IŞİD’in kuzey Suriye’de saldırılarını artırmasının beklenebileceğini söyledi New York Times’a geçtiğimiz hafta. Amerika’nın çektiği destek İsrail tarafından kendilerine önerilirse, Kürt grupların buna hayır demesini beklemek mantıksız olur. Türkiye’nin terörist kabul ettiği bu grupların İsrail’in desteğini almaları, Türkiye ve İsrail’in Suriye’de doğrudan karşı karşıya gelmesi anlamını taşır. Bu ürkütücü varsayım, vekiller yoluyla devam eden dünya savaşının doğrudan devlet ordularının karşı karşıya gelmesi şekline evrilmesi anlamına gelir ki bu da bir üst aşamaya geçiş demek olur.

Üçüncü Dünya Savaşı’nı kim kazanır?

Trump’ın birinci döneminde başlattığı Ticaret Savaşı’nı net olarak Amerika’nın kazanacağını öngörüyordu önemli ekonomistler. Görünen o ki sonuç, öngördükleri gibi oldu. Başta söylediğimiz dörtlü otokratik eksenin vücut bulmasının temel motivasyonu da zaten bu mağlubiyet. Ticaret savaşında Doğu, bilhassa Çin, satıcı pozisyonunda olduğu için kaybetti. Sıcak savaşta ise durum tersine dönebilir. Otokratik eksen ve demokratik düzen arasında çıkacak bir sıcak savaşta favori, kesinlikle küresel Doğu olacak. Umarız Trump, bütün marjinalliğine rağmen böylesi bir savaşı önleyen başkan olarak geçer insanlık tarihine.

Ajanda Notları

2024-12-12T13:32:00.000+03:00

Esad’ı Türkiye mi devirdi? HTŞ ‘Kadınların giyimine karışmayın’ diyor... Olası senaryolar...

Basında belli başlı konularda sürekli görüşüne başvurulan belli başlı kişiler vardır, Atina’dan Stelyo Berberakis bildiriyor gibi, Brüksel’den Güldener Sonumut bildiriyor gibi... İşte Suriye deyince de akla gelen ilk isimler de Hediye Levent ve Hüsnü Mahalli oluyor son yıllarda. Hüsnü Bey TV100 kanalında günlük yaptığı değerlendirmesinde dün net bir biçimde Suriye’de yaşanan iktidar değişikliğinin Türkiye tarafından gerçekleştirilen bir operasyon olduğunu iddia etti.

Olan bitene baktığımızda El-Kaide’den ayrılarak kurulan El-Nusra’dan kökenini alan Heyet Tahrir üş-Şam örgütünün Türkiye’nin net desteklediği bir yapı olduğu ortada. Ukrayna’da savaşmakta olan Rusya’nın artık Suriye cephesinden çekilmek istediği ve NATO-BRICS pazarlıkları çerçevesinde -belki Ukrayna’nın NATO üyeliğini veto etmesi karşılığında- Suriye’yi Türkiye’ye bıraktığı, bir anlamda Putin’in Esad’ı sattığı, iddialar arasında yer alıyor.

Gazeteci Nevşin Mengü, Halep’te dolaşarak bir video hazırladı ve dün kendi YouTube kanalında yayınladı. Aktardığı bilgilerden en önemlisi belki de şu: İslamcı bir yapı olan HTŞ, gücü ele alır almaz yaptığı ilk açıklamalardan birinde “kadınların giyim kuşamına karışılmaması” talimatını verdi. Bu talimat, HTŞ’nin klasik El-Kaide veya Taliban gibi davranmayacağının bir işareti. Sonuçta Suriye bir Afganistan değil, Suriye’de Hristiyanlar var, Dürziler var, daha bir yığın Müslüman ve gayrimüslim grup var. HTŞ’nin kadınların giyimlerine karışılmaması talimatıyla elbette İslamcı, ama belki biraz daha kapsayıcı bir yaklaşım içinde olacağı yorumu yapılabilir mi?

Belli ki HTŞ, İsrail ile çatışmamaya kararlı. Şam’ı ele geçirir geçirmez ülkenin her yanındaki askeri hedefleri vurmaya başlayan Tel-Aviv yönetimine karşı tek bir açıklama yapmamaları insana bunu düşündürüyor. Eğer Hüsnü Mahalli’nin dediği gibi Türkiye’nin operasyonuyla HTŞ Esad’ı devirdiyse, Türkiye’nin bunu yaparken İsrail ile de temas halinde olduğunu rahatlıkla öngörebiliriz.

“Öngörü” adı altında değerlendirdiğimiz bu komplo teorilerinin ardından uluslararası kamuoyunun Suriye’ye ilişkin beklentileri neler, buna bakalım.

BBC’den Luis Barrucho’nun haberine göre üç temel senaryo söz konusu.

İyi olanla başlayalım, ilk beklenti birleşmiş bir Suriye. Mevcut durumda en olumlu beklenti, HTŞ'nin ülke yönetimini sivil siyasi kuruluşların katılımına açması olur. Suriye, komşu ülkelerde görüldüğü gibi başka çatışmalara yol olabilecek intikam döngüsünden çıkıp bir savaş sonrası ulusal uzlaşma ortamına girebilir. HTŞ liderliğinin şu ana dek, az önce ifade ettiğimiz gibi Suriye'deki çeşitli mezhepler arasında ulusal birlik ve karşılıklı saygı açıklamaları yapması da olumlu değerlendiriliyor.

İkinci ve daha kötü senaryo, HTŞ'nin, Esad yönetimi gibi iktidarı otoriter yöntemlerle elinde toplaması durumu. Colani, iktidarını İdlib'de kurdu ve Ulusal Kurtuluş Hükümeti İdlib'deki kamu hizmetlerini sağlarken, şeriat ilkelerini takip eden bir dini konsey de yönetime katılıyordu. Colani, HTŞ'nin kamu hizmetlerini ve istikrarı önceleyerek, etkin bir şekilde yönetebileceğini göstermeye çalışıyor. Ancak karşıtları, HTŞ'nin İdlib'i yönetirken rakip militan grupları ve muhalefeti sindirdiğini söylüyor.

Habere göre en kötü senaryo ise, Suriye'nin, "Arap Baharı" süreci sonunda kaosa sürüklenen bazı ülkeler gibi bir karmaşa durumuna sürüklenmesi. Libya'da Muammer Kaddafi ve Irak'ta Saddam Hüseyin, yerlerine gelecek bir yapı olmadan devrilmişti ve dış müdahaleler iki ülkede de korkunç sonuçlara yol açtı. Otoriter yönetimlerden geriye kalan iktidar boşluğunu yağma, intikam saldırıları ve iç savaş doldurdu. Bu senaryoda, Suriye'deki çeşitli silahlı örgütler arasındaki rekabet yaygın bir şiddete yol açabilir ve sadece Suriye'yi değil, tüm bir bölgeyi daha da istikrarsızlaştırabilir.

Bütün bu belirsizlik içinde binlerce Suriyeli mültecinin ülkelerine dönmek için yola çıkmalarının erken bir davranış olduğu ortada. Geçtiğimiz haftaki yazılarımızdan birinde “Ben Türkiye’de bulunan bir Suriyeli mülteci olsam, ülkeme dönmeden önce bir süre beklerdim” demiştim. Belirsizlik, bu yaklaşımı doğrular nitelikte gözüküyor.

Ajanda Notları

2024-12-05T14:47:00.001+03:00

Ukrayna NATO’ya üye olabilir mi?

Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy, eğer ülkesine NATO üyeliği garantisi verilecekse Rusya ile barış müzakerelerine başlayabileceğini açıkladı. Bu açıklamanın birkaç boyutu var.

Birincisi, Türkiye boyutu.

Neden Türkiye boyutu? Zira Türkiye, Rusya-Ukrayna Savaşı bağlamında NATO’ya katılmak isteyen İsveç’in üyelik başvurusunu tam 18 ay boyunca veto etmişti. Bu vetonun bazı haklı gerekçeleri de vardı, ancak süreç içinde hem bir müttefik olarak güvenilirliği tartışma konusu olmuştu. Şimdi Ukrayna eğer NATO’ya kabul edilecekse bunun için Türkiye’nin de onayı gerekiyor ve Erdoğan’ın arası Putin ile fena durumda değil. Suriye’deki son gelişmeler hariç tabi ki.

İkincisi, Trump boyutu.

Trump’ın da Putin ile arası, bir Amerikan Başkanı için fazla iyi. Şubat ayında Trump’ın yaptığı açıklamayı hatırlayalım: “Rusya, NATO üyesi olan ve yeterince savunma harcaması yapmayan ülkelere saldırırsa, yardımlarına gitmeyeceğiz” diyordu. Yeterince savunma harcamasından kastı da ittifaka üye ülkelerin her yıl milli gelirlerinin en az yüzde 2’sini silah almaya harcamaları idi. NATO’nun böyle bir şartı yok, Trump Bey bu kriteri kendisi uyduruyor. Üstelik NATO Anlaşması’nın meşhur 5. maddesine göre bir üye devlete yapılacak saldırı, tüm ülkelere yapılmış sayılıyor. Trump’ın yeni dönemi ittifakta da dengeleri etkileyecek ve Rusya ile arası fazlaca iyi görünen Trump’ın ikinci dönemde Ukrayna’nın üyeliğine sıcak bakması için çok fazla koşulun bir araya gelmesi gerekecek.

Durumun şöyle bir özelliği daha var; Trump, “Her NATO üyesi milli gelirinin en az yüzde 2’sini silah almaya harcasın” derken kendi malını satmaya çalışan bir çığırtkan gibi de davranıyor. Zira ABD dünyanın en büyük silah ihracatçısı konumunda. Tüketim ürünlerinin büyük bölümü ithal eden ve her yıl ortalama 700 milyar dolar dış ticaret açığı veren ülke, 2022’de 14 milyar dolarlık savunma sanayi ihracatı yaptı.

Ukrayna’nın NATO üyeliği denklemindeki üçüncü değişken ise elbette Rusya. Zelenskiy, eğer ülkesine NATO üyeliği garantisi verilecekse Rusya ile barış müzakerelerine başlayabileceğini söyledi, evet. Ama Rusya şunu diyebilir: “Bana ne kardeşim! Seninle müzakere masasına oturmuyorum ve NATO’ya üye olmanı da, bütün NATO’nun bana savaş ilan etmesi olarak kabul ederim!”

Yeterince taviz aldığını düşünmeyen bir Putin, rahatlıkla konuya böyle bakabilir.

Kısacası, önce Trump’ın 20 Ocak’ta görevi devraldıktan sonra bu konuda atacağı adımları, Suriye’nin kuzeyinde alevlenen çatışmanın gidişatını ve Türkiye’nin bu bölge özelinde Putin ile ilişkilerinin nasıl şekilleneceğini görmek gerekiyor. Yani şartlar, bekle ve gör diyor.

Bekleyelim, görelim.

İklim Günlüğü

2024-04-22T09:57:00.000+03:00

Karbon ayak izi nasıl aklanır?

Elbette küresel iklim değişikliğinin birincil sebebi, yaklaşık iki yüz yıldır atmosfere saldığımız karbondioksit başta olmak üzere çeşitli sera gazları. Peki, insanlık olarak şu ana kadar atmosfere saldığımız karbondioksiti hüüüp ederek geri çekebilir miyiz?

Dünyada bir grup yatırımcı, Direct Air Capture teknolojisi ile işte bunu gerçekleştirmeye çalışıyor. Söz konusu yatırımcılardan biri de İzlanda’da inşaatı devam etmekte olan “Mammoth” adlı DAC tesisini kuran Climeworks firması.

Mammoth, kullandığı enerjiyi jeotermal kaynak ve güneş ile sağlayacak. Bir akciğer gibi çalışacak, ancak bizim gibi oksijen çekip karbondioksit vermeyecek; tam tersi, havadaki karbondioksiti çekecek ve yer kabuğunun derinliklerine gönderip oraya hapsedecek.

Mammoth tesisi vizualizasyonu

Direct Air Capture (kısaca DAC) teknolojisini Türkçeye “doğrudan hava yakalama” olarak çevirebiliriz. Bundan birkaç yıl öncesine kadar “atmosferi yeniden yapılandırma” olarak da tanımlanabilecek bu tarz girişimler sadece fikir aşamasındaydı. Yapılan fizibilite çalışmaları, atmosferdeki karbon bileşenli gazları ancak küçük küçük oranlarda azaltabilecek bu tür tesislerin fazla pahalı olduğunu gösteriyordu. İşin açıkçası havayı emme fikri, kulağa biraz da bilim-kurgu geliyordu. Ancak iklim değişikliğinden kaynaklanan tehlikelerin tahmin edilenden hızlı artması ve dünyanın sera gazı emisyonlarını azaltma hedeflerine bir türlü ulaşamaması nedeniyle, etkisi ve güvenilirliği hakkındaki soru işaretlerine rağmen karbondioksit yakalama tesisleri bilim insanları ve yatırımcılar arasında popülerleşmeye başladı.

Peki bir yatırımcı, havadaki karbondioksiti emerek sera gazı oranını azaltacak, üstelik bunu da oldukça küçük miktarda yapabilecek böylesi bir tesise neden yüzbinlerce dolar yatırır?

Öncelikle siz havadaki karbondioksiti emerek yerin altına hapseden böyle bir tesis kurmak istediğinizde, belli başlı devletler yatırım sermayenizi sübvanse ediyor. Amerika Birleşik Devletleri’nde Biden yönetiminin hava yakalama tesisi yatırımlarına geçtiğimiz yıl ayırdığı destek miktarı tam 1,2 milyar dolar. Yatırımı yaptınız, tesisi kurdunuz, nasıl para kazanacaksınız? Bu noktada da karbon ayak izini küçültmeye çalışan şirketler devreye giriyor. Karbondioksitin metrik ton başına bir parasal değeri var; siz örneğin 10 metrik ton kadar karbondioksite karşılık gelen parayı bu hava yakalama tesisine verdiğinizde, kurumsal karbon ayak iziniz o kadar küçülmüş oluyor. Microsoft, JPMorgan ve UBS, Climeworks'ten karbon ayak izini küçültmek için kredi satın almak adına uzun vadeli anlaşmalar imzalayan büyük şirketlerden bazıları. Microsoft'un kurucu ortağı Bill Gates, geçen yıl Climeworks'ün en büyük bireysel müşterisi olduğunu ve kendi karbon ayak izini dengelemek için şirkete her yıl 10 milyon dolar ödediğini söyledi.

Faaliyete geçtiğinde İzlanda’daki Mammoth’un yıllık karbondioksit yakalama ve yerin altına hapsetme kapasitesi 36 bin metrik ton olacak. Bu rakam, dünyanın yıllık toplam karbondioksit emisyonunun sadece bir milyonda biri. Gerçekten küçücük bir oran.

İzlanda'daki Mammoth’a benzeyen, ama çok daha büyük bir tesis ise Amerikalı dev petrol şirketi Occidental Petroleum (Oxy) tarafından Teksas'ta inşa ediliyor. Ancak Oxy, yakaladığı karbondioksitin bir kısmını daha fazla petrol çıkarmak için kullanmayı planlıyor.

“Stratos” adını taşıyan bu tesis, Mammoth’tan 10 kat daha güçlü olacak ve yılda 500 bin metrik ton karbondioksiti yakalayıp tutma potansiyeline sahip olacak. Oxy, bugün bir petrol üreticisi olmanın yanı sıra bir “karbon yönetimi” şirketi olmaya çalıştığını söylüyor ve önümüzdeki yıllarda her biri yılda 1 milyon metrik ton karbondioksit yakalayabilen 100 hava yakalama tesisi kurmayı planlıyor. Bu iş için dünyanın en büyük varlık yöneticisi BlackRock ile ortaklık kurdu ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin devlet petrol şirketi Adnoc ile de doğrudan hava yakalama tesisleri geliştirmek için bir anlaşma yaptı. Amazon, AT&T ve Houston Astros da karbon ayak izlerini küçültmek için Oxy’ye para verenler arasında yer alıyor.

İzlanda’daki Mammoth’u inşa etmekte olan Climeworks'ün de agresif genişleme planları var. Louisiana'da kuracakları bir hava yakalama tesisi için Beyaz Saray fonlarının bir kısmını sağladılar. Kenya’da, Nairobi yakınlarında büyük bir tesis inşa etmek için bir grup Kenyalı girişimciyle birlikte çalışıyorlar ve ayrıca Kanada'da ve Avrupa'nın diğer ülkelerinde tesis inşa etme planları var.

Ancak hava yakalama şirketlerinin önümüzdeki yıllarda inşa edeceği yüzlerce tesisle öngördüğü büyük planlar, henüz var olmayan bir pazara dayanıyor. Şu ana kadar yalnızca bir avuç büyük şirket doğrudan hava yakalama kredilerine gönüllü olarak milyonlarca dolar harcamaya istekli olduğunu kanıtladı ve kurumsal dünyanın geri kalanının da yakın zamanda aynı yolu izleyeceğinin garantisi yok.

Üstelik bu projelerin çoğu, az evvel dediğim gibi hala tartışmalı bir noktada. Hava yakalama pazarı henüz başlangıç aşamasında, ancak halihazırda çeşitli akademisyenler ve aktivist çevreler tarafından eleştiriliyor. Bu eleştirilerden bazıları, hava yakalama işinin petrol ve gaz şirketlerinin, yani küresel ısınmadan birinci derecede sorumlu sanayi kollarının ömrünü uzatmak için yaptığı bir manevradan ibaret olduğu yönünde. Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi Fosil Ekonomisi Program Direktörü Lili Fuhr, “Hava yakalama tesisleri yeni bir inkar, aldatma ve erteleme dalgasıdır. Fosil yakıt endüstrisi, üretimlerinde büyük bir değişiklik yapmadan bu durumdan çıkış yolu bulabileceğimizi söylemeye çalışıyor” diyor.

Stanford Üniversitesi Çevre Mühendisliği bölümünden Prof. Mark Jacobson ise Mammoth ve Stratos gibi hava yakalama tesislerini “hiç işe yaramayan, iklim kriziyle mücadeleye ve hava kirliliğine zerre kadar faydası olmayan” tesisler olarak tanımlıyor.

Hava yakalama ve karbondioksiti emerek yer altına depolama teknolojisinin kendini geliştirerek gözle görünür bir fayda sağlayıp sağlamayacağını yakın zamanda öğrenmiş olacağız. Bakalım bu dev tesisler, çok uluslu şirketlerin para karşılığı “karbon ayak izi aklama” araçları mı olacak, yoksa küresel iklim mücadelesine katkı mı sağlayacaklar.

İklim Günlüğü

2024-03-29T08:58:00.002+03:00

Osuruk gazını araştırmak için uzaya uydu gönderildi

Başlıkta osuruk kelimesini görüp takıldıysanız hemen söyleyeyim, daha bilimsel bir konudan söz edeceğim. Ama osuruktan da söz edeceğim. Çünkü osuruk, küresel iklim değişikliğini olumsuz yönde körüklüyor. Biz osurdukça yerküre ısınıyor. Nasıl mı?

2024’ün Mart ayının başında bir SpaceX roketi uzaya fırlatıldı ve yörüngeye bir uydu yerleştirdi. Uydu, Harvard Üniversitesi tarafından tasarlandı ve Amerikan Çevre Savunma Fonu (EDF - Environmental Defense Fund) tarafından finanse edildi. 88 milyon dolara mal olan bu uydunun adı MethaneSAT. Görevi ise yerküreyi taramak ve sahip olduğu spektrometre aracılığıyla dünyanın neresinde ne kadar metan gazı salgılandığını tespit edip haritalamak.

Güzel haberler okuduğumuzda “Türkiye’de güzel şeyler de oluyor” deriz ya, bu artık küresel düzeyde de kullanabileceğimiz bir kalıp oldu. Felaketlerin içine öylesine battık ki dünyada güzel bir gelişme olduğunda “Dünyada güzel şeyler de oluyor” diyoruz. İşte MethaneSAT’ın uzaya fırlatılışı böyle bir haber bana soransanız. Oldukça önemli bir atılım olmasına rağmen Türkiye’de hiçbir yayın organı bunu görüp de haberleştirme refleksini göstermedi. Ben MethaneSAT’tan New York Times aracılıyla haberdar oldum sizi de haberdar etmek istedim.

Metan, adını duyduğumuz bir gaz. Ama tam olarak ne olduğunu pek bilmiyoruz. Karbondioksit gibi metan da bir sera gazı ve sanayi üretiminin bir çıktısı olduğu gibi doğal süreçler tarafından da üretiliyor. CH4 olarak biliniyor ve bir karbon atomuna bağlı dört hidrojen atomundan oluşan bir molekül formuna sahip. Evlerimizde kullandığımız doğalgazın yüzde 70 ila 90’ı metandan oluşuyor. Yani aslında yemek yapmak için, ısınmak için metan gazını yakıyoruz.

Şimdi osuruk konusuna dönelim. Metan gazını memeli canlılar da üretiyor. Nasıl mı? Evet, osurukla. Osurduğumuzda çıkan gazın belli bir bölümü metan. Ama bildiğiniz gibi osuruk, doğalgaz gibi kokmuyor. Osuruğa kokusunu veren bileşen, içinde az miktarda bulunan hidrojen sülfür gazı. Ama elbette MethaneSAT uydusu osuruğu değil, daha kütlesel miktarda salınan metan gazını izleyecek.

Bilim insanları, MethaneSAT’ın bir yıl içinde yayınlamaya başlayacağı verilerini incelemenin “uçurumun kenarından aşağı bakmak" olduğunu söylüyor. Çünkü ortalama sıcaklığın artışı ile insan dahil tüm canlıların felaketine yol açacak olan iklim değişikliğine yol açan karbon bileşenli gazlar içinde metan, karbondioksitten sonra ikinci sırada bulunuyor. İklim gündeminde ise kömür ve akaryakıt tüketiminin çıktısı olan gazlara daha fazla odaklanıldığı için metan daha az konuşuluyor.

Bilimsel bilimsel okurken şu soru geçmiş olabilir aklınızdan: Durum buysa, osurmayacak mıyız?

Osuracağız tabi ki. Canlıların doğal metabolizmalarından kaynaklı metan gazı salınımının zaten önemli bir etkisi yok iklim değişikliğine. David Wallace-Wells’in The New York Times’da yayınlanan makalesine göre mevcut metan salınımının yüzde 60’ı, insan tarafından doğal olmayan yollarda oluşturuluyor. Ekonomi gazetesinde geçtiğimiz hafta yayınlanan Didem Eryar Ünlü’nün haberine göre ise, Paris Anlaşması hedeflerinin tutması için 2030’a kadar metan salınımının yüzde 75 oranında azaltılması gerek.

Küresel iklim değişikliğiyle mücadelede metana öncelik vermek çok daha mantıklı. Çünkü metan salınımını ve mevcut metan yoğunluğunu tez elden azaltmak, diğer karbon bileşenli gazları azaltmaktan daha kolay ve hızlı.

İklim savaşında ilk darbeyi metana vurmak, insanlığa ilk anda ciddi bir mevzi kazandırabilir. İşte bu yüzden MethaneSAT uydusunun görevi çok önemli.

İklim Günlüğü

2024-03-08T09:24:00.006+03:00

Kısa süre içinde İsveç’e Akdeniz iklimi geliyor, çünkü iklim krizine depreme davrandığımız gibi davranıyoruz

“Konya’ya deniz getireceğim” diyen bir siyasetçi olduğu rivayet edilir. Kapitalizm ise “Baltık denizine Akdeniz iklimi getireceğini” vaat etmekte. Ve bu vaadini de gerçekleştirecekmiş gibi görünüyor. Nasıl mı?

Küresel iklim değişikliği süreci, biz onu yönetebilmek adına dişe dokunur pek bir şey yapmadığımız için doludizgin ilerliyor. Hele de bu yıl 60’ın üzerinde ülkede gerçekleşecek seçimlerin birçoğunu sağ-muhafazakar partilerin kazanmasının beklendiği de düşünüldüğünde, karamsar olmak için yeterince nedenimiz var.

Aslında burada hem fonetik hem de politik bir çelişki var. Muhafazakarların dünyayı muhafaza etmesi beklenirken, mesela Trump “Ne küresel ısınması, ben üşüyorum” gibi laflar ediyor. Onlar da biliyorlar yerkürenin ortalama sıcaklığının yükselmekte olduğunu, buzulların erimekte olduğunu. Ama buzullar eridikten sonra, o buzulların altındaki petrol ve doğalgaz rezervlerine kolaylıkla ulaşabileceklerini de biliyorlar ve bunu istiyorlar. O yüzden Trump “Ne küresel ısınması, ben üşüyorum” diyerek aklı olan herkesle dalga geçiyor.

Söz etmek istediğim şey, aslında küresel iklim değişikliğinin bilimsel olarak ilk emarelerinden birini oluşturan şey, “tropikal kuşağın genişlemesi”.

Tropikal kuşak şu... Ekvatorun yaklaşık 2600 km kuzeyinden Yengeç Dönencesi, yine yaklaşık 2600 km güneyinden Oğlak Dönencesi geçiyor. Güneşin ışınları, Kuzeyde Yengeç Dönencesinden güneyde Oğlak Dönencesine kadar uzanan yaklaşık 5200 km’lik bu bölgeyi yılın belli dönemlerinde 90 derecelik açıyla kesebiliyor. Ancak dönencelerin dışında kalan bölgeleri güneş ışınları hiçbir zaman dik kesmiyor. İki dönence arasındaki yaklaşık 5200 km genişliğinde uzanan bu kuşağa, tropikal kuşak deniyor. Bu kuşak, dünyanın en sıcak bölgesi.

Bir süredir tropikal kuşağın genişlemekte olduğunu biliyoruz. Buna Hadley Döngüsü adı veriliyor.

Yale Üniversitesi’nin bir yayınında olay basitçe tanımlanmış. Şöyle ki;

10 yıl kadar önce bilim insanları ilk kez tropikal kuşağın genişlemekte olduğunu fark ettiler. tropikal bölge kuzeye ve güneye doğru genişledikçe bölgeyi çevreleyen sınır, yani dönence çizgileri de kuzeye ve güneye genişliyor ve Akdeniz’i dahi içine alan bölgelere daha kuru bir iklim yapısını taşıyor. [Nicola Jones, Redrawing the Map: How the World’s Climate Zones Are Shifting, 2018, YaleEnvironment360 ]

İşte bu sebepten ve bunun gibi atmosferik sebeplerden ötürü her geçen yaz daha fazla yanıyoruz ve her geçen kış, bir öncekinden daha az üşüyoruz.

İşte bu yüzden yıllardır bilim insanları karbon salınımımızı azaltmamız gerektiğini, karbon ayak izimizi küçültmemiz gerektiğini haykırıp duruyorlar.

Şimdi, bu konu bizim deprem konusunda oldukça bilinçli bir toplum olmamıza çok benziyor. Bakın, 1999 depremi olduğunda ben daha 19 yaşındaydım. Liseyi bitirmiştim ve üniversiteye girmeye çalışıyordum. Ve 12 yıldır eğitim alıyor olmama rağmen hiçbir öğretmen bana Türkiye’de büyük depremler olabileceğini söylememişti. Hiçbir ders kitabında da böyle bir şey yazmıyordu. 15 bin kişinin ölmesiyle sonuçlanan Marmara Depremi olunca fark ettik bu durumu.

Biz vatandaş olarak fark ettik ama farkında olan ve bizi uyaranlar da vardı. Depremden sonra bu insanların varlığından haberdar olduk. O döneme kadar Cumhuriyet’in Bilim Teknik ekinde her hafta köşe yazan ama hiçbirimizin simasını bilmediğimiz Prof. Dr. Celal Şengör, ilk kez ekranlarda görünmeye başladı. Çok çarpıcı bir şey demişti o zaman Şengör:

“Deprem çok güzel bir doğa olayıdır.”

Bunun kaydına ulaşamadım, her şeyi bulabilmek mümkün olmuyor. Ama bu açıklamasını dinlediğimi ve etkilendiğimi çok net hatırlıyorum; “Deprem çok güzel bir doğa olayıdır.”

Kızmışlardı Şengör’e, çünkü 15 bin kişi ölmüştü deprem yüzünden.

“Sen nasıl böyle bir şey söylersin” diye tepki göstermişlerdi. Şengör de demişti ki;

“Söylerim. Çünkü ben bütün hayatımı deprem olgusunu incelemeye adadım. Türkiye’nin yıkıcı depremler üretebilecek fayların üzerinde olduğunu yıllardır söylüyoruz. Ama kimse bizi ciddiye almıyor. Bizi ciddiye alsaydınız gerekli önlemleri alırdınız ve bir kişi bile ölmezdi. 15 bin kişinin ölmesi sizin suçunuz, depremin değil.”

O zaman deprem uzmanlarını nasıl önemsemediysek ve 1999’daki ilk büyük ve yıkıcı depremden sonra da önemsememeye devam ettiysek, şimdi de iklim konusundaki uzmanları önemsemiyoruz. Olayın özü ve özeti aslında bu.

İklim krizi ile deprem arasında şöyle bir fark var; depremde ya bir anda, ya da birkaç saatlik bir süre içinde ölüp gidiyorsunuz. İklim krizi ise, eğer ciddi önlemler alınmazsa, yavaş ve uzun süreye yayılmış bir işkenceyle insanların hayatlarını kaybetmelerine yol açacak.

Önce sıcaklık ve nem artışıyla hayat kaliteniz olumsuz etkilenecek ki bu süreç zaten başladı.

Devamında, yeterince kar yağışı olmamasından ötürü su sıkıntısı ve baş gösterecek. İçme suyundaki arz sorununu maden suyu ile karşılamaya çalışacağız ki Avrupa bu yöntemi yıllardır kullanıyor.

Sulama suyundaki azalma ise tarımsal üretimi vuracak ve hatta vurmaya da başladı. Üretim ve hasat düşecek ki düşmeye başladı. Bunun sonucu olarak da gıda fiyatları artacak ki artmaya başladı.

En başta söz ettiğimiz süreç, yani tropik kuşağın genişlemesi devam ettikçe Akdeniz havzasında tropik iklim özellikleri görülecek. Akdeniz iklim özellikleri ise daha kuzeye kayacak. Bu kaç yılda olur bilmem, ama bugünkü Z kuşağının buna şahit olabileceğini söyleyen uzmanlar var.

Ben sizin yerinizde olsam, bugün soğuk ve yaşanmaz dediğimiz bölgelerde gayrimenkul yatırımı yapardım. Çünkü 20 yıl, 30 yıl içinde Baltık Denizi kıyılarındaki kasabalar ve şehirler Bodrum gibi, Çeşme gibi, Marmaris gibi olacak büyük ihtimalle.

Ajanda Notları

2024-03-03T14:07:00.001+03:00

2024: Süper Seçim Yılı

2024 yılında dünyada 60'tan fazla ülkede ulusal seçimler yapılacak. Hani bilmem kaç yılda bir bütün gezegenler aynı hizaya gelir ya, onun gibi bir şey... Bütün bu seçimlerde yaklaşık 2 milyar seçmenin, yani dünya nüfusunun yaklaşık dörtte birinin sandık başına gitmesi bekleniyor. Yani bir başka deyişle, dünya yeni yönetimini belirliyor. Ve bu seçmenlerin oyları, sadece kendi ülkelerinin değil, dünyanın da kaderini belirleyecek nitelikte olacak. Nasıl mı? Amerika Birleşik Devletleri mesela... Trump’ın veya Biden’ın yeniden seçilmesinin sonuçları sadece Amerika’yı değil, dünyanın tamamını ilgilendiriyor. Dolayısıyla Amerikalı bir seçmenin oyu sadece kendi ülkesinin değil, dünyayı da etkileyecek niteliğe sahip. Peki Amerikalı seçmen işin bu boyutunu ne kadar umursuyor? Çoğunluğu hiç umursamıyor tabi ki.

2024’te seçim yaşayacak ülkeler arasında Amerika Birleşik Devletleri gibi, Meksika gibi, Hindistan gibi ve Endonezya gibi nüfusu oldukça yüksek ülkeler var. 60’tan fazla ülke...

İşte bu çok acayip seçim trafiği nedeniyle Statista, bu yılı “Süper Seçim Yılı” olarak nitelendirdi.

Ocak ayında ilk kritik seçim gerçekleşti. Çin’in mütemadi ablukası altındaki Tayvan’daki Cumhurbaşkanlığı seçimini Lai Ching-te kazandı. Uzun zamandır Tayvan başbakanı olan Lai’nin seçilmesi Batı için sıkıntı yaratmıyor, çünkü kendisi, bir önceki başkan Tsai Ing-wen gibi Çin karşıtı bir politika izliyor.

Yılsonuna doğru ise dünyanın tamamının yakından ilgilendiği Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimleri yapılacak. Başlangıçta dediğimiz gibi, Amerika’nın seçim sadece Amerikalıları değil, bütün dünyayı ilgilendiriyor. Trump’ın seçilmesi pek çok kesim tarafından bir küresel güvenlik meselesi olarak algılanıyor. Zira Trump Bey, “NATO’ya borcunu ödemeyen ülkelere, Rusya’nın saldırmasını teşvik edeceğim” şeklinde, birçok açıklaması gibi oldukça saçma bir açıklama yaptı. Ortalıkta bir “Trump geri görüyor” algısı var, ama o kadar da kolay olmayacak bana sorarsanız. Zira Trump’ı önde gösteren anketler olduğu gibi Biden’ı önde gösteren anketler de mevcut. Tek mesele, Biden’ın dört yıl evvel “tek dönem için seçildim” demesine rağmen yeniden aday olması. Orada işler bizdeki gibi değil, siyasetçi olarak bir şey söylemişseniz, onu yapmanız bekleniyor. Yapmazsanız ciddi bir prestij kaybı yaşıyorsunuz. Bizim kültürümüze çok yabancı şeyler, ama orada durum böyle...

İşgal altındaki Ukrayna’da da seçimlerin zamanı geldi. İlginçtir ki işgal altında devlet başkanlığı seçimi yapılacak gibi görünüyor ülkede; zira Devlet Başkanı Zelenskiy, Rusya’nın işgalinden bu yana sıkıyönetim altında olan ülkesinde seçimlerin yapılmasının “kabul edilebilir” olduğunu söyledi. Durum belirsiz ama şimdilik bir erteleme kararı yok seçimlere ilişkin olarak Ukrayna’da.

Ayrıca bu yaz 27 Avrupa Birliği ülkesinin sakinleri de yeni bir Avrupa Parlamentosu oluşturmak üzere uluslar üstü bir seçim için sandık başına gidecek. Bunun yansıması önemli, zira Birlik çapında genel siyasi trendi de gösterecek AP seçimleri.

Hindistan ilginç bir vaka. Nisan-Mayıs aylarında Hindistan’da genel seçimler yapılacak. Hindistan söz konusu olduğunda öyle bir günde seçimi yapayım, bir günde sayayım, sonucu ertesi gün açıklayayım gibi bir durum söz konusu olamıyor. Zira Hindistan’da 900 milyon civarında seçmen var. Hindistan nasıl bir ülke biliyor musunuz, Müslüman “azınlık” 170 milyon kişi! Günde 1 doların altında bir gelirle geçinen insanların sayısı 600-700 milyon civarında (Daha ilginci, bu bilgiyi bana ilk kez bir röportajım sırasında Kemal Unakıtan vermişti). 900 milyon seçmenin oy kullanması ve bu oyların sayılması da haliyle birkaç aya yayılıyor. Hindistan’da bir sürpriz olmazsa 10 yıldır iktidarda olan Narendra Modi’nin liderliğindeki Hindistan Halk Partisi’nin seçimleri kazanması bekleniyor ki bu da kutuplaştırıcı sağ siyasetin devam etmesi demek olacak. Büyüme rakamlarında Çin’i geride bırakan ülkede liberal bir yönetim, aslında dünyanın geri kalanının işine geliyor ama dünyanın genelinde olduğu gibi Hindistan’da da milliyetçi ve korumacı akımlar yükselmeye devam ediyor.

Zaten liberal kesimleri ilgilendiren en önemli konu da bu. Kim bu liberal kesimler? Uluslararası ticaret yapan, uluslararası üretim yapan küresel ekonominin paydaşları, politik ve kültürel anlamda daha özgürlükçü kesimler. Sağın yükselişi, “önce can sonra canan” mantığıyla korumacı ekonomi politikalarını öncüleyecek. Çin’in “ben düzelene kadar dünya da büyümesin” diyerek sistemi kilitlemesi modelini, sağın kazandığı her ülke kendince uygulamaya çalışacak. Korkulan da bu. Neden korkulduğunu şöyle anlatmaya çalışayım; Amerika’nın 2023 yılındaki dış ticaret açığı 773 milyar dolar olarak gerçekleşti. İthalatı fazla, ihracatı az olan ABD evet, tam 773 milyar dolar dış ticaret açığı verdi. Türkiye 2023 yılında 255 milyar dolar ihracat yaptı. Amerika’nın ithalat rakamından ihracat rakamını çıkarırsanız 773 milyar dolar çıkıyor, böylesine dev bir ekonomiden söz ediyoruz. Ve dünya ekonomisini besleyen en önemli kaynak da işte Amerika’nın verdiği bu 773 milyar dolarlık dış ticaret açığı. Şimdi Trump kazanırsa ve “Vatandaş Amerikan malı kullan” deyip ithalatı kısarsa, ABD’ye mal satarak döviz kazanan ülkeler bu durumdan ciddi anlamda olumsuz etkilenecek. Bu şekilde korumacı tavra sahip sağ partiler ne kadar fazla ülkede seçim kazanırsa küresel ekonomi de o kadar de-globalize olacak. Durum bu.

Bir not daha: Statista’ya göre küresel çapta yapılacak onlarca seçimin büyük bir bölümünde yanlış bilgi ve dezenformasyon riski söz konusu. Bu durum, bu seneki Davos Dünya Ekonomik Forumu'nda da gündeme gelmişti ve Davos’ta dezenformasyon, 2024’ün en önemli riskleri arasında sayılmıştı.

Ajanda Notları

2024-02-24T14:07:00.001+03:00

Bir daha söyleyelim: CHP İzmir’i kaybedebilir

Eylül ayında söylediğimi tekrar edeyim: CHP bu yerel seçimlerde artık İzmir’i kaybedebilir. Bunun yanında mevcut muhalefetin geleceğini de Ekrem İmamoğlu’nun İstanbul’da alacağı sonuç belirleyecek. Çünkü tarihin yaşadığımız anında Türkiye’de muhalefetin tek ve tartışmasız lideri Ekrem İmamoğlu’dur. İmamoğlu kaybederse CHP karışacak, muhtemelen kurultaya gidecek.

İstanbul’a ilişkin yaptığım girizgahı açmadan evvel İzmir’e ilişkin bir şeyler söylemek istiyorum. 1 Eylül günü YouTube’da “CHP İzmir’i kaybedebilir” demiştim ve bunu çeşitli önkoşullarla gerekçelendirmiştim. Bu önkoşullar şimdi kısmen gerçekleşmiş durumda ve daha net söyleyebiliyorum ki 31 Mart’ta CHP İzmir’i kaybedebilir.

Nasıl kaybedebilir? Her şeyden önce artık ortada bir ittifak yok. 2019 seçimlerinde adı konulmamış bir ittifak vardı ve İyi Parti ile HDP İzmir’de aday çıkarmayarak CHP’yi desteklemişti. O seçimde Tunç Soyer, yüzde 58 gibi bir oy alarak seçilmişti. Ancak ilginç olan taraf, AKP’nin adayı Nihat Zeybekci de yüzde 39’a yakın bir oy almıştı İzmir’de. Yani her üç İzmirliden biri değil, daha fazlası AKP adayına oy vermişti.

İzmir’de AKP’ye desteğin hangi seviyede olduğunu gösteren son parametre, 28 Mayıs 2023 Cumhurbaşkanlığı seçimi sonuçları. Oraya baktığımızda Recep Tayyip Erdoğan’ın İzmir’de yaklaşık yüzde 33 oy aldı. Yani net biçimde her üç İzmirliden biri Erdoğan’a oy verdi.

31 Mart’ta ise İzmir’de muhalefet cephesinin üç adayı var; iktidar cephesinin ise tek adayı var, Hamza Dağ. CHP Cemil Tugay ile, İYİ Parti Ümit Özlale ile, DEM Parti, yani Ex-HDP ise Akın Birdal gibi önemli bir isim ile yerel seçimlere giriyor. Tunç Soyer’in 2019’da aldığı yüzde 58, bu üç parti arasında paylaşılacak. 58’in 8’ini DEM Parti ve Akın Birdal alabilir. Kaldı 50 puan. Yılardır mecbur kaldığı için CHP’ye oy veren ve artık CHP’den bıkmış olan merkeze yakın İzmirlilerin oyları İYİ Parti’ye kayacaktır. Bunların oranının 10 puandan az olmayacağını düşünüyorum. Tunç Soyer’e yönelik memnuniyetsizlik ile yeni aday Cemil Tugay’ın sessizliği ve bilinmezliği de eklenince İYİ Parti’nin alacağını öngördüğüm minimum 10 puan artacaktır. Eğer İYİ Parti İzmir’de yüzde 15’ten yüksek oy alırsa, AKP İzmir’i kazanabilir. Benim hesabım bu. Üstelik İzmir’de bir de sandığa gitmeyecek genç veya genç yetişkin bir kitle var ki, sonuca etki etmeleri de muhtemel olacak.

Gelelim İstanbul’a... İstanbul sadece İstanbul’un seçimi olmayacak, hem Ekrem İmamoğlu’nun ve hem de Türkiye’deki politik ana akım muhalefetin de kaderini tayin edecek bir seçim olacak. Çünkü tarihin yaşadığımız anında Türkiye’de muhalefetin tek ve tartışmasız lideri, İstanbul Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’dur. İmamoğlu kaybederse, en son CHP kurultayı ile başlatılan muhalefet projesi, baştan çökmüş olur. Yani “İmamoğlu’nun İstanbul Belediye Başkanı olarak devam etmesi ve düşük yoğunluklu muhalefeti, yüzünü de çok eskitmeden sürdürmesi, bu süreçte Özgür Özel’in ise İmamoğlu’nun sekreteri gibi CHP örgütünü şekillendirmesi” projesi... Bu yapı, İmamoğlu’nun İstanbul’u kazanması önkoşuluna bağlanmış durumda. Şimdi İmamoğlu İstanbul’da kazanamazsa CHP karışır, muhtemelen kurultaya gider, İmamoğlu Genel Başkan seçilir. Ama İstanbul’u kaybetmiş bir genel başkan olarak Cumhurbaşkanlığı seçiminde nasıl bir raconu olur? İşte bu biraz tartışmalı.

Özgür Özel’e bakıyorum bakıyorum, olmuyor. Oturmuyor. Bir sınıf başkanı gibi duruyor. Çalışkan bir öğrenci, önden ikinci sırada oturup dersi dinleyen, yaramazlık yapan arkadaşlarına kızan bir sınıf başkanı. Özgür Özel’in sınıf başkanı olduğu sınıfın öğretmeni ise Ekrem İmamoğlu.

Ankara’da ise tablo daha net görünüyor. Mansur Yavaş’ın kazanamaması benim için sürpriz olur. Diğer kentlerde ise İzmir ve İstanbul’da olduğu gibi -muhalefet açısından- durum pek net değil. Çünkü İmamoğlu-Özgür Özel yönetimi kendi aralarında çok fazla çekişerek yürüttüler aday belirleme sürecini. Pek çok ilde de -duyumlarıma göre- çok da sempatik olmayan isimler aday gösterilmiş durumda.

Velhasıl sonuç şu olacak; merkezlerde kimler kazanırsa kazansın, seçim sonrasında ekonomi yönetiminde çok ciddi bir sıkılaşma politikası bizi bekliyor. Kimileri seçimden önce dolar alın diyor, kimi altın alın diyor. Zaten geçinmekte zorlanan milyonlar, seçim sonrası izlenmeye başlanacağı söylenen agresif kemer sıkma süreci ile daha da zorlanacaklar.

Parti ve adaylardan ziyade, seçimin asıl getireceği bu olacak.

İklim Günlüğü

2024-02-19T11:12:00.003+03:00

Yapay zeka çevreyi nasıl kirletebilir?

İklim ve çevre aktivistleri zaman içinde bir çelişkiye mi düştüler? Kömürle çalışan termik santralleri istemeyenler, rüzgar enerjisine geçilsin diyorlardı. Rüzgar enerjisine geçildi, şimdi benzer gruplar rüzgar santrallerini protesto ediyor. Aslında tam olarak böyle değil, ama biraz da böyle. Bu aralar ise data center’lar, yani veri merkezleri ve bunun yanında yapay zekanın gelişimi protesto ediliyor, çünkü giderek büyüyen, kocaman bir karbon ayak izine sahipler.

Öncelikle sorulması gereken soru şu; yapay zekadan korkmalı mıyız? Bu haliyle hayır, ama barındırdığı potansiyel düşünüldüğünde kesinlikle evet. “Benim şarja taktığım alet beni ele mi geçirecek” umursamazlığına prim vermemek gerekiyor, zira bizim şarja taktığımız cep telefonlarının bizi ele geçirmemiş olduğunu söyleyebilir miyiz?

Yapay zekadan ve bununla birlikte yeni nesil mikroçiplerden korkmamızı gerektiren başka bir unsur var: Karbon salınımı.

Bir anda bakıldığında bilgisayarlar ve onları çalıştıran çiplerin herhangi bir karbon bileşenli atık ürettiğini göremiyoruz; ancak bu bilgisayarlar, cep telefonları ve tabletler önümüze gelene dek, küresel iklim değişikliğini körükleyen ve gün be gün artan bir karbon salınımına yol açıyorlar. Yapay zekanın bireysel kullanımının yaygınlık kazanmasıyla bu salınım daha da artmaya başladı.

Dünya gazetesinde 13 Şubat günü yayınlanan haberde şöyle deniyor:

“Amherst Üniversitesi akademisyenlerinin araştırmasına göre yeni bir dil modeli çalışırken bir yapay zeka modelinin 320 ton karbondioksit salınımına neden olduğu, bu miktarın 5 otomobilin kullanım ömürleri boyunca saldıkları karbondioksite eşdeğer olduğu belirtildi. (...) GPT-3’ün eğitiminde ise bin 287 megavatsaat elektrik harcandığı ve bunun da 502 ton karbondioksit salınımına sebep olduğu vurgulandı...”

Financial Times’da geçtiğimiz hafta yayınlanan bir başka haberde ise koca koca internet sitelerinin barındığı hosting alanlarından Instagram’a yüklediğiniz küçük bir story’ye kadar büttün bilginin saklanmakta olduğu data merkezlerinin atmosferi ne denli hırpaladığından söz edildi. Şöyle dendi haberde:

“Data merkezleri 2022 yılında 460 TWh enerji harcadı. Bu rakam, dünya enerji tüketiminin yüzde 2’si. Data merkezlerinin toplan tüketiminin 2026 yılında 1000 TWh’e çıkması bekleniyor...”

Data center’ların giderek daha fazla enerji harcamaları ise en başta dile getirdiğim gibi yeni nesil mikroçiplerle ilgili. The Economist’te geçtiğimiz hafta yayınlanan bir makalede ise anlatılan şey şu:

“Çipler artık daha küçük ama daha güçlü. Küçücük bir çipe çok daha fazla transistör yerleştirilebiliyor. Böylece elektronlar çok daha hızlı hareket ediyor. Bu da daha fazla ısınma ve tabi daha fazla soğutma ihtiyacı anlamına geliyor. Google ve Microsoft’un sahibi olduğu veri merkezlerinde soğutma faaliyeti için toplan 32 milyar litre su kullanıldı. Bu rakam, 700 bin nüfuslu bir kentin yıllık su tüketimine eşit...”

İnternetsiz yaşayacak değiliz elbette. Ama internet bazlı tesis ve teknolojilerin karbon salınımları ve su tüketimleri konusunda bir şeyler yapılmalı ve esasen yapılıyor da. Örneğin Microsoft firması, veri merkezlerinin bir kısmını denizin altında konuşlandırmayı denedi ve ilk denemelerden aldığı başarılı sonuçların ardından özellikle denize yakın yerleşim birimleri çevresinde bunu yaygınlaştırma kararı aldı. Yüksek ısı üreten ve soğutma için büyük enerji harcayan veri merkezleri denizin altına alınınca soğutmak için harcanan enerjiden büyük oranda tasarruf edilebiliyor.

Yine de iklim aktivistleri önemli sanat eserlerine saldırmaktan geri durmuyorlar ve veri merkezleri başta olmak üzere pek çok konuyu hemen ve stratejisiz biçimde protesto ediyorlar. Esasen etmeleri de gerekiyor, çünkü iklim konusu çok kritik ve protesto kültürü bu süreçte çok önemli.

Ancak protesto ederken şu soruyu da galiba sormaları gerekiyor: İnternet olmasaydı, karbon salınımı yapıyor diye kızdığımız data center’lar olmasaydı, cep telefonlarımızdan bilgisayarlarımıza kadar hemen her yerde kullandığımız mikroçipler olmasaydı ne olacaktı? Bunların yokluğunda nasıl bir karbon salınımı yapıyor olacaktık? PDF ile, DOC ile görüntüleyebildiğimiz belgeleri her seferinde kağıda basmak gerekseydi kaç ağaç kesilecekti?

Biraz da bunu düşünmek gerek.

İklim Günlüğü

2024-02-12T10:53:00.002+03:00

Yerli otomobilden önce yerli gübre ve yem üretebilmeliyiz (📌Agroexpo İzmir)

📷Engin Tatlıbal

Fransa'da başta başkent Paris ve çevresi olmak üzere birçok bölgede çiftçilerin traktörleri ile yaptıkları eylemler devam ediyor. Ucuz gıda ürünleri ithalatına karşı koruma, Fransız protestocuların eylemlerinin odağındaki talep. Romanya’da, Yunanistan’da ve Batı Avrupa bölgesinde de traktörler yolları işgal etti ve etmekte.

İlk başta Almanya’da binlerce çiftçi, hükümetin getirmek istediği yeni yasayla “tarımsal dizel yakıta uygulanan vergi avantajının kademeli olarak sona ermesini” protesto etmek için 15 Ocak’ta Berlin'de bir eylem yaptı. Protestolar kıta geneline işte bu eylemden sonra yayıldı.

Peki Türkiye’de durum ne? Son yıllarda bahsedildiği gibi Türkiye pek çok tarım ürününü ithal eder bir durumda mı?

2022’de Türkiye yaklaşık 23 milyar dolarlık tarım ithalatı yapmış. İhracat ise yaklaşık 34 milyar dolar. Burada bir dış ticaret fazlası var elbette, ancak şu çok net ki 34 milyar dolarlık tarım ihracatı Türkiye gibi bir ülke için çok az olduğu gibi, 23 milyar dolarlık tarım ithalatı da yine, Türkiye gibi bir ülke için oldukça fazla.

Geçtiğimiz hafta ziyaret ettiğim (ve yıllardır düzenli olarak etmekte olduğum) Agroexpo İzmir Tarım ve Hayvancılık Fuarı’da konuştuğum firma yetkililerinin birçoğunun düşüncesi aynı birkaç noktada buluşuyor:

• Türkiye’nin belirli bir mantığa dayanan bir tarım politikası ve uygulama stratejisi yok, derhal oluşturulmalı

• Türkiye akaryakıt ile birlikte gübreyi ve hayvancılık açısından yemi de büyük oranda ithal ediyor. Yerli gübre ve yem üretimi için gerekli adımlar bir an önce atılmalı. Yerli otomobil yapmadan önce yerli gübre ve yerli yem üretebilmemiz sanki daha önemli gibi.

• Tarımsal sanayi yeterli seviyede değil. Katma değerli ürün çeşitliliği son dönemde artsa da istenen noktanın uzağında. Antalya’da portakalı çiftçiden 2 liraya alıyorsunuz, kurutup kuru portakal şeklinde sattığınızda fiyatı 50 katına, 100 katına çıkıyor. Bu türden ürün geliştirme çalışmalarına yoğunlaşılmalı.

• Ve tabi iklim konusu... Bu kriz bugüne kadar karşılaştıklarımızın hiçbirine benzemiyor. Beklenmedik iklim şartlarının oluşması hasadı doğrudan etkiliyor. Bu da tabi ürün arzını sınırladığı için fiyat istikrarsızlığına yol açıyor ve sonuç olarak da enflasyonu besliyor.

Akaryakıtı ve doğalgazı ithal eden bir ülke olarak Türkiye’nin gönyede durabilmesi için ihracatın büyük önemi var. Ancak Avrupa Birliği’nin yeni düzenlemeleri, ihracatı ciddi biçimde zorlaştıracak. Yeşil Mutabakat çerçevesinde belirli bir karbon salınımının üzerinde denk düşen bir karbon ayak iziniz vara korkunç gümrük vergileri sizi bekliyor olacak. Ayrıca örneğin Türkiye’nin en önemli ihraç ürünlerinden sultaniye üzümü artık açık alana sererek kurutamayacaksınız. AB açık alanda kurutulmuş üzümü veya domatesi almayacak. Dolayısıyla çiftçinin kurutma makineleri alması gerekecek ve bu da ciddi bir yatırım maliyeti anlamına geliyor.

Üstelik Türkiye’nin en önemli ihracat müşterisi olan Avrupa Birliği’nin politik yapısı da değişiyor. Pek çok ülkede korumacı siyaset izleyen sağ partiler iktidara geldi ve gelmekte. Avrupa’nın politik görünümüne şöyle bir baktığımızda sağın ağırlığını net olarak görebiliyoruz. Rusya’da Putin, Belarus’ta Lukaşenko ve Türkiye’de Erdoğan ve bunların temsil ettiği yönetim biçimleri ise parti veya ideolojiden çok kişiye dayalı sistemler. Ukrayna’da ise bir savaş kabinesi görev yapmakta. Bu manzara, üretimin desteklenmesinin ne kadar kritik bir adım olacağını görmek için sanıyorum yeterli.

Agoexpo fuarını uzun yıllardır takip eden bir gazeteci olarak bu yılki kadar sönük bir ortama hiç tanık olmadığımı ifade etmeliyim. Tarım ve gıda üretiminin ne kadar önemli ve stratejik olduğunu pandemi bize göstermişken, durumun tam tersi şeklinde karşıma çıkmasını beklerdim.

Belli ki işler yolunda gitmiyor.

İklim Günlüğü

2024-02-09T15:47:00.004+03:00

Çin Tayvan’a bu fabrika yüzden mi saldıracak?

Öyle bir fabrika ki, eğer kapanırsa veya üretimini durdurursa dünya kısa sürede kilitlenecek. Ne otobüse binebilmek için ulaşım kartı alabileceksiniz, ne de yeni bir pasaport çıkartabileceksiniz. Hatta bankanızdan para bile çekemeyeceksiniz. Tayvan’daki mikroçip üreticisi Taiwan Semiconductor Manifacturing Company (kısaca TSMC) fabrikasından söz ediyorum. Dünyanın dönmesini sağlayan fabrika...

TSMC, dünyadaki ileri teknolojili elektronik çiplerin büyük bölümünü tek başına üretiyor. Hisselerinin çoğunluğu yabancı ortaklarda, ancak çoğunluk hissesi Tayvan Hükümetinin elinde. Piyasadaki en yakın rakibi olan Samsung’a bile büyük fark atmış durumda.

TSMC’nin ürettiği şey, yani çip... Nerede kullanılıyor diye soracak olursanız, söyleyelim; temel olarak elektronik işlemcilerde, yani bilgisayarlarda. Bilgisayarlar nerede kullanılıyor? Neredeyse her yerde ve her şeyde. Mesela otomobiller artık bilgisayar ve çip olmadan üretilemiyor. Yani Ford, Toyota, Volkswagen, Fiat, Renault... Dünya otomotiv sektörünü sürükleyen bu firmaların tamamı TSMC fabrikasının müşterileri. Otomobilleri üreten fabrikalardaki cihazlar da bilgisayarla, yani çiple çalışıyor ve bu cihazları üreten firmalar da TSMC’nin müşterisi.

Başka?.. Cep telefonları! Elinizdeki cep telefonu da aslında bir bilgisayar ve çiple çalışıyor. Ağız alışkanlığıyla telefon demeye devam ediyoruz, ama aslında bu cihazlar, telefon etme özelliğine de sahip olan bilgisayarlar. Apple başta olmak üzere kitlesel nicelikte cep telefonu üreten firmaların neredeyse tamamı, TSMC çip fabrikasının müşterisi. Samsung ise kendi çiplerini üreten bir firma.

Daha da basite doğru inelim... Her gün metroya veya otobüse binmek için kullandığınız toplu ulaşım kartlarında, para çekmek için kullandığınız banka kartlarında ve hatta yeni nesil nüfus cüzdanınızda ve pasaportunuzda bile artık çip var. Teknoloji sayesinde hayatımız kolaylaştı diyoruz ya, teşekkür etmemiz gereken şey mikroçipler ve onu en kapsamlı ve ileri seviyede üreten TSMC fabrikası.

İşte bu yüzden diyorum TSMC için, dünyanın dönmesini sağlayan fabrika diye.

TSMC başta olmak üzere çip üreten firmalar, 2022 yılında hammadde sıkıntısından ötürü üretimlerini kısmak zorunda kalmışlardı. Hatırlayacaksınız, “küresel çip krizi” diye her gün haberlerde yer alan bir süreçti. Sıfır arabaların teslimatları aylarca sarkmıştı, yeni pasaport başvurusu yapanlar pasaportlarına haftalarca sonra ulaşmışlardı.

Bu krizin başlıca nedeni, Çin’in çip üretiminde kullanılan galyum ve germanyum madenlerinin ihracatını kısmasıydı. Hammadde tedarik etmekte sıkıntı yaşayan TSMC de üretimini düşürmek zorunda kalmıştı. TSMC üretimini düşürünce de bu kez otomobil üreticileri ve cep telefonu üreticileri üretimlerinde yavaşlama ve azalma yaşamıştı.

Zira Çin, dünyanın en çok galyum, zirkonyum ve germanyum üreticisi ve ihracatçısı konumunda bulunuyor.

Dünya Bankasının verilerine göre Çin, 2021 yılında 22 tona yakın germanyum oksit ve zirkonyum dioksit ihracatı yaptı. Elde edilen gelirde ikinci sıradaki Japonya’nın ihracat miktarı ise sadece 3 ton.

Yani Çin, çip üretiminin ana hammaddesinin ana tedarikçisi. Piyasayı tek başına domine edecek kadar güçlü. Yaklaşık yedi ay önce Çin Hükümeti, galyum ve germanyum ihracatına ‘ulusal güvenlik’ gerekçeleriyle bazı kısıtlamalar getirdiğini açıklamıştı ve bu da “Yeni bir çip krizi mi geliyor” sorusunu gündeme getirmişti.

Geçtiğimiz hafta New York Times gazetesinde bir makale yayınlandı. Pulitzer ödüllü gazeteci Nicholas Kristof’un kaleme aldığı makalede, TSMC için “dünyanın en önemli fabrikası” deniyor ve şirketin hissedarlarından Warren Buffet’ın TSMC hisselerini tamamen satmasının gerekçesi olarak “Fabrikanın yerini beğenmiyorum” dediğini aktarıyor.

Zira Tayvan’da bulunan TSMC, sürekli olarak bir Çin işgalinin tehdidi altında.

Üretimini farklı coğrafyalara yaymayı amaçlayan şirket, Arizona’da bir fabrika açtıysa da bunun Tayvan’daki fabrika gibi olabilmesi için uzun yılların geçmesi gerekiyor.

TSMC, dünyanın dönmesini sağlayan fabrika! Gerçekten de böyle. İşte bu yüzden Donald Trump, “Çin Tayvan’ı alırsa dünyayı durdurur” diyor.

İşte bu yüzden Çin’in savaş gemileri bu küçük adanın çevresinde ne zaman bir-iki tur atsa, bütün Batı dünyasının yüreği ağzına geliyor.

Dünya yeni bir savaşa mı gidiyor bilmiyorum, ama bir üçüncü dünya savaşı çıkacaksa, bunun nedeni TMSC fabrikası olabilir.

Hamas nedir? İsrail’e karşı olmak için Hamas’ı desteklemek zorunda değil...

2023-11-03T10:06:00.002+03:00

Ajanda Notları

2023-08-24T16:45:00.002+03:00

Yerel Seçimler (2) | Çok oy kullandım, bir faydasını göremedim

Geçtiğimiz hafta Türkiye’nin geleceğine dair umut besleyip besleyemeyeceğimizi konuşmuştuk. Siz umut besleyebileceğimizi mi düşünüyorsunuz, yoksa besleyemeyeceğimizi mi, bunu bilmiyorum. Benim bu konuda ne düşündüğümün ise pek bir önemi yok. Çünkü kişisel bir şey ama her halükarda iş şuraya çıkıyor: Memlekete dair bir umudumuz yoksa niye gidip oy kullanalım ki diyorsunuz belki de. Veyahut “Çok oy kullandım, bir faydasını görmedim” diyorsunuzdur benim gibi. Sonuçta hepimizin, özellikle bu konuda kişisel bir fikri olması gerekiyor. Bir fikrimiz olsun ki ne yapacağımıza karar verebilelim.

Umudumuz yoksa bu konuşmayı burada kesebiliriz. Böyle de yapabilirim şahsen. Ama diyelim ki umudumuz var ve sandığa gidip oy kullanacağız. İşte o zaman ne yapacağız?

Mahalli idareler seçimleri söz konusu olduğunda, yani daha kolay söylenen adıyla yerel seçimler söz konusu olduğunda karşımıza çıkan belki de en önemli soru şu: Adayını beğenmesem de tuttuğum partiye mi oy vereceğim, yoksa tutmadığım bir partinin beğendiğim adayına mı?

Önce şu gerçekliği ortaya koymamız gerekiyor: Türkiye, merkezi otoritenin çok ama çok güçlü olduğu bir ülke. Tarih boyunca da böyleydi bu, şimdi de böyle. Merkezi otoritenin çok güçlü ve etkin olduğu ülkelerde iki şey oluyor: Birincisi, demokrasi olmuyor. Çünkü demokrasi merkezi değil, yerel bir yönetimdir. İkincisi, yerelde merkeze rağmen bir şey yapılamıyor. Çünkü yereldeki yönetim merkez ile çatışma halindeyse kazanan her zaman merkez oluyor. Çünkü asıl güç ve inisiyatif orada.

Yani, şunu mu diyorum? Merkezde kim iktidardaysa yerelde de o partinin adayına oy verelim. Hayır! Kesinlikle bunu demiyorum.

Peki şunu mu diyorum? Tuttuğumuz partinin adayını beğenmiyoruz, ama tutmadığımız diğer partinin adayı çok süper. Ona mı oy verelim? Hayır! Hayır! Kesinlikle bunu da demiyorum.

Ben, girişte ifade ettiğim gibi, “Çok oy kullandım, bir faydasını göremedim” diyenlerdenim. Gerçekten çok oy kullandım, bir yararı olmadı. Hiçbir yararı olmadı diyemem belki ama hali hazırda bulunduğum yaşam standardını kayda değer oranda etkileyecek bir faydası olmadı. Ama yine de gidip oy kullanacağım, siz de bence öyle yapın. Neden bunu söylüyorum ve kime oy vereceğiz o vakit?

Tabi ki de adayını beğenmeseniz bile tuttuğunuz partinin çıkardığı isme oy vereceksiniz seve seve. Bu bencesi. Neden bencesi ve nasıl bencesi?

Bakın Türkiye’de merkezi otorite çok güçlü ve hep de çok güçlü oldu diyoruz. Merkezi otorite ile bir sorununuz yoksa, istediğiniz partiye ve adaya oy verebilirsiniz. Ama merkezi otorite sizi kasıyorsa, o zaman sığınacağınız yer kendi lokaliniz oluyor, kendi yereliniz oluyor. Elbette sizin yaşam tarzınızı savunan partiye oy vereceksiniz, adayı kim olursa olsun. Şansınız varsa o parti gerçekten çok iyi belediyecilik yapacak birini aday gösterir.

İşte bu, ülkemizin zavallılığıdır. Yazık olmuşluğudur, yazık olmaktalığıdır. Karpuz gibi çatırdayıp ikiye bölünmüş bir toplum olduğumuz için aday isimleri ve parti isimleri önemini yitirdi. Bugün pek şirin memleketimizde yolsuzluğun bulaşmadığı, adam kayırmanın olmadığı, rüşvetin dönmediği, mezhepçiliğin ve etnik ayrımcılığın görülmediği bir belediye yok. Hangi partinin yönetiminde olursa olsun yok. Hangi parti işbaşında olursa olsun bu çürümüşlüğü az çok bütün yerel yönetimlerde görüyoruz. O yüzden isimler teferruat, o yüzden adayın kim olduğunun son tahlilde pek de bir önemi yok. Çünkü Türkiye felsefesini yitirdi. Ahlakını kaybetti. Geri kazanması ne pahasına olur - veya olabilir mi bilmiyorum. O yüzden hangi adaya oy verdiğinizin bir önemi yok diyorum. Gidin ve sizin yaşam tarzınıza en uygun düşen partinin adayına oy verin gitsin. Çünkü o da yolsuzluk yapacak. Belediyenin tesislerinde alkol tüketebileceksiniz belki, ama o kadar. Tek kazancınız bu olacak. Olsun. Madem kabullenmiş durumdasınız bu devranı, bari istediğiniz gibi takılın.

Ajanda Notları

2023-08-17T12:11:00.001+03:00

Yerel Seçimler (1) | İki soru

...bu iki sorudan en az birine samimi olarak “evet” diyenleriniz çoğunluktaysa, memleketin geleceğine ilişkin umut besleyebiliriz...

Herkes kendi şehrini yaşar ve herkes kendi şehrinde yaşar.

Diyor ya Kavafis, “Bu şehir peşini bırakmayacak, aynı sokaklarda dolaşacaksın, aynı mahallede yaşlanacaksın” diye... Herkesin şehri kendinindir ve ömrünce peşinden gelir. Gözünüzü açtığınız, ilk hayati reaksiyonlarınızı yaşadığınız yer neresiyse orasıdır eviniz. Sizin eviniz orasıdır, yani birey olarak sizin, kendinizin. Kurduğunuz ailenizle, hayat arkadaşınızla ve çocuklarınızla veya aile bağı kurduğunuz dostlarınızla yaşadığınız evinizden bahsetmiyorum. Kendi bireysel evinizden söz ediyorum. İşte o ev, şehirdir. Üç yaşındayken üzerine ilk kez çöktüğünüz kaldırım taşıdır eviniz. Hatırladığınız ilk bakkal dükkânıdır. İlk parktır, ilk otobüs durağıdır...

Ama biraz da hava cıva bu laflar, onu söyleyeyim. Yani en azından bizim millet için. Daha somut gerçeklere dönelim isterseniz, bu kadar yeter.

Hava cıva diyorum, çünkü bizde şehir dediğimiz şey, Kavafis’in anlattığı duyarlılıkta bir anlam taşımaz. Çünkü biz aslında şehirli -yani yerleşik- bir toplum değiliz. Biz nomadız, konargöçeriz.

Bizde yeni tanışan iki insanın birbirine sorduğu ilk soru “Memleket nere” olur. Çünkü kimse aslında oralı değildir. Herkes bir yerlerden oraya gelmiştir. Orada doğmuş olsa bile oralı değildir, babası nereliyse oralı kabul eder kendisini. Babası da aslında doğduğu yerli değildir. Kütük diye bir şey var ya, kütük, işte oralıdır herkes. Kadın evlendiğinde kütüğü kocasının kütüğüne taşınır. Erkek evlendiğinde kütüğü değişmez. Kütük... O kütüğün nerede olduğunu da aslında kimse bilmez. Özetin özeti, “Anadolu bin yıllık Türk yurdu” der geçeriz.

Peki, Kavafis’in “Bu şehir peşini bırakmayacak, aynı sokaklarda dolaşacaksın, aynı mahallede yaşlanacaksın” dediği şey, her neyse o, kimin için geçerli? “Oralı” olan için. Kendini oralı hisseden için geçerli bu durum. Peki siz “oralı” mısınız? Şu an her nerede yaşıyorsanız, işte oralı mısınız? “Orada mı doğdunuz, yıllardır orada mı yaşıyorsunuz” demiyorum. “Oralı” mısınız diyorum? Yani kendinizi “oralı” hissediyor musunuz? İstanbullu, İzmirli, Konyalı, Zonguldaklı, Burdurlu, her neresiyse... Oralıyım diyor ve bunu derinden hissediyor musunuz? Nereye giderseniz gidin, orası peşinizden gelecek mi? Nerede yaşarsanız yaşayın, içinizde bir yerlerde oranın sokaklarında dolaşacak mısınız? Hayat sizi nereye savurursa savursun, o mahallede -biliyorsunuz o mahalleyi- işte o mahallede mi yaşlanacaksınız? Oralı olmak böyle bir şey. Kavafis’in şehir dediği şey de bu. O yüzden bizim memleket için hava cıva diyorum bu laflar.

Kimilerinizin kafasını ütülediğimin farkındayım, ama bunu yapmak zorundayım. Çünkü mevzuyu yerel seçimlere getireceğim ve konuyu epeyce de uzatacağım. Çünkü bir demokraside en önemli şey, mahalli idareler seçimleridir, yani yerel seçimlerdir. Çünkü demokrasi “yerel” bir yönetimdir. Merkezi otoritenin yerel otoriteden daha etkili olduğu bir düzene demokrasi denemez. O yüzden yerel seçim, genel seçimden çok daha önemlidir.

Hücre kanser olursa vücut kanser olur ya, demokrasi de böyle. Ailede demokrasi olmazsa, toplumda da demokrasi olmaz. Yerel, lokal diyorum ya, işte bunu söylemeye çalışıyorum. Toplumun en küçük ünitesinde yaşanmayan bir fenomeni, toplumun geneli için geçerli bir fenomen haline getirmek mümkün değil.

O halde şimdi başka, ikinci bir şey soruyorum; sizin ailenizde, ailem dediğiniz ünite her ne ise ve her kimlerden oluşuyorsa orada, ailenizde, demokrasi var mı? Olduğunu düşünüyor musunuz?

Gazetecilik soru sormaktır. Ben de iki soru sordum bugün size. Bir; her nerede yaşıyorsanız, gerçekten “oralı” mısınız, kendinizi derinden “oralı” hissediyor musunuz? İki; ailem dediğiniz kişiler her kim ise, orada demokrasi var mı?

Bu iki sorudan en az birine samimi olarak “evet” diyenleriniz çoğunluktaysa, memleketin geleceğine ilişkin umut besleyebiliriz diyorum.

Yerel seçimler mi? Partiler mi? Adaylar mı? İmamoğlu mu? Yavaş mı? Tunç Soyer mi? Onlar işin detayı, onları da konuşacağız tabi. İsimler teferruat, teferruata da geleceğiz. Siz bu iki soruyu düşünün teferruattan önce...

“Her nerede yaşıyorsanız, kendinizi derinden “oralı” hissediyor musunuz? Ailem dediğiniz yerde demokrasi var mı?”

Bugünlerde

2023-05-13T15:43:00.002+03:00

13 Mayıs 2023 Cumartesi

"You can’t applaud Nana Kwame Adjei-Brenyah’s thrilling debut novel, Chain-Gang All-Stars, without getting blood on your hands."

Of. Cümleye bak.

NYT'nin Adjei-Brenyah'ın ilk romanı Chain-Gang All-Stars hakkında yazdığı bu cümleyi okuyunca, hikayelerden oluşan ilk kitabı Cuma Karası'nı aldım. İthaki. Çeviri Taylan Taftaf. Acaba lise İngilizce öğretmenim Pınar Taftaf ile bir akrabalığı var mı?

Yarın seçim. Bay Kemal'e oy vereceğim. Gerginlik.

Bugünlerde

2023-05-03T11:56:00.001+03:00

3 Mayıs 2023 Çarşamba / Dünya Basın Özgürlüğü Günü

Normalde değer verilmeyen şeylerin günü kutlanıyor. Öğretmenler Günü gibi, Tıp Bayramı gibi, İşçi Bayramı gibi. Basın Özgürlüğü Günü de bunlardan biri. Müteahhitler Günü var mı mesela?

Aslında çok değer verilen bir şeyin günü olur gibi bir algı var, külliyen aldatmaca. Seni pek sallamıyoruz ama aslında değerlisin anlamında kutlanıyor bu günler.

Bugünlerde

2023-05-02T14:27:00.001+03:00

2 Mayıs 2023 Salı

A101'de bulduğum yeni lezzet: Seyidoğlu tahinli çıtır gofret ve tahin-pekmezli çıtır gofret. Bunu üretin siz, ben tüketirim.

Kasiyer çocuğa dedim ki "Ben bunu seversem sıçtım."

Bir sonraki alışverişte yeniden aldığımı görünce "Sevdin abi" dedi. Ben de "Sıçtın abi desen daha yerinde olur" dedim.

xxx

Üst solunum yolları enfeksiyonu. Önce Covid sandım, tecrübelerime dayanarak olmadığına kanaat getirdim. 1 Mayıs mitingi nanay oldu tabi ki.

Ajanda

2023-04-29T15:31:00.003+03:00

Şöyle bir şey var; ben yapıyorum:

Bugünlerde

2023-04-29T15:29:00.002+03:00

29 Nisan 2023 Cumartesi

Gibi'nin dün değil, geçtiğimiz Cuma günü yayınlanan bölümünü, yani Kafa Nakli'ni yeni izleyebildim. Dün yayınlanan bölümden ne çıkar bilinmez, ama az önce izlemiş olduğum bölüm, gelmiş geçmiş en başarılı birkaç işten biri. Dark, calm and hilarious at once.

xxx

Evde beslenen hayvanlara "çocuk" demeseler olmaz mı?