ENSAF

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 543 - درس 20

2026-11-10T09:35:09.758-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 543 - درس 20

ای.آی بوگونکو درسی و تمرینلری

تورکجه

Türkçe

In English

عربجه یازمیش دیر.

https://youtube.com/live/0d2HyaflzuQ

الیازمانین نفسی و کیتابین بئلینده قالان ایزلر

دفتر قورولوشو، ورق ایتگی‌سی و تعمیر دَلیللری

انصافعلی هدایت
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اَسکی کیتابلار» · ۵۴۳-جو بؤلوم، ۲۰-جی درس · ۱۰ نووامبر ۲۰۲۶

الیازمانین نفسی سطرلرده‌دیر. بئش یوز ایل، یئتدی یوز ایل، مین ایل قاباق یاشامیش اینسانلارین نه دوشوندویونو، نئجه عبادت ائتدیگینی، خسته‌لیگه نئجه چاره آختاردیغینی، باریشی نئجه قوردوغونو و هانسی هونه‌رلری گلیشدیر‌دیگینی قارا و قیرمیزی خطلردن اؤیرنه‌ریک. او سطرلرده اینسانلارین سئوینجی، کده‌ری و آرزولاری دا قالیب. الیازمانین «دیری» اولماسینی بو معنا دا آنلاییرام. او، یازانی و اوخویانی آیران یوزایللرین او تایین‌دان دانیشا بیلیر.

آنجاق بیزه گلیب چاتان کیتابین اؤز تاریخچه‌سی ده وار. کاغیذ سارالیر، ورق جیریلیر، دفترین ساپی قیریلیر، جیلد تعمیر اولونور. بیر ورق ایتنده یا یئری دَییشنده، بیزیم اوخودوغوموز متن ده دَییشیر. بونا گؤره الیازمانی اوخوماق اوچون گاه سطرین سونونداکی بیر سؤزه، گاه دا ورقین دیبینده قالان بیر کاغیذ پارچاسینا باخمالی اولوروق.

دفترین قورولوشو و جوت ورقلر

بیر کاغیذ اورتادان قاتلاناندا ایکی ورق، یعنی دؤرد صفحه یارانیر. قاتلانمیش کاغیذلار ایچ‌ـ‌ایچه قویولاندا بیر دفتر قورولور. دؤرد قاتلانمیش کاغیذدان قورولموش بوتؤو بیر دفتر‌ده سککیز ورق اولور. بیرینجی ورق سککیزینجی‌نین، ایکینجی یئددینجی‌نین، اوچونجو آلتی‌نین، دؤردونجو ده بئشینجی‌نین جوتودور. هر جوتو بیرلشدیرن ائینی کاغیذین قات یئریدیر.

بو حسابی بیر الیازمایا اویغولامازدان قاباق دفترین اورتاسینی، سرحدلرینی و قات یئرلرینی تعیین ائتمک گرکیر. الیمیزده آردیجیل نومره‌لنمیش یئددی ورقین اولماسی، دفترین اَولدن یئددی ورقلی اولدوغونو گؤسترمیر. نومره‌لر ورق ایتگی‌سیندن سونرا یازیلمیش اولا بیلر. دفتره آیری بیر تک ورق آرتیریلمیش دا اولا بیلر. بئله بیر دورومدا نومره‌لری قید ائدیریک، جوت ورقلری ایسه کاغیذین قات یئریندن تعیین ائدیریک.

تعقیبه متن‌ده‌کی قیریلمانی نئجه گؤستریر؟

بو درسده فرضی بیر الیازما اوزرینه ایشلدیک. ۳-جو ورقین آرخاسینداکی تعقیبه ۴-جو ورقین اؤن اوزو ایله اویغون گلمیردی و جمله یاریم قالیردی. دیجیتال صورتلرده کیتابین بئلی ده گؤرونموردو. بو موشاهده‌لر آختارمایا هارادان باشلامالی اولدوغوموزو گؤستریردی. ورق الیازمانین اؤزوندن ایتـمیش، یئری دَییشمیش، یا دیجیتال صورتلرین آراسیندا بوراخیلمیش اولا بیلردی. تعقیبه‌نین یانلیش یازیلماغی دا ممکن ایدی، آمما او احتمال جمله‌نین همان یئرده قیریلماسینی آیریجا ایضاح ائتمه‌یی طلب ائدیردی.

سونرا گؤردوک کی، ۳-جو ورقین تعقیبه‌سی ۵-جی ورقین باشلانغیجینا اویور. یاریم قالان جمله ده اورادا هم معنا، هم صرف و نحو باخیمیندان تاماملانیر. دئمه‌لی، ۳-جو ورقدن ۵-جی ورقه دوز کئچمک اوچون دَلیلیمیز وار. ۴-جو ورقین ایندیکی یئری بو آردیجیلیغی کَسیر. او ورقین هارادا اوخونمالی اولدوغونو بیلمک اوچون ایسه اونون هر ایکی اوزونه باخمالی ایدیق. قاباغیندا هانسی جمله گلیر، آرخاسیندان هانسی جمله گئدیر؟

ورقین اَسکی یئری و ایندیکی باغلانما اوصولو

تمرینین داوامیندا ۱۱-جی ورقین تعقیبه‌سی ۴-جو ورقین باشلانغیجی ایله اویغون گلدی. ۴-جو ورقین آرخاسینداکی تعقیبه ده ۱۲-جی ورقین باشلانغیجینا اویدو. جمله‌لر هر ایکی کئچیدده معنا و نحو باخیمیندان بیر‌ـ‌بیرینی تاماملادی. بئله‌لیکله، ایندیکی نومره‌لری ساخلاماق شرطی ایله، متن‌ده‌کی اوخونوش آردیجیلیغی آیدینلاشدی. ۱۱-جی ورقدن ۴-جو ورقه، اورادان دا ۱۲-جی ورقه کئچمک گرکیر.

فیزیکی یوخلامانین ایلک یئری ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین ایچ کناری‌دیر. اورادا قالان کسیک کاغیذ پارچاسینین کناری ۴-جو ورقین کسیک کنارینا ده‌قیق اویورسا، بو، ورقین بیر واخت همان یئرده فیزیکی اولاراق باغلی اولدوغونا گوجلو دَلیل‌دیر. قات ایزی و کاغیذین لیفلری ده بیر‌ـ‌بیرینین داوامیدیرسا، باغ داها دا گوجلنه‌ر. ۴-جو ورقین کاغیذی قونشو ورقلردن آچیق رنگده اولسا بئله، رنگ فرقینین دَلیل کیمی چکی‌سی بو بیرلشمه قاباغیندا آزالیر. اصلی قارشیلـاشدیرما ورق ایله اونا اویغون گلن قالیق آراسیندادیر.

تمرین‌ده ۴-جو ورقی ایندی ساخلیان دار کاغیذ زولاغی هم او ورقه، هم ده قونشو ورقین ایچ کنارینا یاپیشدیریلیب. دیکیش ساپی زولاق‌دان کئچمیر. بوندان ورقین ایندیکی باغلانما اوصولونو تعیین ائده بیلریک. ورق زولاقلا یاپیشدیریلیب. آمما ساپین زولاق‌دان کئچمه‌مه‌سی یاپیشدیرمانین هانسی تعمیر مرحله‌سینده ائدیلدیگینی تعیین ائتمیر. ورق اَسکی یئریندن آیریلدیقدان چوخ سونرا بو یئره باغلانا بیلردی. ایکی ایش ائینی تعمیر مرحله‌سینده ده گؤروله بیلردی.

کیتابین بوتؤولُکله یئنیدن دیکیلمه‌سینی آراشدیراندا باخیشیمیزی بیر ورقدن قونشو دفترلره گئنیشلندیریریک. ایندیکی ساپ هانسی دلیک‌لردن کئچیر؟ بوش قالان اَسکی دلیک‌لر وارمی؟ ائینی فرق قونشو دفترلرده ده داوام ائدیرمی؟ ۱۰ و ۱۳-جو ورقلره باخماق دا بو سبب‌دن فایدالیدیر. اونلار ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین دفترین ایچنده‌می، یوخسا ایکی دفترین سرحدینده‌می یئر آلدیغینی آنلاماغا کؤمک ائدیر.

کاتالوق قیدینده دَلیلین حدّی

بو فرضی نمونه اوچون کاتالوق قیدینی بئله یازماق اولار.

۱۱-جی ورقین تعقیبه‌سی ۴-جو ورقین باشلانغیجی ایله، ۴-جو ورقین تعقیبه‌سی ده ۱۲-جی ورقین باشلانغیجی ایله اویغوندور. ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین آراسینداکی کاغیذ قالیغینین کسیک کناری ۴-جو ورقین کسیک کنارینا اویور. بو دَلیللر ۴-جو ورقین بیر واخت ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین آراسیندا یئر آلدیغینی گؤستریر. ورق ایندیکی یئرینه کاغیذ زولاغی ایله یاپیشدیریلیب و دیکیش ساپی زولاق‌دان کئچمیر. ورقین هانسی مرحله‌ده آیریلدیغی و ایندیکی یئرینه نه واخت باغلاندیغی معلوم دئییل.

الیازمانین نفسی سطرلرده‌دیر دئدیکده، او سطرلارین بیزه هانسی یوللا گلیب چاتدیغینی دا دوشونورم. بیر تعقیبه متن‌ده‌کی آردیجیلیغی ساخلا‌ییب، بیر کاغیذ قالیغی ورقین اَسکی یئرینی. بیز هر ایکی ایزی بیرلیکده اوخویاندا، هم یازیلان سؤزو، هم ده او سؤزو یوزایللر بویو داشییان کیتابی داها یاخیندان تان‌ییریق.

------------------------------------------------------------------------------------

Yazmanın Nefesi ve Kitabın Sırtında Kalan İzler

Forma yapısı, yaprak kaybı ve onarım izleri

Ensafali Hedayat

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” · 543. Bölüm, 20. Ders · 10 Kasım 2026

Yazmanın nefesi satırlarındadır. Beş yüz, yedi yüz, hatta bin yıl önce yaşamış insanların ne düşündüğünü, nasıl ibadet ettiğini, hastalıklarına nasıl çare aradığını, barışı nasıl kurduğunu ve hangi sanatları geliştirdiğini siyah ve kırmızı yazılardan öğreniriz. O satırlarda insanların sevinçleri, kederleri ve arzuları da kalmıştır. Yazmanın “canlı” oluşunu bu anlamda düşünüyorum. Yazarıyla okuru arasına yüzyıllar girse de bize sesini duyurabilir.

Elimize ulaşan kitabın da kendi geçmişi vardır. Kâğıt sararır, yaprak yırtılır, formanın dikiş ipi kopar, cilt onarılır. Bir yaprak kaybolduğunda veya yer değiştirdiğinde, bize ulaşan metin de bundan etkilenir. Bu yüzden bir yazmayı okurken bazen satırın sonundaki bir sözcüğe, bazen de yaprağın dibinde kalmış bir kâğıt parçasına bakmak gerekir.

Formanın yapısı ve eş yapraklar

Bir kâğıt ortadan katlandığında iki yaprak, yani dört sayfa oluşur. Katlanmış kâğıtlar iç içe yerleştirildiğinde bir forma meydana gelir. Dört katlanmış kâğıttan oluşan tam bir formanın sekiz yaprağı vardır. Birinci yaprak sekizincinin, ikinci yedincinin, üçüncü altıncının, dördüncü ise beşincinin eşidir. Her çifti aynı kâğıdın kat yeri birleştirir.

Bu hesabı bir yazmaya uygulamadan önce formanın ortasını, sınırlarını ve kat yerlerini belirlemek gerekir. Elimizde art arda numaralanmış yedi yaprak bulunması, formanın başlangıçta yedi yapraklı olduğunu göstermez. Numaralar bir yaprak kaybolduktan sonra verilmiş olabilir. Formaya sonradan tek bir yaprak da eklenmiş olabilir. Bu yüzden numaraları kayda geçirir, eş yaprakları ise kâğıdın kat yerini izleyerek belirleriz.

Takibe, metindeki kopukluğu nasıl gösterir?

Bu derste varsayımsal bir yazma üzerinde çalıştık. Üçüncü yaprağın arka yüzündeki takibe, yani sonraki sayfanın başlangıcını gösteren sözcük, dördüncü yaprağın ön yüzüyle uyuşmuyordu. Cümle de yarım kalıyordu. Dijital görüntülerde kitabın sırtı görünmüyordu. Bu gözlemler, araştırmaya nereden başlayacağımızı gösteriyordu. Yazmadan bir yaprak kaybolmuş, yaprak yer değiştirmiş veya bir görüntü dijital dizide atlanmış olabilirdi. Takibenin yanlış yazılmış olması da mümkündü. Bu durumda cümlenin aynı yerde neden koptuğunu ayrıca açıklamak gerekirdi.

İncelemeyi sürdürünce üçüncü yaprağın takibesinin beşinci yaprağın başlangıcıyla uyuştuğunu gördük. Yarım kalan cümle de orada hem anlam hem dil bilgisi bakımından tamamlanıyordu. Böylece üçüncü yapraktan beşinciye doğrudan geçişi destekleyen bir bulgu elde ettik. Dördüncü yaprak, bulunduğu yerde bu akışı kesiyordu. Peki o yaprak metnin neresinde okunmalıydı? Bunu anlamak için iki yüzüne de bakmak gerekiyordu. Başındaki cümle nereden geliyor, sonundaki cümle nerede devam ediyordu?

Yaprağın eski yeri ve bugünkü bağlantısı

Alıştırmanın devamında on birinci yaprağın takibesi dördüncü yaprağın başlangıcıyla uyuştu. Dördüncü yaprağın arka yüzündeki takibe de on ikinci yaprağın başlangıcına uydu. Cümleler her iki geçişte anlam ve söz dizimi bakımından birbirini tamamladı. Mevcut numaraları koruyarak metni okuduğumuzda sıra böylece ortaya çıktı. On birinci yapraktan dördüncüye, oradan on ikinciye geçmek gerekiyordu.

Fiziksel incelemeye on birinci ve on ikinci yaprakların arasındaki iç kenardan başlarız. Orada kalan bir kâğıt parçasının kesik kenarı dördüncü yaprağın kesik kenarıyla tam olarak birleşiyorsa, bu, yaprağın bir zamanlar o noktada bağlı olduğuna güçlü bir kanıttır. Kat izi ve kâğıt lifleri de birbirinin devamıysa, bu bağlantı daha da güçlenir. Dördüncü yaprak komşu yapraklardan daha açık renkli olsa bile, kesik kenarların ve liflerin uyuşması renk farkından daha belirleyicidir. Burada asıl karşılaştırma, yaprağın kendisiyle ona uyan kâğıt kalıntısı arasındadır.

Alıştırmada dördüncü yaprağı bugün yerinde tutan dar kâğıt şeridi hem bu yaprağa hem de komşu yaprağın iç kenarına yapıştırılmıştı. Dikiş ipi şeritten geçmiyordu. Bu gözlem, yaprağın bugünkü bağlantı biçimini gösterir. Ancak yapıştırmanın hangi onarım aşamasında yapıldığını belirlemeye yetmez. Yaprak eski yerinden ayrıldıktan çok sonra bugünkü yerine bağlanmış olabilir. Ayrılma ve yeniden bağlama aynı onarım sırasında da gerçekleşmiş olabilir.

Kitabın bütünüyle yeniden dikilip dikilmediğini araştırırken incelemeyi komşu formalara genişletiriz. Bugünkü ip hangi deliklerden geçiyor? Boş kalmış eski dikiş delikleri var mı? Aynı durum komşu formalarda da görülüyor mu? Onuncu ve on üçüncü yapraklara bakmak da bu yüzden yararlıdır. Bu yapraklar, on birinci ve on ikinci yaprakların aynı forma içinde mi, yoksa iki formanın birleştiği yerde mi bulunduğunu anlamamıza yardım eder.

Katalog kaydında kanıtın sınırı

Bu varsayımsal örneği katalogda şöyle kayda geçirebiliriz.

On birinci yaprağın takibesi dördüncü yaprağın başlangıcıyla, dördüncü yaprağın takibesi ise on ikinci yaprağın başlangıcıyla uyumludur. On birinci ve on ikinci yaprakların arasındaki kâğıt kalıntısının kesik kenarı, dördüncü yaprağın kesik kenarıyla örtüşmektedir. Bu bulgular, dördüncü yaprağın bir zamanlar on birinci ve on ikinci yaprakların arasında bulunduğunu gösterir. Yaprak bugünkü yerine bir kâğıt şeridiyle yapıştırılmıştır. Dikiş ipi şeritten geçmemektedir. Yaprağın eski yerinden ne zaman ayrıldığı ve bugünkü yerine ne zaman bağlandığı belirlenememiştir.

“Yazmanın nefesi satırlarındadır” derken, o satırların bize hangi yollardan ulaştığını da düşünüyorum. Takibe, metnin nasıl devam ettiğini bildirir. Küçük bir kâğıt kalıntısı ise yaprağın bir zamanlar nereye bağlı olduğunu gösterir. Bu iki izi birlikte okuduğumuzda hem yazılan sözü hem de o sözü yüzyıllar boyunca taşıyan kitabı daha yakından tanırız.

------------------------------------------------------------------------

The Breath of a Manuscript and the Traces Left in Its Spine

Quire structure, missing leaves, and evidence of repair

Ensafali Hedayat

“Old Turkish Books Against Brain Engineering” · Episode 543, Lesson 20 · November 10, 2026

A manuscript breathes through its lines. In writing set down in black and red, we learn what people thought five hundred, seven hundred, or even a thousand years ago, how they worshipped, how they sought remedies for illness, how they made peace, and which arts and crafts they developed. Their joys, sorrows, and aspirations survive in those lines as well. This is the sense in which I think of a manuscript as alive. It can still speak to a reader centuries after its words were written.

The book that reaches us has a history of its own. Paper yellows, leaves tear, sewing threads break, and bindings are repaired. When a leaf is lost or moved, the text we receive is affected. To read a manuscript, we may therefore need to look as closely at a scrap of paper left in the gutter as at a word written at the end of a line.

Quire structure and conjugate leaves

A sheet of paper folded in half forms two leaves, or four pages. Several folded sheets nested together form a quire. A complete quire made from four folded sheets contains eight leaves. The first leaf is paired with the eighth, the second with the seventh, the third with the sixth, and the fourth with the fifth. Each pair consists of two conjugate leaves joined at the fold of the same sheet.

Before applying this pattern to a manuscript, we need to identify the centre of the quire, its boundaries, and the folds of its sheets. Seven consecutively numbered leaves may survive from a quire that originally contained a different number. The leaves may have been numbered after one was lost, or a single leaf may have been added to the quire. We record the numbering as it stands and identify conjugate leaves by tracing the folds.

How a catchword reveals a break in the text

In this lesson, we worked with a hypothetical manuscript. The catchword at the foot of the verso of leaf 3 anticipated the opening of the next page, but it did not match the beginning of leaf 4 recto. The sentence also broke off midway. The spine was out of view in the digital images. These observations gave us a place to start. A leaf might have been lost or moved, or an image might have been omitted from the digital sequence. The catchword might also have been copied incorrectly, though that would still leave the break in the sentence to explain.

On closer inspection, the catchword on leaf 3 matched the beginning of leaf 5. The unfinished sentence also continued there, both grammatically and in meaning. This gave us grounds to read directly from leaf 3 to leaf 5. In its present position, leaf 4 interrupted that sequence. To find where it belonged in the text, we had to examine both sides. Where did its opening pick up the argument or story, and where did its closing lines lead?

The leaf’s former position and its present attachment

In the next stage of the exercise, the catchword on leaf 11 matched the beginning of leaf 4. The catchword on the verso of leaf 4, in turn, matched the beginning of leaf 12. At both joins, the sentences followed naturally in syntax and meaning. Keeping the current leaf numbers, we could now establish the reading order. The text runs from leaf 11 to leaf 4 and then to leaf 12.

Physical examination begins at the inner edges of leaves 11 and 12. If a paper stub survives there and its cut edge fits the cut edge of leaf 4 precisely, that is strong evidence that the leaf was once attached at that point. If the fold mark and paper fibres also continue across the join, the connection is stronger still. Leaf 4 may be lighter than its neighbours, but the matching edges and fibres carry more weight than that difference in colour. The relevant comparison is between the leaf and the paper stub that appears to fit it.

In our exercise, the narrow paper strip now holding leaf 4 in place was pasted to both the leaf and the inner edge of its neighbour. The sewing thread did not pass through the strip. This tells us how the leaf is attached today. It leaves open the question of when that attachment was made. The leaf could have been pasted into its present position long after it came loose, or it could have been detached and reattached during the same repair.

To investigate whether the whole book was resewn, we extend the examination to the neighbouring quires. Which holes does the current thread pass through? Are there older sewing holes that are now unused? Does the same pattern continue in the adjoining quires? Examining leaves 10 and 13 helps us establish whether leaves 11 and 12 lie within a single quire or meet at the boundary between two quires.

What the evidence supports in a catalogue record

A catalogue note for this hypothetical example might read as follows.

The catchword on leaf 11 matches the opening of leaf 4, and the catchword on leaf 4 matches the opening of leaf 12. The cut edge of the paper stub between leaves 11 and 12 fits the cut edge of leaf 4. These findings indicate that leaf 4 formerly stood between leaves 11 and 12. It is now attached by a pasted paper strip through which the sewing thread does not pass. The dates of its detachment and reattachment could not be established.

When I say that a manuscript breathes through its lines, I also think about how those lines reached us. A catchword preserves the sequence of the text. A small paper stub can preserve the place where a leaf once belonged. Reading these two traces together brings us closer to both the words on the page and the book that carried them through the centuries.

----------------------------------------------------------------------------------------

نَفَس المخطوط والآثار الباقية في كعبه

بنية الكراريس وفقدان الأوراق وآثار الترميم

إنصاف علي هدايت

«الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» · الحلقة ٥٤٣، الدرس العشرون · ١٠ نوفمبر ٢٠٢٦

يتنفّس المخطوط في سطوره. فمن الكتابة بالحبر الأسود والأحمر نعرف كيف فكّر أناس عاشوا قبل خمسمئة عام أو سبعمئة أو حتى ألف عام، وكيف تعبّدوا، وكيف التمسوا الشفاء من أمراضهم، وعقدوا الصلح، وطوّروا فنونهم وصنائعهم. وفي تلك السطور بقي شيء من أفراحهم وأحزانهم وآمالهم. بهذا المعنى أرى المخطوط حيًّا. فهو ما زال قادرًا على مخاطبة قارئه بعد قرون من تدوين كلماته.

وللكتاب الذي وصل إلينا تاريخٌ خاصّ به. فالورق يصفرّ، والأوراق تتمزّق، وخيوط الخياطة تنقطع، والتجليد يُرمَّم. وإذا فُقدت ورقة أو تغيّر موضعها، تأثّر النص الذي نقرؤه. ولهذا قد تتطلّب قراءة المخطوط أن ننظر إلى قصاصة باقية عند الحافة الداخلية للورقة بالعناية نفسها التي نوليها لكلمة في آخر السطر.

بنية الكرّاس والأوراق المتقابلة

إذا طُويت صحيفة ورقية من وسطها نتجت عنها ورقتان، أي أربعة أوجه. وإذا أُدخل عدد من الصحائف المطوية بعضها في بعض تكوّن كرّاس. والكرّاس الكامل المؤلّف من أربع صحائف مطوية يضمّ ثماني ورقات. تقابل الورقة الأولى الثامنة، والثانية السابعة، والثالثة السادسة، والرابعة الخامسة. وكل ورقتين متقابلتين يجمعهما موضع طيّ الصحيفة نفسها.

وقبل تطبيق هذا الحساب على مخطوط بعينه، ينبغي أن نحدّد وسط الكرّاس وحدوده ومواضع طيّ صحائفه. فقد نجد سبع ورقات مرقّمة على التوالي في كرّاس كان عدد أوراقه في الأصل مختلفًا. وربما جرى الترقيم بعد فقدان ورقة، أو أُضيفت إلى الكرّاس ورقة مفردة. لذلك نسجّل الترقيم كما هو، ونتتبّع مواضع الطيّ لمعرفة الورقات التي تنتمي كلّ اثنتين منها إلى صحيفة واحدة.

كيف تكشف التعقيبة انقطاع النص؟

عملنا في هذا الدرس على مخطوط افتراضي. كانت التعقيبة، وهي الكلمة المكتوبة أسفل الصفحة للدلالة على مطلع الصفحة التالية، في ظهر الورقة الثالثة، لكنّها لم توافق مطلع وجه الورقة الرابعة. كذلك انقطعت الجملة قبل أن تكتمل. ولم يظهر كعب الكتاب في الصور الرقمية. حدّدت هذه الملاحظات موضع بدء البحث. فقد تكون ورقة قد فُقدت من المخطوط، أو نُقلت من مكانها، أو سقطت صورتها من تسلسل الصور الرقمية. ومن المحتمل أيضًا أن تكون التعقيبة قد كُتبت خطأً، وفي هذه الحال يبقى انقطاع الجملة في الموضع نفسه بحاجة إلى تفسير.

وعند متابعة الفحص وجدنا أنّ تعقيبة الورقة الثالثة توافق مطلع الورقة الخامسة، وأنّ الجملة الناقصة تكتمل هناك في معناها وتركيبها النحوي. وكان ذلك دليلًا على أن القراءة تستقيم بالانتقال مباشرةً من الورقة الثالثة إلى الخامسة. أمّا الورقة الرابعة فتقطع هذا التسلسل في موضعها الحالي. ولتعيين مكانها في النص كان علينا أن نفحص وجهيها. فأين نجد الكلام الذي يسبق مطلعها، وأين يستأنف النص ما ورد في آخرها؟

موضع الورقة القديم وطريقة تثبيتها الحالية

في المرحلة التالية من التمرين وافقت تعقيبة الورقة الحادية عشرة مطلع الورقة الرابعة، ووافقت التعقيبة في ظهر الرابعة مطلع الورقة الثانية عشرة. وفي كلا الموضعين اتّصل الكلام معنىً ونحوًا. وبالإبقاء على أرقام الأوراق الحالية اتّضح ترتيب القراءة. ينتقل النص من الورقة الحادية عشرة إلى الرابعة، ومنها إلى الثانية عشرة.

يبدأ الفحص المادي عند الحافتين الداخليتين للورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة. فإذا بقيت بينهما قصاصة ورقية تطابقت حافتها المقطوعة بدقّة مع الحافة المقطوعة للورقة الرابعة، كان ذلك دليلًا قويًّا على أنّ الورقة كانت متّصلة بهذا الموضع في وقت سابق. ويزداد الدليل قوة إذا اتّصل أثر الطيّ وتوافقت ألياف الورق على جانبي القطع. وقد تكون الورقة الرابعة أفتح لونًا من الأوراق المجاورة، لكن تطابق الحافتين واستمرار الألياف أرجح دلالةً من اختلاف اللون. فالمقارنة هنا بين الورقة نفسها والقصاصة التي توافق حافتها.

وفي تمريننا كان الشريط الورقي الضيّق الذي يثبّت الورقة الرابعة حاليًّا ملصقًا بها وبالحافة الداخلية للورقة المجاورة، ولم يمرّ خيط الخياطة عبره. تبيّن هذه الملاحظة كيف ثُبّتت الورقة في موضعها الحالي، ويبقى زمن التثبيت غير معلوم. فقد تكون أُلصقت هناك بعد مدّة طويلة من انفصالها عن موضعها السابق، وقد يكون انفصالها وتثبيتها من جديد قد حدثا في مرحلة ترميم واحدة.

ولمعرفة ما إذا كان الكتاب قد أُعيدت خياطته بالكامل، نوسّع الفحص ليشمل الكراريس المجاورة. فأيّ ثقوب يمرّ فيها الخيط الحالي؟ وهل بقيت ثقوب خياطة قديمة لم يعد الخيط يمرّ فيها؟ وهل يتكرّر النمط نفسه في الكراريس المجاورة؟ ويساعدنا فحص الورقتين العاشرة والثالثة عشرة على تحديد ما إذا كانت الورقتان الحادية عشرة والثانية عشرة تقعان في كرّاس واحد أو عند الحدّ الفاصل بين كرّاسين.

حدود الاستدلال في الوصف الفهرسي

يمكن صياغة وصف فهرسي لهذا المثال الافتراضي على النحو الآتي.

توافق تعقيبة الورقة الحادية عشرة مطلع الورقة الرابعة، وتوافق تعقيبة الورقة الرابعة مطلع الورقة الثانية عشرة. وتتطابق الحافة المقطوعة للقصاصة الباقية بين الورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة مع الحافة المقطوعة للورقة الرابعة. وتشير هذه القرائن إلى أنّ الورقة الرابعة كانت في موضع سابق بين الورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة. وهي مثبّتة في موضعها الحالي بشريط ورقي ملصق لا يمرّ فيه خيط الخياطة. ولم يتبيّن متى انفصلت الورقة عن موضعها السابق ولا متى ثُبّتت في موضعها الحالي.

حين أقول إنّ المخطوط يتنفّس في سطوره، أفكّر أيضًا في الطريق الذي سلكته تلك السطور حتى وصلت إلينا. فالتعقيبة تدلّ على استمرار النص، وقد تحفظ قصاصة صغيرة أثر الموضع الذي كانت الورقة متّصلة به. وحين نقرأ الأثرين معًا، نزداد معرفةً بالكلمات المكتوبة وبالكتاب الذي حملها عبر القرون.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 542

2026-11-09T16:49:38.436-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 542

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 542 - الف

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 542 - ب

https://youtube.com/live/8MjB0svEqOs

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 541

2026-11-08T17:21:57.450-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 541

https://youtube.com/live/KbNPwQIkjRQ

https://youtu.be/Ir7ktTH0FEo

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 540 - درس 19

2026-11-08T17:20:53.124-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 540 - درس 19

https://youtube.com/live/toXFr_Y1t2A

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 539

2026-11-07T17:23:52.161-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 539

مقاله نی یازار "آیوآی" و ترجومه ادن ده "ای.آی" دیر.

تورکجه

Türkce

In English

عربجه

https://youtube.com/live/lOs_wHNJc_s

بسم الله الرحمن الرحیم

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار»

۵۳۹-جو بؤلوم — فالنامه نسخه‌سینین علمی یئکونو

بو گون ۵۳۹-جو بؤلومو تاماملادیق. سیزین مستقیم اوخونوشونوز و کودیکولوژی، پالئوقرافی و تاریخی دیل‌شوناسلیق موشاهیده‌لرینیز اساسین‌دا، بو نسخه حاققیندا بیر علمی یئکون حاضیرلاماق اولار.

۱. نسخه‌نین ایلک توصیفی

خصوصیت	آراشدیرما نتیجه‌سی
اثرین آدی	«فالنامه» — موضوع اساسلی، موقت عنوان
دیلی	تاریخی شرقی تورکجه؛ چاغاتای ادبی عنعنه‌سی ایله گوجلو علاقه
یازی نوعو	نستعلیق احتمالı؛ تصویر اوزرینه تأیید لازیم‌دیر
تاریخ	«تمت سنه ۱۲۸۹» — احتمالاً هجری قمری، ۱۸۷۲–۱۸۷۳ میلادی
مؤلف و کاتب	اوخونان قسمت‌لرده آدلاری تعیین ائدیلمه‌ییب
کتابت یئری	تعیین ائدیلمه‌ییب
PDF	۴۳ تصویر؛ هامیسینی یازیلی صفحه حساب ائتمک اولماز
موضوع	قرعه، فال، قرآنی استنادلار، نجومی اصطلاحلار
فیزیکی خصوصیتلر	جلد، هؤرولموش یاشیل و قارا ایپ، سو زدیگی و مهرلر
محافظه تاریخی	روس/سیریلیک یازیلی مهرلر؛ مؤسسه هله تشخیص ائدیلمه‌ییب

۲. ۴۰–۴۲-جی صفحه‌لرین اهمیتلی نتیجه‌لری

سیز سون صفحه‌لرده اوچ فال اوخودونوز:

دال–الف–ب: «لمن الملك اليوم لله الواحد القهار» قرآنی عبارتی ایله باشلانیر. سونرا اسحاق علیه‌السلام فالی گلیـر. متن‌ده ایوب علیه‌السلامین ده ذکر ائدیلمه‌سی آیریجا تحقیق ائدیلمَلیدیر. بو، ضرورتاً متن ختاسی دئییل؛ بیر پیغمبرین فالیندا باشقا پیغمبرین حکایه‌سینه استناد ائدیله بیلر.

دال–ب–الف: عثمان رضی الله عنه فالی‌دیر. متن‌ده اونون قرآنین جمعی ایله علاقه‌سی ذکر اولونور. فالین عمومی مضمونلری شادلیق، دولت، علم طلبی و حاجتلرین قبول اولماسی‌دیر.

سون دعا و تاریخ: متن «محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم» و امتین حاجتلری حاققیندا دعا ایله تاماملانیر. آردینجا «تمت سنه ۱۲۸۹» ثبت اولونور.

بورادا مهم فرق بودور: ۱۲۸۹ تاریخینین نسخه‌ده وارلیغی مستقیم متنی موشاهیده‌دیر؛ اونون کتابت تاریخی اولماسی ایسه هله فرضیه‌دیر.

۳. عنوان مسئله‌سی

سیزین تشخیصینیز اهمیتلیدیر: نسخه‌نین اول طرفینده «فالنامه» یازیلیب، آلتینا «الله اعلم» علاوه اولونوب.

بو، عنوانین قطعی مؤلف عنوانی اولمادیغی احتمالینی اورتایا قو‌یور. «فالنامه» متن‌نین موضوعونا تام اویغون‌دور، لاکین اونون اصلی عنوان اولدوغونو هله ثابت ائده بیلمیریك.

علمی کاتالوقدا بونو بئله ثبت ائتمک دوغرو اولار:

Falname (provisional descriptive title; the manuscript's original title has not been established).

۴. دیل‌شوناسلیق نتیجه‌سی

سیزین بو گون اوخودوغونوز «بیزینگ»، «سئنینگه»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «اوتمازدان»، «آشیقمانغی» و «ایته‌دور» کیمی شکللر، نسخه‌نین تاریخی شرقی تورکجه خصوصیتلرینی گؤستریر.

چاغاتای ادبی تورکجه‌سی ایندیلیک ان گوجلو دیل تشخیصی‌دیر. لاکین کاتبین جغرافی منشأیینی تنها بو شکللر اساسین‌دا تعیین ائتمک ممکن دئییل.

بو نسخه‌نین خاص اهمیتلی طرفی، یالنیز لغت‌لری دئییل، فعل صرفینی، جمله قورولوشونو، شرط شکللرینی و کاتبین شخصی املا عادتلرینی بیرلیکده آراشدیرماغا امکان وئرمه‌سیدیر.

۵. ایتکین وراق مسئله‌سی

۳۹-جو صفحه‌ده‌کی «خوبدور» تعقیبه‌سینین ۴۰-جی صفحه‌نین باشیندا تکرار اولونماماسی آراشدیرمانین اساس آچیق مسئله‌لریندن بیریدیر.

سیز نسخه‌نین باشقا صفحه‌لرینده ده بو کلمه‌نی آختاردینیز و اویغون باشلانغیج تاپمادینیز.

بو نتیجه احتمالی وراق ایتکی‌سی یا ترتیب پوزغونلوغو کیمی ثبت ائدیلمَلیدیر. ایتکین وراق سایی‌نی تعیین ائتمک اوچون فیزیکی دفتَر قورولوشو، تیکیش و تعقیبه‌لر بیرلیکده یوخلانمالیدیر.

۶. بو گونکۆ آراشدیرمانین علمی دَیری

بو نسخه سیزین معمولی ۲۵۰ ایللیک سئچیم معیارینیزدان گنج‌دیر. لاکین اونون آراشدیرما دَیری یالنیز یاشی ایله اؤلچولمور.

سیز بو بؤلومده بیر نسخه‌نین متنینی اوخوماقلا قالмадینیز؛ اونون قرعه نظامینی، قرآنی استنادلارینی، تاریخی دیلینی، یازی عادتلرینی، تعقیبه‌لرینی، احتمالی وراق ایتکی‌سینی و تاریخ ثبتینی بیر-بیری ایله علاقه‌ده آراشدیر‌دینیز.

بو آراشدیرمانین ان گوجلو علمی نتیجه‌سی: فالنامه، احتمالاً نوزدهمجو عصر نسخه‌سی اولماسینا باخمایاراق، چاغاتای ادبی عنعنه‌سینین فال و قرعه متنینده نئجه ایشلندیگینی اؤیرنمک اوچون دَیرلی بیر شاهد‌دیر.

بیر مسئله‌نی ده آچیق ساخلامالی‌ییق: بو گونکۆ اوخونوش و موشاهیده‌لر علمی مقاله‌نین اساسینی تشکیل ائدیر، لاکین متن‌نین تام تصحیحی و نسخه‌نین فیزیکی قورولوشونون قطعی تشخیصی هله باشا چاتماییب.

۵۳۹-جو بؤلومون علمی قئیدینی بورادا تاماملاییر‌ییق. سونرا بو آراشدیرمانی آذربایجان تورکجه‌سینده عرب الیفباسی ایله، تورکیه تورکجه‌سینده، اینگیلیسجه و عربجه دؤرد آیری علمی مقاله شکلینه گتیره بیلریک.

آللاه اؤمور، ساغلیق و علمینیزه برکت وئرسین. نؤوبتی بؤلومده یئنی بیر نسخه ایله آراشدیرمامیزی داوام ائتدیره‌ریک.

—----------------------------------

Lütfen bugünkü kitap hakkında, bundan beləki ortada daha bir çox yazılarımızı itmiş ola bilər. Lütfən bugünkü kitab haqqında oxuduğumuz və araşdırdığımız kitab haqqında ərəb əlifbası ilə türkcə bir məqalə yazarmısınız? Lütfən ki nəşr üçün hazır edin ki onu weblaqda yayalım

بیر تورکجه فالنامه‌نین ایزی ایله: ۱۲۸۹ تاریخی، چاغاتای ادبی دیلی و ایتکین وراقین آختاریشی

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» سیلسله‌سینین ۵۳۹-جو بؤلوموندن بیر علمی آراشدیرما

آراشدیرماچی: انصافعلی هدایت

۷ نووامبر ۲۰۲۶

مقدمه: معمولی قایدامیزدان کناردا قالان بیر نسخه

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرما سیلسله‌سینده اساس سئچیم معیارلاریمیزدان بیری، ۲۵۰ ایلدن قدیم تورکجه الیازمالاری اوخوماق و آراشدیرماقدیر. بو معیارا گؤره، ۲۵۰ ایلدن گنج نسخه‌لری عادتاً آراشدیرما پروگرامیمیزا داخیل ائتمیریک.

آنجاق ۵۳۹-جو بؤلومده بو قایدادان بیر ایستثنا ائتدیک.

قارشی‌میزدا ۴۳ تصویرلیک بیر PDF وار ایدی. نسخه‌نین سونوندا «تمت سنه ۱۲۸۹» عبارتی گؤرونوردو. بو تاریخ هجری قمری اولاراق قبول ائدیلسه، ۱۸۷۲–۱۸۷۳ میلادی ایللرینه اویغون گلیـر. بئله‌لیکله، نسخه‌نین سونونداکی تاریخ بیزیم ۲۵۰ ایللیک معیاریمیزدان گنج بیر دؤوره اشاره ائدیر.

بو تاریخین کتابت تاریخی، متنینی تاماملاما تاریخی، یا دا اؤنجه‌کی بیر نسخه‌دن کؤچورولموش قئید اولدوغونو هله بیلمیریک. آنجاق نسخه‌نین خطی، دیلی، املاسی و موضوعو او قدر دقتیمیزی چکدی کی، آراشدیرمانی یاریمچیق ساخلامادیق.

بو گونکۆ مقصدیمیز نسخه‌نین هر کلمه‌سینی قطعی اوخوماق دئییل، بلکه اونون علمی خصوصیت‌لرینی مستقیم متن اوخونوشو و تصویرلر اوزرینه موشاهیده‌لر اساسین‌دا آیدینلاشدیرماق ایدی.

۱. «فالنامه» اثرین اصلی آدیدیرمی؟

نسخه‌نین ایلک قسمت‌لرینده «فالنامه» عنوانی گؤرونور. اونون یانیندا «الله اعلم» عبارتی ده یازیلیب.

بو ایکی عبارت بیرلیکده اهمیتلی بیر سوال دوغورور: «فالنامه» مؤلفین اثرینه وئردیگی اصلی آددیر، یوخسا سونراکی بیر صاحب، کتابدار یا باشقا شخص متن‌نین موضوعونا باخاراق بو آدی یازیبدیر؟

اوخودوغوموز مقدمه‌ده، بیر نئچه فال متنینینده و سون دعا قسمتینه قدر اثرین اصلی عنوانینی آچیق شکلده بیلدیرن بیر عبارت تعیین ائده بیلمدیک.

بونا گؤره «فالنامه» آدینی ایندیلیک موضوع اساسلی، موقت عنوان کیمی قبول ائتمک داها دوغرودور.

اثرین موضوعو ایسه آیدین‌دیر: بو، قرعه آتماق، فال آچماق، گله‌جک حاققیندا یوروم وئرمک و مخاطبین حاجتلری ایله علاقه‌لی نتیجه‌لر چیخارماق اوچون ترتیب اولونموش تورکجه بیر متندیر.

۲. نسخه‌نین فیزیکی قورولوشو

PDF تصویرلرینده جلدین قارا و تزئینلی اولدوغو گؤرونور. نسخه‌نین بعضی یئرلرینده سو زدیگی، کاغیذدا لکه‌لر، خطین سولغونلاشماسی و یازی‌نین اوخونوشونو چتینلشدیرن فیزیکی اثرلر مشاهده اولونور.

ایلک تصویرلردن بیرینده یاشیل و قارا رنگلی، بیر-بیرینه هؤرولموش ایپ گؤردوک. بو، نسخه‌نین تیکیش قورولوشو حاققیندا مهم بیر موشاهیده ایدی.

لا‌کین PDF تصویرلری نسخه‌نین دفتَر اورتاسینی، بیفولیوملارین بیرلشمه یئرلرینی و تیکیش ختلرینی کافی قدر گؤسترمیر. هر صفحه تقریباً مستقل بیر یازی سطحی کیمی تصویرلنیب.

بو سبب‌دن نسخه‌نین نئچه دفتَردن تشکیل اولدوغونو، هر دفتَرده نئچه بیفولیوم وارلیغینی و ایتکین وراق اولوب-اولمادیغینی فیزیکی باخیمدان قطعی تعیین ائده بیلمدیک.

بعضی صفحه‌لرده گؤردویوموز اؤرتولمه و قاتلانما ایزلری ده دقتیمیزی چکدی. لاکین بو ایزلر تک‌باشینا وراق‌لارین بیر-بیرینه هانسی ترتیبله باغلاندیغینی ثابت ائتمیر.

نسخه‌نین فیزیکی قورولوشونو آیدینلاشدیرماق اوچون اصل کتابین یا دا دفتَر اورتالارینی گؤستره‌ن داها کامل تصویرلرین آراشدیریلماسی لازیم‌دیر.

۳. ۳۹-جو صفحه‌ده‌کی «خوبدور» و ایتکین وراق مسئله‌سی

بو آراشدیرمانین ان اهمیتلی کودیکولوژی مسئله‌سی، PDF-نین ۳۹-جو و ۴۰-جی صفحه‌لری آراسیندا اورتایا چیخدی.

۳۹-جو صفحه‌نین سون ایکی سطرینه یاخین یئرده یئنی فال باشلانیر:

«دال، جیم، الف ... سنینگ فالینگ امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه فالی چیخدی، بغایت خوبدور.»

صفحه‌نین سونوندا «خوبدور» کلمه‌سی تعقیبه، یعنی نؤوبتی صفحه‌نین ایلک کلمه‌سینی گؤسترمک اوچون یازیلان راهنما کلمه کیمی گؤرونور.

آنجاق ۴۰-جی صفحه «هر اندیشه قیلسانگ...» عبارتی ایله باشلانیر. اورادا «خوبدور» یوخدور.

بونونلا کیفایتلنمه‌دیک. نسخه‌نین باشقا صفحه‌لرینین باشلانغیجلارینا دا باخدیق. «خوبدور» کلمه‌سینی اویغون بیر باشلانغیجدا تاپا بیلمه‌دیک.

بو موشاهیده احتمال اولونان وراق ایتکی‌سینی گوجلندیریر. لاکین مسئله‌نی قطعی حل ائتمیر.

چونکی تعقیبه یانلیش یازیلمیش اولا بیلر؛ بیر وراق ایتیب اولا بیلر؛ دفتَرلر سونراکی جلدلنمه‌ده یئر دَییشمیش اولا بیلر؛ یا دا تصویرلشمه زامانیندا بیر صفحه PDF-یه داخیل ائدیلمه‌میش اولا بیلر.

بیر وراقین ایتکی‌سی عادتاً ایکی یازی اوزونون، بیر بیفولیومون ایتکی‌سی ایسه دؤرد یازی اوزونون ایتکی‌سی معناسیندادیر. لاکین بو نسخه‌ده هانسی حالتین باش وئردیگینی هله ثابت ائتمه‌میشیک.

متن باخیمیندان دا احتیاط لازیم‌دیر. «بغایت خوبدور»دان سونرا «هر اندیشه قیلسانگ ... مرادغا یئتارسین» گلمه‌سی معنا جهتین‌دن ممکن‌دیر. بونا گؤره تنها معنایی دوام ایتکی‌نین وارلیغینی یا یوخلوغونو ثابت ائتمیر.

بیزیم علمی نتیجه‌میز بودور: ۳۹–۴۰-جی صفحه‌لر آراسیندا تعقیبه اویغونسوزلوغو وار؛ احتمالی وراق ایتکی‌سی یا ترتیب پوزغونلوغو داها گئنیش کودیکولوژی تحقیق طلب ائدیر.

۴. نسخه‌نین خطی: کاتبین شخصی نستعلیق عادتلری

نسخه‌نین خطی ایلک باخیشدا نستعلیق عنعنه‌سینه یاخین گؤرونور. لاکین کاتبین حرفلری یازما اوصولوندا بعضی شخصی خصوصیت‌لر وار.

قلم بعضی کلمه‌لرده چوخ روان حرکت ائدیر. حرفلر بیر-بیرینه یاخینلاشیر، کلمه‌لرین باشلانغیجی و سونو بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشور. بعضی یئرلرده ایسه قلم قالدیریلیر و حرف یئنی حرکتله تاماملانیر.

خصوصاً الف، لام، ب و نون حرفلرینین نسبتینی آراشدیرماق دَیرلی اولدو.

بعضی کلمه‌لرده ب حرفینین دیشی او قدر اوزون یازیلیب کی، ایلک باخیشدا لام کیمی گؤرونه بیلر. «بغایت» کلمه‌سینین اوخونوشوندا بو مسئله ایله قارشیلاشدیق.

باشقا بیر خصوصیت «الله تعالی» عبارتینین یازیلیشیدیر. کاتب بعضی یئرلرده حرفلری چوخ یاخین و مختصر شکلده یازیب. بو شکل بعضاً تشدید علامتینه بنزه‌ییر.

بیر نئچه یئرده حرفلرین اوستونده اوچان آری‌یا یا اوفوقی سکیز رقمینه بنزه‌ین مرکب بیر علامت ده مشاهده ائتدیک. بو علامتین وظیفه‌سی هله آیدین دئییل. اونون حرف اختصاری، کتابت علامتی، تزئینی عنصر یا باشقا بیر یازی عادتی اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون تکرار اولوندوغو یئرلر مقابله ائدیلمَلیدیر.

بو موشاهیده‌لر کاتبین الینی تانیماغا کؤمک ائده بیلر. لاکین خطین دقیق نوعونو و بیر یا دا بیر نئچه کاتبین ایشتیراکینی قطعی تعیین ائتمک اوچون تصویرلرین داها سیستماتیک پالئوقرافیک مقابله‌سی لازیم‌دیر.

۵. تورکجه‌نین هانسی تاریخی قولو؟

بو نسخه‌نین منیم اوچون ان جلب ائدیجی خصوصیتی دیلی اولدو.

متن‌ده «بیزینگ»، «سنینگ»، «سنینگه»، «آنینگ»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «قیلغان»، «قایتوب»، «اوتمازدان» و «ایته‌دور» کیمی شکللر ایشلنیر.

بو شکللر تاریخی شرقی تورکجه ادبی عنعنه‌سی ایله اویغون‌دور. خصوصاً چاغاتای ادبی دیلی بو نسخه‌نین دیلینی تشخیص ائتمک اوچون ان گوجلو احتمال کیمی اورتایا چیخیر.

آنجاق بو مرحله‌ده متنینی قطعی اولاراق چاغاتایجا، تاریخی اؤزبکجه یا دا شرقی تورکجه‌نین باشقا بیر محلی گونه‌سی آدلاندیرماق دوغرو اولماز.

چاغاتایجا گئنیش بیر ادبی و فرهنگی محیطده ایشلنیب. اونون یازی عنعنه‌سی بیر شهر یا بیر سیاسی دولتین سرحدلری ایله محدودلاشماییب. بو سبب‌دن نسخه‌نین چاغاتای ادبی خصوصیتلرینه صاحب اولماسی، اونون حتماً هرات، بخارا، سمرقند یا باشقا معین بیر شهرده یازیلدیغینی گؤسترمیر.

بیزیم اوخودوغوموز قسمت‌لر اساسین‌دا ان دقیق تشخیص بئله‌دیر:

تاریخی شرقی تورکجه؛ چاغاتای ادبی دیلی خصوصیتلری گوجلو اولان بیر متن.

فعل و جمله قورولوشو

متن‌ده‌کی فعل شکللری خصوصاً اهمیتلیدیر.

«بولغای» و «چیقارغای» کیمی شکللر آینده، آرزو، دعا یا احتمال معناسی داشییا بیلر. «قیلسانگ» شرط قورولوشونو، «قیلغان» ایسه فعلی صفت عنعنه‌سینی گؤستریر.

«آشیقمانغی» کیمی اوخونان بیر عبارتین آردینجا «موندا هیچ منفعت یوقدور» گلمه‌سی، اونون عجله ائتممک یا تله‌سممک معناسیندا اولماسی احتمالینی گوجلندیریر.

بعضی کلمه‌لرده نقطه‌لرین یئری اوخونوشو چتینلشدیریر. بیر حرفین نقطه‌سی باشقا حرفین آلتینا یا اوستونه دوشه بیلر. بعضاً ایکی نقطه بیر-بیرینه یاپیشیر، اوچونجو نقطه ایسه اونلاردان آرا‌لی یازیلیب.

بو سبب‌دن کلمه‌نین اوخونوشونو تنها حرف شکلینه گؤره دئییل، جمله‌نین نحوی قورولوشونا و معناسی‌نا گؤره ده یوخلاماق لازیم‌دیر.

۶. فال آچما نظامی: الف، ب، ج، د

نسخه‌نین مقدمه‌سینده قرعه‌نین دؤرد طرفی اولدوغو و اونلارین الف، ب، ج، د حرفلری ایله ایشاره‌لندیگی آیدینلاشیر.

متن‌ده قرعه‌نین اوچ دفعه آتیلماسی و هر دفعه گله‌ن حرفین یاددا ساخlanماسی توضیح اولونور.

اوخودوغوموز فال باشلیقلاریندا بو ترکیبلرله قارشیلاشدıq:

«الف–الف–الف»، «الف–الف–ب»، «الف–الف–ج»، «الف–الف–د»، «دال–جیم–الف»، «دال–الف–ج»، «دال–الف–ب» و «دال–ب–الف».

اگر هر مرحله‌ده دؤرد حرفدن بیری مستقل شکلده گله بیلیرسه، نظری اولاراق ۶۴ ترکیب ممکن‌دیر. لاکین نسخه‌ده ۶۴ فالین هامیسینین اولدوغونو هله ثابت ائتمه‌میشیک.

بونون اوچون تام متن اوخونمالی، باشلیقلار سیرالانمالی و تکرار اولونان یا ایتکین ترکیبلر آیریجا یوخلانمالیدیر.

بو، اثرین تنها فال نتیجه‌لری مجموعه‌سی دئییل، معین بیر قرعه نظامینا اساسلانان عملی راهنما اولدوغونو گؤستریر.

۷. قرآن آیه‌لری، پیغمبرلر و فال یوروملاری

فاللارین بیر چوخو قرآن آیه‌لری یا قرآنی عبارت‌لرله باشلانیر. سونرا تورکجه شرح گلیـر و فالین هانسی پیغمبر یا تاریخی شخصیت ایله علاقه‌لندیریلدیگی بیلدیریلیر.

اوخودوغوموز قسمت‌لرده ابراهیم، نوح، اسحاق، عیسی و ایوب پیغمبرلرین، هم‌چنین عمر و عثمان کیمی صحابه شخصیتلرین آدلاری ایله قارشیلاشدıq.

فرعون آدی ایله باغلانان فالدا ایسه احتیاط، صبر و توبه موضوعلاری اؤنه چیخیر.

ابراهیم فالینده رزق، حاجتلرین قبول اولماسی و شادلیق؛ نوح فالینده دعا، راست یول و ایشلرین دوزلمه‌سی؛ عثمان فالینده سعادت، علم طلبی و دولت کیمی مضمونلر گؤرونور.

بو یوروملارین قرآن آیه‌لرینین اصلی سیاقی ایله ائینی اولدوغونو دئمک اولماز. فالنامه‌ده آیه‌لر مخصوص بیر قرعه و یوروم نظامینین ایچینه یئرلشدیریلیب.

مثلاً اسحاق فالینده بو عبارت گؤرونور:

«لمن الملك اليوم لله الواحد القهار»

بو، غافر سوره‌سینین ۱۶-جی آیه‌سینده‌کی عبارتلردندیر.

نوح فالینده نساء سوره‌سینین ۶۹-جو آیه‌سینه باغلی عبارت، ابراهیم فالینده ایسه بقره سوره‌سینین ۲۶۱-جی آیه‌سینده‌کی «سبع سنابل» و «مائة حبة» عبارت‌لری تشخیص ائدیله بیلیر.

قرآنی استنادلارین بئله بیر فال نظامینده نئجه ایشلندیگی، اثرین دینی-فرهنگی تاریخی باخیمیندان آیری بیر آراشدیرما موضوعوسودور.

۸. نجومی اصطلاحلار و فالین اجتماعی دنیاسی

متن‌ده «طالع» و «مشتری» کیمی اوخونان کلمه‌لر ده گؤرونور.

«مشتری» سیاره آدی کیمی ایشلنیبسه، بو، فالنامه‌نین نجومی-احکامی تصورلارلا علاقه‌سینی گؤستره بیلر. لاکین اونون دقیق جمله‌ده‌کی وظیفه‌سی تصویر اوزرینه یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.

فاللاردا هفته‌نین گونلری ده ذکر اولونور: یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه و چهارشنبه کیمی گون آدلاری مخاطبین ایشی، سفرى، حاجتی یا طالعی ایله علاقه‌ده ایشلنیر.

بو، فالنامه‌نین تنها مجرد دینی عبارت‌لردن تشکیل اولونمادیغینی گؤستریر. اثر، انسانلارین گوندلیک قایغیلاری، ایشلری، سفرلری، دشمنلری، رزقلری، شادلیقلری و قورخولاری ایله علاقه‌لی بیر متندیر.

۹. مهرلر و نسخه‌نین سونراکی تاریخی

PDF تصویرلرینده روس یا سیریلیک یازیلی مهرلره بنزه‌ین علامتلر مشاهده ائتدیک. اونلاردان بیری نسخه‌نین ایلک قسمت‌لرینده، باشقاسی ایسه PDF-نین ۱۸-جی صفحه‌سینده گؤرونور.

مهرلرین بیرینده ۱۹۵۴ رقمینه بنزه‌ین بیر تاریخ ده گؤرونوردو.

آنجاق مهرین تام متنینی، مؤسسه‌نین آدینی و ۱۹۵۴ رقمینین وظیفه‌سینی هله تشخیص ائتمه‌میشیک.

بو رقم کتابت تاریخی دئییل؛ اگر اوخونوش دوغرو‌دورسا، نسخه‌نین سونراکی محافظه یا ثبت تاریخی ایله علاقه‌لی اولا بیلر.

نسخه‌نین هانسی کتابخانادا ساخlanدیغی، اورایا نه زامان و هانسی یوللا گلدیگی بو آراشدیرمانین آچیق قالان سواللارین‌داندیر.

۱۰. «تمت سنه ۱۲۸۹»: تاریخ وار، لاکین هانسی تاریخ؟

نسخه‌نین سونوندا دعا عبارتیندن سونرا «تمت سنه ۱۲۸۹» قئیدی گؤرونور.

۱۲۸۹ هجری قمری، تقریباً ۱۸۷۲–۱۸۷۳ میلادی ایللرینه برابر‌دیر.

بو قئید نسخه‌نین تاریخینی آراشدیرماق اوچون ان مهم مستقیم متنی شاهدلردن بیریدیر.

لا‌کین اونون هانسی مرحله‌یه عاید اولدوغونو تعیین ائتمک لازیم‌دیر: متن بو ایلده تألیف اولونوب، نسخه بو ایلده کؤچورولوب، یوخسا کاتب اؤنجه‌کی بیر نسخه‌نین سون قئیدینی ده کؤچوروب؟

اوخودوغوموز قسمت‌لرده کاتبین آدی، مؤلفین آدی و کتابت یئری آچیق شکلده تعیین ائدیلمه‌دی.

بو، آراشدیرمانین یاریمچیق قالدیغی معناسیندا دئییل. عکسینه، نسخه‌نین مقدمه‌سی، مختلف فال متنلری و سون قسمتی یوخلانیب، هانسی معلوماتین مستقیم مشاهده اولوندوغو و هانسی‌نین هله تعیین ائدیلمه‌دیگی آیریلیب.

۱۱. بو نسخه‌نین علمی اهمیتی ندیر؟

بو فالنامه‌نین دَیری‌نی تنها فال یوروملارینین دوغرو یا یانلیش اولماسی مسئله‌سینه باغلاماق دوغرو اولماز.

بیز بو اثره تاریخی بیر متن، تورکجه بیر یازی یادگاری و نسخه‌شوناسلیق آراشدیرما موضوعوسو کیمی باخیریق.

اونون علمی اهمیتی بیر نئچه ساحه‌ده گؤرونور.

بیرینجی‌سی، تاریخی شرقی تورکجه‌نین، خصوصاً چاغاتای ادبی عنعنه‌سینین دینی و گوندلیک موضوعلو متنلرده نئجه ایشلندیگینی آراشدیرماغا امکان وئریر.

ایکینجی‌سی، کاتبین حرف شکللری، نقطه‌لری، قلم حرکتلری و کلمه‌لری بیرلشدیرمه اوصولو پالئوقرافیک تحقیق اوچون دَیرلی‌دیر.

اوچونجو‌سو، تعقیبه‌لر و احتمال اولونان ایتکین وراق مسئله‌سی نسخه‌نین فیزیکی تاریخی حاققیندا یئنی سواللار دوغورور.

دؤردونجو‌سو، قرآن آیه‌لرینین فال یوروملارینا داخیل ائدیلمه‌سی و پیغمبرلرین آدلاری ایله باغلانماسی، تاریخی دینی فرهنگ و عامه اعتقادلارینین آراشدیریلماسی اوچون ماده وئریر.

بئشینجی‌سی، «بولغای»، «یئتگورکای»، «سنینگه»، «ایزگو» و باشقا شکللرین مقابله‌سی، تاریخی تورکجه‌نین صرف، نحو و لغت تاریخینی اؤیرنمک اوچون اهمیتلیدیر.

نتیجه: بیر فالنامه‌دن داها آرتیق

۵۳۹-جو بؤلومده قارشیلاشدیغیمیز نسخه، ایلک باخیشدا ساده بیر فال کتابی کیمی گؤرونه بیلر. لاکین اونون صفحه‌لرینی اوخودوقجا باشقا بیر دنیا آچیلیـر.

بو دنیا‌دا قرآن آیه‌لری ایله تورکجه جمله‌لر، پیغمبر حکایه‌لری ایله گوندلیک انسان آرزولاری، نجومی اصطلاحلار ایله هفته‌نین گونلری، تاریخی ادبی دیل ایله کاتبین شخصی خطی بیر-بیرینه قاریشیب.

منیم اوچون بو نسخه‌نین ان جلب ائدیجی طرفی اونون فال نتیجه‌لری دئییل، تورکجه‌نین جمله قورولوشو، فعل شکللری، لغت ثروتی و کاتبین یازی عادتلری اولدو.

بعضی کلمه‌لری ایلک باخیشدا اوخوماق چتین ایدی. لاکین ائینی حرفلرین و ائینی کاتب عادتلرینین باشقا صفحه‌لرده تکرار اولونماسی، اوخونوشو تدریجاً آسانلاشدیر‌دی.

بو دا الیازما آراشدیرماسی‌نین اساس درس‌لریندن بیریدیر: بیر کلمه‌نی اوخوماق اوچون بعضاً بیر سطر کافی دئییل؛ کاتبین الینی تانیماغا، ائینی حرفی ده‌فه‌لرله گؤرمه‌یه و متن‌نین دیلینی درک ائتمه‌یه احتیاج وار.

بو گون نسخه‌نین هامیسینی سطر‌به‌سطر اوخومادیق. بعضی کلمه‌لر، جمله‌لر و تصویرلر یئنی‌دن مقابله ائدیلمَلیدیر. ۳۹–۴۰-جی صفحه‌لر آراسیندا احتمال اولونان وراق ایتکی‌سی، نسخه‌نین اصلی عنوانی، کاتبین هویتی و ۱۲۸۹ تاریخینین دقیق معناسی دا آچیق قالیر.

آنجاق بو آچیق سواللار آراشدیرمانین ضعفینی دئییل، اونون داوام ائتدیریلمه‌سی اوچون علمی امکانلارینی گؤستریر.

بو فالنامه بیزه بیر داها گؤستردی کی، قدیم تورکجه الیازمالارین دَیری یالنیز اونلارین یاشیندا یا موضوعوندا دئییل؛ اونلارین دیلینده، یازیسیندا، تاریخینده و بیزه چاتدیر‌دیغی فرهنگی یادداشت‌لاردادیر.

۵۳۹-جو بؤلومو بو نتیجه ایله تاماملاییریق. نؤوبتی آراشدیرمالاریمیزدا یئنه ۲۵۰ ایلدن قدیم تورکجه الیازمالارا اؤنجه‌لیک وئره‌جگیک.

آراشدیرما قئیدی: بو مقاله آراشدیرماچینین ۷ نووامبر ۲۰۲۶ تاریخینده ۵۳۹-جو بؤلومده آپاردیغی مستقیم متن اوخونوشلارینا، PDF تصویرلری اوزرینه موشاهیده‌لرینه و نسخه‌شوناسلیق تحلیلینه اساسلانیر. نسخه‌نین تام انتقادی متن نشری دئییل. قطعی اوخونمایان عبارت‌لر و فیزیکی قورولوشلا علاقه‌لی فرضیه‌لر احتیاطلا ارائه اولونوب.

آچار سؤزلر: تورکجه الیازمالار، فالنامه، چاغاتای ادبی دیلی، تاریخی شرقی تورکجه، کودیکولوژی، پالئوقرافی، تعقیبه، قرعه، قرآن آیه‌لری، ۱۲۸۹ هجری.

مقاله‌نی وبلاقدا نشر اوچون باشلیق، مقدمه، علمی تحلیل و نتیجه بؤلوملری ایله حاضیرلادیم. سیزین بو گون اوخودوغونوز و بیلدیردیگینیز موشاهیده‌لری اساس گؤتوردوم؛ آرا‌دا ایتدیگی احتمال اولان دانیشیق قسمت‌لرینی ایسه اؤزومدن تاماملانمیش معلومات کیمی گؤسترمَدیم.

قرآنی عبارت‌لردن غافر سوره‌سینین ۱۶-جی آیه‌سینین متنینی ده آیریجا مقابله ائتدیم. quran.com

—--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Aşağıda, 539. bölümde incelediğimiz Türkçe Falnâme yazması üzerine hazırladığımız makalenin Türkiye Türkçesiyle, Latin alfabesiyle yazılmış ve blogda yayımlanmaya uygun hâlini sunuyorum. Metinde akademik üslubu korurken, araştırma sırasında yaptığınız doğrudan gözlemleri, okuma deneyiminizi ve henüz kesinleşmemiş konuları birbirinden ayırdım.

Bir Türkçe Falnâmenin İzinde: 1289 Tarihi, Çağatay Edebî Dili ve Kayıp Yaprakların Araştırılması

“Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” Araştırma Dizisi — 539. Bölüm

Araştırmacı: Ensafali Hedayat
Tarih: 7 Kasım 2026

Giriş: Araştırma Ölçütlerimizin Dışında Kalan Bir Yazma Eser

“Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” başlıklı araştırma dizimizde temel ilkelerimizden biri, en az 250 yıllık Türkçe el yazmalarını incelemektir. Bu ölçüte göre, 250 yıldan daha yeni yazmaları genellikle araştırma programımıza almıyoruz.

Ancak 539. bölümde bu ilkemizin dışına çıktık.

Karşımızda 43 görüntüden oluşan bir PDF dosyası vardı. Yazmanın sonunda “تمت سنه ۱۲۸۹” (Temmet sene 1289) ifadesi bulunuyordu. Bu tarih hicrî kamerî takvime aitse miladi 1872–1873 yıllarına karşılık gelmektedir.

Dolayısıyla yazmanın sonunda kayıtlı tarih, araştırmalarımızda benimsediğimiz 250 yıllık sınırın içinde kalıyordu.

Bununla birlikte, 1289 tarihinin eserin telifine mi, mevcut nüshanın istinsahına mı, yoksa daha eski bir nüshadan aktarılan bir kayda mı ait olduğunu henüz belirleyemedik.

Yazmanın hattı, dili, imlası ve konusu dikkatimizi o kadar çekti ki incelemeyi yarıda bırakmak istemedik.

Amacımız yalnızca metni okumak değildi. Aynı zamanda yazmanın fiziksel özelliklerini, yazı karakterini, dilini, metin düzenini ve tarihsel değerini doğrudan gözlemlerimiz üzerinden değerlendirmek istiyorduk.

1. “Falnâme” Eserin Gerçek Adı mı?

Yazmanın ilk bölümlerinde “Falnâme” başlığı görülmektedir. Bu başlığın yanında “Allahü a‘lem” ifadesi de yer almaktadır.

Bu iki ifade önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:

Falnâme, müellifin eserine verdiği özgün ad mıdır, yoksa daha sonraki bir sahip, kütüphaneci veya başka bir kişi tarafından eserin konusuna bakılarak mı yazılmıştır?

İncelediğimiz giriş bölümünde, çeşitli fal metinlerinde ve son duaya kadar okuduğumuz kısımlarda eserin özgün adını açıkça bildiren bir ifadeye rastlamadık.

Bu nedenle “Falnâme” adını şimdilik konuya dayalı, geçici bir başlık olarak kabul etmek daha doğru görünmektedir.

Bununla birlikte eserin konusu açıktır. Metin; kura çekme, fal açma, geleceğe ilişkin yorumlarda bulunma ve kişilerin dilekleriyle ilgili sonuçlar çıkarma amacıyla hazırlanmış Türkçe bir eserdir.

2. Yazmanın Fiziksel Yapısı ve Cildi

PDF görüntülerinde yazmanın siyah renkli, süslemeli bir cilde sahip olduğu görülmektedir.

Bazı yapraklarda su lekeleri, kâğıt üzerinde bozulmalar, mürekkep izleri ve metnin okunmasını güçleştiren fiziksel hasarlar bulunmaktadır.

İlk görüntülerden birinde yeşil ve siyah renkli ipliklerin birbirine örülmüş olduğu dikkatimizi çekti.

Bu gözlem, yazmanın dikiş ve cilt yapısı bakımından önemlidir.

Ancak PDF görüntüleri, yazmanın forma ortalarını, bifoliumların birleşme noktalarını ve dikiş hatlarını yeterince göstermemektedir.

Sayfalar neredeyse birbirinden bağımsız yüzeyler gibi görüntülenmiştir.

Bu nedenle yazmanın kaç formadan oluştuğunu, her formada kaç bifolium bulunduğunu ve herhangi bir yaprağın kaybolup kaybolmadığını fiziksel açıdan kesin olarak belirleyemedik.

Bazı sayfalarda yatay katlanma izlerine benzeyen çizgiler de gözlemledik.

Bununla birlikte, yalnızca bu izlerden hareketle yaprakların birbirleriyle nasıl bağlantılı olduğunu veya özgün forma düzenini belirlemek mümkün değildir.

Yazmanın fiziksel yapısının açıklığa kavuşturulabilmesi için eserin aslının veya forma ortalarını gösteren daha ayrıntılı görüntülerinin incelenmesi gerekmektedir.

3. 39. Sayfadaki “Hûbdur” Kelimesi ve Kayıp Yaprak Sorunu

Araştırmamızın en dikkat çekici kodikolojik sorunlarından biri, PDF'nin 39. ve 40. sayfaları arasında ortaya çıktı.

sayfanın son iki satırına yakın bir yerde yeni bir fal başlamaktadır:

“Dal, cim, elif... Ey falının ilkası, senin falın Emîrü'l-müminîn Ömer radıyallahu anhın falı çıktı. Begayet hûbdur.”

Sayfanın sonunda bulunan “hûbdur” kelimesi, bir sonraki sayfanın ilk kelimesini göstermek amacıyla yazılmış bir reddâde (catchword) niteliğinde görünmektedir.

Ancak 40. sayfa “Her endişe kılsang...” ifadesiyle başlamaktadır.

Beklediğimiz “hûbdur” kelimesi burada bulunmamaktadır.

Bunun üzerine yazmanın diğer sayfalarının başlangıçlarını da kontrol ettik. Aynı kelimeyi uygun bir başlangıç konumunda bulamadık.

Bu durum, yazmada bir veya birkaç yaprağın kaybolmuş olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Ancak bu ihtimali kesin bir sonuç olarak değerlendirmek doğru değildir.

Çünkü birkaç farklı açıklama mümkündür:

Reddâde yanlış yazılmış olabilir.
Bir yaprak kaybolmuş olabilir.
Yaprakların sırası sonraki bir ciltleme sırasında değişmiş olabilir.
Dijitalleştirme sırasında bir sayfa görüntülenmemiş olabilir.
Metinde, reddâdeyle ilgili bir istinsah hatası bulunabilir.

Bir yaprağın kaybı normal olarak iki yazılı yüzün, bir bifoliumun kaybı ise dört yazılı yüzün eksilmesi anlamına gelir.

Fakat bu yazmada hangi durumun gerçekleştiğini henüz belirleyemedik.

Metnin anlamı bakımından da dikkatli olmak gerekmektedir.

“Begayet hûbdur” ifadesinden sonra “Her endişe kılsang... murada yetersin” biçimindeki bir cümlenin gelmesi anlam açısından mümkündür.

Dolayısıyla metnin anlam bakımından devam edebilmesi, fiziksel bir eksiklik bulunmadığını kanıtlamaz. Aynı şekilde reddâde uyuşmazlığı da tek başına yaprak kaybını kesinleştirmez.

Şimdilik ulaştığımız sonuç şudur: 39. ve 40. PDF sayfaları arasında bir reddâde uyuşmazlığı bulunmaktadır. Muhtemel yaprak kaybı veya yaprak sırası bozukluğu, daha ayrıntılı kodikolojik araştırma gerektirmektedir.

4. Yazmanın Hattı: Müstensihin Kendine Özgü Nestalik Özellikleri

Yazmanın hattı ilk bakışta nestalik yazı geleneğine yakın görünmektedir.

Ancak yazıyı yazan kişinin harfleri oluşturma biçiminde bazı kendine özgü özellikler bulunmaktadır.

Kalem bazı kelimelerde son derece akıcı hareket etmektedir. Harfler birbirine yaklaşmakta, kelimelerin başlangıç ve bitişleri zaman zaman üst üste gelmektedir.

Bazı yerlerde ise kalemin kaldırıldığı ve harfin yeni bir hareketle tamamlandığı anlaşılmaktadır.

Özellikle elif, lam, be ve nun harflerinin birbirleriyle ilişkisi dikkat çekicidir.

Bazı kelimelerde be harfinin dikey bölümü o kadar uzun yazılmıştır ki ilk bakışta lam harfine benzemektedir.

“Begayet” kelimesinin okunması sırasında bu sorunla karşılaştık.

Başka bir özellik, “Allah Teâlâ” ifadesinin yazılışında görülmektedir.

Müstensih bazı yerlerde harfleri birbirine oldukça yakın ve kısaltılmış biçimde yazmıştır. Bu şekil zaman zaman şedde işaretini andırmaktadır.

Ayrıca bazı kelimelerin üzerinde, yatay yazılmış sekiz rakamına veya uçan bir arıya benzeyen karmaşık bir mürekkep işareti gözlemledik.

Bu işaretin görevi henüz açıklığa kavuşmamıştır.

Bir kısaltma, yazı işareti, süsleme unsuru veya müstensihin kişisel yazı alışkanlığı olabilir.

Bunun belirlenebilmesi için işaretin tekrarlandığı bütün yerlerin karşılaştırılması gerekmektedir.

Bu özellikler, yazıyı yazan kişinin elini tanımamız bakımından değerlidir.

Ancak hattın kesin türünü ve eserin tek bir müstensih tarafından mı, yoksa birden fazla kişi tarafından mı yazıldığını belirlemek için sistematik paleografik karşılaştırma gerekmektedir.

5. Yazmanın Dili: Çağatay Türkçesi mi, Başka Bir Doğu Türkçesi mi?

Bu yazmanın benim için en ilgi çekici yönlerinden biri dili oldu.

Metinde şu biçimlerle karşılaştık:

“Bizing”, “sening”, “seninge”, “anıng”, “izgü”, “bolgay”, “yetkürgey”, “kılgan”, “kayıtup”, “ötmezden” ve “eytedür”.

Bu biçimler tarihî Doğu Türkçesi edebî geleneğiyle uyumludur.

Özellikle Çağatay edebî Türkçesi, yazmanın dilini tanımlamak için en güçlü ihtimal olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bununla birlikte, bu aşamada metni kesin olarak Çağatay Türkçesi, tarihî Özbek Türkçesi veya Doğu Türkçesinin başka bir yerel biçimi olarak sınıflandırmak doğru olmayacaktır.

Çağatay Türkçesi geniş bir edebî ve kültürel çevrede kullanılmıştır.

Bu yazı geleneği tek bir şehrin veya siyasi devletin sınırlarıyla sınırlı değildir.

Dolayısıyla yazmanın Çağatay edebî özellikleri taşıması, mutlaka Herat, Buhara, Semerkant veya belirli başka bir şehirde yazıldığı anlamına gelmez.

Okuduğumuz bölümler temelinde en uygun dil tanımı şudur:

Tarihî Doğu Türkçesi; Çağatay edebî diliyle güçlü ilişkiler gösteren bir metin.

Fiil Çekimleri ve Cümle Yapısı

Metindeki fiil biçimleri özellikle önemlidir.

“Bolgay” ve “çıkargay” gibi biçimler, bağlama göre gelecek zaman, dilek, dua veya ihtimal anlamı taşıyabilmektedir.

“Kılsang” şart yapısını, “kılgan” ise tarihî sıfat-fiil geleneğini göstermektedir.

“Aşıkmangı” biçiminde okunabilen bir ifadenin ardından “Bunda hiç menfaat yoktur” anlamındaki cümlenin gelmesi, bu kelimenin acele etmemek veya telaşlanmamakla ilgili olabileceğini düşündürmektedir.

Bazı kelimelerde noktaların konumu okumayı zorlaştırmaktadır.

Bir harfin noktası başka bir harfin altına veya üstüne düşebilmektedir.

Bazen iki nokta birbirine bitişirken üçüncü nokta bunlardan oldukça uzağa yerleştirilmiştir.

Bu nedenle kelimelerin okunmasında yalnızca harf biçimine değil, cümlenin dil bilgisel yapısına ve anlamına da dikkat etmek gerekmektedir.

“Seninge” Biçiminin Önemi

Metinde karşılaştığımız “seninge” biçimi ayrıca incelenmeye değerdir.

Tarihî Doğu Türkçesinde “sening” biçimi ikinci tekil kişinin ilgi hâliyle, “seninge” biçimi ise yönelme anlamıyla ilişkili olabilir.

Bu ayrım, metindeki eklerin ve zamirlerin doğru çözümlenmesi açısından önemlidir.

Aynı şekilde “kolungdan”, “muradga”, “yetkürgey” gibi biçimler de tarihî ses bilgisi ve biçim bilgisi bakımından karşılaştırılmalıdır.

6. Fal Açma Sistemi: Elif, Be, Cim ve Dal

Yazmanın giriş bölümünde kuranın dört taraflı olduğu ve bu tarafların elif, be, cim ve dal harfleriyle gösterildiği anlaşılmaktadır.

Metinde kuranın üç kez atılması ve her defasında gelen harfin hatırda tutulması gerektiği belirtilmektedir.

Okuduğumuz fal başlıkları arasında şu birleşimlerle karşılaştık:

Elif–Elif–Elif
Elif–Elif–Be
Elif–Elif–Cim
Elif–Elif–Dal
Dal–Cim–Elif
Dal–Elif–Cim
Dal–Elif–Be
Dal–Be–Elif

Eğer her aşamada dört harften biri bağımsız olarak gelebiliyorsa teorik olarak 64 farklı birleşim mümkündür.

Ancak yazmada bu 64 sonucun tamamının bulunduğunu henüz doğrulamadık.

Bunun için metnin bütünü okunmalı, fal başlıkları sıralanmalı ve eksik veya tekrar eden birleşimler belirlenmelidir.

Bu özellik, eserin yalnızca fal yorumlarından oluşan bir derleme olmadığını, belirli bir kura sistemine dayanan uygulamalı bir rehber niteliği taşıdığını göstermektedir.

7. Kur'an Ayetleri, Peygamberler ve Fal Yorumları

Yazmadaki birçok fal, Kur'an ayetleri veya Kur'an'dan alınmış ifadelerle başlamaktadır.

Ardından Türkçe açıklama gelmekte ve falın hangi peygamber veya tarihî şahsiyetle ilişkilendirildiği belirtilmektedir.

Okuduğumuz bölümlerde Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Hz. İshak, Hz. İsa ve Hz. Eyyûb'un adlarıyla karşılaştık.

Ayrıca Hz. Ömer ve Hz. Osman gibi sahabe şahsiyetlerine bağlanan fallar da bulunmaktadır.

Firavun adıyla ilişkilendirilen falda ise sabır, tövbe ve ihtiyat temaları öne çıkmaktadır.

Hz. İbrahim'in falında rızık, dileklerin gerçekleşmesi ve mutluluk; Hz. Nuh'un falında dua, doğru yol ve işlerin düzelmesi; Hz. Osman'ın falında ise saadet, ilim öğrenme ve devlet gibi konular işlenmektedir.

Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.

Kur'an ayetlerinin kendi bağlamlarındaki anlamları ile Falnâme'de bu ayetlere yüklenen yorumlar aynı şey değildir.

Falnâme'de ayetler, özel bir kura ve yorum sisteminin içine yerleştirilmiştir.

Örneğin Hz. İshak'a bağlanan falda şu ifade yer almaktadır:

“لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ”

“Bugün hükümranlık kimindir? Tek ve mutlak hâkim olan Allah'ındır.”

Bu ifade Mü'min (Gâfir) suresinin 16. ayetinde bulunmaktadır.

Hz. Nuh'un falında Nisâ suresinin 69. ayetiyle ilişkili bir ifade görülmektedir.

Hz. İbrahim'in falında ise Bakara suresinin 261. ayetindeki “yedi başak” ve “her başakta yüz tane” ifadeleriyle karşılaştık.

Kur'an'dan alınan bu ifadelerin fal yorumlarında nasıl kullanıldığı, dinî kültür tarihi ve halk inançları bakımından ayrıca araştırılmaya değer bir konudur.

8. Astrolojik Terimler ve Falnâmenin Toplumsal Dünyası

Metinde “tâli” ve “Müşteri” biçiminde okunabilen kelimeler de bulunmaktadır.

“Müşteri” kelimesi gezegen adı olarak kullanılmışsa, bu durum Falnâme'nin astrolojik yorum geleneğiyle ilişkisini gösterebilir.

Ancak kelimenin cümle içindeki kesin işlevi, yazmanın görüntüsü üzerinden yeniden kontrol edilmelidir.

Fallarda haftanın günlerinden de söz edilmektedir.

Pazar, pazartesi, salı ve çarşamba gibi günler, kişilerin işleri, yolculukları, dilekleri veya talihleriyle bağlantılı biçimde anılmaktadır.

Bu özellik, Falnâme'nin yalnızca dinî ifadelerden oluşmadığını göstermektedir.

Eser, insanların gündelik kaygılarıyla da ilgilidir.

İş, yolculuk, düşmanlık, geçim, rızık, mutluluk, hastalık, üzüntü ve dileklerin gerçekleşmesi gibi konular metinde önemli yer tutmaktadır.

Dolayısıyla Falnâme, yazıldığı veya kullanıldığı toplumun gündelik hayatını ve beklentilerini anlamak bakımından da değerlendirilebilir.

9. Mühürler ve Yazmanın Sonraki Tarihi

PDF görüntülerinde Rusça veya Kiril harfli mühürlere benzeyen işaretler gözlemledik.

Bunlardan biri yazmanın ilk bölümlerinde, diğeri ise PDF'nin 18. sayfasında görülmektedir.

Mühürlerden birinde 1954 rakamına benzeyen bir tarih de bulunmaktadır.

Ancak mührün tam metnini, ilgili kurumun adını ve 1954 rakamının neyi ifade ettiğini henüz belirleyemedik.

Bu tarih, yazmanın istinsah tarihi olarak değerlendirilmemelidir.

Okunuş doğruysa eserin daha sonraki muhafaza, kayıt veya kütüphane geçmişiyle ilişkili olabilir.

Yazmanın hangi kütüphanede korunduğu, oraya ne zaman ve nasıl ulaştığı araştırmamızın henüz açıklığa kavuşmamış konularındandır.

10. “Temmet Sene 1289”: Hangi Tarih?

Yazmanın sonunda dua ifadesinden sonra şu kayıt yer almaktadır:

“تمت سنه ۱۲۸۹” — Temmet sene 1289.

1289 hicrî kamerî yılı, yaklaşık olarak miladi 1872–1873 yıllarına karşılık gelmektedir.

Bu kayıt, yazmanın tarihini araştırmak bakımından en önemli doğrudan metinsel kanıtlardan biridir.

Ancak hangi aşamaya ait olduğunun belirlenmesi gerekmektedir.

Eser bu tarihte mi kaleme alınmıştır?

Mevcut nüsha bu tarihte mi istinsah edilmiştir?

Yoksa müstensih, daha eski bir nüshanın sonundaki tarih kaydını da mı aktarmıştır?

Bu sorulara henüz kesin bir cevap veremiyoruz.

İncelediğimiz bölümlerde müstensihin adı, müellifin adı veya istinsah yeri açık biçimde tespit edilemedi.

Bununla birlikte yazmanın girişini, çeşitli fal metinlerini ve son bölümünü inceledik.

Böylece hangi bilgilerin doğrudan gözleme dayandığını, hangilerinin henüz belirlenmediğini birbirinden ayırabildik.

Bu ayrım, bilimsel yazma eser araştırmalarının temel gereklerinden biridir.

11. Bu Yazmanın Bilimsel Önemi Nedir?

Bu Falnâme'nin değerini yalnızca fal yorumlarının doğruluğu veya yanlışlığı üzerinden değerlendirmek uygun değildir.

Biz eseri tarihî bir metin, Türkçe bir yazılı kültür mirası ve yazma eser araştırmasının konusu olarak ele alıyoruz.

Bilimsel önemi birkaç alanda ortaya çıkmaktadır.

Birincisi, tarihî dil araştırmalarıdır. Yazma, Doğu Türkçesinin ve özellikle Çağatay edebî geleneğinin dinî ve gündelik konulu metinlerde nasıl kullanıldığını inceleme imkânı sunmaktadır.

İkincisi, paleografidir. Müstensihin harf biçimleri, noktaları yerleştirme yöntemi, kalem hareketleri ve kelimeleri birbirine bağlama alışkanlıkları, yazı tarihi bakımından araştırılmaya değerdir.

Üçüncüsü, kodikolojidir. Reddâdeler, katlanma izleri, dikiş yapısı ve muhtemel kayıp yaprak sorunu, yazmanın fiziksel geçmişini incelemek için önemli ipuçları vermektedir.

Dördüncüsü, dinî ve kültürel tarihtir. Kur'an ayetlerinin fal yorumlarına dâhil edilmesi, peygamberlerin adlarıyla ilişkilendirilmesi ve astrolojik unsurlarla bir arada kullanılması, tarihî dinî kültür ve halk inançları açısından incelenebilir.

Beşincisi, tarihî Türkçe dil bilgisidir. “Bolgay”, “yetkürgey”, “seninge”, “izgü” ve benzeri biçimler; fiil çekimi, söz dizimi, kelime tarihi ve tarihî lehçeler arasındaki ilişkilerin araştırılmasına katkı sağlayabilecek örneklerdir.

Bütün bunlar, yazmanın yalnızca fal konusuyla sınırlı olmayan bir araştırma değeri taşıdığını göstermektedir.

Sonuç: Bir Falnâmeden Daha Fazlası

bölümde incelediğimiz yazma, ilk bakışta basit bir fal kitabı gibi görünebilir.

Ancak sayfalarını okumaya başladığımızda çok daha zengin bir dünyayla karşılaştık.

Bu dünyada Kur'an ayetleriyle Türkçe cümleler, peygamber kıssalarıyla insanların gündelik dilekleri, astrolojik terimlerle haftanın günleri, tarihî edebî dille müstensihin kişisel yazı alışkanlıkları iç içe geçmektedir.

Benim için bu yazmanın en ilgi çekici yönü fal sonuçları değil; Türkçenin cümle yapısı, fiil biçimleri, kelime hazinesi ve müstensihin yazı alışkanlıkları oldu.

Bazı kelimeleri ilk bakışta okumak oldukça güçtü.

Ancak aynı harflerin ve aynı yazı alışkanlıklarının başka sayfalarda tekrarlandığını gördükçe okuma giderek kolaylaştı.

Bu deneyim, yazma eser araştırmalarının temel ilkelerinden birini bir kez daha hatırlattı:

Bir kelimeyi doğru okuyabilmek için bazen tek bir satır yeterli değildir. Müstensihin elini tanımak, aynı harfi defalarca görmek ve metnin dilini anlamak gerekir.

Bugün yazmanın tamamını satır satır okumadık.

Bazı kelimelerin, cümlelerin ve görüntülerin yeniden karşılaştırılması gerekmektedir.

ve 40. sayfalar arasındaki muhtemel yaprak kaybı, yazmanın özgün adı, müstensihin kimliği ve 1289 tarihinin kesin anlamı da henüz açıklığa kavuşmamıştır.

Ancak bu açık sorular araştırmanın zayıflığını değil, gelecekte sürdürülebilecek bilimsel çalışmaların imkânlarını göstermektedir.

Bu Falnâme bize bir kez daha gösterdi ki eski Türkçe yazmaların değeri yalnızca yaşlarında veya konularında değildir.

Onların asıl değeri dillerinde, yazılarında, tarihlerinde ve günümüze taşıdıkları kültürel hafızadadır.

bölümü bu değerlendirmeyle tamamlıyoruz.

Gelecek araştırmalarımızda yine 250 yıldan eski Türkçe el yazmalarına öncelik vereceğiz.

Araştırma Notu

Bu makale, araştırmacı Ensafali Hedayat'ın 7 Kasım 2026 tarihinde gerçekleştirdiği 539. bölümdeki doğrudan metin okumalarına, PDF görüntüleri üzerindeki gözlemlerine ve yazma eser incelemelerine dayanmaktadır.

Metin, yazmanın eksiksiz bir eleştirel neşri değildir. Kesin olarak okunamayan ifadeler, tarihlendirme sorunları ve fiziksel yapıya ilişkin varsayımlar, bilimsel ihtiyat gözetilerek değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Türkçe el yazmaları, Falnâme, Çağatay Türkçesi, tarihî Doğu Türkçesi, kodikoloji, paleografi, reddâde, kura, Kur'an ayetleri, 1289 hicrî.

Bu sürüm, Türkiye'deki akademik okurların ve tarihî Türk dili araştırmacılarının anlayabileceği bir Türkçeyle hazırlanmıştır. Özellikle Çağatay Türkçesi teşhisi, 1289 tarihinin niteliği ve kayıp yaprak ihtimali konusunda kesinleşmemiş sonuçları kesin bilgi gibi sunmamaya dikkat ettim.

İsterseniz bir sonraki aşamada aynı makalenin İngilizce ve Arapça sürümlerini de hazırlayabiliriz.

—---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Below is the complete English translation of the article prepared for Episode 539 of your manuscript research series. I have preserved the scholarly content, manuscript observations, philological terminology, and distinctions between established findings and provisional interpretations. The language is suitable for publication on your research blog and for sharing with scholars of Turkic manuscripts, codicology, palaeography, and Islamic intellectual history.

In Search of a Turkic Falnāma: The Date 1289 AH, Chagatai Literary Language, and the Investigation of Missing Folios

Old Turkic Books Against Brain Engineering — Episode 539

Researcher: Ensafali Hedayat
Date: November 7, 2026

Introduction: A Manuscript Outside Our Usual Selection Criteria

One of the principal criteria guiding our research series, Old Turkic Books Against Brain Engineering, is the examination of Turkic manuscripts that are at least 250 years old. As a general rule, we do not include manuscripts younger than 250 years in our research programme.

However, in Episode 539, we made an exception.

The manuscript before us was available as a PDF containing 43 images. Near the end of the manuscript, we encountered the Arabic-script inscription:

تمت سنه ۱۲۸۹ — Tammat sanat 1289

If this date refers to the Islamic lunar calendar, it corresponds approximately to 1872–1873 CE.

The date recorded at the end of the manuscript therefore falls outside our usual chronological selection criteria.

Nevertheless, we have not yet established whether 1289 AH refers to the composition of the work, the copying of the surviving manuscript, or a date reproduced from an earlier exemplar.

The manuscript's handwriting, language, orthography, and subject matter attracted our attention so strongly that we decided not to abandon the investigation halfway through.

Our purpose was not merely to read the text. We also sought to examine the manuscript's physical characteristics, script, language, textual organisation, and historical significance through direct observation.

1. Is Falnāma the Manuscript's Original Title?

The designation Falnāma appears in the opening portion of the manuscript. The expression Allāhu aʿlam (“God knows best”) is also written nearby.

Together, these expressions raise an important question:

Was Falnāma the title originally assigned by the author, or was it supplied later by an owner, librarian, or another individual on the basis of the manuscript's subject matter?

In the introductory section, the various divination passages, and the concluding prayer examined during our research, we did not identify an explicit statement establishing the work's original title.

For this reason, it is more appropriate to regard Falnāma as a provisional descriptive title.

The manuscript's subject, however, is clear.

It is a Turkic text concerned with casting lots, interpreting divinatory outcomes, and providing guidance regarding individuals' wishes, concerns, and anticipated circumstances.

2. Physical Structure and Binding

The PDF images show a manuscript with a dark, decorated binding.

Several leaves exhibit signs of water damage, staining, deterioration of the paper, and physical conditions that complicate the reading of the text.

In one of the opening images, we observed green and black threads intertwined in a braided arrangement.

This observation is significant for understanding the manuscript's sewing and binding structure.

However, the available PDF images do not adequately reveal the centres of the gatherings, the junctions of conjugate leaves, or the sewing stations.

Instead, the pages appear to have been photographed almost as independent writing surfaces.

Consequently, we could not determine with certainty how many gatherings constitute the manuscript, how many bifolia belong to each gathering, or whether any leaves are missing.

We also observed lines resembling horizontal folds on several pages.

These marks deserve attention, but they cannot independently establish the original gathering structure or the relationships between individual leaves.

A reliable reconstruction would require examination of the physical manuscript or additional photographs showing the gathering centres, sewing structure, and connections between leaves.

3. The Word Khūbdur on Page 39 and the Question of Missing Folios

One of the most significant codicological questions arose between PDF pages 39 and 40.

Near the final two lines of page 39, a new divinatory entry begins.

The passage may be provisionally rendered as follows:

Dāl, jīm, alif ... O recipient of the divination, your lot has fallen upon that of the Commander of the Faithful, ʿUmar, may God be pleased with him. It is exceedingly favourable.

The word خوبدور — khūbdur (“it is good” or “it is favourable”) appears at the bottom of page 39 in a position consistent with a catchword.

A catchword is normally written at the foot of a page to indicate the first word of the following page, thereby helping readers and binders preserve the correct sequence.

However, page 40 begins with a different expression:

هر اندیشه قیلسانگ — Har andīsha qïlsang

This may be understood approximately as “Whatever matter you contemplate ...”

The expected word khūbdur does not appear at the beginning of that page.

We therefore examined the beginnings of other pages in the manuscript, searching for the same word.

We did not locate a corresponding opening.

This discrepancy strengthens the possibility that one or more leaves have been lost.

Nevertheless, several explanations remain possible.

The catchword itself may have been written incorrectly. A leaf may be missing. The order of the leaves may have changed during rebinding. A page may have been omitted during digitisation. Alternatively, the discrepancy may reflect a copying error.

The loss of one leaf would normally remove two page surfaces, whereas the loss of a complete bifolium would remove four.

At present, we cannot establish which, if any, of these circumstances occurred.

The semantic continuity of the text must also be considered.

The statement that a divinatory outcome is favourable could plausibly be followed by a promise that the recipient's wishes will be fulfilled.

Therefore, apparent continuity of meaning does not demonstrate that the physical sequence is complete. Equally, a catchword discrepancy does not by itself prove that a leaf has been lost.

Our present conclusion is that a catchword mismatch occurs between PDF pages 39 and 40. The possibility of missing or displaced leaves requires further codicological investigation.

4. The Script: Individual Features of a Nastaʿlīq Hand

At first examination, the manuscript's handwriting appears closely related to the Nastaʿlīq tradition.

However, the scribe displays several distinctive habits in the formation and connection of letters.

In some words, the pen moves with considerable fluency. Letters are closely connected, while the beginnings and endings of adjacent words occasionally overlap.

Elsewhere, the pen appears to have been lifted before the completion of a letter, producing a second stroke.

The relationships between the letters alif, lām, bāʾ, and nūn are particularly noteworthy.

In certain words, the vertical stroke of bāʾ is elongated to such an extent that it initially resembles lām.

We encountered this difficulty while reading the word bi-ghāyat, meaning “extremely” or “exceedingly.”

Another distinctive feature concerns the writing of the expression Allāh taʿālā.

In several instances, the scribe writes its components in a compressed and highly connected manner. Some resulting shapes resemble the Arabic shadda sign.

We also observed a recurring mark above certain words. Its shape resembles a horizontally positioned figure eight or, visually, a small flying bee.

The function of this mark has not yet been established.

It may represent an abbreviation, a scribal sign, a decorative element, or an individual writing convention.

Determining its function requires systematic comparison of all occurrences.

These observations may help identify the characteristics of the scribal hand.

Nevertheless, a definitive classification of the script, or a determination of whether the manuscript was written by one or several scribes, requires more extensive palaeographical analysis.

5. The Language of the Manuscript: Chagatai or Another Variety of Eastern Turkic?

For me, one of the most fascinating aspects of this manuscript was its language.

During our reading, we encountered forms such as:

bizing
sening
seninge
anıng
izgü
bolgay
yetkürgey
qılgan
qaytup
ötmezden
eytedür

These forms are compatible with historical Eastern Turkic literary traditions.

Chagatai literary Turkic emerges as the strongest preliminary linguistic identification.

However, it would be premature to classify the manuscript definitively as Chagatai, historical Uzbek, or another regional variety of Eastern Turkic.

Chagatai functioned as a literary language across a broad geographical and cultural environment.

Its written tradition was not confined to the boundaries of a single city or political state.

Consequently, the presence of Chagatai literary features does not establish that the manuscript was copied in Herat, Bukhara, Samarkand, or any other particular location.

On the basis of the passages examined, the most defensible description is:

Historical Eastern Turkic, exhibiting strong features associated with the Chagatai literary tradition.

Verb Forms and Sentence Structure

The verbal morphology of the manuscript is especially significant.

Forms such as bolgay and çıqargay may express futurity, wishes, prayers, or possibility, depending on context.

The form qılsang illustrates a conditional construction, while qılgan reflects the historical Turkic participial system.

We also encountered a difficult expression provisionally read as aşıqmangı.

Its occurrence near a statement meaning “There is no benefit in this” suggests that it may be associated with a warning against haste or impatience.

This interpretation remains provisional.

In several places, the position of diacritical dots complicates the identification of letters.

A dot belonging to one letter may appear beneath or above another. Two dots may be closely joined, while a third is placed at a noticeable distance.

For this reason, the reading of individual words requires attention not only to letterforms but also to grammatical structure and contextual meaning.

The Significance of Seninge

The form seninge deserves particular attention.

In historical Eastern Turkic, sening may function as the second-person singular genitive form, whereas seninge can represent a dative construction meaning “to you.”

Distinguishing these forms is essential for understanding the manuscript's morphology.

Similarly, forms such as qolungdan, muradga, and yetkürgey warrant comparative examination from the perspectives of historical phonology and morphology.

6. The Divination System: Alif, Bāʾ, Jīm, and Dāl

The manuscript's introduction describes a divinatory procedure involving four sides or positions associated with the Arabic letters:

Alif — Bāʾ — Jīm — Dāl

The text instructs the user to cast the lot three times and remember the letter obtained on each occasion.

Among the combinations encountered in our reading were:

Letter combination	Associated figure
Alif–Alif–Alif	The prophets
Alif–Alif–Bāʾ	Abraham
Alif–Alif–Jīm	Pharaoh
Alif–Alif–Dāl	Noah
Dāl–Jīm–Alif	ʿUmar
Dāl–Alif–Jīm	Jesus
Dāl–Alif–Bāʾ	Isaac
Dāl–Bāʾ–Alif	ʿUthmān

If each of the three stages independently produces one of four letters, the system theoretically permits:

4 × 4 × 4 = 64 combinations.

However, we have not yet verified whether all 64 combinations are represented in the surviving manuscript.

Establishing this would require a complete inventory of the divinatory headings, including the identification of repeated, missing, or displaced entries.

This structure suggests that the work is not merely a collection of predictions.

Rather, it appears to be a practical manual organised around a systematic method of casting lots and interpreting the resulting combinations.

7. Qur'anic Verses, Prophets, and Divinatory Interpretations

Many of the divinatory entries begin with Qur'anic verses or expressions derived from the Qur'an.

These are followed by explanations in Turkic, often identifying the prophet or historical figure associated with the outcome.

Among the figures mentioned in the sections we examined are Abraham, Noah, Isaac, Jesus, and Job.

We also encountered entries associated with ʿUmar and ʿUthmān.

An entry connected with Pharaoh emphasises caution, patience, and repentance.

The entry associated with Abraham refers to sustenance, the fulfilment of wishes, and happiness.

The entry associated with Noah includes themes of prayer, guidance, and the improvement of one's circumstances.

The entry associated with ʿUthmān mentions prosperity, the pursuit of knowledge, and good fortune.

An important distinction must be maintained here.

The original contexts and meanings of Qur'anic verses are not necessarily identical to the interpretations assigned to them within the Falnāma.

In this manuscript, Qur'anic passages are incorporated into a particular divinatory system.

For example, the entry associated with Isaac includes the expression:

لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

“Whose is the sovereignty today? It belongs to Allah, the One, the All-Subduing.”

This expression occurs in Qur'an 40:16, Sūrat Ghāfir.

The entry associated with Noah contains a passage corresponding to Qur'an 4:69, Sūrat al-Nisāʾ.

The entry associated with Abraham includes wording from Qur'an 2:261, Sūrat al-Baqara, concerning seven ears of grain and one hundred grains in each ear.

The incorporation of these passages into divinatory interpretation provides material for further research into religious culture, textual reception, and historical practices of divination.

8. Astrological Terminology and the Social World of the Falnāma

The manuscript also contains words provisionally read as ṭāliʿ and Mushtarī.

If Mushtarī refers to the planet Jupiter, its presence may indicate a relationship between the Falnāma and traditions of astrological interpretation.

However, the precise function of the word in its sentence must be verified through renewed examination of the manuscript image.

The text also refers to days of the week.

Sunday, Monday, Tuesday, and Wednesday appear in connection with individuals' affairs, journeys, wishes, or fortunes.

These references demonstrate that the Falnāma is not composed exclusively of religious quotations.

It is also concerned with the practical anxieties and expectations of everyday life.

Work, travel, enemies, livelihood, sustenance, happiness, illness, sorrow, and the fulfilment of wishes all appear among its subjects.

The manuscript may therefore offer evidence for studying aspects of the social imagination and everyday concerns of the communities in which such texts circulated.

9. Stamps and the Manuscript's Later History

The PDF images contain marks resembling stamps with Russian or Cyrillic inscriptions.

One appears in the opening portion of the manuscript, while another is visible on PDF page 18.

A date resembling 1954 can also be observed in one of the stamps.

However, we have not yet established the complete wording of the stamp, the institution to which it belonged, or the precise significance of the date.

It should not be confused with the manuscript's date of copying.

If correctly read, it may relate to a later stage in the manuscript's ownership, registration, or institutional preservation.

The identity of the holding institution, the date of acquisition, and the route by which the manuscript entered its collection remain open questions.

10. Tammat Sanat 1289: What Does the Date Actually Record?

Near the end of the manuscript, following a concluding prayer, we encountered the inscription:

تمت سنه ۱۲۸۹

Tammat sanat 1289.

The Islamic lunar year 1289 corresponds approximately to 1872–1873 CE.

This inscription constitutes one of the most important direct textual observations for investigating the manuscript's chronology.

However, its precise function remains uncertain.

Was the work composed in that year?

Was the surviving manuscript copied in 1289 AH?

Or did the scribe reproduce a date already present in an earlier exemplar?

These questions cannot yet be answered conclusively.

In the sections examined, we did not identify an explicit statement naming the author, the scribe, or the place of copying.

Nevertheless, we examined the introduction, a selection of entries from different parts of the manuscript, and the concluding section.

This enabled us to distinguish between information directly supported by the manuscript and matters that remain unresolved.

Such distinctions are essential to responsible manuscript scholarship.

11. What Is the Scholarly Significance of This Manuscript?

The value of this Falnāma should not be assessed solely in terms of whether its divinatory predictions are considered accurate.

Our interest lies in the manuscript as a historical text, a witness to Turkic written culture, and an object of codicological and philological investigation.

Its scholarly significance can be considered across several fields.

Historical Linguistics

The manuscript provides material for examining the use of historical Eastern Turkic, particularly forms associated with the Chagatai literary tradition, in religiously inflected and everyday texts.

Palaeography

The scribe's letterforms, placement of diacritical dots, pen movements, and habits of joining letters and words offer evidence for analysing scribal practices.

Codicology

The catchwords, fold marks, sewing structure, and possible loss or displacement of leaves raise important questions concerning the manuscript's physical history.

Religious and Cultural History

The incorporation of Qur'anic passages into divinatory interpretations, their association with prophets, and the presence of astrological elements provide material for investigating historical religious culture and popular beliefs.

Historical Turkic Grammar

Forms such as bolgay, yetkürgey, seninge, and izgü may contribute to comparative studies of historical Turkic morphology, syntax, vocabulary, and literary language traditions.

Taken together, these features demonstrate that the manuscript's research value extends well beyond its immediate subject of divination.

Conclusion: More Than a Book of Divination

The manuscript examined in Episode 539 may initially appear to be a relatively simple book of divination.

Yet as we began reading its pages, a much richer world emerged.

Qur'anic verses appeared alongside Turkic sentences. Accounts associated with prophets were combined with ordinary human wishes. Astrological terminology accompanied references to the days of the week. A historical literary language was expressed through the distinctive handwriting of an individual scribe.

For me, the most compelling aspect of this manuscript was not its divinatory predictions.

It was the structure of its Turkic sentences, its verbal morphology, its vocabulary, and the writing habits of its scribe.

Some words were extremely difficult to read at first.

However, as the same letters and scribal habits appeared repeatedly across different pages, the reading gradually became easier.

This experience reaffirmed a fundamental principle of manuscript research:

A single line is not always sufficient to read a word correctly. One must become familiar with the scribe's hand, encounter the same letter repeatedly, and understand the language of the text.

We did not read the entire manuscript line by line during this session.

Some words, passages, and images require further examination.

The possible loss of leaves between PDF pages 39 and 40, the manuscript's original title, the identity of its scribe, and the precise significance of the date 1289 AH also remain unresolved.

These unanswered questions, however, do not diminish the value of the investigation.

Rather, they identify directions for further scholarly research.

This Falnāma reminded us once again that the significance of historical Turkic manuscripts lies not merely in their age or subject matter.

Their enduring value lies in their language, handwriting, history, and the cultural memory they transmit to the present.

With these observations, we conclude Episode 539.

In our forthcoming investigations, we will continue to prioritise Turkic manuscripts more than 250 years old.

Research Note

This article is based on the direct manuscript readings, observations of PDF images, and codicological and philological analysis conducted by Ensafali Hedayat during Episode 539 of Old Turkic Books Against Brain Engineering, on November 7, 2026.

It does not constitute a complete critical edition or diplomatic transcription of the manuscript.

Uncertain readings, chronological questions, and hypotheses concerning the manuscript's physical structure have been presented provisionally, with appropriate scholarly caution.

Keywords

Turkic manuscripts; Falnāma; Chagatai Turkic; Historical Eastern Turkic; Codicology; Palaeography; Catchwords; Divination; Qur'anic Verses; Islamic Manuscript Studies; 1289 AH.

This English version is ready for publication on your research blog. It can also serve as an introductory research article when presenting your manuscript studies to university professors, libraries, archives, and manuscript research centres.

The next version in your four-language publication series would be Arabic, completing the Azerbaijani Turkish, Türkiye Turkish, English, and Arabic set.

—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

فيما يلي الترجمة العربية الكاملة للمقالة العلمية الخاصة بالحلقة 539 من سلسلة أبحاثكم في المخطوطات التركية القديمة. وقد حافظتُ على الملاحظات المستمدة من قراءتكم المباشرة للمخطوط، وعلى المصطلحات العلمية في علم المخطوطات والخطوط وفقه اللغة التاريخي، مع التمييز بين النتائج المثبتة والفرضيات التي تحتاج إلى مزيد من التحقيق.

في أثر مخطوطة «فالنامه» تركية: تاريخ 1289هـ واللغة الجغتائية الأدبية والتحقيق في الأوراق المفقودة

سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» — الحلقة 539

الباحث: إنصاف علي هدايت
التاريخ: 7 نوفمبر/تشرين الثاني 2026

المقدمة: مخطوطة تقع خارج معاييرنا المعتادة للاختيار

من المعايير الأساسية التي نعتمدها في سلسلتنا البحثية «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» دراسة المخطوطات التركية التي يزيد عمرها على 250 سنة. وبناءً على هذا المعيار، فإننا لا نُدرج عادةً المخطوطات الأحدث من ذلك ضمن برنامجنا البحثي.

غير أننا خرجنا عن هذه القاعدة في الحلقة التاسعة والثلاثين بعد الخمسمائة (539).

كانت أمامنا مخطوطة مصوَّرة في ملف PDF يضم 43 صورة. وفي نهاية المخطوطة وجدنا العبارة الآتية:

«تمت سنة ۱۲۸۹»

وإذا كان هذا التاريخ وفق التقويم الهجري القمري، فإنه يوافق تقريبًا سنتي 1872–1873م.

وعليه، فإن التاريخ المثبت في نهاية المخطوطة يقع خارج المدى الزمني الذي نعتمده عادةً لاختيار المخطوطات.

ومع ذلك، لم نتمكن بعد من تحديد ما إذا كان تاريخ 1289هـ يشير إلى تأليف النص، أو نسخ المخطوطة الموجودة بين أيدينا، أو إلى تاريخ نُقل من نسخة أقدم.

لقد استرعت انتباهنا خصائص الخط واللغة والإملاء وموضوع المخطوطة، حتى إننا قررنا مواصلة دراستها وعدم ترك البحث فيها قبل إتمام ما بدأناه.

ولم يكن هدفنا مجرد قراءة النص، بل سعينا أيضًا إلى دراسة خصائص المخطوطة المادية، ونوع خطها، ولغتها، وتنظيم نصوصها، وأهميتها التاريخية، اعتمادًا على الملاحظة المباشرة.

1. هل «فالنامه» هو العنوان الأصلي للمخطوطة؟

يظهر عنوان «فالنامه» في القسم الأول من المخطوطة، وترد بالقرب منه عبارة «الله أعلم».

ويثير اجتماع هاتين العبارتين سؤالًا مهمًا:

هل «فالنامه» هو العنوان الذي وضعه المؤلف لكتابه، أم أنه عنوان أضافه لاحقًا أحد المالكين أو أمناء المكتبات أو غيرهم اعتمادًا على موضوع النص؟

لم نعثر، في المقدمة التي قرأناها، ولا في نصوص الفأل المختلفة التي فحصناها، ولا في الدعاء الختامي، على عبارة صريحة تثبت العنوان الأصلي للعمل.

ولهذا نرى أن من الأدق اعتماد «فالنامه» عنوانًا وصفيًا مؤقتًا إلى أن تتوافر أدلة أخرى.

أما موضوع المخطوطة فهو واضح؛ إذ تتناول القرعة واستخراج الفأل وتفسير نتائجه، وتقديم توجيهات تتعلق بأماني الأشخاص ومخاوفهم وظروفهم المتوقعة.

وعليه، يمكن وصفها بأنها مخطوطة تركية في الفأل والقرعة.

2. البنية المادية للمخطوطة وتجليدها

تُظهر الصور الرقمية أن المخطوطة ذات غلاف داكن اللون، يحمل بعض العناصر الزخرفية.

وتبدو على عدد من أوراقها آثار تلف ناتج عن الماء، وبقع على الورق، وتغيرات في وضوح الحبر، وأضرار مادية تجعل قراءة بعض المواضع صعبة.

وقد لاحظنا في إحدى الصور الأولى خيوطًا خضراء وسوداء متداخلة في هيئة مضفورة.

وتُعد هذه الملاحظة مهمة لدراسة خياطة المخطوطة وتجليدها.

غير أن الصور المتاحة لا تكشف بصورة كافية عن مراكز الكراريس، ولا عن مواضع اتصال الورقتين المتقابلتين في الورقة المزدوجة، ولا عن خطوط الخياطة.

وتبدو الصفحات في ملف PDF كأنها سطوح كتابية مستقلة بعضها عن بعض.

ولهذا لم نستطع تحديد عدد الكراريس التي تتألف منها المخطوطة، ولا عدد الأوراق المزدوجة في كل كراسة، ولا الجزم بفقدان أوراق منها.

كما لاحظنا في بعض الصفحات خطوطًا تشبه آثار الطي الأفقي.

وتستحق هذه الآثار الدراسة، لكنها لا تكفي وحدها لإعادة بناء ترتيب الكراريس أو تحديد العلاقات المادية بين الأوراق.

ويتطلب ذلك فحص الأصل المادي للمخطوطة أو الحصول على صور إضافية تُظهر مراكز الكراريس ومواضع الخياطة واتصال الأوراق.

3. كلمة «خوبدور» في الصفحة 39 واحتمال فقدان أوراق

ظهرت إحدى أهم المسائل الكوديكولوجية أثناء المقارنة بين الصفحتين 39 و40 من ملف PDF.

فبالقرب من السطرين الأخيرين في الصفحة 39 يبدأ فأل جديد، جاء فيه، بحسب قراءتنا الأولية:

«دال، جيم، ألف ... إن فألك قد خرج على فأل أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه، وهو حسن للغاية».

وفي أسفل الصفحة تظهر كلمة:

«خوبدور»

ومعناها التقريبي: «إنه حسن» أو «إنه محمود».

ويبدو موضع هذه الكلمة متوافقًا مع وظيفة التعقيبة، وهي الكلمة التي يكتبها الناسخ عادةً في أسفل الصفحة للدلالة على أول كلمة في الصفحة التالية، بغرض المحافظة على تسلسل الأوراق.

لكن الصفحة 40 تبدأ بعبارة مختلفة:

«هر اندیشه قیلسانگ»

ومعناها التقريبي: «مهما فكرت في أمر...» أو «أي أمر عزمت عليه...».

ولا تظهر كلمة «خوبدور» في بداية الصفحة.

ولم نكتفِ بهذه الملاحظة، بل فحصنا بدايات الصفحات الأخرى بحثًا عن الكلمة نفسها، ولم نعثر عليها في موضع مناسب.

ويعزز هذا الاختلاف احتمال فقدان ورقة أو أكثر من المخطوطة.

غير أن هناك تفسيرات أخرى ممكنة.

فقد تكون التعقيبة نفسها قد كُتبت خطأً، أو تكون إحدى الأوراق قد فُقدت، أو تغير ترتيب الأوراق أثناء إعادة التجليد، أو أُهملت صفحة خلال التصوير الرقمي، أو وقع خطأ في النسخ.

وفقدان ورقة واحدة يعني عادةً فقدان وجهين كتابيين، أما فقدان ورقة مزدوجة كاملة فيعني فقدان أربعة أوجه.

لكننا لا نستطيع في المرحلة الحالية تحديد أيّ هذه الاحتمالات قد وقع.

كما ينبغي النظر في استمرارية المعنى.

فمن الممكن أن تتبع عبارة «إنه حسن للغاية» جملة تفيد أن صاحب الفأل سيبلغ مراده.

ولذلك فإن الاستمرار الظاهري في المعنى لا يثبت سلامة التسلسل المادي، كما أن اختلاف التعقيبة لا يثبت وحده فقدان ورقة.

ونتيجتنا الحالية هي وجود اختلاف بين تعقيبة الصفحة 39 وبداية الصفحة 40، مع احتمال فقدان أوراق أو اضطراب ترتيبها، وهي مسألة تتطلب مزيدًا من التحقيق الكوديكولوجي.

4. الخط: خصائص فردية في كتابة قريبة من النستعليق

يبدو خط المخطوطة، عند النظر الأول، قريبًا من تقاليد خط النستعليق.

غير أن الناسخ يُظهر عادات خاصة في رسم الحروف ووصل بعضها ببعض.

ففي بعض الكلمات تتحرك القلم بانسيابية واضحة، وتتقارب الحروف إلى درجة تتداخل معها بدايات الكلمات ونهاياتها أحيانًا.

وفي مواضع أخرى يبدو أن الناسخ رفع القلم ثم أكمل الحرف بحركة جديدة.

وقد استرعت انتباهنا خصوصًا العلاقات الشكلية بين حروف الألف واللام والباء والنون.

ففي بعض الكلمات يمتد الجزء العمودي من حرف الباء امتدادًا كبيرًا، حتى يبدو في القراءة الأولى شبيهًا بحرف اللام.

وقد واجهنا هذه الصعوبة عند قراءة كلمة «بغاية».

ومن الخصائص الأخرى طريقة كتابة عبارة «الله تعالى».

فقد كتب الناسخ هذه العبارة في بعض المواضع بصورة مضغوطة، مع تقارب شديد بين الحروف، حتى إن بعض أشكالها تبدو شبيهة بعلامة الشدة.

كما لاحظنا علامة متكررة فوق بعض الكلمات، تشبه الرقم ثمانية في وضع أفقي، أو تشبه نحلة صغيرة طائرة.

ولم تتضح وظيفة هذه العلامة بعد.

فقد تكون علامة اختصار، أو إشارة كتابية، أو عنصرًا زخرفيًا، أو عادة شخصية من عادات الناسخ.

ولا يمكن تحديد وظيفتها دون مقارنة جميع المواضع التي وردت فيها.

وتفيد هذه الملاحظات في التعرف إلى خصائص يد الناسخ.

لكن التصنيف النهائي للخط، وتحديد ما إذا كانت المخطوطة قد كُتبت بيد ناسخ واحد أو أكثر، يحتاجان إلى دراسة باليوغرافية أكثر شمولًا.

5. لغة المخطوطة: الجغتائية أم أحد فروع التركية الشرقية؟

كان الجانب اللغوي من أكثر جوانب هذه المخطوطة إثارة لاهتمامي.

فقد واجهنا أثناء القراءة صيغًا من قبيل:

«بیزینگ»، «سنینگ»، «سنینگه»، «آنینگ»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «قیلغان»، «قایتوب»، «اوتمازدان» و«ایته‌دور».

وتتوافق هذه الصيغ مع التقاليد الأدبية للتركية الشرقية التاريخية.

وتبرز اللغة الجغتائية الأدبية بوصفها الاحتمال الأقوى في التصنيف اللغوي الأولي للمخطوطة.

ومع ذلك، فمن السابق لأوانه الجزم بأن النص جغتائي خالص، أو أنه يمثل الأوزبكية التاريخية، أو أحد الأنماط الإقليمية الأخرى للتركية الشرقية.

فقد كانت الجغتائية لغة أدبية واسعة الانتشار في بيئات ثقافية وجغرافية متعددة.

ولم تكن تقاليدها الكتابية محصورة في مدينة واحدة أو دولة بعينها.

ولذلك فإن وجود خصائص جغتائية في النص لا يثبت أن المخطوطة نُسخت في هراة أو بخارى أو سمرقند أو غيرها من المدن.

واستنادًا إلى المقاطع التي قرأناها، فإن الوصف الأكثر دقة هو:

نص باللغة التركية الشرقية التاريخية، يحمل خصائص قوية من التقاليد الأدبية الجغتائية.

صيغ الأفعال وبناء الجملة

تكتسب الصيغ الفعلية في هذه المخطوطة أهمية خاصة.

فصيغ مثل «بولغای» و«چیقارغای» قد تدل، بحسب السياق، على المستقبل أو التمني أو الدعاء أو الاحتمال.

أما «قیلسانگ» فتمثل تركيبًا شرطيًا، في حين تعكس «قیلغان» نظام اسم الفاعل أو الصيغ الوصفية الفعلية في التركية التاريخية.

وقد واجهنا أيضًا عبارة صعبة القراءة، يمكن قراءتها مؤقتًا «آشیقمانغی».

وورودها بالقرب من جملة معناها «لا منفعة في هذا» يرجح احتمال ارتباطها بالنهي عن الاستعجال أو التسرع.

لكن هذا التفسير ما زال يحتاج إلى التحقق.

وفي مواضع متعددة، يؤدي اختلاف مواقع النقط إلى صعوبة تحديد الحروف.

فقد تقع نقطة حرف تحت حرف آخر أو فوقه.

وأحيانًا تتصل نقطتان إحداهما بالأخرى، بينما توضع النقطة الثالثة على مسافة ملحوظة منهما.

ولهذا فإن قراءة الكلمات لا يمكن أن تعتمد على أشكال الحروف وحدها، بل يجب أن تستند أيضًا إلى البنية النحوية والسياق الدلالي.

أهمية صيغة «سنینگه»

تستحق صيغة «سنینگه» اهتمامًا خاصًا.

ففي التركية الشرقية التاريخية يمكن أن تمثل «سنینگ» صيغة الإضافة أو الملكية للمخاطب المفرد، بينما قد تمثل «سنینگه» صيغة دالة على الاتجاه، بمعنى «إليك» أو «لك».

ويُعد التمييز بين هاتين الصيغتين ضروريًا لفهم البنية الصرفية للنص.

كما تستحق صيغ مثل «قولونگدان»، «مرادغا» و«یئتگورکای» دراسة مقارنة في ضوء علم الأصوات التاريخي والصرف التركي.

6. نظام القرعة: الألف والباء والجيم والدال

تصف مقدمة المخطوطة طريقة للقرعة تعتمد على أربعة جوانب أو مواضع، ترتبط بالحروف العربية:

ألف — باء — جيم — دال

ويطلب النص من المستخدم إلقاء القرعة ثلاث مرات، مع تذكر الحرف الذي يظهر في كل مرة.

ومن التركيبات التي واجهناها أثناء القراءة:

تركيب الحروف	الشخصية المرتبطة بالفأل
ألف – ألف – ألف	الأنبياء
ألف – ألف – باء	إبراهيم عليه السلام
ألف – ألف – جيم	فرعون
ألف – ألف – دال	نوح عليه السلام
دال – جيم – ألف	عمر رضي الله عنه
دال – ألف – جيم	عيسى عليه السلام
دال – ألف – باء	إسحاق عليه السلام
دال – باء – ألف	عثمان رضي الله عنه

وإذا كان كل إلقاء مستقلًا، ويمكن أن ينتج عنه أحد الحروف الأربعة، فإن عدد التركيبات الممكنة نظريًا هو:

4 × 4 × 4 = 64 تركيبًا.

لكننا لم نتحقق بعد من وجود جميع هذه التركيبات الأربعة والستين في المخطوطة.

ويتطلب ذلك إعداد قائمة كاملة بعناوين الفأل، وتحديد التركيبات المتكررة والمفقودة أو التي ربما تغير موضعها.

وتشير هذه البنية إلى أن العمل ليس مجرد مجموعة من التنبؤات، بل هو دليل عملي يقوم على نظام محدد لإلقاء القرعة وتفسير نتائجها.

7. الآيات القرآنية والأنبياء وتفسيرات الفأل

تبدأ كثير من نصوص الفأل بآيات قرآنية أو عبارات مقتبسة من القرآن الكريم.

ثم يأتي شرح باللغة التركية، يحدد غالبًا النبي أو الشخصية التاريخية المرتبطة بنتيجة القرعة.

ومن الشخصيات التي وردت في المقاطع التي قرأناها: إبراهيم ونوح وإسحاق وعيسى وأيوب عليهم السلام.

كما وجدنا نصوصًا مرتبطة بعمر وعثمان رضي الله عنهما.

أما الفأل المرتبط بفرعون، فتبرز فيه موضوعات الحذر والصبر والتوبة.

وفي فأل إبراهيم ترد موضوعات الرزق وتحقيق الأمنيات والسعادة.

وفي فأل نوح تظهر موضوعات الدعاء والهداية وتحسن الأحوال.

أما فأل عثمان فيتضمن إشارات إلى الرخاء وطلب العلم وحسن الطالع.

وهنا ينبغي المحافظة على تمييز أساسي:

إن المعاني الأصلية للآيات القرآنية في سياقاتها ليست بالضرورة مطابقة للتفسيرات التي يمنحها لها نص الفالنامه.

فالآيات القرآنية في هذه المخطوطة أُدرجت ضمن نظام خاص للقرعة والتأويل.

فعلى سبيل المثال، يتضمن الفأل المرتبط بإسحاق عليه السلام العبارة:

لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

وهي من الآية السادسة عشرة من سورة غافر.

كما يتضمن الفأل المرتبط بنوح عليه السلام عبارة توافق جزءًا من الآية التاسعة والستين من سورة النساء.

أما الفأل المرتبط بإبراهيم عليه السلام فيشتمل على ألفاظ من الآية الحادية والستين بعد المائتين من سورة البقرة، ومنها:

«سَبْعَ سَنَابِلَ» و«فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ».

ويمثل إدراج هذه الآيات في تفسيرات الفأل مادة مهمة لدراسة الثقافة الدينية وتلقي النص القرآني والممارسات التاريخية المرتبطة بالقرعة.

8. المصطلحات الفلكية والعالم الاجتماعي للفالنامه

تظهر في النص أيضًا كلمات يمكن قراءتها مبدئيًا بصيغتي «طالع» و«مشتري».

وإذا كانت كلمة «مشتري» تشير إلى كوكب المشتري، فإن وجودها قد يدل على صلة بين المخطوطة وتقاليد التفسير التنجيمي.

غير أن الوظيفة الدقيقة لهذه الكلمة في سياق الجملة تحتاج إلى إعادة فحص الصورة الأصلية.

ويشير النص كذلك إلى أيام الأسبوع.

فقد وردت أسماء أيام مثل الأحد والاثنين والثلاثاء والأربعاء، مرتبطة بأعمال الأشخاص أو أسفارهم أو أمنياتهم أو أحوالهم.

وتوضح هذه الإشارات أن الفالنامه ليست مؤلفة من الاقتباسات الدينية وحدها.

بل إنها تتناول أيضًا هموم الحياة اليومية وتوقعات الناس.

فالعمل والسفر والأعداء والمعيشة والرزق والسعادة والمرض والحزن وتحقيق الأمنيات كلها موضوعات تظهر في النص.

ومن ثم يمكن أن تقدم المخطوطة مادة لدراسة بعض جوانب التصورات الاجتماعية والاهتمامات اليومية في البيئات التي تداولت مثل هذه الأعمال.

9. الأختام والتاريخ اللاحق للمخطوطة

تحتوي الصور الرقمية على علامات تشبه أختامًا تحمل كتابات روسية أو حروفًا سيريليّة.

ويظهر أحدها في القسم الأول من المخطوطة، بينما يظهر آخر في الصفحة الثامنة عشرة من ملف PDF.

كما لاحظنا في أحد الأختام رقمًا يشبه سنة 1954.

غير أننا لم نتمكن بعد من قراءة النص الكامل للختم، أو تحديد المؤسسة التي ينتمي إليها، أو معرفة الدلالة الدقيقة لذلك التاريخ.

ولا ينبغي الخلط بينه وبين تاريخ نسخ المخطوطة.

فإذا صحت قراءة الرقم، فقد يكون متعلقًا بمرحلة لاحقة من مراحل ملكية المخطوطة أو تسجيلها أو حفظها المؤسسي.

وما زالت هوية المؤسسة الحافظة، وتاريخ اقتناء المخطوطة، والطريق الذي وصلت من خلاله إلى مجموعتها، مسائل مفتوحة للبحث.

10. «تمت سنة 1289»: ماذا يسجل هذا التاريخ؟

في نهاية المخطوطة، وبعد دعاء ختامي، وجدنا العبارة:

«تمت سنة ۱۲۸۹»

وتوافق سنة 1289هـ القمرية تقريبًا سنتي 1872–1873م.

ويمثل هذا التسجيل أحد أهم الشواهد النصية المباشرة لدراسة تاريخ المخطوطة.

غير أن وظيفته الدقيقة ما زالت غير محسومة.

فهل أُلِّف العمل في هذه السنة؟

أم نُسخت المخطوطة الموجودة بين أيدينا سنة 1289هـ؟

أم أن الناسخ نقل تاريخًا كان موجودًا في نسخة أقدم؟

لا نستطيع في المرحلة الحالية تقديم جواب نهائي عن هذه الأسئلة.

وفي المقاطع التي فحصناها لم نجد تصريحًا واضحًا باسم المؤلف أو الناسخ أو مكان النسخ.

ومع ذلك، فقد درسنا المقدمة، ومجموعة من نصوص الفأل من مواضع مختلفة، والقسم الختامي.

وقد أتاح لنا ذلك التمييز بين المعلومات التي تثبتها الملاحظة المباشرة، والمسائل التي لم تُحسم بعد.

ويُعد هذا التمييز من المتطلبات الأساسية للتحقيق العلمي في المخطوطات.

11. ما الأهمية العلمية لهذه المخطوطة؟

لا ينبغي تقييم قيمة هذه الفالنامه على أساس صحة تنبؤاتها أو خطئها فحسب.

فنحن نتعامل معها بوصفها نصًا تاريخيًا، وشاهدًا على الثقافة الكتابية التركية، وموضوعًا للدراسة الكوديكولوجية والفيلولوجية.

وتتجلى أهميتها العلمية في عدة مجالات.

أولًا: علم اللغة التاريخي

تقدم المخطوطة مادة لدراسة استعمال التركية الشرقية التاريخية، ولا سيما الصيغ المرتبطة بالتقاليد الأدبية الجغتائية، في النصوص ذات الموضوعات الدينية واليومية.

ثانيًا: علم الخطوط القديمة

توفر أشكال الحروف، ومواضع النقط، وحركات القلم، وعادات وصل الكلمات، شواهد لدراسة الممارسات الكتابية للناسخ.

ثالثًا: علم المخطوطات المادي

تثير التعقيبات وآثار الطي وبنية الخياطة واحتمال فقدان الأوراق أو تغير ترتيبها أسئلة مهمة بشأن التاريخ المادي للمخطوطة.

رابعًا: التاريخ الديني والثقافي

يمثل إدراج الآيات القرآنية في تفسيرات الفأل، وربطها بأسماء الأنبياء، ووجود عناصر تنجيمية، مادة لدراسة الثقافة الدينية التاريخية والمعتقدات الشعبية.

خامسًا: قواعد التركية التاريخية

يمكن لصيغ مثل «بولغای» و«یئتگورکای» و«سنینگه» و«ایزگو» أن تسهم في الدراسات المقارنة للصرف والنحو والمعجم والعلاقات بين التقاليد اللغوية التركية التاريخية.

وتوضح هذه الجوانب مجتمعة أن القيمة البحثية للمخطوطة تتجاوز موضوعها المباشر المتعلق بالفأل والقرعة.

الخاتمة: أكثر من مجرد كتاب في الفأل

قد تبدو المخطوطة التي درسناها في الحلقة 539، عند النظر الأول، كتابًا بسيطًا في الفأل.

لكننا كلما تقدمنا في قراءة صفحاتها، انكشف أمامنا عالم أكثر ثراءً وتعقيدًا.

ففي هذا العالم تتجاور الآيات القرآنية والجمل التركية، وتمتزج الروايات المرتبطة بالأنبياء بأماني الناس اليومية، وتظهر المصطلحات التنجيمية إلى جانب أيام الأسبوع، وتُكتب لغة أدبية تاريخية بخط يحمل الخصائص الفردية لناسخها.

وبالنسبة إليّ، لم يكن أكثر ما أثار اهتمامي في هذه المخطوطة نتائج الفأل أو التنبؤات.

بل كان بناء الجملة التركية، وصيغ الأفعال، والثروة المعجمية، والعادات الكتابية للناسخ.

لقد كانت قراءة بعض الكلمات صعبة للغاية في البداية.

لكن تكرار أشكال الحروف نفسها والعادات الكتابية ذاتها في صفحات مختلفة جعل القراءة أسهل تدريجيًا.

وقد أكدت لنا هذه التجربة مرة أخرى مبدأً أساسيًا من مبادئ البحث في المخطوطات:

لا يكفي أحيانًا سطر واحد لقراءة كلمة قراءة صحيحة؛ بل ينبغي التعرف إلى يد الناسخ، ومشاهدة الحرف نفسه مرارًا، وفهم لغة النص وبنيته.

لم نقرأ المخطوطة كاملة سطرًا بسطر خلال هذه الجلسة.

وما زالت بعض الكلمات والمقاطع والصور تحتاج إلى إعادة الفحص والمقارنة.

كما أن احتمال فقدان أوراق بين الصفحتين 39 و40 من ملف PDF، والعنوان الأصلي للمخطوطة، وهوية الناسخ، والدلالة الدقيقة لتاريخ 1289هـ، كلها مسائل لم تُحسم بعد.

غير أن هذه الأسئلة المفتوحة لا تقلل من قيمة البحث.

بل إنها تحدد اتجاهات يمكن أن تتواصل فيها الدراسة العلمية مستقبلًا.

لقد ذكّرتنا هذه الفالنامه مرة أخرى بأن أهمية المخطوطات التركية التاريخية لا تكمن في أعمارها أو موضوعاتها وحدها.

إن قيمتها المستمرة تكمن في لغاتها وخطوطها وتواريخها والذاكرة الثقافية التي تنقلها إلى الحاضر.

وبهذه الملاحظات نختتم الحلقة 539 من سلسلتنا البحثية.

وسنواصل في أبحاثنا المقبلة إعطاء الأولوية للمخطوطات التركية التي يزيد عمرها على 250 سنة.

ملاحظة منهجية

تستند هذه المقالة إلى القراءات المباشرة للمخطوطة، والملاحظات المستخلصة من صور ملف PDF، والتحليل الكوديكولوجي والفيلولوجي الذي أجراه الباحث إنصاف علي هدايت خلال الحلقة 539 من سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول»، بتاريخ 7 نوفمبر/تشرين الثاني 2026.

ولا تمثل المقالة تحقيقًا نقديًا كاملًا للنص أو نشرًا دبلوماسيًا شاملًا للمخطوطة.

وقد عُرضت القراءات غير المؤكدة، والمسائل المتعلقة بالتأريخ، والفرضيات الخاصة بالبنية المادية للمخطوطة، بوصفها نتائج أولية تحتاج إلى مزيد من الفحص والتحقيق.

الكلمات المفتاحية

المخطوطات التركية؛ فالنامه؛ اللغة الجغتائية؛ التركية الشرقية التاريخية؛ علم المخطوطات؛ الكوديكولوجيا؛ علم الخطوط القديمة؛ الباليوغرافيا؛ التعقيبات؛ القرعة؛ الفأل؛ الآيات القرآنية؛ المخطوطات الإسلامية؛ سنة 1289هـ.

وبذلك أصبحت لدينا أربع صيغ لغوية للمقالة العلمية الخاصة بالمخطوطة رقم 539:

التركية الأذربيجانية بالحروف العربية.
التركية المعاصرة بالحروف اللاتينية.
الإنجليزية.
العربية.

ويمكن جمع المقالات الأربع في ملف PDF واحد، مع فصل كل لغة في قسم مستقل، ليكون مرجعًا موحدًا لأبحاث هذه المخطوطة.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 538 - درس 18

2026-11-06T08:27:49.563-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 538 - درس ۱۸

https://youtube.com/live/eGInnuDcQAg

آشاغیدا ۵۳۸-جی بؤلوم، ۱۸-جی درسیمیزین اساس علمی بحث‌لرینی، عملی تمرین‌لرینی و نتیجه‌لرینی بیرلشدیرن، وئبلاقدا نشره حاضیر بیر مقاله حاضیرلادیم. مقاله‌ده فیلوولوژی، کدیکولوژی، پالئوگرافی، نسخه‌لرین شجره‌سی، مؤلف نسبتـی و تنقیدی نشر مسئله‌لری بیرلیکده آراشدیریلیر.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۳۸-جی بؤلوم — ۱۸-جی درس

الیازما نسخه‌لرینین شجره‌سی، اورتاق خطالار، تاریخی دلیـل‌لر و تنقیدی نشر

نسخه‌شناسلیق، فیلوولوژی، کدیکولوژی و پالئوگرافی اوزرینه عملی بیر آراشدیرما

گیریش

قدیم الیازما اثرلرین علمی آراشدیریلماسی یالنیز متنـی اوخوماق و یا نسخه‌نین تاریخی‌نی تعیین ائتمکدن عبارت دئییل. هر بیر الیازما اؤزونده متنـین انتقال تاریخچه‌سینی، کاتبلرین فعالیتینی، سونراکی اصلاح‌لاری، مالکیت قیدلرینی و بعضاً مؤلفین کیملیگینه دایر معلوماتلاری قورویوب ساخلامیش اولا بیلر.

بیر اثرین مختلف نسخه‌لری آراسیندا فرق‌لرین اولماسی طبیعی‌دیر. بو فرق‌لر بعضاً کاتب خطاسی، بعضاً قصدی اصلاح، بعضاً مؤلفین اؤز متنینی یئنیدن ایشله‌مه‌سی، بعضاً دا نسخه‌لر آراسیندا مقابله و قاریشما نتیجه‌سینده یارانیر.

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرما سیلسله‌سینین ۵۳۸-جی بؤلومونده، ۱۸-جی درس بو مسئله‌لرین علمی تحلیلینه حصر اولوندو.

درسین اساس مقصدی بیر الیازمانین اوخونوشونو باشقا نسخه‌لرله مقابله ائدرکن، علمی نتیجه‌نی هانسی دلیـل‌لره اساساً چیخارماغی آراشدیرماق ایدی.

۱. ان قدیم نسخه همیشه ان صحیح نسخه دئییل

نسخه‌شناسلیقدا مهم مسئله‌لردن بیری نسخه‌نین تاریخی ایله متنـین صحتینی بیر-بیریندن آییرماقدیر.

فرض ائدک کی، بیر تورکجه اثرین دؤرد نسخه‌سی وار:

A نسخه‌سی — ۹۵۰ هجری

B نسخه‌سی — ۱۰۲۰ هجری

C نسخه‌سی — ۱۰۸۰ هجری

D نسخه‌سی — ۱۱۲۰ هجری

بو تاریخ‌لرین نسخه‌لرین کتابت تاریخـی اولدوغونو فرض ائدیریک.

A نسخه‌سی ان قدیم نسخه اولسا دا، بو اونون بوتون اوخونوشلاری‌نین صحیح اولدوغونو ثابت ائتمیر.

قدیم بیر نسخه خطالی منبع‌دن کؤچورولموش اولا بیلر. داها یئنی بیر نسخه ایسه اصل متنه داها یاخین بیر قولدان گلمیش اولا بیلر.

بونا گؤره نسخه‌نین تاریخی، متنـین صحتینی تعیین ائدن دلیـل‌لردن یالنیز بیریدیر.

۲. اورتاق اوخونوش و اورتاق خطا آراسیندا فرق

نسخه‌لرین شجره‌سینی قورارکن، اورتاق اوخونوشلاری اورتاق خطالاردان آییرماق لازیم‌دیر.

مثلاً دؤرد نسخه‌ده بیر جمله ایکی شکیلده قورونموش اولسون:

A و D:

«پادشاه عدل ایله مملکتی آباد ائیلر.»

B و C:

«پادشاه عدل و حکمت ایله مملکتی آباد ائیلر.»

B و C نسخه‌لرینده «حکمت» سؤزونون اولماسی، اونلارین اورتاق منبعه باغلی اولماسی احتمالینی یارادیر.

لاکن «عدل و حکمت» کیمی بیر تعبیر مستقل کاتبلر طرفیندن ده ایشلدیله بیلر. کاتب متنـی آیدینلاشدیرماق یا ادبی باخیمدان زنگینلشدیرمک مقصدی ایله «حکمت» سؤزونو علاوه ائتمیش اولا بیلر.

بونا گؤره هر اورتاق علاوه، مخصوص اورتاق منبعین قطعی دلیلی حساب ائدیله بیلمز.

شجره آراشدیرماسیندا خصوصاً نادر و مستقل تکرارلانماسی چتین اولان اورتاق خطالار اهمیت داشییر.

۳. خطانی تعیین ائتمک اوچون متنـین سیاقی آراشدیریلمالی‌دیر

بیر جمله‌نین غیرعادی گؤرونمه‌سی اونون حتماً خطالی اولدوغونو گؤسترمیر.

مثلاً:

«گؤزلریم گؤردو، قولاغیم ائشیتدی.»

«گؤزلریم ائشیتدی، قولاغیم گؤردو.»

بیرینجی جمله عادی معنا باخیمیندان طبیعی‌دیر. ایکینجی جمله ایسه ایلک باخیشدا خطالی گؤرونه بیلر.

لاکن عرفانی، ادبی یا رمزی بیر متن‌ده حس‌لرین یئر دَییشمه‌سی قصدی بیر تصویر اولا بیلر.

بونا گؤره محقق یالنیز بیر جمله‌نی اوخویوب حؤکم وئرممه‌لیدیر.

اؤنجه‌کی و سونراکی پاراقرافلار، فصلین موضوعو، اثرین ادبی خصوصیت‌لری و مؤلفین بیان اوسلوبو آراشدیریلمالی‌دیر.

بعضاً بیر اوخونوشون معناسی‌نی آیدینلاشدیرماق اوچون بوتؤو فصلی اوخوماق لازیم گلیر.

بو یاناشما فیلوولوژیک آراشدیرمانین اساس اصوللاریندان بیریدیر.

۴. ۱۲ سطیرلیک دوشمه و نسخه‌لرین شجره‌سی

درسین عملی تمرین‌لریندن بیرینده فرض ائدیلدی کی، A و D نسخه‌لرینده ۱۲ سطیرلیک بیر متن پارچاسی وار، لاکن B و C نسخه‌لرینده عینی پارچا یوخدور.

بو حالدا ایکی احتمال آراشدیریلیر.

بیرینجی احتمال بودور کی، B و C نسخه‌لری اورتاق بیر منبع‌دن گلیب و ۱۲ سطیرلیک پارچا او منبع‌ده دوشوب.

ایکینجی احتمال ایسه ایکی مستقل کاتبین بنزر مکانیزمله عینی پارچانی آتلاماسیدیر.

اگر متن پارچاسینین باشلانغیجی و سونوندا بنزر عبارت‌لر وارسا، کاتبین گؤزو بیر عبارتدن او بیرینه سئچره بیلر. بو، متن تنقیدینده گؤز سئچمه‌سی ایله باغلی دوشمه مکانیزملریندن بیری‌دیر.

لاکن بنزر عبارت‌لر یوخدورسا و دوشمه‌نین دقیق حدودلاری ایکی نسخه‌ده عینی‌دیرسه، اورتاق منبع احتمالینی گوجلندیرن دلیـل‌لر آرتا بیلر.

۱۲ سطیرلیک پارچانین بعضی نسخه‌لرده تقریباً بیر صفحه‌یه برابر اولماسی کدیکولوژیک آراشدیرمانی دا مهم ائدیر.

بو حالدا تعقیبه‌لر، ورق نومره‌لری، صفحه آردیجیلیغی، تیکیش‌لر و تعمیر ایزلری یوخلانمالی‌دیر.

آنجاق بیر صفحه‌لیک متنین کاتب طرفیندن آتلانماسی ایله فیزیکی بیر ورقین ایتیریلمه‌سی آیری حادثه‌لردیر.

۵. نادر شخص آدلاری و شجره دلیلی

درس‌ده باشقا بیر عملی مثال نادر بیر شخص آدی‌نین مختلف نسخه‌لرده یازیلیشی ایله باغلی ایدی.

فرض ائدک کی، B و C نسخه‌لرینده بیر شخص آدی عینی غیرعادی شکیلده یانلیش یازیلیب، A و D نسخه‌لرینده ایسه صحیح قورونوب.

بئله بیر اورتاق خطا، عادی بیر سؤزون علاوه ائدیلمه‌سیندن داها گوجلـو شجره دلیلی اولا بیلر.

لاکن شخص آدلاری‌نین اوخونوشوندا حرفلرین بنزرلیگی، نقطه‌لرین یئری و کاتبین خط خصوصیت‌لری نظره آلینمالی‌دیر.

ایکی مستقل کاتب عینی چتین اوخونان منبع‌دن عینی یانلیش نتیجه‌نی چیخارا بیلر.

بونا گؤره اورتاق خطانین ارزشینی تعیین ائتمک اوچون اونون نادرلیگی، یارانما مکانیزمی و باشقا دلیـل‌لرله علاقه‌سی آراشدیریلمالی‌دیر.

۶. A و D نسخه‌لرینین اورتاق منبع مسئله‌سی

B و C نسخه‌لرینده اورتاق نادر خطالارین تاپیلماسی اونلارین مخصوص بیر قولدا بیرلشمه‌سی احتمالینی گوجلندیریر.

لاکن A و D نسخه‌لرینده عینی صحیح اوخونوشلاری گؤرمک، اونلارین ده حتماً مخصوص بیر اورتاق منبعه باغلی اولدوغونو ثابت ائتمیر.

چونکی صحیح اوخونوش ایکی مستقل قولدا دا قورونا بیلر.

درس‌ده بو مسئله‌نی آراشدیرماق اوچون یئنی بیر فرضی مثال گتیریلدی.

A و D نسخه‌لرینده ۷-جی فصلین باشلیغی عینی شکیلده یانلیش یازیلیب، B و C نسخه‌لرینده ایسه صحیح قورونوب.

اگر بو خطانین حقیقتاً خطا اولدوغو و مستقل تکرارلانماسی‌نین آسان اولمادیغی گؤستریلسه، A و D آراسیندا مخصوص شجره باغلیلیغی احتمالینی گوجلندیره بیلر.

لاکن باشلیغین صحتینی تعیین ائتمک اوچون فصلین بوتؤو مضمونونو آراشدیرماق لازیم‌دیر.

۷. تورکجه الیازمالاردا باشلیق‌لار و روبریکالار

قدیم تورکجه الیازمالاردا باشلیق‌لارین اصلی متندن فرقلی رنگده یا فرقلی دیلده یازیلمـاسی مهم نسخه‌شناسلیق مسئله‌سی‌دیر.

بعضی نسخه‌لرده باشلیق‌لار قیرمیزی مرکبله یازیلیب. بعضی تورکجه اثرلرده ایسه فصل باشلیق‌لاری عربجه یا فارسجادیر.

بو خصوصیت‌لر باشلیغین کاتب یا سونراکی مرتب طرفیندن علاوه ائدیلمه‌سی احتمالینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلی‌دیر.

لاکن باشلیغین قیرمیزی مرکبله یا باشقا دیلده یازیلمـاسی اونون حتماً کاتبه عائد اولدوغونو ثابت ائتمیر.

مؤلف اؤزو ده عربجه یا فارسجا باشلیق ایشلده بیلر.

بونا گؤره باشلیق‌لارین منشأیینی تعیین ائتمک اوچون متنـین قورولوشو، نسخه‌لر آراسیندا فرق‌لر و یازی مرحله‌لری بیرلیکده آراشدیریلمالی‌دیر.

۸. حاشیه‌ده‌کی مؤلف نسبتـی

درسین باشقا بیر عملی تمرینینده ۳۶ ورقلیک تورکجه بیر اثرین ایکی نسخه‌سی فرض ائدیلدی.

A و B نسخه‌لرینین اصلی متنلرینده مؤلف آدی و کتابت تاریخی یوخدور.

لاکن B نسخه‌سینین سون بوش ورقینده آیری بیر ال ایله بو قید یازیلیب:

«هذا الكتاب من تأليف الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي»

بو قید اثرین شیخ محمد بن عبدالله تبریزی‌یه نسبت وئریلدیگینی گؤستریر.

لاکن قیدین تاریخی، یازان شخصین کیملیگی و معلوماتین منبعی معلوم دئییل.

بونا گؤره کاتالوقا «اثرین مؤلفی قطعی اولاراق شیخ محمد بن عبدالله تبریزی‌دیر» یازماق علمی باخیمدان اساسلاندیریلمامیش اولار.

داها دقیق تعبیر بئله‌دیر:

«B نسخه‌سینین سون بوش ورقینده‌کی تاریخی معلوم اولمایان بیر قیدده اثر شیخ محمد بن عبدالله تبریزی‌یه نسبت وئریلمیشدیر.»

بو نسبتین تحقیقینه تذکره‌لر، تاریخی منبع‌لر، باشقا الیازمالار و مؤلفه نسبت وئریلن اثرلرین مقابله‌سی کؤمک ائده بیلر.

۹. تاریخی دلیـل مؤلف نسبتینی نه‌جه دَییشدیرر؟

درس‌ده فرض ائدیلدی کی، اثرین ۱۸-جی ورقینده اوچونجو سلطان مرادین سلطنت تختینه چیخماسیندان دانیشیلیر.

اوچونجو مراد ۱۵۷۴–۱۵۹۵ میلادی ایللرینده سلطنت ائتمیشدیر.

باشقا بیر تاریخی منبع‌ده ایسه شیخ محمد بن عبدالله تبریزی آدلی بیر شخصین ۱۵۲۰ میلادی‌ده وفات ائتدیگی یازیلیب.

اگر بو شخص حقیقتاً ۱۵۲۰ میلادی‌ده وفات ائدیبسه، ۱۵۷۴ میلادی حادثه‌سینی اؤز حیاتینـدا باش وئرمیش بیر حادثه کیمی یازا بیلمز.

لاکن بو تضاد حاشیه‌ده‌کی نسبتین فوراً یانلیش اولدوغونو ثابت ائتمیر.

چونکی عینی آدی داشییان باشقا بیر شخص اولموش اولا بیلر. یا تاریخی حادثه‌دن دانیشان پارچا اثره سونرادان علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.

بو مسئله‌نی آراشدیرماق اوچون اثرین موضوعو، تاریخی سیاقی، متنـین بوتؤوللوگو، کاتب ال‌لری و نسخه‌نین مادی قورولوشو مقابله ائدیلمه‌لیدیر.

اگر سلطان مراددان دانیشان پارچا اصلی تألیفه عائد‌دیرسه، اثرین بو شکلینین تألیفی ۱۵۷۴ میلادی‌دن اؤنجه اولا بیلمز.

لاکن بو معلومات نسخه‌نین کتابت تاریخینی تک‌باشینا تعیین ائتمیر.

۱۰. حاشیه اصلاحی و نسخه‌لر آراسیندا قاریشما

درسین سون تمرین‌لرینده A و D نسخه‌لرینده ۷-جی فصلین باشلیغی بئله فرض ائدیلدی:

«باب في بيان السفر»

B و C نسخه‌لرینده ایسه:

«باب في بيان العدل»

D نسخه‌سینین حاشیه‌سینده آیری بیر ال ایله «باب في بيان العدل» اصلاحی یازیلیب.

بو حالدا D نسخه‌سینین اصلی متنـی A ایله اویغوندور، حاشیه اصلاحی ایسه B و C ایله اویغون گلیـر.

بو، نسخه‌لر آراسیندا مقابله و قاریشما احتمالینی یارادیر.

لاکن حاشیه‌ده‌کی اصلاحین حتماً B یا C نسخه‌سیندن گؤتورولدوگونو ثابت ائتمک اوچون علاوه دلیـل‌لر لازیم‌دیر.

خصوصاً D نسخه‌سینین باشقا حاشیه اصلاح‌لاری، اونلارین خطی، مرکبی و B و C نسخه‌لرینین مخصوص اوخونوشلاری ایله علاقه‌سی آراشدیریلمالی‌دیر.

حاشیه اصلاحی مستقل بیر محققین متنـین معناسی‌نا اساساً ائتدیگی اصلاح دا اولا بیلر.

۱۱. دیپلوماتیک نشر و تنقیدی نشر آراسیندا فرق

درسین سونوندا بیر فصلین باشلیغینی تنقیدی نشر اوچون نه‌جه سئچمک مسئله‌سی آراشدیریلدی.

فرض ائدیلدی کی، فصلین بوتؤو مضمونـو پادشاهین عدالت سیاستی باره‌سینده‌دیر؛ سفر باره‌سینده ایسه یالنیز قیسا بیر اشاره وار.

بو حالدا «باب في بيان العدل» باشلیغی مضمونلا داها اویغون گؤرونور.

لاکن مضمونلا اویغونلوغون اؤزو باشلیغین ان قدیم اوخونوش اولدوغونو ثابت ائتمیر.

دیپلوماتیک نشر‌ده محقق سئچدیگی نسخه‌نین اوخونوشونو اساساً قورویور و اونون خصوصیت‌لرینی ثبت ائدیر.

تنقیدی نشر‌ده ایسه مختلف نسخه‌لرین شهادتی مقابله ائدیلیر و علمی دلیـل‌لره اساساً ترجیح ائدیلن اوخونوش اساس متنه داخیل ائدیله بیلر.

بو حالدا باشقا نسخه‌لرین اوخونوشلاری تنقیدی حاشیه‌ده قورونمالی‌دیر.

مثلاً:

اساس متن:

«باب في بيان العدل»

تنقیدی حاشیه:

«باب في بيان العدل»: B، C؛ D نسخه‌سینین حاشیه‌سینده سونراکی اصلاح.

«باب في بيان السفر»: A، D نسخه‌لرینین اصلی متنلرینده.

بو روشله محقق هم اؤز سئچیمینی آچیقلا‌ییر، هم ده باشقا نسخه‌لرین شهادتینی قورویور.

نتیجه

۱۸-جی درسین عملی آراشدیرمالاری گؤستردی کی، الیازما نسخه‌لرینین علمی تحقیقاتیندا تک بیر اوخونوشا، بیر حاشیه قیدینه یا بیر تاریخی معلوماتا اساساً قطعی نتیجه چیخارماق دوغرو دئییل.

متنـین بوتؤوللوگو، تاریخی سیاق، کاتب خطالاری، نسخه‌لر آراسیندا اورتاقلیق‌لار، فیزیکی خصوصیت‌لر و سونراکی اصلاح‌لار بیرلیکده آراشدیریلمالی‌دیر.

اورتاق خطا نسخه‌لرین شجره‌وی باغلیلیغینی گؤستره بیلر؛ لاکن اونون حقیقتاً خطا اولدوغو و مستقل تکرارلانما احتمالـی آراشدیریلمالی‌دیر.

حاشیه‌ده‌کی مؤلف نسبتـی تاریخی معلومات قورویوب ساخلامیش اولا بیلر؛ لاکن بو نسبت مستقل دلیـل‌لرله یوخلانمالی‌دیر.

تنقیدی نشر‌ده محققین وظیفه‌سی یالنیز بیر اوخونوشو صحیح اعلان ائتمک دئییل، اؤز قرارینین علمی اساسلارینی گؤسترمک و مختلف نسخه‌لرین شهادتینی گله‌جک آراشدیرماچیلار اوچون قوروماقدیر.

الیازما آراشدیرماسیندا اساس مقصد، نسخه‌لر آراسیندا فرق‌لری یالنیز ثبت ائتمک دئییل؛ بو فرق‌لرین نه‌جه یاراندیغینی، متنـین هانسی تاریخی مرحله‌لردن کئچدیگینی و الیمیزده‌کی دلیـل‌لرین نه‌یه شهادت ائتدیگینی آیدینلاشدیرماقدیر.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۳۸-جی بؤلوم — ۱۸-جی درس

۶ نوامبر ۲۰۲۶

آراشدیرما ساحه‌لری: نسخه‌شناسلیق، متن تنقیدی، فیلوولوژی، کدیکولوژی، پالئوگرافی، تاریخی دیل آراشدیرمالاری.

بو مقاله وئبلاقدا نشر اوچون حاضیرلانمیشدیر. درس‌ده‌کی A، B، C و D نسخه‌لری و اونلارا عائد تاریخ‌لر تعلیمی و فرضی مثاللردیر؛ حقیقی الیازمالارین کاتالوق معلوماتلاری کیمی تقدیم ائدیلمیر.

ایسته‌سنیز، نؤوبتی مرحله‌ده بو مقاله‌نین تورکیه تورکجه‌سی، انگلیسجه و عربجه علمی نشر نسخه‌لرینی ده حاضیرلایا بیلریک.

------------------------------------------------

Aşağıda 538. bölümün 18. dersinde ele aldığımız konuları, bilimsel değerlendirmeleri ve uygulamalı alıştırmaları içeren makalenin Türkiye Türkçesiyle hazırlanmış, akademik üslubu koruyan ve blogda yayımlanmaya uygun metnini sunuyorum.

Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar

538. Bölüm — 18. Ders

Yazma Eserlerin Soy Ağacı, Ortak Hatalar, Tarihsel Kanıtlar ve Tenkitli Metin Neşri

Yazma eser araştırmalarında filoloji, kodikoloji, paleografi ve metin tenkidi üzerine uygulamalı bir inceleme

Giriş

Eski yazma eserlerin bilimsel olarak incelenmesi, yalnızca metinlerin okunması veya nüshaların tarihlendirilmesiyle sınırlı değildir. Her yazma eser, metnin aktarım tarihine, müstensihlerin çalışmalarına, sonraki dönemlerde yapılan düzeltmelere, mülkiyet kayıtlarına ve bazen de eserin müellifine ilişkin önemli bilgiler barındırabilir.

Bir eserin farklı nüshaları arasında çeşitli farklılıkların bulunması doğaldır. Bu farklılıklar bazen müstensih hatalarından, bazen bilinçli düzeltmelerden, bazen müellifin kendi eserini yeniden düzenlemesinden, bazen de nüshaların birbirleriyle karşılaştırılması sonucunda ortaya çıkar.

Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar araştırma dizisinin 538. bölümünde gerçekleştirilen 18. derste, bu meseleler metin tenkidi ve yazma eser araştırmaları açısından ele alınmıştır.

Dersin temel amacı, bir yazma eserin farklı nüshalarını karşılaştırırken hangi kanıtlardan hareketle bilimsel sonuçlara ulaşılabileceğini incelemektir.

1. En Eski Nüsha Her Zaman En Doğru Nüsha Değildir

Yazma eser araştırmalarında temel meselelerden biri, bir nüshanın tarihi ile metninin güvenilirliğini birbirinden ayırmaktır.

Bir Türkçe eserin dört nüshasının bulunduğunu varsayalım:

Nüsha	İstinsah tarihi
A	Hicri 950
B	Hicri 1020
C	Hicri 1080
D	Hicri 1120

Bu örnekte A nüshası en eski nüshadır. Ancak bu durum, onun bütün okumalarının doğru olduğunu göstermez.

Eski bir nüsha, hatalı bir örnekten istinsah edilmiş olabilir. Buna karşılık daha geç tarihli bir nüsha, eserin asıl metnine daha yakın bir yazma geleneğinden geliyor olabilir.

Dolayısıyla bir nüshanın eski olması önemli bir kanıttır; ancak metnin doğruluğunu belirleyen tek ölçüt değildir.

2. Ortak Okuma ile Ortak Hata Arasındaki Fark

Nüshaların soy ağacını oluştururken ortak okumalarla ortak hataları birbirinden ayırmak gerekir.

Örneğin dört nüshada aynı cümlenin iki farklı biçimde bulunduğunu düşünelim.

A ve D nüshalarında:

“Padişah adalet ile memleketi mamur eder.”

B ve C nüshalarında:

“Padişah adalet ve hikmet ile memleketi mamur eder.”

B ve C nüshalarında “hikmet” kelimesinin bulunması, bu iki nüshanın ortak bir kaynaktan gelmiş olabileceğini düşündürür.

Ancak “adalet ve hikmet” gibi bir ifade, birbirinden bağımsız çalışan iki müstensih tarafından da kullanılabilir. Müstensih, metni açıklamak veya ifadeyi zenginleştirmek amacıyla “hikmet” kelimesini eklemiş olabilir.

Bu nedenle her ortak ilave, nüshalar arasında doğrudan bir soy bağı bulunduğunu kanıtlamaz.

Metin tenkidinde özellikle nadir görülen ve birbirinden bağımsız olarak tekrarlanması güç olan ortak hatalar daha güçlü kanıtlar sağlayabilir.

3. Bir Okumanın Hata Olduğunu Belirlemek İçin Metnin Bağlamı İncelenmelidir

Bir cümlenin alışılmadık görünmesi, onun mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez.

Örneğin:

“Gözlerim gördü, kulaklarım işitti.”

“Gözlerim işitti, kulaklarım gördü.”

Birinci cümle günlük dil bakımından doğal görünürken ikinci cümle ilk bakışta hatalı kabul edilebilir.

Ancak tasavvufi, edebî veya sembolik bir metinde duyuların yer değiştirmesi bilinçli bir anlatım tekniği olabilir.

Bu nedenle araştırmacı, yalnızca tek bir cümleyi okuyarak karar vermemelidir.

Önceki ve sonraki paragraflar, bölümün konusu, eserin edebî özellikleri ve müellifin anlatım biçimi birlikte değerlendirilmelidir.

Bazen bir okumanın anlamını doğru belirleyebilmek için bütün bölümün okunması gerekir.

Bu yaklaşım, filolojik araştırmanın temel ilkelerinden biridir.

4. On İki Satırlık Metin Eksikliği ve Nüshaların Soy Ağacı

Dersin uygulamalı alıştırmalarından birinde A ve D nüshalarında bulunan on iki satırlık bir metin parçasının B ve C nüshalarında bulunmadığı varsayılmıştır.

Bu durumda iki temel ihtimal ortaya çıkar.

Birinci ihtimal, B ve C nüshalarının ortak bir kaynaktan gelmesi ve söz konusu on iki satırın bu ortak kaynakta eksilmiş olmasıdır.

İkinci ihtimal ise iki bağımsız müstensihin benzer bir mekanizmayla aynı metin parçasını atlamış olmasıdır.

Metin parçasının başlangıcında ve sonunda birbirine benzeyen kelime veya ifadeler bulunuyorsa müstensihin gözü bir ifadeden diğerine sıçrayabilir. Böylece aradaki metin kopyalanmadan atlanabilir.

Bu durum, metin tenkidinde benzer başlangıçlar veya sonlar arasında meydana gelen göz sıçramasıyla açıklanabilir.

Ancak benzer ifadeler bulunmuyorsa ve eksikliğin başlangıç ve bitiş noktaları iki nüshada da aynıysa ortak kaynak ihtimali daha güçlü hâle gelebilir.

On iki satırlık bir parçanın bazı yazmalarda yaklaşık bir sayfaya karşılık gelmesi, konunun kodikolojik açıdan da incelenmesini gerektirir.

Bu durumda şu unsurlar araştırılmalıdır:

Nüshaların varak ve sayfa düzeni
Takibe kayıtları (catchwords)
Metnin sayfalar arasındaki devamlılığı
Forma ve dikiş yapısı
Eksilmiş veya sonradan eklenmiş yapraklar
Tamir ve ciltleme izleri

Ancak bir müstensihin metni kopyalarken bir sayfayı atlaması ile yazmanın fiziksel olarak bir yaprağını kaybetmesi farklı olaylardır.

Bu iki ihtimal ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

5. Nadir Şahıs Adları ve Soy Ağacı Araştırmaları

Dersin bir başka alıştırmasında, nadir bir şahıs adının farklı nüshalardaki yazılışı ele alınmıştır.

B ve C nüshalarında aynı şahıs adının aynı alışılmadık biçimde yanlış yazıldığını, A ve D nüshalarında ise doğru korunduğunu varsayalım.

Böyle bir ortak hata, sıradan bir kelime ilavesinden daha güçlü bir soy bağı kanıtı olabilir.

Ancak şahıs adlarının okunmasında harflerin benzerliği, noktaların konumu ve müstensihin yazı özellikleri dikkate alınmalıdır.

Özellikle Arap harfli Türkçe, Farsça ve Arapça yazmalarda bazı harflerin birbirine benzemesi, aynı adın farklı müstensihler tarafından benzer biçimde yanlış okunmasına yol açabilir.

Dolayısıyla iki nüshada aynı yanlış şahıs adının bulunması önemli bir kanıt olmakla birlikte, bu hatanın bağımsız biçimde ortaya çıkma ihtimali de araştırılmalıdır.

6. A ve D Nüshalarının Ortak Kaynağı Meselesi

B ve C nüshalarında nadir ortak hataların bulunması, bu nüshaların aynı aktarım koluna bağlı olabileceğini düşündürür.

Ancak A ve D nüshalarında aynı doğru okumaların bulunması, bu iki nüshanın da mutlaka özel bir ortak kaynaktan geldiğini göstermez.

Çünkü doğru bir okuma, birbirinden bağımsız iki aktarım kolunda da korunmuş olabilir.

Bu meseleyi incelemek amacıyla yeni bir örnek ele alınmıştır.

A ve D nüshalarında yedinci bölümün başlığının aynı biçimde yanlış yazıldığı, B ve C nüshalarında ise doğru korunduğu varsayılmıştır.

Eğer söz konusu başlığın gerçekten yanlış olduğu ve iki bağımsız müstensihin aynı hatayı yapmasının kolay olmadığı gösterilebilirse bu durum A ve D nüshalarının ortak bir kaynağa bağlı olduğu ihtimalini güçlendirir.

Ancak başlığın doğruluğunu belirlemek için bölümün tamamının incelenmesi gerekir.

Bir bölümün ilk veya son birkaç satırı, başlığın anlamını açıklamak için her zaman yeterli değildir.

Başlıkla ilgili temel konu, bölümün ortasında veya sonlarına doğru ele alınmış olabilir.

Bu nedenle filolojik inceleme, mümkün olduğunca metnin bütünlüğünü esas almalıdır.

7. Türkçe Yazmalarda Başlıklar ve Rubrikasyon

Eski Türkçe yazmalarda bölüm başlıklarının ana metinden farklı renklerle veya farklı dillerde yazılması önemli bir kodikolojik ve paleografik özelliktir.

Bazı yazmalarda başlıklar kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazı Türkçe eserlerde ise bölüm başlıkları Arapça veya Farsçadır.

Bu özellikler, başlıkların müstensihler veya sonraki düzenleyiciler tarafından eklenmiş olabileceği ihtimalini gündeme getirir.

Ancak kırmızı mürekkep kullanılması veya başlığın farklı bir dilde yazılması, onun mutlaka müstensih tarafından oluşturulduğunu kanıtlamaz.

Müellifin kendisi de Arapça veya Farsça başlıklar kullanmış olabilir.

Dolayısıyla başlıkların kaynağını belirlemek için farklı nüshalar, metnin yapısı, mürekkep özellikleri ve yazı katmanları birlikte incelenmelidir.

8. Kenar Notlarındaki Müellif Atıfları

Dersin bir başka uygulamalı alıştırmasında, otuz altı varaklık Türkçe bir eserin iki nüshası ele alınmıştır.

A ve B nüshalarının ana metinlerinde müellif adı ve istinsah tarihi bulunmadığı varsayılmıştır.

Ancak B nüshasının sonundaki boş yaprakta, ana metinden farklı bir yazıyla şu kayıt yer almaktadır:

«هذا الكتاب من تأليف الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي»

“Bu kitap Şeyh Muhammed bin Abdullah et-Tebrîzî'nin telifidir.”

Bu kayıt, eserin söz konusu kişiye nispet edildiğini gösterir.

Ancak kaydın tarihi, yazarı ve dayandığı bilgi kaynağı bilinmemektedir.

Bu nedenle katalogda eserin müellifinin kesinlikle Şeyh Muhammed bin Abdullah et-Tebrîzî olduğunu belirtmek bilimsel açıdan yeterince temellendirilmiş bir hüküm olmayacaktır.

Daha uygun ifade şöyledir:

“B nüshasının sonundaki boş yaprakta bulunan, tarihi bilinmeyen bir kayıtta eser Şeyh Muhammed bin Abdullah et-Tebrîzî'ye nispet edilmiştir.”

Bu nispetin doğruluğu, biyografik kaynaklar, tezkireler, diğer yazmalar ve ilgili müellife atfedilen eserlerle karşılaştırılarak araştırılmalıdır.

9. Tarihsel Kanıtlar Müellif Atfını Nasıl Değiştirir?

Dersin bir başka varsayımsal örneğinde, eserin on sekizinci varağında III. Murad'ın tahta çıkışından söz edildiği kabul edilmiştir.

III. Murad, 1574–1595 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunmuştur.

Buna karşılık başka bir tarihsel kaynakta Şeyh Muhammed bin Abdullah et-Tebrîzî adlı bir kişinin 1520 yılında öldüğü belirtilmektedir.

Eğer bu kişi gerçekten 1520 yılında ölmüşse, 1574 yılında meydana gelen bir olayı yaşanmış bir tarihsel hadise olarak kendi hayatı sırasında kaleme almış olamaz.

Ancak bu çelişki, kenar notundaki müellif atfının doğrudan yanlış olduğunu kanıtlamaz.

Aynı adı taşıyan başka bir kişi bulunabilir. Ayrıca III. Murad'dan söz eden bölüm, esere sonraki dönemlerde eklenmiş olabilir.

Bu nedenle şu soruların araştırılması gerekir:

Tarihsel kaynakta adı geçen kişi ile kenar notundaki kişi aynı mıdır?
III. Murad'dan söz eden bölüm eserin özgün metnine mi aittir?
Söz konusu bölüm daha sonraki bir müstensih tarafından eklenmiş olabilir mi?
Metnin dili, anlatım biçimi ve tarihsel bağlamı diğer bölümlerle uyumlu mudur?
Yazmada farklı el, mürekkep veya sonradan eklenmiş yaprak izleri bulunmakta mıdır?

Eğer III. Murad'a ilişkin bölümün özgün telife ait olduğu belirlenirse eserin mevcut biçiminin 1574 yılından önce kaleme alınmış olması mümkün değildir.

Bu tarih, eserin ilgili metin katmanı için bir terminus post quem, yani mümkün olan en erken tarih sınırı oluşturur.

Ancak bu bilgi, eldeki yazmanın istinsah tarihini tek başına belirlemez.

10. Kenar Düzeltmeleri ve Nüshalar Arasında Karışma

Dersin son alıştırmalarında nüshalar arasında karışma, yani contamination, konusu incelenmiştir.

Varsayımsal örnekte A ve D nüshalarında yedinci bölümün başlığı şöyledir:

باب في بيان السفر

“Seyahatin açıklanmasına dair bölüm.”

B ve C nüshalarında ise başlık şu şekildedir:

باب في بيان العدل

“Adaletin açıklanmasına dair bölüm.”

D nüshasının kenarında, ana metinden farklı bir el tarafından “باب في بيان العدل” şeklinde bir düzeltme yapılmıştır.

Böylece D nüshasının ana metni A nüshasıyla, kenar düzeltmesi ise B ve C nüshalarıyla örtüşmektedir.

Bu durum, D nüshasının başka bir nüshayla karşılaştırılmış olabileceğini düşündürür.

Ancak düzeltmenin mutlaka B veya C nüshasından alındığını söylemek için daha fazla kanıt gereklidir.

D nüshasındaki diğer düzeltmeler, yazı özellikleri, mürekkep, karşılaştırma işaretleri ve farklı nüshalardaki özel okumalar incelenmelidir.

Kenar düzeltmesi, başka bir nüshadan aktarılmış olabileceği gibi metnin anlamına dayanılarak bağımsız biçimde de yapılmış olabilir.

Bu nedenle tek bir kenar düzeltmesi, nüshalar arasında sistematik bir karışmanın kesin kanıtı sayılamaz.

11. Diplomatik Neşir ile Tenkitli Neşir Arasındaki Fark

Dersin son bölümünde, bir yazmanın okumasının neşirde nasıl gösterileceği üzerinde durulmuştur.

Varsayımsal örnekte yedinci bölümün tamamı okunmuş ve bölümün esas olarak padişahın adalet siyasetini ele aldığı, seyahatten ise yalnızca kısaca söz ettiği belirlenmiştir.

Bu durumda “باب في بيان العدل” başlığı içerikle daha uyumlu görünmektedir.

Ancak içerikle uyumlu bir başlığın mutlaka özgün başlık olduğu söylenemez.

Burada diplomatik neşir ile tenkitli neşir arasındaki fark önem kazanır.

Diplomatik neşirde araştırmacı, esas aldığı yazmanın metnini ve metinsel özelliklerini mümkün olduğunca koruyarak aktarır.

Tenkitli neşirde ise farklı nüshalar karşılaştırılır; metnin aktarım tarihi ve filolojik kanıtlar değerlendirilerek bilimsel açıdan tercih edilen okumalar ana metne alınabilir.

Diğer nüshalardaki farklı okumalar ise tenkitli neşrin eleştirel aygıtında (apparatus criticus) gösterilir.

Örneğin:

Ana metin:

باب في بيان العدل

Tenkitli neşir notu:

باب في بيان العدل — B, C; D nüshasının kenarında sonraki bir elin düzeltmesi.

باب في بيان السفر — A ve D nüshalarının ana metinleri.

Bu yöntemle araştırmacı hem tercih ettiği okumayı gerekçelendirebilir hem de diğer nüshaların tanıklığını koruyabilir.

Tenkitli neşrin amacı yalnızca doğru kabul edilen bir metin oluşturmak değil, aynı zamanda metnin aktarım sürecine ilişkin kanıtları bilimsel biçimde ortaya koymaktır.

Sonuç

Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar araştırma dizisinin 538. bölümünde gerçekleştirilen 18. ders, yazma eser araştırmalarında filoloji, kodikoloji, paleografi ve metin tenkidinin birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini göstermiştir.

Bir yazmanın yalnızca eski olması, onun bütün okumalarının doğru olduğunu kanıtlamaz.

İki nüshada aynı okumanın bulunması, bunların mutlaka ortak bir kaynaktan geldiği anlamına gelmez.

Ortak hatalar nüshalar arasında soy bağı kurulmasına yardımcı olabilir; ancak öncelikle bunların gerçekten hata olduğu ve bağımsız biçimde ortaya çıkma ihtimalleri araştırılmalıdır.

Kenar notlarındaki müellif atıfları önemli tarihsel bilgiler sağlayabilir; fakat bu atıflar bağımsız kanıtlarla desteklenmeden kesin hüküm hâline getirilmemelidir.

Metindeki tarihsel olaylar, eserin telif sürecinin anlaşılmasına yardımcı olabilir. Bununla birlikte telif tarihi, istinsah tarihi ve sonraki metinsel ilaveler birbirinden ayrılmalıdır.

Nüshalar arasındaki farklılıkların incelenmesinde yalnızca tek tek kelimeler değil, metnin bütünlüğü, anlatım bağlamı, yazmanın fiziksel yapısı ve sonraki dönemlerde geçirdiği değişiklikler de dikkate alınmalıdır.

Tenkitli neşir hazırlayan araştırmacının görevi, bir okumayı gerekçesiz biçimde doğru ilan etmek değildir. Araştırmacı, tercih ettiği okumayı kanıtlarla temellendirmeli ve diğer nüshaların tanıklığını da gelecek araştırmalar için korumalıdır.

Yazma eser araştırmasının temel amacı yalnızca nüshalar arasındaki farklılıkları kaydetmek değil; bu farklılıkların nasıl ortaya çıktığını, metnin hangi tarihsel aşamalardan geçtiğini ve eldeki kanıtların hangi sonuçlara ulaşmamıza imkân verdiğini açıklamaktır.

Bu bakımdan her yazma eser, yalnızca geçmişten günümüze ulaşmış bir metin değil, aynı zamanda kendi aktarım tarihini taşıyan tarihsel bir belgedir.

Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar

538. Bölüm — 18. Ders

6 Kasım 2026

Araştırma alanları: Yazma eser incelemeleri, metin tenkidi, filoloji, kodikoloji, paleografi, tarihsel dil bilimi ve tenkitli metin neşri.

Yayıma ilişkin not: Makaledeki A, B, C ve D nüshaları, istinsah tarihleri ve bunlarla bağlantılı örnek olaylar öğretim amacıyla oluşturulmuş varsayımsal örneklerdir. Gerçek yazma eserlerin katalog kayıtları olarak değerlendirilmemelidir.

Bu metin, Türkçe akademik bir blogda bağımsız makale olarak yayımlanmaya uygundur. İsterseniz sonraki aşamada aynı makalenin İngilizce ve Arapça sürümlerini de hazırlayarak dört dilli yayın dizimizi tamamlayabiliriz.

-----------------------------------------

Below is the English version of our 538th episode, Lesson 18, prepared in a scholarly yet accessible style suitable for publication on your research blog. It preserves the manuscript examples, methodological discussions, critical observations, and conclusions developed during the lesson.

Old Turkic Books Against Brain Engineering

Episode 538 — Lesson 18

Manuscript Genealogy, Shared Errors, Historical Evidence, and Critical Textual Editing

A Practical Study of Philology, Codicology, Paleography, and Textual Criticism in Historical Turkic Manuscripts

November 6, 2026

Introduction

The scholarly investigation of historical manuscripts involves considerably more than reading their texts or determining their dates. Every manuscript may preserve valuable evidence concerning the transmission of a work, the activities of its scribes, subsequent corrections, ownership records, and sometimes the identity of its author.

When several manuscript witnesses of the same work survive, differences between them are inevitable. These variations may result from scribal errors, deliberate corrections, authorial revisions, editorial interventions, or the comparison and combination of readings from different manuscript traditions.

In Episode 538 of the research series Old Turkic Books Against Brain Engineering, Lesson 18 examined these issues through a series of practical exercises involving hypothetical manuscript witnesses.

The principal objective was to explore how researchers can evaluate textual variants, identify genealogical relationships between manuscripts, assess historical evidence, and make defensible editorial decisions when preparing a critical edition.

The discussion emphasized the importance of integrating philology, codicology, paleography, and textual criticism rather than treating them as isolated disciplines.

1. The Oldest Manuscript Is Not Necessarily the Most Reliable

One of the fundamental principles of manuscript studies is the distinction between the chronological age of a manuscript and the reliability of its text.

Consider a hypothetical Turkic work preserved in four manuscript witnesses:

Manuscript	Copying date (AH)
A	950
B	1020
C	1080
D	1120

Manuscript A is the oldest surviving witness in this hypothetical group. However, its age does not guarantee that every reading it preserves is correct.

An early manuscript may have been copied from an already corrupted exemplar. Conversely, a later manuscript may descend from a textual tradition that preserves readings closer to the original composition.

The chronological age of a witness is therefore important evidence, but it cannot independently establish textual authority.

A reliable assessment requires examining the relationships among witnesses, the nature of their variants, and the circumstances of textual transmission.

2. Shared Readings and Shared Errors

When reconstructing manuscript genealogy, researchers must distinguish between shared readings and shared errors.

Suppose four manuscripts preserve the following sentence in two forms.

Manuscripts A and D:

“The ruler brings prosperity to the kingdom through justice.”

Manuscripts B and C:

“The ruler brings prosperity to the kingdom through justice and wisdom.”

The presence of the additional word wisdom in B and C may suggest that these witnesses share a common source.

However, the expression “justice and wisdom” is sufficiently conventional that two independent scribes might introduce the same addition.

A scribe could expand the sentence to clarify its meaning, improve its style, or express an idea commonly associated with just government.

Consequently, not every shared addition constitutes convincing evidence of common ancestry.

Greater genealogical significance may be attached to unusual shared errors that are unlikely to have arisen independently.

Even then, researchers must demonstrate that the shared reading is genuinely erroneous and investigate whether independent scribes could have produced it through similar copying processes.

3. Establishing Whether a Reading Is Actually an Error

An unusual expression should not automatically be classified as a scribal mistake.

Consider two hypothetical readings:

“My eyes saw, and my ears heard.”

“My eyes heard, and my ears saw.”

The first statement appears natural in ordinary language. The second may initially seem incorrect.

However, in a mystical, poetic, or symbolic work, the interchange of sensory functions may represent a deliberate literary device.

An apparently anomalous reading may therefore preserve an intentional feature of the original text.

This problem illustrates the importance of philological context.

Before identifying a passage as erroneous, the researcher should examine its immediate surroundings, the preceding and following paragraphs, the subject of the chapter, the literary genre, and the author's characteristic language.

In some cases, reading an entire chapter is necessary to understand the significance of a single sentence.

A reading that appears meaningless in isolation may become entirely coherent within the broader argument or narrative.

Textual criticism must therefore begin with an understanding of the text, not merely a comparison of isolated words.

4. A Twelve-Line Omission and Manuscript Genealogy

One practical exercise concerned a hypothetical twelve-line passage preserved in manuscripts A and D but absent from B and C.

Two principal explanations were considered.

First, B and C may descend from a common exemplar in which the passage had already been omitted.

Second, the omission may have occurred independently in the two manuscripts through a similar scribal mechanism.

One possible mechanism is an eye-skip caused by repeated or similar expressions.

If a phrase appears both before and after a passage, a scribe's eye may move from the first occurrence to the second, unintentionally omitting the intervening text.

Depending on the structure of the repeated expressions, such omissions may involve homoeoteleuton (similar endings) or homoeoarcton (similar beginnings).

An omission caused by eye-skip may involve a few words, several lines, or a substantially longer passage.

However, when the same twelve lines are missing from two witnesses, particularly when the boundaries of the omission coincide exactly, common ancestry becomes an important possibility.

The genealogical significance of the omission increases if other rare shared errors support the same relationship.

The exercise also highlighted the importance of codicological investigation.

In some manuscripts, twelve lines may occupy approximately one page. Researchers should therefore investigate whether the omission resulted from a copying error or from a physical disruption in the manuscript tradition.

Relevant evidence includes:

Catchwords and the continuity of text between pages.
Foliation and pagination.
Quire structure and sewing patterns.
Missing, displaced, or inserted leaves.
Repairs and evidence of rebinding.
Changes in handwriting, paper, or ink.

A page omitted during copying must be distinguished from a physical leaf lost after the manuscript was produced.

These are different events and may leave different forms of evidence.

5. Unusual Personal Names as Genealogical Evidence

Another exercise examined the transmission of a rare personal name.

Suppose manuscripts B and C contain the same unusual misspelling of a name, while A and D preserve a correct form.

Such an agreement may provide stronger genealogical evidence than a conventional addition such as “justice and wisdom.”

Nevertheless, the researcher must consider the circumstances in which the error could have arisen.

In manuscripts written in Arabic script, similar letterforms, ambiguous dots, and individual scribal habits can produce comparable misreadings.

Two independent scribes working from a difficult exemplar may interpret the same ambiguous name incorrectly.

Thus, the evidential value of a shared error depends not only on its rarity but also on the likelihood that it could have arisen independently.

A convincing genealogical argument should examine the error alongside other distinctive readings distributed throughout the work.

6. Can Manuscripts A and D Be Assigned to a Common Branch?

Suppose several unusual shared errors suggest that manuscripts B and C belong to the same branch of a textual tradition.

Can manuscripts A and D automatically be assigned to another branch because they preserve the same correct readings?

The answer is no.

Two independent witnesses may preserve the same original reading without descending from a more recent common intermediary.

Agreement in correct readings is not equivalent to agreement in distinctive shared errors.

To investigate the relationship between A and D, the exercise introduced another hypothetical observation.

Both manuscripts contain the same incorrect heading for Chapter Seven, whereas B and C preserve a heading consistent with the chapter's content.

If the heading can be shown to be erroneous, and if the same error is unlikely to have arisen independently, it may strengthen the hypothesis that A and D share a common ancestor.

However, the heading must first be examined in relation to the chapter as a whole.

Reading only the opening and closing lines may be insufficient.

The subject identified by a heading may be discussed in the middle of a chapter, sometimes many pages after its beginning.

This illustrates why textual criticism requires sustained reading rather than the mechanical classification of variants.

7. Chapter Headings and Rubrication in Historical Turkic Manuscripts

The discussion also addressed the distinctive presentation of chapter headings in historical Turkic manuscripts.

In many manuscripts, headings are visually separated from the main text through the use of red ink, larger lettering, or other forms of rubrication.

Some Turkic works also contain chapter headings written in Arabic or Persian.

These features raise important questions about the origins of the headings.

Were they supplied by the author, introduced by a scribe, or added by a later editor or reader?

The use of red ink or a different language does not, by itself, establish that a heading was introduced by a copyist.

An author writing in Turkic could also employ Arabic or Persian headings, and a scribe might reproduce those headings using a different ink colour.

Determining the origin of a heading therefore requires comparative textual and material evidence.

Researchers should examine its presence or absence in other witnesses, its relationship to the chapter's content, its placement on the page, and any indications of later intervention.

8. Authorial Attribution in Marginal and Blank-Leaf Notes

Another exercise concerned a hypothetical Turkic work preserved in two manuscript witnesses, A and B.

Manuscript A contains thirty-six folios. Neither witness identifies the author or provides a copying date in its main text.

However, a note written in a different hand appears on a blank leaf at the end of manuscript B:

هذا الكتاب من تأليف الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي

“This book was composed by Shaykh Muhammad ibn Abdullah al-Tabrizi.”

How should this information be presented in a scholarly catalogue?

The note constitutes evidence that the work was attributed to the named individual.

However, it does not independently establish that the attribution is correct.

The note is undated, its writer is unidentified, and the source of the information is unknown.

A responsible catalogue description would therefore state:

“An undated note on a final blank leaf of manuscript B attributes the work to Shaykh Muhammad ibn Abdullah al-Tabrizi.”

Such wording preserves the evidence without transforming an attribution into a definitive statement of authorship.

Further research may involve biographical dictionaries, historical chronicles, manuscript catalogues, and other works associated with the proposed author.

Importantly, a later note should not automatically be dismissed.

Later owners, scholars, and readers sometimes preserved accurate information about authorship, ownership, or the transmission of a work.

The challenge is to assess the historical reliability of the note rather than to accept or reject it solely because it was written by a different hand.

9. Historical Evidence and the Dating of a Work

The next exercise introduced a chronological problem.

Suppose the work contains a passage referring to the accession of the Ottoman Sultan Murad III.

Murad III reigned from 1574 to 1595.

A separate historical source, however, records that an individual named Shaykh Muhammad ibn Abdullah al-Tabrizi died in 1520.

If the person named in the attribution note is indeed the individual who died in 1520, he could not have personally written a retrospective account of an event occurring in 1574.

Nevertheless, the apparent contradiction does not immediately prove that the attribution is false.

Several possibilities require investigation.

The historical source may refer to a different individual with the same name.

Alternatively, the passage concerning Murad III may have been introduced into the work after its original composition.

It is also necessary to establish whether the reference genuinely concerns Murad III rather than another ruler bearing the same name.

The researcher must therefore examine the work's historical context, internal chronology, literary structure, and manuscript evidence.

If the passage about Murad III belongs to the original composition, it establishes a terminus post quem of 1574 for that textual form.

In other words, the relevant form of the work cannot have been composed before the event it describes.

However, this does not establish the copying date of the surviving manuscript.

The date of composition, the date of copying, and the dates of subsequent additions must be distinguished.

This distinction is fundamental to responsible manuscript research.

10. Marginal Corrections and Textual Contamination

The lesson subsequently examined the possibility of contamination between manuscript traditions.

Consider the following hypothetical distribution of chapter headings.

Manuscripts A and D:

باب في بيان السفر

“Chapter on the explanation of travel.”

Manuscripts B and C:

باب في بيان العدل

“Chapter on the explanation of justice.”

Now suppose manuscript D contains a correction in its margin, written by a different hand:

باب في بيان العدل

The original heading in D agrees with A, while the marginal correction agrees with B and C.

This may indicate that someone compared D with another manuscript and introduced a reading from a different textual branch.

Such cross-branch influence is relevant to the study of textual contamination.

However, a single marginal correction is not sufficient to establish systematic contamination.

The correction may have been made independently on the basis of the chapter's content.

To evaluate the possibility of contamination, researchers should examine other corrections in D and determine whether they consistently agree with distinctive readings found in B and C.

Attention should also be paid to changes in handwriting, ink, correction marks, and annotations indicating comparison with another copy.

The distinction between the original scribal layer and later corrections is especially important.

A manuscript may preserve evidence of more than one stage in the transmission and interpretation of a text.

11. Diplomatic Transcription and Critical Editing

The final exercise addressed the editorial treatment of variant chapter headings.

Suppose a complete examination of Chapter Seven reveals that its principal subject is the ruler's administration of justice, while travel is mentioned only briefly.

Under these circumstances, the heading “Chapter on the explanation of justice” appears more consistent with the chapter's content.

Nevertheless, thematic consistency does not automatically establish that the heading is original.

A later scribe or reader may have replaced an older heading with one better suited to the subject matter.

This raises an important distinction between diplomatic transcription and critical editing.

Diplomatic Transcription

A diplomatic transcription aims to reproduce the readings and relevant textual features of a particular manuscript as faithfully as possible, according to clearly stated editorial conventions.

If manuscript A reads:

باب في بيان السفر

the diplomatic transcription should preserve that reading rather than silently replace it.

Any proposed correction should be identified separately.

Critical Editing

A critical edition, by contrast, evaluates the evidence of multiple witnesses and may select readings that differ from those of the principal manuscript.

The editor must justify such decisions through textual, philological, and genealogical analysis.

Alternative readings should be documented in the critical apparatus.

For example:

Edited text:

باب في بيان العدل

Critical apparatus:

باب في بيان العدل — B, C; marginal correction in D by a later hand.

باب في بيان السفر — A, D (original scribal text).

This presentation makes the editorial decision transparent while preserving the testimony of the surviving witnesses.

The purpose of a critical edition is not simply to declare one reading correct and discard the others.

It is to present a reasoned reconstruction or critically established text while documenting the evidence on which editorial decisions depend.

12. Integrating Philology, Codicology, and Paleography

A central methodological conclusion of Lesson 18 is that textual evidence must be evaluated alongside the material and historical characteristics of manuscripts.

Philology helps establish the meaning of passages, their linguistic structure, literary conventions, and relationship to the wider text.

Codicology examines the manuscript as a physical object, including paper, quires, binding, foliation, repairs, and the arrangement of written material.

Paleography investigates handwriting, letterforms, scribal habits, and changes of hand.

Textual criticism compares manuscript witnesses, evaluates variants, and investigates the history of textual transmission.

These disciplines are closely connected, but their findings are not interchangeable.

For example, a difference in handwriting may establish that a note was written by another person, but it does not automatically establish the note's date or reliability.

Likewise, a shared textual error may suggest a genealogical relationship without proving that one surviving manuscript was copied directly from another.

A sound interpretation must recognize both the strength and the limitations of each form of evidence.

Conclusion

Lesson 18 of Old Turkic Books Against Brain Engineering, presented in Episode 538, examined several fundamental problems in the scholarly study of historical manuscripts.

The exercises demonstrated that the oldest surviving manuscript is not necessarily the most reliable witness.

Agreement between manuscripts does not automatically establish common ancestry, and unusual shared readings must be carefully evaluated before being classified as genealogically significant errors.

The identification of scribal mistakes requires an understanding of the text's language, literary context, and broader structure.

Physical evidence—including catchwords, foliation, quire structure, and signs of repair—may help explain omissions and disruptions in textual transmission.

Marginal notes can preserve valuable information about authorship, but their claims must be distinguished from independently established historical facts.

Internal chronological references can assist in dating textual layers, provided that composition, copying, and subsequent additions are not confused.

Marginal corrections may reveal the influence of other textual traditions, although isolated agreements are insufficient to demonstrate systematic contamination.

Finally, the preparation of a critical edition requires transparent editorial reasoning and careful documentation of alternative readings.

The central purpose of manuscript research is not merely to record differences between surviving copies. It is to investigate how those differences arose, what they reveal about the historical transmission of a work, and how the available evidence can support a responsible reconstruction of its textual history.

Every manuscript is therefore more than a surviving copy of an old text. It is also a historical witness to the intellectual, linguistic, and material processes through which that text reached later generations.

Old Turkic Books Against Brain Engineering
Episode 538 — Lesson 18
November 6, 2026

Research fields: Manuscript Studies, Textual Criticism, Philology, Codicology, Paleography, Historical Turkic Linguistics, Manuscript Genealogy, and Critical Editing.

Methodological note: The manuscript witnesses designated A, B, C, and D, their copying dates, and the associated textual examples are hypothetical teaching cases developed for methodological discussion. They should not be interpreted as descriptions of identified historical manuscripts.

This version is suitable for publication on an English-language academic blog or as part of your manuscript research portfolio. The next step would be to prepare the fourth version in scholarly Arabic, completing the article's four-language publication set.

------------------------------------------------

فيما يلي النسخة العربية الكاملة للمقالة العلمية الخاصة بالحلقة 538، والدرس الثامن عشر، من سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول». وقد صيغت بلغة عربية أكاديمية مناسبة للنشر في مدونة بحثية متخصصة في دراسات المخطوطات وتحقيق النصوص.

الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول

الحلقة الثامنة والثلاثون بعد الخمسمائة (538) — الدرس الثامن عشر

أنساب النسخ المخطوطة، والأخطاء المشتركة، والأدلة التاريخية، والتحقيق النقدي للنصوص

دراسة تطبيقية في فقه اللغة، وعلم المخطوطات، وعلم الخطوط القديمة، ونقد النصوص التركية التاريخية

6 نوفمبر 2026م

المقدمة

لا تقتصر الدراسة العلمية للمخطوطات القديمة على قراءة نصوصها أو تحديد تواريخ نسخها، بل تتجاوز ذلك إلى دراسة تاريخ انتقال النصوص، وأعمال النُّسّاخ، والتصحيحات التي أُدخلت عليها في مراحل لاحقة، وقيود التملك، والمعلومات التي قد تحفظها النسخ بشأن مؤلفيها.

فكل مخطوط يمكن أن يمثل شاهداً تاريخياً على مراحل متعددة من انتقال النص، وقد يحمل في متنه أو هوامشه أو أوراقه البيضاء معلومات لا نجدها في غيره من النسخ.

وعندما تتوافر نسخ متعددة لعمل واحد، تظهر بينها اختلافات قد تنشأ عن أخطاء النسخ، أو التصحيحات المقصودة، أو مراجعات المؤلف لنصه، أو تدخلات المحررين، أو مقابلة نسخة بأخرى.

وقد خُصص الدرس الثامن عشر من الحلقة 538 لسلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» لدراسة هذه المسائل من خلال تمارين تطبيقية قائمة على أمثلة افتراضية من المخطوطات التركية.

وكان الهدف الأساسي من الدرس هو بيان كيفية تقييم اختلافات النسخ، وتحديد العلاقات النَّسَبية بينها، والاستفادة من الأدلة التاريخية والمادية، واتخاذ قرارات علمية معللة عند إعداد النصوص المحققة.

وقد أكدت المناقشات ضرورة الجمع بين فقه اللغة، وعلم المخطوطات المادي، وعلم الخطوط القديمة، ونقد النصوص، بدلاً من التعامل مع هذه العلوم بوصفها مجالات منفصلة.

1. النسخة الأقدم ليست بالضرورة النسخة الأصح

من المبادئ الأساسية في دراسة المخطوطات ضرورة التمييز بين قِدم النسخة من الناحية الزمنية، وصحة النص الذي تحفظه.

ولنفترض أن لدينا عملاً تركياً محفوظاً في أربع نسخ مخطوطة:

النسخة	تاريخ النسخ الهجري
أ	950هـ
ب	1020هـ
ج	1080هـ
د	1120هـ

تُعد النسخة «أ» أقدم النسخ الأربع في هذا المثال الافتراضي، غير أن قِدمها لا يضمن صحة جميع قراءاتها.

فقد تكون نسخة قديمة منقولة عن أصل وقع فيه التحريف أو السقط، بينما قد تكون نسخة متأخرة منقولة عن فرع نصي احتفظ بقراءات أقرب إلى صيغة التأليف الأصلية.

ولهذا فإن تاريخ النسخة يُعد دليلاً مهماً، لكنه لا يكفي وحده للحكم على سلامة النص.

ولا بد من دراسة العلاقات بين النسخ، وطبيعة الاختلافات بينها، والظروف التي انتقل فيها النص من نسخة إلى أخرى.

2. الفرق بين القراءات المشتركة والأخطاء المشتركة

عند محاولة بناء شجرة نسب النسخ المخطوطة، ينبغي التمييز بين اتفاق النسخ في قراءة معينة، واتفاقها في خطأ مشترك.

ولنفترض أن النسخ الأربع تحفظ جملة واحدة بصيغتين مختلفتين.

في النسختين «أ» و«د»:

«پادشاه عدل ایله مملکتی آباد ائیلر»

ومعناها: «يعمر الحاكم المملكة بالعدل».

أما في النسختين «ب» و«ج»:

«پادشاه عدل و حکمت ایله مملکتی آباد ائیلر»

ومعناها: «يعمر الحاكم المملكة بالعدل والحكمة».

قد يشير وجود كلمة «الحكمة» في النسختين «ب» و«ج» إلى احتمال انحدارهما من أصل مشترك.

غير أن الجمع بين العدل والحكمة من التراكيب المألوفة، ومن الممكن أن يضيف ناسخان مستقلان كلمة «الحكمة» بقصد التوضيح أو تحسين العبارة.

ولهذا لا يجوز اعتبار كل زيادة مشتركة دليلاً قاطعاً على وجود أصل مشترك قريب.

وتكتسب الأخطاء المشتركة النادرة، التي يصعب تفسير وقوعها بصورة مستقلة، أهمية أكبر في دراسة أنساب النسخ.

ومع ذلك، يجب أولاً إثبات أن القراءة المشتركة خطأ بالفعل، ثم دراسة احتمال نشوئها بصورة مستقلة.

3. ضرورة فهم السياق قبل الحكم على القراءة بأنها خطأ

ليس كل تعبير غير مألوف خطأً من أخطاء النُّسّاخ.

ولنأخذ المثالين الآتيين:

«رأت عيناي وسمعت أذناي».

«سمعت عيناي ورأت أذناي».

تبدو الجملة الأولى طبيعية في الاستعمال اللغوي المعتاد، بينما قد تبدو الثانية غير صحيحة للوهلة الأولى.

غير أن تبادل وظائف الحواس قد يكون أسلوباً بلاغياً مقصوداً في النصوص الصوفية أو الشعرية أو الرمزية.

ولهذا لا ينبغي للباحث أن يحكم على قراءة معينة اعتماداً على جملة معزولة.

بل يجب النظر في الفقرات السابقة واللاحقة، وموضوع الفصل، وطبيعة العمل الأدبية، وأسلوب المؤلف.

وقد يتطلب فهم عبارة واحدة قراءة فصل كامل من الكتاب.

فالتعبير الذي يبدو غير مفهوم خارج سياقه قد يكون منسجماً تماماً مع البناء الفكري أو الأدبي للنص.

وعليه، فإن النقد النصي السليم ينبغي أن يستند إلى فهم النص قبل تصنيف اختلافاته.

4. سقوط اثني عشر سطراً وعلاقته بشجرة نسب النسخ

تناول أحد التمارين التطبيقية حالة افتراضية تتمثل في وجود مقطع من اثني عشر سطراً في النسختين «أ» و«د»، مع غيابه عن النسختين «ب» و«ج».

وهنا تظهر فرضيتان أساسيتان.

الأولى أن النسختين «ب» و«ج» تنحدران من أصل مشترك كان المقطع قد سقط منه.

والثانية أن السقط وقع بصورة مستقلة في النسختين نتيجة آلية نسخ متشابهة.

ومن الآليات المعروفة انتقال عين الناسخ من عبارة إلى عبارة أخرى تشبهها.

فإذا تكررت عبارة في بداية المقطع ونهايته، فقد تنتقل عين الناسخ من الموضع الأول إلى الثاني، فيسقط النص الواقع بينهما.

وقد يرتبط هذا النوع من السقط بتشابه النهايات، المعروف اصطلاحاً بـ«الهوميوتيليوتون»، أو بتشابه البدايات، المعروف بـ«الهوميوأركتون».

وقد يؤدي انتقال النظر إلى سقوط كلمة واحدة أو عدة أسطر أو مقطع طويل.

غير أن غياب المقطع نفسه من نسختين، مع تطابق موضع بداية السقط ونهايته، قد يشكل قرينة مهمة على وجود أصل مشترك.

وتزداد قوة هذه القرينة إذا دعمتها أخطاء مشتركة نادرة أخرى.

وقد أبرز التمرين أهمية الدراسة المادية للمخطوط.

فقد تشغل الأسطر الاثنا عشر صفحة كاملة تقريباً في بعض النسخ، مما يستدعي البحث عن احتمال سقوط صفحة أثناء النقل أو فقدان ورقة من أصل سابق.

ومن الأدلة التي ينبغي فحصها:

كلمات التعقيبة في نهايات الصفحات.
ترقيم الأوراق والصفحات.
انتظام النص بين الصفحات.
تكوين الكراريس ونظام الخياطة.
الأوراق المفقودة أو المنقولة أو المضافة.
آثار الترميم وإعادة التجليد.
التغيرات في الخط والورق والحبر.

ويجب التمييز بين إغفال الناسخ صفحة أثناء الاستنساخ، وفقدان ورقة مادية من المخطوط بعد نسخه؛ فهما حادثتان مختلفتان قد تتركان أدلة مختلفة.

5. الأسماء الشخصية النادرة بوصفها أدلة نَسَبية

تناول تمرين آخر اختلاف كتابة اسم شخص نادر بين النسخ.

ولنفترض أن النسختين «ب» و«ج» تحتويان على التحريف غير المألوف نفسه في اسم شخص، بينما تحفظ النسختان «أ» و«د» الاسم بصورة صحيحة.

قد يكون هذا الاتفاق في التحريف أقوى دلالة على القرابة النصية من اتفاق النسختين في إضافة تعبير مألوف مثل «العدل والحكمة».

ومع ذلك، ينبغي دراسة الظروف التي أدت إلى وقوع الخطأ.

ففي المخطوطات المكتوبة بالحروف العربية، قد يؤدي تشابه أشكال الحروف، أو غموض النقط، أو خصوصيات خط الناسخ، إلى أخطاء متشابهة.

وقد يقرأ ناسخان مستقلان اسماً غامضاً في الأصل نفسه قراءة خاطئة متطابقة.

ومن ثم فإن قيمة الخطأ المشترك لا تتوقف على ندرته فحسب، بل تتعلق أيضاً بمدى إمكان وقوعه بصورة مستقلة.

ولهذا ينبغي تحليل الأخطاء المشتركة ضمن مجموعة أوسع من القراءات المختلفة الموزعة على امتداد العمل.

6. هل يمكن اعتبار النسختين «أ» و«د» فرعاً واحداً؟

إذا أظهرت أخطاء مشتركة نادرة أن النسختين «ب» و«ج» تنتميان إلى فرع واحد، فهل يجوز افتراض أن النسختين «أ» و«د» تنتميان تلقائياً إلى فرع آخر؟

الجواب: لا.

فقد تحتفظ نسختان مستقلتان بالقراءة الأصلية نفسها دون أن تنحدرا من أصل وسيط خاص بهما.

فالاتفاق في القراءة الصحيحة ليس مساوياً للاتفاق في خطأ مشترك مميز.

ولدراسة العلاقة بين «أ» و«د»، أُضيفت قرينة افتراضية جديدة.

فقد افترضنا أن عنوان الفصل السابع كُتب بصورة خاطئة متطابقة في النسختين «أ» و«د»، بينما ورد في النسختين «ب» و«ج» بصيغة تتفق مع مضمون الفصل.

وإذا ثبت أن العنوان خاطئ بالفعل، وأن وقوع الخطأ نفسه بصورة مستقلة غير مرجح، فإن ذلك يعزز احتمال انتماء النسختين «أ» و«د» إلى فرع مشترك.

غير أن الحكم على صحة العنوان يتطلب دراسة الفصل كله.

فقد لا تكفي قراءة الأسطر الأولى والأخيرة من الفصل لتحديد موضوعه.

وربما يكون الموضوع الذي يشير إليه العنوان قد نوقش في منتصف الفصل أو في أجزائه الأخيرة.

وهذا يؤكد ضرورة القراءة المتأنية للنص بدلاً من الاكتفاء بمقارنة الكلمات بصورة آلية.

7. عناوين الفصول والتحمير في المخطوطات التركية

تناولت المناقشة أيضاً خصائص عناوين الفصول في المخطوطات التركية التاريخية.

ففي كثير من المخطوطات تُميَّز العناوين عن المتن باستخدام الحبر الأحمر، أو بتكبير الخط، أو بغير ذلك من وسائل التحمير والإبراز.

وتحتوي بعض الأعمال التركية كذلك على عناوين فصول مكتوبة بالعربية أو الفارسية.

وتثير هذه الظاهرة أسئلة مهمة عن مصدر العناوين.

هل وضعها المؤلف نفسه؟ أم أضافها الناسخ؟ أم أدخلها محرر أو قارئ في مرحلة لاحقة؟

إن استخدام الحبر الأحمر أو لغة مختلفة لا يثبت وحده أن العنوان من وضع الناسخ.

فقد يستخدم مؤلف تركي عناوين عربية أو فارسية، ثم ينقلها الناسخ بالحبر الأحمر.

ولهذا ينبغي دراسة العناوين من خلال المقارنة بين النسخ، وفحص علاقتها بمضمون الفصول، ومواضعها في الصفحات، والقرائن التي قد تدل على إضافتها في مرحلة لاحقة.

8. نسبة التأليف في الهوامش والأوراق البيضاء

تناول أحد التمارين عملاً تركياً افتراضياً محفوظاً في نسختين، «أ» و«ب».

تتكون النسخة «أ» من ست وثلاثين ورقة، ولا تتضمن النصوص الأساسية للنسختين اسماً للمؤلف أو تاريخاً للنسخ.

غير أن ورقة بيضاء في نهاية النسخة «ب» تحمل قيداً بخط مختلف عن خط المتن، نصه:

«هذا الكتاب من تأليف الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي»

كيف ينبغي تسجيل هذه المعلومة في الفهرس العلمي؟

إن هذا القيد يشهد بوجود نسبة للعمل إلى الشخص المذكور.

لكنه لا يثبت بمفرده صحة تلك النسبة.

فالقيد غير مؤرخ، وكاتبه مجهول، ومصدر معلوماته غير معروف.

ولهذا تكون الصياغة العلمية المناسبة:

«ورد في قيد غير مؤرخ، مكتوب على ورقة بيضاء في نهاية النسخة ب، أن الكتاب من تأليف الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي».

تحافظ هذه الصياغة على المعلومة دون تحويلها إلى حكم قطعي بشأن التأليف.

ويمكن متابعة التحقيق من خلال كتب التراجم، والتواريخ، وفهارس المخطوطات، ومقارنة الأعمال المنسوبة إلى الشخص المذكور.

ومن المهم التأكيد أن القيد المتأخر لا ينبغي رفضه تلقائياً.

فقد حفظ المالكون والقراء والعلماء في عصور لاحقة معلومات صحيحة عن مؤلفي الكتب أو تاريخ انتقالها.

والمطلوب هو تقييم موثوقية القيد، لا قبوله أو رفضه لمجرد اختلاف خطه عن خط المتن.

9. الأدلة التاريخية وتحديد زمن التأليف

أضاف التمرين التالي مشكلة زمنية إلى مسألة نسبة التأليف.

فقد افترضنا أن العمل يتضمن إشارة إلى تولي السلطان العثماني مراد الثالث الحكم.

وقد حكم مراد الثالث بين سنتي 1574 و1595م.

وفي المقابل، يذكر مصدر تاريخي آخر أن شخصاً اسمه الشيخ محمد بن عبدالله التبريزي توفي سنة 1520م.

فإذا كان الشخص المذكور في قيد النسبة هو نفسه المتوفى سنة 1520م، فإنه لا يمكن أن يكون قد كتب بنفسه رواية تاريخية لاحقة عن حادثة وقعت سنة 1574م.

ومع ذلك، فإن هذا التعارض لا يثبت فوراً بطلان نسبة التأليف.

فقد يكون المصدر التاريخي يتحدث عن شخص آخر يحمل الاسم نفسه.

وقد تكون الفقرة المتعلقة بمراد الثالث قد أُضيفت إلى العمل بعد تأليفه الأصلي.

كما ينبغي التحقق من أن الإشارة التاريخية تتعلق فعلاً بمراد الثالث، لا بسلطان آخر يحمل الاسم نفسه.

ولهذا يجب دراسة السياق التاريخي، والبنية الأدبية، والتسلسل الزمني الداخلي، والقرائن المادية في النسخ.

فإذا ثبت أن الفقرة المتعلقة بمراد الثالث تنتمي إلى التأليف الأصلي، فإن سنة 1574م تمثل حداً زمنياً أدنى لتأليف تلك الصيغة من النص.

ويُعرف هذا في الدراسات التاريخية والنصية بمصطلح:

Terminus post quem

أي «أقدم تاريخ ممكن لوقوع الحدث أو نشوء النص».

لكن هذا الدليل لا يحدد وحده تاريخ نسخ المخطوط الموجود بين أيدينا.

فتاريخ التأليف، وتاريخ الاستنساخ، وتواريخ الإضافات اللاحقة، مسائل مختلفة يجب التمييز بينها.

10. التصحيحات الهامشية واختلاط الفروع النصية

تناول الدرس بعد ذلك ظاهرة انتقال القراءات بين فروع مختلفة من تقاليد النسخ، المعروفة في النقد النصي بمصطلح Contamination.

ولنفترض أن عنوان الفصل السابع ورد في النسختين «أ» و«د» كما يأتي:

باب في بيان السفر

بينما ورد في النسختين «ب» و«ج»:

باب في بيان العدل

ثم وجدنا في هامش النسخة «د» تصحيحاً بخط مختلف عن خط المتن:

باب في بيان العدل

في هذه الحالة يتفق العنوان الأصلي في النسخة «د» مع النسخة «أ»، بينما يتفق التصحيح الهامشي مع النسختين «ب» و«ج».

وقد يدل ذلك على أن أحد القراء أو المصححين قابل النسخة «د» بنسخة أخرى، ثم نقل منها قراءة مختلفة.

وتكتسب هذه الظاهرة أهمية في دراسة اختلاط الفروع النصية.

غير أن وجود تصحيح هامشي واحد لا يكفي لإثبات وقوع اختلاط منهجي بين الفروع.

فقد يكون المصحح قد استنتج القراءة الصحيحة اعتماداً على مضمون الفصل دون الرجوع إلى نسخة أخرى.

ولتقييم احتمال الاختلاط، ينبغي فحص التصحيحات الأخرى في النسخة «د»، ومعرفة ما إذا كانت تتفق باستمرار مع قراءات مميزة في النسختين «ب» و«ج».

كما ينبغي دراسة الخط، والحبر، وعلامات التصحيح، والعبارات التي قد تشير إلى المقابلة بنسخة أخرى.

ومن الضروري التمييز بين طبقة النص التي كتبها الناسخ الأصلي، وطبقات التصحيح التي أُضيفت لاحقاً.

فقد تحتفظ النسخة الواحدة بأدلة على مراحل متعددة من انتقال النص وتفسيره.

11. الفرق بين النشر الدبلوماسي والتحقيق النقدي

تناول التمرين الأخير كيفية التعامل مع اختلاف عناوين الفصول عند إعداد النص للنشر.

فقد افترضنا أن قراءة الفصل السابع كاملاً أظهرت أن موضوعه الأساسي هو سياسة الحاكم في إقامة العدل، بينما لا يرد الحديث عن السفر إلا بصورة عابرة.

وفي هذه الحالة يبدو عنوان «باب في بيان العدل» أكثر انسجاماً مع مضمون الفصل.

لكن انسجام العنوان مع الموضوع لا يثبت بالضرورة أنه العنوان الأصلي.

فقد يكون ناسخ أو قارئ متأخر قد استبدل عنواناً قديماً بعنوان آخر أكثر ملاءمة للمحتوى.

وهنا تظهر أهمية التمييز بين النشر الدبلوماسي والتحقيق النقدي.

أولاً: النشر الدبلوماسي

يهدف النشر الدبلوماسي إلى نقل قراءات نسخة معينة وخصائصها النصية بأكبر قدر ممكن من الأمانة، وفق قواعد تحريرية معلنة.

فإذا ورد في النسخة «أ»:

باب في بيان السفر

فإن النشر الدبلوماسي يحافظ على هذه القراءة، ولا يستبدلها صامتاً بقراءة أخرى.

ويمكن تسجيل التصحيحات المقترحة بصورة منفصلة.

ثانياً: التحقيق النقدي

أما التحقيق النقدي فيقوم على مقارنة الشواهد المخطوطة، ودراسة العلاقات بينها، وتقييم القراءات المختلفة.

وقد يختار المحقق قراءة تختلف عن قراءة النسخة المعتمدة، إذا رأى أن الأدلة النصية والفيلولوجية والتاريخية تؤيدها.

وفي هذه الحالة يجب توثيق القراءات الأخرى في جهاز النقد النصي.

فعلى سبيل المثال:

النص المختار:

باب في بيان العدل

الجهاز النقدي:

باب في بيان العدل — ب، ج؛ وفي هامش د تصحيح بخط لاحق.

باب في بيان السفر — أ، د، في النص الأصلي للنسختين.

وبهذه الطريقة يصبح القرار التحريري واضحاً، مع الحفاظ على شهادات النسخ المختلفة.

فغاية التحقيق النقدي ليست إعلان صحة قراءة واحدة وإهمال سائر القراءات، وإنما تقديم نص محقق يقوم على أدلة قابلة للفحص والمراجعة.

12. التكامل بين فقه اللغة وعلم المخطوطات وعلم الخطوط القديمة

من النتائج المنهجية الأساسية للدرس أن الأدلة النصية ينبغي دراستها إلى جانب الخصائص المادية والتاريخية للمخطوطات.

يساعد فقه اللغة على فهم معاني العبارات، وبنيتها اللغوية، وأساليبها الأدبية، وعلاقتها بالسياق العام.

ويهتم علم المخطوطات المادي (الكوديكولوجيا) بدراسة الورق، والكراريس، والتجليد، وترقيم الأوراق، والإصلاحات، وتنظيم المادة المكتوبة.

أما علم الخطوط القديمة (الباليوغرافيا) فيدرس أشكال الحروف، وخصائص الكتابة، وعادات النُّسّاخ، وتعدد الأيدي في المخطوط الواحد.

ويختص نقد النصوص بمقارنة الشواهد، وتقييم الاختلافات، ودراسة تاريخ انتقال النصوص.

وهذه العلوم مترابطة، لكن نتائجها ليست متطابقة.

فاختلاف الخط قد يدل على تعدد الأيدي، لكنه لا يحدد وحده تاريخ القيد أو مدى موثوقيته.

كما أن وجود خطأ مشترك قد يشير إلى علاقة نَسَبية بين نسختين، لكنه لا يثبت بالضرورة أن إحداهما نُقلت مباشرة عن الأخرى.

ولهذا فإن التفسير العلمي السليم يجب أن يراعي قوة كل دليل وحدوده.

الخاتمة

تناول الدرس الثامن عشر من الحلقة 538 لسلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» مجموعة من المسائل الأساسية في دراسة المخطوطات التاريخية وتحقيق نصوصها.

وقد أظهرت التمارين أن أقدم النسخ الباقية ليست بالضرورة أكثرها موثوقية.

كما أن اتفاق النسخ في قراءة معينة لا يثبت تلقائياً وجود أصل مشترك قريب بينها.

أما الأخطاء المشتركة، فقد تساعد على بناء شجرة نسب النسخ، بشرط إثبات أنها أخطاء حقيقية، ودراسة احتمال وقوعها بصورة مستقلة.

ويقتضي تحديد الأخطاء فهم اللغة والسياق الأدبي والبنية العامة للنص.

وقد تسهم الأدلة المادية، مثل التعقيبات، وترقيم الأوراق، وبنية الكراريس، وآثار الترميم، في تفسير السقط والاضطرابات التي طرأت على انتقال النص.

ويمكن أن تحفظ القيود الهامشية معلومات مهمة عن المؤلفين، غير أن هذه المعلومات ينبغي التمييز بينها وبين الحقائق التاريخية المثبتة بأدلة مستقلة.

كما تساعد الإشارات التاريخية الداخلية على تحديد الأزمنة المحتملة لبعض طبقات النص، مع ضرورة الفصل بين تاريخ التأليف وتاريخ النسخ وتواريخ الإضافات اللاحقة.

وقد تكشف التصحيحات الهامشية عن تأثير تقاليد نصية أخرى، لكن الاتفاقات المحدودة لا تكفي وحدها لإثبات اختلاط منهجي بين فروع النسخ.

وأخيراً، فإن إعداد النص المحقق يتطلب قرارات تحريرية واضحة، وتعليلاً علمياً للقراءات المختارة، وتوثيقاً دقيقاً للقراءات البديلة.

إن الغاية الأساسية من دراسة المخطوطات ليست مجرد تسجيل الاختلافات بين النسخ الباقية، وإنما البحث في كيفية نشوء هذه الاختلافات، وما تكشفه عن تاريخ انتقال النص، ومدى ما تسمح به الأدلة المتاحة من إعادة بناء تاريخه النصي على أسس علمية مسؤولة.

ومن هذا المنظور، لا يُعد المخطوط مجرد نسخة قديمة من نص وصل إلينا، بل هو أيضاً شاهد تاريخي على العمليات الفكرية واللغوية والمادية التي أسهمت في انتقال ذلك النص عبر الأجيال.

الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول

الحلقة 538 — الدرس الثامن عشر

6 نوفمبر 2026م

مجالات البحث: دراسات المخطوطات، تحقيق النصوص، فقه اللغة، علم المخطوطات المادي، علم الخطوط القديمة، علم اللغة التركية التاريخي، أنساب النسخ، والنقد النصي.

ملاحظة منهجية

النسخ المشار إليها بالرموز «أ، ب، ج، د»، وتواريخ نسخها، والأمثلة النصية المرتبطة بها، هي نماذج افتراضية أُعدت لأغراض التعليم والتدريب المنهجي، ولا تمثل أوصافاً فهرسية لمخطوطات تاريخية محددة.

وبذلك اكتملت المقالة بأربع لغات: التركية الأذربيجانية بالحروف العربية، والتركية المستخدمة في تركيا، والإنجليزية، والعربية الفصحى. ويمكن جمع النسخ الأربع في ملف PDF واحد متعدد اللغات، أو إعداد ملف مستقل لكل لغة.

بئیین موهندیسلیگینه قارسی تورکجه اسکی کیتابلار 537

2026-11-05T15:12:49.160-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارسی تورکجه اسکی کیتابلار 537

https://youtube.com/live/EZ8JtiG2HjM

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 536 - درس 17

2026-11-03T10:10:18.769-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 536 - درس 17

https://youtube.com/live/_5yDUzo2Qe0

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 535

2026-11-03T10:08:58.143-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 535

https://youtube.com/live/xpmeVfq6QX4

https://youtube.com/live/PqtFLOn4-aU

https://youtube.com/live/PRlo8uW7NEo

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16

2026-11-03T10:05:53.191-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16

https://youtube.com/live/mSKoXlVyDJU

https://youtube.com/live/6E59sa5HXHk

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 532 - ب - درس 15

2026-11-03T10:04:00.624-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 532 - ب - درس 15

https://youtube.com/live/PTGa-r9z0QY

https://youtube.com/live/DMR-nnACMLo

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16

2026-11-02T10:51:31.463-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16

https://youtube.com/live/mSKoXlVyDJU

درسین بوتونو اینستاقرامدان ایندیریلمیش

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 533

2026-11-01T09:34:32.301-08:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 533

https://youtube.com/live/PTGa-r9z0QY

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 531

2026-10-29T09:36:15.506-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 531

https://youtube.com/live/lgECxPlFsMQ

Worked for 43s

Worked for 24s

بیر کتابین آدینین آردینجا: «عشق‌نامه» نسخه‌سینده متن، خط و حافظه

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» — 531-جی بؤلوم

بعضی کتابلار اؤزونو بیرینجی صفحه‌دن تانیدیر؛ بعضیلری ایسه آدینی، یازارینی و کئچمیشینی یاش‌یاش آچیر. بو گونکو آراشدیرمامیز ایکینجی نوعدن ایدی. فرانسا میلّی کتابخاناسیندا ساخـلانان بیر تورکجه مثنوینی اوخویوردوق: بیر یئرده «عشق‌نامه»، باشقا یئرده «تحفه‌نامه» آدی ایله قارشی‌میزا چیخان بیر اثر. اوخونوش گئتدیکجه معلوم اولدو کی، عنوان مسئله‌سی کتابین تنها چتینلیگی دئییل. خط دَییشیر، سطر سایی آزالیب چوخالییر، تعمیر کاغذی سؤزلرین اوستونو اؤرتور، سونرادان یازیلان علاوه‌لر ایسه متنله بیرلیکده اوخونماق ایسته‌ییر.

بو گونکو ایشیمیز کتابی باشدان سونا تنقیدی متن کیمی کؤچورمک دئییلدی. مقدّمه، روبریکالار، بعضی بیت‌لر، مالکیت قیدلری و سون تاریخ بؤلومو اوزریندن اثرین کیملیگینی و نسخه‌نین کئچمیشینی آنلاماغا چالیشدیق. بو سبب‌دن مشاهده ائتدیگیمیز، احتمال وئردیگیمیز و قایناقلا تصدیق ائتدیگیمیز معلومات آراسیندا فرق ساخـلاماق لازیمدیر.

اوخونوشدا گؤرونن رف نومره‌سی «سوپلمان تورک 604» ایدی. داستانداکی فرّخ و هما آدلارینین، محمّد قیدینین و تقدیم بؤلومونون بیرلیکده گلمه‌سی اثرین کیملیگینی تعیین ائتمگه کؤمک ائتدی. علمی ادبیاتدا دا پاریسده‌کی بو نسخه محمّدین «عشق‌نامه»سی ایله باغلانیر. اثرین سئدیت یوکسَل طرفیندن 1965-جی ایلده نشر اولونماسی، بیزیم اوخونوشوموزو داها گئنیش آراشدیرما تاریخی ایچینده یئرلشدیرير.

عنوان مسئله‌سی اوخونوشون مرکزین‌ده ایدی. «بو صاحب‌نامه‌یه…» کیمی اوخودوغوموز عیباره، «عنایت قیل کیم ایش بو عشق‌نامه…» و سوندا «چلب فضلیله بو تحفه‌نامه…» بیر‌بیری‌نین آردینجا گلدی. بونلارین هامیسینا ائینی عنوان دَیَری وئرمک اولماز. خصوصاً «صاحب‌نامه» کیمی اوخونان یئرلر یئنی‌دن یوخلانمالیدیر: «صاحب» ایله «نامه»نین جمله ایچینده آیری وظیفه داشیماسی دا مومکوندور. علمی ادبیاتدا «عشق‌نامه» و «تحفه‌نامه» آدلارینین مناسبتینه دایر بحثین اولماسی، بو تردّدون یالنیز بو گونکو اوخوجویا عائید اولمادیغینی گؤستریر.

مقدّمه‌ده «اولا راضی محمّددن محمّد» کیمی اوخونان بیت، شاعرین آدینا چاتماقدا اهمیتلی ایدی. بو عیباره‌ده پیغمبر محمّدین شاعر محمّددن راضی اولماسی ایسته‌نیله بیلر. قایناقلاردا مؤلّفین آدینین «محمّد» کیمی تعیین اولونماسی دا بو اوخونوشلا اویغون گَلیر.

مقدّمه اوزون ایدی، لاکین بو اوزونلوق بوش دئییلدی. توحید، نعت، دؤرد خلیفه‌نین مدحی، یارادیلیش، انسانین عجزى، دنیانین بی‌وفالیغی و تألیف سببی بیر‌بیری‌نین آردینجا گلیردی. بو قورولوش شاعرین اؤز سؤزونه نئجه بیر معنا و مقام وئردیگینی گؤستریردی. او، اوخوجونو یالنیز بیر عشق ماجراسینا حاضیرلامیر؛ سؤزون قدرینی، آدین قالماسی‌نی و انسانین اؤز نقصانی ایله نئجه اوزله‌شمه‌سینی ده بحثه آچیر.

بو حیصّه‌لرده انسانی سس خصوصاً آیدین ائشیدیليردی. شاعر باشقاسینین عیبینی آختاران، هر سؤزه اوز تورشادان انسانلا، سؤزون یاخشی طرفینی گؤرمه‌یه چالیشان انسانی قارشیلاشدیریر. آیینه بنزتمه‌سینده انسانین باخیشی مسئله‌نین مرکزینه کئچیر: اَیری باخیش، گؤردویونو ده اَیری گؤستره بیلر. نسخه اوخویان آراشدیرماچی بو فیکری اؤز ایشینه ده تطبیق ائده بیلر. اؤنجه‌دن ایناندیغیمیز بیر معنا، بیزه حرفی اولدوغوندان باشقا گؤستره بیلر.

پالئوگرافیک مشاهده‌لر بو خطره قارشی یوخلاما یولو آچدی. بیرینجی وەرەقین آردی ایله ایکینجی وەرەقین اوزو آراسیندا خطین گؤرونوشوندا آشکار فرق قید اولوندو. قلم اوجو، حرفلرین اؤلچوسو، سین و شینین دیشلری، قافین قورولوشو، الیف و لامین اوزونلوغو و سون میمین چکیلیشی نظرده توتولدو. حرفلرین بیر‌بیری‌نه نئجه باغلاندیغینا باخماق ایسه یازی حرکتینین عادتلرینی، یعنی دوکتوسو آراشدیرماق دئمکدیر.

خصوصاً 7-جی وەرەقین آردیندا 17 سطر، 8-جی وەرەقین اوزونده ایسه 13 سطر ساییلماسی اهمیت داشییردی. سطر سایی، یازینین بؤیوکلوغو و حرف قورولوشونون بیرلیکده دَییشمه‌سی، یازی الینین دَییشمه احتمالینی گوج‌لندیریر. یئنه ده «نسخه‌نی 6 یا 7 کاتیب یازیب» حؤکمو اوچون بو مشاهده‌لر کافی دئییل. بیر کاتیب قلمینی، سۈرعتینی و یازی اؤلچوسونو دَییشه بیلر؛ موختلیف کاتیبلر ده بنزر خط یازا بیلرلر. ال‌لری آییرماق اوچون تکرار اولونان حرف عادتلریندن نمونه‌لر توپلاماق لازیمدیر.

نسخ، تعلیق و نستعلیق آراسین‌داکی تعیین ده ائینی احتیاطی طلب ائدیر. حرفلرین آیدین گؤرونمه‌سی، کلمه‌لرین مئییلی و بعضی باغلانتیلارین اوزون چکیلمه‌سی اهمیتلی‌دیر، آنجاق هئچ بیری تک‌باشینا خطین آدینی تعیین ائتمیر. «نسخه یاخین» و یا «نستعلیق خصوصیت‌لری گؤستَرن» کیمی تعبیرلر، بو مرحله‌ده قطعی طبقه‌لندیرمه‌دن داها دقیق‌دیر.

کودیکولوژی باخیمدان ان چوخ سؤال دوغوران مسئله تعمیرلر ایدی. بیرینجی یاریدا، خصوصاً شیرازه و صفحه قیراغیندا، گئنیش تعمیر ایزلری گؤرونوردو. بعضی سؤزلر تعمیر کاغذینین آلتین‌دا قالیب، بعضیلرینین داوامی ایسه باشقا قلم ایله یازیلمیش کیمی گؤرونوردو. اگر بیر یازی تعمیر قاتینین اوستونده‌دیرسه، اونون همین تعمیردن سونرا یازیلدیغینی دئمک اولار. آنجاق «سونرا»نین نه قدر سونرا اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون آیری دلیل لازیمدیر.

بیرینجی و ایکینجی یاری آراسین‌دا کاغذین قالینلیغیندا گؤرونن فرق ده سؤال یاراتدی. بونون سببی موختلیف کاغذ، تعمیر قاتلاری یا تصویرین چکیلیش شَرایطی اولا بیلر. «ایکینجی یاری یئنی‌دن یازیلیب» احتمالینی یوخلاماق اوچون کاغذ قورولوشو، سو دامغاسی، دفتر آردیجیللیغی و تیکیش ایزلری آراشدیریلما‌لیدیر. دیجیتال تصویر بو ایش اوچون چوخ فایدالی‌دیر، آنجاق کاغذین واقعی قالینلیغینی اؤلچمور.

وەرەق‌لرده ایکی جور نومره‌لنمه و وەرەق‌لرین آردیندا تعقیبه‌لرین اولماسی دا قید ائدیلدی. بونلار صفحه‌لرین دوزولوشونو یوخلاماق اوچون بیر‌بیری‌نی تاماملایان گؤستریجیلردیر. PDF صفحه‌سی، وەرەق نومره‌سی و متن صفحه‌سی بیر‌بیری‌نین عوضینه ایشلنمه‌مه‌لیدیر. بو فرق، سونرا بیر بیتی و یا تعمیر یئرینی یئنی‌دن تاپماق ایسته‌ینده خصوصاً اهمیت قازانیر.

فیلولوژیک اوخونوشدا تاریخی سؤزلرله بیزیم بو گونکو دیل تجربه‌میز قارشیلاشدی. «اسروک»ون «آییق»لا قارشیلاشماسی «مست» معناسی‌نی گوج‌لندیریردی. «گودمک» عیب آختارماق، ایزله‌مک و گؤزله‌مک آراسین‌دا معنا باغی قوروردو. لاکین سَس بنزرلیگیندن کؤک قوهوملوغونا کئچمک اولماز. «اسروک»و «سیر اولماق»لا و یا «یرینجه»نی «ایرین»له باغلاماق، آیری دلیل طلب ائدیر. اؤز لهجه‌میز تاریخی متن اوچون قیمەتلی بیر حافظه‌دیر؛ هر اوخونوشون سون حاکمی دئییل.

شاعرین مصر‌ده «تاتار دیلینجه» بیر حکایت تاپماسی حاقّینداکی سؤزو ده بو احتیاطلا اوخونمالیدیر. «الغای / بولغای» و «قیریم / ختای» کیمی عیباره‌لر ایلک اوخونوشدا قارانلیق قالان یئرلره قایناقلاردا قارشیلیق تاپماغا کؤمک ائدیر. یئنه ده شاعرین منبع حاقّینداکی روایتینی، اؤزو گؤرولموش مستقل منبعله برابر سایماق اولماز.

تقدیم بؤلومو کتابین تاریخی افقینی آچدی. امیر سلیمان و بایزید خان آدلارینا چاتدیق. وزیرین آدی ایسه ایلک دفعه «خمسه‌بَی» کیمی ائشیدیلدی؛ قایناقداکی «حمزه بَی» قیدی بو یئری یئنی‌دن اوخوماق اوچون مشخص امکان وئریر. تقدیم ایله تألیفین بیر آن‌دا باش وئرمیش اولماسی شَرت دئییل. ائله‌جه ده کتابین حؤکمدارا تقدیم اولونماسی، موجود نسخه‌نین حتماً اونون شخصی مالی اولدوغونو ثابیت ائتمیر.

سوندا «در تاریخ کتاب» بؤلومونه چاتدیق. جانلی اوخونوشدا 800 هجری و ربیع‌الآخرین اونونجو گونو سئچیلدی؛ سون شفاهی خولاصه‌ده ربیع‌الاول دئییلمه‌سی قیدلرده دوزَلدیلمَلی بیر فرق‌دیر. قایناقلار 10 ربیع‌الآخر 800 قیدینی دَستکلَییر، آنجاق میلادی قارشیلیغینی 31 دسامبر 1397 و 3 ژانویه 1398 کیمی فرقلی وئریرلر. بونا گؤره هجری تاریخی اساس ساخـلاماق داها احتیاطلی‌دیر.

بو تاریخین نه‌یی تاریخ‌لندیردیگی داها اساس مسئله‌دیر. شاعرین «کتابی تامام ائتدیم» دئمه‌سی اثرین تألیفینه دایردیر. بو قید، الیمیزده‌کی نسخه‌نین ده 800 هجری‌ده کؤچورولدوغونو گؤسترمیر. سمیح تئزجانین آراشدیرما ماده‌سینده موجود نسخه‌نین 17-جی عصردن قالماسی احتمالـی دا مطرح اولونور. دئمک، اثرین تقریباً 630 ایللـیک تاریخینی نسخه‌نین مادّی یاشی ایله ائینی‌لشدیرمه‌مَلی‌ییق.

مالکیت قیدلری بو تاریخین باشقا قاتینی گؤستریر. «صاحبه عایشه خاتون» و «قیمت 300» اوخونوشلارینی ثبت ائتمک لازیمدیر؛ آنجاق تاریخ و پول واحیدی بیلینمه‌دن آلیشین شَرایطینی قورماق اولماز. «علی» کیمی گؤرونن ناقص یازی دا مستقل مالک کیمی قبول ائدیلمه‌مه‌لیدیر. کتابخانا مؤهورو، عایشه خاتون قیدی و شاعرین حؤکمدارا تقدیمی آراسیندا بوش قالان زمانلار وار؛ بیز بو بوشلوقلاری تخمینله دولدورمامالی‌ییق.

بو گونکو اوخونوشدا کتابین ادبی روحونا دا یاخینلاشدیق. شاعر بیر گئجه یوزلرله بیت یازدیغینی، سحر اولاندا پوزدوغونو آنلادیر. بونو دقیقه‌به‌دقیقه ایش گوندلیگی کیمی قبول ائتمه‌دن ده، اونون یازی زحمتی و اؤز سؤزونه ناراضیلیغی حاقّیندا نه دئدیگینی ائشیده بیلریک. یازیـر، پوزور، یئنی‌دن قورور و سوندا اوخوجودان انصاف ایسته‌ییر. بیر زمانلار یازارین اؤز سؤزونه وئردیگی بو زحمت، بو گون نسخه‌نین حرفلرینی، تعمیرلرینی و سؤکولموش یئرلرینی آنلاماغا چالیشان اوخوجونون زحمتی ایله گؤروشور.

بو گونکو آراشدیرما کتابین بوتون سؤاللارینی حل ائتمدی. آنجاق سؤاللار آرتیق داها مشخص‌دیر: مؤلّفین سؤزو هارادا بیتیر، کاتیبین مداخیله‌سی هارادا باشلاییر؟ تعمیر متنینی نئجه دَییشیب؟ عنوان کیمین و نه دؤورون قیدیدیر؟ تاریخ اثره عائددیر، یوخسا نسخه‌یه؟ بو سؤاللارین هر بیری بیزی کتابین کئچمیشینه بیر قدر ده یاخینلاشدیریر.

---

مقاله‌نین قایناق لینک‌لری ایله بیرلیکده ساخـلانمیش فایلـی:

---------------------------------

Worked for 1m 11s

Bir kitabın adının ardınca: “Eşqnamə” nüsxəsində mətn, xətt və yaddaş

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” — 531-ci bölüm

Ensafali Hedayatın 29 oktyabr 2026-cı il oxunuşu əsasında

Bəzi kitablar özünü birinci səhifədən tanıdır; bəziləri isə adını, yazarını və keçmişini yavaş-yavaş açır. Bugünkü araşdırmamız ikinci növdən idi. Fransa Milli Kitabxanasında saxlanan bir türkcə məsnəvini oxuyurduq: bir yerdə “Eşqnamə”, başqa yerdə “Töhfənamə” adı ilə qarşımıza çıxan bir əsər. Oxunuş getdikcə məlum oldu ki, başlıq məsələsi kitabın tək çətinliyi deyil. Xətt dəyişir, sətir sayı azalıb çoxalır, təmir kağızı sözlərin üstünü örtür, sonradan yazılan əlavələr isə mətnlə birlikdə oxunmaq istəyir.

Bugünkü işimiz kitabı başdan sona tənqidi mətn kimi köçürmək deyildi. Müqəddimə, rubrikalar, bəzi beytlər, mülkiyyət qeydləri və son tarix bölümü üzərindən əsərin kimliyini və nüsxənin keçmişini anlamağa çalışdıq. Buna görə müşahidə etdiyimiz, ehtimal verdiyimiz və qaynaqla təsdiqlədiyimiz məlumat arasında fərq saxlamaq lazımdır.

Oxunuşda görünən rəf nömrəsi “Supplément turc 604” idi. Dastandakı Fərrux və Hüma adları, Məhəmməd qeydi və təqdim bölümünün birlikdə gəlməsi əsərin kimliyini müəyyənləşdirməyə kömək etdi. Elmi ədəbiyyatda da Parisdəki bu nüsxə Məhəmmədin “Eşqnamə”si ilə əlaqələndirilir. Əsərin Sedit Yüksəl tərəfindən 1965-ci ildə nəşr olunması bizim oxunuşumuzu daha geniş araşdırma tarixi içində yerləşdirir.

Başlıq məsələsi oxunuşun mərkəzində idi. “Bu Sahibnaməyə…” kimi oxuduğumuz ifadə, “İnayət qıl kim işbu eşqnamə…” və sonda “Çələb fəzli ilə bu töhfənamə…” bir-birinin ardınca gəldi. Bunların hamısına eyni başlıq dəyəri vermək olmaz. Xüsusilə “Sahibnamə” kimi oxunan yerlər yenidən yoxlanmalıdır: “sahib” ilə “namə”nin cümlə içində ayrı vəzifə daşıması da mümkündür. Elmi ədəbiyyatda “Eşqnamə” və “Töhfənamə” adlarının münasibətinə dair müzakirənin olması bu tərəddüdün yalnız bugünkü oxucuya aid olmadığını göstərir.

Müqəddimədə “Ola razı Məhəmməddən Məhəmməd” kimi oxunan beyt şairin adına çatmaqda əhəmiyyətli idi. Bu ifadədə peyğəmbər Məhəmmədin şair Məhəmməddən razı olması istənilə bilər. Qaynaqlarda müəllifin adının “Məhəmməd” kimi müəyyənləşdirilməsi də bu oxunuşla uyğun gəlir.

Müqəddimə uzun idi, lakin bu uzunluq boş deyildi. Tövhid, nət, dörd xəlifənin mədhiyyəsi, yaradılış, insanın acizliyi, dünyanın vəfasızlığı və əsərin yazılma səbəbi bir-birinin ardınca gəlirdi. Bu quruluş şairin öz sözünə necə məna və mövqe verdiyini göstərirdi. O, oxucunu bir eşq macərasına hazırlamaqla yanaşı, sözün qədrini, adın qalmasını və insanın öz nöqsanı ilə necə üzləşməsini də müzakirəyə açır.

Bu hissələrdə insan səsi xüsusilə aydın eşidilirdi. Şair başqasının eybini axtaran, hər sözə üz turşudan insanla sözün yaxşı tərəfini görməyə çalışan insanı qarşılaşdırır. Güzgü bənzətməsində insanın baxışı məsələnin mərkəzinə keçir: əyri baxış gördüyünü də əyri göstərə bilər. Nüsxə oxuyan araşdırmaçı bu fikri öz işinə də tətbiq edə bilər. Əvvəlcədən inandığımız bir məna bizə hərfi olduğundan başqa göstərə bilər.

Paleoqrafik müşahidələr bu təhlükəyə qarşı yoxlama yolu açdı. Birinci vərəqin arxası ilə ikinci vərəqin üzü arasında xəttin görünüşündə aşkar fərq qeydə alındı. Qələm ucu, hərflərin ölçüsü, sin və şinin dişləri, qafın quruluşu, əlif və lamın uzunluğu və son mimin çəkilişi nəzərdə tutuldu. Hərflərin bir-birinə necə bağlandığına baxmaq isə yazı hərəkətinin vərdişlərini, yəni duktusu araşdırmaq deməkdir.

Xüsusilə 7-ci vərəqin arxasında 17 sətir, 8-ci vərəqin üzündə isə 13 sətir sayılması əhəmiyyət daşıyırdı. Sətir sayı, yazının böyüklüyü və hərf quruluşunun birlikdə dəyişməsi yazı əlinin dəyişmə ehtimalını gücləndirir. Yenə də “nüsxəni 6 və ya 7 katib yazıb” hökmü üçün bu müşahidələr kifayət deyil. Bir katib qələmini, sürətini və yazı ölçüsünü dəyişə bilər; müxtəlif katiblər də bənzər xətt yaza bilərlər. Əlləri ayırmaq üçün təkrarlanan hərf vərdişlərindən nümunələr toplamaq lazımdır.

Nəsx, təliq və nəstəliq arasındakı müəyyənləşdirmə də eyni ehtiyatı tələb edir. Hərflərin aydın görünməsi, kəlmələrin meyli və bəzi birləşmələrin uzun çəkilməsi əhəmiyyətlidir, ancaq heç biri təkbaşına xəttin adını müəyyənləşdirmir. “Nəsxə yaxın” və ya “nəstəliq xüsusiyyətləri göstərən” kimi ifadələr bu mərhələdə qəti təsnifatdan daha dəqiqdir.

Kodikologiya baxımından ən çox sual doğuran məsələ təmirlər idi. Birinci yarıda, xüsusilə şirazə və səhifə kənarında geniş təmir izləri görünürdü. Bəzi sözlər təmir kağızının altında qalıb, bəzilərinin davamı isə başqa qələmlə yazılmış kimi görünürdü. Əgər bir yazı təmir qatının üstündədirsə, onun həmin təmirdən sonra yazıldığını demək olar. Ancaq “sonra”nın nə qədər sonra olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ayrıca dəlil lazımdır.

Birinci və ikinci yarı arasında kağızın qalınlığında görünən fərq də sual yaratdı. Bunun səbəbi müxtəlif kağız, təmir qatları və ya təsvirin çəkiliş şəraiti ola bilər. “İkinci yarı yenidən yazılıb” ehtimalını yoxlamaq üçün kağızın quruluşu, su damğası, dəftər ardıcıllığı və tikiş izləri araşdırılmalıdır. Rəqəmsal təsvir bu iş üçün çox faydalıdır, ancaq kağızın həqiqi qalınlığını ölçmür.

Vərəqlərdə iki cür nömrələnmə və vərəqlərin arxasında təqibələrin olması da qeydə alındı. Bunlar səhifələrin düzülüşünü yoxlamaq üçün bir-birini tamamlayan göstəricilərdir. PDF səhifəsi, vərəq nömrəsi və mətn səhifəsi bir-birinin əvəzinə işlədilməməlidir. Bu fərq sonradan bir beyti və ya təmir yerini yenidən tapmaq istəyəndə xüsusilə əhəmiyyət qazanır.

Filoloji oxunuşda tarixi sözlərlə bizim bugünkü dil təcrübəmiz qarşılaşdı. “Əsrük”ün “ayıq”la qarşılaşdırılması “məst” mənasını gücləndirirdi. “Güdmək” eyib axtarmaq, izləmək və gözləmək arasında məna bağı qururdu. Lakin səs bənzərliyindən kök qohumluğuna keçmək olmaz. “Əsrük”ü “sır olmaq”la və ya “yerincə”ni “irin”lə bağlamaq ayrıca dəlil tələb edir. Öz ləhcəmiz tarixi mətn üçün qiymətli yaddaşdır; hər oxunuşun son hakimi deyil.

Şairin Misirdə “tatar dilincə” bir hekayə tapması haqqındakı sözünü də bu ehtiyatla oxumaq lazımdır. “Alğay / bolğay” və “Qırım / Xıtay” kimi ifadələr ilk oxunuşda qaranlıq qalan yerlərə qaynaqlarda qarşılıq tapmağa kömək edir. Yenə də şairin mənbə haqqındakı rəvayətini özü görülmüş müstəqil mənbə ilə bərabər saymaq olmaz.

Təqdim bölümü kitabın tarixi üfüqünü açdı. Əmir Süleyman və Bayezid xan adlarına çatdıq. Vəzirin adı isə ilk dəfə “Xəmsəbəy” kimi eşidildi; qaynaqdakı “Həmzə bəy” qeydi bu yeri yenidən oxumaq üçün konkret imkan verir. Təqdim ilə əsərin yazılmasının eyni vaxtda baş verməsi şərt deyil. Eləcə də kitabın hökmdara təqdim olunması mövcud nüsxənin mütləq onun şəxsi mülkiyyəti olduğunu sübut etmir.

Sonda “Dər tarix-i kitab” bölümünə çatdıq. Canlı oxunuşda hicri 800-cü il və Rəbiülaxırın onuncu günü seçildi; son şifahi xülasədə Rəbiüləvvəl deyilməsi qeydlərdə düzəldilməli fərqdir. Qaynaqlar 10 Rəbiülaxır 800 qeydini dəstəkləyir, ancaq miladi qarşılığını 31 dekabr 1397 və 3 yanvar 1398 kimi fərqli verirlər. Buna görə hicri tarixi əsas saxlamaq daha ehtiyatlıdır.

Bu tarixin nəyi tarixləndirdiyi daha əsas məsələdir. Şairin “kitabı tamam etdim” deməsi əsərin yazılmasına aiddir. Bu qeyd əlimizdəki nüsxənin də hicri 800-cü ildə köçürüldüyünü göstərmir. Semih Tezcanın araşdırma məqaləsində mövcud nüsxənin 17-ci əsrdən qalması ehtimalı da irəli sürülür. Demək, əsərin təxminən 630 illik tarixini nüsxənin maddi yaşı ilə eyniləşdirməməliyik.

Mülkiyyət qeydləri bu tarixin başqa qatını göstərir. “Sahibə Aişə xatun” və “qiymət 300” oxunuşlarını qeyd etmək lazımdır; ancaq tarix və pul vahidi bilinmədən alışın şəraitini müəyyənləşdirmək olmaz. “Əli” kimi görünən natamam yazı da müstəqil sahib qeydi kimi qəbul edilməməlidir. Kitabxana möhürü, Aişə xatun qeydi və şairin hökmdara təqdimindən danışması arasında boş qalan zamanlar var; biz bu boşluqları təxminlə doldurmamalıyıq.

Bugünkü oxunuşda kitabın ədəbi ruhuna da yaxınlaşdıq. Şair bir gecə yüzlərlə beyt yazdığını, səhər olanda pozduğunu danışır. Bunu dəqiqəbədəqiqə iş gündəliyi kimi qəbul etmədən də onun yazı zəhməti və öz sözündən narazılığı haqqında nə dediyini eşidə bilərik. Yazır, pozur, yenidən qurur və sonda oxucudan insaf istəyir. Bir zamanlar yazarın öz sözünə verdiyi bu zəhmət bu gün nüsxənin hərflərini, təmirlərini və sökülmüş yerlərini anlamağa çalışan oxucunun zəhməti ilə görüşür.

Bugünkü araşdırma kitabın bütün suallarını həll etmədi. Ancaq suallar artıq daha konkretdir: müəllifin sözü harada bitir, katibin müdaxiləsi harada başlayır? Təmir mətni necə dəyişib? Başlıq kimin və hansı dövrün qeydidir? Tarix əsərə aiddir, yoxsa nüsxəyə? Bu sualların hər biri bizi kitabın keçmişinə bir qədər də yaxınlaşdırır.

---

Məqalənin qaynaqlarla birlikdə saxlanmış faylı:

--------------------------------------

Worked for 1m 15s

In Search of a Book’s Name: Text, Script, and Memory in the Ishq-nāma Manuscript

“Old Turkic Books against Mind Engineering” — Episode 531

Based on Ensafali Hedayat’s reading of 29 October 2026

Some books introduce themselves on the first page. Others reveal their names, authors, and histories gradually. Today’s investigation belonged to the second kind. We were reading a Turkish narrative poem preserved at the Bibliothèque nationale de France: a work identified in the digital file as Ishq-nāma, but referred to elsewhere as Tuhfa-nāma. As the reading progressed, it became clear that the title was only one of its difficulties. The handwriting changed, the number of lines increased or decreased, repair paper covered words, and later additions complicated our encounter with the text.

This article compares observations recorded during the live reading with published scholarship. The descriptions of the manuscript’s physical features are Hedayat’s observations. This account does not claim that every uncertain word has been independently checked against the images or that a critical edition has been produced. Leaving some questions open respects the limits of the available evidence.

The shelfmark visible during the reading was “Supplément turc 604.” Together with the characters Ferrukh and Hümā and the occurrence of the name Muhammad, it helped establish the work’s identity. Scholarly literature likewise associates this Paris manuscript with Muhammad’s Ishq-nāma, the subject of Sedit Yüksel’s 1965 edition. Our task was to revisit a known work through evidence found in the manuscript itself.

Searching for the title was the first stage of that investigation. We encountered a phrase provisionally read as “this Sāhib-nāma,” another referring to “this Ishq-nāma,” and, near the end, “by Çalab’s grace, this Tuhfa-nāma.” These expressions cannot automatically be given equal standing as titles. The passages read as “Sāhib-nāma” require examination letter by letter; sāhib and nāma may perform separate functions within the sentence. The relationship between the names Ishq-nāma and Tuhfa-nāma has itself been discussed in scholarship. Uncertainty about the title did not begin with our reading.

A couplet in the introduction, provisionally read as “May Muhammad be pleased with Muhammad,” offered an important clue to the poet’s name. It may express the wish that the Prophet Muhammad be pleased with the poet Muhammad. Published scholarship also identifies the author as Muhammad. Our interpretation therefore agrees with outside evidence, though this agreement does not resolve every uncertain word.

The introduction was long, but its length served a purpose. Poems on divine unity, praise of the Prophet, praise of the four caliphs, creation, human frailty, the world’s faithlessness, and the reasons for composing the work followed one another. Before the narrative began, this structure established the significance the poet attached to his own words. Alongside preparing the reader for a love story, he considered the value of speech, the survival of a name, and the difficulty of confronting one’s own shortcomings.

A human voice emerged particularly clearly in these passages. The poet contrasted the person who hunts for other people’s faults and frowns at every utterance with someone willing to recognize what is good in another’s words. In the image of the mirror, the observer’s own perspective becomes central: a distorted gaze may distort what it sees. A manuscript researcher can apply that thought to reading itself. A meaning we expect to find may lead us to see a different letter from the one actually written.

Palaeographical observation offered a way to test those expectations. Differences in the appearance of the writing were recorded between folios 1v and 2r, and later around 5v–6r and 7v–8r. Attention was paid to the pen’s nib, letter size, the teeth of sīn and shīn, the structure of qāf, the height of alif and lām, the treatment of final mīm, and the movements joining one letter to another. This last consideration concerns ductus: the habitual movements by which writing is formed.

The count of seventeen lines on 7v and thirteen on 8r was especially significant. A simultaneous change in line count, writing size, and letter formation strengthens the possibility of a change of hand. It does not yet justify the conclusion that six or seven scribes copied the manuscript. One scribe can change pen, speed, and scale; different scribes can also write in similar styles. Distinguishing hands requires a collection of recurring, characteristic letterforms.

Identifying naskh, taʿlīq, or nastaʿlīq requires similar care. Clearly formed letters, sloping words, and elongated connections all matter, but no single feature determines the script. At this stage, descriptions such as “close to naskh” or “showing nastaʿlīq features” are more precise than an unqualified classification.

From a codicological perspective, the repairs raised the most questions. Extensive repairs were described in the first half of the volume, particularly near the gutter and page edges. Some words were concealed beneath repair paper; the continuation of others appeared to have been supplied with a different pen. If writing lies on top of a repair, it must postdate that repair. Establishing how much later it was added requires separate evidence.

An apparent difference in paper thickness between the first and second halves also prompted questions. Different paper stocks, layers of repair paper, or photographic conditions could account for the impression. Testing the possibility that the second half was recopied would require examination of the paper’s structure, any watermarks, the sequence of gatherings, and sewing traces. Digital images are valuable for this work, but they do not measure the actual thickness of a sheet.

Two systems of foliation on the recto sides, together with catchwords at the ends of verso pages, were also recorded. These provide complementary means of checking the order of the leaves. PDF page numbers, folio references, and textual pagination must remain distinct. The present notes locate the final dating passage at PDF page 662 and folio 326v; that correspondence needs to be checked again.

In the philological reading, historical vocabulary met our experience of living speech. The opposition between esrük and ayıq supported the meaning “intoxicated” for the former. Güdmək connected watching, waiting, following, and searching for someone’s faults. Yet similarity of sound does not establish a shared etymology. Connecting esrük with sır olmaq, or yerincə with irin, requires independent evidence. Our own dialect is a valuable repository of linguistic memory, but it cannot settle every historical reading.

The poet’s account of finding a story in Egypt “in the Tatar language” requires the same caution. Expressions appearing as alğay/bolğay and Qırım/Xıtay provide points of comparison with scholarly readings of passages that were initially unclear. Nevertheless, the poet’s account of a source is not equivalent to an independently examined source manuscript. Both the literary account and the linguistic evidence require investigation.

The dedication opened another view of the work’s historical setting. The names Emir Süleyman and Bayezid Khan appeared during the reading. The vizier’s name was initially heard as “Khamsebey”; the scholarly identification “Hamza Bey” gives us a specific reading to test against the manuscript. Composition and presentation need not have occurred at the same time. Nor does the presentation of a work to a ruler prove that the surviving copy belonged to him personally.

Finally, we reached the section headed “On the Date of the Book.” The live reading identified the year 800 AH and the tenth day of Rabīʿ al-Ākhir; the reference to Rabīʿ al-Awwal in the final spoken summary is a discrepancy to correct in the notes. Scholarly sources support 10 Rabīʿ al-Ākhir 800, although they give different Common Era equivalents: 31 December 1397 and 3 January 1398. This article therefore retains the Hijri date as its principal reference.

The more fundamental question is what that date actually dates. The poet’s statement that he completed the book concerns the composition of the work. It does not, by itself, show that the surviving manuscript was copied in 800 AH. Semih Tezcan’s scholarly entry also raises the possibility that the extant copy dates from the seventeenth century. We must therefore distinguish the work’s roughly 630-year history from the physical age of this particular manuscript.

Ownership inscriptions reveal another layer of that history. Readings such as “owner: Aişe Hatun” and “price: 300” should be recorded, but without a date or currency unit we cannot reconstruct the circumstances of the purchase. An incomplete inscription resembling “Ali” should not yet be accepted as evidence of another owner. Gaps remain between the library stamp, the Aişe Hatun inscription, and the poet’s account of presenting his work to a ruler. Those gaps cannot be filled by conjecture.

The reading also brought us closer to the work’s literary voice. The poet describes composing hundreds of couplets in one night and erasing them by morning. We need not treat this as a precise work diary to hear what it conveys about the labour of writing and dissatisfaction with one’s own words. He writes, erases, rebuilds, and finally asks his reader for fairness. His labour over language meets the labour of a later reader trying to understand the manuscript’s letters, repairs, and damaged places.

Today’s investigation did not resolve every question. It made the questions more precise. Where does the author’s wording end and scribal intervention begin? How have repairs affected the text? Who supplied a title, and when? Does a date belong to the work or to the copy? Each question brings us a little closer to the book’s past.

---

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530

2026-10-28T16:46:06.685-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530

https://youtube.com/live/V_yNXHuVfuo

آشاغیدا ویدئونون اَل‌یازما اوخوماق، مئتاویدئولار و تۆرکجه اسکی کیتابلار باره‌سینده‌کی دانیشیقلارینین بوتونون ائعتبارلی و دقیق متنی (تورکجه و لاتین الیفباسی ایله) تقدیم اولونور:

ویدئونون بوتون متنی (Əvvəldən Sona Qədər Transkript)

Bismillahir rəhmanir rəhim. اول تانرینین آدی و یادی ایله بئیین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530-جی بؤلومو باشلاییرام، خیرلی اولسون.

البته بو گونلر سَهَر باشی، ناهارا یاخین، بیزیم واخت ایله یعنی کانادا تورونتو واختی ایله بو امکانیم اولدو کی، AI-دان (مۆعلیم‌دن) بیر درس آلیم و ایندی گئدیرم کی، بیر کیتاب اوخویوم. یئنه بیر آز واختیم اولدو، گئدیرم بیر کیتاب آچیم و او کیتابی اوخویوم.

من البته صاباح بو کیتابا باخارکن گؤروم بورادان آچا بیلیرم، او او طرفه گئتمه‌دن آچا بلسک چوخ yaxçı (یاخشی) اولار. صاباح بونلاری آچمیشدیق...

بیز بو کیتابی آچمیشدیق، بیر دَنه‌ده بونو آچمیشیق، بو نه‌دیر؟ آدنامه‌دیر؟ تاماق، بو ودور! و بیرده بونو آچمیشدیق...

باشقا بیر کیتاب آچمیشدیم، اونو ایستییرم اگر بولسام... Əbdülməcid ibni... بونو آچمیشدیق، هَمان اؤستودور: «عشق‌نامه».

باشقا کیتاب آچمیشدیم، گؤروم اونو تاپا بیلسم، او منیم بو گünkü دَرسم اوچون دَ چوخ اؤنَملی ایدی...

بو گون صاباح بیر کیتاب گؤردوک، اونون قییمتی ده ۳۰۰ یازیلمیشدی. عجب اونون آدینی خاطیرلایارسینیز؟

دۆنن ۲۷ اوکتوبر ۲۰۲۶-جی ایلده گؤردویümüz و قییمتی ۳۰۰ یازیلمیش کیتابین آدینی اولک سؤز‌لریمیزده خاطیرلادیم، اما تاپا بیل‌مَدیم. بیر شئیی خاطیرلاماغا کؤمک ائد‌ه‌رمسینیز؟ بو کیتاب قَدیم اَل‌یازما ایدی، یoxsa چاپ اولموش ایدی؟ هَم‌چونین قییمتی ۳۰۰ دولار ایدی بو گون...

اورادا شئی یازمیشدیم؛ هَ گئدیم بورایا! بورادا یازمیشدیق اگر ساخلاسا... «Eşqnamələr» ایچینده گل‌میشدی. یادا دۆشدو اؤزۆمە: «Eşqnamə»!

تمام، بو ایدی، تاپدیم! دئییرلر ۱۲ ایماما یالوارینجان بیر اڵلاها یالوار. اؤزۆمۆز تاپدیک گؤردۆم. بَلی، بو دا تاپیبدی: صاحبه عایشه خاتون، ۳۰۰. اما آدینی گؤروم یازیبدیر ۲۸ اوکتوبر ایلینده، بؤلوم ۱۴ درسینده: «تؤفه‌نامه» دۆزدور، «عشق‌نامه» البته یا «صاحب‌نامه». ایندی گئدک، هر حالدا بو کیتابی تاپدیک و بو کیتاب منیم اوچون چوخ اؤنَملی‌دیر.

کیتابین قورولوشو و فیزیکی گؤسترگیلری

گئدک گؤرَک کی، بو کیتاب بیزه نَ دئییر و بو کیتابدا نَ اؤیره‌نه‌جگیک؟ کیتابین اۆستۆنده دوستلاریمیز آدینی یازیبلار، بیز بیلمیریک بو آد دوغرودور یا یوخ؛ یازیبلار: «Eşqnamə ya sahibnamə məsnəvi türki».

اما بو گؤسته‌ریر ۶۷۴ صفحه. بیز اولده باخاندا گؤرۈریک کی، بو کیتاب هارادادır? فرانسه‌دیر: Romance d'Amour...

Source qalika BNF (Bibliothèque nationale de France). کیتاب بورادا ساخلانیر. کیتابین ایکی صفحه‌سی اولده، سادجه او فرانسه‌لیلر کی بونو قویوبلار شئیه‌-کیتابه، هئچ بیر ایلگی‌سی یوخدور. ایکی صفحه ایزافی یازی یازیبلار کی، بو کیتاب نییه قویموشوق اینترنته، مۆفت‌دیر یا مۆفت دئییل؟

...آندان سونرا جلده یئتیشیریز. و جلد چوخ بیر اعلا بیر جلد ایدی. جیلد‌دن سونرا کیتابا کئچیریز.

بو کیتابین واقئی صفحه سی جلد ایله برابر... اولور ۶۶۸ صفحه‌لیک بیر کیتابلا قارشیلاشیریق.

بیرینجی بونو جلدینی گؤرۆریک؛ جلدی قیرمیزی ایمیش، توخ قیرمیزی، احتیمالن دؤوره‌لری basma (باسما/نقشلی) ایله و هر دؤرد گوشه‌سینده basma gül (نخیشلی گول) وار. اورتادا دا بیر آیری basma üç bölümdən ibarət...

کیتابین جیندن سونرا جیلدی آچیر. بیرینجی صفحه کی جنده یاپیشیبدیر اونو گؤرۆریک... اورادا shelf number‌دیر: 604, یعنی ۶۰۴ دئیه بیر shelf number‌دیر (قفسه نمره‌سی).

کیتابین elə bu səhifəsində ki... birinci صفحه A یا F1 R قویاق، آدینی «Töhfənamə» یازیلیب اۆستۆنده بیر آیری خط ایله.

F1-ده گؤرۆریک کاغیذین قیراقلarı هَم بیر آز saralıb (سارالیب) و هَم‌دَ çürüyübdür (چورویوب) قیراقلاری. الی بیلر کیسیان یئییبdir (سیچان یئییب) کیتابین قیراقلارین یا بیر حیوان یئییبدیر.

F3-ده بیر گؤزل خط ایله و چوخ بؤیوک یازی ایله: «Sahibihi Ayşe»! ایکی کلمه‌نین بویو ۵-۶ سانتی‌متردیر و انی بو ایکی کلمه‌نین ۱۲-۱۳ سانتی‌متر اولار. یعنی چوخ بؤیوک بیر خاتون اؤزۆ ته‌ک جانینا.

اورادا موهر (مُهر) ووروبدور. یئنه اونون آلتیندا بیر آیری مداد ایله یازیبلار: «صاحبه عایشه خاتون» و «صاحب علی».

...خیدمت-ی خداوندگارِ أعظم... مالکی رِقابُ الاُمَم... کیتاب جیرılıbdır، تعمیر اولوبدور یا کی چۆرۆیۆبدور اونو تعمیر ائله‌ییبلر.

متنین اوخونماسی و ماتریاللاری

ایندی گئدیریک F3-e. کیتاب باشلایان کیمی گؤرونور:

«Çو ببسم‌الله دیو باشلیه‌دیل،

فەرەح فەرخینده اولور جان ایله دیل،

قَمو ایشلر تامام اولور یئرینجه...»

بورادا نئچه سطر وار؟ بیرینجی صفحه‌ده ۱۵ سطر وار. کیتابین باشلیغی یوخدور. دؤوره‌سینده بیر جدول فلان یوخدور. سادجه یازیدیر و ایکی سوتوندا یازیلیب. یعنی شعرلر ایکی سوتوندا یازیلیب‌دیر.

F3 V-də: «Tövhid-i دؤوّم و عَص... و آثاری قودرت‌الله». بو جمله بیر روبریكادیر (عنوان‌دیر)، قیرمیزی رنگ ایله یازیلیب‌دیر.

F21-də (۲۱-جی صفحه‌ده): ۵، ۶ و ۷-جی سطرلر جیدی روبریكادیر (قیرمیزی ایله یازیلیب):

«السلطان... جَلَبی امیر سلیمان‌خان...»

سلطان بایزید خان زمانیندا بو کیتابی یازیبدیر.

۲۶-جی صفحه‌ده: «...حاضرت اُمّت پاشا ابن یا پاشابَی... وزیر... سلطان سلیمان‌شاه...»

۳۹-جی ورقده: «فَرّوخ دؤشونده گؤروب عاشیق اولدوغو...» (خسر و شیرین داستانینا بنزیر).

کیتابین بو قیسمتلرینه چوخ سو تؤکولوب‌دیر. بورادان بو اۆزَه چوخ تؤکولوب‌دیر، بیر نئچه صفحه بو جورسو سارالیب‌دیر.

کیتابین سونو و یازیلما تاریخی

...فرّوخ شعرینی بیزیم اۆچون گتیریب‌دیر. بو دا بؤیوک بیر تاریخی اثر‌دیر.

بعضی کلمه‌لر کی آزدیر جومله‌ده، سطرده آزدیر، تئدادی‌لری، اونları بَزَیر. داهی قیرمیزی رنگ ایله یازماق یا اَراب (حَرَکه‌) قویماقدان علاوه، بَزەمَگَه دَ کئچیر.

۳۲۷-جی صفحه‌ده (سون بؤلوم):

«نَبی‌نین هجرتیندەن کئچمیش‌دی سَکگیز یۆز ایل تمام،

ساغلاش‌میشدیم...

یئدی یوز بئیت اولا اولا دۆزمۆش ایدیم،

ساباح اولونجا جۆمله بوزمۆش ایدیم!

یئنی‌دَن اله آلدیم، یئنی‌دَن دۆزدۆم بئیتی...»

تَمَّت کلامُه‌ُ... و بو حیکایت بورادا اولدو تامام. وَ صَلَواتُ مُستَطاباً و السَّلام...

۳۲۷-جی صفحه‌ده بوتون دانیشیقلار سونا چاتیر. فرانسه‌نین کیتابخاناسینین موهرو و سونونداکی شعرلری بؤیوک قلم‌لره یازیلدیغی گؤرونور.

«بو قَدَر بو گۆنه یئتیشَر. بو قَدَر قالسین. اینشاءالله الله اؤمور وئریرسه بیر آیری گۆن بیر آیری کیتابلا دانیشاریک... ساغ قالین، سلامت قالین!»

http://www.youtube.com/watch?v=V_yNXHuVfuo

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 529 - -درس 14

2026-10-28T08:17:57.909-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 529 - -درس 14

https://youtube.com/live/Zem3WcBviJQ

نسخه‌لرین ساییندان شاهدین چکیسینه: متن تنقیدینده اوخونوش سئچیمی

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۹-جو بؤلوم، ۱۴-جو درس؛ ۲۸ اوکتوبر ۲۰۲۶

بیر اسکی الیازما کیتابی اوخویارکن بعضاً عینی جمله‌نین بیر نئچه جور یازیلدیغینی گؤروروک. بیر نسخه‌ده عبارت قیسا، باشقاسیندا اوزوندور. بیر یئرده آشنا بیر سؤز، باشقا یئرده ایسه بیزه چتین گلن بیر تعبیر ایشلنیب. بو فرق‌لری گؤرمکدن سونرا اساس سوآل باشلاییر: نشر ائده‌جگیمیز متنده هانسی اوخونوشو ساخلامالی‌ییق و بو سئچیمی نه‌یه اساسلاندیرمالی‌ییق؟

بو گونکو درسیمیزده همین مسئله‌نی آراشدیر‌دیق. بحثیمیزین ایلک نؤقطه‌سی نسخه‌لرین سایی ایله شاهدلیک‌لرین چکیسینی آییرماق اولدو.

تعلیم اوچون بئله بیر وضعیّت فرض ائتدیک: بیر اوخونوش یئدّی نسخه‌ده، باشقا اوخونوش ایسه ایکی نسخه‌ده واردیر. ایلک باخیشدا یئدّی نسخه‌نین اوخونوشو داها گوجلۆ گؤرونه بیلر. آنجاق او یئدّی نسخه‌نین عینی آرا قایناقدان گلدیگی، او بیری ایکی نسخه‌نین ایسه آیری‌آیری موستقیل قوللاری تمثیل ائتدیگی تعیین اولونسا، حساب دَییشیر. یئدّی نسخه‌نین اویغونلوغونو یئدّی موستقیل شاهد کیمی سایا بیلمریک.

بونونلا بئله، همان یئدّی نسخه‌نین هر باخیمدان عینی اولدوغونو دا دئمیریک. هر کاتب کؤچورمه زامانی یئنی فرق‌لر یارادا بیلر. دئمک، شاهدین موستقیل‌لیگینی بحث ائتدیگیمیز متن یئری اوزره یوخلامالی‌ییق.

اوخونوش سئچیمینده فیلو‌لوژی آراشدیرما دا اهمیتلیدیر. مؤلف بو کلمه‌نی اثرین باشقا یئرلرینده ایشلدیبمی؟ باشقا اثرلرینده بئله بیر تعبیر وارمی؟ او دؤورون دیلینده بو عبارت آنلاشیلیردیمی؟ بو سوآللار بیزه کؤمک ائدیر. آمّا هر بیری آیری شئی گؤستریر: بیر تعبیرین دؤورون دیلینده موجود اولماسی، مؤلفین بو جمله‌ده حتماً اونو یازدیغینی ثابت ائتمیر. ائینی شکلده، تعبیرین باشقا یئرده تاپیلماماسی دا اونون خطا اولدوغونا کافی دلیل دئییل.

بحثده اهمیتلی بیر سوآل دا اورتایا چیخدی: مؤلفین دیل عادتی سای‌دیغیمیز شئی، بلکه بیر نسخه قولونون دیل مداخله‌سیدیر؟ بونو آراشدیرماق اوچون یالنیز بیر نسخه‌نی باشدان‌آیاغا اوخوماق یئتمیر. عینی متن یئرلرینی بوتون قوللاردا قارشیلاشدیرمالی‌ییق. بیر قول بیر نئچه یئرده نادیر تعبیرلری آشنا عبارت‌لرله وئریرسه، بورادا دیلی اویغونلاشدیرما احتمالینی یوخلاماق لازیم گلیر. آمّا بو دَییشیکلیگین ایستیقامتی و اونو ائدن شخص هله آیری آراشدیرما طلب ائدیر.

قیسا و اوزون اوخونوشلار آراسیندا دا همین احتیاط لازیمدیر. قیسا متن هر زامان اصلی، اوزون متن ایسه هر زامان عالوه دئییل. کاتب بیر عبارت بوراخمیش اولا بیلر؛ باشقا حالدا ایسه حاشیه‌ده‌کی آچیقلاما اساس متنه کئچمیش اولا بیلر. بیز عبارتین اوزونلوغونا گؤره دئییل، فرقین یارانما یولونو آچیقلایان دلیللره گؤره قرار وئریریک.

«عشق‌نامه» اوخونوشوموزدا اساس سطرله حاشیه‌ده اویغون ایشاره‌لرین اولدوغونو گؤرموشدوک. بو ایشاره‌لر حاشیه عبارتینین متنین هانسی یئرینه باغلاندیغینی گؤستره بیلر. آنجاق باغلانتی‌نین گؤرونمه‌سی، عبارتین حتماً مؤلفه عاید اولدوغونو یا دوشمه‌نین موتلق گؤز سیچراماسیندان یاراندیغینی ثابت ائتمیر. ایشاره‌سی اولمایان حاشیه‌نی ده درحال «متنه عاید دئییل» سایمیریق؛ اونون وظیفه‌سینی هله تعیین ائتمه‌لی‌ییک.

تاریخ شاهدی ده بو مسئله‌ده اؤز یئرینی توتور. نسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی ایله حاشیه‌نین یازیلما تاریخی عینی اولمایا بیلر. داها کؤهنه بیر نسخه‌یه داها یئنی قئید عالوه اولونا بیلر. بونا گؤره اساس یازی، تصحیح و حاشیه‌نی آیری یوخلاییریق. تاریخ بعضاً بیر اؤتورولمه ایستیقامەتینی رد ائتمه‌یه کؤمک ائدیر؛ آمّا هانسی اوخونوشون مؤلفه عاید اولدوغونو تک‌باشینا حل ائتمیر.

نشرین مقصدینی ده آچیق تعیین ائتمه‌لی‌ییک. معیّن بیر نسخه‌نین وفادار کؤچورمه‌سینی حاضیرلاییریقسا، اونون اوخونوشونو و ترتیبینی ساخلا‌ییب فرق‌لری قئیدده گؤستریریک. اثرین تنقیدی متنینی قورورساق، موقایسه اوچون اساس گؤتوردویوموز نسخه‌یه هر یئرده باغلی قالماق مجبوریتی یوخدور. باشقا اوخونوشو سئچنده ایسه دایاغیمیزی آچیق گؤسترمه‌لی‌ییک.

درسین سونوندا بو نتیجه‌یه گلدیک: نشر‌ده بیر عبارتین اساس متنه آلینماسی، اونون قطعی اولاراق مؤلفین سؤزو اولدوغو دئمک دئییل. بعضاً گوجلۆ دلیلله سئچیریك، بعضاً ترجیح وئریریک، بعضاً دا قرار وئره بیلمیریک. علمی امانت هر اوچ وضعیّتی اوخوجویا آچیق چاتدیرماغی طلب ائدیر.

بیزیم وظیفه‌میز یالنیز روان بیر جمله قورماق دئییل. نسخه‌لرین نه دئدیگینی، هانسی دلیله نه قدر چکی وئردیگیمیزی و هارادا یقین اولمادیغیمیزی گؤسترمه‌لی‌ییک. سئچیمیمیزه قارشی اوالن اهمیتلی شاهدی ده ساخلامالی‌ییق. چونکی متن تنقیدینده ترجیح دلیل ایله قورولور؛ یقین اولمایان یئر ایسه قطعی حؤکمله دولدورولمور.

-----------------------------------------------------------------

Nüsxələrin sayından şahidin çəkisinə: mətn tənqidində oxunuş seçimi

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” — 529-cu bölüm, 14-cü dərs; 28 oktyabr 2026

Bir əski əlyazma kitabı oxuyarkən bəzən eyni cümlənin bir neçə cür yazıldığını görürük. Bir nüsxədə ibarət qısa, başqasında uzundur. Bir yerdə aşina bir söz, başqa yerdə isə bizə çətin gələn bir təbir işlənib. Bu fərqləri görməkdən sonra əsas sual başlayır: nəşr edəcəyimiz mətndə hansı oxunuşu saxlamalıyıq və bu seçimi nəyə əsaslandırmalıyıq?

Bugünkü dərsimizdə həmin məsələni araşdırdıq. Bəhsimizin ilk nöqtəsi nüsxələrin sayı ilə şahidliklərin çəkisini ayırmaq oldu.

Təlim üçün belə bir vəziyyət fərz etdik: bir oxunuş yeddi nüsxədə, başqa oxunuş isə iki nüsxədə vardır. İlk baxışda yeddi nüsxənin oxunuşu daha güclü görünə bilər. Ancaq o yeddi nüsxənin eyni ara qaynaqdan gəldiyi, o biri iki nüsxənin isə ayrı-ayrı müstəqil qolları təmsil etdiyi təyin olunsa, hesab dəyişir. Yeddi nüsxənin uyğunluğunu yeddi müstəqil şahid kimi saya bilmərik.

Bununla belə, həmin yeddi nüsxənin hər baxımdan eyni olduğunu da demirik. Hər katib köçürmə zamanı yeni fərqlər yarada bilər. Demək, şahidin müstəqilliyini bəhs etdiyimiz mətn yeri üzrə yoxlamalıyıq.

Oxunuş seçimində filoloji araşdırma da əhəmiyyətlidir. Müəllif bu kəlməni əsərin başqa yerlərində işlədibmi? Başqa əsərlərində belə bir təbir varmı? O dövrün dilində bu ibarət anlaşılırdımı? Bu suallar bizə kömək edir. Amma hər biri ayrı şey göstərir: bir təbirin dövrün dilində mövcud olması, müəllifin bu cümlədə hökmən onu yazdığını sübut etmir. Eyni şəkildə, təbirin başqa yerdə tapılmaması da onun xəta olduğuna kifayət dəlil deyil.

Bəhsdə əhəmiyyətli bir sual da ortaya çıxdı: müəllifin dil adəti saydığımız şey, bəlkə bir nüsxə qolunun dil müdaxiləsidir? Bunu araşdırmaq üçün yalnız bir nüsxəni başdan-ayağa oxumaq yetmir. Eyni mətn yerlərini bütün qollarda qarşılaşdırmalıyıq. Bir qol bir neçə yerdə nadir təbirləri aşina ibarətlərlə verirsə, burada dili uyğunlaşdırma ehtimalını yoxlamaq lazım gəlir. Amma bu dəyişikliyin istiqaməti və onu edən şəxs hələ ayrıca araşdırma tələb edir.

Qısa və uzun oxunuşlar arasında da həmin ehtiyat lazımdır. Qısa mətn hər zaman əsli, uzun mətn isə hər zaman əlavə deyil. Katib bir ibarəti buraxmış ola bilər; başqa halda isə haşiyədəki açıqlama əsas mətnə keçmiş ola bilər. Biz ibarətin uzunluğuna görə deyil, fərqin yaranma yolunu açıqlayan dəlillərə görə qərar veririk.

“Eşqnamə” oxunuşumuzda əsas sətirlə haşiyədə uyğun işarələrin olduğunu görmüşdük. Bu işarələr haşiyə ibarətinin mətnin hansı yerinə bağlandığını göstərə bilər. Ancaq bağlantının görünməsi, ibarətin hökmən müəllifə aid olduğunu və ya düşmənin mütləq göz sıçramasından yarandığını sübut etmir. İşarəsi olmayan haşiyəni də dərhal “mətnə aid deyil” saymırıq; onun vəzifəsini hələ təyin etməliyik.

Tarix şahidi də bu məsələdə öz yerini tutur. Nüsxənin köçürülmə tarixi ilə haşiyənin yazılma tarixi eyni olmaya bilər. Daha köhnə bir nüsxəyə daha yeni qeyd əlavə oluna bilər. Buna görə əsas yazını, təshihi və haşiyəni ayrı yoxlayırıq. Tarix bəzən bir ötürülmə istiqamətini rədd etməyə kömək edir; amma hansı oxunuşun müəllifə aid olduğunu təkbaşına həll etmir.

Nəşrin məqsədini də açıq təyin etməliyik. Müəyyən bir nüsxənin sadiq köçürməsini hazırlayırıqsa, onun oxunuşunu və tərtibini saxlayıb fərqləri qeyddə göstəririk. Əsərin tənqidi mətnini qururuqsa, müqayisə üçün əsas götürdüyümüz nüsxəyə hər yerdə bağlı qalmaq məcburiyyəti yoxdur. Başqa oxunuşu seçəndə isə dayağımızı açıq göstərməliyik.

Dərsin sonunda bu nəticəyə gəldik: nəşrdə bir ibarətin əsas mətnə alınması, onun qəti olaraq müəllifin sözü olduğu demək deyil. Bəzən güclü dəlillə seçirik, bəzən tərcih veririk, bəzən də qərar verə bilmirik. Elmi əmanət hər üç vəziyyəti oxucuya açıq çatdırmağı tələb edir.

Bizim vəzifəmiz yalnız rəvan bir cümlə qurmaq deyil. Nüsxələrin nə dediyini, hansı dəlilə nə qədər çəki verdiyimizi və harada yəqin olmadığımızı göstərməliyik. Seçimimizə qarşı olan əhəmiyyətli şahidi də saxlamalıyıq. Çünki mətn tənqidində tərcih dəlil ilə qurulur; yəqin olmayan yer isə qəti hökmlə doldurulmur.

-----------------------------------------------------------

From the Number of Manuscripts to the Weight of Evidence: Choosing Readings in Textual Criticism

“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 529, Lesson 14; October 28, 2026

When reading an old manuscript, we sometimes find the same sentence written in several different ways. In one copy, the passage is short; in another, it is longer. One manuscript uses a familiar word, while another preserves an expression that seems difficult to us. Once we recognize these differences, the central question arises: which reading should we retain in the text we publish, and on what grounds should we make that choice?

In today’s lesson, we examined this question. We began by distinguishing the number of manuscripts from the weight of their testimony.

For teaching purposes, we considered a hypothetical situation: one reading appears in seven manuscripts, while another appears in two. At first glance, the reading preserved in seven manuscripts may seem stronger. But the assessment changes if all seven descend from the same intermediate source, while the other two represent separate, independent branches of transmission. We cannot count the agreement of those seven copies as seven independent witnesses.

This does not mean that the seven manuscripts are identical in every respect. Each copyist may introduce new differences during copying. We must therefore assess the independence of their testimony at the particular passage under discussion.

Philological investigation also matters when choosing a reading. Does the author use this word elsewhere in the work? Does the expression occur in the author’s other writings? Would it have been understood in the language of the period? These questions help us, but they establish different things. An expression’s existence in the language of the period does not prove that the author used it in this particular sentence. Likewise, its absence elsewhere is not sufficient evidence that it is an error.

An important question emerged during our discussion: could what we consider the author’s habitual language actually reflect linguistic intervention within one manuscript branch? To investigate this, reading a single manuscript from beginning to end is not enough. We must compare corresponding passages across all branches. If one branch repeatedly replaces rare expressions with familiar ones, we should investigate the possibility of linguistic adaptation. The direction of that change, and the identity of the person responsible, still require separate investigation.

The same caution applies to shorter and longer readings. A shorter text is not always original, and a longer text is not always an addition. A copyist may have omitted a passage; alternatively, an explanation in the margin may have entered the main text. We choose between readings by examining the evidence that explains how the difference arose, rather than by considering their length alone.

While reading the Eshqnameh, we observed matching signs in the main text and the margins. These signs can indicate where a marginal passage belongs in relation to the text. Their presence, however, does not by itself prove that the passage was written by the author or that an omission necessarily resulted from a copyist’s eye-skip. Nor do we immediately classify an unmarked marginal note as unrelated to the text. Its function still needs to be established.

Dating evidence also has a place in this investigation. The date when a manuscript was copied may differ from the date when a marginal note was added. A later annotation may appear in an older manuscript. We therefore examine the main writing, corrections, and marginal notes separately. Dates can sometimes rule out a proposed direction of transmission, but they cannot, by themselves, establish which reading belongs to the author.

We must also state the purpose of the edition clearly. If we are preparing a faithful transcription of a particular manuscript, we preserve its readings and arrangement while recording differences in the notes. If we are constructing a critical text of the work, we are not obliged to follow the manuscript chosen as our basis for comparison at every point. Whenever we select another reading, however, we must explain the grounds for doing so.

At the end of the lesson, we reached this conclusion: placing a reading in the main text of an edition does not mean that we have established it with certainty as the author’s wording. Sometimes we choose on strong evidence; sometimes we express a preference; sometimes we cannot decide. Scholarly integrity requires us to communicate all three situations openly to the reader.

Our task is not simply to produce a fluent sentence. We must show what the manuscripts preserve, how much weight we assign to each piece of evidence, and where uncertainty remains. We must also retain significant evidence that challenges our preferred reading. In textual criticism, preference rests on evidence; gaps in our knowledge should not be filled with categorical judgments.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 528

2026-10-26T08:28:26.678-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 528

https://youtube.com/live/MAUE756b9Dw

بو گون‌کو ایشینیز علمی باخیمدان دوغرو ایستیقامەتده گئتدی؛ ان گوجلو طرفینیز بدیل احتمال‌لاری ساخلاماغینیز، ان چوخ دوزلیش ایسته‌ین طرف ایسه بعضی احتمال‌لاری قطعی نتیجه کیمی بیان ائتمه‌گینیز ایدی. مقاله‌نی یاییم اوچون بئله حاضیرلادیم:

بیر نسخه‌دن چوخ‌قاتلی تاریخە: «عشق‌نامه» اوزرینده ۵۲۸ـجی بؤلومون تنقیدی دَیەرلندیریلمه‌سی

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۵۲۸ـجی بؤلومونده انصاف‌علی هدایەتین آپاردیغی ایش، متن اوخوماقدان نسخه‌نین یارانما و ایشلنمه تاریخینی آراشدیرماغا کئچید گؤستردی. جیلد، کاغیذ، سطر، مرکّب، حاشیه، تعقیبه، اصلاح، تعمیر و انجام قئدلری بیرلیکده نظره آلیندی. بو ایش، اؤیرنیلن اصوللارین عملی معاینه‌ده ایشلدیلمه‌سی ایدی؛ آنجاق بعضی نتیجه‌لرین دها محتاط بیان اولونماسی لازیمدیر.

بو دَیەرلندیرمه نسخه‌نین گؤرونتولرینین مستقل معاینه‌سینه دئییل، بؤلومده وئریلن شفاهی تسویرلره اساسلانیر. اونا گؤره بورادا موشاهدەلرین قطعی تشخیصیندن چوخ، استدلال اوصولو یوخلانیر.

ایشین ان گوجلو طرفی: تاریخ‌لری آییرماق

هدایەت اثرین تألیف یا ترجمه تاریخی ایله الیمیزده‌کی نسخه‌نین استنساخ تاریخینی آیری توتدو. حاشیه، اصلاح، تعمیر، جیلدلنمه و کیتابخانایا داخیل‌اولما مرحله‌لرینین ده آیری زامانلارا عاید اولا بیله‌جەگینی گؤستردی. بو، درس‌لرین دوغرو تطبیق اولونان اساس اصوللارین‌داندیر.

آنجاق «کیتابین نئچه تاریخی وار؟» سوالیندا ایکی شئی آیریلمالیدیر: کیتابین کئچیردیگی مرحله‌لر و ایچریسینده آچیق یازیلان تاریخ‌لر. تعمیرین موجودلوغونو گؤرمک، اونون ایلینی بیلمک دئییل. بو نسخه اوچون «ایکی مووقت تاریخ اوخونو‌شو و بیر نئچه تاریخی مرحله» دئمک، «اوچ تأیید اولونموش تاریخ» دئمکدن دها دقیق‌دیر.

دیجیتال نسخه و صفحه حسابی

فیزیکی کیتاب اولمادان سانتیمترله اؤلچو وئرمه‌مک دوغرو احتیاط ایدی. آنجاق دیجیتال اولماق اؤلچونو مطلق اولاراق نامومکون ائتمیر: گؤرونتوده میقیاس، خط‌کش و یا ائتیبارلی کاتالوق بیلگی‌سی اولسا، اؤلچو تعیین ائدیله بیلر. میقیاس اولمایان گؤرونتوده «بیر سانتیمترلیک» تعمیر دئمکدن چکینمک، اونون یئرینی و نسبی بؤیوکلوگونـو تسویر ائتمک لازیمدیر.

۱۲۱ فایل صفحه‌سی ایله ۱۲۱ وەرەقین ائینی اولمادیغینی گؤرمک دوغرو ایدی. آنجاق فایل صفحه‌لرینی سادجه ایکی‌یه وورماق دا کافی دئییل. اگر ایلک گؤرونتو بیر اوز، قالان ۱۲۰ گؤرونتو ایکی اوز گؤستریرسه، جمع ۲۴۱ گؤرونن اوز آلیندیر؛ بونلارین آراسیندا جیلد و جیلدین ایچ اوزو ده اولا بیلر. حقیقی وەرەق سایی بوندان آیری تعیین اولونمالیدیر.

آچیق کیتابدا آدتن قارشی‌قارشییا ایکی صفحه، یعنی ایکی آیری وەرەقین بیرەر اوزو گؤرونور. بو، دؤرد اوزون گؤرونمه‌سی دئمک دئییل. قئدلرده فایل گؤرونتوسو، ساغ یا سول صفحه و حقیقی وەرەق نومره‌سی آیری ساخلامالیدیر.

جیلد، کاغیذ، دفتر و سطر تنظیمی

کوره اؤرتویو ایله جیلد قاپاقلاری آراسیندا ماده و رنگ فرقینی گؤرمک فایدالی ایدی. آنجاق «شیرازه» سؤزونون بوتؤو کوره طرفی اوچون ایشلدیلمه‌سی اصطلاحی دوزلیش ایسته‌ییر. کوره، ایچ قات، دفتر تیکیشی و باش‌ـ‌اَتَک شیرازه‌سی آیری تسویر اولونمالیدیر.

آغازدا ۱۵، سونرا ۱۷ سطر ساییلماسی عنوان، بسمله و آرا فاصله‌لرینین یئر توتماسی ایله باغلی اولا بیلر. قیرمیزی ایکی سطرین حسابا داخیل اولوب-اولمادیغی آچیق یازیلمالیدیر. سطر باشلانغیجلارینین دوز، سونلارینین دالغالی اولماسی یازی ساحه‌سینین تنظیمینه عاید موشاهدەدیر؛ بو، کاتبین خطاسی سایılمامالیدیر.

تیکیش، قات یئری و تعمیر زولاقلاری دفتر قورولوشو اوچون مهم شاهدلردیر. لاکین تَکجه کاغیذ رنگینین دَییشمه‌سیندن «بورادا یئنی دفتر باشلاییر» نتیجه‌سی چیخماز. اوچونجو وەرەقین قوشا تایینین آلتینجی اولماسی دا آنجاق سکیز وەرەقلیک دفتر فرضینده دوغرودور. قوشا تایین قالماسی، او بیری یارین کەسیلیب گؤتورولمه‌سینی ایستثنا ائتمیر.

تعقیبه و متن‌ین تاملیغی

تعقیبه‌نی سونراکی صفحه‌نین ایلک کلمه‌سی ایله توتوشدورماق، سونرا جمله‌نین معنا باغینی اوخوماق دوغرو تطبیق ایدی. آنجاق تعقیبه اویغونلوغو بوتؤو نسخه‌نین تاملیغینی ثابت ائتمیر. وەرەق ترتیبینی یوخلاماق اوچون تعقیبه، وەرەق نومره‌لری، دفتر قورولوشو و متن داواملیغی بیرلیکده ایشلدیلمه‌لیدیر. میشیقان اونیورسیته‌سی‌نین نسخه تسویری رهبرلیگی ده دفتر ترتیبینی تعقیبه، دفتر نشانلاری و وەرەق نومره‌لری ایله بیرلیکده یوخلاماغی اساس گؤتورور. (guides.lib.umich.edu)

بؤلومون آغازین‌دا سونون ناقص اولدوغو دوشونولدو؛ سونرا دعا، ختم عبارتی و کاتب قئدی اوخوندو. یئنی شاهدله ایلک فرضیه‌نین دَییشدیریلمه‌سی دوغرو ایدی. آنجاق «باب باشلادی، دئمک ان آزی بیر نئچه وەرەق داوام ائتمه‌لیدیر» استدلالی گوجلو دئییل؛ باب چوخ قیسا دا اولا بیلر. «الثامن عشر» ده ۱۸ـجی بابدیر، ۱۹ـجو دئییل.

پالئوگرافی: رنگ و قلم ایله الی قاریشدیرماماق

قلمین نازیک‌لشمه‌سینی درحال یئنی کاتبه باغلاماماق دوغرو ایدی. قلمین آچیلماسی، مرکّبین میقداری، باسقی، یازی سورعتی و کاغیذ سطحی گؤرونوشو دَییشه بیلر. ال دَییشمه‌سینی یوخلاماق اوچون تکرارلانان حرف قورولوشلاری، باغلانتیلار و قلم حرکتلری قارشیلاشدیرلمالیدیر.

ائینی رنگ ائینی کاتب دئمک دئییل؛ فرقلی رنگ ده مطلق آیری کاتب دئمک دئییل. چەکیلیش، ایشیق و گؤرونتو ایشلنمه‌سی رنگ تأثیرینی دَییشه بیلر. گؤرونتونو چئویرنده رنگین آغارماسی، خصوصاً دیجیتال گؤستریش مشکلینی دوشوندورور.

قیرمیزی مرکّبی تَکجه رنگینه گؤره «شنگرف» آدلاندیرماق ماده تشخیصی اوچون کافی دئییل. «محمد» آدینین قالینلیغی موشاهدەدیر؛ احترام مقصدی ایله قالین یازیلماسی ایسه هله نیت حاققیندا فرضیه‌دیر. کاتبین روحی حالینی دا خطده‌کی کیچیک فرق‌لردن تعیین ائتمک اولماز.

اصلاح، گؤز آتلاماسی و سیلمه احتمال‌لاری

«موسی»نین لَغوی، «یوسف»ون یازیلماسی، «منازل»ده حرف علاوه‌سی و سطرآراسی سؤزلر اصلاح اوصوللارینی آراشدیرماغا یاراییر. آنجاق نسخه‌ده خطا اولماسی، اونون حتماً مؤلفدن یا بو کاتب‌دن گلديگینی ثابت ائتمیر؛ منبع نسخه‌دن ده کئچه بیلر.

گؤز آتلاماسی اوچون ان یاخشی شاهد صرفاً چاتیشمایان عبارت دئییل، آتلامانی ایضاح ائدن بنزر سؤز و سونلوقلاردیر. فاتحه‌نین نقل اولوندوغو یئرده ایکی «علیهم» آراسین‌دا عبارت بوراخیلیبسا، بو، یوخلاماغا دَیەر احتمال‌دیر. «قارشیسیندا اوچ نسخه آچیق ایدی» ایسه مومکون سناری‌دیر، موجود شاهد دئییل.

لکه، یاییلمیش مرکّب و قالین یازینین بیرلیکده تکرارلانماسی سیلیب یازما فرضیه‌سینی گوجلەندیریر. آنجاق بونو «بارماقلا سیلیب» و یا «قەصدن سو دامیزدیریب» کیمی قطعی ایضاح ائتمک اولماز. هدایەتین سونرادان «بارماق ایزی» ایضاحینی سؤال آلتینا آلماسی علمی اؤز‌ـ‌دوزلیش ایدی.

حاشیه: علاوه، شرح، یوخسا مقابله قئدی؟

درس‌لرین ان یاخشی منیمسه‌نیلن حیصه‌لریندن بیری، حاشیه‌ده‌کی شرحین سونراکی نسخه‌ده اصلی متنە کئچه بیله‌جەگینی آنلاماق ایدی. آنجاق هر حاشیه شرح دئییل: چاتیشمایان سؤزون برپاسی، نسخه فرقی، تصدیق، اعتراض و مؤوضوع باشلیغی دا اولا بیلر.

نشانین متن‌ده و حاشیه‌ده تکراری اونلارین باغینی گؤستریر؛ وظیفه‌سینی ایسه هله تعیین ائتمیر. «هر کیشی» «کیم»ین ایضاحی دا اولا بیلر، دوشموش عبارت ده. «صح» اوخونو‌شو دوغرودورسا، تصدیق نشانیدیر؛ تک‌باشینا مقابله ائدیلدیگینی ثابت ائتمیر.

«عددِ خط» و «مقامِ خط» اوخونو‌شلاری متن‌ده سای و یئر بحثینه اویغون گلیب باشلیق احتمالینی گوجلەندیریر. ۱۶ و ۲۸ـدن سونراکی نامعلوم شکلی ایسه هله حرف و یا عدد نشانی کیمی قطعی‌لشدیرمەمک لازیمدیر. حرف حسابی آپاران متن‌ده سؤزون معناسی ایله یاناشی دقیق املاء، اختصار و یازیلان حرفلر ده یوخلانمالیدیر.

تعمیر و مرکّب قاتلارینین نسبی تاریخی

حاشیه یازیسی‌نی آچیق ساخلاماق اوچون تعمیر زولاغینین اویولماسی، دوغرو تسویر اولونوبسا، بو گون‌کو ان گوجلو استدلاللاردان بیریدیر: یازی تعمیر یاپیشدیریلمامیشدان اؤنجه موجود ایدی. بورادا دقیق ایل یوخ، مرحله ترتیبینی تعیین ائدیریک.

قارا اصلاح خطی قیرمیزی خطین اوستونده‌دیرسه، اؤنجه قیرمیزی، سونرا قارا یازی نتیجه‌سی چیخا بیلر. آنجاق قیرمیزی‌نین آز گؤرونمه‌سی کافی دئییل؛ کَسیشمه یئری آیدین اولمالیدیر. تعمیرین اَیری اولماسیندان تعمیرچینین مهارتینه درحال حؤکم وئرمکدن‌سه، یازینین اؤرتولمه‌سی، قیریشما و یاپیشقان داشماسی کیمی نتیجه‌لری تسویر ائتمک لازیمدیر.

عنوان، مترجم، انجام و تاریخ

فایل آدینی قطعی عنوان سایماماق دوغرو ایدی. دیباچه‌ده فارسی متن‌ین تورکجه‌یه گتیریلمه‌سی بیان اولونورسا، نامی چکیلن شخصین مترجم و یا تنظیم ائدن نقشی آراشدیرلمالیدیر؛ فارسی اصلین مؤلفی اولدوغو اؤز‌ـ‌اؤزلویونده چیخمیر.

خارِجی ببلیوگرافیک یوخلاما مهم بیر دوزلیش وئریر: فریشته‌اوغلو عبدالمجیدین «عشق‌نامه»سی فضل‌الله حروفی‌نین «جاویدان‌نامه صغیر»ینین مختصر ترجمه‌سی کیمی تانیدیلیر. اثرین باشقا نسخه‌لری ده قئید اولونوب؛ میللت کیتابخاناسی، علی امیری، شرعیه ۱۲۳۸ و ۱۳۶۸ نومره‌لری نُمونه گؤستریلیب. دئمک، «الیمیزده تک نسخه وار» دوغرودور، «اثرین باشقا نسخه‌سی یوخدور» دئییل. بو گون‌کو نسخه‌نین هویتینی ایسه آغاز و انجام قارشیلاشدیرماسی ایله تأیید ائتمک لازیمدیر. (islamansiklopedisi.org.tr)

۸۳۳، شوال اوخونو‌شو تأیید اولونارسا، اونو اؤنجه دیباچه‌ده بیان اولونان تألیف یا ترجمه مرحله‌سینه باغلامالیییق. «یازدی» فعلینین کئچمیش زاماندا اولماسی تَک‌باشینا دقیق ختم تاریخی‌نی وئرمیر. ۱۴۰۸‌دن ۸۳۳ چیخیلاندا ۵۷۵ آلیندیر؛ ۶۱۵ ایسه ۱۴۴۸‌دن چیخیلاندا آلینان قمری ایل فرقیدیر، میلادی ایل فرقی دئییل.

انجامداکی ۱۲۱۵، آی اختصاری، کاتب آدی و مکان قئدی هله مووقت اوخونو‌شلار اولاراق ساخلامالیدیر. «ذ» اولدوغو دوشونولن شکلدن تَکجه ذوالقعده و یا ذوالحجه تعیین ائدیله بیلمز. «رحمه الله» دعا‌سی دا شخصین حتماً اؤلموش اولدوغونو ثابت ائتمیر.

نقل اولونان عبارتین ایچینده‌کی «تمّت» ایله مستقل ختم قئدینی آییرماق دوغرو ایدی. سونراکی میم‌لر ده ختم اختصاری اولا بیلر؛ بریتانیا کیتابخاناسی متخصص‌لرینین رهبرلیگی کولوفونلاردا تک و یا تکرارلانان میم‌لرین «تمّ» و «تمام» اوچون ایشلنمه‌سینی قئید ائدیر. او رهبرلیک مؤلف و کاتب کولوفونلارینی دا فرق‌لندیریر. (Qatar Digital Library)

ائینی ال و مرکّب کولوفونون متنله بیرلیکده یازیلدیغینی دوشوندوره بیلر؛ آنجاق اونون معلوماتینین بو نسخه‌یه عاید اولدوغونو تک‌باشینا ثابت ائتمیر. اؤنجه‌کی نسخه‌نین کولوفونونون کؤچورولمه‌سی احتمالینی ساخلاماق دوغرودور؛ مثبت شاهد اولمادان بونو اساس نتیجه‌یه چئویرمک ایسه تَلەسیک اولار.

کیتابخانا و فکری ایضاحلارین حدّی

«المكتبة الوطنية الإسرائيلية» قئدی مهم منشاء شاهدیدیر؛ آنجاق حاضرکی فیزیکی ساکلانما یئری و دیجیتال نسخه‌نی یایان مؤسسه کاتالوقلا تأیید اولونمالیدیر. مؤسسه‌نین آدی یا مهری، باشقا کیتابخانادا ساکلانان نسخه‌نین میکروفیلم و یا دیجیتال سورتی ایله ده باغلی اولا بیلر. «۱۱۰» ایله بیتن نیشانین دقیق یازیلیشی و رف نومره‌سی اولدوغو هله آچیق سوالدیر.

«مَشرَب»، «مَشرَبه» و «شَربت» سؤزلرینی ایچمک معناسی ایله باغلاماق یئرلی لغوی ایضاح ایدی؛ آنجاق «شربت مشربدن توره‌ییب» یئرینه بونلارین اورتاق عربی کؤک ایله باغینی بیان ائتمک دها دقیق‌دیر. «اهل مشرب»ین معناسی دا متن‌ین عرفانی محیطینه گؤره تعیین اولونمالیدیر.

جهل، تقلید، دین دَییشمه و معاصر تکنولوژی حاققیندا دانیشیق ایسه نسخه تسویرین‌دن آیری فکری بحث ایدی. بئش‌ـ‌اون شخصله دانیشیقدان بوتؤو بیر قروپون نیتینی تعیین ائتمک، یاخود جهل حاققیندا حیکمتدن اشخاصین اعتقادینا حؤکم چیخارماق علمی نتیجه ساییلمامالیدیر. داخلی تَنقید ده خودبه‌خود تبلیغات دئییل؛ معیار دلیل و استدلالدیر. منبعی بیلینمه‌ین عربی سؤزو حدیث آدلاندیرماماق ایسه دوغرو احتیاط ایدی. سونی زکانین وئردیگی بیلگی ده یوخلانمالی، نسخه شاهدینین یئرینی توتمامالیدیر.

بو بؤلوم هدایەتین موشاهدە، بدیل احتمال، متن باغی و نسبی تاریخ اصوللارینی عملی اولاراق ایشلەتدیگینی گؤستردی. ان گوجلو نتیجه تعمیرله حاشیه‌نین ترتیبینی قورماق، ان مهم دوزلیش ایسه احتمالدان قطعی حؤکمه کئچیدی یاواشلاتماق‌دیر. نؤوبتی علمی مرحله، بو دانیشیق قئدلرینی گؤرونتو نومره‌سی، دقیق کؤچورمه، شاهد و اعتماد درجه‌سی اولان سیستم‌لی نسخه تسویرینه چئویرمکدیر. بو ایش، تامام‌لانمیش تنقیدی نشر دئییل، آنجاق اونا دوغرو اساسلی بیر ایلک معاینه‌دیر.

مقاله‌نین ساخلانمیش نوسخه‌سی

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 527 - درس 13

2026-10-25T17:22:37.983-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 527 - درس 13

https://youtube.com/live/PacLAVfRi4w

بیر نسخه، بیر نئچه سَس: متن تنقیدینده قئیناق، حاشیه و علمی احتیاط
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۷‌جی بؤلوم، ۱۳‌جو درس
قدیم بیر ال‌یازما کتابی اوخویارکن یالنیز مؤلفین سؤزلری ایله قارشیلاشمیریق. او سؤزلری کؤچورن کاتبین، موقایسه آپاران اوخوجونون و حاشیه‌ده تصحیح یازان شخصین ایزلری ده قارشی‌میزا چیخیر. بعضاً بو ایزلر بیر‌بیریندن آیدین سئچیلیر؛ بعضاً ایسه همان جمله‌نین ایچینده بیرلشیر. بو گونکو درسیمیزده اساس سوالیمیز بو اولدو: بیر نسخه‌نین متنینی اوخویارکن بو مختلف قات‌لاری نئجه آییرا بیلریک؟
بیز بو مرحله‌یه عملی مشاهده‌لردن گلدیک. اوخودوغوموز کتابلاردا خطین، کاغیذین، اعرابین و مورکّبین دَییشدیگی یئرلری، تعمیرین آلتین‌دا قالان یازیلاری، حاشیه علاوه‌لرینی، بیت‌لرین یئر‌دَییشمه‌سینی، بعضی متن‌لرین آرتیب بعضی‌لرینین آزالماسینی گؤرموشوک. آنجاق مشاهده‌نین اؤزو، اونون سببی‌نی همیشه آچیقلامیر. بیر دَییشیکلیگی گؤرمک باشقادیر، اونون هانسی مرحله‌ده و کیمین طرفیندن یاراندیغینی تعیین ائتمک باشقا.
بو فرق بیزی متن تنقیدینین اساس مسئله‌لریندن بیرینه گتیریر: الیمیزده‌کی نسخه‌ده اولان هر فرق، همان نسخه‌نین کاتبی طرفیندن یارادیلماییب. کاتب اؤز قئیناغینداکی کسیکلیگی، علاوه‌نی و یا خطانی دوزگون کؤچورموش اولا بیلر. سونرا یئنی خطالار دا یارادا بیلر. بئله‌لیکله، نسخه‌نین ایچینده میراث قالان اوخونوش‌لار ایله یئنی مداخله‌لر بیرلیکده یاشاییر.
درسده بو مسئله‌نی آیدینلاش‌دیرماق اوچون تعلیم مقصدیله قورولموش بیر مثال اوزرینده ایشله‌دیک. ایکی نسخه‌ده بئله بیر متن وار ایدی:
«وزیر بو سؤزی ائشیدینجه پادشاهین حضورونا گئتدی. پادشاه بو سؤزی ائشیدینجه تعجّب ائتدی.»
اوچونجو نسخه‌ده ایسه قیسا بیر جمله اوخونوردو:
«وزیر بو سؤزی ائشیدینجه تعجّب ائتدی.»
قیسا جمله نَحوی باخیمدان تامدیر و راحت اوخونور. آمّا اوزون متنله موقایسه ائدنده، نه‌قلین قورولوشونون دَییشدیگینی گؤروریک: پادشاهین تعجّبو وزیره عاید اولوب، وزیرین پادشاهین حضورونا گئتمه‌سی ایسه گؤرونمَز اولوب.
«بو سؤزی ائشیدینجه» عبارتینین ایکی دفعه تکرار اولونماسی، قیسا اوخونوشون گؤز سیچراماسی ایله یارانما احتمالینی گوجلندیریر. کؤچورن شخصین گؤزو بیرینجی تکراردان ایکینجیه کئچمیش و آرا‌داقی عبارت بوراخیلمیش اولا بیلر. آنجاق بونو مؤطلق باش وئرمیش حادثه کیمی دئییل، الیمیزده‌کی فرقینی آچیقلایان گوجلۆ احتمال کیمی یازمالی‌ییق. خطانین بو کاتبده، یوخسا داها اؤنجه‌کی بیر قئیناق‌دا یاراندیغینی تک بو جمله‌دن بیله بیلمریک.
سیلینمه ایزینین اولماماسی دا بو سوالی حل ائتمیر. کاتب عبارتـی کؤچورمه آنیندا عمدن بوراخیبسا، کاغیذدا سیلینمه اولمایاجاق. ائینی شکلده، قئیناق‌دا آرتیق قیسا متن وار ایدی‌سه، کاتب همان قیسا جمله‌نی هئچ بیر مداخله ائتمه‌دن کؤچوره بیلردی. بونا گؤره «سیلینمه گؤرموروق» مشاهده‌سی ایله «عمدی قیسا‌لتما اولماییب» حؤکمو عینی دئییل.
درسین ایکینجی آددیمیندا همان فرضی نسخه‌نین حاشیه‌سینه باخدیق. اساس متن‌ده قیسا جمله قالیر، حاشیه‌ده ایسه اوزون جمله‌نی بەرپا ائدن عبارت یئر آلیر و علاوه علامتی ایله متنə باغلانیر. آرتیق بیر نسخه‌ده ایکی متن وضعیّتی وار: اساس سطرین وئردیگی اوخونوش و حاشیه علاوه‌سی ایله یارانان اوخونوش.
موقایسه جدولوندا بو نسخه اوچون یالنیز «اوزون اوخونوش وار» یازساق، اهمیتلی معلوماتی ایتیریریک. اوزون عبارتین حاشیه‌ده اولدوغو، اساس متن‌ده ایسه قیسا جمله‌نین ساخْلاندیغی گؤرونمَز اولور. نسخه‌نین کئچدیگی تصحیح مرحله‌سی تک بیر سون نتیجه‌نین آراسیندا اری‌ییر.
بونونلا بئله، هر حاشیه‌نی متنə داخل ائتمه‌ک اولماز. حاشیه دوشموش عبارتین تکمیلی، باشقا نسخه‌نین اوخونوشو، یا یالنیز شرح اولا بیلر. اوخویان شخص بیر واریانتی قئید ائتمیش، آمّا اونو اساس متن یئرینه سئچمه‌میش اولا بیلر. علاوه علامتی، توضیح عبارتی و جمله ایله موناسیبت بو فرقینی آیدینلاش‌دیرماغا کؤمک ائدیر.
قارشیق قئیناق مسئله‌سی ده بورادان باشلاییر. اساس متن بیر نسخه عائیله‌سینه، حاشیه تصحیح‌لری ایسه باشقا عائیله‌یه یاخین اولا بیلر. بو احتمالی تک بیر اویغونلوقلا ثابت ائتمیریک. موختلیف یئرلرده نادیر اوخونوش‌لارین، خصوصى علاوه‌لرین و موستقیل یارانماسی آز احتماللی اورتاق خطالارین بیرلیکده گؤرونمه‌سینی آراشدیرریق. بئله اویغونلوق‌لار قئیناق باغینی گوجلندیره بیلر؛ آمّا مؤطلق الیمیزده‌کی معیّن نسخه‌دن بیر‌باشا استفاده اولوندوغونو گؤسترمیر.
بو درسده نشرین مقصَدینی ده آچیق ساخْلادیق. معیّن بیر نسخه‌نین وفادار کؤچورمه‌سینده اونون گؤرونن متنینی چاتدیریریق. اثرین تنقیدی نشرینده ایسه نسخه‌لری موقایسه ائدَرک مؤلفین متنینه چاتماغا چالیشیریق؛ سئچیم‌لریمیزی و مداخله‌لریمیزی قئیدلرده گؤستریریک. مؤلفین اؤزونه عاید تاریخی یا فکری خطانی، بو گونکو معلوماتیمیزا اویغون اولسون دئیه سس‌سیزجه دَییشدیرمیریک.
بیزیم اوچون بو گونکو ایشین اهمیتلی نتیجه‌سی، نسخه‌نی تک و دَییشمَز بیر سَس کیمی اوخوماماغ اولدو. اساس متن، تصحیح، حاشیه و موقایسه قئیدی آیری‌آیری شاهدلیک ائده بیلر. آراشدیرمادا وظیفه‌میز بونلارین هامی‌سینی بیر «دوزگۆن جمله» ایچینده اریتمک دئییل؛ هر بیرینین یئرینی، موناسیبتینی و دلیل دَیَرینی گؤسترمکدیر.
بونو ائدَرکن اؤزوموزه وئردیگیمیز سوال ساده، آمّا طلبکاردیر: نه‌یی گؤروروق، نه‌یی احتمال ائدیریک و نه‌یی هله بیلمیریک؟ علمی نشرین اعتبارى، بو اوچونون سرحدینی آچیق ساخلاماق‌دان گَلیر.

--------------------------------------------------------------------------

Bir Nüsha, Birkaç Ses: Metin Tenkidinde Kaynak, Hâşiye ve Bilimsel İhtiyat

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” — 527. Bölüm, 13. Ders

Eski bir el yazması kitabı okurken yalnızca yazarın sözleriyle karşılaşmayız. O sözleri kopyalayan müstensihin, karşılaştırma yapan okuyucunun ve kenara düzeltme yazan kişinin izleri de karşımıza çıkar. Bazen bu izler birbirinden açıkça ayrılır; bazen de aynı cümlenin içinde birleşir. Bugünkü dersimizde temel sorumuz şuydu: Bir nüshanın metnini okurken bu farklı katmanları nasıl ayırabiliriz?

Biz bu aşamaya uygulamalı gözlemlerden geldik. Okuduğumuz kitaplarda yazının, kâğıdın, harekelemenin ve mürekkebin değiştiği yerleri; onarımın altında kalan yazıları, kenar eklemelerini, beyitlerin yer değiştirmesini ve bazı metinlerin uzayıp bazılarının kısalmasını gördük. Ancak gözlemin kendisi, sebebini her zaman açıklamaz. Bir değişikliği görmek başka, onun hangi aşamada ve kim tarafından meydana getirildiğini belirlemek başkadır.

Bu ayrım bizi metin tenkidinin temel meselelerinden birine getirir: Elimizdeki nüshada bulunan her fark, o nüshanın müstensihi tarafından oluşturulmuş değildir. Müstensih, kaynağındaki eksikliği, eklemeyi veya hatayı olduğu gibi aktarmış olabilir. Kopyalama sırasında yeni hatalar da yapabilir. Böylece bir nüshada devralınan okumalarla yeni müdahaleler birlikte yaşar.

Derste bu meseleyi açıklığa kavuşturmak için öğretim amacıyla oluşturulmuş bir örnek üzerinde çalıştık. İki nüshada şöyle bir metin bulunuyordu:

“Vezir bu sözü işitince padişahın huzuruna gitti. Padişah bu sözü işitince şaşırdı.”

Üçüncü nüshada ise kısa bir cümle okunuyordu:

“Vezir bu sözü işitince şaşırdı.”

Kısa cümle dil bilgisi bakımından tamdır ve rahat okunur. Ancak uzun metinle karşılaştırdığımızda anlatının yapısının değiştiğini görürüz: Padişahın şaşırması vezire aktarılmış, vezirin padişahın huzuruna gitmesi ise görünmez olmuştur.

“Bu sözü işitince” ifadesinin iki defa tekrarlanması, kısa okumanın göz atlamasıyla meydana gelmiş olabileceği ihtimalini güçlendirir. Kopyalayan kişinin gözü ilk tekrardan ikincisine geçmiş ve aradaki ifade atlanmış olabilir. Ancak bunu kesinlikle gerçekleşmiş bir olay olarak değil, elimizdeki farkı açıklayan güçlü bir ihtimal olarak yazmalıyız. Hatanın bu müstensihte mi, yoksa daha önceki bir kaynakta mı ortaya çıktığını yalnızca bu cümleden anlayamayız.

Silinme izinin bulunmaması da bu soruyu çözmez. Müstensih ifadeyi kopyalama sırasında bilerek atladıysa kâğıtta silinti olmayacaktır. Aynı şekilde, kaynakta zaten kısa metin bulunuyorsa müstensih bu kısa cümleyi hiçbir müdahalede bulunmadan aktarmış olabilir. Bu nedenle “Silinme görmüyoruz” gözlemiyle “Bilinçli kısaltma yapılmamıştır” hükmü aynı değildir.

Dersin ikinci adımında aynı varsayımsal nüshanın hâşiyesine baktık. Ana metinde kısa cümle duruyor, kenarda ise uzun cümleyi tamamlayan ifade yer alıyor ve bir ekleme işaretiyle metne bağlanıyordu. Artık tek bir nüshada iki metin durumu vardı: Ana satırın verdiği okuma ve kenar eklemesiyle oluşan okuma.

Karşılaştırma tablosunda bu nüsha için yalnızca “Uzun okuma var” yazarsak önemli bilgileri kaybederiz. Uzun ifadenin kenarda bulunduğu, ana metinde ise kısa cümlenin korunduğu görünmez olur. Nüshanın geçirdiği düzeltme aşaması, tek bir sonucun içinde erir.

Bununla birlikte, her hâşiye metne dâhil edilemez. Kenardaki yazı, düşmüş bir ifadenin tamamlanması, başka bir nüshanın okuması veya yalnızca bir açıklama olabilir. Okuyucu bir varyantı kaydetmiş, fakat onu ana metnin yerine seçmemiş olabilir. Ekleme işareti, açıklama ifadesi ve cümleyle kurulan ilişki, bu ayrımı belirlememize yardımcı olur.

Birden fazla kaynaktan yararlanma meselesi de burada başlar. Ana metin bir nüsha ailesine, kenar düzeltmeleri ise başka bir aileye yakın olabilir. Bu ihtimali tek bir benzerlikle kanıtlamayız. Farklı yerlerde nadir okumaların, belirli eklemelerin ve birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkması düşük ihtimalli ortak hataların birlikte görülmesini araştırırız. Böyle örtüşmeler kaynak ilişkisini güçlendirebilir; ancak mutlaka elimizdeki belirli nüshadan doğrudan yararlanıldığını göstermez.

Bu derste yayının amacını da açık tuttuk. Belirli bir nüshanın sadık aktarımında, o nüshada görünen metni sunarız. Eserin tenkitli neşrinde ise nüshaları karşılaştırarak yazarın metnine ulaşmaya çalışır; seçimlerimizi ve müdahalelerimizi notlarda gösteririz. Yazarın kendisine ait tarihî veya düşünsel bir hatayı, bugünkü bilgilerimize uygun olsun diye sessizce değiştirmeyiz.

Bizim için bugünkü çalışmanın önemli sonucu, nüshayı tek ve değişmez bir ses gibi okumamak oldu. Ana metin, düzeltme, hâşiye ve karşılaştırma notu ayrı ayrı tanıklık edebilir. Araştırmadaki görevimiz bunların hepsini tek bir “doğru cümle” içinde eritmek değil; her birinin yerini, ilişkisini ve kanıt değerini göstermektir.

Bunu yaparken kendimize yönelttiğimiz soru basit, fakat titizlik gerektirir: Neyi görüyoruz, neyi ihtimal olarak düşünüyoruz ve neyi henüz bilmiyoruz? Bilimsel neşrin güvenilirliği, bu üçünün sınırlarını açık tutmaktan gelir.

----------------------------------------------------------

One Manuscript, Several Voices: Sources, Marginal Notes, and Scholarly Caution in Textual Criticism

“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 527, Lesson 13

When we read an old manuscript, we encounter more than the author’s words. We also find traces of the scribe who copied them, the reader who compared different copies, and the person who added corrections in the margins. Sometimes these traces are clearly distinguishable; sometimes they converge within a single sentence. Our central question in today’s lesson was this: How can we distinguish these different layers when reading a manuscript?

We approached this question through practical observation. In the books we have examined, we have seen changes in handwriting, paper, vowel marking, and ink; writing concealed beneath repairs; marginal additions; displaced couplets; and passages that are longer in some copies and shorter in others. Yet an observation does not always explain its own cause. Recognizing a change is one task; establishing when it occurred and who introduced it is another.

This distinction brings us to a fundamental issue in textual criticism: Not every difference found in a manuscript originated with its scribe. A scribe may have faithfully reproduced an omission, addition, or error already present in the source copy. New errors may also arise during copying. A manuscript can therefore preserve inherited readings alongside later interventions.

To clarify this issue, we worked with an example constructed for teaching purposes. Two manuscripts contained the following passage:

“When the vizier heard these words, he went before the sultan. When the sultan heard these words, he was astonished.”

A third manuscript contained a shorter sentence:

“When the vizier heard these words, he was astonished.”

The shorter sentence is grammatically complete and reads smoothly. When compared with the longer passage, however, it reveals a change in the narrative: The sultan’s astonishment has been transferred to the vizier, while the vizier’s visit to the sultan has disappeared.

The repetition of “heard these words” makes an omission caused by an eye-skip a plausible explanation. The copyist’s eye may have moved from the first occurrence to the second, leaving out the intervening words. We should nevertheless present this as a strong explanation of the surviving difference, rather than as an event we have directly established. This sentence alone cannot tell us whether the error originated with the scribe of the surviving manuscript or in an earlier source.

The absence of an erasure does not resolve the question either. If the scribe deliberately omitted the passage while copying, there would be no need to erase anything. Likewise, if the source already contained the shorter reading, the scribe could have reproduced it without making any intervention. “We see no erasure” and “There was no deliberate shortening” are therefore different claims.

In the next stage of the lesson, we examined the margin of the same hypothetical manuscript. The main text retained the shorter sentence, while the margin supplied the words needed to restore the longer passage, linked to the text by an insertion sign. A single manuscript now preserved two textual states: the reading in the main line and the reading produced by incorporating the marginal addition.

If a comparison table records only “The longer reading is present,” important information disappears. It no longer shows that the additional words stand in the margin while the shorter sentence remains in the main text. The manuscript’s correction history is reduced to a single final result.

Not every marginal note, however, should be incorporated into the text. A note may supply an omitted passage, record a reading from another manuscript, or merely explain the text. A reader may have recorded a variant without choosing it over the main reading. Insertion signs, introductory wording, and the note’s relationship to the sentence help us distinguish these possibilities.

This is where the question of multiple sources arises. The main text may be associated with one manuscript family, while the marginal corrections reflect another. We cannot establish this relationship through a single agreement. Instead, we examine whether rare readings, distinctive additions, and shared errors unlikely to have arisen independently recur together at different points. Such agreements can strengthen the case for a source relationship, but they do not necessarily prove direct use of the particular surviving manuscript before us.

We also kept the purpose of the edition in view. In a faithful transcription of a particular manuscript, we present the text that manuscript preserves. In a critical edition of a work, we compare manuscripts in an attempt to recover the author’s text, documenting our choices and interventions in the notes. We do not silently alter a historical or intellectual error attributable to the author merely to bring the work into agreement with present knowledge.

An important outcome of today’s work was learning not to read a manuscript as a single, unchanging voice. The main text, corrections, marginal additions, and collation notes may offer distinct kinds of testimony. Our task is to identify their locations, relationships, and evidential value, rather than merge them into one supposedly correct sentence.

Throughout this process, we ask ourselves a simple but demanding question: What do we observe, what do we infer, and what do we not yet know? The reliability of a scholarly edition depends on keeping those boundaries clear.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 526

2026-10-24T11:18:54.049-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 526

https://youtube.com/live/W6d-xnEeVGk

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 525

2026-10-23T17:11:21.856-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 525

https://youtube.com/live/o1_uRY593ic

قلمین ایزیندن اثرین کیملیگینه: نابی‌نین «ذیلِ سیرِ نبوی» نۆسخه‌سی ایله ایلک تانیشلیق

«بئین مؤهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» — ۵۲۵ـجی بۆلوم

۲۳ اکتوبر ۲۰۲۶

بعضی اَلیازمالار اوخوجونو یالنیز مؤوضوعو ایله دئییل، خطینین حرکتی، حرفلرینین باغلانماسی و جمله‌لرینین آَهَنگی ایله ده اؤزونه چکیر. بو جلسه‌ده آراشدیرماغا داوام ائتدیگیمیز نۆسخه بیزده بئله بیر علاقه اویاتدی. اؤنجه کتابین یازی خصوصیتلرینی تانیماغا چالیشدیق؛ سونرا مقدّمه‌نی اوخویاراق اثرین آدینی، مؤلفینی و اؤنجه‌کی بیر سیرت اثری ایله علاقه‌سینی آیدینلاشدیرماغا باشلادیق.

ایشیمیزین باشلانغیجی دیجیتال گؤرونتولر اوزرین‌ده آپاریلان کودیکولوژی و پالئوگرافیک موشاهیده‌لر ایدی. صفحه‌لرین ترتیبی، سطر سایی، بوشلوقلار و کولوفون کتابین مادی قورولوشونا؛ حرف شکللری، باغلانتیلار و یازی حرکتلری ایسه خطین خصوصیتلرینه عائید سوآللار دوغوروردو. بیز بو ایکی ساحه‌نی بیرلیکده ایزله‌سک ده، دیجیتال گؤرونتودن گؤروله‌بیلن خصوصیتلرله نۆسخه‌نین اؤزونو اَله آلماغی تَلَب ائدن بررسی‌لری بیرـبیرینه قاریشدیرماماغا چالیشدیق.

جلسه‌ده باخدیغیمیز فایلین صفحه‌آلتی قئدلری نۆسخه‌نین هارۋارد اونیورسیتتینده ساخلاماسی ایله باغلی معلومات وئریردی. آرایوزده گؤرونن معرفی قئدینی ایلک تانینما واسطه‌سی کیمی گؤتوردوک؛ رسمی کاتالوق یازیلیشینی ایسه هله آیری یوخلاماق لازیمدیر. صفحه‌یه مراجعه‌لریمیزده ده اَساساً فایلین صفحه نؤمره‌لریندن ایستیفاده ائتدیک. بونلارین اَلیازمانین وərəق نؤمره‌لری ایله همیشه عینی اولمادیغینی نظر‌ده ساخلاماق، سونراکی آراشدیرما اوچون ضروری‌دیر.

ایلک موشاهیده‌لریمیزه گؤره، نۆسخه‌نین صفحه قورولوشو ساده‌دیر، یازی ساحه‌سینی چئوره‌لَین جدول گؤرونمور. ایلک یازیلی صفحه‌ده ۱۷، سونراکی صفحه‌لرده اَساساً ۱۹ سطر ساییدیق. بعضی یئرلرده بیر سطرین، بعضی یئرلرده ایسه سطرین بیر حصه‌سینین بوش قالدیغینی گؤردوک. بو بوشلوقلارین وظیفه‌سینی هله تعیین ائتمه‌دیک. اونلاری متن ایتکیسی، کاتبین بورا‌خدیغی یئر و یا سونرادان تاماملا‌نماسی گؤزلَنیلن ساحه کیمی آدلانдырماقدان اؤنجه، یاناشی جمله‌لری و صفحه قورولوشونو یوخلاماق لازیمدیر.

اَساس سوآللاریمیزدان بیری متنین سونو ایله کولوفونون عینی اَل طرفیندن یازیلیب‌یازیلماماسی ایدی. «تمّت» سؤزونون وارلیغی ایلک باخیشدا بیر سرحد گؤستریردی: اثرین متنی بیتیر، آردینجا یازی ایشینین سونو حاققیندا قئد گَلیر. آمّا بو سرحد اؤزـاؤزلویونده اَل دَییشمه‌سی دئییل. عینی کاتب اؤنجه کؤچوردویو متنی بیتیریب، سونرا اؤز آدینی، یئری و تاریخی یازا بیلر. بئله‌لیکله، متنده دانیشان شخصین دَییشمه‌سی ایله صفحه‌نی یازان اَلین دَییشمه‌سینی آیری مسئله‌لر کیمی گؤتوردوک.

مقایسه‌ده الیف، سین، شین، میم، نون، لام، دال و راء شکللرینه باخدیق. الیفلرین اوزونلوغو، بعضاً سول طرفه اَییلمه‌سی، سین و شین‌لرین دیشلی و دیشسیز چئشیدلری، دالین قیسا قولو و راء‌نین سطر آلتینا ائنن حرکتی متنین سونو ایله کولوفون آراسیندا بنزرلیکلر گؤستَردی. بونونلا بیرلیکده، حرفلرین هر یئرده عین اؤلچوده و عین شکلده یازیلمادیغینی دا گؤردوک. عینی صفحه‌ده، حتی عینی سطرده ایکی راء و یا ایکی میم آراسیندا فرق اولا بیلیردی.

میم بو مقایسه‌ده خصوصاً فایدالی اولدو. «سلام»، «ختام»، «اختتام»، «اتمام» و باشقا سؤزلرده سون میمین باش قورولوشونو، قؤوسونو و آشاغی حرکتینی ایزله‌دیک. فایلین ۱۰ـجو صفحه‌سینین ایکینجی سطرینده ایکی «سلام»ین بیرinin اوزون، او بیری‌نین قیسا یازیلماسی موهیم بیر شاهد ایدی: اؤلچو فرقلی اولسا دا، اَساس حرکت بنزر قالیردی. باشقا صفحه‌لرده بو شکلین هم سطر سونوندا، هم ده سطر اورتاسیندا تکرارلانماسی، اونون یالنیز سطر سونونا مخصوص اولمادیغینی گؤستردی.

مقایسه‌نی کتابین بیر یئرینه محدود ائتمه‌دیک. باش صفحه‌لردن علاوه، ۱۰۶، ۱۲۰، ۱۶۱، ۲۰۸، ۳۰۰، ۳۴۵ و ۳۴۶ـجی فایل صفحه‌لری کیمی اوزاق بؤلوملردن ده نومونه‌لره باخدیق. موشاهیده ائتدیگیمیز اویغونلوقلار اَساس متنین عینی کاتبین اَلین‌دن چیخماسی احتمالینی گوجلندیر‌دی. آمّا سئچیلمیش صفحه‌لرین مقایسه‌سینی بوتون نۆسخه‌ده ایکینجی اَلین اولمادیغینا قطعی ثبوت سایمادیق. حاشیه‌لرین و قیرمیزی یازیلارین اَلی ده آیریجا یوخلانمالیدیر.

بعضی صفحه‌لرده کلمه‌لر سیخلاشیر، سطر سونلاری یوخاری قالخیر و حرفلر ساده‌لش‌میش شکل آلیردی. بو گؤرونوش اوخوجودا سورعت و آخیجیلیق دو‌یغوسو اویاتسا دا، کاتبین دقیق یازما سورعتینی و یا روحی وضعیتینی تعیین ائتمیر. اؤز یازی تجربه‌میز بیزه ایضاح احتماللاری وئره بیلر؛ آنجاق نۆسخه‌نین گؤستردیگی موشاهیده ایله بیزیم اونون حاققیندا قوردوغوموز ایضاحی آیری ساخلاماق لازیمدیر. عینی شکیلده، کلمه‌لرین اوست‌اوسته یئرلشمه‌سی ده تک‌باشینا خطین دیوانی‌یه چئوریلدیگینی گؤسترمیر.

کولوفونداکی تاریخی ایلک اوخویوشدا ۱۱۱۰ هجری قمری کیمی قئید ائتدیک. ۲۵ ربیع‌الثانی و پنجشنبه اشاره‌لری ده اوخویوشوموزدا یئر آلدی؛ آنجاق تاریخین بوتون عنصرلری یئنی‌دن قارشیلاشدیرلمالیدیر. بوندان علاوه، کتابت تاریخی ایله تألیف تاریخی عینی دئییل. کاتبین یازی ایشینی بیتیرمه تاریخی، مؤلفین اثری یاراتدیغی تاریخی تعیین ائتمیر. ۱۴۴۸ ایله ۱۱۱۰ آراسینداقی ۳۳۸ ایل ده قمری ایل حسابیدیر.

مقدّمه‌نین اوخونماسی ایله ایشیمیز یئنی مرحله‌یه کئچدی. دعا ایله باشلانان متنده «تکمیلِ سیر» نیّتی، آردینجا ایسه وفات ائتمیش بیر اَدیب حاققیندا مدح گَلیردی. ایلک اوخویوشدا آدی آیدین سئچه بیلمَسک ده، جمله‌لرین یاییملانمیش متنله قارشیلاشدیرلماسی «ویسی» اوخویوشونو گوجلو شکیلده دَستکلَدی. ویسی‌نین آدی اویس بن محمّددیر؛ سیرت اثری‌نین تام آدی «دُرّةُ التاج فی سیرة صاحب المعراج» اولوب، «سیرِ ویسی» آدی ایله ده تانینیر.

بو تانینما مقدّمه‌ده‌کی باغ تشبیهلرینی ده آیدینلاشدیر‌دی. ویسی‌نین اثری باغا، صفحه‌لری چیچکلی ساحه‌لره، سطرلری بنؤوشه‌لره، قلمی ایسه باغی سولا‌یان بیر چشمه‌یه بنزه‌دیلیردی. یاریمچیق قالماق دا محصولون هله یئتی‌شمه‌دن قالماسی ایله تصویر ائدیلیردی. بئله بیر ایضاح ایچینده نابی اؤزونو təqdim ائدیر و اؤنجه‌کی اثری داوام ائتدیرمه نیّتینی آچیقلاییر.

بورادا «ذیل» مفهومو اَساس اهمیّت داشیییر. ذیل، اؤنجه‌کی اثره داوام یازماقدیر؛ یالنیز اونون املاسینی دوزلتمک و یا عین متنی یئنی‌دن کؤچورمک دئییل. نابی‌نین متنی آیری اثر کیمی کؤچوروله بیلسه ده، ویسی‌نین روایتینه باغلانیر. بریتانیا کتابخاناسینین باشقا بیر نۆسخه حاققینداقی کاتالوق قئدی ده یوسف نابی‌نین اثرینی ویسی‌نین سیرتینه داوام کیمی معرفی ائدیر و روایتین بنی‌قینقاع حدیثه‌سی ایله باشلاندیغینی بیلدیریر. بو معلومات باخدیغیمیز نۆسخه‌نین مؤحتوا کیملیگینی دَستکلَییر؛ اونون مادی خصوصیتلری حاققیندا ایسه آیری شاهد سایылمیر.

اثرین آدی اوچون اَن گوجلو داخلی شاهد مقدّمه‌ده اوخودوغوموز بو جمله اولدو: «و ذیلِ سیرِ نبوی ایله تعیینِ نام قیلندی». بونا اساسن، نۆسخه‌ده مؤلفین آدقویما بیانی «ذیلِ سیرِ نبوی» اوخویوشونو دَستکلَییر. اثرین بو آدلا علمی نشری ده موجوددور. «ذیلِ سیرِ ویسی» ایسه اونون اؤنجه‌کی اثرله علاقه‌سینی گؤستَرن تانینمیش آدلانما‌سیدیر.

مقدّمه‌نی اوخویارکن املا ایله باغلی یئنی سوآللار دا دوغدو. «ه» اوستونده‌کی علامتین هر یئرده تأنیث تاسی اولمادیغینی، بعضی ترکیبلرده فارسجا اضافه علامتی کیمی ایشلَنه بیله‌جه‌یینی نظره آلدیق. سطرآراسیندا گؤرونن «تصرّفات» و «تصوّرات» کیمی سؤزلری ایسه درحال بیر جمله‌یه قوشمادیق؛ اونلارین اَوَزلَمه، تاماملاما و یا آچیقلاما اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون یئنی اوخویوش لازیمدیر. قیرمیزی خطین ده همیشه سیلمə دئییل، وورغولاما و متن بؤلومونو سئچدیرمک وظیفه‌سی داشییا بیله‌جه‌یینی نظر‌ده ساخلا‌دیق.

جلسه‌نین سونوندا مقدّمه‌دن اَساس روایتə کئچدیک. بنی‌قینقاع حاققینداقی پارچا بو کئچیدی آیدین گؤستردی. بئله‌لیکله، اثرین یالنیز آدینی دئییل، روایتین باشلانغیج نؤقطه‌سینی ده تانیماغا باشلادیق.

بو اوخویوش هله تام ترانسکریپسییا و یا نۆسخه‌نین بیتکین علمی وصفی دئییل. آمّا ایلک تانیشلیق اوچون موهیم اساس یاراندی: کاتبین بعضی حرف عادت‌لرینی سئچدیک، آیری اَل فرضینی موشاهیده‌لرله یوخلادیق، نابی ایله ویسی‌نین علاقه‌سینی آیدینلاشدیر‌دیق و اثرین آدینی متنین اؤز ایچیندن ایزله‌دیک. نؤوبتی اوخویوشلاردا بو اساس اوزرین‌ده چتین سؤزلره قاییتماق، جمله‌لری داها بؤتوو قاوراماق و نۆسخه‌نین اؤزونه‌مخصوص خصوصیتلرینی داها دقیق قئید ائتمک مومکون اولاجاق.

---------------------------------------------------------------

Kalemin izinden kitabın kimliğine: Nâbî’nin “Zeyl-i Siyer-i Nebevî”siyle ilk karşılaşma

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar — 525. bölüm

23 Ekim 2026

Bazı kitaplar daha ilk sayfalarında kendilerine yeniden dönme isteği uyandırır. Bu kez bizi çeken, yalnızca anlatılanlar değildi. Harflerin birbirine bağlanışı, satırların kimi yerde genişleyip kimi yerde sıkışması ve cümlelerin ahengi de okumayı sürdürme isteği verdi. Henüz her kelimeyi çözemiyorduk; fakat bu el yazmasına zaman ayırmak istediğimizi biliyorduk.

Önceki incelememizde kısaca gözden geçirdiğimiz nüshaya bugün daha dikkatli baktık. Önce sayfa düzenini ve yazının özelliklerini anlamaya çalıştık. Ardından mukaddimeyi okumaya başladık. Böylece kalemin izini sürerken kitabın adına, yazarına ve kendisinden önce yazılmış başka bir eserle ilişkisine ulaştık.

İncelediğimiz dijital görüntülerin altındaki bilgiler, nüshanın Harvard Üniversitesinde bulunduğunu gösteriyordu. Ekranda gördüğümüz tanımlayıcı bilgileri ilk başvuru noktası olarak kaydettik; bunların resmî katalogdaki yazılışını ayrıca doğrulamak gerekiyor. Çalışma boyunca kullandığımız sayfa numaraları da çoğunlukla PDF’ye aitti. Bunları yazmanın yaprak numaralarıyla karıştırmamak, ileride aynı örneklere dönebilmek için önemli.

Nüsha, ilk bakışta oldukça sade bir sayfa düzenine sahipti. Yazı alanını çevreleyen bir cetvel görmedik. İlk yazılı sayfada 17, sonraki sayfalarda ise çoğunlukla 19 satır saydık. Bazı yerlerde bir satır, bazı yerlerde de birkaç kelimelik alan boş bırakılmıştı. Bu boşlukların nedenini henüz bilmiyoruz. Bir boşluğu görür görmez metin kaybından söz etmek yerine, önce onu tarif etmek ve çevresindeki metni okumak gerekiyor. Belki sonradan tamamlanacak bir yerdi, belki başka bir düzenleme söz konusuydu. Şimdilik bunlar açık sorular.

Çalışmanın önemli bir bölümünü, metnin sonuyla kolofon arasındaki yazıyı karşılaştırmaya ayırdık. “Temmet” kelimesinden sonra gelen kayıt başka birinin elinden çıkmış olabilir miydi? İlk sorumuz buydu.

Burada küçük ama önemli bir ayrım ortaya çıktı. Metnin bitmesiyle yazan elin değişmesi aynı şey değil. Bir müstensih, kopyaladığı eseri tamamladıktan sonra kendi adını, bulunduğu yeri ve işi bitirdiği tarihi yazabilir. Dolayısıyla “temmet”, metinde bir sınır oluşturur; fakat tek başına ikinci bir yazıcıyı göstermez.

Bu ihtimali harfler üzerinden sınadık. Eliflerin uzunluğuna ve eğimine, sin ve şınların dişli ya da dişsiz biçimlerine, dalın koluna, renin satır altına inişine baktık. Mim, nun ve lamları da karşılaştırdık. Aradığımız, her harfin her yerde birbirinin aynısı olması değildi. Aynı kişinin yazısında hangi değişikliklerin görülebildiğini anlamaya çalışıyorduk.

Mim harfi bu bakımdan özellikle yardımcı oldu. “Selâm”, “hitâm”, “ihtitâm” ve “itmâm” gibi kelimelerde harfin başını, aşağıya inen bölümünü ve son kıvrımını izledik. PDF’nin 10. sayfasında, ikinci satırdaki iki “selâm” iyi bir karşılaştırma sundu. Biri daha uzun, diğeri daha kısaydı; buna rağmen temel hareketleri birbirine benziyordu. Demek ki boyut farkı, tek başına farklı bir elin işareti sayılamazdı.

Başka sayfalarda da benzer mimler bulduk. Üstelik uzun kıvrımlı biçim yalnızca satır sonlarında görülmüyordu; satır ortasında da kullanılabiliyordu. Bu gözlem, harfin şeklini yalnızca sayfada kalan boşlukla açıklamamızı engelledi. Yazıcının alışkanlıklarını, önceki harfle bağlantıyı ve kelimenin bulunduğu yeri birlikte düşünmek gerekiyordu.

Kitabın başıyla yetinmedik. Ortalara ve sonlara doğru ilerleyerek birbirinden uzak sayfalarda örnekler aradık. Bu karşılaştırmalar, baktığımız ana metin bölümlerinin aynı elden çıkmış olma ihtimalini güçlendirdi. Yine de birkaç sayfadan hareketle bütün nüsha hakkında kesin hüküm vermedik. Özellikle kenar notlarıyla kırmızı yazıların ayrıca incelenmesi gerekiyor.

Bazı sayfalarda yazı daha hareketli görünüyordu. Kelimeler sıkışıyor, satır sonları yukarı yöneliyor, kimi harfler daha kısa ve sade biçimler alıyordu. Bunlara bakarken kendi yazma deneyimimizi hatırladık: Bazen düşünceyi kaçırmamak için el hızlanır, harfler alışılmış biçimlerinden uzaklaşır.

Bu benzerlik bize bir açıklama ihtimali verdi. Ancak yazıcının heyecanını ya da ruh hâlini sayfadan kesin olarak okuyamayacağımızı da kabul ettik. Gördüğümüz şey, yazının biçimi ve düzeniydi. Bunun nedenini araştırırken kendi tecrübemizden yararlanabiliriz; fakat tecrübemizi tarihî bir kişinin iç dünyasına doğrudan kanıt sayamayız.

Kolofondaki tarihi ilk okumada 1110 hicrî olarak kaydettik. Rebîülâhir ayının 25. günü ve perşembe ifadeleri de okuyuşumuzda yer aldı. Tarihin bütün unsurlarını yeniden kontrol etmek gerekiyor. Ayrıca bu kayıt, eserin yazıldığı tarihle nüshanın kopyalandığı tarihi birbirinden ayırmamız gerektiğini hatırlattı. Bir nüshanın tamamlanma tarihi, eserin ilk kez kaleme alındığı tarih değildir.

Mukaddimeye geçtiğimizde ise kitabın kimliği yavaş yavaş belirginleşti. Başlangıçtaki duada siyerin tamamlanmasına ilişkin bir niyet vardı. Ardından vefat etmiş bir edebiyatçının eseri övülüyordu. Adını ilk anda kolayca okuyamadık. Harflerin biçimi birkaç ihtimal düşündürüyordu. Fakat okuduğumuz cümlelerin yayımlanmış metinle karşılaştırılması, adın Veysî olduğunu güçlü biçimde ortaya koydu.

Veysî’nin adı Üveys bin Mehmed’dir. Söz konusu eseri, “Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Mi‘râc” adını taşır; “Siyer-i Veysî” adıyla da tanınır. Böylece mukaddimede sözü edilen önceki yazarın kimliği ve kitabının adı açıklığa kavuştu.

Bu bilgi, metindeki benzetmeleri de daha anlaşılır hâle getirdi. Veysî’nin eseri bir bahçe gibi anlatılıyordu. Sayfalar çiçeklere, satırlar menekşelere, kalemden gelen sözler bahçeyi sulayan suya benzetiliyordu. Eserin yarım kalışı da henüz ürününü verememiş bir ekin üzerinden dile getiriliyordu.

Ardından Nâbî’nin kendi adına rastladık. Yarım kalmış bu eseri sürdürme niyeti, onun anlatımı içinde yerini buldu. Burada “zeyil” kelimesinin anlamı önem kazandı: Yapılmak istenen, önceki kitabın yalnızca yazımını düzeltmek ya da onu yeniden kopyalamak değildi. Anlatıyı kaldığı yerden devam ettiren bir eser yazmaktı. Nitekim başka bir nüshanın British Library kataloğundaki tanımı da Yusuf Nâbî’nin eserini Veysî’nin siyerinin devamı olarak tanıtır.

Kitabın adı konusunda en değerli işaretlerden birini yine mukaddimenin içinde bulduk: “Ve Zeyl-i Siyer-i Nebevî ile ta‘yîn-i nâm kılındı.” Okuyuşumuz doğruysa, bu cümle esere verilen adı doğrudan bildiriyordu: “Zeyl-i Siyer-i Nebevî.” Eser bu adla yayımlanmıştır. “Zeyl-i Siyer-i Veysî” adı ise onun Veysî’nin kitabıyla ilişkisini öne çıkarır.

Okuma sırasında kırmızı yazılar ve satır arası ekler de dikkatimizi çekti. Bir kelimenin üstündeki çizgi her zaman silme anlamına gelmeyebilirdi; bazen adı, alıntıyı ya da önemli bir ifadeyi belirginleştirmek için kullanılmış olabilirdi. Aynı şekilde “he” üzerindeki işaretleri de her yerde aynı okumamak gerekiyordu. Bunların kimi yerde Farsça izafeti gösteren işaretler olabileceğini hesaba kattık.

Çözemediğimiz kelimeleri ise zorlayarak tamamlamamaya çalıştık. Cümlenin anlamı bir okuyuşu düşündürebilir; ama o anlamın yazıda da karşılığını bulmak gerekir. Bu ilk okumada her kelimeyi çözmekten çok, yazıcının alışkanlıklarını tanımaya ve cümlelerin ana yönünü kavramaya öncelik verdik.

Oturumun sonunda mukaddimeden asıl anlatıya geçtik. Benî Kaynukā‘ hakkındaki bölüm, eserin tarihî olayları anlatmaya başladığı yeri görmemizi sağladı. Böylece yalnızca kitabın adını öğrenmekle kalmadık; anlatının hangi noktadan sürdürüldüğünü de görmeye başladık.

Bu nüshayla henüz yolun başındayız. Bazı kelimeler hâlâ açık değil, kolofonun yeniden okunması ve kenar notlarının ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor. Fakat artık sayfalara ilk baktığımız yerde değiliz. Harflerin bazı alışkanlıklarını tanıyoruz; Veysî ile Nâbî’nin eser içindeki yerlerini ayırabiliyoruz; kitabın adını kendi mukaddimesinden izleyebiliyoruz. Bir sonraki okumada aynı satırlara döndüğümüzde, gözümüzün de anlayışımızın da biraz daha hazırlıklı olacağını düşünüyoruz.

----------------------------------------------------

Following the Pen: A First Encounter with Nâbî’s Zeyl-i Siyer-i Nebevî

Old Turkish Books Against Brain Engineering — Episode 525
23 October 2026

Some books make us want to return to them before we have understood even their opening pages. The manuscript we examined in this session had that effect. Its appeal lay partly in the subject, but also in the handwriting: the connections between letters, the changing spaces between words, and the rhythm of sentences that we could follow even when individual words remained uncertain.

We had briefly examined this manuscript before. Today, we returned to it more carefully. We began with its page layout and handwriting, then moved into the preface. Following the movement of the pen gradually led us toward the identity of the work, its author, and its relationship to an earlier biography of the Prophet Muhammad.

The information beneath the digital images identified Harvard University as the manuscript’s repository. We recorded the identifying details visible in the viewer, while leaving their precise catalogue form for further verification. Throughout the session, most of our page references followed the PDF. These numbers need to be distinguished from the manuscript’s own foliation if we are to locate our examples reliably in future work.

The pages appeared relatively plain. We saw no ruled frame surrounding the text. We counted seventeen lines on the first written page and generally nineteen on subsequent pages. Here and there, a line or a space large enough for several words had been left blank.

We could not yet explain these gaps. A blank space does not, by itself, establish that text has been lost. It first needs to be described and considered alongside the surrounding sentences and the arrangement of the page. It might have been reserved for something to be added later, or it might have served another purpose. For now, we left the question open.

Much of our attention went to the relationship between the end of the main text and the colophon. Had the same person written both?

The word tammat, marking completion, initially seemed to establish a boundary. Yet a boundary in the text is not necessarily a change of hand. A copyist could finish reproducing an author’s work and then add a statement giving his own name, location, and date of completion. We therefore treated a change in the speaking voice and a change in the writing hand as separate questions.

To investigate, we compared individual letters: the length and inclination of alif, the toothed and toothless forms of sīn and shīn, the short arm of dāl, and the descending movement of rāʾ. We also examined mīm, nūn, and lām.

We were not looking for every occurrence of a letter to be identical. Instead, we wanted to understand the range of forms that could occur within one person’s handwriting.

The letter mīm proved particularly useful. In words such as salām, khitām, ikhtitām, and itmām, we followed its head, descending stroke, and final curve. Two occurrences of salām in the second line of PDF page 10 offered a revealing comparison. One was longer than the other, but their underlying construction appeared similar. Differences in size alone could therefore not establish the presence of another hand.

We found related forms elsewhere. The long, curved ending appeared within lines as well as at their ends. This meant that the shape could not be explained solely by the space remaining at the left margin. The preceding letter, the word’s position, and the writer’s habits all needed to be considered together.

We also moved beyond the opening pages, checking examples from the middle and later portions of the manuscript. The similarities strengthened the possibility that the main-text passages we examined had been written by the same copyist. They did not establish that every part of the volume belonged to a single hand. Marginal notes and red writing still require separate examination.

On some pages, the writing looked more compressed and fluid. Words crowded together, line endings rose, and certain letters took abbreviated forms. These features recalled our own experience of writing quickly, when the hand tries to keep pace with a thought.

That experience suggested a possible explanation, but it could not tell us what the historical copyist was feeling. We could observe the shapes and arrangement of the writing. Haste, excitement, or another state of mind remained interpretations. Likewise, words rising over one another at the ends of lines did not, by themselves, mean that the script had changed into dīvānī.

Our initial reading of the colophon suggested the year 1110 AH, together with a reference to Thursday, the twenty-fifth of Rabīʿ al-Thānī. These elements need to be checked again. The date also reminded us to distinguish the completion of a copy from the composition of a work. A manuscript’s copying date does not necessarily tell us when its author first wrote the text.

When we turned to the preface, the identity of the work began to emerge.

The opening prayer expressed an intention to complete a work of siyer, or prophetic biography. It was followed by praise of a deceased writer whose name we initially struggled to decipher. Comparison with a published text strongly supported the reading Veysî.

Veysî’s name was Üveys bin Mehmed. His prophetic biography bears the title Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Miʿrâc and is also known as Siyer-i Veysî. This clarified both the identity of the earlier author and the title of his work.

The imagery in the preface then became easier to follow. Veysî’s work was described as a garden. Its pages resembled flowers, its lines recalled violets, and the words flowing from the pen became water nourishing the garden. Its unfinished condition was expressed through the image of a crop that had not yet reached harvest.

We subsequently encountered Nâbî’s own name. His intention to continue the unfinished work now made sense within the argument of the preface.

The term zeyl was central to this relationship. Here, it meant a continuation: a new work carrying the account forward from where an earlier work had stopped. Nâbî was not simply correcting Veysî’s spelling or making another copy of his text. A British Library catalogue description of another manuscript likewise identifies Nâbî’s work as a continuation of Veysî’s biography.

One of the clearest clues to the title came from the preface itself. We read a sentence stating that the work had been named Zeyl-i Siyer-i Nebevî. Subject to checking the manuscript reading, this was direct internal evidence for its title.

The work has also been published under that name. The designation Zeyl-i Siyer-i Veysî, meanwhile, emphasizes its relationship to Veysî’s earlier book.

Red writing and interlinear additions raised further questions. A line above a word did not necessarily indicate deletion; it might draw attention to a title, quotation, or significant phrase. Similarly, marks above the letter hāʾ needed to be read in context. Some might represent Persian constructions rather than the letter forms we first imagined.

We tried to leave unresolved words unresolved. The meaning of a sentence can suggest a reading, but that reading must also be supported by the written forms. During this first pass, our priority was to become familiar with the handwriting and grasp the direction of the sentences. We could return to difficult expressions with a better understanding later.

By the end of the session, we had moved from the preface into the historical narrative. The passage concerning Banū Qaynuqāʿ showed us where the account began to proceed through events. We had learned something about the work’s identity and had also begun to see how its narrative unfolded.

There is still much to do. Several words remain uncertain, the colophon needs another reading, and the marginal material deserves its own examination. Yet the pages are already less unfamiliar. We have begun to recognize the copyist’s habits, distinguish the roles of Veysî and Nâbî, and trace the title within the work’s own preface. When we return, we will bring a more practiced eye—and a clearer sense of the book we are reading.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 524 - درس 12

2026-10-23T08:46:43.333-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 524 - درس 12

https://youtube.com/live/nCQVGe-wYls

ال‌یازمانی اوخوماغدان علمی نتیجه‌یه: مۆشاهیده، احتمال و دَلیل

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تۆرکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۴ـجو بۆلوم، ۱۲ـجی درس

ال‌یازما آراشدیرماسیندا تکجه کلمه‌لری اوخوموروق؛ گؤردۆگۆمۆز ایزلرین نه‌yi گؤستَردیگینی ده یوخلاییریق. یازینین قالینلاشماسی، بیر آدین سیلینمه‌سی، خاتمه‌ده‌کی تاریخ و یا بوش بیر وەرق بیزی موختلیف احتمال‌لارلا قارشیلاشدیرار. علمی ایشیمیز بو احتمال‌لاری دَلیل‌له سوناماق‌دیر.

بو درسده اساس اصولوموز مۆشاهیده، احتمال و حۆکمۆ بیرـبیریندن آییرماق اولدو. «یازی قالینلاشیر» دئینده گؤردۆگۆمۆزۆ بیان ائدیریک. «قلم و یا باسقی دَییشیب» دئینده ایضاح تکلیف ائدیریک. «باشقا کاتب یازماغا باشلاییب» دئینده ایسه علاوه دَلیل ایسته‌یَن حۆکم وئریریک. بو حۆکم اوچون حرف‌لرین قورولوشونو، باغلانتیلارینی و تکرارلانان یازی عادتلرینی یوخلامالیییق.

تاریخ‌لندیرمه‌ده ده ائینی دقّت لازیمدیر. خاتمه‌ده‌کی ایل آیدین اوخونا بیلر؛ آنجاق او تاریخین هانسی نسخه‌یه عاید اولدوغو آیری سؤال‌دیر. کاتب اؤنجه‌کی نسخه‌نین خاتمه‌سینی آد و تاریخی ایله بیرلیکده کؤچۆرمۆش اولا بیلر. مۆلکیّت قئیدی ایسه، موعتبر و تاریخلی‌دیرسه، نسخه‌نین اَن گئجی او تاریخده موجود اولدوغونو گؤستَریر؛ دقیق یازیلما گۆنۆنۆ گؤستَرمیر.

مؤلفین سَسی ایله کاتبین الینی ده آییرمالیییق. مۆقدّیمه‌ده «من بو کتابی تألیف ائتدیم» یازیلماسی، الیمیزده‌کی نسخه‌نین مؤلفین اؤز خطّی اولدوغونو اثبات ائتمیر. کاتب بو جمله‌نی ده کؤچۆره بیلر. مؤلفین اؤزۆ بیر نئچه نسخه یازسا بئله، اونلاردا هَم سهو، هَم ده شۆعورلو دَییشیکلیک اولا بیلر. سونراکی نسخه هر کلمه‌ده داها دوغرو اولمایا بیلر.

نسخه‌لرین چوخلوغو دا هەمیشه موستقیل تأیید دئمک دئییل. اوچ نسخه بیر منبع‌دن کؤچۆرۆلۆبسه، اونلاردا ائینی آدین تکراری اوچ موستقیل شاهد ساییلمیر. باشقا نسخه‌لر، تذکره‌لر و مؤلفین اؤز اثرلری ایله مقایسه، نسبت‌لری یوخلاماغا کؤمک ائدیر. بورادا فیکیر بنزَرلیگی، عبارت بنزَرلیگی و مؤلفلیک آیری مسئله‌لردیر.

سیلینتی‌لرده ایسه نه‌نین دَییشدیگی، کیمین دَییشدیردیگی و نییه دَییشدیردیگی آیریجا آراشدیریلمالیدیر. بیر آدین بیر نئچه یئرده قارالانماسی هدفلی مۆداخله احتمالینی گۆجلَندیرَر؛ آنجاق مذهبی یا سیاسی سببی تک‌باشینا اثبات ائتمیر. سیلینَن یئرلرله یاناشی، سیلینمَیَن اویغون عبارت‌لاری دا یوخلامالیییق.

نسخه‌نین فیزیکی قورولوشو دا بیزه یول گؤستَریر. قاتلانمیش کاغیذلارین باغلانتیسی اَکسیک وەرق‌لری تاپماغا کؤمک ائدیر. بیر وەرقین ایتْمَسی ایکی صفحه‌نین ایتْمَسی‌دیر. تعقیبه، جمله‌نین معنا داوامی و دفتر قورولوشو بیرلیکده یوخلاناراق وەرق‌لرین یئر دَییشمه‌سی آراشدیرilir.

بوش وەرقی ایسه دَرْحال متن ایتکیسی سایماق اولماز. فصل تام بیتیر، آردینجا بوش وەرق و سونرا یئنی فصل گَلیرسه، اؤنجه بو وضعیّتی دقیق قئید ائتمَلیییک. هَم‌چینین تَعمیر‌دن سونرا یازیلدیغی بَللی اولان قئید، حادثه‌لرین آردیجیلیغینی گؤستَرَر؛ دقیق ایلی ایسه هله بیلدیرمَز.

ال‌یازمایا علمی یاناشماق، هر دَلیلین گۆجۆنۆ و سرحدینی تانیماغی ایسته‌ییر: نه‌yi بیلدیگیمیزی دقیق یازماق، هله بیلمَدیگیمیز مسئله‌لری ایسه آچیق ساخلاماق.

-----------------------------------------------------------

Əlyazmanı oxumaqdan elmi nəticəyə: müşahidə, ehtimal və dəlil

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” proqramı — 524-cü bölüm, 12-ci dərs

Əlyazmanı araşdırarkən hərfləri oxumaqla yanaşı, gördüyümüz əlamətlərin nəyi sübut etdiyini də müəyyənləşdirməliyik. Yazının qalınlaşması başqa katibin işə başladığını göstərirmi? Xatimədəki tarix əlimizdəki nüsxənin köçürülmə tarixidirmi? Silinmiş ad müdaxiləni edən şəxsin niyyətini açıqlayırmı?

Bu dərsdə həmin sualları bir prinsip ətrafında araşdırdıq: müşahidə etdiyimiz hadisə, onun mümkün izahı və çıxardığımız hökm ayrı mərhələlərdir.

Yazının qalınlaşdığını görə bilərik. Bunun qələm, mürəkkəb və ya basqı dəyişikliyindən yarandığını ehtimal edə bilərik. Ancaq “buradan ikinci katib yazmağa başlayıb” hökmü üçün əlavə dəlillər lazımdır. Hərflərin quruluşunu, birləşmələrini, sətir düzümünü və təkrarlanan yazı vərdişlərini müxtəlif vərəqlərdə müqayisə etməliyik. Burada sabit bir “üç hərfə baxmaq kifayətdir” qaydası yoxdur.

Tarix məsələsində də eyni diqqət tələb olunur. Xatimədəki ilin aydın oxunması ilə həmin tarixin hansı yazı əməliyyatına aid olması ayrı suallardır. Katib əvvəlki nüsxənin xatiməsini, oradakı adı və tarixi olduğu kimi köçürmüş ola bilər. Buna görə tarix düzgün oxunsa belə, onun hazırkı nüsxənin köçürülmə tarixi olduğunu ayrıca yoxlamalıyıq.

Müəllifin səsi ilə katibin əlini də ayırmalıyıq. Müqəddimədə “Mən, Abdullah, bu kitabı dostlarımın xahişi ilə təlif etdim” yazılması, əlimizdəki nüsxənin Abdullahın öz xətti ilə olduğunu göstərmir. Katib müəllifin bu cümləsini də köçürə bilər. Xatimədə başqa şəxsin “bu nüsxəni köçürdüm” deməsi isə fərqli bir əməli — nüsxənin hazırlanmasını — bildirir.

Beləliklə, əsərin təlif tarixi, konkret nüsxənin köçürülmə tarixi və sonrakı müdaxilələrin tarixləri ayrıca araşdırılmalıdır.

Tarixli mülkiyyət qeydi bu işdə mühüm köməkçidir. Əgər 1150 tarixli qeydin həqiqətən həmin vaxt bu nüsxəyə yazıldığı təsdiqlənibsə, nüsxənin ən geci 1150-də mövcud olduğunu deyə bilərik. Ancaq bundan onun məhz 1150-də yazıldığı nəticəsi çıxmır.

Kağız və su nişanı da tarixləndirməyə kömək edir. Bununla belə, kağızın hazırlanması ilə üzərinə mətn yazılması arasında vaxt keçə bilər. Su nişanının tarixli bir nümunəyə bənzəməsi də öz-özlüyündə dəqiq köçürülmə tarixi vermir.

Nüsxələri müqayisə edərkən onların sayından başqa, bir-biri ilə əlaqəsini nəzərə almalıyıq. Üç nüsxədə eyni müəllif adının olması ilk baxışda üç təsdiq kimi görünə bilər. Lakin ikinci və üçüncü nüsxə birincidən köçürülübsə, müəllif adı baxımından bir məlumatın üç nüsxədə təkrarı ilə qarşılaşırıq.

Müəllifin öz əli ilə yazdığı nüsxələr də bu araşdırmadan kənarda qalmır. Müəllif öz əsərini yenidən köçürərkən söz buraxa, ifadəni təkrarlaya və ya əvvəlki səhvini davam etdirə bilər. Eyni zamanda, mətnini şüurlu şəkildə dəyişdirə də bilər. Buna görə sonrakı nüsxəni hər yerdə daha doğru saymaq olmaz. Hansı fərqin səhvdən, hansının yenidən işləmədən yarandığını araşdırmalıyıq.

Bir nüsxədə “Abdullah”, digərində “Abdullah ibn Əhməd” yazılması da iki ayrı sual doğurur: əlavə məlumat doğrudurmu və mətnə necə daxil olub? “İbn Əhməd” tarixi baxımdan doğru ola bilər, lakin müəllifin həmin cümlədə yazdığı ilkin ifadəyə aid olmaya bilər. Məlumatın doğruluğu ilə mətnin tərkibinə aidliyi eyni məsələ deyil.

Silintilərdə isə nə dəyişdiyini, kimin dəyişdirdiyini və niyə dəyişdirdiyini ayırmalıyıq. Bir adın dörd yerdə qaralanması məqsədli müdaxilə ehtimalını gücləndirə bilər. Ancaq bundan dərhal siyasi və ya məzhəbi düşmənlik nəticəsi çıxarmaq olmaz. Silinən yerlərlə yanaşı, silinməyən uyğun yerləri də yoxlamalıyıq. Şəxsin adı qaralandığı halda fikirləri mətndə qalıbsa, müdaxilənin məhz həmin fikri aradan qaldırmaq üçün edildiyi izahı zəifləyir.

Burada başqa bir ehtiyat da lazımdır: adsız fikrin kimə aid olduğunu əvvəlcədən bildiyimizi fərz etməməliyik. Nüsxələrarası müqayisə və başqa mənbələrə müraciət bu nisbəti yoxlamağa kömək edir. Fikir oxşarlığı, ifadə oxşarlığı və müəlliflik ayrı məsələlərdir.

Əlyazmanın fiziki quruluşu da hadisələrin ardıcıllığını göstərə bilər. Məsələn, yazı təmir kağızının üzərindən davam edirsə və bir yazı əməliyyatında yazıldığı təsdiqlənirsə, qeydin təmirdən sonra yazıldığını deyə bilərik. Lakin bu ardıcıllıq dəqiq ili göstərmir.

Dərsin praktik hissəsində dəftər quruluşuna keçdik. Dörd qatlanmış kağızdan yaranan səkkiz vərəqlik sadə dəftərdə eyni kağızın yarıları 1–8, 2–7, 3–6 və 4–5-ci vərəqlərdir. Bu əlaqələr kəsilmiş və ya itmiş vərəqləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bir vərəqin itməsi iki səhifənin itməsi deməkdir; həmin vərəqin yazılı, yoxsa boş olduğunu isə ayrıca yoxlamalıyıq.

Vərəqlərin səhv düzülməsini araşdırarkən təqibədən də istifadə edirik. Səhifənin aşağısında verilən növbəti söz, cümlənin məna davamı və dəftərin quruluşu birlikdə yoxlanmalıdır. Bir yerdə mətnin birləşməsi kifayət etmir: təklif etdiyimiz yeni düzülüş başqa yerlərdə qırılmalar yaratmamalıdır.

Nəhayət, boş vərəqi dərhal mətn itkisi saymamalıyıq. Fəsil tam cümlə və “təmmət” ifadəsi ilə bitir, ardınca boş vərəq, sonra yeni fəslin başlanğıcı gəlirsə, əvvəlcə bu vəziyyəti dəqiq təsvir etməliyik. Mövcud dəlillər mətn itkisini göstərmirsə, olmayan bir itkini hökmə çevirməməliyik.

Bu dərsdə üzərində dayandığımız elmi məsuliyyət budur: hər dəlilin nəyi göstərdiyini və hansı sualları hələ açıq saxladığını dəqiq ifadə etmək.

------------------------------------------------------------

From Reading a Manuscript to Drawing Conclusions: Observation, Hypothesis, and Evidence

“Old Turkic Books against Brain Engineering” — Episode 524, Lesson 12

Studying a manuscript requires more than reading its words. We must also determine what its physical and textual features allow us to conclude. Does thicker handwriting indicate a different scribe? Does a date in the colophon belong to the surviving copy? Can an erased name reveal the intention behind its removal?

In this lesson, we examined these questions through one guiding principle: an observation, a possible explanation, and a conclusion are distinct stages of research.

We may observe that the writing becomes thicker. We may suggest that the pen, ink, or pressure changed. However, concluding that a second scribe began working requires additional evidence. We need to compare letter shapes, connections, line arrangement, and recurring writing habits across several leaves. There is no fixed rule that examining three letters is sufficient.

Dates require the same care. Reading a year clearly and determining which event it dates are separate tasks. A scribe might reproduce an earlier copy’s colophon, including its name and date. Even when the date is legible, we must investigate whether it records the production of the surviving manuscript or an earlier stage in its transmission.

We must also distinguish the author’s voice from the scribe’s hand. A preface stating, “I, Abdullah, composed this book at the request of my friends,” does not establish that the surviving manuscript was written by Abdullah himself. A later scribe could copy that sentence exactly. A colophon in which another person states, “I copied this manuscript,” describes a different activity: the production of a particular copy.

The composition of a work, the copying of a manuscript, and later interventions therefore require separate investigation.

A dated ownership inscription can help establish a chronological limit. If an inscription dated 1150 AH is confirmed to have been entered in this manuscript at that time, we can conclude that the manuscript existed by 1150 AH at the latest. We cannot conclude from that inscription alone that it was copied in that year.

Paper and watermarks can also assist with dating. However, paper may have remained unused for some time before receiving writing. A resemblance to a watermark in a dated example does not, by itself, establish the exact date of copying.

When comparing manuscripts, we must consider their relationships as well as their number. Finding the same author’s name in three copies may initially appear to provide three confirmations. Yet if the second and third copies derive from the first, we have one attribution repeated in three manuscripts, rather than three independent confirmations.

Manuscripts written in the author’s own hand require scrutiny too. Authors can omit words, repeat expressions, or reproduce earlier mistakes while copying their work. They can also revise it deliberately. A later authorial copy is therefore not necessarily more accurate in every passage. We must investigate whether a difference represents an error or a conscious revision.

A variation between “Abdullah” in one copy and “Abdullah ibn Ahmad” in another raises two questions: Is the additional information correct, and how did it enter the text? “Ibn Ahmad” might be historically accurate without having formed part of the author’s original wording in that sentence. The accuracy of information and its place in the text’s history are separate matters.

Erasures demand a similar distinction between what changed, who changed it, and why. The blackening of the same name in four places may support an inference of targeted intervention. It does not immediately establish political or religious hostility. We must examine comparable passages that remain intact as well as those that were altered. If a person’s name has been obscured while the ideas attributed to that person remain readable, the explanation that the intervention sought to eliminate those ideas becomes less convincing.

Another precaution is necessary here: we should not assume that we already know whose ideas an anonymous passage expresses. Comparison with other copies and external sources can help test that attribution. Similarity of ideas, similarity of wording, and authorship are distinct questions.

A manuscript’s physical structure can also reveal the sequence of events. For example, if an annotation continues across a repair patch and is confirmed to have been written as a single operation after the patch was attached, the annotation must postdate that repair. This establishes an order of events, rather than an exact year.

In the practical part of the lesson, we turned to quire structure. In a simple gathering made from four folded sheets, producing eight leaves, the two halves of each sheet correspond to leaves 1–8, 2–7, 3–6, and 4–5. These relationships help us investigate cut or missing leaves. The loss of one leaf removes two pages, although we must separately determine whether those pages originally carried writing.

Catchwords can help identify leaves that were bound in the wrong order. The word written at the foot of a page should be checked alongside the continuation of the sentence and the gathering’s physical structure. Restoring one textual connection is insufficient if the proposed arrangement creates new breaks elsewhere.

Finally, a blank leaf should not automatically be treated as evidence of lost text. If a chapter ends with a complete sentence and a completion formula, followed by a blank leaf and then the beginning of a new chapter, our first task is to describe that arrangement accurately. Where the available evidence does not establish textual loss, we should leave that question open.

The scholarly responsibility explored throughout this lesson is to state precisely what each piece of evidence supports—and which questions it leaves unresolved.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب

2026-10-22T10:38:59.499-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب

https://youtube.com/live/MyWQwe8zvJI

بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومده آپاردیغیمیز الیازما آراشدیرماسینی، مشاهده‌لریمیزی، علمی احتماللاریمیزی و هله جوابسیز قالان سؤواللاریمیزی بیرلیکده احاطه ائدن مقاله کیمی حاضرلادیم. مقاله‌نی وئبلاقدا مستقیم یاییملاماق اوچون «بیز» ضمیری ایله یازمیشام. مشاهده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آیرماغا، هله تصدیق اولونمامیش اوخونوشلاری قطعی حقیقت کیمی گؤسترممه‌یه دقت ائتمیشم.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۲۳-جو بؤلوم

بیر الیازمانین مهرلری، کتابت قیدی و کاتب الینین آراشدیرماسی

الیازمانین فیزیکی خصوصیتلری، حاشیه قیدلری، تاریخی و پالیوگرافیک تحلیلینه بیر باخیش

بو گون «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامیمیزین ۵۲۳-جو بؤلومونده، هاروارد دانشگاهینین هوتون کتابخاناسیندا ساخ‌لانان بیر تورکجه الیازمانی آراشدیردیق. رەقەمسەل نوسخه‌ده کتابخانا علامتی بئله گؤرونور:

MS Turk 19

کتابین کاتالوگ معلوماتلارینا گؤره، اثر یوسف نابی ایله علاقه‌لندیریلیر. لاکین بیز بو معلوماتی آراشدیرمامیزین باشلانغیج فرضیه‌سی کیمی قبول ائتدیک؛ اثرین مؤلفینی و کتابت تاریخینی یالنیز کاتالوگ قیدینه اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمه‌دیک.

بو گون‌کو مقصدیمیز کتابین تمام متنینی اوخوماق دئییل، اؤنجه اونون فیزیکی قورولوشونو، یازی خصوصیتلرینی، مهر و حاشیه‌لرینی، کتابت قیدینی و مختلف صفحه‌لرده کاتب الینین دگیشیب-دگیشمه‌دیگینی آراشدیرماق ایدی.

۱. جلد و کتابین فیزیکی قورولوشو

رەقەمسەل فایل ۳۵۴ صفحه‌دن عبارتدیر. بو صفحه‌لره کتابین جلدی و بعضی بوش اوزلری ده داخیلدیر. هر رەقەمسەل صفحه، اساساً بیر ورقین بیر اوزونو گؤستریر.

کتابین جلدینده نقشلی کاغیز، قیرمیزی رنگلی شیرازه و بعضی کؤهنه‌لمه علامتلری مشاهده ائتدیک. جلدین داخلینده‌کی نقشلی کاغیزین بعضی حصه‌لری کتاب بلوکونون باغلانما یئرینه قدر اوزانیر.

بعضی یئرلرده جلدله کتاب بلوکونون بیر-بیریندن آیریلمیش اولماسی احتمالینی دوشوندورن ایزلر وار. لاکین تصویر اوزرینده‌کی بو مشاهده، کتابین حقیقتاً هانسی مرحله‌ده و نه سببله آسیب گؤردویونو تعیین ائتمک اوچون کافی دئییل. بونون اوچون اصلی الیازمانین کتابخانادا فیزیکی معاینه‌سی لازیمدیر.

۲. ورق شماره‌لری و ۲۰۱-دن باشلانان رەقەملندیرمه

آراشدیرمامیزین ایلک اؤنملی مسئله‌لریندن بیری ورق شماره‌لری ایدی.

الیازمانین ایلک ورقینده ۲۰۱، سونراکی ورقلرده ۲۰۲، ۲۰۳ و ۲۰۴ رەقەملرینی مشاهده ائتدیک. بعضی رەقەملرین خطی چتین اوخوندوغو اوچون ایلک باخیشدا اونلاری فرقلی رەقەملر کیمی گؤرموشدوق. لاکین مقایسه نتیجه‌سینده اوخونوشوموزو دوزلتدیک.

کتابین سون یازیلی ورقینده ایسه ۳۷۵ رەقەمی گؤرونور.

بو، اؤنملی بیر سؤوال یارادیر: نه اوچون کتابین ایلک ورقی ۱-دن دئییل، ۲۰۱-دن باشلانیر؟

بیر نئچه احتمال وار.

کتاب داها بؤیوک بیر مجموعه‌نین حصه‌سی اولموش، سونرادان آیری جلد حالینا گتیریلمیش اولا بیلر. یا دا بیر نئچه جلدلیک اثرین داوامی اولدوغو اوچون ورق شماره‌لری اؤنجه‌کی جلددن داوام ائتمیش اولا بیلر.

همچنین بو رەقەملندیرمه‌نین کاتب طرفیندن دئییل، سونراکی بیر مالک یا کتابخانا ایشچیسی طرفیندن آپاریلماسی دا ممکن‌دیر.

بو احتماللارین هیچ بیرینی هله قطعی قبول ائتمیریک. رەقەملرین مرکبینی، خطینی و ورقلرین ترتیبینی داها دقیق آراشدیرماغا احتیاج وار.

۳. ایلک ورق: مهرلر، مالکیت قیدلری و سیلینمیش یازیلار

کتابین ایلک ورقی، اونون متنینی اوخوماقدان علاوه، مالکیت و تداول تاریخینی آراشدیرماق باخیمیندان دا دَیەرلی‌دیر.

بو ورقده بیر نئچه مهر، مختلف خطلرله یازیلمیش قیدلر، عربجا و فارسجا شعرلر و بعضی امزالار مشاهده ائتدیک.

مهرلردن بیرینده «ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد گؤردوک.

بو آدین دقیق شکلی حاققیندا بیر نئچه احتمال وار:

ابوبکر صدقی

ابوبکر صدیقی

یا دا «بن صدقی» کیمی بیر ترکیب.

مهرین حرفلری بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشدوگوندن، خصوصاً قاف و یاء حرفلرینین آیریلماسی چتینلشیر.

بو مهرین یانیندا و صفحه‌نین باشقا حصه‌لرینده بیر نئچه دعا و شعر قیدی ده وار.

ایلک ورقین آشاغی حصه‌سینده بیر یازی و احتمالی مهرین سونرادان سیلینمیش اولماسی‌نی دوشوندورن ایزلر مشاهده ائتدیک. یازینین بعضی حرفلری هله گؤرونور، لاکین اونون تام متنینی اوخویا بیلمه‌دیک.

سیلینمه‌نین سببینی بیلمیریک. بو، مالکیت دگیشمه‌سی، وقف قیدی یا باشقا بیر تاریخی حادثه ایله باغلی اولا بیلر. لاکین بو احتماللاری شاهد اولمادان حقیقت کیمی قبول ائتمک دوغرو اولماز.

۴. متن، حاشیه‌لر و قیرمیزی مرکب

کتابین ایلک متن صفحه‌سی «بسم الله الرحمن الرحیم» ایله باشلانیر و آردینجا منظوم بیر دعا گلیر.

ایلک صفحه‌ده ۱۷، ایکینجی صفحه‌ده ایسه ۱۹ سطیر مشاهده ائتدیک.

بعضی صفحه‌لرده قیرمیزی مرکبله یازیلمیش باشلیقلار، عبارت‌لر و علامتلر وار. قیرمیزی مرکب بعضاً عربجا عبارت‌لری، بعضاً متن ایچینده‌کی خاص حصه‌لری آیریر.

کتابین بیر چوخ صفحه‌سینده حاشیه قیدلری ده گؤرونور. بونلارین بعضی‌سی قارا، بعضی‌سی قیرمیزی مرکبله یازیلیبدیر. بعضی حاشیه‌لر صفحه‌نین کنارینا عمودی یا ترس جهتده یئرلشدیرلیبدیر.

بو قیدلرین هامیسینین ائینی شخص طرفیندن یازیلیب-یازیلمادیغینی هله بیلمیریک.

همچنین بعضی صفحه‌لرده سطیرین اورتاسیندا یا سونوندا معمولدان بؤیوک بوشلوقلار گؤردوک. بعضی یئرلرده بیر سطیرین بؤیوک حصه‌سی بوش قالیب.

بو بوشلوقلار کاتبین اؤنجه‌کی نوسخه‌ده اوخویا بیلمه‌دیگی بیر عبارت اوچون یئر ساخلاماسی، سونرادان تاماملاناجاق متن، یا باشقا بیر کتابت خصوصیتی ایله باغلی اولا بیلر.

بونون اوچون متن جمله‌لرینی اوخوماق و امکان وارسا باشقا نوسخه‌لرله مقابله ائتمک لازیمدیر.

۵. کتابین سونو و کتابت قیدی

بو گون‌کو آراشدیرمامیزین ان اؤنملی مرحله‌لریندن بیری کتابین سون ورقینه یئتیشمه‌میز ایدی.

اصلی متن ۳۷۵ شماره‌لی ورقین اؤن اوزوندە، رەقەمسەل فایلین ۳۵۱-جی صفحه‌سینده تمام اولور.

سون سطیرلر تدریجاً قیصالاراق اوجو آشاغیا باخان بیر اوچبوجاق شکلی یارادیر. اونون یانیندا بؤیوک و زینتلی بیر امضا یا توقیع گؤرونور.

اصلی متندن سونرا کتابت قیدی یئرلشیر.

بو قیدین آیدین اوخونا بیلن باشلانغیجی بئله‌دیر:

قد وقع الفراغ من الكتابة

یعنی: «کتابت ایشی تمام اولدو.»

قیدده ربیع‌الثانی آیی، بیر هفته گونو و هجری تاریخ ذکر اولونور.

آنجاق تاریخین تمام حصه‌لری‌نین اوخونوشو هله قطعی دئییل. خصوصاً آیین ۱۵-جی یا ۲۵-جی گونو، هفته گونونون آدی و ایلین دقیق رەقەمی یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.

ایلک اوخونوشدا ۱۱۰۰، ۱۱۱۰ و کاتالوگ معلوماتینده ۱۱۱۱ هجری کیمی فرقلی احتماللار اورتایا چیخدی.

بو تاریخ مسئله‌سینی قطعی حل ائتمک اوچون کتابت قیدینین آیدین تصویرینی حرف-حرف مقابله ائتمه‌لیییک.

۶. کتابت قیدینده ابوبکر صدقی و بلغراد

کتابت قیدینین داوامیندا «الحاج ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد مشاهده ائتدیک.

بو آدین ایلک ورقده‌کی مهرله علاقه‌سی اولماسی احتمالـی خصوصاً دقتیمیزی چکدی.

اگر ایکی یئرده ائینی شخصین آدی یازیلیبدیرسه، کتابین کاتبی و مالکی حاققیندا اؤنملی بیر نتیجه‌یه یئته بیلریک.

لاکن مهرین و کتابت قیدینین ائینی شخصه عائد اولدوغونو هله اثبات ائتمه‌میشیک.

قیدده «بلغراد» و «مصالحه» کیمی اوخونا بیلن عبارت‌لر ده گؤرونور.

بو اوخونوش تصدیق اولونسا، الیازمانین کتابتینی بیر تاریخی مکان و شاید بیر صلح حادثه‌سی ایله علاقه‌لندیرمک ممکن اولا بیلر.

آنجاق هله بو عبارتی معین بیر تاریخی حادثه‌یه باغلامیریق. اؤنجه قیدین تام متنینی و تاریخینی تصدیق ائتمک لازیمدیر.

۷. مؤلف، کاتب و مالک آراسینداکی فرق

ایلک ورقده‌کی بیر دعا یا شعر قیدینده اوچ اؤنملی اصطلاح مشاهده ائتدیک:

المصنف

كاتبه

صاحبه

بونلار مؤلف، کاتب و کتابین صاحبی معناسیندا ایشله‌نیلیر.

بو، الیازمانین تاریخی باخیمیندان دَیەرلی بیر شاهد‌دیر. چونکی کتابین مؤلفی ایله اونو کؤچورن کاتب حتماً ائینی شخص دئییل. کتابین مالکی ده اونلاردان آیری بیر شخص اولا بیلر.

لاکن بو اوچ اصطلاحین بیر دعا فورمولاسیندا ذکر اولونماسی، حتماً اوچ فرقلی شخصین وارلیغینی اثبات ائتمیر. بیر شخص هم کاتب، هم مالک اولا بیلر.

بونا گؤره بیز اؤنجه وظیفه‌لری آیریردیق، سونرا اونلارین هانسی شخصلره عائد اولدوغونو آراشدیرماغا باشلادیق.

۸. کاتب الینین آراشدیرماسی: سین و شین حرفلری

کتابین فیزیکی مشاهده‌سینی تاماملادیقدان سونرا، مختلف صفحه‌لرده حرفلرین شکلینی مقابله ائتمه‌یه باشلادیق.

ایلک اولاراق سین و شین حرفلرینی سئچدیک.

بعضی کلمه‌لرده سین و شینین دیشلری آیدین گؤرونور. بعضی کلمه‌لرده ایسه حرف اوزون، دیشسیز و قؤوسلو بیر حرکتله یازیلیبدیر.

خصوصاً «سحاب»، «آسان»، «سلطان»، «رسول»، «شیرین»، «آتش»، «مشرق» و باشقا کلمه‌لرده بو خصوصیتلری مقابله ائتدیک.

دیشلی شکلده دیشلر بعضاً بیر-بیرینه نسبتله تدریجاً آشاغیا مئیل ائدیر.

دیشسیز شکلده ایسه حرف اوزون بیر قؤوس کیمی ساغدان سولا حرکت ائدیر.

بو خصوصیتلری کتابین ایلک صفحه‌لرینده، اورتا حصه‌لرینده و خاتمه‌سینده یئنی‌دن مشاهده ائتدیک.

بیزیم اوچون اؤنملی مسئله یالنیز حرفین بنزه‌مه‌سی دئییل، اونون تکرارلانان قورولوش خصوصیتلری ایدی.

۹. قلم حرکتینی تصویر اوزرینده آراشدیرماق

بعضی کلمه‌لرده حرفلر او قدر روان بیر-بیرینه باغلانیر کی، قلمین بیر داواملی حرکتله یازیلمیش اولماسی احتمالـی یارانیر.

باشقا یئرلرده ایسه مرکبین قالینلاشماسی یا حرفلرین بیرلشمه شکلی، قلمین قالدیریلیب یئنی‌دن قویولماسی احتمالینی دوشوندورور.

لاکن بیز تصویر اوزرینده قلمین حقیقی حرکتینی دئییل، اونون کاغیزدا بوراخدیغی ایزلری گؤرورک.

بو سبب‌دن «قلم بورادا قطعاً قالدیریلیبدیر» دئمک یئرینه، بو احتمالـی حرفلرین باغلانماسی، مرکب ایزلری و باشقا نمونه‌لرله یوخلاماغا چالیشدیق.

۱۰. الف حرفینین مقابله‌سی

سونرا الف حرفینه گئچدیک.

مختلف صفحه‌لرده مستقل الفلرین اکثر حاللاردا یوخاریدان آشاغیا و سول طرفه مئیل ائتدیگینی مشاهده ائتدیک.

بعضی الفلر تقریباً دیک یازیلیبدیر. بعضی‌لری ایسه سطیرین معمول سطحینه یئتمه‌دن تمام اولور.

کتابین سون حصه‌سینده و کتابت قیدینده الفلر بعضاً داها اوزون گؤرونور.

لاکن اونلارین عمومی مئیل جهتـی و قورولوشو، اؤنجه‌کی صفحه‌لرده‌کی بعضی نمونه‌لره بنزه‌ییر.

بو بنزه‌رلیک، اصلی متنله کتابت قیدینین ائینی ال ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير؛ لاکین هله قطعی نتیجه دئییل.

۱۱. نون حرفینین آراشدیرماسی

گونون سونوندا نون حرفینی مقابله ائتدیک.

«باران»، «آسان»، «باغبان»، «نادان»، «دودمان»، «نان»، «مهمان» و «خون» کیمی کلمه‌لرده نونون مختلف شکللرینی مشاهده ائتدیک.

بعضی یئرلرده نونون قؤوسو آیدین گؤرونور. بعضی یئرلرده ایسه حرفلر بیر-بیرینین ایچینه گیردیگی اوچون اونون قورولوشونو آیرماق چتینلشیر.

خصوصاً سطیر سونونداکی بعضی نونلرین معمولدان فرقلی شکل آلدیغینی مشاهده ائتدیک. بو فرق، کاتبین سطیرین سونوندا یئرله‌شمه‌یه اویغونلاشماسی ایله باغلی اولا بیلر.

سونرا کتابت قیدینه قاییداراق مستقل نون نمونه‌لری آختاردیق. لاکین مقابله اوچون کافی آیدین نمونه تاپا بیلمه‌دیک.

«من کتابته» عبارتینده‌کی باغلی نونون شکلـی بعضی اؤنجه‌کی نمونه‌لردن فرقلی گؤروندو.

بو فرقی هله کاتب دگیشمه‌سینین دلیلی کیمی قبول ائتمیریک. چونکی باغلی و مستقل نونلارین قورولوشو، کلمه‌نین شکلی و یازی شرایطی بیر-بیریندن فرقله‌نه بیلر.

۱۲. بو گون‌کو علمی نتیجه‌میز

بو گون‌کو آراشدیرمامیزده بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز متنینی اوخویاراق دئییل، اونون فیزیکی و پالیوگرافیک خصوصیتلرینی ده آراشدیراراق اؤیرنمه‌یه چالیشدیق.

کتابین ۲۰۱-دن باشلانان ورق شماره‌لری، ایلک ورقده‌کی مهرلر، سیلینمیش قیدلر، مختلف حاشیه یازیلاری، قیرمیزی مرکب، سطیرلرده‌کی بوشلوقلار، سون ورقده‌کی کتابت قیدی و احتمالی کاتب آدی آراشدیرمامیزین اساس موضوعلاری اولدو.

بیز خصوصاً اوچ مسئله‌نی آیدینلاشدیرماغا یاخینلاشدیق.

بیرینجیسی، کتابین ایلک ورقینده‌کی مهرله سون کتابت قیدینین آراسیندا احتمالی بیر مناسبت وار.

ایکینجیسی، کتابت قیدینین تاریخی و جغرافی معلوماتلاری، اگر دقیق اوخونوشو تصدیق اولونسا، الیازمانین تاریخینی آیدینلاشدیرماغا یاردیم ائده بیلر.

اوچونجوسو، سین، شین و الف حرفلرینین مختلف صفحه‌لرده‌کی تکرارلانان خصوصیتلری، اصلی متنله خاتمه‌نین ائینی کاتب الی ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير.

لاکن بو اوچ مسئله‌نین هیچ بیرینی هله قطعی حل ائتمه‌میشیک.

آراشدیرمامیزین گله‌جک مرحله‌سینده نون و میم حرفلرینین مقابله‌سینی داوام ائتدیره‌جگیک، سونرا کتابت قیدینی یئنی‌دن اوخویاراق مهر و امزالارلا مقابله ائده‌جگیک.

بو گون بیر داها گؤردوک کی، الیازما کتاب یالنیز مؤلفین متنینی داخیل ائدن بیر وسیله دئییل. اونون هر ورقی، هر حاشیه‌سی، هر مهر و هر قلم حرکتـی، کتابین یارانماسی و سونراکی تاریخی حاققیندا معلومات داشیا بیلر.

بیزیم وظیفه‌میز بو معلوماتلاری بیر-بیریندن آیرماق، مشاهده‌لری دقیق قید ائتمک، احتماللاری آچیق ساخلاماق و یالنیز کافی شاهد تاپدیقدان سونرا علمی نتیجه‌یه وارماقدیر.

بو اوصوللا بیر الیازمانی اوخوماق، تدریجاً اونون متنینی، کاتبینی، مالکینی و تاریخی سفرینی آراشدیرماغا چئوریلیر.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۳-جو بؤلوم

۲۲ اکتبر ۲۰۲۶

بو مقاله‌نی وئبلاقدا یاییملاماق اوچون حاضرلادیم. ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده ائینی مقاله‌نین لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه نسخه‌لرینی ده حاضرلایاق؛ سونرا اوچونو بیر PDF فایلينده بیرلشدیره‌ریک.

-----------------------------------------------------

Aşağıda 523. bölümde gerçekleştirdiğimiz el yazması araştırmasını, önceki makalenin içeriğini ve bilimsel yaklaşımını koruyarak Latin alfabesiyle Türkçe olarak hazırladım. Metin, doğrudan web blogunda yayımlanabilecek şekilde düzenlenmiştir.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm

Bir El Yazmasının Mühürleri, İstinsah Kaydı ve Müstensihinin El Yazısının İncelenmesi

El yazmasının fiziksel özellikleri, kenar notları, tarihi ve paleografik incelemesi

22 Ekim 2026

Bugün, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programımızın 523. bölümünde, Harvard Üniversitesi Houghton Kütüphanesi'nde muhafaza edilen Türkçe bir el yazmasını inceledik.

Dijital nüshada eserin kütüphane kayıt işareti şöyle görünmektedir:

MS Turk 19

Eserin katalog bilgilerinde Yusuf Nâbî adıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Ancak biz bu bilgiyi araştırmamızın başlangıç noktası olarak kabul ettik. Eserin müellifini ve istinsah tarihini yalnızca katalog bilgilerine dayanarak kesinleştirmedik.

Bugünkü amacımız kitabın bütün metnini okumak değil; öncelikle fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, mühürlerini, kenar notlarını, istinsah kaydını ve farklı sayfalarda müstensihin el yazısının değişip değişmediğini araştırmaktı.

1. Cilt ve Kitabın Fiziksel Yapısı

Dijital dosya 354 sayfadan oluşmaktadır. Bu sayfalara kitabın ön ve arka kapağı ile bazı boş yüzeyler de dahildir. Dijital sayfaların her biri, esas olarak fiziksel bir yaprağın tek yüzünü göstermektedir.

Kitabın cildinde desenli kâğıt, kırmızı renkli sırt malzemesi ve çeşitli eskime belirtileri gözlemledik. Cildin iç kısmındaki desenli kâğıdın bazı bölümleri kitabın bağlandığı yere kadar uzanmaktadır.

Bazı noktalarda cilt ile kitap bloğunun birbirinden ayrılmış olabileceğini düşündüren izler bulunmaktadır.

Ancak dijital görüntüler üzerinden yapılan bu gözlem, kitabın gerçekten ne zaman ve hangi nedenle hasar gördüğünü belirlemek için yeterli değildir. Bunun anlaşılması için el yazmasının kütüphanede fiziksel olarak incelenmesi gerekir.

2. Yaprak Numaraları ve 201'den Başlayan Numaralandırma

Araştırmamızın ilk önemli meselelerinden biri yaprak numaralarıydı.

El yazmasının ilk yaprağında 201, sonraki yapraklarında ise 202, 203 ve 204 rakamlarını gözlemledik.

Bazı rakamların yazılışı oldukça farklı olduğundan ilk bakışta yanlış okumalar ortaya çıktı. Ancak rakamların biçimlerini karşılaştırarak bu okumaları düzelttik.

Kitabın son yazılı yaprağında ise 375 numarası görülmektedir.

Bu durum önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:

Kitabın ilk yaprağı neden 1'den değil, 201'den başlamaktadır?

Bunun birkaç açıklaması olabilir.

Kitap, daha büyük bir mecmuanın parçasıyken sonradan ayrı bir cilt hâline getirilmiş olabilir.

Birden fazla ciltten oluşan bir eserin devamı olabilir ve yaprak numaralandırması önceki ciltten sürdürülmüş olabilir.

Bir başka ihtimal ise numaralandırmanın müstensih tarafından değil, daha sonraki bir kitap sahibi, okuyucu veya kütüphane görevlisi tarafından yapılmış olmasıdır.

Bu ihtimallerden hiçbirini henüz kesin olarak kabul etmiyoruz.

Numaraların mürekkebini, yazı özelliklerini ve yaprakların sıralanışını daha ayrıntılı incelememiz gerekiyor.

3. İlk Yaprak: Mühürler, Mülkiyet Kayıtları ve Silinmiş Yazılar

Kitabın ilk yaprağı, yalnızca metni değil, eserin mülkiyet ve dolaşım tarihini araştırmak açısından da oldukça önemlidir.

Bu yaprakta birkaç mühür, farklı yazılarla kaleme alınmış kayıtlar, Arapça ve Farsça şiirler ve bazı imzalar gözlemledik.

Mühürlerden birinde “Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isim bulunmaktadır.

Ancak ismin kesin okunuşu konusunda farklı ihtimaller vardır:

Ebû Bekir Sıdkî
Ebû Bekir Sıddîkî
İbn Sıdkî şeklinde bir ifade

Mühürdeki harfler zaman zaman birbirinin üzerine geldiğinden özellikle kaf ve ye harflerinin ayrılması güçleşmektedir.

Mührün çevresinde ve sayfanın diğer bölümlerinde çeşitli dualar ve şiirler de bulunmaktadır.

İlk yaprağın alt kısmında ise sonradan silinmiş olabileceğini düşündüğümüz bir yazı ve muhtemel mühür izleri gözlemledik.

Yazının bazı harfleri hâlâ seçilebilmektedir. Ancak metnin tamamını okuyamadık.

Silinmenin nedenini bilmiyoruz.

Bu durum mülkiyet değişikliği, vakıf kaydı veya başka bir tarihsel gelişmeyle ilişkili olabilir. Fakat yeterli kanıt bulunmadan bu ihtimallerden herhangi birini gerçek olarak kabul etmek doğru olmaz.

4. Metin, Kenar Notları ve Kırmızı Mürekkep

Kitabın ilk metin sayfası “Bismillahirrahmanirrahim” ifadesiyle başlamakta ve ardından manzum bir dua gelmektedir.

İlk sayfada 17, ikinci sayfada ise 19 satır tespit ettik.

Bazı sayfalarda kırmızı mürekkeple yazılmış başlıklar, ifadeler ve çeşitli işaretler bulunmaktadır.

Kırmızı mürekkep kimi zaman Arapça ifadeleri, kimi zaman metin içerisindeki özel bölümleri ayırmaktadır.

Kitabın birçok sayfasında kenar notları da görülmektedir.

Bu notların bazıları siyah, bazıları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazıları sayfa kenarlarına dikey, hatta ters yönde yerleştirilmiştir.

Bu kayıtların tamamının aynı kişi tarafından yazılıp yazılmadığını henüz bilmiyoruz.

Bazı sayfalarda satır ortasında veya sonunda normalden büyük boşluklar bulunmaktadır. Bazı yerlerde ise bir satırın önemli bir kısmı boş bırakılmıştır.

Bu boşluklar, müstensihin önceki nüshada okuyamadığı ifadeler için yer bırakmasıyla, sonradan tamamlanması düşünülen metinlerle veya başka istinsah özellikleriyle ilişkili olabilir.

Bunu anlamak için ilgili cümleleri okumamız ve mümkünse eserin başka nüshalarıyla karşılaştırmamız gerekir.

5. Kitabın Sonu ve İstinsah Kaydı

Bugünkü araştırmamızın en önemli aşamalarından biri kitabın son yaprağına ulaşmamız oldu.

Ana metin, 375 numaralı yaprağın ön yüzünde, dijital dosyanın 351. sayfasında sona ermektedir.

Son satırlar giderek kısalmakta ve ucu aşağıya bakan bir üçgen oluşturmaktadır.

Bu bölümün yanında büyük ve süslü bir imza veya tuğra benzeri işaret bulunmaktadır.

Ana metnin ardından bir istinsah kaydı yer almaktadır.

Kaydın okunabilen başlangıcı şöyledir:

قد وقع الفراغ من الكتابة

Anlamı:

“Yazma işi tamamlandı.”

Bu kayıtta Rebîülâhir ayı, haftanın bir günü ve Hicrî bir tarih belirtilmektedir.

Ancak tarihin bütün unsurlarının okunuşu henüz kesin değildir.

Özellikle ayın 15. mi yoksa 25. günü mü olduğu, haftanın hangi gününün belirtildiği ve yılın tam olarak nasıl yazıldığı yeniden incelenmelidir.

İlk okumalarımız sırasında 1100, 1110 ve katalog bilgisindeki 1111 Hicrî yılları gündeme geldi.

Bu tarih meselesini kesinleştirmek için istinsah kaydının açık bir görüntüsünü harf harf incelememiz gerekiyor.

Burada başka bir önemli soru da bulunmaktadır:

Bu tarih, elimizdeki nüshanın istinsah tarihi midir, yoksa müstensih önceki nüshanın istinsah kaydını da metinle birlikte kopyalamış olabilir mi?

Bunu belirlemek için yalnızca tarih ifadesi yeterli değildir. Yazının biçimi, mürekkep özellikleri ve mümkünse diğer nüshaların son kayıtları da karşılaştırılmalıdır.

6. İstinsah Kaydında Ebû Bekir Sıdkî ve Belgrad

İstinsah kaydının devamında “el-Hâc Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isimle karşılaştık.

Bu ismin ilk yapraktaki mühürle ilişkili olabileceği ihtimali dikkatimizi çekti.

Eğer iki yerde aynı kişinin adı bulunuyorsa kitabın müstensihi ve sahibi hakkında önemli bilgilere ulaşabiliriz.

Ancak mühür ile istinsah kaydının aynı kişiye ait olduğunu henüz kanıtlamış değiliz.

Kayıtta ayrıca “Belgrad” ve “musâlaha” şeklinde okunabilecek ifadeler de bulunmaktadır.

Bu okumalar doğrulanırsa el yazmasının istinsahını belirli bir coğrafi mekânla ve belki de bir barış olayıyla ilişkilendirmek mümkün olabilir.

Fakat henüz bu ifadeleri belirli bir tarihsel olayla ilişkilendirmiyoruz.

Öncelikle kaydın tamamının doğru okunması ve tarihinin kesinleştirilmesi gerekir.

7. Müellif, Müstensih ve Kitap Sahibi Arasındaki Fark

İlk yapraktaki bir dua veya şiir kaydında üç önemli terim gözlemledik:

المصنف — Musannif: Eseri telif eden kişi.

كاتبه — Kâtib: Metni yazan veya istinsah eden kişi.

صاحبه — Sâhib: Kitabın sahibi.

Bu terimler el yazmasının tarihi bakımından önemlidir.

Çünkü eserin müellifi ile onu kopyalayan müstensih mutlaka aynı kişi değildir. Kitabın sahibi de bu kişilerden farklı olabilir.

Ancak bu üç terimin bir dua metninde kullanılması, mutlaka üç farklı kişinin bulunduğunu kanıtlamaz.

Bir kişi hem müstensih hem de kitap sahibi olabilir.

Bu nedenle önce görevleri birbirinden ayırdık, ardından bunların hangi kişilere ait olduğunu araştırmaya başladık.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, metin içerisindeki genel dua ifadeleriyle belirli kişilere ait tarihsel kayıtların birbirine karıştırılmamasıdır.

8. Müstensihin El Yazısının İncelenmesi: Sin ve Şın Harfleri

Kitabın fiziksel incelemesini tamamladıktan sonra farklı sayfalardaki harf biçimlerini karşılaştırmaya başladık.

İlk olarak sin ve şın harflerini seçtik.

Bazı kelimelerde bu harflerin dişleri açıkça görülmektedir.

Bazı kelimelerde ise harf uzun, dişsiz ve kavisli bir hareketle yazılmıştır.

Özellikle şu kelimelerdeki harfleri karşılaştırdık:

Sahâb, âsân, sultan, resul, şirin, ateş ve maşrık.

Dişli biçimlerde dişlerin bazen birbirine göre giderek aşağıya doğru eğildiğini gözlemledik.

Dişsiz biçimlerde ise harf, sağdan sola doğru uzanan bir kavis hâlinde görünmektedir.

Bu özellikleri kitabın ilk sayfalarında, orta bölümlerinde ve sonundaki istinsah kaydında yeniden gözlemledik.

Bizim için önemli olan yalnızca harflerin birbirine benzemesi değildi.

Asıl önemli olan, farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özelliklerin bulunmasıydı.

Aynı harfin kelime başında, ortasında veya sonunda farklı biçimlerde yazılabileceğini de dikkate aldık.

Bu nedenle karşılaştırmalarımızda mümkün olduğunca harflerin kelime içerisindeki konumlarını göz önünde bulundurduk.

9. Kalem Hareketini Dijital Görüntülerden İncelemek

Bazı kelimelerde harfler birbirine öylesine akıcı biçimde bağlanmaktadır ki kalemin kesintisiz bir hareketle ilerlediği izlenimi ortaya çıkmaktadır.

Başka yerlerde ise mürekkebin yoğunlaşması veya harflerin birleşme biçimi, kalemin kaldırılıp yeniden kâğıda konmuş olabileceğini düşündürmektedir.

Ancak burada önemli bir metodolojik sınır bulunmaktadır:

Dijital görüntüde kalemin gerçek hareketini değil, kâğıt üzerinde bıraktığı izleri görüyoruz.

Bu nedenle “kalem burada kesinlikle kaldırılmıştır” demek yerine, böyle bir ihtimali harflerin birleşme noktaları, mürekkep izleri ve diğer örneklerle sınamaya çalıştık.

Kalemin ucunun değişmesi, mürekkebin azalması, kâğıdın emiciliği veya yazı hızının farklılaşması da harflerin görünüşünü etkileyebilir.

Dolayısıyla yalnızca mürekkebin kalınlığına veya renginin koyuluğuna dayanarak müstensih değişikliği sonucuna varmak doğru değildir.

10. Elif Harfinin Karşılaştırılması

Daha sonra elif harfine geçtik.

Farklı sayfalarda bağımsız eliflerin çoğunlukla yukarıdan aşağıya ve sola doğru hafifçe eğimli biçimde yazıldığını gözlemledik.

Bazı elifler ise neredeyse dik görünmektedir.

Bazıları satır çizgisine ulaşmadan sona ermektedir.

Kitabın son bölümünde ve istinsah kaydında elifler zaman zaman daha uzun görünmektedir.

Bununla birlikte genel eğim yönleri ve yapısal özellikleri, önceki sayfalarda gördüğümüz bazı örneklere benzemektedir.

Bu benzerlik, ana metin ile istinsah kaydının aynı el tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Ancak henüz kesin bir sonuç değildir.

Çünkü aynı yazı geleneğinde yetişmiş farklı müstensihler de benzer harf biçimleri kullanabilir.

Bu nedenle yalnızca elif veya sin harfinin benzemesi yeterli değildir. Birden fazla harfin yapısal özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir.

11. Nun Harfinin İncelenmesi

Günün son bölümünde nun harfini karşılaştırdık.

Baran, âsân, bağban, nâdân, dûdmân, nân, mihmân ve hûn gibi kelimelerde nunun farklı biçimlerini gözlemledik.

Bazı yerlerde nunun kavisi açıkça görülmektedir.

Bazı yerlerde ise harfler birbirinin içine geçtiği için nunun yapısını ayırmak güçleşmektedir.

Özellikle satır sonundaki bazı nunların alışılmış biçimlerden farklı yazıldığını gözlemledik.

Bu farklılık, müstensihin satır sonundaki boşluğa uyum sağlamasıyla ilişkili olabilir.

Ardından istinsah kaydına dönerek bağımsız nun örnekleri aradık.

Ancak karşılaştırma için yeterince açık örnek bulamadık.

“Min kitâbetihi” ifadesindeki bitişik nunun biçimi, önceki bazı örneklerden farklı görünmektedir.

Bu farkı henüz müstensih değişikliğinin kanıtı olarak kabul etmiyoruz.

Çünkü bağımsız ve bitişik nunların yapısı, kelime içindeki konumu ve yazılış koşulları birbirinden farklı olabilir.

Nun harfinin karşılaştırmasını tamamlamadan araştırmamızı bu noktada durdurduk.

12. Bugünkü Araştırmamızın Bilimsel Sonuçları

Bugünkü çalışmamızda bir el yazmasının tarihini yalnızca metnini okuyarak değil, fiziksel ve paleografik özelliklerini de inceleyerek anlamaya çalıştık.

Kitabın 201'den başlayan yaprak numaraları, ilk yapraktaki mühürler, silinmiş kayıtlar, farklı kenar notları, kırmızı mürekkep, satırlardaki boşluklar, son yapraktaki istinsah kaydı ve muhtemel müstensih adı araştırmamızın temel konularını oluşturdu.

Özellikle üç mesele üzerinde önemli gözlemler elde ettik.

Birincisi: Kitabın ilk yaprağındaki mühür ile son istinsah kaydı arasında muhtemel bir ilişki bulunmaktadır.

İkincisi: İstinsah kaydındaki tarihî ve coğrafi bilgiler, doğru okunmaları hâlinde el yazmasının geçmişini aydınlatabilir.

Üçüncüsü: Sin, şın ve elif harflerinin farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özellikleri, ana metin ile son istinsah kaydının aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Ancak bu meselelerden hiçbirini henüz kesin olarak çözmüş değiliz.

Araştırmamızın sonraki aşamasında nun ve mim harflerinin karşılaştırmasını sürdüreceğiz. Ardından istinsah kaydını yeniden okuyarak mühür ve imzalarla karşılaştıracağız.

Ayrıca metnin son bölümünü daha dikkatli inceleyerek eserin açık bir hatimesinin bulunup bulunmadığını araştıracağız.

Sonuç: Bir El Yazmasının Tarihini Harflerinden Okumak

Bugün bir kez daha gördük ki el yazması kitap, yalnızca müellifin metnini taşıyan bir nesne değildir.

Onun her yaprağı, her kenar notu, her mührü ve her kalem izi, kitabın meydana gelişi ve sonraki tarihi hakkında bilgi taşıyabilir.

Bir mühür kitabın geçmişteki sahiplerinden birine işaret edebilir.

Bir istinsah kaydı, müstensihin kimliği ve yazım koşulları hakkında bilgi verebilir.

Satır aralarındaki boşluklar, metnin aktarımında karşılaşılan güçlükleri düşündürebilir.

Harflerin tekrarlanan yapısal özellikleri ise farklı bölümlerin aynı el tarafından yazılıp yazılmadığını araştırmamıza yardımcı olabilir.

Fakat bütün bunlar ancak dikkatli karşılaştırmalarla anlam kazanır.

Bizim görevimiz gözlemleri doğru kaydetmek, ihtimalleri birbirinden ayırmak ve yeterli kanıt bulunmadan kesin hükümler vermemektir.

Bu yöntemle bir el yazmasını okumak, giderek onun metnini, müstensihini, sahiplerini ve tarihsel yolculuğunu araştırmaya dönüşmektedir.

Bugünkü çalışmamız, bu uzun araştırma yolculuğunun bir aşamasını oluşturdu.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm — 22 Ekim 2026

Araştırma alanı: Türkçe el yazmaları, paleografi, kodikoloji, metin tenkidi ve yazma eserlerin tarihi.

İstəsəniz, növbəti mərhələdə eyni məqalənin ingiliscəsini də hazırlayıb hər üç versiyanı bir PDF faylında birləşdirə bilərik.

----------------------------------------------------

بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومون انگلیسجه مقاله‌سینی ده وئبلاقدا یاییملانماق اوچون علمی، روان و طبیعی بیر دیلله حاضرلادیم. اؤنجه‌کی ایکی مقاله‌نین اساس مشاهده‌لرینی قورودوم؛ خصوصاً مهرلر، کتابت قیدی، احتمالی کاتب آدی، بلغراد اشاره‌سی و حرفلرین پالیوگرافیک مقابله‌سینه یئر وئردیم.

Against Brain Engineering: Old Turkish Books

Episode 523

Reading the History of a Manuscript Through Its Seals, Colophon, and Handwriting

A Codicological and Palaeographical Investigation of a Turkish Manuscript

October 22, 2026

Introduction

In Episode 523 of our ongoing research series, Against Brain Engineering: Old Turkish Books, we examined a Turkish manuscript preserved at Harvard University's Houghton Library. The digitized manuscript bears the shelfmark:

MS Turk 19

The manuscript is associated in its descriptive information with Yusuf Nâbî, a prominent Ottoman poet and writer. However, rather than accepting this attribution as definitive, we approached it as a starting point for further investigation.

Our purpose was not to read the entire literary text in a single session. Instead, we focused on the manuscript as a historical object: its binding, foliation, marginal annotations, seals, ownership inscriptions, colophon, and the distinctive characteristics of its handwriting.

This approach reflects a fundamental principle of manuscript studies: a handwritten book is not merely a container for a literary work. It is also a physical and historical witness to the circumstances of its production, transmission, ownership, and use.

Our investigation raised several questions, some of which we were able to clarify, while others remain open for future research.

1. The Physical Structure of the Manuscript

The digitized file contains 354 images, including the front and back covers and some blank surfaces. Each digital image generally represents one side of a physical leaf.

The binding displays decorative patterned paper, red material along the spine, and visible signs of age and wear.

We observed areas where the patterned paper extends toward the inner structure of the binding. Certain features suggest that the text block and its cover may have become partially separated at some point.

Nevertheless, we cannot establish the history of the binding or determine whether particular features resulted from damage, restoration, or rebinding solely from digital images.

A reliable assessment would require direct examination of the physical manuscript, including its sewing structure, pastedowns, endpapers, and attachment to the boards.

This distinction between observation and interpretation remained central throughout our investigation.

2. Why Does the Foliation Begin at 201?

One of the first unusual features we encountered was the manuscript's numbering system.

The opening leaf appears to be numbered 201, followed by 202, 203, and 204 on subsequent leaves.

Initially, some numerals were difficult to identify because of their unusual handwritten forms. Through comparison, we revised our preliminary readings.

The final written leaf appears to carry the number 375.

This raises an important codicological question:

Why does the surviving manuscript begin with leaf 201 rather than leaf 1?

Several explanations are possible.

The manuscript may once have formed part of a larger composite volume and subsequently been separated and rebound.

Alternatively, it may represent a continuation of a work originally arranged in multiple volumes, with consecutive foliation maintained across them.

A third possibility is that the numbering was introduced by a later owner, reader, or librarian.

At present, none of these hypotheses can be established conclusively.

To distinguish among them, we would need to investigate the numbering hand, ink characteristics, sequence of leaves, binding structure, and any surviving evidence of earlier arrangements.

3. Seals, Ownership Marks, and Erased Inscriptions

The manuscript's opening leaf contains a particularly rich collection of historical traces.

We observed several seals, handwritten inscriptions, signatures or signature-like marks, and passages of Arabic and Persian poetry.

One seal appears to contain a personal name that may be read as:

Abu Bakr Sidqi

Alternative readings remain possible, including Siddiqi or a construction involving ibn Sidqi.

The difficulty arises partly from the compressed arrangement of letters within the seal, where the strokes of adjacent characters overlap.

We examined the possible forms of the Arabic letters qāf and yāʾ, paying particular attention to their connections and the direction of their strokes.

Elsewhere on the same leaf, we identified what appears to be a deliberately erased inscription or seal.

Some traces remain visible, but the complete text could not be recovered through ordinary visual examination.

The erased material might relate to ownership, endowment, or another historical circumstance. However, without a legible reading, its original purpose cannot be determined.

Specialized imaging techniques might help recover portions of the obscured writing, depending on the properties of the ink and paper.

The opening leaf therefore offers potentially valuable evidence for the manuscript's provenance, but it also illustrates the limits of conclusions drawn from incomplete visual evidence.

4. Marginalia, Red Ink, and Unusual Spaces

The manuscript contains extensive marginal annotations.

Some are written in black ink, while others employ red ink. Their placement varies considerably: certain notes appear along the outer margins, while others extend across the upper or lower margins or are written at unusual angles.

The main text also contains passages, headings, and marks in red.

We encountered several instances in which unusually large spaces had been left within lines or near their ends.

In a few places, portions of entire lines appear to have been left blank.

These features deserve careful attention.

An unexplained space may indicate that a scribe could not decipher a passage in the exemplar. It might also have been reserved for a later insertion, or it may reflect a deliberate aspect of the manuscript's layout.

However, the presence of a blank space alone cannot establish which explanation is correct.

The same caution applies to marginalia. Different ink colors, pen widths, or writing styles may suggest separate stages of annotation, but they do not automatically prove the involvement of different individuals.

A systematic investigation would require us to identify the relationship between each annotation and the main text, compare handwriting characteristics, and examine the physical sequence of writing wherever possible.

5. The Final Leaf and the Colophon

A major part of our investigation concerned the manuscript's final written leaf.

The text ends on the leaf numbered 375, corresponding to digital image 351.

The final lines gradually become shorter, producing a downward-pointing triangular arrangement.

Near the conclusion, we observed a large, elaborate signature-like mark.

Following the main text, the manuscript contains a colophon beginning with a formula that appears to read:

قَدْ وَقَعَ الْفَرَاغُ مِنَ الْكِتَابَةِ

This may be translated as:

“The writing has been completed.”

The colophon appears to provide a date in the Islamic calendar, including a reference to the month of Rabiʿ al-Thani.

However, the precise date remains uncertain.

Our preliminary reading raised questions concerning the day of the month, the weekday, and the year.

Possible readings considered during the session included 1100 and 1110 AH, while the manuscript's descriptive information suggested 1111 AH.

These alternatives must not be treated as interchangeable.

A definitive reading requires closer examination of the original Arabic wording and the shapes of the numerals or written number words.

Another methodological question is equally important:

Does the colophon record the copying of the surviving manuscript, or could the scribe have reproduced a colophon inherited from an earlier exemplar?

The formula indicating completion of writing does not, by itself, resolve this question.

Comparison with other witnesses of the text, if available, could help establish whether the colophon belongs specifically to the surviving manuscript.

6. Abu Bakr Sidqi, Belgrade, and a Possible Historical Context

The colophon appears to include a name resembling:

al-Hajj Abu Bakr Sidqi

This is particularly interesting because a similar name may occur in a seal on the opening leaf.

If the two readings are confirmed, they may provide an important connection between the manuscript's production and ownership history.

Nevertheless, a repeated name does not necessarily identify the same person.

We would need to compare the precise wording, handwriting, signatures, and other contextual evidence before reaching a conclusion.

Another potentially significant feature of the colophon is a passage that may refer to Belgrade and a term resembling musālaḥa, meaning reconciliation or peace agreement.

If these readings prove accurate, the manuscript might preserve information connecting its production to a particular location and historical circumstance.

Such a possibility is intriguing, especially given the political and military history of the Ottoman frontier.

Yet it would be premature to associate the passage with any specific historical event before confirming the wording and date.

The colophon remains one of the most promising areas for further investigation.

7. Author, Scribe, and Owner: Three Different Roles

Among the inscriptions on the opening leaf, we encountered a prayer or poetic passage referring to three roles:

Musannif — the author or compiler of the work.

Kātib — the person who wrote or copied the text.

Sāhib — the owner of the book.

This distinction is essential in manuscript research.

A literary work may have been composed by one individual, copied by another, and subsequently owned by several others.

However, these three terms do not necessarily establish the existence of three different historical individuals.

A single person may have acted as both scribe and owner, while a conventional prayer may mention these roles without identifying specific people.

We therefore distinguished between the roles named in the text and the individuals who may have fulfilled them.

This is a small but important example of how manuscript evidence must be interpreted without extending conclusions beyond what the source actually demonstrates.

8. Identifying a Scribal Hand Through Sin and Shin

After completing our initial physical examination, we turned to a more detailed palaeographical comparison.

We began with the Arabic letters sīn and shīn, both of which appear frequently in the Turkish text.

These letters display considerable variation.

In some words, their individual teeth are clearly visible.

In others, the letter is written as a long, flowing, almost toothless curve.

We examined examples in words such as sahāb, āsān, sultān, rasūl, shīrīn, ātash, and mashriq.

One recurring characteristic was the downward progression of the individual teeth, which sometimes appear at successively lower positions.

In elongated forms, the letter often follows a sweeping movement from right to left, with a pronounced curve.

We observed comparable features in the opening pages, middle sections, and final portion of the manuscript.

The important question was not simply whether two letters looked alike.

Rather, we asked whether the same structural habits appeared repeatedly across different sections.

Such recurring habits can provide evidence for the identification of a scribal hand.

However, similarities must be assessed carefully because the position of a letter within a word can influence its form, and scribes trained in the same writing tradition may share many characteristics.

9. Reconstructing Pen Movement from Written Traces

As the comparison progressed, we began examining not only the finished shapes of letters but also the possible movements of the pen that produced them.

Certain combinations appear to have been written with a continuous, flowing motion.

In other cases, variations in stroke thickness or overlapping lines suggest that the pen may have been lifted and repositioned.

Yet a crucial distinction must be maintained:

A digital image preserves the visible traces of writing, not the actual movement of the scribe's hand.

Consequently, we cannot always determine whether a particular stroke was executed continuously or in separate movements.

Differences in ink density may reflect repeated dipping of the pen, changes in pressure, variations in the nib, or the absorbency of the paper.

These factors can create apparent differences even within the work of a single scribe.

For this reason, we treated pen movement as a hypothesis to be tested through repeated comparison rather than as something directly observable with certainty.

10. Comparing the Letter Alif

We then examined the Arabic letter alif.

Across several sections of the manuscript, independent alifs frequently descend with a slight inclination toward the left.

Some are nearly vertical, while others stop above the normal writing line.

In the final section and the colophon, certain alifs appear longer than those in the opening pages.

Nevertheless, their overall direction and construction resemble forms observed elsewhere in the manuscript.

This similarity may support the hypothesis that the main text and colophon were written by the same hand.

However, the length of a letter may vary according to available space, writing speed, or the scribe's immediate circumstances.

A reliable identification therefore requires comparison of multiple letters and their recurring structural characteristics, rather than dependence on any single feature.

11. The Letter Nun and the Limits of Our Comparison

The final stage of the session focused on the Arabic letter nūn.

We examined its forms in words such as bārān, āsān, bāghbān, nādān, dūdmān, nān, mihmān, and khūn.

In some instances, the curved body of the letter is clearly distinguishable.

In others, overlapping strokes make it difficult to isolate the letter from adjacent characters.

We also observed unusual forms of nūn at the ends of lines.

These variations may reflect the scribe's adjustment of letter shapes to the available space.

When we returned to the colophon, we found that clearly identifiable independent forms of nūn were difficult to locate.

A connected form in the phrase min kitābatihi appeared different from several earlier examples.

However, this observation alone cannot establish a change of scribal hand.

Connected and independent forms of the same letter may differ considerably.

We therefore left the comparison of nūn incomplete and reserved it for the next stage of our investigation.

12. Preliminary Findings

Our investigation produced several significant observations.

First, the manuscript's foliation, beginning at 201 and ending at approximately 375, raises questions about its earlier physical arrangement.

Second, the opening leaf contains seals, inscriptions, and erased material that may help reconstruct the manuscript's ownership history.

Third, the colophon appears to contain a personal name, a date, and possibly a geographical reference to Belgrade.

Fourth, recurring characteristics of sīn, shīn, and alif across the manuscript may support the possibility that the main text and final colophon were written by the same scribe.

None of these findings should yet be regarded as definitive.

The next phase of our research will involve a more systematic comparison of nūn, mīm, and other letters, followed by a renewed examination of the colophon, seals, and signature-like marks.

We also intend to investigate whether the final section of the text contains a distinct authorial conclusion or simply ends with the completion of its narrative.

Conclusion: Reading a Manuscript's History Through Its Letters

Our work today reinforced a central lesson of manuscript studies: the history of a handwritten book cannot be reconstructed from its literary content alone.

A seal may preserve the name of a former owner.

A colophon may identify a scribe or record the circumstances of copying.

A blank space may suggest a difficulty encountered during textual transmission.

A marginal annotation may reveal how a later reader engaged with the work.

Even the recurring shapes of individual letters can contribute to our understanding of how a manuscript was produced.

Yet these traces become historically meaningful only through careful comparison and critical interpretation.

Our task is to record observations accurately, distinguish evidence from conjecture, and avoid presenting plausible explanations as established facts.

This approach transforms manuscript reading into a broader investigation of textual transmission, scribal practice, ownership, and the historical life of books.

In Episode 523, we took another step in that direction.

The manuscript has not yet disclosed all its secrets. Its handwriting, seals, and colophon still contain questions that deserve further study.

Our investigation will continue—not by forcing the manuscript to confirm our expectations, but by allowing its surviving evidence to guide our conclusions.

Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523 — October 22, 2026

Research fields: Turkish manuscripts, palaeography, codicology, textual criticism, and the history of handwritten books.

بو انگلیسجه نسخه ده وئبلاقدا یاییملانماغا حاضردیر. ایندی عرب الیفباسی ایله تورکجه، لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه اولماقلا، ۵۲۳-جو بؤلومون اوچ مقاله‌سی تاماملاندی.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 522 - درس 11

2026-10-21T10:02:23.481-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 522 - درس 11

تورکجه

Türkcə

In English

https://youtube.com/live/9H0gBGgpQtk

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۲۳-جو بؤلوم — ۱۱-جی درسین علمی خولاصه‌سی

درسین موضوعو: الیازمالارین تاریخی، کولوفون، نسخه‌لر آراسی مقابله و متن تنقیدی

بو گونکۆ درسیمیزده الیازما بیر اثرین تاریخینی تعیین ائتمک اوچون ایشلدیگی‌میز دلیل‌لری، اونلارین اعتبار درجه‌سینی و بیر-بیری ایله مناسبتینی آراشدیر‌دیق. عملی مثاللریمیزین بیر حصه‌سینی «ستین البساتین» الیازماسی اوزرین‌ده آپاردیق.

درسیمیزین اساس علمی نتیجه‌سی بو اولدو کی، بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز بیر تاریخ قئیدینه، خط خصوصیتینه یا کاغیذ نیشانینا اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمک اولماز. تاریخی نتیجه مختلف دلیل‌لرین مقابله‌سی و تنقیدی یوخلانماسی ایله الده ائدیلمَلیدیر.

۱. تألیف تاریخی ایله استنساخ تاریخی آراسینداکی فرق

بیز اثرین مؤلف طرفیندن یازیلماغا باشلاندیغی تاریخی، تألیفین تاماملاندیغی تاریخی و الیمیزده‌کی نسخه‌نین کاتب طرفیندن کؤچورولدوغو تاریخی بیر-بیریندن آییردیق.

«ستین البساتین» اثرینین مقدمه‌سینده ۱۰۳۱-جی هجری ایلینده، مصرین فیوم منطقه‌سینده تألیفه باشلانماسی حاققیندا معلومات واردیر. الیمیزده‌کی نسخه‌نین کولوفونوندا ایسه ۱۱۰۹-جو هجری تاریخی اوخونور.

بیز بو ایکی تاریخین مختلف مرحله‌لره عائید اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک. لاکین کولوفونون قاباقکی نسخه‌دن کؤچورولمه‌سی احتمالینی ده آچیق ساخْلادیق.

۲. مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونون آیریلماسی

کتابین سون صفحه‌سینده ایکی آیری حصه تعیین ائتدیک.

بیرینجی حصه‌ده مؤلف اثرین یازیلماسیندان دانیشیر، عالملردن خطالاری اصلاح ائتمه‌لرینی و اونو خئیر دعا ایله یاد ائتمه‌لرینی ایسته‌ییر.

Explicit

ایکینجی حصه‌ده ایسه نسخه‌نین تاماملانماسی، کاتبین آدی و تاریخی معلوماتلار یئر آلیر.

Colophon

بیز مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونو بیر-بیرینه قاریشدیرماماغین ضروری اولدوغونو اؤیرندیک.

۳. خط، قلم حرکتلری و منطقه‌وی کتابت عادتلری

خطین تاریخی تعیین ائتمکده یاردیمچی دلیل اولدوغونو آراشدیر‌دیق.

تبریز، اردبیل، قم، تهران، اصفهان و باشقا منطقه‌لرده کتابت عادتلرینین فرقلی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.

قلمین حرکتینی، حرفلرین شکلینی، کلمه‌لرین بیر-بیرینه باغلانماسینی، سطرلرین یوخاری یا آشاغی مئیل ائتمه‌سینی و حرکت‌گذاری اوصولونو تاریخی قرینه‌لر کیمی دَیَرلندیر‌دیک.

آنجاق خط خصوصیت‌لرینین تک‌باشینا قطعی تاریخ وئرمه‌دیگی نتیجه‌سینه گلدیک.

۴. متن ایچینده‌کی تاریخی معلوماتلار

بیر اثر‌ده سلطانین، عالمین یا تاریخی حادثه‌نین ذکر ائدیلمه‌سی‌نین تاریخ تعیین ائتمکده اهمیتینی آراشدیر‌دیق.

بیز ایکی اصطلاح اؤیرندیک:

Terminus post quem

بیر اثرین یا متن طبقه‌سینین هانسی تاریخدن قاباق یارانمیش اولا بیلمه‌یه‌جَیینی گؤسترن ارکن تاریخی حد.

Terminus ante quem

بیر اثرین یا نسخه‌نین هانسی تاریخدن گئج اولمایاراق موجود اولدوغونو گؤسترن سون تاریخی حد.

بیر سلطانین آدینین ذکر ائدیلمه‌سینین اثرین حتماً او سلطانین حیاتدا اولدوغو دؤورده یازیلمیش اولدوغونو ثابت ائتمه‌دیگینی ده قئید ائتدیک.

۵. کاغیذین ایستهصال تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی

سو نیشانینین کاغیذین تاریخی حاققیندا معلومات وئره بیله‌جَیینی، لاکین نسخه‌نین استنساخ تاریخینی همیشه قطعی تعیین ائتمه‌دیگینی اؤیرندیک.

Watermark

کاغیذین ایستهصال تاریخی، اونون یازی اوچون ایشلدیلمه تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی آیری مفهۇملاردیر.

بیر کاغیذ حاضیرلاندیقدان ایللر سونرا کتابت اوچون ایشلدیله بیلر.

۶. مالکیت قئیدلرینین تاریخی دَیَری

فرضی تمرینیمیزده ۱۱۲۰-جی هجری تاریخلی مالکیت قئیدینی آراشدیر‌دیق.

نتیجه‌میز بو اولدو کی، اگر مالکیت قئیدی معتبر و همان نسخه‌یه عائید اولسا، نسخه‌نین او تاریخده موجود اولدوغونا دلیل‌دیر.

آنجاق مالکیت قئیدی نسخه‌نین تألیف یا استنساخ تاریخینی مستقیم گؤسترمیر.

۷. نسخه‌لر آراسی مقابله و اورتاق خطالار

اوچ فرضی نسخه‌ده مختلف اوخونوشلاری مقابله ائتدیک.

Variant Reading

بیر اثرین مختلف نسخه‌لرینده عینی متن موضع‌سینده گؤرونن فرقلی اوخونوشلاردیر.

بیز اوخونوش فرق‌لرینین هر بیرینین حتماً خطا اولمادیغینی قئید ائتدیک. بو فرق‌لر کاتب خطاسی، قصدلی اصلاح، منطقه‌وی دیل خصوصیتی یا مؤلفین اؤز دَییشیکلیگی نتیجه‌سی اولا بیلر.

ایکی نسخه‌ده عینی خطانین گؤرونمه‌سی اورتاق منبع احتمالینی گوجلندیره بیلر؛ لاکین تک‌باشینا قطعی شجره علاقه‌سینی ثابت ائتمیر.

۸. حاشیه اصلاحلری و متن انتقالی

«ستین البساتین» نسخه‌سینین ۶۰-جی صفحه‌سینده اساس متن ایله حاشیه آراسیندا رقم واسطه‌سی ایله قورولموش بیر علاقه‌نی آراشدیر‌دیق.

حاشیه‌ده قرآنین حجر سوره‌سینین ۴۲-جی آیه‌سیندن بیر عبارت یئر آلیر:

«إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ»

بیز بو علاوه‌نین کاتبین اونوتدوغو عبارت، سونراکی اصلاح یا باشقا بیر متن مداخله‌سی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.

اصلاحین سببینی تعیین ائتمک اوچون اساس متنین اصلاح‌دان قاباقکی حالینی و باشقا نسخه‌لری مقابله ائتمه‌لیییک.

۹. «ستین البساتین» اثرینین سیاسی و اجتماعی مضمونۇ حاققیندا یئنی فرضیه

درسین سون حصه‌سینده اثرین ۵–۱۱-جی ورقلریندن بعضی پارچالاری اوخودوق.

بو پارچالاردا قرآنین فضیلتلری، الهی عدالت، توبه، توکل، رزق، عرفانی عشق و معنوی مشاهده موضوعلاری گؤردوک.

بونونلا برابر، یئنی بیر آراشدیرما سوآلی مطرح ائتدیک:

گؤره‌سن، مؤلف یا ترجمه‌چی قرآن تفسیرینی اؤز دؤورونون سیاسی، اجتماعی و اخلاقی ناراحاتیلیقلارینی بیان ائتمک اوچون ده ایشلدیبمی؟

بو فرضیه‌نی یوخلاماق اوچون عربجه منبع ایله تورکجه ترجمه‌نی، مقدمه‌نی، خاتمه‌نی و اثرین مختلف مجلس‌لرینی مقابله ائتمه‌نین ضروری اولدوغو نتیجه‌سینه گلدیک.

درسین علمی نتیجه‌سی

بو گونکۆ درسیمیزده الیازما آراشدیرماسی‌نین اوچ اساس پرنسیپینی تثبیت ائتدیک:

بیرینجی: موشاهیده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آییرمالیییق.

ایکینجی: تاریخی دلیل‌لری مستقل یوخلامالی و سونرا بیر-بیرینه توتوشدورمالیییق.

اوچونجو: نسخه‌نین مادی تاریخی، متنین انتقال تاریخی و مؤلفین فکری مقصدی آیری-آیری آراشدیرمالیییق.

بو اوصول بیزه یالنیز الیازمانین نه زمان یازیلمیش اولدوغونو دئییل، هم ده متنین نئجه دَییشدیگینی و هانسی تاریخی محیطده هانسی معنا‌لاری داشیدیغینی آراشدیرماغا امکان وئریر.

۱۱-جی درسین دؤردونجو تمرینی — کاتب علاوه‌سینی مؤلفین اؤز دَییشیکلیگیندن آییرماق — نؤوبتی جلسه‌یه ساخْلانیب.

۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسی بورادا تاماملاندی.

--------------------------------------------------------------------

آشاغیدا عینی مقاله‌نی لاتین الفباسی ایله، تورکجه و وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون بیر اوسلوبدا حاضیرلادیم. متنی بیرینجی شخصین جمعی، یعنی «بیز» دیلی ایله یازدیـم.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm – 11. Ders

Yazma Eserlerin Tarihlendirilmesi, Kolofon, Nüsha Karşılaştırması ve Metin Tenkidi

Eski Türkçe yazma eserler üzerine sürdürdüğümüz araştırma ve okuma programımızın 523. bölümünde, on birinci dersimizi yazma eserlerin tarihlendirilmesi, nüshalar arasındaki farklılıklar ve metin tenkidinin temel yöntemlerine ayırdık. Bu derste öğrendiğimiz kuralları, önceki bölümde okumaya başladığımız Sittînü'l-Besâtîn adlı Türkçe yazma eser üzerinde uygulamaya çalıştık.

Çalışmamızın temel sorusu şuydu: Bir yazma eserin ne zaman yazıldığını, hangi tarihte istinsah edildiğini ve günümüze ulaşan nüshanın hangi değişikliklerden geçtiğini nasıl belirleyebiliriz?

Bu soruya cevap ararken tek bir tarih kaydının, yazı biçiminin veya kâğıt özelliğinin kesin sonuç vermeyeceğini gördük. Sağlıklı bir tarihlendirme için metin içindeki tarihî bilgiler, kolofon, yazı özellikleri, kâğıt, filigran, mürekkep, mülkiyet kayıtları ve diğer nüshaların birlikte incelenmesi gerektiği sonucuna vardık.

1. Telif Tarihi ile İstinsah Tarihi Arasındaki Fark

Dersimizin ilk aşamasında bir eserin telif tarihi ile elimizdeki nüshanın istinsah tarihini birbirinden ayırdık.

Telif tarihi, eserin müellif tarafından kaleme alındığı dönemi ifade eder. Ancak telifin başlangıcı ile tamamlanması aynı tarihte olmayabilir. Müellif bir eseri birkaç yıl boyunca yazmış, daha sonra bazı bölümlerini değiştirmiş veya yeni bilgiler eklemiş olabilir.

İstinsah tarihi ise mevcut nüshanın bir müstensih tarafından kopyalandığı tarihtir.

Sittînü'l-Besâtîn eserinin mukaddimesinde, müellifin hicrî 1031 yılında Mısır'ın Feyyum bölgesinde eserini yazmaya başladığına ilişkin bir ifade bulunmaktadır. İncelediğimiz nüshanın sonunda ise hicrî 1109 tarihi okunmaktadır.

Bu iki tarih arasında 78 hicrî yıl vardır.

Ancak bu fark tek başına herhangi bir çelişki oluşturmaz. Bir eser yazıldıktan onlarca, hatta yüzlerce yıl sonra yeniden istinsah edilebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken başka bir ihtimal de bulunmaktadır: Müstensih, önceki nüshanın kolofonunu da aynen kopyalamış olabilir. Dolayısıyla kolofondaki tarihin mutlaka elimizdeki nüshanın istinsah tarihi olduğunu kabul edemeyiz.

2. Müellifin Hatimesi ile Müstensihin Kolofonu

İncelediğimiz yazmanın son sayfasında iki ayrı bölüm bulunduğunu gözlemledik.

İlk bölümde müellif, eserini yazma gerekçesinden söz etmekte, âlimlerden metindeki hataları düzeltmelerini ve kendisini hayır dua ile anmalarını istemektedir.

Bu bölüm, eserin son sözleri veya hatimesi olarak değerlendirilebilir.

Explicit

İkinci bölümde ise nüshanın tamamlandığı belirtilmekte; müstensihin adı, istinsah yeri ve tarihine ilişkin bilgiler verilmektedir.

Colophon

Bu iki bölümü birbirinden ayırmak önemlidir. Çünkü müellifin hatimesi eserin bütün nüshalarında aktarılmış olabilir. Buna karşılık kolofon, mevcut nüshanın hazırlanma sürecine ilişkin bilgiler taşıyabilir.

Ancak bir müstensihin önceki nüshanın kolofonunu da kopyalaması mümkündür.

İncelediğimiz yazmada ana metin ile kolofonun yazı biçimlerinin birbirine benzediğini gözlemledik. Bunun aynı müstensihin elinden çıktığına işaret edebileceğini düşündük. Bununla birlikte kesin sonuca varabilmek için harf biçimlerini, kalem hareketlerini, mürekkebi ve diğer paleografik özellikleri karşılaştırmak gerektiğini belirledik.

3. Yazı Biçimi, Kalem Hareketleri ve Bölgesel Yazı Gelenekleri

Yazma eserlerin tarihlendirilmesinde paleografik özellikler önemli yardımcı delillerdir.

Tebriz, Erdebil, Kum, Tahran, İsfahan ve başka merkezlerde aynı dönemde farklı yazı gelenekleri bulunabilir. Bunun yanında bir müstensihin eğitim aldığı çevre, kullandığı yazı türü ve metnin niteliği de yazı biçimini etkileyebilir.

Dersimizde özellikle şu özellikler üzerinde durduk:

Harflerin şekilleri ve birbirlerine bağlanma biçimleri
Kalemin hareketi ve yazının hızı
Kelimelerin birbirine yaklaşması veya iç içe geçmesi
Satırların düz, yukarıya veya aşağıya eğimli ilerlemesi
Harekelerin kullanılması ve yerleştirilmesi
Mürekkebin rengi ve kalem ucunun bıraktığı izler

Sittînü'l-Besâtîn nüshasında bazı kelimelerin birbirine çok yakın yazıldığını, hatta yer yer birbirinden ayrılmasının güçleştiğini gözlemledik.

Bu özellik, müstensihin hızlı yazmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak aynı durum onun alışılmış yazı üslubundan da kaynaklanabilir.

Bu nedenle yalnızca yazının görünüşüne dayanarak kesin tarih vermenin bilimsel açıdan doğru olmadığını kabul ettik.

4. Metin İçindeki Tarihî Bilgiler

Bir eserde sultanların, âlimlerin veya tarihî olayların anılması, eserin tarihlendirilmesinde önemli ipuçları sağlayabilir.

Ancak bir kişinin adının zikredilmesi, eserin mutlaka o kişinin yaşadığı dönemde yazıldığı anlamına gelmez.

Örneğin İmam Gazzâlî'nin adının geçtiği bir metin, onun ölümünden yüzyıllar sonra kaleme alınmış olabilir.

Buna karşılık müellifin kendi döneminde gerçekleşen bir olayı anlatması, metnin belirli bir tarihten önce yazılamayacağını gösterebilir.

Bu bağlamda iki temel tarihlendirme kavramını ele aldık.

Terminus post quem

Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten önce meydana gelmiş olamayacağını belirten en erken tarih sınırıdır.

Terminus ante quem

Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten geç olmayacak şekilde mevcut bulunduğunu gösteren en geç tarih sınırıdır.

Burada önemli bir ayrıntıya dikkat ettik: Bir metinde tarihî olayın bulunması, eserin bütün bölümlerinin o olaydan sonra yazıldığını mutlaka göstermez.

Müellif önceki metnine sonradan yeni bir bölüm eklemiş olabilir.

Dolayısıyla tarihlendirme yaparken eserin farklı yazım ve düzenleme aşamalarını birbirinden ayırmak gerekir.

5. Kâğıdın Üretim Tarihi ile Nüshanın Yazım Tarihi

Dersimizin önemli konularından biri de kâğıdın tarihiydi.

Bir yazmanın kâğıdında bulunan filigran, kâğıdın üretim dönemini araştırmamıza yardımcı olabilir.

Watermark

Ancak kâğıdın üretildiği tarih ile üzerine yazı yazıldığı tarih aynı olmak zorunda değildir.

Bir kâğıt üretildikten yıllar sonra kullanılabilir. Bu nedenle filigranın tarihlendirilmesi, nüshanın istinsah tarihini tek başına kesin olarak belirlemez.

Öte yandan kâğıdın belirli bir tarihten önce üretilmediği güvenilir delillerle kanıtlanırsa, üzerindeki yazının da o tarihten önce yazılmış olması mümkün değildir.

Filigran araştırmasında yalnızca şekil benzerliğine değil, işaretin ölçülerine, kâğıt içindeki konumuna, zincir çizgilerine ve tarihli karşılaştırma örneklerine de dikkat edilmesi gerektiğini öğrendik.

6. Mülkiyet Kayıtlarının Tarihî Değeri

Bir başka uygulamamızda hicrî 1120 tarihli bir mülkiyet kaydını değerlendirdik.

Bu kaydın gerçekten o tarihte yazıldığı ve mevcut nüshaya ait olduğu doğrulanırsa, nüshanın 1120 yılında mevcut bulunduğunu kabul edebiliriz.

Ancak bu kayıt eserin telif tarihini veya nüshanın tam olarak hangi yılda istinsah edildiğini doğrudan göstermez.

Bu nedenle mülkiyet kayıtları, kolofonlar ve kâğıt özellikleri birbirini tamamlayan, fakat farklı sorulara cevap veren delillerdir.

7. Nüshalar Arasındaki Farklı Okunuşlar

Dersimizin ikinci önemli bölümünde metin tenkidine geçtik.

Bir eserin farklı nüshalarında aynı yerde görülen değişik okunuşları karşılaştırdık.

Variant Reading

Örneğin bir nüshada “sultan-ı âdil”, diğerinde “padişah-ı âdil”, üçüncüsünde ise yalnızca “sultan” ifadesi bulunabilir.

Bu farklılıkların her birinin mutlaka hata olması gerekmez.

Bazı farklılıklar müstensihin yanlışından, bazıları bilinçli düzeltmeden, bazıları bölgesel dil özelliklerinden, bazıları ise müellifin kendi metnini yeniden düzenlemesinden kaynaklanabilir.

Bu nedenle en eski nüshanın her zaman en doğru metni içerdiğini varsayamayız.

8. Ortak Hatalar ve Nüshaların Soy Ağacı

Uygulamalı alıştırmamızda iki nüshada aynı ibarenin düşmüş olduğunu varsaydık.

Bu ortak eksikliğin, iki nüshanın aynı kaynaktan kopyalandığını kesin olarak kanıtlayıp kanıtlamayacağını tartıştık.

Vardığımız sonuç şuydu:

İki müstensihin birbirinden bağımsız olarak aynı hatayı yapması mümkündür.

Ancak aynı yerde, aynı uzun ibarenin ve özellikle nadir görülen bir hatanın tekrarlanması, nüshalar arasında ortak kaynak bulunduğu ihtimalini güçlendirebilir.

Böylece nüshaların soy ağacını kurarken tek bir benzerliğe değil, birçok bağımsız ortak hata ve farklılığa bakılması gerektiğini öğrendik.

9. Haşiye Düzeltmeleri ve Metnin Aktarım Tarihi

Sittînü'l-Besâtîn nüshasının 60. sayfasında ana metin ile haşiye arasında bir işaret bağlantısı bulunduğunu daha önce gözlemlemiştik.

Haşiyede Kur'an'ın Hicr suresinin 42. ayetinden şu ifade yer almaktadır:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ

Bu ibarenin ana metne eklenmesi amacıyla yazılmış olabileceğini değerlendirdik.

Ancak söz konusu eksikliğin müstensihin göz sıçramasından mı, önceki nüshadaki bir eksiklikten mi, yoksa daha sonraki bir müdahaleden mi kaynaklandığını henüz belirleyemedik.

Bunun için ana metnin düzeltmeden önceki hâlini ve diğer nüshalardaki karşılıklarını incelememiz gerektiği sonucuna vardık.

10. Sittînü'l-Besâtîn'in Siyasi ve Toplumsal İçeriği Üzerine Yeni Bir Araştırma Sorusu

Dersimizin son bölümünde, kitabın yalnızca Kur'an kıssalarının açıklanması amacıyla mı yazıldığını, yoksa müellifin veya Türkçe tercümeyi hazırlayan kişinin kendi dönemine ilişkin siyasi ve toplumsal düşüncelerini de metne yansıtıp yansıtmadığını sorguladık.

Bu amaçla eserin 5–11. varaklarından bazı bölümler okuduk.

Okuduğumuz parçalarda Kur'an'ın faziletleri, tövbe, ilahi adalet, mükâfat, tevekkül, rızık, tasavvufi aşk ve manevi müşahede gibi konular öne çıkıyordu.

Bu bölümlerde doğrudan siyasi bir eleştiri belirleyemedik.

Ancak bir eserin ilk bölümlerinde dini ve ahlaki konuların bulunması, ilerleyen bölümlerinde siyasi düşüncelere yer verilmediği anlamına gelmez.

Buradan hareketle yeni bir araştırma sorusu ortaya koyduk:

Bir müellif veya mütercim, kendi döneminin siyasi, toplumsal ve ahlaki sorunlarını Kur'an tefsiri içinde dile getirebilir mi?

Bu soruyu cevaplayabilmek için Arapça kaynak ile Türkçe tercümeyi karşılaştırmamız gerekir.

Özellikle tercümede Arapça kaynakta bulunmayan siyasi veya toplumsal değerlendirmelerin yer alıp almadığını araştırmak önemlidir.

Aynı zamanda eserin mukaddimesinde Sultan Mustafa'nın ikinci kez tahta çıkmasının zikredilmesi, metnin yazıldığı tarihî ortamın incelenmesini gerekli kılmaktadır.

Bu noktada üç ayrı düzeyi birbirinden ayırmamız gerektiğini belirledik:

Arapça kaynağın düşünce dünyası
Türkçe mütercimin kendi dönemine ait yorumları
Daha sonraki müstensihlerin metne olası müdahaleleri

Bu ayrım yapılmadan eserin siyasi veya toplumsal amacı hakkında kesin hükme varılamaz.

Sonuç

On birinci dersimizde yazma eserlerin tarihlendirilmesi ile metin tenkidinin birbirinden ayrı, fakat yakından ilişkili araştırma alanları olduğunu gördük.

Bir yazmanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünce dünyası aynı şey değildir.

Kâğıt, mürekkep, yazı, kolofon, mülkiyet kayıtları ve metin içindeki tarihî bilgiler, eserin farklı aşamalarını aydınlatabilir.

Ancak bunların her biri eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.

Bu dersten çıkardığımız üç temel bilimsel ilke şunlardır:

Birincisi: Gözlem ile varsayımı birbirinden ayırmalıyız.

İkincisi: Tarihî delilleri bağımsız olarak incelemeli, ardından birbirleriyle karşılaştırmalıyız.

Üçüncüsü: Yazma nüshanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünsel amacı ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Sittînü'l-Besâtîn üzerine yaptığımız okumalar, eserin yalnızca dil ve yazı tarihi bakımından değil, Osmanlı döneminin dinî, ahlaki, tasavvufi ve muhtemel siyasi düşünce dünyası açısından da araştırılmaya değer olduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte siyasi içerik hakkındaki değerlendirmemiz henüz bir araştırma hipotezidir. Kesin sonuca varabilmek için eserin tamamını, Arapça kaynağını ve mevcut Türkçe nüshalarını karşılaştırmamız gerekmektedir.

On birinci dersimizin dördüncü uygulaması olan “Müstensih müdahalesini müellifin kendi metninde yaptığı değişiklikten ayırmak” konusunu ise bir sonraki dersimize bıraktık.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar programının 523. bölümündeki 11. dersimizi burada tamamladık.

ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده بو مقاله‌نین اینگیلیسجه علمی نسخه‌سینی ده حاضیرلایا بیلریک.

----------------------------------------------

آشاغیدا ۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسینی اینگیلیسجه، وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون علمی مقاله شکلينده حاضیرلادیم. مقاله‌ده «بیز» بیان اوسلوبونو ساخْلادیـم؛ موشاهیده‌لری، علمی فرضیه‌لری و هله ثابت اولمامیش نتیجه‌لری بیر-بیریندن آییردیم.

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books

Episode 523 — Lesson 11

Dating Historical Manuscripts: Colophons, Textual Variants, and the Political Dimensions of Qur’anic Interpretation

In the 523rd episode of our ongoing research program, Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books, we devoted our eleventh lesson to the dating of historical manuscripts, the interpretation of colophons, the comparison of textual witnesses, and the principles of textual criticism.

Our practical work drew primarily on Sittīn al-Basātīn, an Ottoman Turkish manuscript that we had begun examining in an earlier session.

The central question guiding our lesson was straightforward but methodologically demanding: How can we establish when a work was composed, when a surviving manuscript was copied, and what changes its text may have undergone during transmission?

As our discussion developed, we also encountered a broader question concerning the intellectual purpose of the work. Could a text presented as an interpretation of the Qur’an also communicate the political, social, and ethical concerns of its author or translator?

This question emerged from our manuscript reading rather than from a predetermined interpretation. It therefore remains a hypothesis to be tested against the textual evidence.

1. Distinguishing Composition from Manuscript Production

Our first task was to distinguish the date of a work’s composition from the date of a surviving manuscript.

A composition date refers to the period during which an author produced a text. Even this may involve several stages: initial drafting, revision, expansion, and final completion.

A manuscript’s copying date, by contrast, concerns the production of a particular physical witness.

These dates may be separated by decades or centuries.

In the introduction to Sittīn al-Basātīn, we identified a statement indicating that the author began composing the work in Fayyum, Egypt, at the beginning of Ramadan 1031 AH.

The colophon of the manuscript under examination appears to record 1109 AH.

The difference between these dates is 78 Hijri years.

This discrepancy is not inherently problematic. A manuscript copied in 1109 AH could transmit a work originally composed in 1031 AH.

However, another possibility must also be considered: a copyist may have reproduced the colophon of an earlier manuscript, including its date and other details.

Consequently, a date recorded in a colophon cannot automatically be treated as the production date of the surviving physical manuscript.

2. The Author’s Closing Remarks and the Copyist’s Colophon

During our examination of the manuscript’s final page, we distinguished two sections that serve different functions.

The first contains the author’s closing remarks, or explicit.

In the passage we read, the author refers to the circumstances of writing and requests that learned readers examine the work fairly, correct any errors, and remember him in their prayers.

The second section contains the colophon, which records information associated with the copying of the manuscript.

This distinction is essential.

An author’s concluding remarks may be transmitted from one manuscript to another as part of the literary work itself. A colophon may provide information about the production of a particular copy, but it too can be inherited from an earlier exemplar.

We also observed that the handwriting of the main text and that of the colophon appeared similar.

This similarity may suggest that both were written by the same scribe. Nevertheless, a reliable conclusion would require a systematic comparison of letterforms, pen movements, spacing, ink, and other paleographic features.

Even if the same hand produced both sections, the historical information in the colophon would still require independent verification.

This led us to an important methodological distinction: the physical authenticity of a colophon is not necessarily equivalent to the historical accuracy of the information it contains.

3. Handwriting, Regional Traditions, and Paleographic Dating

We next examined the contribution of paleography to manuscript dating.

Handwriting traditions can vary across periods, regions, institutions, and individual scribes.

For example, manuscript production in Tabriz, Ardabil, Qom, Tehran, Isfahan, and other centers may exhibit distinctive conventions.

Yet regional variation should not be interpreted mechanically.

A scribe working in one city may have been trained elsewhere. Another may preserve the spelling and linguistic features of an earlier exemplar. Different genres may also encourage different writing practices.

Our observations focused on several features:

The formation and connection of individual letters.
The speed and direction of pen movements.
The compression or separation of words.
The alignment and inclination of written lines.
The placement and appearance of vowel marks.
Variations in ink and pen-stroke thickness.

In Sittīn al-Basātīn, we encountered passages in which words appeared tightly connected, making their separation and interpretation difficult.

This may indicate rapid writing, although it could equally reflect the scribe’s habitual style.

We therefore concluded that handwriting is an important chronological indicator but rarely provides sufficient evidence for a precise date on its own.

4. Historical References and Chronological Boundaries

Historical references within a text may help establish chronological limits.

A manuscript may mention a ruler, scholar, political event, or institutional development. Such references can be useful, but their significance depends on context.

The mention of a historical figure does not prove that the author was writing during that individual’s lifetime.

For example, a text referring to al-Ghazali may have been composed centuries after his death.

Conversely, a reference to a securely dated event may establish that a particular passage could not have been written before that event occurred.

We examined two fundamental chronological concepts.

Terminus post quem refers to the earliest possible date after which a text, passage, or manuscript could have originated.

Terminus ante quem refers to the latest possible date by which a text or manuscript must already have existed.

An important qualification emerged from our discussion.

If a work mentions an event that occurred in 920 AH, the passage describing that event cannot ordinarily have been written before 920 AH.

However, an earlier version of the work may have existed before that date, with the historical reference added during a later revision.

Thus, a chronological boundary may apply to a particular textual layer rather than to the entire composition.

This distinction is especially relevant when investigating works that may have undergone multiple stages of authorial revision.

5. Paper, Watermarks, and the Date of Copying

Another major subject was the relationship between the date of paper production and the date of manuscript copying.

Watermarks can provide useful evidence concerning the production and circulation of paper.

However, the date of paper manufacture is not necessarily the date on which a manuscript was written.

Paper could remain unused for years before being employed by a scribe.

We considered hypothetical examples in which a manuscript’s colophon appeared to conflict with the chronology suggested by its watermark.

Suppose a colophon records 1050 AH, while the watermark closely resembles examples associated with paper produced between 1080 and 1100 AH.

If independent evidence establishes that the paper could not have existed before 1080 AH, the manuscript could not have been written on that paper in 1050 AH.

Nevertheless, a resemblance between watermarks does not automatically establish an exact manufacturing date.

The researcher must compare dimensions, design, chain lines, placement, and securely dated reference examples.

A chronological discrepancy therefore requires investigation rather than an immediate accusation of error or falsification.

6. Ownership Records as Historical Evidence

We also examined the chronological value of ownership inscriptions.

In one hypothetical exercise, a manuscript contained an ownership note dated 1120 AH.

If the note is authentic, correctly dated, and demonstrably belongs to the surviving manuscript, it establishes that the manuscript existed no later than 1120 AH.

It does not, however, establish the exact date of composition or copying.

This distinction helped us recognize that different categories of evidence answer different questions.

An ownership inscription may establish the existence of a manuscript at a particular time.

A colophon may claim a copying date.

A watermark may help identify the period in which the paper was manufactured.

These forms of evidence should be evaluated independently before their implications are combined.

7. Textual Variants and the Comparison of Manuscripts

The second major part of our lesson concerned textual criticism.

When several manuscripts preserve the same work, they may contain different readings at corresponding passages.

These differences are known as textual variants.

For example, one manuscript might read “the just sultan,” another “the just sovereign,” while a third preserves only “the sultan.”

Such differences should not automatically be classified as errors.

A variant may result from accidental omission, deliberate correction, regional linguistic adaptation, or authorial revision.

We emphasized that the oldest surviving manuscript is not necessarily the most accurate witness.

A later manuscript may have been copied from an earlier and more reliable exemplar than the one used to produce an older surviving copy.

Accordingly, the evaluation of textual witnesses requires more than a comparison of their dates.

8. Shared Errors and Manuscript Genealogy

We then considered the relationship between shared errors and the reconstruction of manuscript transmission.

Suppose two manuscripts omit the same phrase at the same location.

Does this prove that they descend from a common exemplar?

Not necessarily.

Two scribes may independently omit the same words, especially where similar beginnings or endings make accidental eye-skipping likely.

However, an unusual shared error may provide stronger evidence of a genealogical relationship.

Several independent and distinctive shared errors can strengthen the hypothesis that two manuscripts descend from a common textual ancestor.

This discussion reinforced an essential principle: manuscript genealogy must be reconstructed through patterns of evidence, not through isolated similarities.

The same principle applies to regional spelling differences and linguistic modernization.

A scribe copying an Ottoman Turkish text in another linguistic environment may introduce local vocabulary, orthographic conventions, or grammatical forms.

Such changes are valuable evidence, but they do not automatically establish the geographical location of copying.

9. Marginal Corrections and the Transmission of the Text

Our earlier examination of page 60 of Sittīn al-Basātīn provided a practical example of textual correction.

We observed a relationship between a marker in the main text and a corresponding marker in the margin.

The marginal passage included a Qur’anic phrase from Surah al-Hijr, verse 42:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ

The matching markers suggest that the marginal passage was intended to be associated with a specific location in the main text.

However, the precise nature of the intervention remains uncertain.

The passage may have been omitted accidentally by the copyist. It may have been missing from an earlier exemplar, or it may represent a later correction.

To distinguish these possibilities, we would need to reconstruct the text before correction and compare the passage with other manuscript witnesses.

We also noted the importance of examining repeated introductory expressions, such as references to God speaking, because they may help explain how an omission occurred.

Nevertheless, a mechanism such as eye-skipping should not be asserted without sufficient textual evidence.

10. A New Research Question: Qur’anic Interpretation and Political Thought

The final part of our session moved beyond dating and textual transmission.

While reading selected passages from folios 5–11 of Sittīn al-Basātīn, we began questioning the broader intellectual purpose of the work.

The passages we examined concerned the virtues of the Qur’an, repentance, divine reward, trust in God, spiritual love, and mystical contemplation.

These sections did not provide clear evidence of direct political criticism.

Yet the absence of explicit political discussion in the opening sections does not establish that political ideas are absent from the work as a whole.

We therefore formulated a new research question:

Could an author or translator employ Qur’anic interpretation to express political, social, ethical, or intellectual concerns arising from the historical circumstances of his own time?

This question becomes particularly significant when a work refers to a contemporary ruler or political event.

In the introduction to Sittīn al-Basātīn, Sultan Mustafa’s second accession to the Ottoman throne is mentioned.

Such a reference invites us to investigate the political circumstances surrounding the production of the Turkish text.

However, a reference to a ruler is not sufficient to classify the entire work as political commentary.

A rigorous investigation must distinguish three levels:

First, the ideas and interpretive framework of the Arabic source.

Second, the interventions, explanations, and possible adaptations introduced by the Turkish translator.

Third, changes introduced by later scribes during manuscript transmission.

The key question is not merely whether political concepts appear in the text, but whether they belong to the Arabic source, the Turkish translator’s historical environment, or later stages of transmission.

This approach may reveal how religious interpretation interacted with the political and social concerns of Ottoman intellectual life.

It may also help us determine whether particular passages represent inherited exegetical traditions or historically specific reinterpretations.

At present, this remains a research hypothesis rather than an established conclusion.

Conclusion

Our eleventh lesson demonstrated that manuscript dating and textual criticism are distinct but closely interconnected fields.

The physical history of a manuscript, the transmission history of its text, and the intellectual intentions of its author must be investigated separately.

Paper, ink, handwriting, colophons, ownership inscriptions, and internal historical references each provide different kinds of evidence.

None should be treated as automatically decisive.

We concluded the lesson with three methodological principles.

First, observations must be distinguished from hypotheses. A visible feature of a manuscript is evidence; an explanation of how or why that feature arose requires further investigation.

Second, historical evidence must be evaluated independently before being combined. Agreement between several sources strengthens a conclusion only when their reliability and possible dependence have been considered.

Third, the physical manuscript, the transmitted text, and the author’s intellectual project represent different historical layers. Understanding a work requires attention to all three.

Our reading of Sittīn al-Basātīn suggests that the manuscript deserves further investigation not only as a witness to Ottoman Turkish language and manuscript culture, but also as a possible source for the study of religious, ethical, mystical, and political thought.

The next stage of research should involve a systematic comparison of the Arabic source, the Turkish translation, and the surviving manuscript witnesses.

Such a comparison may help us understand whether, and to what extent, the interpretation of Qur’anic narratives served as a vehicle for expressing the concerns of a particular historical society.

We concluded Episode 523 and Lesson 11 at this point. The fourth practical exercise—distinguishing scribal interpolation from authorial revision—was reserved for our next lesson.

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books — Episode 523, Lesson 11.

بو نسخه اینگیلیس‌دیلی اوخوجولار اوچون علمی، آیدین و وئب‌لوگدا مستقیم یاییملانماغا اویغون شکلده حاضیرلانیب.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 521

2026-10-20T18:52:02.456-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 521

تورکجه

Türkcə

İn English

https://youtube.com/live/BVd7U4bOjJU

بیر یوسف قصه‌سی الیازماسی‌نین ایزی ایله: دؤرد ساعتلیق اوخونوشون علمی نتیجه‌لری

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» پروگرامی — ۵۲۱-جی بؤلوم

بوگونکی پروگرامی‌میزدا تقریباً دؤرد ساعت بویونجا یوسف پیغمبرین قصه‌سینه عاید قدیم تورکجه بیر الیازمانی اوخودوق و آراشدیر‌دیق. مقصدیمیز یالنیز متنـی اوخوماق دئییل، کتابین فیزیکی قورولوشونو، خط خصوصیتلرینی، مؤلف و مترجمینی، تاریخی محیطینی و فکری مقصدینی آیدینلاشدیرماق ایدی.

آراشدیرمامیزین بو مرحله‌سینده نسخه‌شوناسلیغین اساس بؤلوملرینه توخونساق دا، باشقا نسخه‌لرله مقابله آپارماغا و متنـین تنقیدی نشرینی حاضیرلاماغا واختیمیز چاتمادی. بونا گؤره، الده ائتدیگیمیز نتیجه‌لر ایلکین الیازما آراشدیرماسی‌نین نتیجه‌لری کیمی قبول اولونمالیدیر.

الیازمانین فیزیکی و خط خصوصیتلری

کتابین مختلف صحیفه‌لرینی یوخلادیقدا قارا و قیرمیزی جوهرین بیرلیکده ایشلندیگینی، مجلس باشلیقلارینین و بعضی عبارت‌لرین قیرمیزی ایله مشخص ائدیلدیگینی گؤردوک. بعضی یئرلرده قیرمیزی یازی‌نین آلتین‌دان قارا خطین ایزلری گؤرونوردو. بو موشاهیده روبریکالارین اساس متن یازیلدیقدان سونرا رنگلندیریلمیش اولا بیله‌جه‌گینی گؤسترسه ده، همین ایشین کاتب طرفیندن نه واخت و نئجه آپاریلدیغینی قطعی تعیین ائتمیر.

خطدا حرفلرین بیر-بیرینه یاخین یازیلماسی، نقطه‌لرین بعضاً بوراخیلماسی، کلمه‌لرین آیریلماسینین چتینلشمه‌سی و قلمین قالینلیغیندا فرق‌لر موشاهیده ائتدیک. خصوصاً کاف، میم، یا، شین و لام حرفلرینین مختلف شکللرینی مقابله ائتدیک. بعضی صحیفه‌لرده سطرلرین یؤن دَییشمه‌سی و کنار یازیلاری دا نظره چارپدی.

بونلار خطین اوخونوشونا تأثیر ائدن اؤنملی علامتلردیر. آمما نقطه‌نین دوشمه‌سینی هر دفعه کاتبین سرعتی ایله، قلم قالینلیغی‌نین دَییشمه‌سینی ایسه آیری کاتبین ایشی ایله آچیقلاماق دوغرو اولماز. بونون اوچون داها دقیق خط مقابله‌سی لازیمدیر.

مؤلف، منبع و مترجم مسئله‌سی

مقدمه‌ده «آلتی پارماق» و «محمد بن محمد» آدلاری ایله قارشیلاشدق. بو معلومات اثرین تورکجه مؤلف یا مترجمینی تاریخی «آلتی پارماق محمد افندی» ایله علاقه‌لندیرمک اوچون اؤنملی بیر ایپوجودور. لاکین بو عینیلشدیرمه‌نی باشقا تاریخی و کتابشناسی دلیـللرله تصدیق ائتمک لازیمدیر.

متن‌ده بیر رساله‌نین تورکجه‌یه ترجمه ائدیلمه‌سی آچیق بیلدیریلیر. منبع مؤلفینین آدی و رساله‌نین عنوانی دا ذکر اولونور؛ آنجاق بونلارین بعضی حرفلری و ضبطی هله تام آیدینلاشماییب.

سون بؤلوملرده امام غزالی‌نین آدی و فارسجادان تورکجه‌یه ترجمه مسئله‌سی ده قارشی‌میزا چیخدی. بو، اثرین بیر نئچه منبع‌دن استفاده ائتدیگی احتمالینی یارادیر. آمما امام غزالی‌نین آدینین چکیلمه‌سی، بوتون اثرین مستقیم اونون کتابیندن ترجمه اولوندوغونو ثابت ائتمیر.

بو باخیمدان اثرین ساده ترجمه، شرحلی ترجمه، اقتباس یا مختلف منبعلردن ترتیب اولونموش بیر متن اولدوغو هله آچیق آراشدیرما مسئله‌سیدیر.

تاریخ: سلطان مصطفادان سلطان مرادا

بوگونکی اوخونوشون ان اؤنملی نتیجه‌لریندن بیری متن‌ده تاریخی ایشاره‌لرین تاپیلماسی ایدی.

مقدمه‌ده سلطان مصطفانین ایکینجی دفعه تختـه چیخماسی و هجری ۱۰۳۱-جی ایل ذکر اولونور. بو معلومات تاریخی باخیمدان بیرینجی مصطفانین ایکینجی سلطنتی ایله اویغون گلیر.

متن‌ده ترجمه‌یه رمضان آییندا باشلاندیغینا دایر عبارت ده وار. خاتیـمه‌ده ایسه هجری ۱۰۳۳-جو ایله ایشاره اولا بیله‌جک بیر تاریخ اوخودوق. اگر بو ضبط‌لر تصدیقلنسه، ترجمه‌نین ۱۰۳۱-جی ایلده باشلانیب ۱۰۳۳-جو ایل اطرافیندا یازییا آلینماسی یا تاماملانماسی احتمالی یارانیر.

باشقا بیر یئرده «حالا سلطانیمیز اولان سلطان مراد خان» عبارتی‌نی اوخودوق. بو دا اثرین دؤردونجو مرادین سلطنتی دؤورو ایله باغلی اولا بیله‌جه‌گینی گؤستریر.

آنجاق تاریخچیلکده احتیاط واجیبدیر: متن‌ده ذکر اولونان حادثه‌نین تاریخی، اثرین تألیف تاریخی و الیمیزده‌کی نسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی عینی اولمایا بیلر.

مصر، استانبول و مؤلفین حیاتی

متن‌ده مصر و احتمالاً فیوم شهری ایله باغلی جغرافی معلوماتا راست گلدیک. سون بؤلوملرده ایسه مترجم یا مؤلف اؤز فعالیتی حاققیندا دانیشاراق استانبولدا اون ایکی ایل، مصرده ایسه قیرخ ایلدن آرتیق وعظ و نصیحت ائتدیگینی بیلدیرن عبارت‌لر ایشلدیر.

اگر بو مدت‌لر دوغرو اوخونوبسا، بیزیم اوچون چوخ اؤنملی بیوگرافیک دلیـللردیر. لاکین بو جومله‌لرین کیمین دیلیندن نقل اولوندوغونو و مدت‌لرین نئجه حسابلاندیغینی آیریجا یوخلامالی‌ییق.

یوسف قصه‌سی و سیاسی نصیحت

اثرین ان دیققت‌چکن خصوصیتی یوسف قصه‌سینین عدالت و دولت اداره‌چیلیگی ایله علاقه‌لندیریلمه‌سیدیر.

مؤلف علم و حکمتین فضیلتینی آچیقلادیقدان سونرا، کئچمیش امت‌لرین و پیغمبرلرین قصه‌لرینی عبرت منبعی کیمی تقدیم ائدیر. یوسف قصه‌سی ده بو چـرچیوه‌ده اخلاقی و اجتماعی تعلیم وسیله‌سینه چئوریلیر.

خصوصاً «السلطان ظل الله» عبارتینین شرحی اؤنملیدیر. متن‌ده سلطانین کؤلگه کیمی فقیرلری و ضعیفلری قورومالی اولدوغو بیلدیریلیر و آردینجا ظلم ائدن حاکمین بو صفتـه لایق اولمادیغی وورغولانیر.

رشوت مسئله‌سی ایسه اثرین مرکزی اجتماعی تنقیدلریندن بیری‌دیر. مؤلف رشوتین آدی حالا چئوریلمه‌سینی، نصیحتین تأثیرسیز قالماسینی و رشوت علیه چیخانلارین دشمنلیکله قارشیلاشماسینی تصویر ائدیر.

ان اؤنملی جومله‌لردن بیری بودور: «زیرا دونیانین خرابلیغینا سبب رشوتدیر». مؤلف پادشاهین بو عبرته دیققت ائتمه‌سینی ده آچیق آرزولاییر.

بونا گؤره، اثرین سیاسی-اخلاقی مقصدی یالنیز بیزیم فرضیه‌میز دئییل؛ متنـین اؤزوندن ده گؤرونور. لاکین بو تنقیدین مشخص بیر تاریخی حادیثه‌یه یا شخصه عاید اولدوغونو آیری دلیـللرله یوخلامالی‌ییق.

خاتیـمه و کاتبین کیملیگی

کتابین سون صحیفه‌لرینده مؤلف قوجالیغیندان، یازماق چتینلیگیندن و اثرین خطالارینین عالملر طرفیندن دوزلدیلمه‌سینی آرزولادیغیندان دانیشیر.

سون قیدده «الحاج ابراهیم بن محمد بن محمد» آدی‌نی اوخودوق. بو، نسخه‌نی کؤچورن کاتبین کیملیگینی آراشدیرماق اوچون اؤنملی معلوماتدیر. آمما کاتبین آدی‌نی مؤلف یا مترجمین آدی ایله قارشدیرمامالی‌ییق.

کؤچورولمه تاریخی‌نین سون حرفلری هله تام یقینلیکله اوخونماییب. بونا گؤره نسخه‌نین دقیق تاریخینی تعیین ائتمک ایشی آچیق قالیر.

تنقیدی نتیجه

بوگونکی دؤرد ساعتلیق آراشدیرمامیزدا الیازمانی یالنیز بیر دینی حکایه کیمی دئییل، تاریخی، ادبی، اجتماعی و سیاسی معلومات داشییان بیر منبع کیمی اوخوماغا چالیشدیق.

بیزیم ایشیمیزین گوجلو طرفی متنـین مختلف بؤلوملری آراسیندا علاقه قورماغیمیز ایدی: مقدمه‌ده‌کی تاریخ، سون مجلسلرده‌کی سلطان آدی، مؤلفین اؤز حیاتی حاققیندا سؤزلری و کاتبین سون قیدی بیرلیکده آراشدیرما موضوعوسونا چئوریلدی.

آمما بعضی اوخونوشلاریمیز هله فرضیه سَویه‌سینده‌دیر. خصوصاً مؤلف و منبع آدلاری، بعضی جغرافی یئرلر، هجری تاریخ‌لر و متنـین شرحلی ترجمه اولوب-اولماماسی داها دقیق یوخلانمالیدیر.

ان بؤیوک ناقیصلیغیمیز ایسه نسخه‌لرآراسی مقابله‌نی هله آپارماماغیمیزدیر. بو سبب‌دن نه متنـین اصل شکلینی، نه ده کاتب خطالاری ایله مؤلفین اؤز عبارت‌لرینی هر یئرده قطعی آیارا بیلریک.

نتیجه اولاراق، بوگونکی اوخونوش بیزه گؤستردی کی، یوسف قصه‌سینه عاید بو تورکجه الیازما یالنیز بیر ترجمه متنی دئییل، هم ده عدالت، رشوت، نصیحت، حاکمیت و دینی معرفت حاققیندا زنگین بیر تاریخی شهادتدیر.

بو، آراشدیرمامیزین سونو دئییل؛ اثرین تنقیدی نشرینه و نسخه‌شوناسلیق مقابله‌سینه دوغرو آتیلان ایلک علمی آددیمدیر.

----------------------------------

Bir Yusuf Kıssası Yazmasının İzinde: Dört Saatlik Okumanın Bilimsel Sonuçları

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” Programı — 521. Bölüm

Bugünkü programımızda yaklaşık dört saat boyunca Hz. Yusuf kıssasını konu alan eski Türkçe bir yazmayı okuduk ve inceledik. Amacımız yalnızca metni okumak değil, kitabın fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, müellifini ve mütercimini, tarihsel çevresini ve düşünsel amacını da araştırmaktı.

Bu aşamada yazma eser araştırmasının çeşitli alanlarına temas ettik. Ancak başka nüshalarla karşılaştırma yapmaya ve metnin tenkitli neşrini hazırlamaya zamanımız yetmedi. Dolayısıyla elde ettiğimiz sonuçları, kapsamlı bir yazma eser araştırmasının ilk bulguları olarak değerlendirmek gerekir.

Yazmanın Fiziksel ve Paleografik Özellikleri

Kitabın farklı sayfalarını incelerken siyah ve kırmızı mürekkebin birlikte kullanıldığını, meclis başlıklarının ve bazı ifadelerin kırmızıyla belirtildiğini gördük. Bazı yerlerde kırmızı yazının altından siyah mürekkebin izleri seçiliyordu. Bu gözlem, başlıkların ana metin yazıldıktan sonra renklendirilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Ancak bunun ne zaman ve hangi aşamada yapıldığını kesin olarak belirleyemiyoruz.

Yazıda harflerin birbirine yaklaşması, bazı noktaların yazılmaması, kelime sınırlarının belirsizleşmesi ve kalem kalınlığındaki değişiklikler dikkatimizi çekti. Özellikle kef, mim, ye, şın ve lam harflerinin farklı biçimlerini karşılaştırdık. Bazı sayfalarda satırların yön değiştirmesini ve kenar notlarını da gözlemledik.

Bunlar metnin okunmasını doğrudan etkileyen önemli paleografik özelliklerdir. Ancak her nokta eksikliğini müstensihin hızlı yazmasına, her kalem kalınlığı değişikliğini de farklı bir müstensihin varlığına bağlamak doğru olmaz. Böyle sonuçlar için daha ayrıntılı bir yazı incelemesi gereklidir.

Müellif, Kaynak ve Mütercim Meselesi

Mukaddimede “Altıparmak” ve “Muhammed bin Muhammed” adlarıyla karşılaştık. Bu bilgiler, eserin Türkçe müellifini veya mütercimini tarihî Altıparmak Mehmed Efendi ile ilişkilendirmek bakımından önemli bir ipucu sunmaktadır. Bununla birlikte, bu kimlik tespitinin başka tarihsel ve bibliyografik delillerle doğrulanması gerekir.

Metinde bir risalenin Türkçeye tercüme edildiği açıkça belirtilmektedir. Kaynak müellifin adı ve risalenin başlığı da zikredilmektedir; ancak bunların bazı harfleri ve doğru okunuşları henüz kesinleşmemiştir.

Son bölümlerde İmam Gazzâlî'nin adıyla ve Farsçadan Türkçeye tercüme meselesiyle de karşılaştık. Bu durum, eserin birden fazla kaynaktan yararlanmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak İmam Gazzâlî'nin adının geçmesi, bütün eserin doğrudan ona ait bir kitaptan tercüme edildiğini kanıtlamaz.

Bu bakımdan eserin sade bir tercüme mi, açıklamalı tercüme mi, uyarlama mı, yoksa farklı kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmış bir metin mi olduğu henüz açık bir araştırma sorusudur.

Tarih: Sultan Mustafa'dan Sultan Murad'a

Bugünkü okumanın en önemli sonuçlarından biri, metinde tarihsel işaretler bulmamızdı.

Mukaddimede Sultan Mustafa'nın ikinci defa tahta çıkmasından ve hicri 1031 yılından söz edilmektedir. Bu bilgi, tarihsel bakımdan I. Mustafa'nın ikinci saltanatıyla örtüşmektedir.

Metinde tercümeye ramazan ayında başlandığını düşündüren bir ifade de bulunmaktadır. Hatimede ise hicri 1033 yılına işaret ediyor olabilecek bir tarih okuduk. Her iki okuma doğrulanırsa tercümeye 1031 yılında başlanmış, metin 1033 yılı civarında kaleme alınmış veya tamamlanmış olabilir.

Başka bir yerde ise “Hâlâ sultanımız olan Sultan Murad Han” ifadesini okuduk. Bu da eserin IV. Murad'ın saltanat dönemiyle bağlantılı olabileceğini göstermektedir.

Ancak tarihsel değerlendirmede dikkatli davranmak zorundayız: Metinde anlatılan olayın tarihi, eserin telif tarihi ve elimizdeki nüshanın istinsah tarihi aynı olmak zorunda değildir.

Mısır, İstanbul ve Müellifin Hayatı

Metinde Mısır'la ve muhtemelen Feyyum şehriyle ilgili coğrafi bilgilere rastladık. Son bölümlerde ise müellif veya mütercim, kendi faaliyetlerinden söz ederek İstanbul'da on iki yıl, Mısır'da da kırk yılı aşkın süre vaaz ve nasihat ettiğini düşündüren ifadeler kullanmaktadır.

Bu süreleri doğru okuduysak önemli biyografik deliller elde etmiş bulunuyoruz. Ancak söz konusu cümlelerin kimin ağzından aktarıldığını ve sürelerin nasıl hesaplandığını ayrıca araştırmamız gerekmektedir.

Yusuf Kıssası ve Siyasi Nasihat

Eserin en dikkat çekici özelliklerinden biri, Hz. Yusuf kıssasının adalet ve devlet yönetimiyle ilişkilendirilmesidir.

Müellif, ilim ve hikmetin faziletini açıkladıktan sonra geçmiş ümmetlerin ve peygamberlerin kıssalarını ibret kaynağı olarak sunmaktadır. Yusuf kıssası da bu çerçevede ahlaki ve toplumsal eğitim aracı hâline gelmektedir.

Özellikle “es-sultânu zıllullâh” ifadesinin açıklanması önemlidir. Metinde sultanın, gölge gibi yoksulları ve güçsüzleri koruması gerektiği belirtilmekte; ardından zulmeden hükümdarın bu sıfata layık olmadığı vurgulanmaktadır.

Rüşvet meselesi ise eserin başlıca toplumsal eleştirilerinden biridir. Müellif, rüşvetin alışkanlık hâline gelmesini, nasihatin etkisiz kalmasını ve rüşvete karşı çıkanların düşmanlıkla karşılaşmasını anlatmaktadır.

En önemli cümlelerden biri şudur:

“Zira dünyanın harap olmasına sebep rüşvettir.”

Müellif, padişahın da bu ibrete dikkat etmesini açıkça istemektedir.

Dolayısıyla eserin siyasi ve ahlaki amacı yalnızca bizim yorumumuz değildir; metnin kendi ifadelerinde de görülmektedir. Ancak bu eleştirilerin belirli bir tarihsel olaya veya kişiye yöneltildiğini ileri sürmek için ayrıca kanıt gerekir.

Hatime ve Müstensihin Kimliği

Kitabın son sayfalarında müellif, yaşlılığından, yazmanın güçlüklerinden ve eserdeki hataların âlimler tarafından düzeltilmesini arzuladığından söz etmektedir.

Son kayıtta “el-Hac İbrahim bin Muhammed bin Muhammed” adını okuduk. Bu, nüshayı kopyalayan müstensihin kimliğini araştırmak açısından önemli bir bilgidir. Ancak müstensihin adını müellifin veya mütercimin adıyla karıştırmamak gerekir.

İstinsah tarihinin son bölümündeki harfler henüz kesin biçimde okunamamıştır. Bu nedenle nüshanın kesin tarihini belirleme meselesi açık kalmaktadır.

Eleştirel Değerlendirme ve Sonuç

Bugünkü dört saatlik araştırmamızda yazmayı yalnızca dinî bir hikâye olarak değil, tarihsel, edebî, toplumsal ve siyasi bilgiler taşıyan bir kaynak olarak okumaya çalıştık.

Çalışmamızın güçlü yanı, metnin farklı bölümleri arasında bağlantılar kurmamızdı. Mukaddimedeki tarih, son meclislerdeki sultan adı, müellifin hayatına ilişkin ifadeler ve müstensihin son kaydı birlikte değerlendirilerek araştırma sorularına dönüştürüldü.

Bununla birlikte, bazı okumalarımız henüz varsayım düzeyindedir. Özellikle müellif ve kaynak adları, bazı coğrafi yerler, hicri tarihler ve metnin açıklamalı tercüme olup olmadığı daha dikkatli incelenmelidir.

En önemli eksikliğimiz ise nüshalar arası karşılaştırmayı henüz yapmamış olmamızdır. Bu nedenle metnin asıl biçimini ve müstensih hatalarıyla müellifin kendi ifadelerini her yerde kesin olarak ayıramıyoruz.

Sonuç olarak bugünkü okuma, Hz. Yusuf kıssasına ilişkin bu Türkçe yazmanın yalnızca bir tercüme metni olmadığını; aynı zamanda adalet, rüşvet, nasihat, yönetim ve dinî bilgi üzerine zengin bir tarihsel tanıklık sunduğunu göstermiştir.

Bu çalışma araştırmamızın sonu değil, eserin tenkitli neşrine ve nüshalar arası karşılaştırmasına doğru atılmış ilk bilimsel adımdır.

-------------------------------------------------------

In Search of a Manuscript of the Story of Joseph: Scholarly Findings from a Four-Hour Reading Session

“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 521

October 20, 2026

Introduction

In today's program, we spent approximately four hours reading and examining an early Ottoman Turkish manuscript devoted to the story of the Prophet Joseph (Yusuf).

Our objective was not merely to decipher the text. We also sought to investigate the manuscript's physical structure, handwriting, authorship, translation history, historical context, and intellectual purpose.

During this session, we explored several aspects of manuscript studies, including paleography, codicology, textual interpretation, and historical analysis. However, we did not have sufficient time to compare the manuscript systematically with other surviving copies or to establish a critical edition.

The findings presented here should therefore be regarded as the preliminary results of an ongoing scholarly investigation rather than definitive conclusions.

1. Physical and Paleographic Characteristics of the Manuscript

Our examination of selected folios revealed the use of both black and red ink. Section headings, chapter divisions, and certain expressions were distinguished through rubrication.

In several places, traces of black writing appeared beneath or around the red ink. This observation raises the possibility that some headings were written in black before being reinforced or overwritten in red.

However, we cannot yet determine whether this process occurred immediately after the relevant passages were copied, after the completion of individual sections, or during a later stage of manuscript production.

We also observed several distinctive features of the handwriting: closely connected letters, omitted diacritical dots, ambiguous word boundaries, variations in pen thickness, and changes in the direction of certain lines.

Particular attention was given to the different forms of the Arabic-script letters kāf, mīm, yāʾ, shīn, and lām. Marginal annotations and possible corrections were also examined.

These features are important for understanding the manuscript's writing practices and resolving difficult readings.

Nevertheless, methodological caution is necessary. Missing diacritical dots cannot automatically be attributed to hurried writing, nor can differences in stroke thickness establish the involvement of multiple scribes.

Such conclusions require more detailed paleographic and material examination.

2. Questions of Authorship, Sources, and Translation

One of the most significant discoveries emerged from the manuscript's introduction, where we encountered the names “Altıparmak” and “Muhammad ibn Muhammad.”

These references suggest a possible connection between the Turkish author or translator and the historical figure known as Altıparmak Mehmed Efendi.

However, this identification remains provisional and must be verified through independent historical and bibliographical evidence.

The manuscript explicitly refers to the translation of an earlier work into Turkish. It also mentions the name of a source author and the title of a treatise, although the precise readings of some names and expressions remain uncertain.

In later sections, we encountered references to Imam al-Ghazali and to translation from Persian into Turkish.

These references raise the possibility that the Turkish work drew upon more than one textual source.

Yet the mention of al-Ghazali does not, by itself, establish that the entire manuscript was translated directly from a work written by him.

An important question therefore remains unresolved: Is this manuscript a relatively faithful translation, an annotated translation, an adaptation, or a compilation incorporating material from several earlier works?

Answering this question will require identifying the source texts and comparing their contents with the Turkish manuscript.

3. Historical Evidence: From Sultan Mustafa to Sultan Murad

Among the most important findings of our reading were several internal chronological references.

In the introduction, we encountered a reference to Sultan Mustafa's second accession to the Ottoman throne, associated with the year 1031 AH.

This corresponds historically to the second reign of Sultan Mustafa I, which began in 1622.

Another passage suggests that the translation was begun during Ramadan.

In the concluding section, or khatima, we identified a date that may correspond to 1033 AH.

If these readings are confirmed, they suggest the possibility that the translation began in 1031 AH (1622) and was completed, revised, or otherwise committed to writing around 1033 AH (1623–1624).

Elsewhere, the text contains an expression that we read as:

“Our present sovereign, Sultan Murad Khan.”

This reference suggests a possible connection with the reign of Sultan Murad IV, who ruled from 1623 to 1640.

Taken together, these chronological indications point toward the first half of the seventeenth century as a particularly important period in the history of the Turkish text.

Nevertheless, three distinct chronological questions must be kept separate:

The date of an event mentioned in the text, the date of the work's composition or translation, and the date on which the surviving manuscript was copied.

These dates need not coincide.

Consequently, the proposed chronology remains a working hypothesis until the relevant passages and their manuscript context have been verified.

4. Egypt, Istanbul, and the Author's Biography

The manuscript also contains geographical references that may contribute to reconstructing the author's or translator's life.

We encountered references to Egypt and a place that may be identifiable as Fayyum.

In the later sections, the speaker appears to describe his own scholarly and religious activities.

According to our preliminary reading, he refers to approximately twelve years of preaching and teaching in Istanbul and more than forty years of religious instruction in Egypt.

If these readings prove accurate, they would constitute valuable autobiographical evidence.

They might also help clarify the author's intellectual environment, professional activities, and geographical movements.

However, several questions remain open.

We must determine whether these statements belong to the Turkish translator or were reproduced from an earlier source. We must also verify the numerical expressions and establish whether the periods mentioned were consecutive or overlapping.

Only then can these details be used confidently in a biographical reconstruction.

5. The Story of Joseph as a Vehicle for Political and Moral Instruction

One of the most striking characteristics of the manuscript is its treatment of the story of Joseph as a means of discussing justice, political authority, moral responsibility, and public administration.

The author begins by emphasizing the value of knowledge and wisdom.

He then presents the narratives of earlier communities and prophets as sources of moral reflection.

Within this framework, the story of Joseph becomes more than a historical or religious narrative. It functions as an instrument of ethical instruction.

A particularly significant passage discusses the expression:

Al-sulṭān ẓill Allāh — “The ruler is the shadow of God.”

Rather than interpreting this expression as an unconditional justification of political power, the text explains it through the metaphor of protection.

Just as people seek relief beneath a shadow, the poor and vulnerable should find security under the protection of a ruler.

The author then advances an important qualification: a ruler who practices oppression cannot properly fulfill the moral meaning of being God's shadow.

This passage can be understood as an argument that political authority carries ethical obligations.

It does not necessarily amount to a theory of the legal removal of an unjust sovereign. Nevertheless, it establishes justice and protection of the vulnerable as essential standards by which rulership should be evaluated.

6. Corruption and Bribery as Central Political Concerns

The manuscript's criticism of bribery is among its most direct and forceful elements.

The author describes a society in which bribery has become habitual, moral instruction has lost much of its effectiveness, and those who oppose corruption encounter hostility.

One particularly revealing statement may be translated as:

“For bribery is the cause of the world's ruin.”

This formulation gives corruption a significance extending beyond individual wrongdoing.

Bribery is presented as a destructive force affecting social order, public morality, and the relationship between rulers and their subjects.

The author also expresses the hope that the reigning sovereign will reflect upon these lessons.

This is an important finding because it demonstrates that the political and ethical significance of the work is not merely imposed by modern interpretation.

The text itself explicitly connects moral instruction with the responsibilities of political authority.

At the same time, we must avoid assuming that every criticism refers to a particular historical official or incident.

Such identifications require additional evidence.

7. The Responsibility of Ministers and Advisers

In the fifty-eighth section, the manuscript introduces a prophetic tradition concerning the qualities of a trustworthy minister.

The tradition begins:

Idhā arāda Allāhu bi-amīrin khayran, jaʿala lahu wazīra ṣidqin.

Its meaning is:

“When God intends good for a ruler, He grants him a truthful minister.”

The accompanying explanation emphasizes the minister's responsibility to remind the ruler when he forgets and to warn him when he becomes negligent.

This passage offers a significant conception of political counsel.

A good minister is not merely someone who obeys the ruler's commands. He must also possess the integrity to identify mistakes and provide corrective advice.

Read alongside the preceding discussion of oppression and bribery, this section reveals a coherent concern with the ethical responsibilities of both sovereigns and their advisers.

It also strengthens the possibility that the work belongs, at least in part, to the broader tradition of Islamic political and ethical advice literature.

8. The Conclusion and the Identity of the Copyist

The final pages contain important statements concerning the circumstances in which the work was written.

The author refers to old age, declining physical strength, and difficulties in writing.

He also requests that learned readers examine the work fairly, correct its errors, and remember him in their prayers.

These statements are valuable because they reveal the author's awareness of the limitations of his own work and his expectation that later scholars might improve it.

However, a distinction must be maintained between an author's statement that he wrote or compiled a work and the physical production of the surviving manuscript.

A later copyist could have reproduced the author's original concluding remarks.

In the final scribal record, we read a name that appears to be:

al-Hajj Ibrahim ibn Muhammad ibn Muhammad.

This provides an important clue concerning the identity of the copyist.

Nevertheless, the date recorded in the colophon has not yet been established with sufficient certainty.

Further examination is required before assigning a definitive date to the surviving manuscript.

9. Critical Assessment of Our Research

The principal strength of our four-hour investigation was its effort to connect evidence found in different parts of the manuscript.

Rather than treating individual passages in isolation, we compared the chronological information in the introduction with references to Ottoman rulers, autobiographical statements, political discussions, and the concluding scribal record.

This approach enabled us to formulate several new research questions concerning authorship, translation, chronology, and intellectual history.

However, our investigation also revealed important limitations.

Several names, dates, geographical references, and difficult expressions remain uncertain.

The precise relationship between the Turkish text and its Arabic or Persian sources has not been established.

Furthermore, we have not yet undertaken a systematic comparison of surviving manuscript witnesses.

This last limitation is particularly significant.

Without examining other copies, we cannot reliably distinguish every scribal error from an authorial reading, reconstruct the textual transmission, or determine the extent to which individual passages were altered during copying.

A critical edition would require a systematic record of textual variants, corrections, omissions, additions, and differences in the organization of the work.

Our present study should therefore be understood as a preliminary investigation that establishes questions and identifies evidence for subsequent research.

Conclusion

Our four-hour reading demonstrated that this Ottoman Turkish manuscript of the story of Joseph deserves attention not only as a religious narrative or translated literary work, but also as a historical source for the study of political ethics, religious learning, and Ottoman intellectual culture.

Its discussions of justice, bribery, political authority, moral counsel, and the responsibilities of ministers reveal an intellectual purpose extending beyond the narration of Joseph's life.

The chronological references to Sultan Mustafa and Sultan Murad, together with the possible autobiographical information and the final scribal record, offer promising avenues for reconstructing the work's history.

Nevertheless, these findings must be tested through more precise transcription, bibliographical investigation, source comparison, and manuscript collation.

Our central conclusion is that this Turkish manuscript of the story of Joseph is potentially a valuable witness to the intersection of religious interpretation, moral instruction, and political criticism in the Ottoman world of the seventeenth century.

The present investigation does not mark the completion of our research. Rather, it represents an initial scholarly step toward identifying the work's sources, establishing its textual history, and eventually preparing a critical edition.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 520 - درس 10

2026-10-19T12:20:27.266-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 520 - درس 10

تورکجه

Türkcə

In Enlish

https://youtube.com/live/XyuOAJqFc9w

ال‌یازما متنلرینین مقابله‌سینده مشاهده، فرضیه و علمی قضاوت
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۰-جی بؤلوم، ۱۰-جو درس
۱۹ اکتوبر ۲۰۲۶
گیریش
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۱۰-جو درسینده ال‌یازما نسخه‌لرینین مقابله‌سی، متن فرق‌لرینین تشخیصی، کاتب خطالاری، آگاهانه دگیشیکلیکلر، حاشیه یادداشتلری و متنلرین نسب شجره‌سی اوزرین‌ده آراشدیرما آپاردیق.
بو درسده مقصدیمیز فقط اسکی متنلری اوخوماق دئییل، بیر متنین تاریخی بویونجا نئجه دگیشدیگینی علمی دلیللرله آراشدیرماق ایدی.
درسیمیزین اساس سوالی بو ایدی: بیر ال‌یازمانین ایکی یا داها چوخ نسخه‌سی آراسیندا فرق گؤردوکده، هانسی اوخونوشون اصل متنه داها یاخین اولدوغونو نئجه تعیین ائده بیلریک؟
بو سوالا جواب آختارارکن، مشاهده ایله فرضیه‌نی، فرضیه ایله اثباتی بیر-بیریندن آیرماغین ضروری اولدوغونو گؤردوک.
۱. نسخه‌لرین مقابله‌سی و چوخلوغون دلیل اولماماسی
درسین ایلک مرحله‌سینده «علم» و «عقل» سؤزلری آراسینداکی نسخه فرقینی آراشدیردیق.
بیر نسخه‌ده «علم ایله انسان کماله یئتر»، باشقا نسخه‌لرده ایسه «عقل ایله انسان کماله یئتر» اوخونوشونو فرض ائتدیک.
بورادا اؤنملی نتیجه‌یه چاتدیق: ایکی نسخه‌نین بیر اوخونوشو، بیر نسخه‌نین باشقا اوخونوشو گؤسترمه‌سی، ایکی نسخه‌نین حتماً دوغرو اولدوغونو اثبات ائتمیر.
چونکی ایکی نسخه عینی قدیم منبع‌دن کؤچورولموش اولا بیلر. بو حالدا اونلار ایکی مستقل شاهد دئییل، اورتاق بیر منبعین ایکی شاهدی‌دیر.
بئله‌لیکله، متنشناسلیق نسخه‌لر آراسیندا رأی چوخلوغو ایله قضاوت ائتمک دئییلدیر. نسخه‌لرین تاریخی، نسبتی، متن خصوصیتلری و مستقل شاهد اولوب-اولماماسی آراشدیرمالیدیر.
۲. اورتاق خطا و نسخه‌لرین نسب شجره‌سی
نؤوبتی مرحله‌ده ایکی نسخه‌ده عینی عبارتین دوشمه‌سی مسئله‌سینی آراشدیردیق.
اگر ایکی نسخه‌ده عینی سؤز یا جمله یوخدورسا، بو، اونلارین اورتاق بیر منبع‌دن گلمه‌سی احتمالینی گوجلندیره بیلر.
آنجاق هر اورتاق حذف، اورتاق منبعین قطعی اثباتی دئییلدیر. بنزر عبارت‌لر کاتبلرین گؤزونون بیر سطیردن باشقا سطیره آتلاماسینا سبب اولا بیلر و بو نوع خطا مستقل شکلده ده باش وئره بیلر.
بو بحثده بنزر باشلانغیجلار و سونلوقلار سببی ایله یارانان گؤز آتلاماسینی آراشدیردیق.
عملی تمرین‌ده «وئریر»، «گؤستریر» و «قورویور» فعل‌لرینین سونلوقلارینی مقابله ائتدیک. سؤزلرین سطرلرده بیر-بیرینه یاخین یئرلشمه‌سی‌نین کاتب خطاسینا تأثیر ائده بیله‌جگینی مطرح ائتدیک.
لاکن اصل ال‌یازمانین سطر قورولوشونو گؤرمه‌دن، گؤز آتلاماسینین نئجه باش وئردیگینی قطعی تعیین ائتمک ممکن دئییل.
۳. کاتب خطاسی ایله آگاهانه مداخیله‌نین فرقی
درسین باشقا بیر بؤلومونده «ظالم» و «عدالتسیز» سؤزلری‌نین نسخه‌لرده بیر-بیرینین یئرینه ایشلندیگینی فرض ائتدیک.
بو دگیشیکلیک سیاسی یا ایدئولوژیک سببلرله باغلی اولا بیلرمی؟
تنقیدی آراشدیرمامیزدا بو نتیجه‌یه چاتدیق کی، بیر سؤزون دگیشمه‌سی کاتبین نیتینی گؤسترمیر. لاکن حاکیمیتی تنقید ائدن باشقا عبارت‌لر ده بیر نسخه‌ده داواملی شکلده یومشالدیلیرسا، آگاهانه مداخیله فرضیه‌سی گوجلنه بیلر.
بورادا بیر دگیشیکلیگی اثرین بوتونون‌دن آیری دگرلندیرمه‌مه‌لی‌ییک. مؤلفین اوسلوبو، متن‌ده‌کی بنزر عبارت‌لر، تاریخی شرایط و مستقل نسخه‌لر بیرلیکده آراشدیرمالیدیر.
همچنین هر آگاهانه دگیشیکلیک سیاسی تحریف دئییلدیر. کاتب چتین بیر سؤزو آسانلاشدیرماق، معناسی‌نی آچیقلاماق یا اؤز نظرینجه بیر خطانی دوزه‌لتمک ایسته‌میش اولا بیلر.
۴. پالئوقرافی و کودیکولوژی‌نین علمی اهمیتى
عملی تمرینلرده فقط متن معناسی ایله یئتینمه‌دیک. ال‌یازمانین مادی خصوصیتلرینی ده آراشدیرمانین ضروری اولدوغونو وورغولادیق.
بیر سؤزون سونرادان یازیلدیغینی آراشدیرماق اوچون قلمین حرکتینه، حرفلرین بیرلشمه‌سینه، خطین قالینلیغینا، مرکبین رنگینه، سؤزون سطرده توتدوغو یئره و یازی‌نین اطراف متنله اویغونلوغونا دیققت ائتمک لازیمدیر.
اگر بؤیوک بیر متن پارچاسینین یا صفحه‌نین دگیشدیگیندن شوبهلنیریکسه، کاغیذ، دفتر قورولوشو، تیکیش، جلد و ممکن تعمیر ایزلری ده آراشدیرمالیدیر.
آنجاق بو مشاهده‌لرین محدودیتینی ده قبول ائتدیک: مرکب فرقی حتماً باشقا کاتب دئمک دئییل؛ سطر اوستونده یازیلمیش بیر اصلاح دا حتماً سونراکی شخصین مداخله‌سی دئییلدیر.
مادی ایزلر دلیل وئریر، لاکن اونلارین تاریخی معناسی آیریجا تفسیر اولونمالیدیر.
۵. تصحیح، حاشیه و متنه الحاق
درسیمیزین اؤنملی بؤلوملریندن بیری حاشیه یادداشتلری ایله اساس متن آراسینداکی نسبت ایدی.
علمی تحصیل و کتاب اوخوما تجربه‌میزده فلسفه، کلام، ادبیات و دیل بیلیگی اثرلرینین حاشیه‌لرینده یازیلمیش شرحلرین چوخلوغونا دیققت ائتدیک.
حاشیه‌ده‌کی بیر شرح، اساس متندن آیری ساخланیرسا، اونو ضروری اولاراق متنه الحاق حساب ائتمک اولماز. او، اوخوجونون، عالمین یا کاتبین ایضاحی اولا بیلر.
آنجاق سونراکی بیر کاتب بو شرحی اساس متنله بیرلیکده کؤچوره بیلر. بئله‌لیکله، حاشیه‌ده یازیلمیش بیر عبارت سونراکی نسخه‌ده متنین ایچینه کئچه بیلر.
بو انتقال همیشه سهون نتیجه‌سینده باش وئرمیر. کاتب حاشیه‌نی مؤلفین سؤزو حساب ائده بیلر؛ یا اونو چتین متن اوچون فایدالی بیر ایضاح گؤروب، اوخوجونون فهمینی آسانلاشدیرماق مقصدی ایله اساس متنه داخیل ائده بیلر.
بو سونونجو احتمال درسین سونوندا علاوه ائتدیگیمیز یئنی فرضیه‌لردن بیری اولدو.
۶. چتین اوخونوش اصولو
متنشناسلیغین مشهور اصوللاريندان بیرینی ده آراشدیردیق: چتین اوخونوش بعضی حاللاردا اصل متنه داها یاخین اولا بیلر.
بونو «عاقل اؤز جهالتینی بیلن کیمسه‌دیر» و «عاقل اؤز علمی‌نی بیلن کیمسه‌دیر» جمله‌لری اوزرین‌ده یوخلادیق.
بیرینجی جمله ظاهرجه ضدیتلی بیر فیکیر بیان ائدیر: عاقل انسان اؤز بیلمزلیگینی درک ائدن شخصدیر. بو، فلسفی باخیمدان درین بیر معنا داشیا بیلر.
ایکنجی جمله ایسه عاقللیغی انسانین اؤز علمی‌نی بیلمه‌سی ایله علاقه‌لندیریر.
آراشدیرمامیزدا شخصی اوخونوش تجربه‌سی ایله تاریخی کاتبین ممکن فهمو آراسیندا فرق قویماق لازیم اولدوغونو گؤردوک.
بیر عبارت بیزه آسان یا چتین گؤرونه بیلر، لاکن اونون قدیم کاتب اوچون ده عینی درجه‌ده آسان یا چتین اولدوغونو فرض ائده بیلمریک.
همچنین چتین اوخونوشو همیشه دوغرو حساب ائتمک اولماز؛ چتینلیک کاتب خطاسی نتیجه‌سینده ده یارانمیش اولا بیلر.
۷. اوچ نسخه و حاشیه‌نین متنه کئچمه‌سی
درسین سون عملی تمرینینده اوچ فرضی نسخه‌نی مقابله ائتدیک.
بیرینجی نسخه‌نین اساس متنینده «علم قلبی آیدینلادیر» جمله‌سی وار ایدی. حاشیه‌ده ایسه باشقا بیر ال ایله «یعنی معرفت انسانا حقیقتی گؤستریر» شرحی یازیلمیشدی.
ایکنجی نسخه‌ده هر ایکی عبارت اساس متن‌ده بیرلیکده یئر آلیردی.
اوچونجو نسخه‌نین اساس متنینده ایسه فقط ایلک جمله موجود ایدی.
بو مثال اوزرین‌ده بیر نئچه فرضیه قوردوق: ایکینجی نسخه‌نین کاتبی حاشیه‌نی اصل متنین بیر پارچاسی حساب ائتمیش اولا بیلر؛ بیرینجی نسخه‌ده ایلک کؤچورمه‌دن دوشمیش عبارت حاشیه‌ده تاماملانمیش اولا بیلر؛ یا کاتب شرحی فایدالی حساب ائدیب بیلره‌کدن متنه داخیل ائتمیش اولا بیلر.
لاکن ایکینجی نسخه‌نین حتماً بیرینجی نسخه‌دن کؤچورولدوغونو بیلمیریک. اونلار اورتاق قدیم منبع‌دن ده گله بیلر.
بو تمرینین اساس نتیجه‌سی بئله اولدو:
ایکی نسخه‌ده عینی عبارتینی گؤرمک مشاهده‌دیر؛ بیرینین او بیریندن کؤچورولدوغونو سؤیله‌مک ایسه تاریخی فرضیه‌دیر.
۸. درسین تنقیدی نتیجه‌سی
بوگونکی درسده اؤز آراشدیرما روشیمیزی ده تنقیدی باخیمدان دگرلنديردیک.
بعضی سواللاردا شخصی فهموموزو تاریخی کاتبین فهمو ایله قاریشدیردیغیمیزی، بعضی فرضی مثاللرده ایسه وئریلمیش بیر قیدی کافی قدر دیققتله نظره آلمادیغیمیزی تشخیص ائتدیک.
بیر باشقا مهم مسئله ده بو ایدی کی، بعضاً ممکن فرضیه‌لری آیری‌آیری قورمادان نتیجه‌یه گئتمگه چالیشیردیق.
بو تجربه بیزه گؤستردی کی، علمی آراشدیرما فقط جواب تاپماق دئییل، سوالی دوغرو قورماق، ممکن ایضاحلاری تعیین ائتمک و هر ایضاحی مناسب دلیللرله یوخلاماقدیر.
آنجاق فرضیه‌لرین چوخلوغو دا تک‌باشینا علمی گوج دئییلدیر. هر فرضیه مشاهده‌یه اساسلانمالی و ممکن اولدوغو قدر یوخلانیلا بیلمليدیر.
نتیجه
۵۲۰-جی بؤلومون ۱۰-جو درسینین اساس علمی نتیجه‌سی بودور:
ال‌یازما متنشناسلیغی، فقط قدیم سؤزلری اوخوماق یا نسخه‌لر آراسینداکی فرق‌لری سادالاماق دئییلدیر. او، متنین تاریخی انتقالینی، کاتبین ممکن مداخیلەلرینی، نسخه‌لرین نسبتی‌نی و مادی شاهدلری بیرلیکده آراشدیران تنقیدی بیر علمی فعالیتدیر.
بو فعالیتده مشاهده‌نی فرضیه‌دن، فرضیه‌نی اثبات‌دان، مؤلفین سؤزونو کاتبین مداخيله‌سیندن آیرماغا چالیشمالی‌ییق.
بوگونکی درسیمیزین بیزه اؤیرتدیگی ان اؤنملی قاعده ایسه بودور:
علمی قضاوت، اؤنجه‌دن قبول ائتدیگیمیز نتیجه‌نی تصدیق ائتمک دئییل؛ الیمیزده‌کی دلیللرین نه‌نی گؤستردیگینی و نه‌نی هله گؤسترمەدیگینی دقتله آیرماقدیر.
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۵۲۰-جی بؤلومونده آپاریلمیش ۱۰-جو درسین علمی مباحثه‌لری و عملی تمرینلری اساسین‌دا حاضیرلانمیشدیر. متن‌ده‌کی نسخه مثاللری تدریس مقصدی ایله قورولموش فرضی مثاللردیر؛ تاریخی ال‌یازمالاردان نقل اولونموش قطعی شاهدلر کیمی قبول ائدیلمه‌مه‌لیدیر.

--------------------------------------------

El Yazması Metinlerin Karşılaştırılmasında Gözlem, Varsayım ve Bilimsel Yargı

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar — 520. Bölüm, 10. Ders

19 Ekim 2026

Giriş

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 10. dersinde el yazması nüshaların karşılaştırılması, metin farklılıklarının belirlenmesi, müstensih hataları, bilinçli metin değişiklikleri, kenar notları ve nüshaların soy ilişkileri üzerinde durduk.

Bu dersteki amacımız yalnızca eski metinleri okumak değil, bir metnin tarih boyunca nasıl değiştiğini bilimsel kanıtlarla araştırmaktı.

Dersimizin temel sorusu şuydu: Bir eserin iki veya daha fazla el yazması nüshası arasında farklılık gördüğümüzde, hangi okunuşun asıl metne daha yakın olduğunu nasıl belirleyebiliriz?

Bu soruya yanıt ararken gözlem ile varsayımı, varsayım ile kanıtlanmış sonucu birbirinden ayırmanın gerekliliğini gördük.

1. Nüshaların Karşılaştırılması ve Çoğunluğun Kanıt Olmaması

Dersin ilk aşamasında “ilim” ve “akıl” sözcükleri arasındaki nüsha farklılığını ele aldık.

Bir nüshada “İlim ile insan kemale erer”, başka nüshalarda ise “Akıl ile insan kemale erer” okunuşunun bulunduğunu varsaydık.

Burada önemli bir sonuca ulaştık: İki nüshanın aynı okunuşu, bir nüshanın ise farklı bir okunuşu göstermesi, çoğunluğun mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez.

Çünkü aynı okunuşu taşıyan iki nüsha, ortak bir eski kaynaktan kopyalanmış olabilir. Bu durumda elimizde iki bağımsız tanık değil, aynı kaynağa bağlı iki tanık bulunur.

Dolayısıyla metin eleştirisi, nüshalar arasında oy çokluğuyla karar vermek değildir. Nüshaların tarihleri, birbirleriyle ilişkileri, metinsel özellikleri ve bağımsız tanık olup olmadıkları araştırılmalıdır.

2. Ortak Hatalar ve Nüshaların Soy Ağacı

Bir sonraki aşamada, iki nüshada aynı ifadenin eksik bulunması sorununu inceledik.

İki nüshada aynı sözcük veya cümle eksikse bu durum, nüshaların ortak bir kaynaktan gelmiş olabileceği varsayımını güçlendirebilir.

Ancak her ortak eksiklik, ortak kaynağın kesin kanıtı değildir. Benzer ifadeler, müstensihin gözünün bir satırdan diğerine atlamasına yol açabilir. Böyle bir hata, birbirinden bağımsız müstensihler tarafından da yapılabilir.

Bu bağlamda benzer başlangıçlar veya sonlar nedeniyle oluşan göz atlamalarını ele aldık.

Uygulamalı alıştırmada “verir”, “gösterir” ve “korur” fiillerinin sonlarını karşılaştırdık. Sözcüklerin satırlarda birbirine yakın yerleşmesinin kopyalama hatalarına yol açabileceğini değerlendirdik.

Bununla birlikte, el yazmasının gerçek satır düzenini görmeden göz atlamasının nasıl gerçekleştiğini kesin biçimde belirleyemeyeceğimizi vurguladık.

3. Müstensih Hatası ile Bilinçli Müdahale Arasındaki Fark

Dersin başka bir bölümünde “zalim” ve “adaletsiz” sözcüklerinin farklı nüshalarda birbirinin yerine kullanıldığını varsaydık.

Bu değişiklik siyasi veya ideolojik nedenlerle yapılmış olabilir miydi?

Eleştirel incelememizde, tek bir sözcüğün değiştirilmesinin müstensihin niyetini göstermeyeceği sonucuna ulaştık. Ancak iktidarı eleştiren başka ifadeler de belirli bir nüshada sistemli biçimde yumuşatılmışsa bilinçli müdahale varsayımı güçlenebilir.

Burada bir değişikliği eserin bütününden koparmadan değerlendirmek gerekir. Yazarın üslubu, metindeki benzer ifadeler, tarihsel koşullar ve bağımsız nüshalar birlikte incelenmelidir.

Ayrıca her bilinçli değişiklik siyasi bir tahrifat değildir. Müstensih zor bir sözcüğü kolaylaştırmak, anlamı açıklamak veya kendi değerlendirmesine göre bir hatayı düzeltmek istemiş olabilir.

4. Paleografi ve Kodikolojinin Bilimsel Önemi

Uygulamalı alıştırmalarda yalnızca metnin anlamıyla yetinmedik. El yazmasının maddi özelliklerini incelemenin gerekliliğini de vurguladık.

Bir sözcüğün sonradan yazılıp yazılmadığını araştırmak için kalemin hareketi, harflerin birleşme biçimi, çizgilerin kalınlığı, mürekkebin rengi, sözcüğün satırdaki konumu ve yazının çevresindeki metinle uyumu incelenmelidir.

Daha büyük bir metin parçasının veya sayfanın değiştirildiğinden şüpheleniyorsak kâğıt, forma yapısı, dikiş, cilt ve olası onarım izleri de araştırılmalıdır.

Ancak bu gözlemlerin sınırlarını kabul etmek gerekir: Mürekkep farklılığı mutlaka başka bir müstensih bulunduğu anlamına gelmez. Satırın üzerine yazılmış bir düzeltme de mutlaka daha sonraki bir kişinin müdahalesi değildir.

Maddi izler kanıt sağlar; ancak bu izlerin tarihsel anlamı ayrıca yorumlanmalıdır.

5. Düzeltme, Kenar Notları ve Metne Sonradan Ekleme

Dersimizin önemli bölümlerinden biri, kenar notları ile ana metin arasındaki ilişkiydi.

Bilimsel öğrenim ve kitap okuma deneyimlerimizden hareketle felsefe, kelam, edebiyat ve dil bilgisi eserlerinin kenarlarında bulunan açıklama ve yorumları değerlendirdik.

Kenar boşluğuna yazılmış bir açıklama ana metinden ayrı tutuluyorsa onu mutlaka metne yapılmış bir ekleme olarak değerlendiremeyiz. Bu, okuyucunun, bir âlimin veya müstensihin açıklaması olabilir.

Ancak sonraki bir müstensih, bu açıklamayı ana metnin parçası kabul ederek kopyalayabilir. Böylece kenar notundaki bir ifade, daha sonraki nüshada metnin içine girebilir.

Bu aktarım her zaman yanlışlıkla gerçekleşmez. Müstensih kenar notunu yazarın sözü sayabilir. Bunun dışında, açıklamayı okuyucu için yararlı bularak metnin anlaşılmasını kolaylaştırmak amacıyla bilinçli biçimde ana metne katabilir.

Bu son olasılık, dersimizin sonunda geliştirdiğimiz yeni varsayımlardan biri oldu.

6. Zor Okunuş İlkesi

Metin eleştirisinin tanınmış ilkelerinden birini de inceledik: Zor okunuş, bazı durumlarda asıl metne daha yakın olabilir.

Bu ilkeyi iki örnek cümle üzerinde değerlendirdik:

“Aklı başında olan kişi, kendi cehaletini bilendir.”

“Aklı başında olan kişi, kendi bilgisini bilendir.”

İlk cümle görünüşte karşıtlık içeren bir düşünceyi dile getirir: Akıllı insan, kendi bilgisizliğinin farkına varan kişidir. Bu ifade felsefi açıdan derin bir anlam taşıyabilir.

İkinci cümle ise akıllılığı, insanın kendi bilgisini tanımasıyla ilişkilendirir.

İncelememizde kişisel okuma deneyimi ile tarihsel müstensihin muhtemel anlayışı arasında ayrım yapmanın gerekli olduğunu gördük.

Bir ifade bize kolay veya zor görünebilir. Ancak aynı ifadenin geçmişteki bir müstensih için de aynı derecede kolay veya zor olduğunu varsayamayız.

Ayrıca zor okunuş her zaman doğru okunuş değildir. Zorluk, müstensih hatasının sonucu olarak da ortaya çıkmış olabilir.

7. Üç Nüsha ve Kenar Notunun Metne Geçmesi

Dersin son uygulamalı alıştırmasında üç varsayımsal nüshayı karşılaştırdık.

Birinci nüshanın ana metninde “İlim kalbi aydınlatır” cümlesi bulunuyordu. Kenar boşluğunda ise başka bir el tarafından “Yani marifet insana hakikati gösterir” açıklaması yazılmıştı.

İkinci nüshada her iki ifade ana metnin içinde birlikte yer alıyordu.

Üçüncü nüshanın ana metninde ise yalnızca ilk cümle bulunuyordu.

Bu örnek üzerinde birkaç varsayım geliştirdik: İkinci nüshanın müstensihi kenar notunu asıl metnin bir parçası saymış olabilir. Birinci nüshada ilk kopyalama sırasında atlanan ifade sonradan kenar boşluğunda tamamlanmış olabilir. Ya da müstensih açıklamayı yararlı bularak bilinçli biçimde metne katmış olabilir.

Ancak ikinci nüshanın mutlaka birinci nüshadan kopyalandığını bilmiyoruz. Her ikisi ortak ve daha eski bir kaynaktan da gelmiş olabilir.

Bu alıştırmanın temel sonucu şuydu:

İki nüshada aynı ifadeyi görmek bir gözlemdir; birinin diğerinden kopyalandığını söylemek ise tarihsel bir varsayımdır.

8. Dersin Eleştirel Değerlendirmesi

Bugünkü derste kendi araştırma yöntemimizi de eleştirel biçimde değerlendirdik.

Bazı sorularda kişisel yorumumuzu tarihsel müstensihin muhtemel anlayışıyla karıştırdığımızı, bazı varsayımsal örneklerde ise verilen bir ayrıntıyı yeterince dikkate almadığımızı fark ettik.

Bir başka önemli sorun, zaman zaman olası varsayımları ayrı ayrı kurmadan doğrudan sonuca yönelmemizdi.

Bu deneyim bize bilimsel araştırmanın yalnızca yanıt bulmak olmadığını gösterdi. Soruyu doğru kurmak, olası açıklamaları belirlemek ve her açıklamayı uygun kanıtlarla sınamak gerekir.

Bununla birlikte varsayımların sayıca fazla olması da tek başına bilimsel güç anlamına gelmez. Her varsayım gözleme dayanmalı ve mümkün olduğu ölçüde sınanabilir olmalıdır.

Bu dersin önemli kazanımlarından biri, araştırmacının kendi ilk yargısını yeniden değerlendirmesi ve gerektiğinde düzeltmesiydi. Bilimsel titizlik, ilk düşünceyi her koşulda savunmak değil, yeni kanıtlar karşısında onu yeniden inceleyebilmektir.

Sonuç

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 520. bölümünde gerçekleştirdiğimiz 10. dersin temel bilimsel sonucu şudur:

El yazması metin araştırması, yalnızca eski sözcükleri okumak veya nüshalar arasındaki farklılıkları sıralamak değildir. Metnin tarihsel aktarımını, müstensihin olası müdahalelerini, nüshaların soy ilişkilerini ve maddi kanıtları birlikte inceleyen eleştirel bir bilimsel faaliyettir.

Bu çalışmada gözlemi varsayımdan, varsayımı kanıtlanmış sonuçtan, yazarın sözünü müstensihin müdahalesinden ayırmaya çalışmalıyız.

Bugünkü dersimizin bize öğrettiği en önemli ilke ise şudur:

Bilimsel yargı, önceden kabul ettiğimiz bir sonucu doğrulamaya çalışmak değil, elimizdeki kanıtların neyi gösterdiğini ve henüz neyi göstermediğini dikkatle ayırt etmektir.

Bu makale, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 520. bölümündeki 10. dersin bilimsel tartışmaları, eleştirel değerlendirmeleri ve uygulamalı alıştırmaları temel alınarak hazırlanmıştır. Metindeki nüsha örnekleri öğretim amacıyla oluşturulmuş varsayımsal örneklerdir; tarihsel el yazmalarından alınmış doğrulanmış tanıklar olarak değerlendirilmemelidir.

----------------------------------------------

Observation, Hypothesis, and Scholarly Judgment in the Comparative Study of Manuscripts

Old Turkic Books Against Brain Engineering — Episode 520, Lesson 10

October 19, 2026

Introduction

In the tenth lesson of Old Turkic Books Against Brain Engineering, we examined the comparison of manuscript witnesses, the identification of textual variants, scribal errors, deliberate textual alterations, marginal annotations, and the genealogical relationships among manuscript copies.

Our objective was not merely to read historical texts but to investigate, through scholarly evidence, how a text may have changed during its transmission across generations.

The central question of the lesson was:

When two or more manuscript witnesses preserve different readings of the same passage, how can we determine which reading is more likely to reflect the original text?

In addressing this question, we emphasized the necessity of distinguishing observation from hypothesis and hypothesis from a conclusion supported by evidence.

1. Manuscript Collation and the Limits of Majority Readings

In the first stage of the lesson, we examined a hypothetical textual variation involving the words knowledge and reason.

We considered a situation in which one manuscript preserved the statement:

“Through knowledge, a person attains perfection.”

Other manuscripts, however, contained a different reading:

“Through reason, a person attains perfection.”

This example led us to an important conclusion: the presence of one reading in two manuscripts and another reading in a third does not necessarily establish that the majority reading is correct.

Two manuscripts may have been copied from the same earlier exemplar. In such a case, they do not necessarily constitute two independent witnesses to the original text.

Consequently, textual criticism is not a process of deciding between manuscript readings by majority vote.

The dates, textual characteristics, genealogical relationships, and independence of the surviving witnesses must all be investigated.

2. Shared Errors and the Genealogy of Manuscripts

In the next stage, we considered a situation in which two manuscripts omitted the same word or sentence.

Such an omission may suggest that the manuscripts descend from a common ancestor.

However, a shared omission does not automatically prove a genealogical relationship.

Similar expressions can cause a scribe's eye to move unintentionally from one line to another, producing an omission. Comparable mistakes may also occur independently in different manuscripts.

We therefore examined two important mechanisms of scribal error:

Homoeoteleuton: an omission caused by the similarity of word or phrase endings.

Homoeoarcton: an omission caused by the similarity of beginnings.

During the practical exercise, we compared the endings of several Turkic verbs, including forms meaning “gives,” “shows,” and “protects.”

We considered how similar endings, particularly when positioned close together on a manuscript page, might contribute to accidental omissions.

Nevertheless, we recognized an important methodological limitation: without examining the actual arrangement of lines in the manuscript, we cannot confidently reconstruct the precise mechanism by which an omission occurred.

3. Accidental Scribal Errors and Deliberate Intervention

Another part of the lesson concerned the distinction between accidental scribal mistakes and intentional changes.

We considered a hypothetical example in which the word tyrannical appeared in one manuscript, while unjust appeared in another.

Could such a change have been motivated by political or ideological considerations?

Our critical examination suggested that a single substitution cannot establish the scribe's intentions.

However, if a manuscript consistently softened expressions criticizing political authority, the hypothesis of deliberate intervention might become stronger.

Such a possibility would require investigation of the entire work, including the author's language, recurring expressions, historical circumstances, and the readings preserved by independent manuscript witnesses.

We also emphasized that not every deliberate alteration constitutes political censorship or ideological manipulation.

A scribe might intentionally replace an unfamiliar expression with a more accessible one, clarify an ambiguous passage, or correct what the scribe believes to be an error.

The essential methodological principle is that the existence of a textual change does not, by itself, establish the intention behind that change.

4. The Scholarly Importance of Paleography and Codicology

Throughout the practical exercises, we emphasized that textual interpretation must be supported, whenever possible, by an examination of the manuscript as a physical object.

When investigating whether a word or passage was added later, several features deserve attention:

The movement and sequence of pen strokes.
The formation and joining of letters.
The thickness and consistency of written lines.
Differences in ink.
The position of words within the written area.
The relationship between a suspected addition and the surrounding text.

If an entire passage, leaf, or section appears to have been altered, the investigation must extend to the manuscript's physical structure.

Relevant evidence may include paper characteristics, gatherings, sewing structures, binding, and traces of restoration or repair.

Nevertheless, these observations require careful interpretation.

Different ink does not necessarily indicate a different scribe. Similarly, a correction written above a line does not automatically demonstrate that a later reader intervened in the text.

Material evidence can support a historical interpretation, but the evidence and its interpretation must remain conceptually distinct.

5. Corrections, Marginal Notes, and Textual Interpolation

One of the central subjects of the lesson was the relationship between marginal annotations and the main text.

Drawing on our experience of reading historical works in philosophy, theology, literature, and linguistics, we considered the extensive explanatory notes frequently encountered in manuscript margins.

A marginal annotation may have been written by a reader, scholar, commentator, or scribe.

Its presence in the margin does not necessarily make it part of the author's original text.

However, a later copyist may incorporate such an annotation into the main body of the work.

In this way, a passage originally preserved as an explanatory gloss may become part of the transmitted text.

Importantly, this process does not always result from an accidental misunderstanding.

A scribe may believe that the annotation represents an authorial correction or explanation.

Alternatively, the scribe may recognize it as a later explanation but deliberately incorporate it to make a difficult passage easier for readers to understand.

This latter possibility emerged as an additional hypothesis during our concluding discussion.

It illustrates the need to distinguish between two different motivations:

First, a scribe may incorporate a marginal note because it is believed to belong to the author.

Second, a scribe may incorporate the same note because it is considered useful for explaining the text, regardless of its authorship.

Both possibilities require independent investigation.

6. The Principle of the More Difficult Reading

We also examined an important principle of textual criticism:

Lectio difficilior potior — the more difficult reading may, under appropriate circumstances, deserve preference.

We explored this principle through two hypothetical statements:

“A wise person is someone who recognizes their own ignorance.”

“A wise person is someone who recognizes their own knowledge.”

The first statement appears paradoxical. It associates wisdom with an awareness of one's limitations rather than with confidence in one's knowledge.

The second statement presents a more straightforward relationship between wisdom and knowledge.

We considered whether a scribe might have simplified the first statement into the second.

However, we also recognized that the apparent difficulty of a reading cannot be established solely through our personal interpretation.

A phrase that appears difficult to a modern reader may have been familiar to its original audience.

Conversely, a reading that appears philosophically sophisticated may have resulted from a later author's or scribe's deliberate elaboration.

Therefore, the principle of the more difficult reading must not be applied mechanically.

Difficulty is a factor in textual evaluation, not an independent guarantee of originality.

7. Three Manuscript Witnesses and the Incorporation of a Marginal Gloss

The final practical exercise involved three hypothetical manuscript witnesses.

The first manuscript, dated 1030 AH in the exercise, contained the following statement in its main text:

“Knowledge illuminates the heart.”

A marginal annotation, written in a different hand, added:

“That is, understanding reveals the truth to human beings.”

The second manuscript, dated 1080 AH, included both statements together in the main text:

“Knowledge illuminates the heart; that is, understanding reveals the truth to human beings.”

The third manuscript, dated 1120 AH, preserved only the shorter statement in its main text:

“Knowledge illuminates the heart.”

This example allowed us to develop several competing hypotheses.

First hypothesis: Misidentification of an annotation as authorial text

The scribe responsible for the second manuscript may have regarded the marginal explanation as a statement written or authorized by the original author.

Consequently, the scribe may have incorporated it into the main text.

Second hypothesis: Restoration of an omitted passage

The longer expression may originally have belonged to the text but been accidentally omitted during an earlier copying process.

A subsequent correction in the margin could then have preserved the missing material.

Under this hypothesis, the second manuscript would not necessarily represent an interpolation. It might instead preserve a reading absent from the first manuscript's main text.

Third hypothesis: Deliberate explanatory incorporation

The scribe may have understood that the marginal annotation was an explanation rather than part of the original composition.

Nevertheless, the scribe may have intentionally inserted it into the main text to make the passage clearer for subsequent readers.

This third hypothesis was developed during our final discussion and became an important addition to the exercise.

It highlights the possibility that scribal intervention may arise from pedagogical or explanatory intentions rather than simple error.

However, none of these hypotheses can be accepted solely because the longer passage appears in one manuscript and in the margin of another.

We do not know whether the second manuscript was copied directly from the first.

Both may descend from an earlier exemplar, and the third manuscript may represent another branch of the textual tradition.

Additional manuscript witnesses, shared errors, distinctive readings, and codicological evidence would be needed to investigate these relationships.

The exercise therefore established a fundamental distinction:

Observing the same expression in the margin of one manuscript and the main text of another is a fact of comparison. Claiming that the expression was transferred directly from one manuscript to the other is a historical hypothesis.

8. Critical Evaluation of Our Research Method

An important feature of this lesson was the critical examination of our own reasoning.

During the exercises, we identified several methodological difficulties.

At times, we risked treating our personal understanding of a passage as evidence of how a historical scribe would have understood it.

In other instances, we did not initially give sufficient attention to a detail included in the hypothetical evidence.

For example, the statement that a marginal note had been written in a different hand was essential to evaluating whether it could reasonably be attributed to the original author.

Recognizing such oversights became part of the learning process.

We also examined the tendency to move toward a conclusion before developing and testing alternative explanations.

Our discussion demonstrated that scholarly investigation requires more than identifying a plausible answer.

It requires formulating the question carefully, distinguishing different possibilities, and determining what evidence would support or weaken each hypothesis.

At the same time, producing numerous hypotheses does not automatically make an investigation more rigorous.

A useful hypothesis must be grounded in observation, logically coherent, and capable of being evaluated against available or potentially discoverable evidence.

One of the most significant outcomes of the lesson was therefore methodological self-correction.

Scholarly rigor does not mean defending one's first interpretation at all costs. It means remaining willing to revise that interpretation when the evidence requires it.

Conclusion

The tenth lesson of Episode 520 of Old Turkic Books Against Brain Engineering led us to a central conclusion:

The scholarly study of manuscripts is not limited to reading historical words or listing differences between copies. It is a critical investigation of textual transmission, scribal intervention, manuscript genealogy, and material evidence.

This work requires us to distinguish observation from hypothesis, hypothesis from demonstrated conclusions, and an author's original composition from possible interventions introduced during transmission.

The study of manuscripts also teaches a broader principle of scientific reasoning.

Evidence must not be forced to confirm an interpretation established in advance.

Instead, interpretation must remain accountable to the evidence.

The most important methodological lesson of our discussion can therefore be expressed as follows:

Scientific judgment does not consist of proving what we have already decided to believe. It consists of carefully distinguishing what the available evidence demonstrates from what remains uncertain and requires further investigation.

This article is based on the scholarly discussions, critical reflections, and practical exercises conducted during Lesson 10, Episode 520, of the program “Old Turkic Books Against Brain Engineering,” on October 19, 2026. The manuscript examples discussed in the article are hypothetical teaching exercises. They should not be treated as verified readings from surviving historical manuscripts.