ENSAF

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب

2026-10-22T10:38:59.499-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب

بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومده آپاردیغیمیز الیازما آراشدیرماسینی، مشاهده‌لریمیزی، علمی احتماللاریمیزی و هله جوابسیز قالان سؤواللاریمیزی بیرلیکده احاطه ائدن مقاله کیمی حاضرلادیم. مقاله‌نی وئبلاقدا مستقیم یاییملاماق اوچون «بیز» ضمیری ایله یازمیشام. مشاهده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آیرماغا، هله تصدیق اولونمامیش اوخونوشلاری قطعی حقیقت کیمی گؤسترممه‌یه دقت ائتمیشم.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۲۳-جو بؤلوم

بیر الیازمانین مهرلری، کتابت قیدی و کاتب الینین آراشدیرماسی

الیازمانین فیزیکی خصوصیتلری، حاشیه قیدلری، تاریخی و پالیوگرافیک تحلیلینه بیر باخیش

بو گون «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامیمیزین ۵۲۳-جو بؤلومونده، هاروارد دانشگاهینین هوتون کتابخاناسیندا ساخ‌لانان بیر تورکجه الیازمانی آراشدیردیق. رەقەمسەل نوسخه‌ده کتابخانا علامتی بئله گؤرونور:

MS Turk 19

کتابین کاتالوگ معلوماتلارینا گؤره، اثر یوسف نابی ایله علاقه‌لندیریلیر. لاکین بیز بو معلوماتی آراشدیرمامیزین باشلانغیج فرضیه‌سی کیمی قبول ائتدیک؛ اثرین مؤلفینی و کتابت تاریخینی یالنیز کاتالوگ قیدینه اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمه‌دیک.

بو گون‌کو مقصدیمیز کتابین تمام متنینی اوخوماق دئییل، اؤنجه اونون فیزیکی قورولوشونو، یازی خصوصیتلرینی، مهر و حاشیه‌لرینی، کتابت قیدینی و مختلف صفحه‌لرده کاتب الینین دگیشیب-دگیشمه‌دیگینی آراشدیرماق ایدی.

۱. جلد و کتابین فیزیکی قورولوشو

رەقەمسەل فایل ۳۵۴ صفحه‌دن عبارتدیر. بو صفحه‌لره کتابین جلدی و بعضی بوش اوزلری ده داخیلدیر. هر رەقەمسەل صفحه، اساساً بیر ورقین بیر اوزونو گؤستریر.

کتابین جلدینده نقشلی کاغیز، قیرمیزی رنگلی شیرازه و بعضی کؤهنه‌لمه علامتلری مشاهده ائتدیک. جلدین داخلینده‌کی نقشلی کاغیزین بعضی حصه‌لری کتاب بلوکونون باغلانما یئرینه قدر اوزانیر.

بعضی یئرلرده جلدله کتاب بلوکونون بیر-بیریندن آیریلمیش اولماسی احتمالینی دوشوندورن ایزلر وار. لاکین تصویر اوزرینده‌کی بو مشاهده، کتابین حقیقتاً هانسی مرحله‌ده و نه سببله آسیب گؤردویونو تعیین ائتمک اوچون کافی دئییل. بونون اوچون اصلی الیازمانین کتابخانادا فیزیکی معاینه‌سی لازیمدیر.

۲. ورق شماره‌لری و ۲۰۱-دن باشلانان رەقەملندیرمه

آراشدیرمامیزین ایلک اؤنملی مسئله‌لریندن بیری ورق شماره‌لری ایدی.

الیازمانین ایلک ورقینده ۲۰۱، سونراکی ورقلرده ۲۰۲، ۲۰۳ و ۲۰۴ رەقەملرینی مشاهده ائتدیک. بعضی رەقەملرین خطی چتین اوخوندوغو اوچون ایلک باخیشدا اونلاری فرقلی رەقەملر کیمی گؤرموشدوق. لاکین مقایسه نتیجه‌سینده اوخونوشوموزو دوزلتدیک.

کتابین سون یازیلی ورقینده ایسه ۳۷۵ رەقەمی گؤرونور.

بو، اؤنملی بیر سؤوال یارادیر: نه اوچون کتابین ایلک ورقی ۱-دن دئییل، ۲۰۱-دن باشلانیر؟

بیر نئچه احتمال وار.

کتاب داها بؤیوک بیر مجموعه‌نین حصه‌سی اولموش، سونرادان آیری جلد حالینا گتیریلمیش اولا بیلر. یا دا بیر نئچه جلدلیک اثرین داوامی اولدوغو اوچون ورق شماره‌لری اؤنجه‌کی جلددن داوام ائتمیش اولا بیلر.

همچنین بو رەقەملندیرمه‌نین کاتب طرفیندن دئییل، سونراکی بیر مالک یا کتابخانا ایشچیسی طرفیندن آپاریلماسی دا ممکن‌دیر.

بو احتماللارین هیچ بیرینی هله قطعی قبول ائتمیریک. رەقەملرین مرکبینی، خطینی و ورقلرین ترتیبینی داها دقیق آراشدیرماغا احتیاج وار.

۳. ایلک ورق: مهرلر، مالکیت قیدلری و سیلینمیش یازیلار

کتابین ایلک ورقی، اونون متنینی اوخوماقدان علاوه، مالکیت و تداول تاریخینی آراشدیرماق باخیمیندان دا دَیەرلی‌دیر.

بو ورقده بیر نئچه مهر، مختلف خطلرله یازیلمیش قیدلر، عربجا و فارسجا شعرلر و بعضی امزالار مشاهده ائتدیک.

مهرلردن بیرینده «ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد گؤردوک.

بو آدین دقیق شکلی حاققیندا بیر نئچه احتمال وار:

ابوبکر صدقی

ابوبکر صدیقی

یا دا «بن صدقی» کیمی بیر ترکیب.

مهرین حرفلری بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشدوگوندن، خصوصاً قاف و یاء حرفلرینین آیریلماسی چتینلشیر.

بو مهرین یانیندا و صفحه‌نین باشقا حصه‌لرینده بیر نئچه دعا و شعر قیدی ده وار.

ایلک ورقین آشاغی حصه‌سینده بیر یازی و احتمالی مهرین سونرادان سیلینمیش اولماسی‌نی دوشوندورن ایزلر مشاهده ائتدیک. یازینین بعضی حرفلری هله گؤرونور، لاکین اونون تام متنینی اوخویا بیلمه‌دیک.

سیلینمه‌نین سببینی بیلمیریک. بو، مالکیت دگیشمه‌سی، وقف قیدی یا باشقا بیر تاریخی حادثه ایله باغلی اولا بیلر. لاکین بو احتماللاری شاهد اولمادان حقیقت کیمی قبول ائتمک دوغرو اولماز.

۴. متن، حاشیه‌لر و قیرمیزی مرکب

کتابین ایلک متن صفحه‌سی «بسم الله الرحمن الرحیم» ایله باشلانیر و آردینجا منظوم بیر دعا گلیر.

ایلک صفحه‌ده ۱۷، ایکینجی صفحه‌ده ایسه ۱۹ سطیر مشاهده ائتدیک.

بعضی صفحه‌لرده قیرمیزی مرکبله یازیلمیش باشلیقلار، عبارت‌لر و علامتلر وار. قیرمیزی مرکب بعضاً عربجا عبارت‌لری، بعضاً متن ایچینده‌کی خاص حصه‌لری آیریر.

کتابین بیر چوخ صفحه‌سینده حاشیه قیدلری ده گؤرونور. بونلارین بعضی‌سی قارا، بعضی‌سی قیرمیزی مرکبله یازیلیبدیر. بعضی حاشیه‌لر صفحه‌نین کنارینا عمودی یا ترس جهتده یئرلشدیرلیبدیر.

بو قیدلرین هامیسینین ائینی شخص طرفیندن یازیلیب-یازیلمادیغینی هله بیلمیریک.

همچنین بعضی صفحه‌لرده سطیرین اورتاسیندا یا سونوندا معمولدان بؤیوک بوشلوقلار گؤردوک. بعضی یئرلرده بیر سطیرین بؤیوک حصه‌سی بوش قالیب.

بو بوشلوقلار کاتبین اؤنجه‌کی نوسخه‌ده اوخویا بیلمه‌دیگی بیر عبارت اوچون یئر ساخلاماسی، سونرادان تاماملاناجاق متن، یا باشقا بیر کتابت خصوصیتی ایله باغلی اولا بیلر.

بونون اوچون متن جمله‌لرینی اوخوماق و امکان وارسا باشقا نوسخه‌لرله مقابله ائتمک لازیمدیر.

۵. کتابین سونو و کتابت قیدی

بو گون‌کو آراشدیرمامیزین ان اؤنملی مرحله‌لریندن بیری کتابین سون ورقینه یئتیشمه‌میز ایدی.

اصلی متن ۳۷۵ شماره‌لی ورقین اؤن اوزوندە، رەقەمسەل فایلین ۳۵۱-جی صفحه‌سینده تمام اولور.

سون سطیرلر تدریجاً قیصالاراق اوجو آشاغیا باخان بیر اوچبوجاق شکلی یارادیر. اونون یانیندا بؤیوک و زینتلی بیر امضا یا توقیع گؤرونور.

اصلی متندن سونرا کتابت قیدی یئرلشیر.

بو قیدین آیدین اوخونا بیلن باشلانغیجی بئله‌دیر:

قد وقع الفراغ من الكتابة

یعنی: «کتابت ایشی تمام اولدو.»

قیدده ربیع‌الثانی آیی، بیر هفته گونو و هجری تاریخ ذکر اولونور.

آنجاق تاریخین تمام حصه‌لری‌نین اوخونوشو هله قطعی دئییل. خصوصاً آیین ۱۵-جی یا ۲۵-جی گونو، هفته گونونون آدی و ایلین دقیق رەقەمی یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.

ایلک اوخونوشدا ۱۱۰۰، ۱۱۱۰ و کاتالوگ معلوماتینده ۱۱۱۱ هجری کیمی فرقلی احتماللار اورتایا چیخدی.

بو تاریخ مسئله‌سینی قطعی حل ائتمک اوچون کتابت قیدینین آیدین تصویرینی حرف-حرف مقابله ائتمه‌لیییک.

۶. کتابت قیدینده ابوبکر صدقی و بلغراد

کتابت قیدینین داوامیندا «الحاج ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد مشاهده ائتدیک.

بو آدین ایلک ورقده‌کی مهرله علاقه‌سی اولماسی احتمالـی خصوصاً دقتیمیزی چکدی.

اگر ایکی یئرده ائینی شخصین آدی یازیلیبدیرسه، کتابین کاتبی و مالکی حاققیندا اؤنملی بیر نتیجه‌یه یئته بیلریک.

لاکن مهرین و کتابت قیدینین ائینی شخصه عائد اولدوغونو هله اثبات ائتمه‌میشیک.

قیدده «بلغراد» و «مصالحه» کیمی اوخونا بیلن عبارت‌لر ده گؤرونور.

بو اوخونوش تصدیق اولونسا، الیازمانین کتابتینی بیر تاریخی مکان و شاید بیر صلح حادثه‌سی ایله علاقه‌لندیرمک ممکن اولا بیلر.

آنجاق هله بو عبارتی معین بیر تاریخی حادثه‌یه باغلامیریق. اؤنجه قیدین تام متنینی و تاریخینی تصدیق ائتمک لازیمدیر.

۷. مؤلف، کاتب و مالک آراسینداکی فرق

ایلک ورقده‌کی بیر دعا یا شعر قیدینده اوچ اؤنملی اصطلاح مشاهده ائتدیک:

المصنف

كاتبه

صاحبه

بونلار مؤلف، کاتب و کتابین صاحبی معناسیندا ایشله‌نیلیر.

بو، الیازمانین تاریخی باخیمیندان دَیەرلی بیر شاهد‌دیر. چونکی کتابین مؤلفی ایله اونو کؤچورن کاتب حتماً ائینی شخص دئییل. کتابین مالکی ده اونلاردان آیری بیر شخص اولا بیلر.

لاکن بو اوچ اصطلاحین بیر دعا فورمولاسیندا ذکر اولونماسی، حتماً اوچ فرقلی شخصین وارلیغینی اثبات ائتمیر. بیر شخص هم کاتب، هم مالک اولا بیلر.

بونا گؤره بیز اؤنجه وظیفه‌لری آیریردیق، سونرا اونلارین هانسی شخصلره عائد اولدوغونو آراشدیرماغا باشلادیق.

۸. کاتب الینین آراشدیرماسی: سین و شین حرفلری

کتابین فیزیکی مشاهده‌سینی تاماملادیقدان سونرا، مختلف صفحه‌لرده حرفلرین شکلینی مقابله ائتمه‌یه باشلادیق.

ایلک اولاراق سین و شین حرفلرینی سئچدیک.

بعضی کلمه‌لرده سین و شینین دیشلری آیدین گؤرونور. بعضی کلمه‌لرده ایسه حرف اوزون، دیشسیز و قؤوسلو بیر حرکتله یازیلیبدیر.

خصوصاً «سحاب»، «آسان»، «سلطان»، «رسول»، «شیرین»، «آتش»، «مشرق» و باشقا کلمه‌لرده بو خصوصیتلری مقابله ائتدیک.

دیشلی شکلده دیشلر بعضاً بیر-بیرینه نسبتله تدریجاً آشاغیا مئیل ائدیر.

دیشسیز شکلده ایسه حرف اوزون بیر قؤوس کیمی ساغدان سولا حرکت ائدیر.

بو خصوصیتلری کتابین ایلک صفحه‌لرینده، اورتا حصه‌لرینده و خاتمه‌سینده یئنی‌دن مشاهده ائتدیک.

بیزیم اوچون اؤنملی مسئله یالنیز حرفین بنزه‌مه‌سی دئییل، اونون تکرارلانان قورولوش خصوصیتلری ایدی.

۹. قلم حرکتینی تصویر اوزرینده آراشدیرماق

بعضی کلمه‌لرده حرفلر او قدر روان بیر-بیرینه باغلانیر کی، قلمین بیر داواملی حرکتله یازیلمیش اولماسی احتمالـی یارانیر.

باشقا یئرلرده ایسه مرکبین قالینلاشماسی یا حرفلرین بیرلشمه شکلی، قلمین قالدیریلیب یئنی‌دن قویولماسی احتمالینی دوشوندورور.

لاکن بیز تصویر اوزرینده قلمین حقیقی حرکتینی دئییل، اونون کاغیزدا بوراخدیغی ایزلری گؤرورک.

بو سبب‌دن «قلم بورادا قطعاً قالدیریلیبدیر» دئمک یئرینه، بو احتمالـی حرفلرین باغلانماسی، مرکب ایزلری و باشقا نمونه‌لرله یوخلاماغا چالیشدیق.

۱۰. الف حرفینین مقابله‌سی

سونرا الف حرفینه گئچدیک.

مختلف صفحه‌لرده مستقل الفلرین اکثر حاللاردا یوخاریدان آشاغیا و سول طرفه مئیل ائتدیگینی مشاهده ائتدیک.

بعضی الفلر تقریباً دیک یازیلیبدیر. بعضی‌لری ایسه سطیرین معمول سطحینه یئتمه‌دن تمام اولور.

کتابین سون حصه‌سینده و کتابت قیدینده الفلر بعضاً داها اوزون گؤرونور.

لاکن اونلارین عمومی مئیل جهتـی و قورولوشو، اؤنجه‌کی صفحه‌لرده‌کی بعضی نمونه‌لره بنزه‌ییر.

بو بنزه‌رلیک، اصلی متنله کتابت قیدینین ائینی ال ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير؛ لاکین هله قطعی نتیجه دئییل.

۱۱. نون حرفینین آراشدیرماسی

گونون سونوندا نون حرفینی مقابله ائتدیک.

«باران»، «آسان»، «باغبان»، «نادان»، «دودمان»، «نان»، «مهمان» و «خون» کیمی کلمه‌لرده نونون مختلف شکللرینی مشاهده ائتدیک.

بعضی یئرلرده نونون قؤوسو آیدین گؤرونور. بعضی یئرلرده ایسه حرفلر بیر-بیرینین ایچینه گیردیگی اوچون اونون قورولوشونو آیرماق چتینلشیر.

خصوصاً سطیر سونونداکی بعضی نونلرین معمولدان فرقلی شکل آلدیغینی مشاهده ائتدیک. بو فرق، کاتبین سطیرین سونوندا یئرله‌شمه‌یه اویغونلاشماسی ایله باغلی اولا بیلر.

سونرا کتابت قیدینه قاییداراق مستقل نون نمونه‌لری آختاردیق. لاکین مقابله اوچون کافی آیدین نمونه تاپا بیلمه‌دیک.

«من کتابته» عبارتینده‌کی باغلی نونون شکلـی بعضی اؤنجه‌کی نمونه‌لردن فرقلی گؤروندو.

بو فرقی هله کاتب دگیشمه‌سینین دلیلی کیمی قبول ائتمیریک. چونکی باغلی و مستقل نونلارین قورولوشو، کلمه‌نین شکلی و یازی شرایطی بیر-بیریندن فرقله‌نه بیلر.

۱۲. بو گون‌کو علمی نتیجه‌میز

بو گون‌کو آراشدیرمامیزده بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز متنینی اوخویاراق دئییل، اونون فیزیکی و پالیوگرافیک خصوصیتلرینی ده آراشدیراراق اؤیرنمه‌یه چالیشدیق.

کتابین ۲۰۱-دن باشلانان ورق شماره‌لری، ایلک ورقده‌کی مهرلر، سیلینمیش قیدلر، مختلف حاشیه یازیلاری، قیرمیزی مرکب، سطیرلرده‌کی بوشلوقلار، سون ورقده‌کی کتابت قیدی و احتمالی کاتب آدی آراشدیرمامیزین اساس موضوعلاری اولدو.

بیز خصوصاً اوچ مسئله‌نی آیدینلاشدیرماغا یاخینلاشدیق.

بیرینجیسی، کتابین ایلک ورقینده‌کی مهرله سون کتابت قیدینین آراسیندا احتمالی بیر مناسبت وار.

ایکینجیسی، کتابت قیدینین تاریخی و جغرافی معلوماتلاری، اگر دقیق اوخونوشو تصدیق اولونسا، الیازمانین تاریخینی آیدینلاشدیرماغا یاردیم ائده بیلر.

اوچونجوسو، سین، شین و الف حرفلرینین مختلف صفحه‌لرده‌کی تکرارلانان خصوصیتلری، اصلی متنله خاتمه‌نین ائینی کاتب الی ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير.

لاکن بو اوچ مسئله‌نین هیچ بیرینی هله قطعی حل ائتمه‌میشیک.

آراشدیرمامیزین گله‌جک مرحله‌سینده نون و میم حرفلرینین مقابله‌سینی داوام ائتدیره‌جگیک، سونرا کتابت قیدینی یئنی‌دن اوخویاراق مهر و امزالارلا مقابله ائده‌جگیک.

بو گون بیر داها گؤردوک کی، الیازما کتاب یالنیز مؤلفین متنینی داخیل ائدن بیر وسیله دئییل. اونون هر ورقی، هر حاشیه‌سی، هر مهر و هر قلم حرکتـی، کتابین یارانماسی و سونراکی تاریخی حاققیندا معلومات داشیا بیلر.

بیزیم وظیفه‌میز بو معلوماتلاری بیر-بیریندن آیرماق، مشاهده‌لری دقیق قید ائتمک، احتماللاری آچیق ساخلاماق و یالنیز کافی شاهد تاپدیقدان سونرا علمی نتیجه‌یه وارماقدیر.

بو اوصوللا بیر الیازمانی اوخوماق، تدریجاً اونون متنینی، کاتبینی، مالکینی و تاریخی سفرینی آراشدیرماغا چئوریلیر.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۳-جو بؤلوم

۲۲ اکتبر ۲۰۲۶

بو مقاله‌نی وئبلاقدا یاییملاماق اوچون حاضرلادیم. ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده ائینی مقاله‌نین لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه نسخه‌لرینی ده حاضرلایاق؛ سونرا اوچونو بیر PDF فایلينده بیرلشدیره‌ریک.

-----------------------------------------------------

Aşağıda 523. bölümde gerçekleştirdiğimiz el yazması araştırmasını, önceki makalenin içeriğini ve bilimsel yaklaşımını koruyarak Latin alfabesiyle Türkçe olarak hazırladım. Metin, doğrudan web blogunda yayımlanabilecek şekilde düzenlenmiştir.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm

Bir El Yazmasının Mühürleri, İstinsah Kaydı ve Müstensihinin El Yazısının İncelenmesi

El yazmasının fiziksel özellikleri, kenar notları, tarihi ve paleografik incelemesi

22 Ekim 2026

Bugün, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programımızın 523. bölümünde, Harvard Üniversitesi Houghton Kütüphanesi'nde muhafaza edilen Türkçe bir el yazmasını inceledik.

Dijital nüshada eserin kütüphane kayıt işareti şöyle görünmektedir:

MS Turk 19

Eserin katalog bilgilerinde Yusuf Nâbî adıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Ancak biz bu bilgiyi araştırmamızın başlangıç noktası olarak kabul ettik. Eserin müellifini ve istinsah tarihini yalnızca katalog bilgilerine dayanarak kesinleştirmedik.

Bugünkü amacımız kitabın bütün metnini okumak değil; öncelikle fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, mühürlerini, kenar notlarını, istinsah kaydını ve farklı sayfalarda müstensihin el yazısının değişip değişmediğini araştırmaktı.

1. Cilt ve Kitabın Fiziksel Yapısı

Dijital dosya 354 sayfadan oluşmaktadır. Bu sayfalara kitabın ön ve arka kapağı ile bazı boş yüzeyler de dahildir. Dijital sayfaların her biri, esas olarak fiziksel bir yaprağın tek yüzünü göstermektedir.

Kitabın cildinde desenli kâğıt, kırmızı renkli sırt malzemesi ve çeşitli eskime belirtileri gözlemledik. Cildin iç kısmındaki desenli kâğıdın bazı bölümleri kitabın bağlandığı yere kadar uzanmaktadır.

Bazı noktalarda cilt ile kitap bloğunun birbirinden ayrılmış olabileceğini düşündüren izler bulunmaktadır.

Ancak dijital görüntüler üzerinden yapılan bu gözlem, kitabın gerçekten ne zaman ve hangi nedenle hasar gördüğünü belirlemek için yeterli değildir. Bunun anlaşılması için el yazmasının kütüphanede fiziksel olarak incelenmesi gerekir.

2. Yaprak Numaraları ve 201'den Başlayan Numaralandırma

Araştırmamızın ilk önemli meselelerinden biri yaprak numaralarıydı.

El yazmasının ilk yaprağında 201, sonraki yapraklarında ise 202, 203 ve 204 rakamlarını gözlemledik.

Bazı rakamların yazılışı oldukça farklı olduğundan ilk bakışta yanlış okumalar ortaya çıktı. Ancak rakamların biçimlerini karşılaştırarak bu okumaları düzelttik.

Kitabın son yazılı yaprağında ise 375 numarası görülmektedir.

Bu durum önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:

Kitabın ilk yaprağı neden 1'den değil, 201'den başlamaktadır?

Bunun birkaç açıklaması olabilir.

Kitap, daha büyük bir mecmuanın parçasıyken sonradan ayrı bir cilt hâline getirilmiş olabilir.

Birden fazla ciltten oluşan bir eserin devamı olabilir ve yaprak numaralandırması önceki ciltten sürdürülmüş olabilir.

Bir başka ihtimal ise numaralandırmanın müstensih tarafından değil, daha sonraki bir kitap sahibi, okuyucu veya kütüphane görevlisi tarafından yapılmış olmasıdır.

Bu ihtimallerden hiçbirini henüz kesin olarak kabul etmiyoruz.

Numaraların mürekkebini, yazı özelliklerini ve yaprakların sıralanışını daha ayrıntılı incelememiz gerekiyor.

3. İlk Yaprak: Mühürler, Mülkiyet Kayıtları ve Silinmiş Yazılar

Kitabın ilk yaprağı, yalnızca metni değil, eserin mülkiyet ve dolaşım tarihini araştırmak açısından da oldukça önemlidir.

Bu yaprakta birkaç mühür, farklı yazılarla kaleme alınmış kayıtlar, Arapça ve Farsça şiirler ve bazı imzalar gözlemledik.

Mühürlerden birinde “Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isim bulunmaktadır.

Ancak ismin kesin okunuşu konusunda farklı ihtimaller vardır:

Ebû Bekir Sıdkî
Ebû Bekir Sıddîkî
İbn Sıdkî şeklinde bir ifade

Mühürdeki harfler zaman zaman birbirinin üzerine geldiğinden özellikle kaf ve ye harflerinin ayrılması güçleşmektedir.

Mührün çevresinde ve sayfanın diğer bölümlerinde çeşitli dualar ve şiirler de bulunmaktadır.

İlk yaprağın alt kısmında ise sonradan silinmiş olabileceğini düşündüğümüz bir yazı ve muhtemel mühür izleri gözlemledik.

Yazının bazı harfleri hâlâ seçilebilmektedir. Ancak metnin tamamını okuyamadık.

Silinmenin nedenini bilmiyoruz.

Bu durum mülkiyet değişikliği, vakıf kaydı veya başka bir tarihsel gelişmeyle ilişkili olabilir. Fakat yeterli kanıt bulunmadan bu ihtimallerden herhangi birini gerçek olarak kabul etmek doğru olmaz.

4. Metin, Kenar Notları ve Kırmızı Mürekkep

Kitabın ilk metin sayfası “Bismillahirrahmanirrahim” ifadesiyle başlamakta ve ardından manzum bir dua gelmektedir.

İlk sayfada 17, ikinci sayfada ise 19 satır tespit ettik.

Bazı sayfalarda kırmızı mürekkeple yazılmış başlıklar, ifadeler ve çeşitli işaretler bulunmaktadır.

Kırmızı mürekkep kimi zaman Arapça ifadeleri, kimi zaman metin içerisindeki özel bölümleri ayırmaktadır.

Kitabın birçok sayfasında kenar notları da görülmektedir.

Bu notların bazıları siyah, bazıları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazıları sayfa kenarlarına dikey, hatta ters yönde yerleştirilmiştir.

Bu kayıtların tamamının aynı kişi tarafından yazılıp yazılmadığını henüz bilmiyoruz.

Bazı sayfalarda satır ortasında veya sonunda normalden büyük boşluklar bulunmaktadır. Bazı yerlerde ise bir satırın önemli bir kısmı boş bırakılmıştır.

Bu boşluklar, müstensihin önceki nüshada okuyamadığı ifadeler için yer bırakmasıyla, sonradan tamamlanması düşünülen metinlerle veya başka istinsah özellikleriyle ilişkili olabilir.

Bunu anlamak için ilgili cümleleri okumamız ve mümkünse eserin başka nüshalarıyla karşılaştırmamız gerekir.

5. Kitabın Sonu ve İstinsah Kaydı

Bugünkü araştırmamızın en önemli aşamalarından biri kitabın son yaprağına ulaşmamız oldu.

Ana metin, 375 numaralı yaprağın ön yüzünde, dijital dosyanın 351. sayfasında sona ermektedir.

Son satırlar giderek kısalmakta ve ucu aşağıya bakan bir üçgen oluşturmaktadır.

Bu bölümün yanında büyük ve süslü bir imza veya tuğra benzeri işaret bulunmaktadır.

Ana metnin ardından bir istinsah kaydı yer almaktadır.

Kaydın okunabilen başlangıcı şöyledir:

قد وقع الفراغ من الكتابة

Anlamı:

“Yazma işi tamamlandı.”

Bu kayıtta Rebîülâhir ayı, haftanın bir günü ve Hicrî bir tarih belirtilmektedir.

Ancak tarihin bütün unsurlarının okunuşu henüz kesin değildir.

Özellikle ayın 15. mi yoksa 25. günü mü olduğu, haftanın hangi gününün belirtildiği ve yılın tam olarak nasıl yazıldığı yeniden incelenmelidir.

İlk okumalarımız sırasında 1100, 1110 ve katalog bilgisindeki 1111 Hicrî yılları gündeme geldi.

Bu tarih meselesini kesinleştirmek için istinsah kaydının açık bir görüntüsünü harf harf incelememiz gerekiyor.

Burada başka bir önemli soru da bulunmaktadır:

Bu tarih, elimizdeki nüshanın istinsah tarihi midir, yoksa müstensih önceki nüshanın istinsah kaydını da metinle birlikte kopyalamış olabilir mi?

Bunu belirlemek için yalnızca tarih ifadesi yeterli değildir. Yazının biçimi, mürekkep özellikleri ve mümkünse diğer nüshaların son kayıtları da karşılaştırılmalıdır.

6. İstinsah Kaydında Ebû Bekir Sıdkî ve Belgrad

İstinsah kaydının devamında “el-Hâc Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isimle karşılaştık.

Bu ismin ilk yapraktaki mühürle ilişkili olabileceği ihtimali dikkatimizi çekti.

Eğer iki yerde aynı kişinin adı bulunuyorsa kitabın müstensihi ve sahibi hakkında önemli bilgilere ulaşabiliriz.

Ancak mühür ile istinsah kaydının aynı kişiye ait olduğunu henüz kanıtlamış değiliz.

Kayıtta ayrıca “Belgrad” ve “musâlaha” şeklinde okunabilecek ifadeler de bulunmaktadır.

Bu okumalar doğrulanırsa el yazmasının istinsahını belirli bir coğrafi mekânla ve belki de bir barış olayıyla ilişkilendirmek mümkün olabilir.

Fakat henüz bu ifadeleri belirli bir tarihsel olayla ilişkilendirmiyoruz.

Öncelikle kaydın tamamının doğru okunması ve tarihinin kesinleştirilmesi gerekir.

7. Müellif, Müstensih ve Kitap Sahibi Arasındaki Fark

İlk yapraktaki bir dua veya şiir kaydında üç önemli terim gözlemledik:

المصنف — Musannif: Eseri telif eden kişi.

كاتبه — Kâtib: Metni yazan veya istinsah eden kişi.

صاحبه — Sâhib: Kitabın sahibi.

Bu terimler el yazmasının tarihi bakımından önemlidir.

Çünkü eserin müellifi ile onu kopyalayan müstensih mutlaka aynı kişi değildir. Kitabın sahibi de bu kişilerden farklı olabilir.

Ancak bu üç terimin bir dua metninde kullanılması, mutlaka üç farklı kişinin bulunduğunu kanıtlamaz.

Bir kişi hem müstensih hem de kitap sahibi olabilir.

Bu nedenle önce görevleri birbirinden ayırdık, ardından bunların hangi kişilere ait olduğunu araştırmaya başladık.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, metin içerisindeki genel dua ifadeleriyle belirli kişilere ait tarihsel kayıtların birbirine karıştırılmamasıdır.

8. Müstensihin El Yazısının İncelenmesi: Sin ve Şın Harfleri

Kitabın fiziksel incelemesini tamamladıktan sonra farklı sayfalardaki harf biçimlerini karşılaştırmaya başladık.

İlk olarak sin ve şın harflerini seçtik.

Bazı kelimelerde bu harflerin dişleri açıkça görülmektedir.

Bazı kelimelerde ise harf uzun, dişsiz ve kavisli bir hareketle yazılmıştır.

Özellikle şu kelimelerdeki harfleri karşılaştırdık:

Sahâb, âsân, sultan, resul, şirin, ateş ve maşrık.

Dişli biçimlerde dişlerin bazen birbirine göre giderek aşağıya doğru eğildiğini gözlemledik.

Dişsiz biçimlerde ise harf, sağdan sola doğru uzanan bir kavis hâlinde görünmektedir.

Bu özellikleri kitabın ilk sayfalarında, orta bölümlerinde ve sonundaki istinsah kaydında yeniden gözlemledik.

Bizim için önemli olan yalnızca harflerin birbirine benzemesi değildi.

Asıl önemli olan, farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özelliklerin bulunmasıydı.

Aynı harfin kelime başında, ortasında veya sonunda farklı biçimlerde yazılabileceğini de dikkate aldık.

Bu nedenle karşılaştırmalarımızda mümkün olduğunca harflerin kelime içerisindeki konumlarını göz önünde bulundurduk.

9. Kalem Hareketini Dijital Görüntülerden İncelemek

Bazı kelimelerde harfler birbirine öylesine akıcı biçimde bağlanmaktadır ki kalemin kesintisiz bir hareketle ilerlediği izlenimi ortaya çıkmaktadır.

Başka yerlerde ise mürekkebin yoğunlaşması veya harflerin birleşme biçimi, kalemin kaldırılıp yeniden kâğıda konmuş olabileceğini düşündürmektedir.

Ancak burada önemli bir metodolojik sınır bulunmaktadır:

Dijital görüntüde kalemin gerçek hareketini değil, kâğıt üzerinde bıraktığı izleri görüyoruz.

Bu nedenle “kalem burada kesinlikle kaldırılmıştır” demek yerine, böyle bir ihtimali harflerin birleşme noktaları, mürekkep izleri ve diğer örneklerle sınamaya çalıştık.

Kalemin ucunun değişmesi, mürekkebin azalması, kâğıdın emiciliği veya yazı hızının farklılaşması da harflerin görünüşünü etkileyebilir.

Dolayısıyla yalnızca mürekkebin kalınlığına veya renginin koyuluğuna dayanarak müstensih değişikliği sonucuna varmak doğru değildir.

10. Elif Harfinin Karşılaştırılması

Daha sonra elif harfine geçtik.

Farklı sayfalarda bağımsız eliflerin çoğunlukla yukarıdan aşağıya ve sola doğru hafifçe eğimli biçimde yazıldığını gözlemledik.

Bazı elifler ise neredeyse dik görünmektedir.

Bazıları satır çizgisine ulaşmadan sona ermektedir.

Kitabın son bölümünde ve istinsah kaydında elifler zaman zaman daha uzun görünmektedir.

Bununla birlikte genel eğim yönleri ve yapısal özellikleri, önceki sayfalarda gördüğümüz bazı örneklere benzemektedir.

Bu benzerlik, ana metin ile istinsah kaydının aynı el tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Ancak henüz kesin bir sonuç değildir.

Çünkü aynı yazı geleneğinde yetişmiş farklı müstensihler de benzer harf biçimleri kullanabilir.

Bu nedenle yalnızca elif veya sin harfinin benzemesi yeterli değildir. Birden fazla harfin yapısal özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir.

11. Nun Harfinin İncelenmesi

Günün son bölümünde nun harfini karşılaştırdık.

Baran, âsân, bağban, nâdân, dûdmân, nân, mihmân ve hûn gibi kelimelerde nunun farklı biçimlerini gözlemledik.

Bazı yerlerde nunun kavisi açıkça görülmektedir.

Bazı yerlerde ise harfler birbirinin içine geçtiği için nunun yapısını ayırmak güçleşmektedir.

Özellikle satır sonundaki bazı nunların alışılmış biçimlerden farklı yazıldığını gözlemledik.

Bu farklılık, müstensihin satır sonundaki boşluğa uyum sağlamasıyla ilişkili olabilir.

Ardından istinsah kaydına dönerek bağımsız nun örnekleri aradık.

Ancak karşılaştırma için yeterince açık örnek bulamadık.

“Min kitâbetihi” ifadesindeki bitişik nunun biçimi, önceki bazı örneklerden farklı görünmektedir.

Bu farkı henüz müstensih değişikliğinin kanıtı olarak kabul etmiyoruz.

Çünkü bağımsız ve bitişik nunların yapısı, kelime içindeki konumu ve yazılış koşulları birbirinden farklı olabilir.

Nun harfinin karşılaştırmasını tamamlamadan araştırmamızı bu noktada durdurduk.

12. Bugünkü Araştırmamızın Bilimsel Sonuçları

Bugünkü çalışmamızda bir el yazmasının tarihini yalnızca metnini okuyarak değil, fiziksel ve paleografik özelliklerini de inceleyerek anlamaya çalıştık.

Kitabın 201'den başlayan yaprak numaraları, ilk yapraktaki mühürler, silinmiş kayıtlar, farklı kenar notları, kırmızı mürekkep, satırlardaki boşluklar, son yapraktaki istinsah kaydı ve muhtemel müstensih adı araştırmamızın temel konularını oluşturdu.

Özellikle üç mesele üzerinde önemli gözlemler elde ettik.

Birincisi: Kitabın ilk yaprağındaki mühür ile son istinsah kaydı arasında muhtemel bir ilişki bulunmaktadır.

İkincisi: İstinsah kaydındaki tarihî ve coğrafi bilgiler, doğru okunmaları hâlinde el yazmasının geçmişini aydınlatabilir.

Üçüncüsü: Sin, şın ve elif harflerinin farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özellikleri, ana metin ile son istinsah kaydının aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Ancak bu meselelerden hiçbirini henüz kesin olarak çözmüş değiliz.

Araştırmamızın sonraki aşamasında nun ve mim harflerinin karşılaştırmasını sürdüreceğiz. Ardından istinsah kaydını yeniden okuyarak mühür ve imzalarla karşılaştıracağız.

Ayrıca metnin son bölümünü daha dikkatli inceleyerek eserin açık bir hatimesinin bulunup bulunmadığını araştıracağız.

Sonuç: Bir El Yazmasının Tarihini Harflerinden Okumak

Bugün bir kez daha gördük ki el yazması kitap, yalnızca müellifin metnini taşıyan bir nesne değildir.

Onun her yaprağı, her kenar notu, her mührü ve her kalem izi, kitabın meydana gelişi ve sonraki tarihi hakkında bilgi taşıyabilir.

Bir mühür kitabın geçmişteki sahiplerinden birine işaret edebilir.

Bir istinsah kaydı, müstensihin kimliği ve yazım koşulları hakkında bilgi verebilir.

Satır aralarındaki boşluklar, metnin aktarımında karşılaşılan güçlükleri düşündürebilir.

Harflerin tekrarlanan yapısal özellikleri ise farklı bölümlerin aynı el tarafından yazılıp yazılmadığını araştırmamıza yardımcı olabilir.

Fakat bütün bunlar ancak dikkatli karşılaştırmalarla anlam kazanır.

Bizim görevimiz gözlemleri doğru kaydetmek, ihtimalleri birbirinden ayırmak ve yeterli kanıt bulunmadan kesin hükümler vermemektir.

Bu yöntemle bir el yazmasını okumak, giderek onun metnini, müstensihini, sahiplerini ve tarihsel yolculuğunu araştırmaya dönüşmektedir.

Bugünkü çalışmamız, bu uzun araştırma yolculuğunun bir aşamasını oluşturdu.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm — 22 Ekim 2026

Araştırma alanı: Türkçe el yazmaları, paleografi, kodikoloji, metin tenkidi ve yazma eserlerin tarihi.

İstəsəniz, növbəti mərhələdə eyni məqalənin ingiliscəsini də hazırlayıb hər üç versiyanı bir PDF faylında birləşdirə bilərik.

----------------------------------------------------

بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومون انگلیسجه مقاله‌سینی ده وئبلاقدا یاییملانماق اوچون علمی، روان و طبیعی بیر دیلله حاضرلادیم. اؤنجه‌کی ایکی مقاله‌نین اساس مشاهده‌لرینی قورودوم؛ خصوصاً مهرلر، کتابت قیدی، احتمالی کاتب آدی، بلغراد اشاره‌سی و حرفلرین پالیوگرافیک مقابله‌سینه یئر وئردیم.

Against Brain Engineering: Old Turkish Books

Episode 523

Reading the History of a Manuscript Through Its Seals, Colophon, and Handwriting

A Codicological and Palaeographical Investigation of a Turkish Manuscript

October 22, 2026

Introduction

In Episode 523 of our ongoing research series, Against Brain Engineering: Old Turkish Books, we examined a Turkish manuscript preserved at Harvard University's Houghton Library. The digitized manuscript bears the shelfmark:

MS Turk 19

The manuscript is associated in its descriptive information with Yusuf Nâbî, a prominent Ottoman poet and writer. However, rather than accepting this attribution as definitive, we approached it as a starting point for further investigation.

Our purpose was not to read the entire literary text in a single session. Instead, we focused on the manuscript as a historical object: its binding, foliation, marginal annotations, seals, ownership inscriptions, colophon, and the distinctive characteristics of its handwriting.

This approach reflects a fundamental principle of manuscript studies: a handwritten book is not merely a container for a literary work. It is also a physical and historical witness to the circumstances of its production, transmission, ownership, and use.

Our investigation raised several questions, some of which we were able to clarify, while others remain open for future research.

1. The Physical Structure of the Manuscript

The digitized file contains 354 images, including the front and back covers and some blank surfaces. Each digital image generally represents one side of a physical leaf.

The binding displays decorative patterned paper, red material along the spine, and visible signs of age and wear.

We observed areas where the patterned paper extends toward the inner structure of the binding. Certain features suggest that the text block and its cover may have become partially separated at some point.

Nevertheless, we cannot establish the history of the binding or determine whether particular features resulted from damage, restoration, or rebinding solely from digital images.

A reliable assessment would require direct examination of the physical manuscript, including its sewing structure, pastedowns, endpapers, and attachment to the boards.

This distinction between observation and interpretation remained central throughout our investigation.

2. Why Does the Foliation Begin at 201?

One of the first unusual features we encountered was the manuscript's numbering system.

The opening leaf appears to be numbered 201, followed by 202, 203, and 204 on subsequent leaves.

Initially, some numerals were difficult to identify because of their unusual handwritten forms. Through comparison, we revised our preliminary readings.

The final written leaf appears to carry the number 375.

This raises an important codicological question:

Why does the surviving manuscript begin with leaf 201 rather than leaf 1?

Several explanations are possible.

The manuscript may once have formed part of a larger composite volume and subsequently been separated and rebound.

Alternatively, it may represent a continuation of a work originally arranged in multiple volumes, with consecutive foliation maintained across them.

A third possibility is that the numbering was introduced by a later owner, reader, or librarian.

At present, none of these hypotheses can be established conclusively.

To distinguish among them, we would need to investigate the numbering hand, ink characteristics, sequence of leaves, binding structure, and any surviving evidence of earlier arrangements.

3. Seals, Ownership Marks, and Erased Inscriptions

The manuscript's opening leaf contains a particularly rich collection of historical traces.

We observed several seals, handwritten inscriptions, signatures or signature-like marks, and passages of Arabic and Persian poetry.

One seal appears to contain a personal name that may be read as:

Abu Bakr Sidqi

Alternative readings remain possible, including Siddiqi or a construction involving ibn Sidqi.

The difficulty arises partly from the compressed arrangement of letters within the seal, where the strokes of adjacent characters overlap.

We examined the possible forms of the Arabic letters qāf and yāʾ, paying particular attention to their connections and the direction of their strokes.

Elsewhere on the same leaf, we identified what appears to be a deliberately erased inscription or seal.

Some traces remain visible, but the complete text could not be recovered through ordinary visual examination.

The erased material might relate to ownership, endowment, or another historical circumstance. However, without a legible reading, its original purpose cannot be determined.

Specialized imaging techniques might help recover portions of the obscured writing, depending on the properties of the ink and paper.

The opening leaf therefore offers potentially valuable evidence for the manuscript's provenance, but it also illustrates the limits of conclusions drawn from incomplete visual evidence.

4. Marginalia, Red Ink, and Unusual Spaces

The manuscript contains extensive marginal annotations.

Some are written in black ink, while others employ red ink. Their placement varies considerably: certain notes appear along the outer margins, while others extend across the upper or lower margins or are written at unusual angles.

The main text also contains passages, headings, and marks in red.

We encountered several instances in which unusually large spaces had been left within lines or near their ends.

In a few places, portions of entire lines appear to have been left blank.

These features deserve careful attention.

An unexplained space may indicate that a scribe could not decipher a passage in the exemplar. It might also have been reserved for a later insertion, or it may reflect a deliberate aspect of the manuscript's layout.

However, the presence of a blank space alone cannot establish which explanation is correct.

The same caution applies to marginalia. Different ink colors, pen widths, or writing styles may suggest separate stages of annotation, but they do not automatically prove the involvement of different individuals.

A systematic investigation would require us to identify the relationship between each annotation and the main text, compare handwriting characteristics, and examine the physical sequence of writing wherever possible.

5. The Final Leaf and the Colophon

A major part of our investigation concerned the manuscript's final written leaf.

The text ends on the leaf numbered 375, corresponding to digital image 351.

The final lines gradually become shorter, producing a downward-pointing triangular arrangement.

Near the conclusion, we observed a large, elaborate signature-like mark.

Following the main text, the manuscript contains a colophon beginning with a formula that appears to read:

قَدْ وَقَعَ الْفَرَاغُ مِنَ الْكِتَابَةِ

This may be translated as:

“The writing has been completed.”

The colophon appears to provide a date in the Islamic calendar, including a reference to the month of Rabiʿ al-Thani.

However, the precise date remains uncertain.

Our preliminary reading raised questions concerning the day of the month, the weekday, and the year.

Possible readings considered during the session included 1100 and 1110 AH, while the manuscript's descriptive information suggested 1111 AH.

These alternatives must not be treated as interchangeable.

A definitive reading requires closer examination of the original Arabic wording and the shapes of the numerals or written number words.

Another methodological question is equally important:

Does the colophon record the copying of the surviving manuscript, or could the scribe have reproduced a colophon inherited from an earlier exemplar?

The formula indicating completion of writing does not, by itself, resolve this question.

Comparison with other witnesses of the text, if available, could help establish whether the colophon belongs specifically to the surviving manuscript.

6. Abu Bakr Sidqi, Belgrade, and a Possible Historical Context

The colophon appears to include a name resembling:

al-Hajj Abu Bakr Sidqi

This is particularly interesting because a similar name may occur in a seal on the opening leaf.

If the two readings are confirmed, they may provide an important connection between the manuscript's production and ownership history.

Nevertheless, a repeated name does not necessarily identify the same person.

We would need to compare the precise wording, handwriting, signatures, and other contextual evidence before reaching a conclusion.

Another potentially significant feature of the colophon is a passage that may refer to Belgrade and a term resembling musālaḥa, meaning reconciliation or peace agreement.

If these readings prove accurate, the manuscript might preserve information connecting its production to a particular location and historical circumstance.

Such a possibility is intriguing, especially given the political and military history of the Ottoman frontier.

Yet it would be premature to associate the passage with any specific historical event before confirming the wording and date.

The colophon remains one of the most promising areas for further investigation.

7. Author, Scribe, and Owner: Three Different Roles

Among the inscriptions on the opening leaf, we encountered a prayer or poetic passage referring to three roles:

Musannif — the author or compiler of the work.

Kātib — the person who wrote or copied the text.

Sāhib — the owner of the book.

This distinction is essential in manuscript research.

A literary work may have been composed by one individual, copied by another, and subsequently owned by several others.

However, these three terms do not necessarily establish the existence of three different historical individuals.

A single person may have acted as both scribe and owner, while a conventional prayer may mention these roles without identifying specific people.

We therefore distinguished between the roles named in the text and the individuals who may have fulfilled them.

This is a small but important example of how manuscript evidence must be interpreted without extending conclusions beyond what the source actually demonstrates.

8. Identifying a Scribal Hand Through Sin and Shin

After completing our initial physical examination, we turned to a more detailed palaeographical comparison.

We began with the Arabic letters sīn and shīn, both of which appear frequently in the Turkish text.

These letters display considerable variation.

In some words, their individual teeth are clearly visible.

In others, the letter is written as a long, flowing, almost toothless curve.

We examined examples in words such as sahāb, āsān, sultān, rasūl, shīrīn, ātash, and mashriq.

One recurring characteristic was the downward progression of the individual teeth, which sometimes appear at successively lower positions.

In elongated forms, the letter often follows a sweeping movement from right to left, with a pronounced curve.

We observed comparable features in the opening pages, middle sections, and final portion of the manuscript.

The important question was not simply whether two letters looked alike.

Rather, we asked whether the same structural habits appeared repeatedly across different sections.

Such recurring habits can provide evidence for the identification of a scribal hand.

However, similarities must be assessed carefully because the position of a letter within a word can influence its form, and scribes trained in the same writing tradition may share many characteristics.

9. Reconstructing Pen Movement from Written Traces

As the comparison progressed, we began examining not only the finished shapes of letters but also the possible movements of the pen that produced them.

Certain combinations appear to have been written with a continuous, flowing motion.

In other cases, variations in stroke thickness or overlapping lines suggest that the pen may have been lifted and repositioned.

Yet a crucial distinction must be maintained:

A digital image preserves the visible traces of writing, not the actual movement of the scribe's hand.

Consequently, we cannot always determine whether a particular stroke was executed continuously or in separate movements.

Differences in ink density may reflect repeated dipping of the pen, changes in pressure, variations in the nib, or the absorbency of the paper.

These factors can create apparent differences even within the work of a single scribe.

For this reason, we treated pen movement as a hypothesis to be tested through repeated comparison rather than as something directly observable with certainty.

10. Comparing the Letter Alif

We then examined the Arabic letter alif.

Across several sections of the manuscript, independent alifs frequently descend with a slight inclination toward the left.

Some are nearly vertical, while others stop above the normal writing line.

In the final section and the colophon, certain alifs appear longer than those in the opening pages.

Nevertheless, their overall direction and construction resemble forms observed elsewhere in the manuscript.

This similarity may support the hypothesis that the main text and colophon were written by the same hand.

However, the length of a letter may vary according to available space, writing speed, or the scribe's immediate circumstances.

A reliable identification therefore requires comparison of multiple letters and their recurring structural characteristics, rather than dependence on any single feature.

11. The Letter Nun and the Limits of Our Comparison

The final stage of the session focused on the Arabic letter nūn.

We examined its forms in words such as bārān, āsān, bāghbān, nādān, dūdmān, nān, mihmān, and khūn.

In some instances, the curved body of the letter is clearly distinguishable.

In others, overlapping strokes make it difficult to isolate the letter from adjacent characters.

We also observed unusual forms of nūn at the ends of lines.

These variations may reflect the scribe's adjustment of letter shapes to the available space.

When we returned to the colophon, we found that clearly identifiable independent forms of nūn were difficult to locate.

A connected form in the phrase min kitābatihi appeared different from several earlier examples.

However, this observation alone cannot establish a change of scribal hand.

Connected and independent forms of the same letter may differ considerably.

We therefore left the comparison of nūn incomplete and reserved it for the next stage of our investigation.

12. Preliminary Findings

Our investigation produced several significant observations.

First, the manuscript's foliation, beginning at 201 and ending at approximately 375, raises questions about its earlier physical arrangement.

Second, the opening leaf contains seals, inscriptions, and erased material that may help reconstruct the manuscript's ownership history.

Third, the colophon appears to contain a personal name, a date, and possibly a geographical reference to Belgrade.

Fourth, recurring characteristics of sīn, shīn, and alif across the manuscript may support the possibility that the main text and final colophon were written by the same scribe.

None of these findings should yet be regarded as definitive.

The next phase of our research will involve a more systematic comparison of nūn, mīm, and other letters, followed by a renewed examination of the colophon, seals, and signature-like marks.

We also intend to investigate whether the final section of the text contains a distinct authorial conclusion or simply ends with the completion of its narrative.

Conclusion: Reading a Manuscript's History Through Its Letters

Our work today reinforced a central lesson of manuscript studies: the history of a handwritten book cannot be reconstructed from its literary content alone.

A seal may preserve the name of a former owner.

A colophon may identify a scribe or record the circumstances of copying.

A blank space may suggest a difficulty encountered during textual transmission.

A marginal annotation may reveal how a later reader engaged with the work.

Even the recurring shapes of individual letters can contribute to our understanding of how a manuscript was produced.

Yet these traces become historically meaningful only through careful comparison and critical interpretation.

Our task is to record observations accurately, distinguish evidence from conjecture, and avoid presenting plausible explanations as established facts.

This approach transforms manuscript reading into a broader investigation of textual transmission, scribal practice, ownership, and the historical life of books.

In Episode 523, we took another step in that direction.

The manuscript has not yet disclosed all its secrets. Its handwriting, seals, and colophon still contain questions that deserve further study.

Our investigation will continue—not by forcing the manuscript to confirm our expectations, but by allowing its surviving evidence to guide our conclusions.

Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523 — October 22, 2026

Research fields: Turkish manuscripts, palaeography, codicology, textual criticism, and the history of handwritten books.

بو انگلیسجه نسخه ده وئبلاقدا یاییملانماغا حاضردیر. ایندی عرب الیفباسی ایله تورکجه، لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه اولماقلا، ۵۲۳-جو بؤلومون اوچ مقاله‌سی تاماملاندی.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 522 - درس 11

2026-10-21T10:02:23.481-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 522 - درس 11

تورکجه

Türkcə

In English

https://youtube.com/live/9H0gBGgpQtk

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

۵۲۳-جو بؤلوم — ۱۱-جی درسین علمی خولاصه‌سی

درسین موضوعو: الیازمالارین تاریخی، کولوفون، نسخه‌لر آراسی مقابله و متن تنقیدی

بو گونکۆ درسیمیزده الیازما بیر اثرین تاریخینی تعیین ائتمک اوچون ایشلدیگی‌میز دلیل‌لری، اونلارین اعتبار درجه‌سینی و بیر-بیری ایله مناسبتینی آراشدیر‌دیق. عملی مثاللریمیزین بیر حصه‌سینی «ستین البساتین» الیازماسی اوزرین‌ده آپاردیق.

درسیمیزین اساس علمی نتیجه‌سی بو اولدو کی، بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز بیر تاریخ قئیدینه، خط خصوصیتینه یا کاغیذ نیشانینا اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمک اولماز. تاریخی نتیجه مختلف دلیل‌لرین مقابله‌سی و تنقیدی یوخلانماسی ایله الده ائدیلمَلیدیر.

۱. تألیف تاریخی ایله استنساخ تاریخی آراسینداکی فرق

بیز اثرین مؤلف طرفیندن یازیلماغا باشلاندیغی تاریخی، تألیفین تاماملاندیغی تاریخی و الیمیزده‌کی نسخه‌نین کاتب طرفیندن کؤچورولدوغو تاریخی بیر-بیریندن آییردیق.

«ستین البساتین» اثرینین مقدمه‌سینده ۱۰۳۱-جی هجری ایلینده، مصرین فیوم منطقه‌سینده تألیفه باشلانماسی حاققیندا معلومات واردیر. الیمیزده‌کی نسخه‌نین کولوفونوندا ایسه ۱۱۰۹-جو هجری تاریخی اوخونور.

بیز بو ایکی تاریخین مختلف مرحله‌لره عائید اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک. لاکین کولوفونون قاباقکی نسخه‌دن کؤچورولمه‌سی احتمالینی ده آچیق ساخْلادیق.

۲. مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونون آیریلماسی

کتابین سون صفحه‌سینده ایکی آیری حصه تعیین ائتدیک.

بیرینجی حصه‌ده مؤلف اثرین یازیلماسیندان دانیشیر، عالملردن خطالاری اصلاح ائتمه‌لرینی و اونو خئیر دعا ایله یاد ائتمه‌لرینی ایسته‌ییر.

Explicit

ایکینجی حصه‌ده ایسه نسخه‌نین تاماملانماسی، کاتبین آدی و تاریخی معلوماتلار یئر آلیر.

Colophon

بیز مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونو بیر-بیرینه قاریشدیرماماغین ضروری اولدوغونو اؤیرندیک.

۳. خط، قلم حرکتلری و منطقه‌وی کتابت عادتلری

خطین تاریخی تعیین ائتمکده یاردیمچی دلیل اولدوغونو آراشدیر‌دیق.

تبریز، اردبیل، قم، تهران، اصفهان و باشقا منطقه‌لرده کتابت عادتلرینین فرقلی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.

قلمین حرکتینی، حرفلرین شکلینی، کلمه‌لرین بیر-بیرینه باغلانماسینی، سطرلرین یوخاری یا آشاغی مئیل ائتمه‌سینی و حرکت‌گذاری اوصولونو تاریخی قرینه‌لر کیمی دَیَرلندیر‌دیک.

آنجاق خط خصوصیت‌لرینین تک‌باشینا قطعی تاریخ وئرمه‌دیگی نتیجه‌سینه گلدیک.

۴. متن ایچینده‌کی تاریخی معلوماتلار

بیر اثر‌ده سلطانین، عالمین یا تاریخی حادثه‌نین ذکر ائدیلمه‌سی‌نین تاریخ تعیین ائتمکده اهمیتینی آراشدیر‌دیق.

بیز ایکی اصطلاح اؤیرندیک:

Terminus post quem

بیر اثرین یا متن طبقه‌سینین هانسی تاریخدن قاباق یارانمیش اولا بیلمه‌یه‌جَیینی گؤسترن ارکن تاریخی حد.

Terminus ante quem

بیر اثرین یا نسخه‌نین هانسی تاریخدن گئج اولمایاراق موجود اولدوغونو گؤسترن سون تاریخی حد.

بیر سلطانین آدینین ذکر ائدیلمه‌سینین اثرین حتماً او سلطانین حیاتدا اولدوغو دؤورده یازیلمیش اولدوغونو ثابت ائتمه‌دیگینی ده قئید ائتدیک.

۵. کاغیذین ایستهصال تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی

سو نیشانینین کاغیذین تاریخی حاققیندا معلومات وئره بیله‌جَیینی، لاکین نسخه‌نین استنساخ تاریخینی همیشه قطعی تعیین ائتمه‌دیگینی اؤیرندیک.

Watermark

کاغیذین ایستهصال تاریخی، اونون یازی اوچون ایشلدیلمه تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی آیری مفهۇملاردیر.

بیر کاغیذ حاضیرلاندیقدان ایللر سونرا کتابت اوچون ایشلدیله بیلر.

۶. مالکیت قئیدلرینین تاریخی دَیَری

فرضی تمرینیمیزده ۱۱۲۰-جی هجری تاریخلی مالکیت قئیدینی آراشدیر‌دیق.

نتیجه‌میز بو اولدو کی، اگر مالکیت قئیدی معتبر و همان نسخه‌یه عائید اولسا، نسخه‌نین او تاریخده موجود اولدوغونا دلیل‌دیر.

آنجاق مالکیت قئیدی نسخه‌نین تألیف یا استنساخ تاریخینی مستقیم گؤسترمیر.

۷. نسخه‌لر آراسی مقابله و اورتاق خطالار

اوچ فرضی نسخه‌ده مختلف اوخونوشلاری مقابله ائتدیک.

Variant Reading

بیر اثرین مختلف نسخه‌لرینده عینی متن موضع‌سینده گؤرونن فرقلی اوخونوشلاردیر.

بیز اوخونوش فرق‌لرینین هر بیرینین حتماً خطا اولمادیغینی قئید ائتدیک. بو فرق‌لر کاتب خطاسی، قصدلی اصلاح، منطقه‌وی دیل خصوصیتی یا مؤلفین اؤز دَییشیکلیگی نتیجه‌سی اولا بیلر.

ایکی نسخه‌ده عینی خطانین گؤرونمه‌سی اورتاق منبع احتمالینی گوجلندیره بیلر؛ لاکین تک‌باشینا قطعی شجره علاقه‌سینی ثابت ائتمیر.

۸. حاشیه اصلاحلری و متن انتقالی

«ستین البساتین» نسخه‌سینین ۶۰-جی صفحه‌سینده اساس متن ایله حاشیه آراسیندا رقم واسطه‌سی ایله قورولموش بیر علاقه‌نی آراشدیر‌دیق.

حاشیه‌ده قرآنین حجر سوره‌سینین ۴۲-جی آیه‌سیندن بیر عبارت یئر آلیر:

«إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ»

بیز بو علاوه‌نین کاتبین اونوتدوغو عبارت، سونراکی اصلاح یا باشقا بیر متن مداخله‌سی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.

اصلاحین سببینی تعیین ائتمک اوچون اساس متنین اصلاح‌دان قاباقکی حالینی و باشقا نسخه‌لری مقابله ائتمه‌لیییک.

۹. «ستین البساتین» اثرینین سیاسی و اجتماعی مضمونۇ حاققیندا یئنی فرضیه

درسین سون حصه‌سینده اثرین ۵–۱۱-جی ورقلریندن بعضی پارچالاری اوخودوق.

بو پارچالاردا قرآنین فضیلتلری، الهی عدالت، توبه، توکل، رزق، عرفانی عشق و معنوی مشاهده موضوعلاری گؤردوک.

بونونلا برابر، یئنی بیر آراشدیرما سوآلی مطرح ائتدیک:

گؤره‌سن، مؤلف یا ترجمه‌چی قرآن تفسیرینی اؤز دؤورونون سیاسی، اجتماعی و اخلاقی ناراحاتیلیقلارینی بیان ائتمک اوچون ده ایشلدیبمی؟

بو فرضیه‌نی یوخلاماق اوچون عربجه منبع ایله تورکجه ترجمه‌نی، مقدمه‌نی، خاتمه‌نی و اثرین مختلف مجلس‌لرینی مقابله ائتمه‌نین ضروری اولدوغو نتیجه‌سینه گلدیک.

درسین علمی نتیجه‌سی

بو گونکۆ درسیمیزده الیازما آراشدیرماسی‌نین اوچ اساس پرنسیپینی تثبیت ائتدیک:

بیرینجی: موشاهیده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آییرمالیییق.

ایکینجی: تاریخی دلیل‌لری مستقل یوخلامالی و سونرا بیر-بیرینه توتوشدورمالیییق.

اوچونجو: نسخه‌نین مادی تاریخی، متنین انتقال تاریخی و مؤلفین فکری مقصدی آیری-آیری آراشدیرمالیییق.

بو اوصول بیزه یالنیز الیازمانین نه زمان یازیلمیش اولدوغونو دئییل، هم ده متنین نئجه دَییشدیگینی و هانسی تاریخی محیطده هانسی معنا‌لاری داشیدیغینی آراشدیرماغا امکان وئریر.

۱۱-جی درسین دؤردونجو تمرینی — کاتب علاوه‌سینی مؤلفین اؤز دَییشیکلیگیندن آییرماق — نؤوبتی جلسه‌یه ساخْلانیب.

۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسی بورادا تاماملاندی.

--------------------------------------------------------------------

آشاغیدا عینی مقاله‌نی لاتین الفباسی ایله، تورکجه و وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون بیر اوسلوبدا حاضیرلادیم. متنی بیرینجی شخصین جمعی، یعنی «بیز» دیلی ایله یازدیـم.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar

523. Bölüm – 11. Ders

Yazma Eserlerin Tarihlendirilmesi, Kolofon, Nüsha Karşılaştırması ve Metin Tenkidi

Eski Türkçe yazma eserler üzerine sürdürdüğümüz araştırma ve okuma programımızın 523. bölümünde, on birinci dersimizi yazma eserlerin tarihlendirilmesi, nüshalar arasındaki farklılıklar ve metin tenkidinin temel yöntemlerine ayırdık. Bu derste öğrendiğimiz kuralları, önceki bölümde okumaya başladığımız Sittînü'l-Besâtîn adlı Türkçe yazma eser üzerinde uygulamaya çalıştık.

Çalışmamızın temel sorusu şuydu: Bir yazma eserin ne zaman yazıldığını, hangi tarihte istinsah edildiğini ve günümüze ulaşan nüshanın hangi değişikliklerden geçtiğini nasıl belirleyebiliriz?

Bu soruya cevap ararken tek bir tarih kaydının, yazı biçiminin veya kâğıt özelliğinin kesin sonuç vermeyeceğini gördük. Sağlıklı bir tarihlendirme için metin içindeki tarihî bilgiler, kolofon, yazı özellikleri, kâğıt, filigran, mürekkep, mülkiyet kayıtları ve diğer nüshaların birlikte incelenmesi gerektiği sonucuna vardık.

1. Telif Tarihi ile İstinsah Tarihi Arasındaki Fark

Dersimizin ilk aşamasında bir eserin telif tarihi ile elimizdeki nüshanın istinsah tarihini birbirinden ayırdık.

Telif tarihi, eserin müellif tarafından kaleme alındığı dönemi ifade eder. Ancak telifin başlangıcı ile tamamlanması aynı tarihte olmayabilir. Müellif bir eseri birkaç yıl boyunca yazmış, daha sonra bazı bölümlerini değiştirmiş veya yeni bilgiler eklemiş olabilir.

İstinsah tarihi ise mevcut nüshanın bir müstensih tarafından kopyalandığı tarihtir.

Sittînü'l-Besâtîn eserinin mukaddimesinde, müellifin hicrî 1031 yılında Mısır'ın Feyyum bölgesinde eserini yazmaya başladığına ilişkin bir ifade bulunmaktadır. İncelediğimiz nüshanın sonunda ise hicrî 1109 tarihi okunmaktadır.

Bu iki tarih arasında 78 hicrî yıl vardır.

Ancak bu fark tek başına herhangi bir çelişki oluşturmaz. Bir eser yazıldıktan onlarca, hatta yüzlerce yıl sonra yeniden istinsah edilebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken başka bir ihtimal de bulunmaktadır: Müstensih, önceki nüshanın kolofonunu da aynen kopyalamış olabilir. Dolayısıyla kolofondaki tarihin mutlaka elimizdeki nüshanın istinsah tarihi olduğunu kabul edemeyiz.

2. Müellifin Hatimesi ile Müstensihin Kolofonu

İncelediğimiz yazmanın son sayfasında iki ayrı bölüm bulunduğunu gözlemledik.

İlk bölümde müellif, eserini yazma gerekçesinden söz etmekte, âlimlerden metindeki hataları düzeltmelerini ve kendisini hayır dua ile anmalarını istemektedir.

Bu bölüm, eserin son sözleri veya hatimesi olarak değerlendirilebilir.

Explicit

İkinci bölümde ise nüshanın tamamlandığı belirtilmekte; müstensihin adı, istinsah yeri ve tarihine ilişkin bilgiler verilmektedir.

Colophon

Bu iki bölümü birbirinden ayırmak önemlidir. Çünkü müellifin hatimesi eserin bütün nüshalarında aktarılmış olabilir. Buna karşılık kolofon, mevcut nüshanın hazırlanma sürecine ilişkin bilgiler taşıyabilir.

Ancak bir müstensihin önceki nüshanın kolofonunu da kopyalaması mümkündür.

İncelediğimiz yazmada ana metin ile kolofonun yazı biçimlerinin birbirine benzediğini gözlemledik. Bunun aynı müstensihin elinden çıktığına işaret edebileceğini düşündük. Bununla birlikte kesin sonuca varabilmek için harf biçimlerini, kalem hareketlerini, mürekkebi ve diğer paleografik özellikleri karşılaştırmak gerektiğini belirledik.

3. Yazı Biçimi, Kalem Hareketleri ve Bölgesel Yazı Gelenekleri

Yazma eserlerin tarihlendirilmesinde paleografik özellikler önemli yardımcı delillerdir.

Tebriz, Erdebil, Kum, Tahran, İsfahan ve başka merkezlerde aynı dönemde farklı yazı gelenekleri bulunabilir. Bunun yanında bir müstensihin eğitim aldığı çevre, kullandığı yazı türü ve metnin niteliği de yazı biçimini etkileyebilir.

Dersimizde özellikle şu özellikler üzerinde durduk:

Harflerin şekilleri ve birbirlerine bağlanma biçimleri
Kalemin hareketi ve yazının hızı
Kelimelerin birbirine yaklaşması veya iç içe geçmesi
Satırların düz, yukarıya veya aşağıya eğimli ilerlemesi
Harekelerin kullanılması ve yerleştirilmesi
Mürekkebin rengi ve kalem ucunun bıraktığı izler

Sittînü'l-Besâtîn nüshasında bazı kelimelerin birbirine çok yakın yazıldığını, hatta yer yer birbirinden ayrılmasının güçleştiğini gözlemledik.

Bu özellik, müstensihin hızlı yazmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak aynı durum onun alışılmış yazı üslubundan da kaynaklanabilir.

Bu nedenle yalnızca yazının görünüşüne dayanarak kesin tarih vermenin bilimsel açıdan doğru olmadığını kabul ettik.

4. Metin İçindeki Tarihî Bilgiler

Bir eserde sultanların, âlimlerin veya tarihî olayların anılması, eserin tarihlendirilmesinde önemli ipuçları sağlayabilir.

Ancak bir kişinin adının zikredilmesi, eserin mutlaka o kişinin yaşadığı dönemde yazıldığı anlamına gelmez.

Örneğin İmam Gazzâlî'nin adının geçtiği bir metin, onun ölümünden yüzyıllar sonra kaleme alınmış olabilir.

Buna karşılık müellifin kendi döneminde gerçekleşen bir olayı anlatması, metnin belirli bir tarihten önce yazılamayacağını gösterebilir.

Bu bağlamda iki temel tarihlendirme kavramını ele aldık.

Terminus post quem

Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten önce meydana gelmiş olamayacağını belirten en erken tarih sınırıdır.

Terminus ante quem

Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten geç olmayacak şekilde mevcut bulunduğunu gösteren en geç tarih sınırıdır.

Burada önemli bir ayrıntıya dikkat ettik: Bir metinde tarihî olayın bulunması, eserin bütün bölümlerinin o olaydan sonra yazıldığını mutlaka göstermez.

Müellif önceki metnine sonradan yeni bir bölüm eklemiş olabilir.

Dolayısıyla tarihlendirme yaparken eserin farklı yazım ve düzenleme aşamalarını birbirinden ayırmak gerekir.

5. Kâğıdın Üretim Tarihi ile Nüshanın Yazım Tarihi

Dersimizin önemli konularından biri de kâğıdın tarihiydi.

Bir yazmanın kâğıdında bulunan filigran, kâğıdın üretim dönemini araştırmamıza yardımcı olabilir.

Watermark

Ancak kâğıdın üretildiği tarih ile üzerine yazı yazıldığı tarih aynı olmak zorunda değildir.

Bir kâğıt üretildikten yıllar sonra kullanılabilir. Bu nedenle filigranın tarihlendirilmesi, nüshanın istinsah tarihini tek başına kesin olarak belirlemez.

Öte yandan kâğıdın belirli bir tarihten önce üretilmediği güvenilir delillerle kanıtlanırsa, üzerindeki yazının da o tarihten önce yazılmış olması mümkün değildir.

Filigran araştırmasında yalnızca şekil benzerliğine değil, işaretin ölçülerine, kâğıt içindeki konumuna, zincir çizgilerine ve tarihli karşılaştırma örneklerine de dikkat edilmesi gerektiğini öğrendik.

6. Mülkiyet Kayıtlarının Tarihî Değeri

Bir başka uygulamamızda hicrî 1120 tarihli bir mülkiyet kaydını değerlendirdik.

Bu kaydın gerçekten o tarihte yazıldığı ve mevcut nüshaya ait olduğu doğrulanırsa, nüshanın 1120 yılında mevcut bulunduğunu kabul edebiliriz.

Ancak bu kayıt eserin telif tarihini veya nüshanın tam olarak hangi yılda istinsah edildiğini doğrudan göstermez.

Bu nedenle mülkiyet kayıtları, kolofonlar ve kâğıt özellikleri birbirini tamamlayan, fakat farklı sorulara cevap veren delillerdir.

7. Nüshalar Arasındaki Farklı Okunuşlar

Dersimizin ikinci önemli bölümünde metin tenkidine geçtik.

Bir eserin farklı nüshalarında aynı yerde görülen değişik okunuşları karşılaştırdık.

Variant Reading

Örneğin bir nüshada “sultan-ı âdil”, diğerinde “padişah-ı âdil”, üçüncüsünde ise yalnızca “sultan” ifadesi bulunabilir.

Bu farklılıkların her birinin mutlaka hata olması gerekmez.

Bazı farklılıklar müstensihin yanlışından, bazıları bilinçli düzeltmeden, bazıları bölgesel dil özelliklerinden, bazıları ise müellifin kendi metnini yeniden düzenlemesinden kaynaklanabilir.

Bu nedenle en eski nüshanın her zaman en doğru metni içerdiğini varsayamayız.

8. Ortak Hatalar ve Nüshaların Soy Ağacı

Uygulamalı alıştırmamızda iki nüshada aynı ibarenin düşmüş olduğunu varsaydık.

Bu ortak eksikliğin, iki nüshanın aynı kaynaktan kopyalandığını kesin olarak kanıtlayıp kanıtlamayacağını tartıştık.

Vardığımız sonuç şuydu:

İki müstensihin birbirinden bağımsız olarak aynı hatayı yapması mümkündür.

Ancak aynı yerde, aynı uzun ibarenin ve özellikle nadir görülen bir hatanın tekrarlanması, nüshalar arasında ortak kaynak bulunduğu ihtimalini güçlendirebilir.

Böylece nüshaların soy ağacını kurarken tek bir benzerliğe değil, birçok bağımsız ortak hata ve farklılığa bakılması gerektiğini öğrendik.

9. Haşiye Düzeltmeleri ve Metnin Aktarım Tarihi

Sittînü'l-Besâtîn nüshasının 60. sayfasında ana metin ile haşiye arasında bir işaret bağlantısı bulunduğunu daha önce gözlemlemiştik.

Haşiyede Kur'an'ın Hicr suresinin 42. ayetinden şu ifade yer almaktadır:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ

Bu ibarenin ana metne eklenmesi amacıyla yazılmış olabileceğini değerlendirdik.

Ancak söz konusu eksikliğin müstensihin göz sıçramasından mı, önceki nüshadaki bir eksiklikten mi, yoksa daha sonraki bir müdahaleden mi kaynaklandığını henüz belirleyemedik.

Bunun için ana metnin düzeltmeden önceki hâlini ve diğer nüshalardaki karşılıklarını incelememiz gerektiği sonucuna vardık.

10. Sittînü'l-Besâtîn'in Siyasi ve Toplumsal İçeriği Üzerine Yeni Bir Araştırma Sorusu

Dersimizin son bölümünde, kitabın yalnızca Kur'an kıssalarının açıklanması amacıyla mı yazıldığını, yoksa müellifin veya Türkçe tercümeyi hazırlayan kişinin kendi dönemine ilişkin siyasi ve toplumsal düşüncelerini de metne yansıtıp yansıtmadığını sorguladık.

Bu amaçla eserin 5–11. varaklarından bazı bölümler okuduk.

Okuduğumuz parçalarda Kur'an'ın faziletleri, tövbe, ilahi adalet, mükâfat, tevekkül, rızık, tasavvufi aşk ve manevi müşahede gibi konular öne çıkıyordu.

Bu bölümlerde doğrudan siyasi bir eleştiri belirleyemedik.

Ancak bir eserin ilk bölümlerinde dini ve ahlaki konuların bulunması, ilerleyen bölümlerinde siyasi düşüncelere yer verilmediği anlamına gelmez.

Buradan hareketle yeni bir araştırma sorusu ortaya koyduk:

Bir müellif veya mütercim, kendi döneminin siyasi, toplumsal ve ahlaki sorunlarını Kur'an tefsiri içinde dile getirebilir mi?

Bu soruyu cevaplayabilmek için Arapça kaynak ile Türkçe tercümeyi karşılaştırmamız gerekir.

Özellikle tercümede Arapça kaynakta bulunmayan siyasi veya toplumsal değerlendirmelerin yer alıp almadığını araştırmak önemlidir.

Aynı zamanda eserin mukaddimesinde Sultan Mustafa'nın ikinci kez tahta çıkmasının zikredilmesi, metnin yazıldığı tarihî ortamın incelenmesini gerekli kılmaktadır.

Bu noktada üç ayrı düzeyi birbirinden ayırmamız gerektiğini belirledik:

Arapça kaynağın düşünce dünyası
Türkçe mütercimin kendi dönemine ait yorumları
Daha sonraki müstensihlerin metne olası müdahaleleri

Bu ayrım yapılmadan eserin siyasi veya toplumsal amacı hakkında kesin hükme varılamaz.

Sonuç

On birinci dersimizde yazma eserlerin tarihlendirilmesi ile metin tenkidinin birbirinden ayrı, fakat yakından ilişkili araştırma alanları olduğunu gördük.

Bir yazmanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünce dünyası aynı şey değildir.

Kâğıt, mürekkep, yazı, kolofon, mülkiyet kayıtları ve metin içindeki tarihî bilgiler, eserin farklı aşamalarını aydınlatabilir.

Ancak bunların her biri eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.

Bu dersten çıkardığımız üç temel bilimsel ilke şunlardır:

Birincisi: Gözlem ile varsayımı birbirinden ayırmalıyız.

İkincisi: Tarihî delilleri bağımsız olarak incelemeli, ardından birbirleriyle karşılaştırmalıyız.

Üçüncüsü: Yazma nüshanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünsel amacı ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Sittînü'l-Besâtîn üzerine yaptığımız okumalar, eserin yalnızca dil ve yazı tarihi bakımından değil, Osmanlı döneminin dinî, ahlaki, tasavvufi ve muhtemel siyasi düşünce dünyası açısından da araştırılmaya değer olduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte siyasi içerik hakkındaki değerlendirmemiz henüz bir araştırma hipotezidir. Kesin sonuca varabilmek için eserin tamamını, Arapça kaynağını ve mevcut Türkçe nüshalarını karşılaştırmamız gerekmektedir.

On birinci dersimizin dördüncü uygulaması olan “Müstensih müdahalesini müellifin kendi metninde yaptığı değişiklikten ayırmak” konusunu ise bir sonraki dersimize bıraktık.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar programının 523. bölümündeki 11. dersimizi burada tamamladık.

ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده بو مقاله‌نین اینگیلیسجه علمی نسخه‌سینی ده حاضیرلایا بیلریک.

----------------------------------------------

آشاغیدا ۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسینی اینگیلیسجه، وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون علمی مقاله شکلينده حاضیرلادیم. مقاله‌ده «بیز» بیان اوسلوبونو ساخْلادیـم؛ موشاهیده‌لری، علمی فرضیه‌لری و هله ثابت اولمامیش نتیجه‌لری بیر-بیریندن آییردیم.

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books

Episode 523 — Lesson 11

Dating Historical Manuscripts: Colophons, Textual Variants, and the Political Dimensions of Qur’anic Interpretation

In the 523rd episode of our ongoing research program, Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books, we devoted our eleventh lesson to the dating of historical manuscripts, the interpretation of colophons, the comparison of textual witnesses, and the principles of textual criticism.

Our practical work drew primarily on Sittīn al-Basātīn, an Ottoman Turkish manuscript that we had begun examining in an earlier session.

The central question guiding our lesson was straightforward but methodologically demanding: How can we establish when a work was composed, when a surviving manuscript was copied, and what changes its text may have undergone during transmission?

As our discussion developed, we also encountered a broader question concerning the intellectual purpose of the work. Could a text presented as an interpretation of the Qur’an also communicate the political, social, and ethical concerns of its author or translator?

This question emerged from our manuscript reading rather than from a predetermined interpretation. It therefore remains a hypothesis to be tested against the textual evidence.

1. Distinguishing Composition from Manuscript Production

Our first task was to distinguish the date of a work’s composition from the date of a surviving manuscript.

A composition date refers to the period during which an author produced a text. Even this may involve several stages: initial drafting, revision, expansion, and final completion.

A manuscript’s copying date, by contrast, concerns the production of a particular physical witness.

These dates may be separated by decades or centuries.

In the introduction to Sittīn al-Basātīn, we identified a statement indicating that the author began composing the work in Fayyum, Egypt, at the beginning of Ramadan 1031 AH.

The colophon of the manuscript under examination appears to record 1109 AH.

The difference between these dates is 78 Hijri years.

This discrepancy is not inherently problematic. A manuscript copied in 1109 AH could transmit a work originally composed in 1031 AH.

However, another possibility must also be considered: a copyist may have reproduced the colophon of an earlier manuscript, including its date and other details.

Consequently, a date recorded in a colophon cannot automatically be treated as the production date of the surviving physical manuscript.

2. The Author’s Closing Remarks and the Copyist’s Colophon

During our examination of the manuscript’s final page, we distinguished two sections that serve different functions.

The first contains the author’s closing remarks, or explicit.

In the passage we read, the author refers to the circumstances of writing and requests that learned readers examine the work fairly, correct any errors, and remember him in their prayers.

The second section contains the colophon, which records information associated with the copying of the manuscript.

This distinction is essential.

An author’s concluding remarks may be transmitted from one manuscript to another as part of the literary work itself. A colophon may provide information about the production of a particular copy, but it too can be inherited from an earlier exemplar.

We also observed that the handwriting of the main text and that of the colophon appeared similar.

This similarity may suggest that both were written by the same scribe. Nevertheless, a reliable conclusion would require a systematic comparison of letterforms, pen movements, spacing, ink, and other paleographic features.

Even if the same hand produced both sections, the historical information in the colophon would still require independent verification.

This led us to an important methodological distinction: the physical authenticity of a colophon is not necessarily equivalent to the historical accuracy of the information it contains.

3. Handwriting, Regional Traditions, and Paleographic Dating

We next examined the contribution of paleography to manuscript dating.

Handwriting traditions can vary across periods, regions, institutions, and individual scribes.

For example, manuscript production in Tabriz, Ardabil, Qom, Tehran, Isfahan, and other centers may exhibit distinctive conventions.

Yet regional variation should not be interpreted mechanically.

A scribe working in one city may have been trained elsewhere. Another may preserve the spelling and linguistic features of an earlier exemplar. Different genres may also encourage different writing practices.

Our observations focused on several features:

The formation and connection of individual letters.
The speed and direction of pen movements.
The compression or separation of words.
The alignment and inclination of written lines.
The placement and appearance of vowel marks.
Variations in ink and pen-stroke thickness.

In Sittīn al-Basātīn, we encountered passages in which words appeared tightly connected, making their separation and interpretation difficult.

This may indicate rapid writing, although it could equally reflect the scribe’s habitual style.

We therefore concluded that handwriting is an important chronological indicator but rarely provides sufficient evidence for a precise date on its own.

4. Historical References and Chronological Boundaries

Historical references within a text may help establish chronological limits.

A manuscript may mention a ruler, scholar, political event, or institutional development. Such references can be useful, but their significance depends on context.

The mention of a historical figure does not prove that the author was writing during that individual’s lifetime.

For example, a text referring to al-Ghazali may have been composed centuries after his death.

Conversely, a reference to a securely dated event may establish that a particular passage could not have been written before that event occurred.

We examined two fundamental chronological concepts.

Terminus post quem refers to the earliest possible date after which a text, passage, or manuscript could have originated.

Terminus ante quem refers to the latest possible date by which a text or manuscript must already have existed.

An important qualification emerged from our discussion.

If a work mentions an event that occurred in 920 AH, the passage describing that event cannot ordinarily have been written before 920 AH.

However, an earlier version of the work may have existed before that date, with the historical reference added during a later revision.

Thus, a chronological boundary may apply to a particular textual layer rather than to the entire composition.

This distinction is especially relevant when investigating works that may have undergone multiple stages of authorial revision.

5. Paper, Watermarks, and the Date of Copying

Another major subject was the relationship between the date of paper production and the date of manuscript copying.

Watermarks can provide useful evidence concerning the production and circulation of paper.

However, the date of paper manufacture is not necessarily the date on which a manuscript was written.

Paper could remain unused for years before being employed by a scribe.

We considered hypothetical examples in which a manuscript’s colophon appeared to conflict with the chronology suggested by its watermark.

Suppose a colophon records 1050 AH, while the watermark closely resembles examples associated with paper produced between 1080 and 1100 AH.

If independent evidence establishes that the paper could not have existed before 1080 AH, the manuscript could not have been written on that paper in 1050 AH.

Nevertheless, a resemblance between watermarks does not automatically establish an exact manufacturing date.

The researcher must compare dimensions, design, chain lines, placement, and securely dated reference examples.

A chronological discrepancy therefore requires investigation rather than an immediate accusation of error or falsification.

6. Ownership Records as Historical Evidence

We also examined the chronological value of ownership inscriptions.

In one hypothetical exercise, a manuscript contained an ownership note dated 1120 AH.

If the note is authentic, correctly dated, and demonstrably belongs to the surviving manuscript, it establishes that the manuscript existed no later than 1120 AH.

It does not, however, establish the exact date of composition or copying.

This distinction helped us recognize that different categories of evidence answer different questions.

An ownership inscription may establish the existence of a manuscript at a particular time.

A colophon may claim a copying date.

A watermark may help identify the period in which the paper was manufactured.

These forms of evidence should be evaluated independently before their implications are combined.

7. Textual Variants and the Comparison of Manuscripts

The second major part of our lesson concerned textual criticism.

When several manuscripts preserve the same work, they may contain different readings at corresponding passages.

These differences are known as textual variants.

For example, one manuscript might read “the just sultan,” another “the just sovereign,” while a third preserves only “the sultan.”

Such differences should not automatically be classified as errors.

A variant may result from accidental omission, deliberate correction, regional linguistic adaptation, or authorial revision.

We emphasized that the oldest surviving manuscript is not necessarily the most accurate witness.

A later manuscript may have been copied from an earlier and more reliable exemplar than the one used to produce an older surviving copy.

Accordingly, the evaluation of textual witnesses requires more than a comparison of their dates.

8. Shared Errors and Manuscript Genealogy

We then considered the relationship between shared errors and the reconstruction of manuscript transmission.

Suppose two manuscripts omit the same phrase at the same location.

Does this prove that they descend from a common exemplar?

Not necessarily.

Two scribes may independently omit the same words, especially where similar beginnings or endings make accidental eye-skipping likely.

However, an unusual shared error may provide stronger evidence of a genealogical relationship.

Several independent and distinctive shared errors can strengthen the hypothesis that two manuscripts descend from a common textual ancestor.

This discussion reinforced an essential principle: manuscript genealogy must be reconstructed through patterns of evidence, not through isolated similarities.

The same principle applies to regional spelling differences and linguistic modernization.

A scribe copying an Ottoman Turkish text in another linguistic environment may introduce local vocabulary, orthographic conventions, or grammatical forms.

Such changes are valuable evidence, but they do not automatically establish the geographical location of copying.

9. Marginal Corrections and the Transmission of the Text

Our earlier examination of page 60 of Sittīn al-Basātīn provided a practical example of textual correction.

We observed a relationship between a marker in the main text and a corresponding marker in the margin.

The marginal passage included a Qur’anic phrase from Surah al-Hijr, verse 42:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ

The matching markers suggest that the marginal passage was intended to be associated with a specific location in the main text.

However, the precise nature of the intervention remains uncertain.

The passage may have been omitted accidentally by the copyist. It may have been missing from an earlier exemplar, or it may represent a later correction.

To distinguish these possibilities, we would need to reconstruct the text before correction and compare the passage with other manuscript witnesses.

We also noted the importance of examining repeated introductory expressions, such as references to God speaking, because they may help explain how an omission occurred.

Nevertheless, a mechanism such as eye-skipping should not be asserted without sufficient textual evidence.

10. A New Research Question: Qur’anic Interpretation and Political Thought

The final part of our session moved beyond dating and textual transmission.

While reading selected passages from folios 5–11 of Sittīn al-Basātīn, we began questioning the broader intellectual purpose of the work.

The passages we examined concerned the virtues of the Qur’an, repentance, divine reward, trust in God, spiritual love, and mystical contemplation.

These sections did not provide clear evidence of direct political criticism.

Yet the absence of explicit political discussion in the opening sections does not establish that political ideas are absent from the work as a whole.

We therefore formulated a new research question:

Could an author or translator employ Qur’anic interpretation to express political, social, ethical, or intellectual concerns arising from the historical circumstances of his own time?

This question becomes particularly significant when a work refers to a contemporary ruler or political event.

In the introduction to Sittīn al-Basātīn, Sultan Mustafa’s second accession to the Ottoman throne is mentioned.

Such a reference invites us to investigate the political circumstances surrounding the production of the Turkish text.

However, a reference to a ruler is not sufficient to classify the entire work as political commentary.

A rigorous investigation must distinguish three levels:

First, the ideas and interpretive framework of the Arabic source.

Second, the interventions, explanations, and possible adaptations introduced by the Turkish translator.

Third, changes introduced by later scribes during manuscript transmission.

The key question is not merely whether political concepts appear in the text, but whether they belong to the Arabic source, the Turkish translator’s historical environment, or later stages of transmission.

This approach may reveal how religious interpretation interacted with the political and social concerns of Ottoman intellectual life.

It may also help us determine whether particular passages represent inherited exegetical traditions or historically specific reinterpretations.

At present, this remains a research hypothesis rather than an established conclusion.

Conclusion

Our eleventh lesson demonstrated that manuscript dating and textual criticism are distinct but closely interconnected fields.

The physical history of a manuscript, the transmission history of its text, and the intellectual intentions of its author must be investigated separately.

Paper, ink, handwriting, colophons, ownership inscriptions, and internal historical references each provide different kinds of evidence.

None should be treated as automatically decisive.

We concluded the lesson with three methodological principles.

First, observations must be distinguished from hypotheses. A visible feature of a manuscript is evidence; an explanation of how or why that feature arose requires further investigation.

Second, historical evidence must be evaluated independently before being combined. Agreement between several sources strengthens a conclusion only when their reliability and possible dependence have been considered.

Third, the physical manuscript, the transmitted text, and the author’s intellectual project represent different historical layers. Understanding a work requires attention to all three.

Our reading of Sittīn al-Basātīn suggests that the manuscript deserves further investigation not only as a witness to Ottoman Turkish language and manuscript culture, but also as a possible source for the study of religious, ethical, mystical, and political thought.

The next stage of research should involve a systematic comparison of the Arabic source, the Turkish translation, and the surviving manuscript witnesses.

Such a comparison may help us understand whether, and to what extent, the interpretation of Qur’anic narratives served as a vehicle for expressing the concerns of a particular historical society.

We concluded Episode 523 and Lesson 11 at this point. The fourth practical exercise—distinguishing scribal interpolation from authorial revision—was reserved for our next lesson.

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books — Episode 523, Lesson 11.

بو نسخه اینگیلیس‌دیلی اوخوجولار اوچون علمی، آیدین و وئب‌لوگدا مستقیم یاییملانماغا اویغون شکلده حاضیرلانیب.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 521

2026-10-20T18:52:02.456-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 521

تورکجه

Türkcə

İn English

https://youtube.com/live/BVd7U4bOjJU

بیر یوسف قصه‌سی الیازماسی‌نین ایزی ایله: دؤرد ساعتلیق اوخونوشون علمی نتیجه‌لری

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» پروگرامی — ۵۲۱-جی بؤلوم

بوگونکی پروگرامی‌میزدا تقریباً دؤرد ساعت بویونجا یوسف پیغمبرین قصه‌سینه عاید قدیم تورکجه بیر الیازمانی اوخودوق و آراشدیر‌دیق. مقصدیمیز یالنیز متنـی اوخوماق دئییل، کتابین فیزیکی قورولوشونو، خط خصوصیتلرینی، مؤلف و مترجمینی، تاریخی محیطینی و فکری مقصدینی آیدینلاشدیرماق ایدی.

آراشدیرمامیزین بو مرحله‌سینده نسخه‌شوناسلیغین اساس بؤلوملرینه توخونساق دا، باشقا نسخه‌لرله مقابله آپارماغا و متنـین تنقیدی نشرینی حاضیرلاماغا واختیمیز چاتمادی. بونا گؤره، الده ائتدیگیمیز نتیجه‌لر ایلکین الیازما آراشدیرماسی‌نین نتیجه‌لری کیمی قبول اولونمالیدیر.

الیازمانین فیزیکی و خط خصوصیتلری

کتابین مختلف صحیفه‌لرینی یوخلادیقدا قارا و قیرمیزی جوهرین بیرلیکده ایشلندیگینی، مجلس باشلیقلارینین و بعضی عبارت‌لرین قیرمیزی ایله مشخص ائدیلدیگینی گؤردوک. بعضی یئرلرده قیرمیزی یازی‌نین آلتین‌دان قارا خطین ایزلری گؤرونوردو. بو موشاهیده روبریکالارین اساس متن یازیلدیقدان سونرا رنگلندیریلمیش اولا بیله‌جه‌گینی گؤسترسه ده، همین ایشین کاتب طرفیندن نه واخت و نئجه آپاریلدیغینی قطعی تعیین ائتمیر.

خطدا حرفلرین بیر-بیرینه یاخین یازیلماسی، نقطه‌لرین بعضاً بوراخیلماسی، کلمه‌لرین آیریلماسینین چتینلشمه‌سی و قلمین قالینلیغیندا فرق‌لر موشاهیده ائتدیک. خصوصاً کاف، میم، یا، شین و لام حرفلرینین مختلف شکللرینی مقابله ائتدیک. بعضی صحیفه‌لرده سطرلرین یؤن دَییشمه‌سی و کنار یازیلاری دا نظره چارپدی.

بونلار خطین اوخونوشونا تأثیر ائدن اؤنملی علامتلردیر. آمما نقطه‌نین دوشمه‌سینی هر دفعه کاتبین سرعتی ایله، قلم قالینلیغی‌نین دَییشمه‌سینی ایسه آیری کاتبین ایشی ایله آچیقلاماق دوغرو اولماز. بونون اوچون داها دقیق خط مقابله‌سی لازیمدیر.

مؤلف، منبع و مترجم مسئله‌سی

مقدمه‌ده «آلتی پارماق» و «محمد بن محمد» آدلاری ایله قارشیلاشدق. بو معلومات اثرین تورکجه مؤلف یا مترجمینی تاریخی «آلتی پارماق محمد افندی» ایله علاقه‌لندیرمک اوچون اؤنملی بیر ایپوجودور. لاکین بو عینیلشدیرمه‌نی باشقا تاریخی و کتابشناسی دلیـللرله تصدیق ائتمک لازیمدیر.

متن‌ده بیر رساله‌نین تورکجه‌یه ترجمه ائدیلمه‌سی آچیق بیلدیریلیر. منبع مؤلفینین آدی و رساله‌نین عنوانی دا ذکر اولونور؛ آنجاق بونلارین بعضی حرفلری و ضبطی هله تام آیدینلاشماییب.

سون بؤلوملرده امام غزالی‌نین آدی و فارسجادان تورکجه‌یه ترجمه مسئله‌سی ده قارشی‌میزا چیخدی. بو، اثرین بیر نئچه منبع‌دن استفاده ائتدیگی احتمالینی یارادیر. آمما امام غزالی‌نین آدینین چکیلمه‌سی، بوتون اثرین مستقیم اونون کتابیندن ترجمه اولوندوغونو ثابت ائتمیر.

بو باخیمدان اثرین ساده ترجمه، شرحلی ترجمه، اقتباس یا مختلف منبعلردن ترتیب اولونموش بیر متن اولدوغو هله آچیق آراشدیرما مسئله‌سیدیر.

تاریخ: سلطان مصطفادان سلطان مرادا

بوگونکی اوخونوشون ان اؤنملی نتیجه‌لریندن بیری متن‌ده تاریخی ایشاره‌لرین تاپیلماسی ایدی.

مقدمه‌ده سلطان مصطفانین ایکینجی دفعه تختـه چیخماسی و هجری ۱۰۳۱-جی ایل ذکر اولونور. بو معلومات تاریخی باخیمدان بیرینجی مصطفانین ایکینجی سلطنتی ایله اویغون گلیر.

متن‌ده ترجمه‌یه رمضان آییندا باشلاندیغینا دایر عبارت ده وار. خاتیـمه‌ده ایسه هجری ۱۰۳۳-جو ایله ایشاره اولا بیله‌جک بیر تاریخ اوخودوق. اگر بو ضبط‌لر تصدیقلنسه، ترجمه‌نین ۱۰۳۱-جی ایلده باشلانیب ۱۰۳۳-جو ایل اطرافیندا یازییا آلینماسی یا تاماملانماسی احتمالی یارانیر.

باشقا بیر یئرده «حالا سلطانیمیز اولان سلطان مراد خان» عبارتی‌نی اوخودوق. بو دا اثرین دؤردونجو مرادین سلطنتی دؤورو ایله باغلی اولا بیله‌جه‌گینی گؤستریر.

آنجاق تاریخچیلکده احتیاط واجیبدیر: متن‌ده ذکر اولونان حادثه‌نین تاریخی، اثرین تألیف تاریخی و الیمیزده‌کی نسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی عینی اولمایا بیلر.

مصر، استانبول و مؤلفین حیاتی

متن‌ده مصر و احتمالاً فیوم شهری ایله باغلی جغرافی معلوماتا راست گلدیک. سون بؤلوملرده ایسه مترجم یا مؤلف اؤز فعالیتی حاققیندا دانیشاراق استانبولدا اون ایکی ایل، مصرده ایسه قیرخ ایلدن آرتیق وعظ و نصیحت ائتدیگینی بیلدیرن عبارت‌لر ایشلدیر.

اگر بو مدت‌لر دوغرو اوخونوبسا، بیزیم اوچون چوخ اؤنملی بیوگرافیک دلیـللردیر. لاکین بو جومله‌لرین کیمین دیلیندن نقل اولوندوغونو و مدت‌لرین نئجه حسابلاندیغینی آیریجا یوخلامالی‌ییق.

یوسف قصه‌سی و سیاسی نصیحت

اثرین ان دیققت‌چکن خصوصیتی یوسف قصه‌سینین عدالت و دولت اداره‌چیلیگی ایله علاقه‌لندیریلمه‌سیدیر.

مؤلف علم و حکمتین فضیلتینی آچیقلادیقدان سونرا، کئچمیش امت‌لرین و پیغمبرلرین قصه‌لرینی عبرت منبعی کیمی تقدیم ائدیر. یوسف قصه‌سی ده بو چـرچیوه‌ده اخلاقی و اجتماعی تعلیم وسیله‌سینه چئوریلیر.

خصوصاً «السلطان ظل الله» عبارتینین شرحی اؤنملیدیر. متن‌ده سلطانین کؤلگه کیمی فقیرلری و ضعیفلری قورومالی اولدوغو بیلدیریلیر و آردینجا ظلم ائدن حاکمین بو صفتـه لایق اولمادیغی وورغولانیر.

رشوت مسئله‌سی ایسه اثرین مرکزی اجتماعی تنقیدلریندن بیری‌دیر. مؤلف رشوتین آدی حالا چئوریلمه‌سینی، نصیحتین تأثیرسیز قالماسینی و رشوت علیه چیخانلارین دشمنلیکله قارشیلاشماسینی تصویر ائدیر.

ان اؤنملی جومله‌لردن بیری بودور: «زیرا دونیانین خرابلیغینا سبب رشوتدیر». مؤلف پادشاهین بو عبرته دیققت ائتمه‌سینی ده آچیق آرزولاییر.

بونا گؤره، اثرین سیاسی-اخلاقی مقصدی یالنیز بیزیم فرضیه‌میز دئییل؛ متنـین اؤزوندن ده گؤرونور. لاکین بو تنقیدین مشخص بیر تاریخی حادیثه‌یه یا شخصه عاید اولدوغونو آیری دلیـللرله یوخلامالی‌ییق.

خاتیـمه و کاتبین کیملیگی

کتابین سون صحیفه‌لرینده مؤلف قوجالیغیندان، یازماق چتینلیگیندن و اثرین خطالارینین عالملر طرفیندن دوزلدیلمه‌سینی آرزولادیغیندان دانیشیر.

سون قیدده «الحاج ابراهیم بن محمد بن محمد» آدی‌نی اوخودوق. بو، نسخه‌نی کؤچورن کاتبین کیملیگینی آراشدیرماق اوچون اؤنملی معلوماتدیر. آمما کاتبین آدی‌نی مؤلف یا مترجمین آدی ایله قارشدیرمامالی‌ییق.

کؤچورولمه تاریخی‌نین سون حرفلری هله تام یقینلیکله اوخونماییب. بونا گؤره نسخه‌نین دقیق تاریخینی تعیین ائتمک ایشی آچیق قالیر.

تنقیدی نتیجه

بوگونکی دؤرد ساعتلیق آراشدیرمامیزدا الیازمانی یالنیز بیر دینی حکایه کیمی دئییل، تاریخی، ادبی، اجتماعی و سیاسی معلومات داشییان بیر منبع کیمی اوخوماغا چالیشدیق.

بیزیم ایشیمیزین گوجلو طرفی متنـین مختلف بؤلوملری آراسیندا علاقه قورماغیمیز ایدی: مقدمه‌ده‌کی تاریخ، سون مجلسلرده‌کی سلطان آدی، مؤلفین اؤز حیاتی حاققیندا سؤزلری و کاتبین سون قیدی بیرلیکده آراشدیرما موضوعوسونا چئوریلدی.

آمما بعضی اوخونوشلاریمیز هله فرضیه سَویه‌سینده‌دیر. خصوصاً مؤلف و منبع آدلاری، بعضی جغرافی یئرلر، هجری تاریخ‌لر و متنـین شرحلی ترجمه اولوب-اولماماسی داها دقیق یوخلانمالیدیر.

ان بؤیوک ناقیصلیغیمیز ایسه نسخه‌لرآراسی مقابله‌نی هله آپارماماغیمیزدیر. بو سبب‌دن نه متنـین اصل شکلینی، نه ده کاتب خطالاری ایله مؤلفین اؤز عبارت‌لرینی هر یئرده قطعی آیارا بیلریک.

نتیجه اولاراق، بوگونکی اوخونوش بیزه گؤستردی کی، یوسف قصه‌سینه عاید بو تورکجه الیازما یالنیز بیر ترجمه متنی دئییل، هم ده عدالت، رشوت، نصیحت، حاکمیت و دینی معرفت حاققیندا زنگین بیر تاریخی شهادتدیر.

بو، آراشدیرمامیزین سونو دئییل؛ اثرین تنقیدی نشرینه و نسخه‌شوناسلیق مقابله‌سینه دوغرو آتیلان ایلک علمی آددیمدیر.

----------------------------------

Bir Yusuf Kıssası Yazmasının İzinde: Dört Saatlik Okumanın Bilimsel Sonuçları

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” Programı — 521. Bölüm

Bugünkü programımızda yaklaşık dört saat boyunca Hz. Yusuf kıssasını konu alan eski Türkçe bir yazmayı okuduk ve inceledik. Amacımız yalnızca metni okumak değil, kitabın fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, müellifini ve mütercimini, tarihsel çevresini ve düşünsel amacını da araştırmaktı.

Bu aşamada yazma eser araştırmasının çeşitli alanlarına temas ettik. Ancak başka nüshalarla karşılaştırma yapmaya ve metnin tenkitli neşrini hazırlamaya zamanımız yetmedi. Dolayısıyla elde ettiğimiz sonuçları, kapsamlı bir yazma eser araştırmasının ilk bulguları olarak değerlendirmek gerekir.

Yazmanın Fiziksel ve Paleografik Özellikleri

Kitabın farklı sayfalarını incelerken siyah ve kırmızı mürekkebin birlikte kullanıldığını, meclis başlıklarının ve bazı ifadelerin kırmızıyla belirtildiğini gördük. Bazı yerlerde kırmızı yazının altından siyah mürekkebin izleri seçiliyordu. Bu gözlem, başlıkların ana metin yazıldıktan sonra renklendirilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Ancak bunun ne zaman ve hangi aşamada yapıldığını kesin olarak belirleyemiyoruz.

Yazıda harflerin birbirine yaklaşması, bazı noktaların yazılmaması, kelime sınırlarının belirsizleşmesi ve kalem kalınlığındaki değişiklikler dikkatimizi çekti. Özellikle kef, mim, ye, şın ve lam harflerinin farklı biçimlerini karşılaştırdık. Bazı sayfalarda satırların yön değiştirmesini ve kenar notlarını da gözlemledik.

Bunlar metnin okunmasını doğrudan etkileyen önemli paleografik özelliklerdir. Ancak her nokta eksikliğini müstensihin hızlı yazmasına, her kalem kalınlığı değişikliğini de farklı bir müstensihin varlığına bağlamak doğru olmaz. Böyle sonuçlar için daha ayrıntılı bir yazı incelemesi gereklidir.

Müellif, Kaynak ve Mütercim Meselesi

Mukaddimede “Altıparmak” ve “Muhammed bin Muhammed” adlarıyla karşılaştık. Bu bilgiler, eserin Türkçe müellifini veya mütercimini tarihî Altıparmak Mehmed Efendi ile ilişkilendirmek bakımından önemli bir ipucu sunmaktadır. Bununla birlikte, bu kimlik tespitinin başka tarihsel ve bibliyografik delillerle doğrulanması gerekir.

Metinde bir risalenin Türkçeye tercüme edildiği açıkça belirtilmektedir. Kaynak müellifin adı ve risalenin başlığı da zikredilmektedir; ancak bunların bazı harfleri ve doğru okunuşları henüz kesinleşmemiştir.

Son bölümlerde İmam Gazzâlî'nin adıyla ve Farsçadan Türkçeye tercüme meselesiyle de karşılaştık. Bu durum, eserin birden fazla kaynaktan yararlanmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak İmam Gazzâlî'nin adının geçmesi, bütün eserin doğrudan ona ait bir kitaptan tercüme edildiğini kanıtlamaz.

Bu bakımdan eserin sade bir tercüme mi, açıklamalı tercüme mi, uyarlama mı, yoksa farklı kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmış bir metin mi olduğu henüz açık bir araştırma sorusudur.

Tarih: Sultan Mustafa'dan Sultan Murad'a

Bugünkü okumanın en önemli sonuçlarından biri, metinde tarihsel işaretler bulmamızdı.

Mukaddimede Sultan Mustafa'nın ikinci defa tahta çıkmasından ve hicri 1031 yılından söz edilmektedir. Bu bilgi, tarihsel bakımdan I. Mustafa'nın ikinci saltanatıyla örtüşmektedir.

Metinde tercümeye ramazan ayında başlandığını düşündüren bir ifade de bulunmaktadır. Hatimede ise hicri 1033 yılına işaret ediyor olabilecek bir tarih okuduk. Her iki okuma doğrulanırsa tercümeye 1031 yılında başlanmış, metin 1033 yılı civarında kaleme alınmış veya tamamlanmış olabilir.

Başka bir yerde ise “Hâlâ sultanımız olan Sultan Murad Han” ifadesini okuduk. Bu da eserin IV. Murad'ın saltanat dönemiyle bağlantılı olabileceğini göstermektedir.

Ancak tarihsel değerlendirmede dikkatli davranmak zorundayız: Metinde anlatılan olayın tarihi, eserin telif tarihi ve elimizdeki nüshanın istinsah tarihi aynı olmak zorunda değildir.

Mısır, İstanbul ve Müellifin Hayatı

Metinde Mısır'la ve muhtemelen Feyyum şehriyle ilgili coğrafi bilgilere rastladık. Son bölümlerde ise müellif veya mütercim, kendi faaliyetlerinden söz ederek İstanbul'da on iki yıl, Mısır'da da kırk yılı aşkın süre vaaz ve nasihat ettiğini düşündüren ifadeler kullanmaktadır.

Bu süreleri doğru okuduysak önemli biyografik deliller elde etmiş bulunuyoruz. Ancak söz konusu cümlelerin kimin ağzından aktarıldığını ve sürelerin nasıl hesaplandığını ayrıca araştırmamız gerekmektedir.

Yusuf Kıssası ve Siyasi Nasihat

Eserin en dikkat çekici özelliklerinden biri, Hz. Yusuf kıssasının adalet ve devlet yönetimiyle ilişkilendirilmesidir.

Müellif, ilim ve hikmetin faziletini açıkladıktan sonra geçmiş ümmetlerin ve peygamberlerin kıssalarını ibret kaynağı olarak sunmaktadır. Yusuf kıssası da bu çerçevede ahlaki ve toplumsal eğitim aracı hâline gelmektedir.

Özellikle “es-sultânu zıllullâh” ifadesinin açıklanması önemlidir. Metinde sultanın, gölge gibi yoksulları ve güçsüzleri koruması gerektiği belirtilmekte; ardından zulmeden hükümdarın bu sıfata layık olmadığı vurgulanmaktadır.

Rüşvet meselesi ise eserin başlıca toplumsal eleştirilerinden biridir. Müellif, rüşvetin alışkanlık hâline gelmesini, nasihatin etkisiz kalmasını ve rüşvete karşı çıkanların düşmanlıkla karşılaşmasını anlatmaktadır.

En önemli cümlelerden biri şudur:

“Zira dünyanın harap olmasına sebep rüşvettir.”

Müellif, padişahın da bu ibrete dikkat etmesini açıkça istemektedir.

Dolayısıyla eserin siyasi ve ahlaki amacı yalnızca bizim yorumumuz değildir; metnin kendi ifadelerinde de görülmektedir. Ancak bu eleştirilerin belirli bir tarihsel olaya veya kişiye yöneltildiğini ileri sürmek için ayrıca kanıt gerekir.

Hatime ve Müstensihin Kimliği

Kitabın son sayfalarında müellif, yaşlılığından, yazmanın güçlüklerinden ve eserdeki hataların âlimler tarafından düzeltilmesini arzuladığından söz etmektedir.

Son kayıtta “el-Hac İbrahim bin Muhammed bin Muhammed” adını okuduk. Bu, nüshayı kopyalayan müstensihin kimliğini araştırmak açısından önemli bir bilgidir. Ancak müstensihin adını müellifin veya mütercimin adıyla karıştırmamak gerekir.

İstinsah tarihinin son bölümündeki harfler henüz kesin biçimde okunamamıştır. Bu nedenle nüshanın kesin tarihini belirleme meselesi açık kalmaktadır.

Eleştirel Değerlendirme ve Sonuç

Bugünkü dört saatlik araştırmamızda yazmayı yalnızca dinî bir hikâye olarak değil, tarihsel, edebî, toplumsal ve siyasi bilgiler taşıyan bir kaynak olarak okumaya çalıştık.

Çalışmamızın güçlü yanı, metnin farklı bölümleri arasında bağlantılar kurmamızdı. Mukaddimedeki tarih, son meclislerdeki sultan adı, müellifin hayatına ilişkin ifadeler ve müstensihin son kaydı birlikte değerlendirilerek araştırma sorularına dönüştürüldü.

Bununla birlikte, bazı okumalarımız henüz varsayım düzeyindedir. Özellikle müellif ve kaynak adları, bazı coğrafi yerler, hicri tarihler ve metnin açıklamalı tercüme olup olmadığı daha dikkatli incelenmelidir.

En önemli eksikliğimiz ise nüshalar arası karşılaştırmayı henüz yapmamış olmamızdır. Bu nedenle metnin asıl biçimini ve müstensih hatalarıyla müellifin kendi ifadelerini her yerde kesin olarak ayıramıyoruz.

Sonuç olarak bugünkü okuma, Hz. Yusuf kıssasına ilişkin bu Türkçe yazmanın yalnızca bir tercüme metni olmadığını; aynı zamanda adalet, rüşvet, nasihat, yönetim ve dinî bilgi üzerine zengin bir tarihsel tanıklık sunduğunu göstermiştir.

Bu çalışma araştırmamızın sonu değil, eserin tenkitli neşrine ve nüshalar arası karşılaştırmasına doğru atılmış ilk bilimsel adımdır.

-------------------------------------------------------

In Search of a Manuscript of the Story of Joseph: Scholarly Findings from a Four-Hour Reading Session

“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 521

October 20, 2026

Introduction

In today's program, we spent approximately four hours reading and examining an early Ottoman Turkish manuscript devoted to the story of the Prophet Joseph (Yusuf).

Our objective was not merely to decipher the text. We also sought to investigate the manuscript's physical structure, handwriting, authorship, translation history, historical context, and intellectual purpose.

During this session, we explored several aspects of manuscript studies, including paleography, codicology, textual interpretation, and historical analysis. However, we did not have sufficient time to compare the manuscript systematically with other surviving copies or to establish a critical edition.

The findings presented here should therefore be regarded as the preliminary results of an ongoing scholarly investigation rather than definitive conclusions.

1. Physical and Paleographic Characteristics of the Manuscript

Our examination of selected folios revealed the use of both black and red ink. Section headings, chapter divisions, and certain expressions were distinguished through rubrication.

In several places, traces of black writing appeared beneath or around the red ink. This observation raises the possibility that some headings were written in black before being reinforced or overwritten in red.

However, we cannot yet determine whether this process occurred immediately after the relevant passages were copied, after the completion of individual sections, or during a later stage of manuscript production.

We also observed several distinctive features of the handwriting: closely connected letters, omitted diacritical dots, ambiguous word boundaries, variations in pen thickness, and changes in the direction of certain lines.

Particular attention was given to the different forms of the Arabic-script letters kāf, mīm, yāʾ, shīn, and lām. Marginal annotations and possible corrections were also examined.

These features are important for understanding the manuscript's writing practices and resolving difficult readings.

Nevertheless, methodological caution is necessary. Missing diacritical dots cannot automatically be attributed to hurried writing, nor can differences in stroke thickness establish the involvement of multiple scribes.

Such conclusions require more detailed paleographic and material examination.

2. Questions of Authorship, Sources, and Translation

One of the most significant discoveries emerged from the manuscript's introduction, where we encountered the names “Altıparmak” and “Muhammad ibn Muhammad.”

These references suggest a possible connection between the Turkish author or translator and the historical figure known as Altıparmak Mehmed Efendi.

However, this identification remains provisional and must be verified through independent historical and bibliographical evidence.

The manuscript explicitly refers to the translation of an earlier work into Turkish. It also mentions the name of a source author and the title of a treatise, although the precise readings of some names and expressions remain uncertain.

In later sections, we encountered references to Imam al-Ghazali and to translation from Persian into Turkish.

These references raise the possibility that the Turkish work drew upon more than one textual source.

Yet the mention of al-Ghazali does not, by itself, establish that the entire manuscript was translated directly from a work written by him.

An important question therefore remains unresolved: Is this manuscript a relatively faithful translation, an annotated translation, an adaptation, or a compilation incorporating material from several earlier works?

Answering this question will require identifying the source texts and comparing their contents with the Turkish manuscript.

3. Historical Evidence: From Sultan Mustafa to Sultan Murad

Among the most important findings of our reading were several internal chronological references.

In the introduction, we encountered a reference to Sultan Mustafa's second accession to the Ottoman throne, associated with the year 1031 AH.

This corresponds historically to the second reign of Sultan Mustafa I, which began in 1622.

Another passage suggests that the translation was begun during Ramadan.

In the concluding section, or khatima, we identified a date that may correspond to 1033 AH.

If these readings are confirmed, they suggest the possibility that the translation began in 1031 AH (1622) and was completed, revised, or otherwise committed to writing around 1033 AH (1623–1624).

Elsewhere, the text contains an expression that we read as:

“Our present sovereign, Sultan Murad Khan.”

This reference suggests a possible connection with the reign of Sultan Murad IV, who ruled from 1623 to 1640.

Taken together, these chronological indications point toward the first half of the seventeenth century as a particularly important period in the history of the Turkish text.

Nevertheless, three distinct chronological questions must be kept separate:

The date of an event mentioned in the text, the date of the work's composition or translation, and the date on which the surviving manuscript was copied.

These dates need not coincide.

Consequently, the proposed chronology remains a working hypothesis until the relevant passages and their manuscript context have been verified.

4. Egypt, Istanbul, and the Author's Biography

The manuscript also contains geographical references that may contribute to reconstructing the author's or translator's life.

We encountered references to Egypt and a place that may be identifiable as Fayyum.

In the later sections, the speaker appears to describe his own scholarly and religious activities.

According to our preliminary reading, he refers to approximately twelve years of preaching and teaching in Istanbul and more than forty years of religious instruction in Egypt.

If these readings prove accurate, they would constitute valuable autobiographical evidence.

They might also help clarify the author's intellectual environment, professional activities, and geographical movements.

However, several questions remain open.

We must determine whether these statements belong to the Turkish translator or were reproduced from an earlier source. We must also verify the numerical expressions and establish whether the periods mentioned were consecutive or overlapping.

Only then can these details be used confidently in a biographical reconstruction.

5. The Story of Joseph as a Vehicle for Political and Moral Instruction

One of the most striking characteristics of the manuscript is its treatment of the story of Joseph as a means of discussing justice, political authority, moral responsibility, and public administration.

The author begins by emphasizing the value of knowledge and wisdom.

He then presents the narratives of earlier communities and prophets as sources of moral reflection.

Within this framework, the story of Joseph becomes more than a historical or religious narrative. It functions as an instrument of ethical instruction.

A particularly significant passage discusses the expression:

Al-sulṭān ẓill Allāh — “The ruler is the shadow of God.”

Rather than interpreting this expression as an unconditional justification of political power, the text explains it through the metaphor of protection.

Just as people seek relief beneath a shadow, the poor and vulnerable should find security under the protection of a ruler.

The author then advances an important qualification: a ruler who practices oppression cannot properly fulfill the moral meaning of being God's shadow.

This passage can be understood as an argument that political authority carries ethical obligations.

It does not necessarily amount to a theory of the legal removal of an unjust sovereign. Nevertheless, it establishes justice and protection of the vulnerable as essential standards by which rulership should be evaluated.

6. Corruption and Bribery as Central Political Concerns

The manuscript's criticism of bribery is among its most direct and forceful elements.

The author describes a society in which bribery has become habitual, moral instruction has lost much of its effectiveness, and those who oppose corruption encounter hostility.

One particularly revealing statement may be translated as:

“For bribery is the cause of the world's ruin.”

This formulation gives corruption a significance extending beyond individual wrongdoing.

Bribery is presented as a destructive force affecting social order, public morality, and the relationship between rulers and their subjects.

The author also expresses the hope that the reigning sovereign will reflect upon these lessons.

This is an important finding because it demonstrates that the political and ethical significance of the work is not merely imposed by modern interpretation.

The text itself explicitly connects moral instruction with the responsibilities of political authority.

At the same time, we must avoid assuming that every criticism refers to a particular historical official or incident.

Such identifications require additional evidence.

7. The Responsibility of Ministers and Advisers

In the fifty-eighth section, the manuscript introduces a prophetic tradition concerning the qualities of a trustworthy minister.

The tradition begins:

Idhā arāda Allāhu bi-amīrin khayran, jaʿala lahu wazīra ṣidqin.

Its meaning is:

“When God intends good for a ruler, He grants him a truthful minister.”

The accompanying explanation emphasizes the minister's responsibility to remind the ruler when he forgets and to warn him when he becomes negligent.

This passage offers a significant conception of political counsel.

A good minister is not merely someone who obeys the ruler's commands. He must also possess the integrity to identify mistakes and provide corrective advice.

Read alongside the preceding discussion of oppression and bribery, this section reveals a coherent concern with the ethical responsibilities of both sovereigns and their advisers.

It also strengthens the possibility that the work belongs, at least in part, to the broader tradition of Islamic political and ethical advice literature.

8. The Conclusion and the Identity of the Copyist

The final pages contain important statements concerning the circumstances in which the work was written.

The author refers to old age, declining physical strength, and difficulties in writing.

He also requests that learned readers examine the work fairly, correct its errors, and remember him in their prayers.

These statements are valuable because they reveal the author's awareness of the limitations of his own work and his expectation that later scholars might improve it.

However, a distinction must be maintained between an author's statement that he wrote or compiled a work and the physical production of the surviving manuscript.

A later copyist could have reproduced the author's original concluding remarks.

In the final scribal record, we read a name that appears to be:

al-Hajj Ibrahim ibn Muhammad ibn Muhammad.

This provides an important clue concerning the identity of the copyist.

Nevertheless, the date recorded in the colophon has not yet been established with sufficient certainty.

Further examination is required before assigning a definitive date to the surviving manuscript.

9. Critical Assessment of Our Research

The principal strength of our four-hour investigation was its effort to connect evidence found in different parts of the manuscript.

Rather than treating individual passages in isolation, we compared the chronological information in the introduction with references to Ottoman rulers, autobiographical statements, political discussions, and the concluding scribal record.

This approach enabled us to formulate several new research questions concerning authorship, translation, chronology, and intellectual history.

However, our investigation also revealed important limitations.

Several names, dates, geographical references, and difficult expressions remain uncertain.

The precise relationship between the Turkish text and its Arabic or Persian sources has not been established.

Furthermore, we have not yet undertaken a systematic comparison of surviving manuscript witnesses.

This last limitation is particularly significant.

Without examining other copies, we cannot reliably distinguish every scribal error from an authorial reading, reconstruct the textual transmission, or determine the extent to which individual passages were altered during copying.

A critical edition would require a systematic record of textual variants, corrections, omissions, additions, and differences in the organization of the work.

Our present study should therefore be understood as a preliminary investigation that establishes questions and identifies evidence for subsequent research.

Conclusion

Our four-hour reading demonstrated that this Ottoman Turkish manuscript of the story of Joseph deserves attention not only as a religious narrative or translated literary work, but also as a historical source for the study of political ethics, religious learning, and Ottoman intellectual culture.

Its discussions of justice, bribery, political authority, moral counsel, and the responsibilities of ministers reveal an intellectual purpose extending beyond the narration of Joseph's life.

The chronological references to Sultan Mustafa and Sultan Murad, together with the possible autobiographical information and the final scribal record, offer promising avenues for reconstructing the work's history.

Nevertheless, these findings must be tested through more precise transcription, bibliographical investigation, source comparison, and manuscript collation.

Our central conclusion is that this Turkish manuscript of the story of Joseph is potentially a valuable witness to the intersection of religious interpretation, moral instruction, and political criticism in the Ottoman world of the seventeenth century.

The present investigation does not mark the completion of our research. Rather, it represents an initial scholarly step toward identifying the work's sources, establishing its textual history, and eventually preparing a critical edition.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 520 - درس 10

2026-10-19T12:20:27.266-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 520 - درس 10

تورکجه

Türkcə

In Enlish

https://youtube.com/live/XyuOAJqFc9w

ال‌یازما متنلرینین مقابله‌سینده مشاهده، فرضیه و علمی قضاوت
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۰-جی بؤلوم، ۱۰-جو درس
۱۹ اکتوبر ۲۰۲۶
گیریش
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۱۰-جو درسینده ال‌یازما نسخه‌لرینین مقابله‌سی، متن فرق‌لرینین تشخیصی، کاتب خطالاری، آگاهانه دگیشیکلیکلر، حاشیه یادداشتلری و متنلرین نسب شجره‌سی اوزرین‌ده آراشدیرما آپاردیق.
بو درسده مقصدیمیز فقط اسکی متنلری اوخوماق دئییل، بیر متنین تاریخی بویونجا نئجه دگیشدیگینی علمی دلیللرله آراشدیرماق ایدی.
درسیمیزین اساس سوالی بو ایدی: بیر ال‌یازمانین ایکی یا داها چوخ نسخه‌سی آراسیندا فرق گؤردوکده، هانسی اوخونوشون اصل متنه داها یاخین اولدوغونو نئجه تعیین ائده بیلریک؟
بو سوالا جواب آختارارکن، مشاهده ایله فرضیه‌نی، فرضیه ایله اثباتی بیر-بیریندن آیرماغین ضروری اولدوغونو گؤردوک.
۱. نسخه‌لرین مقابله‌سی و چوخلوغون دلیل اولماماسی
درسین ایلک مرحله‌سینده «علم» و «عقل» سؤزلری آراسینداکی نسخه فرقینی آراشدیردیق.
بیر نسخه‌ده «علم ایله انسان کماله یئتر»، باشقا نسخه‌لرده ایسه «عقل ایله انسان کماله یئتر» اوخونوشونو فرض ائتدیک.
بورادا اؤنملی نتیجه‌یه چاتدیق: ایکی نسخه‌نین بیر اوخونوشو، بیر نسخه‌نین باشقا اوخونوشو گؤسترمه‌سی، ایکی نسخه‌نین حتماً دوغرو اولدوغونو اثبات ائتمیر.
چونکی ایکی نسخه عینی قدیم منبع‌دن کؤچورولموش اولا بیلر. بو حالدا اونلار ایکی مستقل شاهد دئییل، اورتاق بیر منبعین ایکی شاهدی‌دیر.
بئله‌لیکله، متنشناسلیق نسخه‌لر آراسیندا رأی چوخلوغو ایله قضاوت ائتمک دئییلدیر. نسخه‌لرین تاریخی، نسبتی، متن خصوصیتلری و مستقل شاهد اولوب-اولماماسی آراشدیرمالیدیر.
۲. اورتاق خطا و نسخه‌لرین نسب شجره‌سی
نؤوبتی مرحله‌ده ایکی نسخه‌ده عینی عبارتین دوشمه‌سی مسئله‌سینی آراشدیردیق.
اگر ایکی نسخه‌ده عینی سؤز یا جمله یوخدورسا، بو، اونلارین اورتاق بیر منبع‌دن گلمه‌سی احتمالینی گوجلندیره بیلر.
آنجاق هر اورتاق حذف، اورتاق منبعین قطعی اثباتی دئییلدیر. بنزر عبارت‌لر کاتبلرین گؤزونون بیر سطیردن باشقا سطیره آتلاماسینا سبب اولا بیلر و بو نوع خطا مستقل شکلده ده باش وئره بیلر.
بو بحثده بنزر باشلانغیجلار و سونلوقلار سببی ایله یارانان گؤز آتلاماسینی آراشدیردیق.
عملی تمرین‌ده «وئریر»، «گؤستریر» و «قورویور» فعل‌لرینین سونلوقلارینی مقابله ائتدیک. سؤزلرین سطرلرده بیر-بیرینه یاخین یئرلشمه‌سی‌نین کاتب خطاسینا تأثیر ائده بیله‌جگینی مطرح ائتدیک.
لاکن اصل ال‌یازمانین سطر قورولوشونو گؤرمه‌دن، گؤز آتلاماسینین نئجه باش وئردیگینی قطعی تعیین ائتمک ممکن دئییل.
۳. کاتب خطاسی ایله آگاهانه مداخیله‌نین فرقی
درسین باشقا بیر بؤلومونده «ظالم» و «عدالتسیز» سؤزلری‌نین نسخه‌لرده بیر-بیرینین یئرینه ایشلندیگینی فرض ائتدیک.
بو دگیشیکلیک سیاسی یا ایدئولوژیک سببلرله باغلی اولا بیلرمی؟
تنقیدی آراشدیرمامیزدا بو نتیجه‌یه چاتدیق کی، بیر سؤزون دگیشمه‌سی کاتبین نیتینی گؤسترمیر. لاکن حاکیمیتی تنقید ائدن باشقا عبارت‌لر ده بیر نسخه‌ده داواملی شکلده یومشالدیلیرسا، آگاهانه مداخیله فرضیه‌سی گوجلنه بیلر.
بورادا بیر دگیشیکلیگی اثرین بوتونون‌دن آیری دگرلندیرمه‌مه‌لی‌ییک. مؤلفین اوسلوبو، متن‌ده‌کی بنزر عبارت‌لر، تاریخی شرایط و مستقل نسخه‌لر بیرلیکده آراشدیرمالیدیر.
همچنین هر آگاهانه دگیشیکلیک سیاسی تحریف دئییلدیر. کاتب چتین بیر سؤزو آسانلاشدیرماق، معناسی‌نی آچیقلاماق یا اؤز نظرینجه بیر خطانی دوزه‌لتمک ایسته‌میش اولا بیلر.
۴. پالئوقرافی و کودیکولوژی‌نین علمی اهمیتى
عملی تمرینلرده فقط متن معناسی ایله یئتینمه‌دیک. ال‌یازمانین مادی خصوصیتلرینی ده آراشدیرمانین ضروری اولدوغونو وورغولادیق.
بیر سؤزون سونرادان یازیلدیغینی آراشدیرماق اوچون قلمین حرکتینه، حرفلرین بیرلشمه‌سینه، خطین قالینلیغینا، مرکبین رنگینه، سؤزون سطرده توتدوغو یئره و یازی‌نین اطراف متنله اویغونلوغونا دیققت ائتمک لازیمدیر.
اگر بؤیوک بیر متن پارچاسینین یا صفحه‌نین دگیشدیگیندن شوبهلنیریکسه، کاغیذ، دفتر قورولوشو، تیکیش، جلد و ممکن تعمیر ایزلری ده آراشدیرمالیدیر.
آنجاق بو مشاهده‌لرین محدودیتینی ده قبول ائتدیک: مرکب فرقی حتماً باشقا کاتب دئمک دئییل؛ سطر اوستونده یازیلمیش بیر اصلاح دا حتماً سونراکی شخصین مداخله‌سی دئییلدیر.
مادی ایزلر دلیل وئریر، لاکن اونلارین تاریخی معناسی آیریجا تفسیر اولونمالیدیر.
۵. تصحیح، حاشیه و متنه الحاق
درسیمیزین اؤنملی بؤلوملریندن بیری حاشیه یادداشتلری ایله اساس متن آراسینداکی نسبت ایدی.
علمی تحصیل و کتاب اوخوما تجربه‌میزده فلسفه، کلام، ادبیات و دیل بیلیگی اثرلرینین حاشیه‌لرینده یازیلمیش شرحلرین چوخلوغونا دیققت ائتدیک.
حاشیه‌ده‌کی بیر شرح، اساس متندن آیری ساخланیرسا، اونو ضروری اولاراق متنه الحاق حساب ائتمک اولماز. او، اوخوجونون، عالمین یا کاتبین ایضاحی اولا بیلر.
آنجاق سونراکی بیر کاتب بو شرحی اساس متنله بیرلیکده کؤچوره بیلر. بئله‌لیکله، حاشیه‌ده یازیلمیش بیر عبارت سونراکی نسخه‌ده متنین ایچینه کئچه بیلر.
بو انتقال همیشه سهون نتیجه‌سینده باش وئرمیر. کاتب حاشیه‌نی مؤلفین سؤزو حساب ائده بیلر؛ یا اونو چتین متن اوچون فایدالی بیر ایضاح گؤروب، اوخوجونون فهمینی آسانلاشدیرماق مقصدی ایله اساس متنه داخیل ائده بیلر.
بو سونونجو احتمال درسین سونوندا علاوه ائتدیگیمیز یئنی فرضیه‌لردن بیری اولدو.
۶. چتین اوخونوش اصولو
متنشناسلیغین مشهور اصوللاريندان بیرینی ده آراشدیردیق: چتین اوخونوش بعضی حاللاردا اصل متنه داها یاخین اولا بیلر.
بونو «عاقل اؤز جهالتینی بیلن کیمسه‌دیر» و «عاقل اؤز علمی‌نی بیلن کیمسه‌دیر» جمله‌لری اوزرین‌ده یوخلادیق.
بیرینجی جمله ظاهرجه ضدیتلی بیر فیکیر بیان ائدیر: عاقل انسان اؤز بیلمزلیگینی درک ائدن شخصدیر. بو، فلسفی باخیمدان درین بیر معنا داشیا بیلر.
ایکنجی جمله ایسه عاقللیغی انسانین اؤز علمی‌نی بیلمه‌سی ایله علاقه‌لندیریر.
آراشدیرمامیزدا شخصی اوخونوش تجربه‌سی ایله تاریخی کاتبین ممکن فهمو آراسیندا فرق قویماق لازیم اولدوغونو گؤردوک.
بیر عبارت بیزه آسان یا چتین گؤرونه بیلر، لاکن اونون قدیم کاتب اوچون ده عینی درجه‌ده آسان یا چتین اولدوغونو فرض ائده بیلمریک.
همچنین چتین اوخونوشو همیشه دوغرو حساب ائتمک اولماز؛ چتینلیک کاتب خطاسی نتیجه‌سینده ده یارانمیش اولا بیلر.
۷. اوچ نسخه و حاشیه‌نین متنه کئچمه‌سی
درسین سون عملی تمرینینده اوچ فرضی نسخه‌نی مقابله ائتدیک.
بیرینجی نسخه‌نین اساس متنینده «علم قلبی آیدینلادیر» جمله‌سی وار ایدی. حاشیه‌ده ایسه باشقا بیر ال ایله «یعنی معرفت انسانا حقیقتی گؤستریر» شرحی یازیلمیشدی.
ایکنجی نسخه‌ده هر ایکی عبارت اساس متن‌ده بیرلیکده یئر آلیردی.
اوچونجو نسخه‌نین اساس متنینده ایسه فقط ایلک جمله موجود ایدی.
بو مثال اوزرین‌ده بیر نئچه فرضیه قوردوق: ایکینجی نسخه‌نین کاتبی حاشیه‌نی اصل متنین بیر پارچاسی حساب ائتمیش اولا بیلر؛ بیرینجی نسخه‌ده ایلک کؤچورمه‌دن دوشمیش عبارت حاشیه‌ده تاماملانمیش اولا بیلر؛ یا کاتب شرحی فایدالی حساب ائدیب بیلره‌کدن متنه داخیل ائتمیش اولا بیلر.
لاکن ایکینجی نسخه‌نین حتماً بیرینجی نسخه‌دن کؤچورولدوغونو بیلمیریک. اونلار اورتاق قدیم منبع‌دن ده گله بیلر.
بو تمرینین اساس نتیجه‌سی بئله اولدو:
ایکی نسخه‌ده عینی عبارتینی گؤرمک مشاهده‌دیر؛ بیرینین او بیریندن کؤچورولدوغونو سؤیله‌مک ایسه تاریخی فرضیه‌دیر.
۸. درسین تنقیدی نتیجه‌سی
بوگونکی درسده اؤز آراشدیرما روشیمیزی ده تنقیدی باخیمدان دگرلنديردیک.
بعضی سواللاردا شخصی فهموموزو تاریخی کاتبین فهمو ایله قاریشدیردیغیمیزی، بعضی فرضی مثاللرده ایسه وئریلمیش بیر قیدی کافی قدر دیققتله نظره آلمادیغیمیزی تشخیص ائتدیک.
بیر باشقا مهم مسئله ده بو ایدی کی، بعضاً ممکن فرضیه‌لری آیری‌آیری قورمادان نتیجه‌یه گئتمگه چالیشیردیق.
بو تجربه بیزه گؤستردی کی، علمی آراشدیرما فقط جواب تاپماق دئییل، سوالی دوغرو قورماق، ممکن ایضاحلاری تعیین ائتمک و هر ایضاحی مناسب دلیللرله یوخلاماقدیر.
آنجاق فرضیه‌لرین چوخلوغو دا تک‌باشینا علمی گوج دئییلدیر. هر فرضیه مشاهده‌یه اساسلانمالی و ممکن اولدوغو قدر یوخلانیلا بیلمليدیر.
نتیجه
۵۲۰-جی بؤلومون ۱۰-جو درسینین اساس علمی نتیجه‌سی بودور:
ال‌یازما متنشناسلیغی، فقط قدیم سؤزلری اوخوماق یا نسخه‌لر آراسینداکی فرق‌لری سادالاماق دئییلدیر. او، متنین تاریخی انتقالینی، کاتبین ممکن مداخیلەلرینی، نسخه‌لرین نسبتی‌نی و مادی شاهدلری بیرلیکده آراشدیران تنقیدی بیر علمی فعالیتدیر.
بو فعالیتده مشاهده‌نی فرضیه‌دن، فرضیه‌نی اثبات‌دان، مؤلفین سؤزونو کاتبین مداخيله‌سیندن آیرماغا چالیشمالی‌ییق.
بوگونکی درسیمیزین بیزه اؤیرتدیگی ان اؤنملی قاعده ایسه بودور:
علمی قضاوت، اؤنجه‌دن قبول ائتدیگیمیز نتیجه‌نی تصدیق ائتمک دئییل؛ الیمیزده‌کی دلیللرین نه‌نی گؤستردیگینی و نه‌نی هله گؤسترمەدیگینی دقتله آیرماقدیر.
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۵۲۰-جی بؤلومونده آپاریلمیش ۱۰-جو درسین علمی مباحثه‌لری و عملی تمرینلری اساسین‌دا حاضیرلانمیشدیر. متن‌ده‌کی نسخه مثاللری تدریس مقصدی ایله قورولموش فرضی مثاللردیر؛ تاریخی ال‌یازمالاردان نقل اولونموش قطعی شاهدلر کیمی قبول ائدیلمه‌مه‌لیدیر.

--------------------------------------------

El Yazması Metinlerin Karşılaştırılmasında Gözlem, Varsayım ve Bilimsel Yargı

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar — 520. Bölüm, 10. Ders

19 Ekim 2026

Giriş

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 10. dersinde el yazması nüshaların karşılaştırılması, metin farklılıklarının belirlenmesi, müstensih hataları, bilinçli metin değişiklikleri, kenar notları ve nüshaların soy ilişkileri üzerinde durduk.

Bu dersteki amacımız yalnızca eski metinleri okumak değil, bir metnin tarih boyunca nasıl değiştiğini bilimsel kanıtlarla araştırmaktı.

Dersimizin temel sorusu şuydu: Bir eserin iki veya daha fazla el yazması nüshası arasında farklılık gördüğümüzde, hangi okunuşun asıl metne daha yakın olduğunu nasıl belirleyebiliriz?

Bu soruya yanıt ararken gözlem ile varsayımı, varsayım ile kanıtlanmış sonucu birbirinden ayırmanın gerekliliğini gördük.

1. Nüshaların Karşılaştırılması ve Çoğunluğun Kanıt Olmaması

Dersin ilk aşamasında “ilim” ve “akıl” sözcükleri arasındaki nüsha farklılığını ele aldık.

Bir nüshada “İlim ile insan kemale erer”, başka nüshalarda ise “Akıl ile insan kemale erer” okunuşunun bulunduğunu varsaydık.

Burada önemli bir sonuca ulaştık: İki nüshanın aynı okunuşu, bir nüshanın ise farklı bir okunuşu göstermesi, çoğunluğun mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez.

Çünkü aynı okunuşu taşıyan iki nüsha, ortak bir eski kaynaktan kopyalanmış olabilir. Bu durumda elimizde iki bağımsız tanık değil, aynı kaynağa bağlı iki tanık bulunur.

Dolayısıyla metin eleştirisi, nüshalar arasında oy çokluğuyla karar vermek değildir. Nüshaların tarihleri, birbirleriyle ilişkileri, metinsel özellikleri ve bağımsız tanık olup olmadıkları araştırılmalıdır.

2. Ortak Hatalar ve Nüshaların Soy Ağacı

Bir sonraki aşamada, iki nüshada aynı ifadenin eksik bulunması sorununu inceledik.

İki nüshada aynı sözcük veya cümle eksikse bu durum, nüshaların ortak bir kaynaktan gelmiş olabileceği varsayımını güçlendirebilir.

Ancak her ortak eksiklik, ortak kaynağın kesin kanıtı değildir. Benzer ifadeler, müstensihin gözünün bir satırdan diğerine atlamasına yol açabilir. Böyle bir hata, birbirinden bağımsız müstensihler tarafından da yapılabilir.

Bu bağlamda benzer başlangıçlar veya sonlar nedeniyle oluşan göz atlamalarını ele aldık.

Uygulamalı alıştırmada “verir”, “gösterir” ve “korur” fiillerinin sonlarını karşılaştırdık. Sözcüklerin satırlarda birbirine yakın yerleşmesinin kopyalama hatalarına yol açabileceğini değerlendirdik.

Bununla birlikte, el yazmasının gerçek satır düzenini görmeden göz atlamasının nasıl gerçekleştiğini kesin biçimde belirleyemeyeceğimizi vurguladık.

3. Müstensih Hatası ile Bilinçli Müdahale Arasındaki Fark

Dersin başka bir bölümünde “zalim” ve “adaletsiz” sözcüklerinin farklı nüshalarda birbirinin yerine kullanıldığını varsaydık.

Bu değişiklik siyasi veya ideolojik nedenlerle yapılmış olabilir miydi?

Eleştirel incelememizde, tek bir sözcüğün değiştirilmesinin müstensihin niyetini göstermeyeceği sonucuna ulaştık. Ancak iktidarı eleştiren başka ifadeler de belirli bir nüshada sistemli biçimde yumuşatılmışsa bilinçli müdahale varsayımı güçlenebilir.

Burada bir değişikliği eserin bütününden koparmadan değerlendirmek gerekir. Yazarın üslubu, metindeki benzer ifadeler, tarihsel koşullar ve bağımsız nüshalar birlikte incelenmelidir.

Ayrıca her bilinçli değişiklik siyasi bir tahrifat değildir. Müstensih zor bir sözcüğü kolaylaştırmak, anlamı açıklamak veya kendi değerlendirmesine göre bir hatayı düzeltmek istemiş olabilir.

4. Paleografi ve Kodikolojinin Bilimsel Önemi

Uygulamalı alıştırmalarda yalnızca metnin anlamıyla yetinmedik. El yazmasının maddi özelliklerini incelemenin gerekliliğini de vurguladık.

Bir sözcüğün sonradan yazılıp yazılmadığını araştırmak için kalemin hareketi, harflerin birleşme biçimi, çizgilerin kalınlığı, mürekkebin rengi, sözcüğün satırdaki konumu ve yazının çevresindeki metinle uyumu incelenmelidir.

Daha büyük bir metin parçasının veya sayfanın değiştirildiğinden şüpheleniyorsak kâğıt, forma yapısı, dikiş, cilt ve olası onarım izleri de araştırılmalıdır.

Ancak bu gözlemlerin sınırlarını kabul etmek gerekir: Mürekkep farklılığı mutlaka başka bir müstensih bulunduğu anlamına gelmez. Satırın üzerine yazılmış bir düzeltme de mutlaka daha sonraki bir kişinin müdahalesi değildir.

Maddi izler kanıt sağlar; ancak bu izlerin tarihsel anlamı ayrıca yorumlanmalıdır.

5. Düzeltme, Kenar Notları ve Metne Sonradan Ekleme

Dersimizin önemli bölümlerinden biri, kenar notları ile ana metin arasındaki ilişkiydi.

Bilimsel öğrenim ve kitap okuma deneyimlerimizden hareketle felsefe, kelam, edebiyat ve dil bilgisi eserlerinin kenarlarında bulunan açıklama ve yorumları değerlendirdik.

Kenar boşluğuna yazılmış bir açıklama ana metinden ayrı tutuluyorsa onu mutlaka metne yapılmış bir ekleme olarak değerlendiremeyiz. Bu, okuyucunun, bir âlimin veya müstensihin açıklaması olabilir.

Ancak sonraki bir müstensih, bu açıklamayı ana metnin parçası kabul ederek kopyalayabilir. Böylece kenar notundaki bir ifade, daha sonraki nüshada metnin içine girebilir.

Bu aktarım her zaman yanlışlıkla gerçekleşmez. Müstensih kenar notunu yazarın sözü sayabilir. Bunun dışında, açıklamayı okuyucu için yararlı bularak metnin anlaşılmasını kolaylaştırmak amacıyla bilinçli biçimde ana metne katabilir.

Bu son olasılık, dersimizin sonunda geliştirdiğimiz yeni varsayımlardan biri oldu.

6. Zor Okunuş İlkesi

Metin eleştirisinin tanınmış ilkelerinden birini de inceledik: Zor okunuş, bazı durumlarda asıl metne daha yakın olabilir.

Bu ilkeyi iki örnek cümle üzerinde değerlendirdik:

“Aklı başında olan kişi, kendi cehaletini bilendir.”

“Aklı başında olan kişi, kendi bilgisini bilendir.”

İlk cümle görünüşte karşıtlık içeren bir düşünceyi dile getirir: Akıllı insan, kendi bilgisizliğinin farkına varan kişidir. Bu ifade felsefi açıdan derin bir anlam taşıyabilir.

İkinci cümle ise akıllılığı, insanın kendi bilgisini tanımasıyla ilişkilendirir.

İncelememizde kişisel okuma deneyimi ile tarihsel müstensihin muhtemel anlayışı arasında ayrım yapmanın gerekli olduğunu gördük.

Bir ifade bize kolay veya zor görünebilir. Ancak aynı ifadenin geçmişteki bir müstensih için de aynı derecede kolay veya zor olduğunu varsayamayız.

Ayrıca zor okunuş her zaman doğru okunuş değildir. Zorluk, müstensih hatasının sonucu olarak da ortaya çıkmış olabilir.

7. Üç Nüsha ve Kenar Notunun Metne Geçmesi

Dersin son uygulamalı alıştırmasında üç varsayımsal nüshayı karşılaştırdık.

Birinci nüshanın ana metninde “İlim kalbi aydınlatır” cümlesi bulunuyordu. Kenar boşluğunda ise başka bir el tarafından “Yani marifet insana hakikati gösterir” açıklaması yazılmıştı.

İkinci nüshada her iki ifade ana metnin içinde birlikte yer alıyordu.

Üçüncü nüshanın ana metninde ise yalnızca ilk cümle bulunuyordu.

Bu örnek üzerinde birkaç varsayım geliştirdik: İkinci nüshanın müstensihi kenar notunu asıl metnin bir parçası saymış olabilir. Birinci nüshada ilk kopyalama sırasında atlanan ifade sonradan kenar boşluğunda tamamlanmış olabilir. Ya da müstensih açıklamayı yararlı bularak bilinçli biçimde metne katmış olabilir.

Ancak ikinci nüshanın mutlaka birinci nüshadan kopyalandığını bilmiyoruz. Her ikisi ortak ve daha eski bir kaynaktan da gelmiş olabilir.

Bu alıştırmanın temel sonucu şuydu:

İki nüshada aynı ifadeyi görmek bir gözlemdir; birinin diğerinden kopyalandığını söylemek ise tarihsel bir varsayımdır.

8. Dersin Eleştirel Değerlendirmesi

Bugünkü derste kendi araştırma yöntemimizi de eleştirel biçimde değerlendirdik.

Bazı sorularda kişisel yorumumuzu tarihsel müstensihin muhtemel anlayışıyla karıştırdığımızı, bazı varsayımsal örneklerde ise verilen bir ayrıntıyı yeterince dikkate almadığımızı fark ettik.

Bir başka önemli sorun, zaman zaman olası varsayımları ayrı ayrı kurmadan doğrudan sonuca yönelmemizdi.

Bu deneyim bize bilimsel araştırmanın yalnızca yanıt bulmak olmadığını gösterdi. Soruyu doğru kurmak, olası açıklamaları belirlemek ve her açıklamayı uygun kanıtlarla sınamak gerekir.

Bununla birlikte varsayımların sayıca fazla olması da tek başına bilimsel güç anlamına gelmez. Her varsayım gözleme dayanmalı ve mümkün olduğu ölçüde sınanabilir olmalıdır.

Bu dersin önemli kazanımlarından biri, araştırmacının kendi ilk yargısını yeniden değerlendirmesi ve gerektiğinde düzeltmesiydi. Bilimsel titizlik, ilk düşünceyi her koşulda savunmak değil, yeni kanıtlar karşısında onu yeniden inceleyebilmektir.

Sonuç

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 520. bölümünde gerçekleştirdiğimiz 10. dersin temel bilimsel sonucu şudur:

El yazması metin araştırması, yalnızca eski sözcükleri okumak veya nüshalar arasındaki farklılıkları sıralamak değildir. Metnin tarihsel aktarımını, müstensihin olası müdahalelerini, nüshaların soy ilişkilerini ve maddi kanıtları birlikte inceleyen eleştirel bir bilimsel faaliyettir.

Bu çalışmada gözlemi varsayımdan, varsayımı kanıtlanmış sonuçtan, yazarın sözünü müstensihin müdahalesinden ayırmaya çalışmalıyız.

Bugünkü dersimizin bize öğrettiği en önemli ilke ise şudur:

Bilimsel yargı, önceden kabul ettiğimiz bir sonucu doğrulamaya çalışmak değil, elimizdeki kanıtların neyi gösterdiğini ve henüz neyi göstermediğini dikkatle ayırt etmektir.

Bu makale, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programının 520. bölümündeki 10. dersin bilimsel tartışmaları, eleştirel değerlendirmeleri ve uygulamalı alıştırmaları temel alınarak hazırlanmıştır. Metindeki nüsha örnekleri öğretim amacıyla oluşturulmuş varsayımsal örneklerdir; tarihsel el yazmalarından alınmış doğrulanmış tanıklar olarak değerlendirilmemelidir.

----------------------------------------------

Observation, Hypothesis, and Scholarly Judgment in the Comparative Study of Manuscripts

Old Turkic Books Against Brain Engineering — Episode 520, Lesson 10

October 19, 2026

Introduction

In the tenth lesson of Old Turkic Books Against Brain Engineering, we examined the comparison of manuscript witnesses, the identification of textual variants, scribal errors, deliberate textual alterations, marginal annotations, and the genealogical relationships among manuscript copies.

Our objective was not merely to read historical texts but to investigate, through scholarly evidence, how a text may have changed during its transmission across generations.

The central question of the lesson was:

When two or more manuscript witnesses preserve different readings of the same passage, how can we determine which reading is more likely to reflect the original text?

In addressing this question, we emphasized the necessity of distinguishing observation from hypothesis and hypothesis from a conclusion supported by evidence.

1. Manuscript Collation and the Limits of Majority Readings

In the first stage of the lesson, we examined a hypothetical textual variation involving the words knowledge and reason.

We considered a situation in which one manuscript preserved the statement:

“Through knowledge, a person attains perfection.”

Other manuscripts, however, contained a different reading:

“Through reason, a person attains perfection.”

This example led us to an important conclusion: the presence of one reading in two manuscripts and another reading in a third does not necessarily establish that the majority reading is correct.

Two manuscripts may have been copied from the same earlier exemplar. In such a case, they do not necessarily constitute two independent witnesses to the original text.

Consequently, textual criticism is not a process of deciding between manuscript readings by majority vote.

The dates, textual characteristics, genealogical relationships, and independence of the surviving witnesses must all be investigated.

2. Shared Errors and the Genealogy of Manuscripts

In the next stage, we considered a situation in which two manuscripts omitted the same word or sentence.

Such an omission may suggest that the manuscripts descend from a common ancestor.

However, a shared omission does not automatically prove a genealogical relationship.

Similar expressions can cause a scribe's eye to move unintentionally from one line to another, producing an omission. Comparable mistakes may also occur independently in different manuscripts.

We therefore examined two important mechanisms of scribal error:

Homoeoteleuton: an omission caused by the similarity of word or phrase endings.

Homoeoarcton: an omission caused by the similarity of beginnings.

During the practical exercise, we compared the endings of several Turkic verbs, including forms meaning “gives,” “shows,” and “protects.”

We considered how similar endings, particularly when positioned close together on a manuscript page, might contribute to accidental omissions.

Nevertheless, we recognized an important methodological limitation: without examining the actual arrangement of lines in the manuscript, we cannot confidently reconstruct the precise mechanism by which an omission occurred.

3. Accidental Scribal Errors and Deliberate Intervention

Another part of the lesson concerned the distinction between accidental scribal mistakes and intentional changes.

We considered a hypothetical example in which the word tyrannical appeared in one manuscript, while unjust appeared in another.

Could such a change have been motivated by political or ideological considerations?

Our critical examination suggested that a single substitution cannot establish the scribe's intentions.

However, if a manuscript consistently softened expressions criticizing political authority, the hypothesis of deliberate intervention might become stronger.

Such a possibility would require investigation of the entire work, including the author's language, recurring expressions, historical circumstances, and the readings preserved by independent manuscript witnesses.

We also emphasized that not every deliberate alteration constitutes political censorship or ideological manipulation.

A scribe might intentionally replace an unfamiliar expression with a more accessible one, clarify an ambiguous passage, or correct what the scribe believes to be an error.

The essential methodological principle is that the existence of a textual change does not, by itself, establish the intention behind that change.

4. The Scholarly Importance of Paleography and Codicology

Throughout the practical exercises, we emphasized that textual interpretation must be supported, whenever possible, by an examination of the manuscript as a physical object.

When investigating whether a word or passage was added later, several features deserve attention:

The movement and sequence of pen strokes.
The formation and joining of letters.
The thickness and consistency of written lines.
Differences in ink.
The position of words within the written area.
The relationship between a suspected addition and the surrounding text.

If an entire passage, leaf, or section appears to have been altered, the investigation must extend to the manuscript's physical structure.

Relevant evidence may include paper characteristics, gatherings, sewing structures, binding, and traces of restoration or repair.

Nevertheless, these observations require careful interpretation.

Different ink does not necessarily indicate a different scribe. Similarly, a correction written above a line does not automatically demonstrate that a later reader intervened in the text.

Material evidence can support a historical interpretation, but the evidence and its interpretation must remain conceptually distinct.

5. Corrections, Marginal Notes, and Textual Interpolation

One of the central subjects of the lesson was the relationship between marginal annotations and the main text.

Drawing on our experience of reading historical works in philosophy, theology, literature, and linguistics, we considered the extensive explanatory notes frequently encountered in manuscript margins.

A marginal annotation may have been written by a reader, scholar, commentator, or scribe.

Its presence in the margin does not necessarily make it part of the author's original text.

However, a later copyist may incorporate such an annotation into the main body of the work.

In this way, a passage originally preserved as an explanatory gloss may become part of the transmitted text.

Importantly, this process does not always result from an accidental misunderstanding.

A scribe may believe that the annotation represents an authorial correction or explanation.

Alternatively, the scribe may recognize it as a later explanation but deliberately incorporate it to make a difficult passage easier for readers to understand.

This latter possibility emerged as an additional hypothesis during our concluding discussion.

It illustrates the need to distinguish between two different motivations:

First, a scribe may incorporate a marginal note because it is believed to belong to the author.

Second, a scribe may incorporate the same note because it is considered useful for explaining the text, regardless of its authorship.

Both possibilities require independent investigation.

6. The Principle of the More Difficult Reading

We also examined an important principle of textual criticism:

Lectio difficilior potior — the more difficult reading may, under appropriate circumstances, deserve preference.

We explored this principle through two hypothetical statements:

“A wise person is someone who recognizes their own ignorance.”

“A wise person is someone who recognizes their own knowledge.”

The first statement appears paradoxical. It associates wisdom with an awareness of one's limitations rather than with confidence in one's knowledge.

The second statement presents a more straightforward relationship between wisdom and knowledge.

We considered whether a scribe might have simplified the first statement into the second.

However, we also recognized that the apparent difficulty of a reading cannot be established solely through our personal interpretation.

A phrase that appears difficult to a modern reader may have been familiar to its original audience.

Conversely, a reading that appears philosophically sophisticated may have resulted from a later author's or scribe's deliberate elaboration.

Therefore, the principle of the more difficult reading must not be applied mechanically.

Difficulty is a factor in textual evaluation, not an independent guarantee of originality.

7. Three Manuscript Witnesses and the Incorporation of a Marginal Gloss

The final practical exercise involved three hypothetical manuscript witnesses.

The first manuscript, dated 1030 AH in the exercise, contained the following statement in its main text:

“Knowledge illuminates the heart.”

A marginal annotation, written in a different hand, added:

“That is, understanding reveals the truth to human beings.”

The second manuscript, dated 1080 AH, included both statements together in the main text:

“Knowledge illuminates the heart; that is, understanding reveals the truth to human beings.”

The third manuscript, dated 1120 AH, preserved only the shorter statement in its main text:

“Knowledge illuminates the heart.”

This example allowed us to develop several competing hypotheses.

First hypothesis: Misidentification of an annotation as authorial text

The scribe responsible for the second manuscript may have regarded the marginal explanation as a statement written or authorized by the original author.

Consequently, the scribe may have incorporated it into the main text.

Second hypothesis: Restoration of an omitted passage

The longer expression may originally have belonged to the text but been accidentally omitted during an earlier copying process.

A subsequent correction in the margin could then have preserved the missing material.

Under this hypothesis, the second manuscript would not necessarily represent an interpolation. It might instead preserve a reading absent from the first manuscript's main text.

Third hypothesis: Deliberate explanatory incorporation

The scribe may have understood that the marginal annotation was an explanation rather than part of the original composition.

Nevertheless, the scribe may have intentionally inserted it into the main text to make the passage clearer for subsequent readers.

This third hypothesis was developed during our final discussion and became an important addition to the exercise.

It highlights the possibility that scribal intervention may arise from pedagogical or explanatory intentions rather than simple error.

However, none of these hypotheses can be accepted solely because the longer passage appears in one manuscript and in the margin of another.

We do not know whether the second manuscript was copied directly from the first.

Both may descend from an earlier exemplar, and the third manuscript may represent another branch of the textual tradition.

Additional manuscript witnesses, shared errors, distinctive readings, and codicological evidence would be needed to investigate these relationships.

The exercise therefore established a fundamental distinction:

Observing the same expression in the margin of one manuscript and the main text of another is a fact of comparison. Claiming that the expression was transferred directly from one manuscript to the other is a historical hypothesis.

8. Critical Evaluation of Our Research Method

An important feature of this lesson was the critical examination of our own reasoning.

During the exercises, we identified several methodological difficulties.

At times, we risked treating our personal understanding of a passage as evidence of how a historical scribe would have understood it.

In other instances, we did not initially give sufficient attention to a detail included in the hypothetical evidence.

For example, the statement that a marginal note had been written in a different hand was essential to evaluating whether it could reasonably be attributed to the original author.

Recognizing such oversights became part of the learning process.

We also examined the tendency to move toward a conclusion before developing and testing alternative explanations.

Our discussion demonstrated that scholarly investigation requires more than identifying a plausible answer.

It requires formulating the question carefully, distinguishing different possibilities, and determining what evidence would support or weaken each hypothesis.

At the same time, producing numerous hypotheses does not automatically make an investigation more rigorous.

A useful hypothesis must be grounded in observation, logically coherent, and capable of being evaluated against available or potentially discoverable evidence.

One of the most significant outcomes of the lesson was therefore methodological self-correction.

Scholarly rigor does not mean defending one's first interpretation at all costs. It means remaining willing to revise that interpretation when the evidence requires it.

Conclusion

The tenth lesson of Episode 520 of Old Turkic Books Against Brain Engineering led us to a central conclusion:

The scholarly study of manuscripts is not limited to reading historical words or listing differences between copies. It is a critical investigation of textual transmission, scribal intervention, manuscript genealogy, and material evidence.

This work requires us to distinguish observation from hypothesis, hypothesis from demonstrated conclusions, and an author's original composition from possible interventions introduced during transmission.

The study of manuscripts also teaches a broader principle of scientific reasoning.

Evidence must not be forced to confirm an interpretation established in advance.

Instead, interpretation must remain accountable to the evidence.

The most important methodological lesson of our discussion can therefore be expressed as follows:

Scientific judgment does not consist of proving what we have already decided to believe. It consists of carefully distinguishing what the available evidence demonstrates from what remains uncertain and requires further investigation.

This article is based on the scholarly discussions, critical reflections, and practical exercises conducted during Lesson 10, Episode 520, of the program “Old Turkic Books Against Brain Engineering,” on October 19, 2026. The manuscript examples discussed in the article are hypothetical teaching exercises. They should not be treated as verified readings from surviving historical manuscripts.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 519

2026-10-18T09:33:21.458-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 519

https://youtube.com/live/tyqdFMc8cUo

بیر تاریخی الیازمانین ایزینده: «فتاح» و «اشراق» تخلصلری، کاتیبین خطی و تاریخسیز بیر نسخه‌نین سیرلری

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروقرامی — ۵۱۹-جو بؤلوم

بو گونکو درسیمیزده ایران مجلس کتابخاناسیندا ۱۷.۳۶۴ نومره‌سی ایله ساخ‌لانان، میر فتاح مراغی‌یه نسبت وئریلن تورکجه و فارسی شعیرلردن عبارت بیر الیازمانی آراشدیردیق. تقریباً اوچ ساعتلیک اوخونوش بویونجا مقصدیمیز یالنیز متنی اوخوماق دئییل، هم ده کاتیبین خطینی، شعیرلرین دیلینی، نسخه‌نین قورولوشونو و تاریخی اعتبارینی آراشدیرماق ایدی.

بو درسده بیر نئچه دفعه اوخونوشوموزو دَییشدیک، بعضی کلمه‌لری آچیق ساخ‌لادیق و آیری صفحه‌لرده‌کی بنزر شکللری بیر-بیری ایله توتوشدوردوق. بو یوللا الیازمانین بیزه نه دئدیگینی و نه‌لری هله دئیه بیلمه‌دیگیمیزی آیرما‌غا چالیشدیق.

۱. کربلا مرثیه‌لری و روایتین قورولوشو

اوخودوغوموز ایلک حصه‌لرده حضرت محمدین وفاتی، اهل‌بیتین مصیبتلری، کربلا شهدالری، امام حسینین وداعی، حضرت عباس و حضرت علی‌اکبرین شهادتی کیمی موضوعلارلا قارشیلاشدیق.

شاعیر بو واقعه‌لری تاریخی خبر کیمی ساده‌جه نقل ائتمیر. او، گؤز یاشی، آیریلیق، وفادارلیق، تشنه‌لیک، شهادت و ماتم تصویرلری ایله بیر ادبی دنیا یارادیر. «غم‌افزا»، «تشنه‌جگر»، «دل‌فگار»، «سیراب» و «کباب» کیمی کلمه‌لر بو ادبی دنیا‌نین عاطفی دیلینی قورور.

بیر یئرده شهدالره خطاب اولاراق عربجه بیت اوخودوق:

بکم تفاخر الاسلام ایها الاحباب
بحسن الاسوة طوبى لکم وحسن مآب

بو بیتده شهدالر اسلامین افتخار و گؤزل اؤرنکلری کیمی تصویر اولونورلار. بئله‌لیکله، شاعیرین مرثیه‌سی یالنیز اؤلومه آغلاماق دئییل، عینی زاماندا مذهبی بیر اؤرنک یاراتماق مقصدی داشیییر.

آنجاق ادبی روایتله تاریخی واقعلیغی بیر-بیرینه قاریشدیرمامالی‌ییق. شاعیرین بیر حادثه‌نی تصویر ائتمه‌سی، او حادثه‌نین بوتون تفصیلاتینین تاریخی باخیمدان ثابیت اولدوغو معنا‌سینا گلمیر.

۲. «مکتوب فاطمیه» و مدینه‌ده بیر قارشیلاشما

درسین ماراقلی حصه‌لریندن بیری «واقعهٔ مکتوب فاطمیه» کیمی اوخودوغوموز قیرمیزی باشلیق ایدی.

بو باشلیغین آردینجا کوفه‌دن حجازه سفر ائدن بیر شخصین مدینه‌یه گلـمه‌سی و اورادا بیر قیزلا قارشیلاشماسی تصویر اولونور. قیز مسافردن یولدا گؤردوکلری باره‌ده سوروشور. سونرا اؤزونو تقریباً بئله معرفی ائدیر:

دئدی ده: فاطمه‌ام من، عزیزهٔ حرمین
... سبیهٔ مرضیهٔ امام حسین

بو مصرعلرین اوخونوشو تصویرله یئنی‌دن یوخلانمالیدیر. لاکین ایلک اوخونوشوموزا گؤره، روایتده‌کی قیز امام حسینین قیزی فاطمه کیمی معرفی اولونور.

بو یئرده بیر موهوم متودیک سوال یاراندی: بو روایت تاریخی بیر منبع‌دن آلینیب، یوخسا مرثیه انعه‌نه‌سینده شکللنمیش ادبی بیر داستاندیر؟

بیزیم نتیجه‌میز بودور کی، بئله روایتلری آراشدیرارکن نوحه و مرثیه کتابلارینی تاریخی منبع‌لرله مقایسه ائتمه‌لی‌ییک. نه هر مرثیه روایتینی تاریخ حساب ائتمک، نه ده اونلارین همیسینی دلیلسیز یالان آدلاندیرماق علمی یولدور.

۳. «چادر» و «نقاب» باره‌ده تاریخی سوال

مدینه‌ده‌کی قیزین وصفینده «چادر» و «نقاب حیا» عبارت‌لری ایله قارشیلاشدیق. بو، بیزی اسلامین ایلک دؤورلرینده قادین لباسلری، حجاب و اجتماعی طبقه‌لر آراسیندا فرق مسئله‌سینه آپاردی.

بیز بو یئرده بیر تاریخی سوال ایره‌لی سوردوق: شاعیرین وصف ائتدیگی لباس، حادثه‌نین باش وئردیگی دؤوره عاید‌دیر، یوخسا شاعیر اؤز دؤورونون لباس و ادبی تصویرلریندن استفاده ائدیر؟

«چادر» قدیم فارسی منشألی کلمه‌دیر. «نقاب» دا قدیم اصطلاحدیر. لاکین بو کلمه‌لرین شعرده اولماسی، تصویر ائدیلن قادینین ۷-جی عصرده دقیقاً بو لباسلا گزد‌یینی ثابیت ائتمیر.

حجابین تاریخی، آزاد قادینلارلا کؤله قادینلارین لباسلری آراسیندا فرق و کؤله‌لیک نظامینده قادینلارین وضعیتـی کیمی مسئله‌لر قرآن، تفسیر، حدیث، فقه و تاریخی منابع اساسین‌دا آیریجا آراشدیریلمالیدیر.

بو بحث بیزه بیر ده گؤستردی کی، الیازما اوخونوشو بزن بیر کلمه‌دن باشلایاراق گئنیش تاریخی مسئله‌لره یول آچا بیلر. لاکین هر یئنی سوالین جاوابینی عینی شعیرین اؤزونده آختارماق دوغرو اولماز.

۴. تاریخی تورکجه‌نین دیل خصوصیتلری

بو نسخه‌ده «بانگا»، «سنگه»، «گلدینگ»، «گؤردونگ»، «بوراخدونگوز»، «دئدی ده» و «دوروبدور» کیمی شکللرله قارشیلاشدیق.

بو کلمه‌لر تاریخی تورکجه‌نین ضمیر، فعل و املا خصوصیتلرینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلیدیر.

خصوصاً «بوراخدونگوز» شکلین‌ده ایکینجی شخص جمع علامتی، «گلدینگ» و «گؤردونگ» شکللرینده ایسه ایکینجی شخص تک علامتی دیققتی چکیر.

آنجاق بو شکللرین هانسی ادبی دیل انعه‌نه‌سینه عاید اولدوغونو و شاعیرین اصلی دیلینی نه درجه‌ده عکس ائتدیردیگینی تعیین ائتمک اوچون باشقا نسخه‌لرله مقایسه لازیمدیر.

بیر کلمه‌نین قدیم شکلده یازیلماغی نسخه‌نین حتماً قدیم تاریخده کؤچورولدوغونو گؤسترمیر. سونراکی کاتیب ده اؤنجه‌کی متنین تاریخی دیل شکللرینی ساخلامیش اولا بیلر.

۵. کاتیبین خطی: دال، واو، قاف و ایکی گؤزلو «هـ»

بو گونکو درسین ان گئنیش حصه‌سی پالئوقرافیک موشاهیده‌لره عاید ایدی.

بیز «دال–واو»، «واو–دال»، «قاف–الیف» و «دال–هـ» کیمی حرف بیرلشمه‌لرینی آیری کلمه‌لرده مقایسه ائتدیک.

بعضی کلمه‌لرده دال و واو بیر-بیرینه او قدر یاخین یازیلمیشدی کی، ایلک باخیشدا اونلاری آیرماق چتینلشیر. بعضی یئرلرده ایسه دؤرد حرف بیر قرافیک مجموعه کیمی گؤرونور.

«اهل» کلمه‌سینده ایکی گؤزلو «هـ» حرفینین قورولوشو خصوصاً دیققتیمیزی چکدی. حرفین اوست و آلت حصه‌لری بعضاً آیری حرکتلرله یازیلمیش کیمی گؤرونور. بو موشاهیده بیزی قله‌مین حرکتینی آراشدیرماغا آپاردی.

آنجاق بورادا اؤز نتیجه‌میزه تنقیدی یاناشمالی‌ییق: بیر حرفین ایکی حصه‌دن تشکیل اولماسی، کاتیبین قله‌می حتماً ایکی دفعه کاغیذدان قالدیردیغینی ثابیت ائتمیر. بیز گؤردویوموز شکلله اونون نئجه یازیلدیغینا دایر فرضیه‌نی آیری ساخلامالی‌ییق.

بعضی حرفلرین نقطه‌لری ده آیری-آیری دئییل، بیر قرافیک مجموعه کیمی یازیلمیشدی. بو خصوصیتلر نسخه‌نین آیری صفحه‌لرینده تکرار اولوندوغو اوچون کاتیبین خط عادتلرینی آراشدیرماقدا اهمیت قازانیر.

۶. قیرمیزی روبریکالار عینی کاتیبین خطیدیرمی؟

نسخه‌ده باشلیقلارین بیر چوخو قیرمیزی مرکبله یازیلیب. بعضی‌سینده حرفلر بیر-بیرینه گیرمیش، دیوانی خطینی خاطیرلادان بیر شکل آلمیشدیر.

بیز قیرمیزی روبریکالارداکی «ورود»، «اهل‌بیت» و باشقا کلمه‌لری اصلی متن‌ده‌کی نمونه‌لرله مقایسه ائتدیک. بعضی حرف شکللری و بیرلشمه عادتلری آراسیندا بنزرلیک گؤردوک.

بو، روبریکالارلا اصلی متنین عینی کاتیب طرفیندن یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیریر. لاکین بنزر خط، عینی شخص دئمک دئییل. بو مسئله‌نی قطعی‌لشدیرمک اوچون قله‌م باسقیسی، حرفلرین تناسبی، نقطه‌لر و مرکب خصوصیتلری داها دقیق مقایسه اولونمالیدیر.

۷. سو لکه‌لری، اوسته یازیلان کلمه‌لر و مصرعلرین ترتیبـی

نسخه‌نین بعضی صفحه‌لرینده سو لکه‌لری و مرکبین یاییلماسی اوخونوشو چتینلشدیرمیشدی.

بیر یئرده «بله» کیمی اوخودوغوموز کلمه سطرین اوستونه یازیلمیشدی. بو، اصلی کاتیبین تصحیحی، سونراکی بیر شخصین مداخله‌سی یا سطر دارلیغی ایله باغلی اولا بیلر.

PDF-ین ۳۱-جی ورقینین ایکینجی صفحه‌سینده ایسه مصرعلرین ترتیبینه دایر بیر سوال یاراندی. «سیراب / شتاب» و «تسلیم / قدیم» قافیه جوتلری بیزه بیتلرین دوغرو ترتیبینی آراشدیرماقدا کؤمک ائتدی.

آنجاق صفحه‌ده گؤرونن ایشاره‌لرین قله‌م تصحیحی، یوخسا سو لکه‌سی اولدوغونو هله ثابیت ائده بیلمه‌دیک.

بو نمونه بیزه گؤستردی کی، شعیرین وزن و قافیه‌سی متنین تصحیحینه کؤمک ائده بیلر، لاکین مادی ایزلرین ماهیتینی تعیین ائتمک اوچون علاوه شاهد لازیمدیر.

۸. «فتاح» و «اشراق»: مؤلفلیک آراشدیرماسینین ان موهوم نتیجه‌سی

درسین سون حصه‌سینده شعیرلرین آخیر بیتلرینی آختارماغا باشلادیق. مقصدیمیز شاعیرین تخلصونو تاپماق ایدی.

تورکجه مرثیه‌لرین بیر نئچه‌سینده «فتاح» تخلصونو گؤردوک. فارسی شعیرلرده ایسه «اشراق» آدی تکرار اولوندو.

بیر فارسی بیتده بئله اوخودوق:

بیا اشراق ای شمع شررتاب
بیا ای یادگاری بزم احباب

بو شاهدلر نسخه‌ده «فتاح» و «اشراق» تخلصلرینین ایشلندیگینی گؤستریر.

ایکی تخلصون عینی شاعیره عاید اولماسی احتمالینی کتابشناسی منابع اساسین‌دا آراشدیرمالی‌ییق. نسخه‌نین میر فتاح مراغی‌یه نسبت وئریلمه‌سی بو فرضیه‌نی ماراقلی ائدیر، لاکین تک‌باشینا قطعی ثبوت ائتمیر.

بیر باشقا موهوم باشلیق دا «ریاض الفتوح» آدی ایله علاقه‌لی ایدی. بو عنوان مستقل بیر اثره، منظومه‌یه یا نسخه‌نین داخلی بؤلومونه عاید اولا بیلر. اونون دقیق موقععینی و معناسی‌نی سونرا آراشدیرمالی‌ییق.

۹. نسخه‌نین تاریخینی نئجه تعیین ائده بیلریک؟

بو گونکو درسیمیزین ان موهوم آچیق قالان مسئله‌سی نسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی ایدی.

اوخودوغوموز حصه‌لرده تاریخلی بیر کولوفون، کاتیبین آدینی و کؤچورمه زمانینی گؤسترن قئید یا تاریخلی حاشیه یازیسی تاپمادیق.

نسخه‌ده کتابخانا مهری و قیرمیزی باشلیقلار کیمی پاراتکست عنصـرلری وار. لاکین بونلارین هیچ بیری اؤز-اؤزلویونده کؤچورولمه تاریخینی تعیین ائتمیر.

بو نسخه‌نین تاریخینی آراشدیرماق اوچون مجلس کتابخاناسینین کاتالوگ قئیدینی، کتابخانایا داخیل اولما سندلرینی، کاغیذ و مرکب خصوصیتلرینی و ممکن اولسا باشقا نسخه‌لری یوخلاماق لازیمدیر.

نسخه‌نین سونوندا شعیرین یاریمچیق قالماسی دا ناقصلیق احتمالینی گوجلندیریر. لاکین بیز هله سون ورقلرین فیزیکی اولاراق ایتدیگینی قطعی سؤیله‌یه بیلمه‌ریک.

۱۰. اؤز اوخونوشوموزون تنقیدی دَیَرلندیریلمه‌سی

بو گونکو آراشدیرمامیزین گوجلو طرفی، بیر کلمه‌نین اوخونوشونو یالنیز معنا‌یا اساسلاناراق قبول ائتمه‌مه‌میز ایدی. بیز آیری صفحه‌لرده‌کی تکرارلاری، حرف شکللرینی، قافیه‌لری و سیاقی مقایسه ائتدیک.

لاکن بعضی یئرلرده معناسی مناسب گؤرونن کلمه‌نی قرافیک شاهد تام آیدین اولمادان قبول ائتمه‌یه یاخینلاشدıq. بو، تاریخی متنلرین اوخونوشوندا خطرلی اولا بیلر. معنا اوخونوشا کؤمک ائتمه‌لیدیر، آما حرفلرین گؤرونن شکلینی عوض ائتمه‌مه‌لیدیر.

ایکنجی مسئله، کاتیبین قله‌م حرکتینی ثابت تصویر اساسین‌دا تعیین ائتمک ایدی. بیز حرفین شکلینی، بیرلشمه‌سینی و مرکب ایزلرینی توصیف ائده بیلریک؛ لاکین یازی حرکتینین بوتون مرحله‌لرینی یقینلیکله بَرپا ائده بیلمه‌ریک.

اوچونجو مسئله، ادبی روایتله تاریخی واقعه آراسیندا فرق قویماق ایدی. کربلا مرثیه‌لری مذهبی حافظه و ادبی تاریخ اوچون اهمیتلی منابع‌دیر، آما اونلارداکی هر جزئیاتین مستقل تاریخی شاهدله یوخلانماسی لازیمدیر.

نتیجه

۵۱۹-جو درسیمیز بیزه بیر تاریخی الیازمانی اوخوما‌غین نئجه چوخ‌طرفلی بیر ایش اولدوغونو گؤستردی.

بیز تورکجه و فارسی شعیرلر اوخودوق، کربلا روایتلرینی تنقیدی باخیشلا آراشدیردیق، تاریخی تورکجه‌نین دیل شکللرینی ثبت ائتدیک، کاتیبین حرف عادتلرینی مقایسه ائتدیک و «فتاح» ایله «اشراق» تخلصلرینی تاپدیق.

آنجاق نسخه‌نین دقیق کؤچورولمه تاریخی، کاتیبین کیم‌لیگی، قیرمیزی روبریکالارین عینی ال طرفیندن یازیلماسی و شعیرلرین اصلی ترتیبـی کیمی مسئله‌لر آچیق قالدی.

بیزیم اوچون ان اهمیتلی درس بودور: الیازمانی اوخوماق یالنیز حرفلری سؤزه چئویرمک دئییل؛ گؤردویوموزو، احتمال ائتدیگیمیزی و هله بیلمه‌دیگیمیزی بیر-بیریندن آیرماق‌دیر.

علمی آراشدیرمانین گوجو ده همین بو فرق‌ده‌دیر.

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۱۹-جو بؤلوم، ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶.

----------------------------------------------------------

Tarihî Bir El Yazmasının İzinde: “Fettah” ve “İşrak” Mahlasları, Müstensihin Yazısı ve Tarihi Belirsiz Bir Nüshanın Sırları

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” Programı — 519. Bölüm

Bu bölümde İran Meclis Kütüphanesi’nde 17.364 numarasıyla kayıtlı, Mir Fettah Meragî’ye nispet edilen Türkçe ve Farsça şiirlerden oluşan bir el yazmasını inceledik. Yaklaşık üç saat süren çalışmamızın amacı yalnızca metni okumak değil; müstensihin yazısını, şiirlerin dilini, nüshanın yapısını ve tarihî güvenilirliğini araştırmaktı.

Ders boyunca bazı kelimelerin okunuşunu değiştirdik, bazılarını kesinleştiremeden bıraktık ve farklı sayfalardaki benzer harf biçimlerini karşılaştırdık. Böylece el yazmasının bize neler söylediğini ve hangi soruların henüz cevapsız kaldığını belirlemeye çalıştık.

1. Kerbelâ Mersiyeleri ve Anlatının Yapısı

Okuduğumuz ilk bölümlerde Hz. Muhammed’in vefatı, Ehl-i Beyt’in yaşadığı acılar, Kerbelâ şehitleri, İmam Hüseyin’in vedası, Hz. Abbas ve Hz. Ali Ekber’in şehadeti gibi konularla karşılaştık.

Şair bu olayları yalnızca tarihî haberler olarak aktarmıyor. Gözyaşı, ayrılık, sadakat, susuzluk, şehadet ve matem imgeleriyle edebî bir dünya kuruyor. “Gam-efzâ”, “teşne-ciğer”, “dil-figâr”, “sîrâb” ve “kebâb” gibi kelimeler bu dünyanın duygusal dilini oluşturuyor.

Bir yerde şehitlere hitaben şu Arapça beyti okuduk:

بكم تفاخر الإسلام أيها الأحباب
بحسن الأسوة طوبى لكم وحسن مآب

Beytin anlamı yaklaşık olarak şöyledir: “Ey sevgili dostlar! İslam sizinle övünür. Güzel örnekliğiniz dolayısıyla size mutluluk ve güzel bir dönüş yeri olsun.”

Burada şehitler İslam’ın iftiharı ve güzel örnekleri olarak tasvir ediliyor. Dolayısıyla şairin mersiyesi yalnızca ölüme ağıt yakmakla sınırlı değildir; aynı zamanda dinî ve ahlaki bir örneklik de kurmaktadır.

Ancak edebî anlatıyla tarihî gerçekliği birbirinden ayırmamız gerekir. Şairin bir olayı tasvir etmesi, olayın bütün ayrıntılarının tarihsel bakımdan doğrulandığı anlamına gelmez.

2. “Mektûb-ı Fâtımiye” ve Medine’de Bir Karşılaşma

Dersin ilginç bölümlerinden biri, “Vâkıa-i Mektûb-ı Fâtımiye” şeklinde okumaya çalıştığımız kırmızı başlıktı.

Bu başlığın ardından Kûfe’den Hicaz’a seyahat eden bir kişinin Medine’ye gelişi ve orada bir kızla karşılaşması anlatılıyor. Kız, yolcuya yol boyunca gördükleri hakkında sorular soruyor. Daha sonra kendisini yaklaşık olarak şöyle tanıtıyor:

Dedi de: Fâtıma’yım ben, azîze-i Haremeyn
... Sebiyye-i marziyye-i İmam Hüseyin

Bu dizelerin kesin okunuşu yazma görüntüsü üzerinden yeniden kontrol edilmelidir. Ancak ilk okumamıza göre anlatıdaki kız, İmam Hüseyin’in kızı Fâtıma olarak tanıtılmaktadır.

Burada önemli bir yöntem sorusu ortaya çıktı: Bu anlatı tarihî bir kaynaktan mı alınmıştır, yoksa mersiye geleneği içerisinde şekillenmiş edebî bir hikâye midir?

Böyle rivayetleri araştırırken ağıt ve mersiye kitaplarını erken dönem tarih kaynaklarıyla karşılaştırmamız gerektiği sonucuna vardık. Her mersiye rivayetini tarihsel gerçek kabul etmek de bunların tamamını delilsiz biçimde uydurma saymak da bilimsel bir yaklaşım değildir.

3. “Çadır” ve “Nikap” Üzerine Tarihî Bir Soru

Medine’de karşılaşılan kızın tasvirinde “çadır” ve “nikâb-ı hayâ” ifadeleriyle karşılaştık. Bu ifadeler bizi İslam’ın ilk dönemlerinde kadın kıyafetleri, örtünme ve toplumsal sınıflar arasındaki farklılıklar üzerine düşünmeye yöneltti.

Şu soruyu sorduk: Şairin anlattığı kıyafet, olayın geçtiği döneme mi aittir, yoksa şair kendi çağının kıyafetlerini ve edebî imgelerini mi kullanmaktadır?

“Çadır” eski Farsça kökenli bir kelimedir. “Nikap” da eski bir örtünme terimidir. Ancak bu kelimelerin şiirde bulunması, anlatılan kadının 7. yüzyılda tam olarak bu kıyafetlerle dolaştığını kanıtlamaz.

Özgür kadınlarla köleleştirilmiş kadınların kıyafetleri arasındaki ayrım, örtünme uygulamalarının tarihsel gelişimi ve kölelik düzeninde kadınların konumu gibi meseleler; Kur’an, tefsir, hadis, fıkıh ve tarih kaynakları üzerinden ayrı ayrı incelenmelidir.

Bu tartışma bize el yazması okumanın bazen tek bir kelimeden hareketle geniş tarihsel sorulara kapı açabileceğini gösterdi. Ancak ortaya çıkan her sorunun cevabını aynı şiirin içinde aramak doğru değildir.

4. Tarihî Türkçenin Dil Özellikleri

Bu nüshada “banga”, “sanga”, “gelding”, “gördüng”, “burakdunguz”, “dedi de” ve “durubdur” gibi biçimlerle karşılaştık.

Bu kelimeler tarihî Türkçenin zamir, fiil çekimi ve imla özelliklerini araştırmak bakımından önemlidir.

Özellikle “burakdunguz” biçiminde ikinci çoğul kişi eki, “gelding” ve “gördüng” biçimlerinde ise ikinci tekil kişi eki dikkatimizi çekti.

Ancak bu biçimlerin hangi edebî dil geleneğine ait olduğunu ve şairin özgün dilini ne ölçüde yansıttığını belirlemek için başka nüshalarla karşılaştırma yapılmalıdır.

Bir kelimenin eski bir biçimde yazılması, nüshanın mutlaka eski bir tarihte istinsah edildiğini göstermez. Daha sonraki bir müstensih de eski bir metnin tarihî dil özelliklerini korumuş olabilir.

5. Müstensihin Yazısı: Dal, Vav, Kaf ve İki Gözlü He

Dersimizin en kapsamlı bölümü paleografik gözlemlere ayrıldı.

“Dal–vav”, “vav–dal”, “kaf–elif” ve “dal–he” gibi harf birleşmelerini farklı kelimelerde karşılaştırdık.

Bazı kelimelerde dal ve vav birbirine o kadar yakın yazılmıştı ki ilk bakışta bu harfleri ayırmak zorlaşıyordu. Bazı yerlerde ise dört harf tek bir grafik bütünlük oluşturmuş gibi görünüyordu.

“Ehl” kelimesindeki iki gözlü “he” harfinin yapısı özellikle dikkatimizi çekti. Harfin üst ve alt bölümleri kimi zaman ayrı hareketlerle yazılmış izlenimi veriyordu. Bu gözlem bizi kalemin hareketini incelemeye yöneltti.

Ancak burada kendi değerlendirmemize eleştirel yaklaşmamız gerekir: Bir harfin iki bölümden oluşması, müstensihin kalemi mutlaka iki kez kâğıttan kaldırdığını kanıtlamaz. Gördüğümüz biçimle onun nasıl meydana geldiğine ilişkin varsayımı birbirinden ayırmalıyız.

Bazı harflerin noktaları da tek tek değil, bir grafik küme halinde yazılmıştı. Bu özelliklerin farklı sayfalarda tekrarlanması, müstensihin yazı alışkanlıklarını incelemek açısından önemlidir.

6. Kırmızı Başlıklar Aynı Müstensihin Elinden mi Çıktı?

Nüshadaki başlıkların önemli bir bölümü kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazılarında harfler birbirine girerek divanî yazıyı hatırlatan bir görünüm kazanmıştır.

Kırmızı başlıklardaki “vürûd”, “Ehl-i Beyt” ve başka kelimeleri ana metindeki örneklerle karşılaştırdık. Bazı harf biçimleri ve birleşme alışkanlıkları arasında benzerlikler gördük.

Bu durum, başlıklarla ana metnin aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendiriyor. Ancak benzer yazı mutlaka aynı kişi demek değildir.

Bu meseleyi açıklığa kavuşturmak için kalem baskısı, harf oranları, nokta yerleşimleri ve mürekkep özellikleri daha ayrıntılı biçimde karşılaştırılmalıdır.

7. Su Lekeleri, Satır Üstüne Yazılan Kelimeler ve Dizelerin Sırası

Nüshanın bazı sayfalarında su lekeleri ve mürekkebin dağılması okumayı güçleştiriyordu.

Bir yerde “böyle” şeklinde okumaya çalıştığımız kelime satırın üstüne yazılmıştı. Bu durum ilk müstensihin yaptığı bir düzeltme, sonraki bir kişinin müdahalesi veya satırdaki yer darlığıyla ilişkili olabilir.

PDF’nin 31. yaprağının ikinci yüzünde ise dizelerin sırasına ilişkin bir sorun ortaya çıktı. “Sîrâb / şitâb” ve “teslîm / kadîm” kafiye çiftleri, beyitlerin doğru sırasını araştırmamıza yardımcı oldu.

Ancak sayfada görülen işaretlerin kalemle yapılmış düzeltmeler mi yoksa su lekelerinin oluşturduğu izler mi olduğunu henüz belirleyemedik.

Bu örnek, şiirin vezin ve kafiyesinin metin tenkidine yardımcı olabileceğini; fakat maddi izlerin niteliğini belirlemek için ayrıca kanıt gerektiğini gösterdi.

8. “Fettah” ve “İşrak”: Müelliflik Araştırmasının En Önemli Sonucu

Dersin son bölümünde şiirlerin son beyitlerini taramaya başladık. Amacımız şairin mahlasını bulmaktı.

Türkçe mersiyelerin birkaçında “Fettah” mahlasını gördük. Farsça şiirlerde ise “İşrak” adı tekrarlandı.

Bir Farsça beyitte şöyle okuduk:

بیا اشراق ای شمع شررتاب
بیا ای یادگاری بزم احباب

Bu örnekler, nüshada “Fettah” ve “İşrak” mahlaslarının kullanıldığını gösteriyor.

İki mahlasın aynı şaire ait olabileceğini bibliyografik kaynaklarla araştırmalıyız. Nüshanın Mir Fettah Meragî’ye nispet edilmesi bu ihtimali ilginç kılmaktadır; ancak tek başına kesin kanıt değildir.

Karşılaştığımız başka bir önemli başlık da “Riyâzü’l-Fütûh” adıyla ilgiliydi. Bu ad bağımsız bir esere, bir manzumeye veya nüshanın içindeki bir bölüme ait olabilir. Başlığın tam okunuşunu ve metin içindeki konumunu yeniden incelemeliyiz.

9. Nüshanın Tarihini Nasıl Belirleyebiliriz?

Dersimizin en önemli cevapsız sorusu, nüshanın istinsah tarihiydi.

Okuduğumuz bölümlerde müstensihin adını ve kopyalama tarihini açıkça bildiren tarihli bir ketebe kaydı, kolofon veya tarihli kenar notu bulamadık.

Nüshada kütüphane mührü ve kırmızı başlıklar gibi paratekst unsurları bulunuyor. Ancak bunların hiçbiri tek başına istinsah tarihini belirlemiyor.

Tarihi araştırmak için Meclis Kütüphanesi’nin katalog kaydını, nüshanın kütüphaneye giriş belgelerini, kâğıt ve mürekkep özelliklerini ve mümkünse diğer nüshaları incelememiz gerekiyor.

Nüshanın sonunda şiirin yarım kalması da eksiklik ihtimalini güçlendiriyor. Ancak son yaprakların fiziksel olarak kaybolduğunu henüz kesin biçimde söyleyemeyiz. Şiir, istinsah sırasında da yarım bırakılmış olabilir.

10. Kendi Okumamızın Eleştirel Değerlendirmesi

Bu araştırmanın güçlü yanı, kelimelerin okunuşunu yalnızca anlamlarına dayanarak kabul etmememizdi. Farklı sayfalardaki tekrarları, harf biçimlerini, kafiyeleri ve bağlamı karşılaştırdık.

Ancak bazı yerlerde anlam bakımından uygun görünen kelimeyi, grafik kanıt tam açık olmadan kabul etmeye yaklaştık. Bu, tarihî metinlerin okunmasında riskli bir yöntem olabilir. Anlam, okumaya yardımcı olmalıdır; fakat görünen harf biçimlerinin yerine geçmemelidir.

İkinci sorun, müstensihin kalem hareketini sabit bir görüntüden kesin olarak belirleme eğilimiydi. Harfin biçimini, birleşmelerini ve mürekkep izlerini tarif edebiliriz; ancak yazı hareketinin bütün aşamalarını her zaman güvenle yeniden kuramayız.

Üçüncü mesele, edebî anlatıyla tarihsel olayı birbirinden ayırmaktı. Kerbelâ mersiyeleri dinî hafıza ve edebiyat tarihi bakımından önemli kaynaklardır. Ancak içerdikleri her tarihsel ayrıntı bağımsız kaynaklarla değerlendirilmelidir.

Bu değerlendirmeler, çalışmamızın zayıflığı değil, yöntemimizi geliştirmemiz gereken noktaları göstermektedir. Bilimsel araştırmada bir okunuşu değiştirebilmek ve belirsizliği kabul etmek de önemli bir beceridir.

Sonuç

dersimiz, tarihî bir el yazmasını okumanın ne kadar çok yönlü bir çalışma olduğunu gösterdi.

Türkçe ve Farsça şiirler okuduk; Kerbelâ anlatılarını eleştirel bir bakışla değerlendirdik; tarihî Türkçenin dil biçimlerini kaydettik; müstensihin harf alışkanlıklarını karşılaştırdık ve “Fettah” ile “İşrak” mahlaslarını tespit ettik.

Buna karşılık nüshanın kesin istinsah tarihi, müstensihin kimliği, kırmızı başlıkların aynı elden çıkıp çıkmadığı ve şiirlerin özgün sıralaması gibi meseleler açık kaldı.

Bu çalışmadan çıkardığımız en önemli ders şudur:

Bir el yazmasını okumak yalnızca harfleri kelimelere dönüştürmek değildir. Gördüğümüzü, tahmin ettiğimizi ve henüz bilmediğimizi birbirinden ayırabilmektir.

Bilimsel araştırmanın güvenilirliği de büyük ölçüde bu ayrımı koruyabilmemize bağlıdır.

“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” — 519. Bölüm, 18 Ekim 2026.

Metindeki şiir alıntıları ilk okuma niteliğindedir. Kesin transkripsiyon olarak yayımlanmadan önce el yazması görüntüleriyle yeniden karşılaştırılmaları gerekir.

--------------------------------------------------------

Tracing a Historical Manuscript: The Pen Names “Fattah” and “Ishraq,” the Scribe’s Handwriting, and the Mysteries of an Undated Manuscript

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books — Episode 519

In this episode, we examined a manuscript preserved in the Library of the Iranian Parliament (Majles Library) under shelfmark 17.364, containing Turkish and Persian poetry attributed to Mir Fattah Maragha'i.

Our study lasted approximately three hours. Its purpose was not merely to read the text but also to investigate the scribe’s handwriting, the linguistic characteristics of the poems, the manuscript’s structure, and the historical reliability of its narratives.

Throughout the session, we revised several readings, left uncertain words unresolved, and compared similar letterforms appearing on different pages. Through this process, we attempted to distinguish between what the manuscript actually reveals, what we may reasonably infer, and what remains unknown.

1. The Karbala Elegies and Their Narrative Structure

In the opening sections of our reading, we encountered poems concerning the death of the Prophet Muhammad, the suffering of the Ahl al-Bayt, the martyrs of Karbala, Imam Husayn’s farewell, and the martyrdom of Abbas and Ali Akbar.

The poet does not present these events merely as historical reports. Instead, he constructs a literary world through images of tears, separation, loyalty, thirst, martyrdom, and mourning.

Expressions such as gham-afza (increasing sorrow), tashna-jigar (thirsty-hearted), dil-figar (wounded-hearted), sirab (having one's thirst quenched), and kabab (burned or consumed by suffering) contribute to the emotional vocabulary of these compositions.

At one point, we encountered an Arabic couplet addressing the martyrs:

بكم تفاخر الإسلام أيها الأحباب
بحسن الأسوة طوبى لكم وحسن مآب

Its approximate meaning is:

“Through you, O beloved ones, Islam takes pride. Blessed are you for your exemplary conduct, and blessed is your final abode.”

Here, the martyrs are presented as sources of pride for Islam and as models of admirable conduct.

The poet’s elegies therefore do more than express grief. They also construct religious and moral exemplars.

However, literary representation must be distinguished from historical documentation. The presence of an event in a poem does not establish that every detail of its narration is historically accurate.

2. “The Letter of Fatimiyya” and an Encounter in Medina

One particularly interesting section began with a heading written in red ink, which we provisionally read as Waqi'a-i Maktub-i Fatimiyya.

The following narrative describes a traveler journeying from Kufa toward the Hijaz and encountering a young woman in Medina.

The young woman questions the traveler about what he has witnessed along the road. She subsequently identifies herself in verses that we provisionally transcribed as:

Dedi de: Fatima'yam man, aziza-yi Haramayn
... Sabiyya-yi marziyya-yi Imam Husayn

According to our preliminary reading, the young woman identifies herself as Fatima, the daughter of Imam Husayn.

The precise transcription requires renewed examination of the manuscript images.

This passage raised an important methodological question:

Does the narrative derive from an identifiable historical source, or is it a literary construction developed within the tradition of religious elegy?

We concluded that such narratives should be compared with historical chronicles and other relevant early sources.

It would be methodologically unsound either to accept every detail of an elegy as historical fact or to dismiss all such narratives as inventions without examining the available evidence.

3. The Historical Question of the Chador and the Veil

The description of the young woman in Medina included expressions associated with the chador and niqab-i haya, or veil of modesty.

These terms led us to consider broader questions concerning women’s clothing, veiling practices, and distinctions between social groups during the early Islamic period.

We asked whether the clothing described by the poet belonged to the historical period in which the narrative was set or whether the poet was projecting the clothing conventions and literary imagery of his own time onto an earlier event.

The word chador has an old Persian linguistic history, while niqab is also an established historical term.

Nevertheless, the occurrence of these words in a poem does not demonstrate that the woman described wore precisely those garments in the seventh century.

Questions concerning the historical development of veiling, differences between the clothing of free and enslaved women, and the social position of women under systems of slavery require independent examination of historical, legal, exegetical, and religious sources.

This discussion demonstrated how reading a single expression in a manuscript can open a much wider field of historical inquiry.

At the same time, we recognized that the answers to such questions cannot necessarily be found within the poem itself.

4. Linguistic Features of Historical Turkic

The manuscript contains linguistic forms such as banga, sanga, gelding, gördüng, burakdunguz, dedi de, and durubdur.

These forms are important for investigating the historical development of Turkic pronouns, verbal morphology, and orthographic conventions.

For example, the form burakdunguz contains a historical second-person plural ending, while gelding and gördüng display second-person singular forms.

Such features may help us investigate the relationship between the manuscript and different historical Turkic literary traditions.

However, they cannot independently establish the precise date of the manuscript or the original linguistic identity of the poet.

A later copyist may preserve the grammatical and orthographic features of an earlier composition.

Consequently, linguistic evidence must be considered alongside paleographical, codicological, and textual evidence.

5. The Scribe’s Handwriting: Dal, Waw, Qaf, and the Two-Eyed He

One of the most substantial parts of our session concerned paleographical observations.

We examined combinations of Arabic-script letters, particularly dal–waw, waw–dal, qaf–alif, and dal–he.

In some words, the letters dal and waw were written so closely together that distinguishing them became difficult.

Elsewhere, several letters appeared to form a single complex graphic structure.

We paid particular attention to the two-eyed form of the letter he in the word ahl.

Its upper and lower elements sometimes appeared to have been produced through separate movements of the pen.

This observation prompted us to consider how the scribe might have constructed the letter.

However, our interpretation requires caution.

The appearance of two graphic components does not necessarily prove that the scribe lifted the pen twice.

We must distinguish the visible shape of a letter from our reconstruction of the movements that produced it.

We also observed that dots were sometimes arranged in compact groups rather than placed individually.

Because these features recur on different pages, they may prove useful in identifying the scribe’s characteristic writing habits.

6. Were the Red Headings Written by the Same Scribe?

Many section headings in the manuscript were written in red ink.

Some display tightly connected letterforms and elaborate graphic arrangements reminiscent of features associated with divani-style writing.

We compared words appearing in these red headings, including forms corresponding to wurud and Ahl al-Bayt, with similar words in the main text.

Several similarities emerged in the formation and joining of letters.

These observations raise the possibility that the headings and the main text were written by the same scribe.

However, similarity of handwriting is not sufficient to establish common authorship or scribal identity.

A stronger conclusion would require systematic comparison of letter proportions, pen pressure, dot placement, stroke formation, and other characteristics.

The use of different ink colors, by itself, neither proves nor disproves the involvement of multiple scribes.

7. Water Damage, Interlinear Additions, and the Order of Verses

Several pages displayed water stains and areas where the ink had spread, making the text difficult to read.

In one passage, a word provisionally read as böyle appeared above the main line.

This could represent a correction made by the original scribe, an addition by a later reader, or an adjustment caused by insufficient writing space.

Another problem appeared on the second side of PDF leaf 31, where the apparent arrangement of verses raised questions about their correct sequence.

We observed two pairs of rhyming words:

Sirab / shitab

Taslim / qadim

These rhyme pairs suggested a possible reconstruction of the original couplets.

The rhyme structure therefore provided useful evidence for textual criticism.

However, the marks visible on the page could not confidently be identified as deliberate corrections.

They might instead have resulted from water damage or the spreading of ink.

This distinction is essential.

Poetic structure can help reconstruct the probable sequence of verses, but it cannot independently establish the physical origin of marks on the manuscript page.

8. “Fattah” and “Ishraq”: The Most Significant Discovery Concerning Authorship

During the final part of our session, we began examining the concluding couplets of poems in search of the poet’s pen name, or takhallus.

This approach proved particularly productive.

We identified the name Fattah in several Turkish elegies.

In the Persian poems, we repeatedly encountered the name Ishraq.

One Persian couplet was provisionally read as:

بیا اشراق ای شمع شررتاب
بیا ای یادگاری بزم احباب

These findings demonstrate that both names occur within the manuscript’s poetic compositions.

They also raise an important question:

Did the poet use “Fattah” in his Turkish elegies and “Ishraq” in his Persian poetry?

This is a plausible hypothesis, but it remains unproven.

The manuscript’s attribution to Mir Fattah Maragha'i makes the question especially significant.

Nevertheless, establishing that both pen names belonged to the same historical individual requires independent bibliographical evidence and comparison with other manuscript witnesses.

We also encountered a heading apparently referring to Riyaz al-Futuh.

This may be the title of an independent work, a poem, or a section within the compilation.

Its precise reading and bibliographical significance require further investigation.

9. How Can We Determine the Manuscript’s Date?

One of the most important unresolved questions concerns the date when the manuscript was copied.

In the sections examined, we did not identify a dated colophon, a clear scribal statement recording the date of transcription, or a dated marginal note that would establish when the manuscript was produced.

The manuscript contains paratextual elements, including red headings and a library stamp.

However, these do not independently establish its date of copying.

Even a dated ownership or library stamp would ordinarily establish only that the manuscript existed or was associated with a particular institution or owner by a certain date.

To investigate the manuscript’s chronology, we should examine the Majles Library catalogue, any surviving acquisition records, the characteristics of the paper and ink, and comparable manuscripts.

Another issue concerns the apparent incompleteness of the manuscript.

The final poem appears to end abruptly, raising the possibility that the manuscript is defective or incomplete.

However, we cannot yet conclude that the final leaves were physically lost.

The poem may have been left unfinished during copying, or the exemplar used by the scribe may itself have been incomplete.

A careful physical examination would be necessary to distinguish these possibilities.

10. A Critical Evaluation of Our Reading Method

An important strength of our work was that we did not rely exclusively on the apparent meaning of words.

Instead, we compared recurring letterforms, grammatical structures, rhyme patterns, and textual contexts across different pages.

This comparative approach helped us reconsider several uncertain readings.

Nevertheless, our method also revealed areas requiring greater caution.

At certain points, we were inclined to accept a word because its meaning suited the context, even though the visible letterforms did not fully support the proposed reading.

This is a potential source of error in historical manuscript studies.

Context should guide interpretation, but it must not replace the evidence provided by the written characters.

A second methodological concern involved our attempts to reconstruct the movements of the scribe’s pen from static images.

We can describe the visible strokes and their relationships, but we cannot always determine the precise sequence of movements by which they were produced.

A third concern involved the relationship between literary narrative and historical evidence.

The Karbala elegies are valuable sources for studying religious memory, literary expression, and the transmission of devotional traditions.

However, their historical claims require independent evaluation.

These limitations should not be regarded simply as failures.

Recognizing uncertainty, revising a proposed reading, and distinguishing evidence from interpretation are essential parts of responsible scholarly research.

Conclusion

Episode 519 demonstrated the complexity of reading and interpreting a historical manuscript.

We examined Turkish and Persian poetry, critically discussed narratives concerning Karbala, identified features of historical Turkic, compared the scribe’s recurring letterforms, and located the poetic pen names “Fattah” and “Ishraq.”

At the same time, several fundamental questions remain unanswered.

We have not yet established the manuscript’s precise date of transcription, identified its scribe, demonstrated that the red headings and main text were written by the same hand, or reconstructed the original sequence of all its poems.

The most important lesson of this session may therefore be expressed as follows:

Reading a historical manuscript is not simply the act of converting written characters into words. It is the disciplined practice of distinguishing what we observe, what we infer, and what we do not yet know.

The reliability of scholarly research depends, to a considerable extent, on preserving these distinctions.

Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books

Episode 519 — October 18, 2026

Editorial note: The poetic passages quoted in this article represent preliminary readings. They should be checked against the original manuscript images before being treated as definitive transcriptions or used in a critical edition.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 519 - درس 09

2026-10-17T17:02:34.411-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 519 - درس 09

تورکجه

Türkcə

English

https://youtube.com/live/WzrAXqvlFcM

اسکی الیازمالارین آراشدیرماسیندا دلیلدن نتیجه‌یه

نسخه‌شوناسلیق، پالئوقرافیا و کودیکولوگیا اوزرینه تنقیدی و تعلیمی بیر درس

۵۱۸-جی برنامه — ۰۹-جو درس — ۱۷ اکتوبر ۲۰۲۶

مقدمه

اسکی الیازمالاری آراشدیرماق، فقط قدیم خطی اوخوماق، کلمه‌لری تانیمـاق و متنـی بوگونکـی دیله چئویرمک دئییل. بو ایش، تاریخی سندلری، نسخه‌لر آراسینداکی علاقه‌لری، کاتبلرین مداخله‌لرینی و متنـین زامانلا نئجه دَییشدیگینی آراشدیرماغی دا طلب ائدیر.

بوگونکـی درسیمیزده اساس مقصدیمیز بیر الیازمانین تاریخینی تعیین ائتمکدن داها گئنیش ایدی: مشاهده‌نی فرضیه‌دن، فرضیه‌نی دلیلدن، دلیلـی ایسه نتیجه‌دن آیرماغی اؤیرنمک.

بو مقصدله نسخه‌شوناسلیق، پالئوقرافیا، کودیکولوگیا و متن تنقیدینه عاید بیر نئچه فرضی مسئله اوزرینه ایشله‌دیک. هر تمرین بیر سوال اورتایا قویدو؛ جواب‌لاریمیز ایسه بیزه گؤستردی کی، علمی آراشدیرمادا فقط ممکن احتمـاللارى سادالاماق کافی دئییل. اونلارین هانسی‌سینین داها گوجلو دلیله اساسلاندیغینی ده آراشدیرمالی‌ییق.

۱. الیازمانین تاریخی: یازیلمیش تاریخله حقیقی کتابت تاریخی

بیر الیازمانین سونوندا تاریخ گؤرمک، همن نسخه‌نین حتماً او تاریخده یازیلدیغی معناسیندا دئییل.

مثلاً، بیر نسخه‌نین خاتمه‌سینده ۱۰۳۴ تاریخی واردیرسا، بو تاریخ موجود نسخه‌نین کتابت تاریخی اولا بیلر. لاکن کاتب اؤز منبَعینین خاتمه‌سینی ده کؤچورموش اولا بیلر. بو حالدا تاریخ موجود نسخه‌یه دئییل، داها قدیم بیر نسخه‌یه عاید اولار.

بونا گؤره تاریخی آراشدیرارکن یازی‌نین خصوصیت‌لرینی، کاغذی، مرکبی، نسخه‌نین قورولوشونو و خاتمه‌نین متنله علاقه‌سینی بیرلیکده نظره آلمالی‌ییق.

بو بحثده اؤیرندیگیمیز اساس درس بودور: نسخه‌ده بیر تاریخین موجودلوغو مشاهده‌دیر؛ اونون موجود نسخه‌نین کتابت تاریخی اولدوغونو دئمک ایسه یوخلانمالی فرضیه‌دیر.

۲. کاغذ و سو نیشانی: مادی دلیلین حدودلاری

کودیکولوژیک آراشدیرمادا کاغذین خصوصیت‌لری و سو نیشانلاری مهم یئر توتور.

فرض ائدک کی، بیر الیازمانین کاغذیندا گؤرونن سو نیشانینا بنزر نیشانلار ۱۰۸۰–۱۱۰۰ ایللرینه عاید باشقا سندلرده تاپیلیب.

بو بنزرلیک نسخه‌نین تاریخینی آراشدیرماغا کؤمک ائدیر. لاکن کاغذین همن ایللرده ایشلندیگینی قطعی ثابت ائتمیر. چونکی کاغذ ایستهحصال اولوندوقدان سونرا بیر مدت ساخ‌لانیب، داها گئج ایشلدیله بیلر.

بوندان علاوه، بنزر سو نیشانلاری همیشه عینی قالبین محصولـو اولمایا بیلر.

دمک، کاغذ و سو نیشانی تاریخی تعیین ائتمک اوچون اهمیت‌لی دلیـل‌لردیر، لاکن اونلاری تک‌باشینا قطعی تاریخ کیمی قبول ائتمک اولماز.

۳. عینی الیازمادا بیر یا ایکی کاتب؟

بوگونکـی درسین باشقا بیر مسئله‌سی بیر الیازمانین فرقلی حصه‌لرینده گؤرونن یازی فرق‌لری ایدی.

مثلاً، ۱۰۰ ورقلیک بیر الیازمانین ایلک ۶۰ ورقینده یازی بیر جور، سون ۴۰ ورقینده ایسه باشقا جور گؤرونه بیلر.

ایلک باخیشدا بیز ایکی کاتبین ایشلدیگینی دوشونه بیلریک. لاکن یازی‌نین دَییشمه‌سی حتماً کاتبین دَییشمه‌سی معناسیندا دئییل.

عینی کاتب فرقلی زامانلاردا، فرقلی قلم یا مرکبله یازا بیلر. حتی یورغونلوق، یازی سورعتی و ایش شرایطی خطین گؤرونوشونه تأثیر ائده بیلر.

بو سببدن حرفلرین قورولوشو، قلمین حرکت جهتـی، سطرلرین تنظیمی، مرکب، کاغذ و دفترچه‌لرین قورولوشو بیرلیکده آراشدیریلمالیدیر.

تعلیمی نتیجه: یازی‌نین فرقلی گؤرونمه‌سی بیر مشاهده‌دیر؛ «ایکی کاتب وار» نتیجه‌سی ایسه علاوه دلیل طلب ائدیر.

۴. کلمه‌نین فرقلی یازیلیشی: خطا، لهجه، یوخسا کاتب عادتی؟

درسیمیزده کلمه‌لرین فرقلی یازیلیشینا دا دیقت ائتدیک.

بیر کاتب عینی کلمه‌نی بیر صفحه‌ده بیر نئچه جور یازا بیلر. خصوصاً اسکی تورکجه متن‌لرده، «اولدو» و «اؤلدو» کیمی کلمه‌لرین یازیلیشی بعضاً فرقلی شکل‌لرده قارشی‌میزا چیخیر.

بورادا اوچ مسئله‌نی آیری ساخلاماق لازیم‌دیر:

بیرینجی، کلمه‌نین الیازمادا نئجه یازیلدیغی.

ایکینجی، اونون دیل و جمله معناسی باخیمدان نئجه اوخونمالی اولدوغو.

اوچونجو، همن یازیلیشین مؤلفه، کاتبه یا داها قدیم بیر متن مرحله‌سینه عاید اولوب‌اولمادیغی.

بیر کلمه‌نین فرقلی یازیلیشی همیشه خطا دئییل. بو، املاء عادتی، لهجه، دیلین تاریخی مرحله‌سی یا کاتبین تحصیلی ایله باغلی اولا بیلر.

بونا گؤره فقط بیر نئچه کلمه‌نین یازیلیشینا باخاراق نسخه‌نین تاریخینی یا کاتبین کیملیگینی قطعی تعیین ائتمک دوغرو اولماز.

۵. مشترک خطالار و نسخه‌لرین شجره‌سی

درسین اساس بحث‌لریندن بیری نسخه‌لرین بیر-بیری ایله تاریخی و متنی علاقه‌سی ایدی.

بو علاقه‌نی آراشدیرماق اوچون فرضی اولاراق دؤرد نسخه‌نی مقابله ائتدیک:

نسخه	کتابت تاریخی	مشترک ۲۰ خطادان نئچه‌سی وار؟
الف	معلوم دئییل	۰
هـ	۱۰۵۰	۱۸
ب	۱۰۸۰	۲۰
ج	۱۱۲۰	۲۰

بو معلوماتدان گؤرونور کی، ب و ج نسخه‌لری ۲۰ مشترک خطا داشییر. هـ نسخه‌سینده بو خطالارین ۱۸-ی موجوددور. الف نسخه‌سینده ایسه بو ۲۰ خطا یوخدور.

ایلک باخیشدا ب و ج نسخه‌لرینین عینی منبَعدن کؤچورولدوغونو دوشونمک ممکن‌دور.

لاکن مشترک خطالارین فقط سایینا اساسلانماق کافی دئییل.

مثلاً، ۲۰ فرقلی یازیلیش عینی املاء قاعده‌سیندن یارانمیشسا، اونلار ۲۰ مستقل دلیل حساب اولونمایا بیلر.

بونون عکسینه، ایکی نسخه‌ده عینی نادیر و پیچیده خطانین موجودلوغو، بزن اونلارین آراسینداکی علاقه‌نی داها گوجلو گؤستره بیلر.

بورادا اساس سوال بودور: بو خطالار بیر-بیریندن مستقل اولاراق یارانا بیلردیمی، یوخسا مشترک بیر متن منبَعینی گؤستریر؟

۶. قدیم نسخه همیشه سونراکی نسخه‌نین مستقیم منبَعی دئییل

هـ نسخه‌سی ۱۰۵۰ تاریخینده، ب نسخه‌سی ۱۰۸۰ تاریخینده، ج نسخه‌سی ایسه ۱۱۲۰ تاریخینده یازیلـمیش فرض اولونور.

هـ نسخه‌سینین داها قدیم اولماسی اونون ب و ج نسخه‌لرینین مستقیم منبَعی اولدوغونو ثابت ائتمیر.

بو اوچ نسخه مشترک بیر قدیم منبَعدن فرقلی یوللارلا کؤچورولموش اولا بیلر.

بوندان علاوه، کاتب بیر نئچه نسخه‌نی مقابله ائده‌رک اؤز متنینی حاضیرلامیش اولا بیلر. بو حالدا نسخه‌نین شجره‌سی ساده بیر آغاج شکلینه سیغمایا بیلر.

بو مسئله بیزه اؤیرتدی کی، نسخه‌نین کتابت تاریخی ایله اونون متن شجره‌سینده‌کی موقعیتی عینی مسئله دئییل.

۷. عینی یئددی کلمه‌نین حذف اولونماسی

سکیزینجی علمی تمرینیمیزده فرض ائتدیک کی، ب و ج نسخه‌لرینده عینی جمله‌نین اورتاسیندان عینی یئددی کلمه حذف اولونوب.

الف و هـ نسخه‌لرینده ایسه بو یئددی کلمه موجوددور.

بوندان علاوه، حذف اولونموش حصه‌نین اولجه‌سینده و سونوندا کاتبین گؤزونون بیر بنزر کلمه‌دن باشقاسینا سیچرادیغینی گؤستره‌جک آچیق علامت یوخدور.

بو وضعیتده ایکی کاتبین عینی یئددی کلمه‌نی عینی موضع‌دا مستقل اولاراق بوراخماسی احتمالینی ضعیف حساب ائتدیک.

بونا گؤره ب و ج نسخه‌لرینین مشترک متن شاخه‌سینه منسوب اولماسی فرضیه‌سی گوجلندی.

لاکن بو، اونلارین حتماً عینی فیزیکی نسخه‌دن مستقیم کؤچورولدوغونو ثابت ائتمیر.

بورادا بیر باشقا مهم فرق ده آیدینلاشدی: حذف ایله صفحه‌ده بوش یئر قالماسی عینی دئییل.

کاتب یئددی کلمه‌نی یازمادان جمله‌نی داوام ائتدیره بیلر. بو حالدا صفحه‌ده هیچ بیر بوشلوق گؤرونمه‌ز.

اگر صفحه‌ده حقیقتاً بوش یئر قالیبسا، بو، علاوه مادی مشاهده کیمی آراشدیریلمالیدیر.

۸. حذف همیشه تصادفی خطا دئییل

درسین تنقیدی بحثینده بیر باشقا احتمال اورتایا چیخدی: کاتب بعضاً متنـی آگاهانه دَییشدیره بیلر.

بو دَییشیکلیک ادبی، دینی، سیاسی یا ایدئولوژی مقصدله باغلی اولا بیلر.

مثلاً، بیر کاتب اؤز فکری مؤقفینه اویغون گلمـه‌ین یئددی کلمه‌نی حذف ائده، سونرا جمله‌نین اولجه‌سینده و سونونداکی عبارت‌لری ده دَییشدیره بیلر.

بو حالدا جمله گراماتیک باخیمدان طبیعی قالا بیلر، لاکن متنـین معناسی و فکری جهتـی دَییشه بیلر.

لاکن بورادا علمی احتیاط ضروری‌دیر.

سیاسی یا دینی مضمونلو بیر عبارتین حذف اولونماسی، همن حذفین حتماً سیاسی یا دینی مقصدله ائدیلدیگینی ثابت ائتمیر.

بونون اوچون متنـین باشقا یئرلری، نسخه‌لرین تاریخی محیطی و ممکن اولدوقدا کاتبین دَییشیکلیک عادتلری آراشدیریلمالیدیر.

متن‌ده نئین دَییشدیگینی گؤسترمک بیر مسئله‌دیر؛ اونون نه اوچون دَییشدیگینی ثابت ائتمک باشقا مسئله.

۹. علمی آراشدیرمادا اؤز یانلیشلاریمیزی تانیمـاق

بوگونکـی درس فقط نسخه‌لر حاققیندا دئییل، آراشدیرما اوصولوموز حاققیندا دا ایدی.

تمرین‌لرده بیر نئچه دفعه احتمـاللارى قطعی نتیجه‌یه یاخینلاشدیرماق خطرینه دوشدویوموزو گؤردوک.

مثلاً، ج نسخه‌سینده بیر جمله موجود اولدوغونا، ب نسخه‌سینده ایسه اولمادیغینا گؤره، ج کاتبینین حتماً باشقا منبَعدن ایستیفاده ائتدیگینی دئمک ایستدیک.

لاکن سونرا آیدینلاشدی کی، ج نسخه‌سی باشقا بیر اصلدن کؤچورولموش، جمله سونرادان اضافه ائدیلمیش یا کاتب بیر نئچه منبَعدن ایستیفاده ائتمیش اولا بیلر.

بو مثالده اساسی یانلیش، معقول بیر فرضیه‌نی یگانه ممکن آچیقلاما کیمی قبول ائتمک ایدی.

باشقا بیر یانلیش ایسه بو ایدی کی، الف نسخه‌سینده ۲۰ خطانین اولماماسینی، اونون ب و ج نسخه‌لرینین اجدادی اولمایاجاغینا دلیل حساب ائتدیک.

حالـبوکی، خطالار الف‌دن سونراکی بیر آرا نسخه‌ده یارانمیش اولا بیلردی.

بو دوزلیش‌لرین اهمیتـی اوندا‌دیر کی، علمی آراشدیرمادا یانلیشی تانیمـاق ضعف دئییل؛ دلیل‌لری داها دقیق قیمت‌لندیرمـه‌یه آپاران بیر مرحله‌دیر.

۱۰. درسین تعلیمی مدلی: مشاهده، فرضیه، دلیل، نتیجه

بوگونکـی تمرین‌لرده دؤرد مرحله‌لی بیر آراشدیرما اوصولونو تطبیق ائتدیک.

بیرینجی مرحله — مشاهده

اولجه نسخه‌ده حقیقتاً نه گؤردویوموزو ثبت ائدیریک. مثلاً، ب و ج نسخه‌لرینده عینی یئددی کلمه یوخدور.

ایکینجی مرحله — فرضیه

بو مشاهده‌نی آچیقلاماق اوچون ممکن احتمـاللارى قوروروق. مثلاً، ایکی نسخه مشترک بیر منبَعدن کؤچورولموش اولا بیلر.

اوچونجو مرحله — دلیل

فرضیه‌لری مقابله ائدیریک. عینی حذفین مستقل یارانما احتمالینی، متنـین قورولوشونو و باشقا نسخه‌لرده‌کی اوخونوشلاری آراشدیرـیریق.

دؤردونجو مرحله — نتیجه

فقط دلیـل‌لرین ایجازه وئردیگی قدر حکم وئریریک. اگر مشترک منبع فرضیه‌سی گوجلو‌دورسا، بونو آچیق دئییریک؛ لاکن قطعی ثابت اولونمایان مسئله‌نی قطعی نتیجه کیمی ارائه ائتمیریک.

بو دؤرد مرحله فقط الیازما آراشدیرماسی اوچون دئییل، تاریخی سندلرین، ادبی متن‌لرین و باشقا علمی منبَعلرین تنقیدی بررسی‌سی اوچون ده فایدالی‌دیر.

نتیجه

۵۱۸-جی برنامه‌نین ۰۹-جو درسـینده اسکی الیازمالارین آراشدیرماسی‌نین بیر نئچه اساس مسئله‌سی اوزرینه ایشله‌دیک: کتابت تاریخی، کاغذ و سو نیشانی، یازی فرق‌لری، کاتب کیملیگی، املاء خصوصیت‌لری، مشترک خطالار، نسخه شجره‌سی و متن‌ده حذف‌لر.

بو بحث‌لر بیزه گؤستردی کی، الیازما آراشدیرماسیندا هیچ بیر علامتی اؤز تاریخی و متنی محیطیندن آیری قیمت‌لندیرمک دوغرو دئییل.

بیر تاریخ، بیر سو نیشانی، بیر یازی فرقی یا بیر مشترک خطا آراشدیرمایا باشلاماق اوچون مهم اولا بیلر. لاکن علمی نتیجه‌یه چاتماق اوچون بو علامتلرین بیر-بیری ایله علاقه‌سی و بدیل آچیقلامالاری دا یوخلانمالیدیر.

بوگونکـی درسین بیزیم اوچون ان مهم تعلیمی نتیجه‌سی بودور:

علمی آراشدیرمادا اساس مقصد هر سوالا تئز جواب وئرمک دئییل؛ هانسی جوابی هانسی دلیلله و نه درجه‌ده قبول ائده بیله‌جه‌ییمیزی اؤیرنمکدیر.

بو اصولا سادیق قالاراق، گله‌جک درس‌لرده حقیقی الیازمالارین اوخونوشو و مقایسه‌سی زامانیندا اؤیرندیگیمیز اوصوللاری عملی شکلده تطبیق ائتمه‌یه چالیشاجاغیق.

۱۷ اکتوبر ۲۰۲۶

---------------------------------------------------------

Eski El Yazmalarının Araştırılmasında Kanıttan Sonuca

Paleografi, Kodikoloji, Nüsha Şeceresi ve Metin Eleştirisi Üzerine Eleştirel ve Eğitsel Bir Ders

518. Program – 9. Ders

17 Ekim 2026

Giriş

Eski el yazmalarını araştırmak yalnızca tarihî yazıları okumak, kelimeleri tanımak ve metinleri günümüz diline aktarmak değildir. Bu araştırma, aynı zamanda tarihî belgeleri incelemeyi, nüshalar arasındaki ilişkileri belirlemeyi, müstensihlerin müdahalelerini tespit etmeyi ve bir metnin zaman içerisinde nasıl değiştiğini anlamayı gerektirir.

Bu dersimizde temel amacımız, bir el yazmasının tarihini belirlemekten daha kapsamlıydı: Gözlemi varsayımdan, varsayımı kanıttan, kanıtı ise sonuçtan ayırmayı öğrenmek.

Bu amaçla paleografi, kodikoloji, filoloji ve metin eleştirisi alanlarında çeşitli varsayımsal örnekler üzerinde çalıştık.

Her alıştırma yeni bir sorunu gündeme getirdi. Sorulara verdiğimiz cevaplar ise bilimsel araştırmada yalnızca ihtimalleri sıralamanın yeterli olmadığını gösterdi. Hangi varsayımın daha güçlü kanıtlara dayandığını da araştırmamız gerektiğini öğrendik.

1. El Yazmasının Tarihi: Yazılı Tarih ile Gerçek İstinsah Tarihi

Bir el yazmasının sonunda tarih bulunması, o nüshanın mutlaka belirtilen tarihte yazıldığı anlamına gelmez.

Örneğin, bir el yazmasının sonundaki ketebe kaydında 1034 tarihi yer alıyorsa bu tarih mevcut nüshanın istinsah tarihi olabilir. Ancak müstensih, kendisinden önceki bir nüshanın ketebe kaydını da aynen kopyalamış olabilir.

Bu durumda söz konusu tarih, elimizdeki nüshaya değil, daha eski bir nüshaya ait olabilir.

Dolayısıyla el yazmasının tarihini araştırırken yazı özelliklerini, kâğıdı, mürekkebi, cilt ve forma yapısını, ayrıca ketebe kaydının metinle ilişkisini birlikte incelememiz gerekir.

Buradan çıkardığımız temel ders şudur:

Bir nüshada tarih bulunması gözlemdir; bu tarihin mevcut nüshanın istinsah tarihi olduğunu söylemek ise doğrulanması gereken bir varsayımdır.

2. Kâğıt ve Filigran: Maddi Kanıtların Sınırları

Kodikolojik araştırmalarda kâğıdın özellikleri ve filigranlar önemli bir yer tutar.

Örneğin, bir el yazmasının kâğıdındaki filigrana benzeyen işaretlerin 1080–1100 yıllarına tarihlenen başka belgelerde bulunduğunu varsayalım.

Bu benzerlik, nüshanın tarihini araştırmamıza yardımcı olur. Ancak kâğıdın mutlaka aynı yıllarda kullanıldığını kesin olarak kanıtlamaz.

Çünkü kâğıt üretildikten sonra yıllarca saklanmış ve daha sonraki bir tarihte kullanılmış olabilir.

Ayrıca birbirine benzeyen filigranlar her zaman aynı kalıptan üretilmiş olmayabilir.

Bu nedenle kâğıt ve filigran özellikleri önemli tarihlendirme kanıtlarıdır; ancak bunları tek başına kesin tarih olarak kabul etmek doğru değildir.

3. Aynı El Yazmasında Bir mi, İki mi Müstensih Var?

Dersimizin önemli konularından biri, aynı el yazmasının farklı bölümlerinde görülen yazı farklılıklarıydı.

Örneğin, 100 varaklık bir el yazmasının ilk 60 varağında yazı bir biçimde, son 40 varağında ise farklı bir biçimde görünebilir.

İlk bakışta eserin iki ayrı müstensih tarafından yazıldığını düşünebiliriz.

Ancak yazının değişmesi mutlaka müstensihin değiştiği anlamına gelmez.

Aynı kişi farklı zamanlarda, farklı kalemlerle veya farklı mürekkepler kullanarak yazmış olabilir. Yorgunluk, yazma hızı ve çalışma koşulları da yazının görünümünü etkileyebilir.

Bu nedenle harflerin biçimlerini, kalemin hareket yönünü, yazı eğimini, satır düzenini, mürekkebi, kâğıdı ve formaların yapısını birlikte değerlendirmeliyiz.

Burada paleografi ve kodikoloji birbirini tamamlar.

Eğitsel sonuç: Yazıların farklı görünmesi bir gözlemdir. “Bu el yazmasını iki müstensih yazmıştır” demek ise ek kanıt gerektiren bir sonuçtur.

4. Kelimelerin Farklı Yazılışları: Hata mı, Lehçe mi, Müstensih Alışkanlığı mı?

Dersimizde kelimelerin farklı yazılışları üzerinde de durduk.

Bir müstensih aynı kelimeyi tek bir sayfada birkaç farklı biçimde yazabilir.

Özellikle eski Türkçe metinlerde, Arap harfleriyle yazılmış bazı kelimelerin okunması dikkatli bir dil incelemesi gerektirir.

Örneğin, “oldu” ve “öldü” gibi kelimelerin yazılışları bazı el yazmalarında farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir.

Burada üç ayrı meseleyi birbirinden ayırmamız gerekir:

Kelime el yazmasında nasıl yazılmıştır?
Dil bilgisi ve cümlenin anlamı bakımından nasıl okunmalıdır?
Bu yazılış eserin müellifine mi, müstensihe mi, yoksa daha eski bir metin geleneğine mi aittir?

Bir kelimenin farklı yazılması her zaman hata değildir.

Bu durum yazım geleneği, lehçe özellikleri, dilin tarihsel gelişimi veya müstensihin eğitim çevresiyle ilgili olabilir.

Dolayısıyla birkaç kelimenin yazılışına bakarak bir nüshanın tarihini ya da müstensihin kimliğini kesin olarak belirlemek mümkün değildir.

Ayrıca metnin dil bakımından eski özellikler taşıması, elimizdeki fiziksel nüshanın da aynı dönemde yazıldığını kanıtlamaz.

Daha sonraki bir müstensih, kendisinden yüzyıllar önce kullanılan dil ve yazım özelliklerini korumuş olabilir.

5. Ortak Hatalar ve Nüshaların Şeceresi

Dersimizin temel konularından biri, nüshalar arasındaki tarihî ve metinsel ilişkilerin araştırılmasıydı.

Bu ilişkileri incelemek amacıyla dört varsayımsal nüshayı karşılaştırdık.

Nüsha	İstinsah tarihi	İncelenen 20 ortak hatadan kaçını taşıyor?
A	Bilinmiyor	0
H	1050	18
B	1080	20
C	1120	20

Bu örnekte B ve C nüshaları aynı 20 hatayı taşımaktadır. H nüshasında bu hatalardan 18'i bulunurken A nüshasında söz konusu 20 hata görülmemektedir.

İlk bakışta B ve C nüshalarının ortak bir kaynaktan kopyalandığını düşünebiliriz.

Ancak yalnızca ortak hataların sayısına dayanarak kesin bir sonuca ulaşamayız.

Örneğin, 20 farklı yazım biçimi aynı imla alışkanlığından kaynaklanıyorsa bunları 20 bağımsız kanıt olarak değerlendiremeyiz.

Buna karşılık iki nüshada aynı nadir ve karmaşık hatanın bulunması, bazen çok sayıda sıradan yazım benzerliğinden daha güçlü bir kanıt oluşturabilir.

Burada temel soru şudur:

Bu hatalar birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkmış olabilir mi, yoksa ortak bir metin kaynağına mı işaret etmektedir?

Bu soruya cevap verebilmek için farklılıkların gerçekten hata olup olmadığını ve aynı hatanın bağımsız biçimde tekrarlanmasının ne kadar mümkün olduğunu incelememiz gerekir.

6. Daha Eski Bir Nüsha Her Zaman Sonraki Nüshanın Doğrudan Kaynağı Değildir

Örneğimizde H nüshasının 1050, B nüshasının 1080 ve C nüshasının 1120 yılında istinsah edildiğini varsaydık.

H nüshasının daha eski olması, onun B ve C nüshalarının doğrudan kaynağı olduğunu kanıtlamaz.

Bu üç nüsha daha eski bir ortak kaynaktan farklı yollarla çoğaltılmış olabilir.

Ayrıca bir müstensih, birden fazla nüshayı karşılaştırarak kendi metnini hazırlamış olabilir.

Bu durumda metnin aktarım tarihi basit bir soy ağacıyla açıklanamayabilir.

Metin eleştirisinde farklı kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan bu tür karmaşık aktarım ilişkileri özellikle önemlidir.

Bu tartışmada öğrendiğimiz temel ilke şudur:

Bir nüshanın istinsah tarihi ile metnin aktarım zincirindeki konumu aynı şey değildir.

7. Aynı Yedi Kelimenin İki Nüshada Eksik Olması

Sekizinci bilimsel alıştırmamızda daha ayrıntılı bir sorun üzerinde durduk.

B ve C nüshalarında aynı cümlenin ortasındaki yedi kelimenin bulunmadığını varsaydık.

A ve H nüshalarında ise bu yedi kelime mevcuttu.

Üstelik eksik bölümün başlangıcında ve sonunda, müstensihin gözünün benzer bir kelimeden diğerine sıçradığını gösterecek açık bir işaret bulunmuyordu.

Bu durumda iki müstensihin aynı yedi kelimeyi aynı yerde birbirinden bağımsız olarak atlaması, ortak bir kaynaktan gelen eksiklik ihtimaline göre daha zayıf görünmektedir.

Dolayısıyla B ve C nüshalarının ortak bir metin koluna mensup olduğu varsayımı güçlenmektedir.

Ancak bu durum, iki nüshanın mutlaka aynı fiziksel ara nüshadan doğrudan kopyalandığını kanıtlamaz.

Burada önemli bir başka ayrım da ortaya çıktı:

Metinde eksiklik bulunması ile sayfada boşluk bırakılması aynı şey değildir.

Müstensih yedi kelimeyi yazmadan cümleye devam etmiş olabilir. Bu durumda sayfada herhangi bir boşluk görülmeyebilir.

Buna karşılık sayfada gerçekten boş bir alan bırakılmışsa bu durum ayrıca incelenmesi gereken maddi bir kanıttır.

Müstensih okuyamadığı bir kelimeyi veya ifadeyi daha sonra tamamlamak amacıyla boş bırakmış olabilir. Ancak böyle bir açıklama için el yazmasının kendisini incelemek gerekir.

8. Metindeki Eksiklik Her Zaman Dikkatsizlikten Kaynaklanmaz

Dersimizin eleştirel tartışmasında başka bir ihtimal üzerinde de durduk:

Bir müstensih, metni bilinçli olarak değiştirmiş olabilir.

Bu müdahale edebî, dinî, siyasi veya ideolojik amaçlarla ilişkili olabilir.

Örneğin bir müstensih, kendi düşüncesine uygun bulmadığı yedi kelimeyi çıkarabilir. Ardından cümlenin önceki ve sonraki bölümlerini değiştirerek yeni bir anlam oluşturabilir.

Bu durumda cümle dil bilgisi bakımından doğru ve anlamlı kalabilir; ancak metnin düşünsel yönü değişmiş olabilir.

Burada önemli bir noktaya dikkat etmeliyiz:

Bir ifadenin siyasi veya dinî içerik taşıması, onun mutlaka siyasi ya da dinî nedenlerle çıkarıldığını kanıtlamaz.

Böyle bir sonuca ulaşmak için aynı nüshadaki başka müdahaleleri, dönemin tarihî koşullarını, müstensihin içinde bulunduğu çevreyi ve diğer nüshaların metinlerini karşılaştırmalıyız.

Metinde neyin değiştiğini göstermek başka, bu değişikliğin neden yapıldığını kanıtlamak başka bir araştırma sorunudur.

Bu ayrım, metin eleştirisinin tarih araştırmasıyla ilişkisini anlamamız açısından özellikle önemlidir.

9. Eleştirel Değerlendirme: Araştırma Sürecinde Yaptığımız Hatalar

Bu ders yalnızca el yazmaları hakkında değildi. Aynı zamanda kendi araştırma yöntemimizi de eleştirel biçimde değerlendirdik.

Alıştırmalar sırasında birkaç kez makul bir ihtimali kesin sonuca dönüştürme tehlikesiyle karşılaştık.

Örneğin, C nüshasında bir cümlenin bulunmasına karşılık B nüshasında bulunmamasından hareketle, C müstensihinin mutlaka başka bir kaynaktan yararlandığını söylemeye yöneldik.

Ancak daha sonra başka ihtimallerin de bulunduğunu gördük.

C nüshası farklı bir kaynaktan kopyalanmış olabilir. Söz konusu cümle sonradan eklenmiş olabilir. Ya da müstensih birden fazla kaynağı karşılaştırmış olabilir.

Buradaki yöntemsel hata, makul bir varsayımı tek mümkün açıklama olarak kabul etmekti.

Bir başka örnekte, A nüshasında 20 ortak hatanın bulunmamasından hareketle onun B ve C nüshalarının atası olamayacağını düşündük.

Oysa söz konusu hatalar, A nüshasından sonraki bir ara nüshada ortaya çıkmış olabilir.

Bu nedenle A nüshasında hataların bulunmaması, onun metnin aktarım zincirinde daha eski bir konumda bulunma ihtimalini ortadan kaldırmaz.

Ancak A nüshasının istinsah tarihi bilinmediği için onun fiziksel olarak diğer nüshalardan daha eski olduğunu da söyleyemeyiz.

Bu düzeltmelerin bilimsel değeri büyüktür.

Çünkü araştırmada hata yapmak kadar, o hatayı fark etmek, nedenini açıklamak ve sonucu yeniden değerlendirmek de öğrenme sürecinin bir parçasıdır.

Eleştirel araştırma, yalnızca başkalarının görüşlerini sorgulamak değil, kendi varsayımlarımızı da aynı ölçütlerle incelemektir.

10. Dört Aşamalı Bilimsel Araştırma Modeli

Bu derste uyguladığımız en önemli yöntemlerden biri, araştırmayı dört aşamada yürütmekti:

Birinci aşama: Gözlem

Öncelikle el yazmasında gerçekten ne gördüğümüzü kaydederiz.

Örneğin:

B ve C nüshalarında aynı yedi kelime bulunmamaktadır.

Bu aşamada henüz eksikliğin nedenine ilişkin kesin bir açıklama yapmayız.

İkinci aşama: Varsayım

Gözlemlediğimiz durumu açıklayabilecek ihtimalleri ortaya koyarız.

Örneğin:

B ve C nüshaları bu eksikliği ortak bir kaynaktan devralmış olabilir.

Ancak iki müstensihin birbirinden bağımsız olarak aynı ifadeyi çıkarmış olması da araştırılması gereken alternatif bir varsayımdır.

Üçüncü aşama: Kanıt

Varsayımları karşılaştırırız.

Eksikliğin iki nüshada aynı yerde başlayıp başlamadığını, aynı yerde sona erip ermediğini ve bağımsız olarak ortaya çıkmasını açıklayabilecek bir neden bulunup bulunmadığını inceleriz.

Ayrıca diğer nüshalardaki okumaları ve metnin anlamını değerlendiririz.

Dördüncü aşama: Sonuç

Yalnızca kanıtların izin verdiği ölçüde hüküm veririz.

Örneğin:

B ve C nüshalarının ortak bir metin koluna mensup olması güçlü bir ihtimaldir. Ancak aynı fiziksel ara nüshadan doğrudan kopyalandıkları henüz kesin olarak kanıtlanmamıştır.

Bu dört aşamalı yöntem yalnızca el yazması araştırmaları için değil; tarih, edebiyat, filoloji ve diğer bilimsel çalışmalar için de uygulanabilir.

11. Öğrenme Sürecinin Değerlendirilmesi

Dokuzuncu dersin önemli kazanımlarından biri, ihtimalleri sıralamaktan onların kanıt gücünü değerlendirmeye doğru ilerlememiz oldu.

İlk alıştırmalarda birden fazla açıklamanın mümkün olabileceğini göstermeye çalıştık.

Sonraki alıştırmalarda ise daha ileri bir soru sorduk:

Hangi açıklama mevcut kanıtlarla daha iyi desteklenmektedir?

Özellikle aynı yedi kelimenin iki nüshada eksik olması örneğinde, ortak kaynak varsayımının neden bağımsız hata varsayımından daha güçlü olabileceğini tartıştık.

Bununla birlikte bilimsel ihtiyatı korumamız gerektiğini de gördük.

Bir varsayımın diğerinden daha güçlü olması, onun kesin olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

Bu nedenle araştırmacının görevi yalnızca olası açıklamalar üretmek değil, bu açıklamaların güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koymaktır.

Ayrıca varsayımsal alıştırmalarda verilen bilgiler ile gerçek el yazmalarından elde edilen gözlemleri birbirine karıştırmamak gerekir.

Gerçek bir el yazması araştırmasında metnin kendisini, mümkünse fiziksel nüshayı, yazı özelliklerini, kâğıdı, mürekkebi ve ilgili diğer tanıkları incelemeden kesin hüküm vermemeliyiz.

Sonuç

programın 9. dersinde eski el yazmalarının araştırılmasıyla ilgili çeşitli temel sorunları ele aldık.

İstinsah tarihi, kâğıt ve filigran, yazı farklılıkları, müstensihlerin kimliği, kelimelerin yazım özellikleri, ortak hatalar, nüshaların şeceresi ve metindeki eksiklikler üzerinde durduk.

Bu tartışmalar bize, el yazması araştırmalarında hiçbir işareti kendi tarihî ve metinsel bağlamından bağımsız değerlendirmememiz gerektiğini gösterdi.

Bir tarih kaydı, filigran, yazı farklılığı veya ortak hata önemli bir başlangıç noktası olabilir.

Ancak bilimsel bir sonuca ulaşmak için bütün bu verilerin birbirleriyle ilişkisini ve alternatif açıklamalarını da incelemeliyiz.

Ders boyunca özellikle bir ilkeyi öne çıkardık:

Bilimsel araştırmanın amacı her soruya hızlı ve kesin bir cevap vermek değildir. Asıl amaç, hangi sonucun hangi kanıtlarla ve ne ölçüde savunulabileceğini öğrenmektir.

Bu anlayışla, ilerleyen derslerde gerçek el yazmalarını okurken ve karşılaştırırken öğrendiğimiz yöntemleri uygulamaya devam edeceğiz.

Çünkü el yazması araştırmalarında bilimsel ilerleme, yalnızca yeni bilgiler edinmekle değil, o bilgilerin sınırlarını da doğru belirlemekle mümkündür.

Eski Kitapların Araştırılması

518. Program – 9. Ders
17 Ekim 2026

------------------------------------------------------------------

From Evidence to Conclusions in Historical Manuscript Research

A Critical and Educational Study of Paleography, Codicology, Textual Criticism, and Manuscript Genealogy

Program 518 — Lesson 9
October 17, 2026

Introduction

Studying historical manuscripts involves much more than deciphering old handwriting, identifying unfamiliar words, or translating texts into modern languages. It requires examining historical evidence, investigating relationships between manuscript witnesses, identifying scribal interventions, and understanding how texts changed during centuries of transmission.

The central objective of our ninth lesson was therefore broader than establishing the date of a particular manuscript. We sought to develop a fundamental research skill: distinguishing observation from hypothesis, hypothesis from evidence, and evidence from conclusion.

To explore this principle, we worked through a series of hypothetical exercises involving paleography, codicology, philology, and textual criticism.

Each exercise introduced a different methodological problem. Through discussion and critical evaluation, we learned that scientific inquiry requires more than listing possible explanations. We must also determine which hypotheses are better supported by the available evidence.

1. Dating a Manuscript: A Written Date Is Not Necessarily the Date of the Surviving Copy

The presence of a date in a manuscript does not necessarily establish when the surviving physical copy was produced.

For example, suppose a manuscript contains the date 1034 in its final scribal statement, commonly known as a colophon.

This date might indicate when the surviving manuscript was copied. However, the scribe may have reproduced the colophon of an earlier exemplar without distinguishing the original statement from the circumstances of the new copy.

In that case, the date would refer to an earlier manuscript rather than the surviving witness.

Consequently, manuscript dating requires the examination of multiple forms of evidence, including handwriting, paper, ink, quire structure, and the relationship between the colophon and the surrounding text.

The fundamental methodological lesson is straightforward:

The presence of a written date is an observation. Identifying that date as the production date of the surviving manuscript is a hypothesis that requires verification.

2. Paper and Watermarks: Understanding the Limits of Material Evidence

Paper characteristics and watermarks are important sources of evidence in codicological research.

Suppose the watermark in a manuscript resembles marks found in documents dated between 1080 and 1100.

This similarity may help establish a possible chronological framework for the paper. However, it does not prove that the manuscript itself was copied during those years.

Paper could have been manufactured earlier, stored for some time, and used considerably later.

Furthermore, similar watermark designs do not necessarily indicate production from the same mould.

Watermark comparisons must therefore be considered alongside other material and historical evidence.

A watermark can support a dating hypothesis, but it rarely establishes an exact manuscript production date on its own.

3. One Manuscript, One Scribe—or Several?

Another issue examined during the lesson concerned differences in handwriting within a single manuscript.

Imagine a manuscript consisting of 100 folios. The handwriting in the first 60 folios appears different from that in the remaining 40.

At first glance, this might suggest that two scribes participated in its production.

However, differences in handwriting do not automatically establish the presence of multiple scribes.

The same person may write differently at different times or under different working conditions. Changes in pens, ink, writing speed, fatigue, and other circumstances can affect the appearance of a manuscript.

A careful investigation should therefore compare letterforms, stroke direction, pen movement, writing rhythm, line arrangement, ink characteristics, paper, and quire structure.

Paleographical and codicological evidence must be examined together.

The educational principle is clear:

Differences in handwriting are observable facts. The conclusion that two scribes produced the manuscript requires additional evidence.

4. Different Spellings of the Same Word: Error, Dialect, or Scribal Practice?

The lesson also addressed variation in the spelling of individual words.

A scribe may write the same word in several different ways, sometimes even on a single page.

This phenomenon is particularly relevant to historical Turkic manuscripts written in the Arabic script.

For example, words corresponding to the modern Turkic forms oldu (“became” or “happened”) and öldü (“died”) may present difficulties of interpretation depending on their spelling, grammatical context, and the linguistic conventions of the manuscript.

Three distinct questions must be considered:

How is the word actually written in the manuscript?
How should it be read in its grammatical and semantic context?
Does the spelling reflect the author’s language, the scribe’s practice, or an earlier stage of textual transmission?

Different spellings do not necessarily represent errors.

They may reflect orthographic conventions, dialectal variation, historical linguistic developments, or the educational background of the scribe.

It would therefore be methodologically unsound to determine the date of a manuscript or identify its scribe solely from a small number of spelling variations.

An additional distinction is equally important: the linguistic age of a text is not necessarily the age of the surviving physical manuscript.

A later scribe may preserve linguistic and orthographic features inherited from a much earlier exemplar.

5. Shared Errors and the Genealogy of Manuscripts

One of the central topics of our lesson was the reconstruction of relationships between manuscript witnesses.

To investigate this problem, we considered four hypothetical manuscripts:

Manuscript	Copying date	Number of the 20 shared errors present
A	Unknown	0
H	1050	18
B	1080	20
C	1120	20

In this example, manuscripts B and C contain the same 20 errors.

Manuscript H contains 18 of those errors, while manuscript A contains none of the 20 errors under examination.

At first glance, the agreement between B and C might suggest that they derive from a common source.

However, the number of shared errors alone is insufficient to establish a manuscript genealogy.

For example, 20 spelling differences produced by a single orthographic convention should not necessarily be treated as 20 independent pieces of genealogical evidence.

Conversely, two manuscripts sharing an unusual and complex error may provide stronger evidence of a common textual ancestor than numerous ordinary spelling similarities.

The central question is:

Could these errors have arisen independently, or do they indicate a shared source of textual transmission?

Before answering, we must establish that the relevant readings are genuinely erroneous rather than legitimate textual variants.

We must also examine whether the same errors could plausibly have arisen independently.

In textual criticism, distinctive shared errors may serve as conjunctive errors: evidence supporting a genealogical relationship between witnesses.

Their significance depends not merely on their number but also on their nature and the likelihood of independent occurrence.

6. An Older Manuscript Is Not Necessarily the Direct Source of a Later One

In our hypothetical example, manuscript H was dated to 1050, manuscript B to 1080, and manuscript C to 1120.

The earlier date of H does not prove that B and C were copied directly from it.

All three manuscripts might descend through different lines from an older common ancestor.

Alternatively, a scribe may have consulted several exemplars while producing a new manuscript.

Such a process can create complex patterns of textual transmission that cannot be adequately represented by a simple family tree.

In textual criticism, the use of multiple exemplars is often discussed under the concept of contamination.

The important methodological distinction is that the physical date of a manuscript and its position within the textual genealogy are not the same thing.

A later manuscript may preserve an older reading, while an earlier manuscript may contain innovations or errors absent from later witnesses.

Consequently, chronological priority does not automatically establish textual authority.

7. The Omission of the Same Seven Words in Two Manuscripts

Our eighth scientific exercise introduced a more specific problem.

We assumed that manuscripts B and C both omitted the same seven words from the middle of a sentence.

Those seven words were present in manuscripts A and H.

We also assumed that the words immediately preceding and following the omission did not provide an obvious explanation based on the scribe’s eye skipping between similar expressions.

Such eye-skipping errors can occur when a copyist moves unintentionally from one similar word or phrase to another, leaving out the intervening text.

However, in our hypothetical case, no clear indication of this mechanism was present.

The identical omission in B and C therefore strengthened the hypothesis that the two manuscripts inherited the omission from a common textual source.

The independent omission of exactly the same seven words at exactly the same location appeared less plausible.

Nevertheless, this does not prove that B and C were copied directly from the same physical intermediate manuscript.

They might belong to a broader textual branch in which the omission had already become established.

The exercise also highlighted an important distinction:

An omission in a text is not the same as a blank space on a manuscript page.

A scribe may omit several words and continue writing without leaving any visible gap.

Conversely, an actual blank space may indicate that the scribe encountered an uncertain or unreadable passage and intended to return to it later.

These possibilities must be distinguished through examination of the manuscript itself.

8. Omissions Are Not Always Accidental

During the critical discussion, we considered another important possibility: a scribe may deliberately alter a text.

Such interventions may be motivated by literary, religious, political, or ideological considerations.

For example, a scribe might remove seven words that conflict with a particular interpretation and then modify the surrounding sentence to produce a coherent alternative reading.

The resulting sentence might remain grammatically correct and meaningful while conveying a different intellectual or ideological position.

This possibility is especially relevant when studying historical, religious, political, and literary manuscripts.

However, methodological caution is essential.

The omission of a politically or religiously significant expression does not, by itself, prove that the omission was ideologically motivated.

Such an interpretation requires additional evidence.

Researchers should examine other alterations in the same manuscript, compare parallel passages, investigate the historical context, and consider the scribal environment.

A crucial distinction must therefore be maintained:

Identifying what changed in a text is one research problem. Establishing why it changed is another.

The first concerns textual evidence and transmission.

The second involves historical interpretation, intention, and context.

Neither question should be answered more confidently than the evidence permits.

9. Critical Reflection: Recognizing Errors in Our Own Research

This lesson was not only about manuscripts. It was also an exercise in examining our own research methods.

At several points, we encountered the danger of treating a plausible hypothesis as an established conclusion.

For example, we initially considered whether the presence of a sentence in manuscript C, combined with its absence from manuscript B, demonstrated that the scribe of C must have consulted another source.

Further analysis revealed several alternative explanations.

Manuscript C might have been copied from a different exemplar. The sentence might have been added later. Alternatively, the scribe might have consulted multiple sources.

The methodological problem was not that the original hypothesis was unreasonable.

The problem was the possibility of treating one reasonable explanation as the only explanation.

Another example concerned manuscript A.

Because A contained none of the 20 shared errors found in B and C, we initially considered whether it could be excluded as their ancestor.

However, the errors might have arisen in an intermediate manuscript copied from A.

Thus, the absence of these errors in A does not exclude its possible place among the ancestors of the later textual tradition.

At the same time, because the physical date of A is unknown, we cannot establish that the surviving manuscript A itself predates B and C.

These corrections illustrate an essential principle of scholarly inquiry:

Recognizing and correcting an error in reasoning is not a failure of research. It is part of the process through which research becomes more rigorous.

Critical scholarship requires us to question our own assumptions as carefully as we question the interpretations of others.

10. A Four-Stage Model for Manuscript Research

One of the most important educational outcomes of the lesson was the application of a four-stage research model.

Stage One: Observation

We begin by recording what can actually be observed.

For example:

Manuscripts B and C lack the same seven words.

At this stage, we do not claim to know why the words are missing.

Stage Two: Hypothesis

We develop possible explanations.

For example:

B and C may have inherited the omission from a common textual ancestor.

An alternative hypothesis is that two scribes omitted the same passage independently.

Stage Three: Evidence

We examine the evidence relevant to each hypothesis.

We compare the exact boundaries of the omission, investigate possible mechanisms of scribal error, examine the grammatical and semantic context, and compare the readings preserved in other manuscripts.

The purpose is not merely to find evidence supporting a preferred explanation.

We must also look for evidence that might weaken or contradict it.

Stage Four: Conclusion

Finally, we formulate a conclusion proportionate to the strength of the evidence.

For example:

The identical omission in B and C provides significant support for their membership in a common textual branch. However, the available evidence does not establish that they were copied directly from the same surviving or lost physical exemplar.

This four-stage model is useful not only in manuscript studies but also in historical research, philology, literary criticism, and other disciplines that depend on the interpretation of incomplete evidence.

11. Evaluating the Learning Process

An important achievement of our ninth lesson was the transition from identifying possible explanations to evaluating their relative evidential strength.

In the earlier exercises, our attention focused primarily on recognizing alternative hypotheses.

In the later exercises, we began asking a more demanding question:

Which explanation is better supported by the available evidence, and why?

The example of the seven-word omission was particularly instructive.

We considered why a shared-source hypothesis might be stronger than an independent-error hypothesis when two manuscripts contain an identical and unusual omission.

At the same time, we recognized that stronger evidence does not necessarily amount to absolute proof.

The task of the researcher is therefore not simply to produce explanations but to evaluate their strengths, weaknesses, and limitations.

We also learned the importance of distinguishing hypothetical teaching examples from actual manuscript evidence.

In real research, conclusions must be grounded in the examination of surviving witnesses, their textual readings, physical characteristics, and historical contexts.

A hypothetical exercise may demonstrate a valid method, but it cannot establish a historical fact about a manuscript that has not been examined.

Conclusion

In the ninth lesson of Program 518, we explored several fundamental problems in the study of historical manuscripts.

These included manuscript dating, paper and watermarks, handwriting variation, scribal identification, orthographic practices, shared errors, manuscript genealogy, and textual omissions.

Our discussions demonstrated that no single feature should be evaluated in isolation from its textual and historical context.

A colophon date, watermark, handwriting difference, or shared error may provide an important starting point.

However, reliable scholarly conclusions require the comparison of multiple forms of evidence and the careful examination of alternative explanations.

The central lesson of our study can be expressed in one principle:

The purpose of scholarly research is not to provide an immediate and definitive answer to every question. It is to determine which conclusions can be supported by which evidence, and with what degree of confidence.

In future lessons, we intend to apply these methods to the reading, comparison, and critical examination of historical manuscripts.

The study of manuscripts advances not only through the discovery of new information but also through a disciplined understanding of the limits of what that information allows us to conclude.

Historical Manuscript Studies
Program 518 — Lesson 9
October 17, 2026

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 517

2026-10-16T09:03:58.968-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 517

تورکجه

Türkcə

English

https://youtube.com/live/lbAXu5ceyWg

۵۱۷ -جی بؤلوم

میر عبدالفتاح مراغه‌ای‌نین «دیوان» ال‌یازماسی: بیر کودیکولوژی و پالئوقرافیا آراشدیرماسی

«بئین مهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» سیلسله‌سیندن

بوگونکۆ درسیمیزده ایران مجلس شورای اسلامی کتابخاناسیندا ساخنان، ۱۷۳۶۴ شماره‌سی ایله تانینان و میر عبدالفتاح مراغه‌ای‌یه نسبت وئریلن «دیوان» ال‌یازماسینی آراشدیرماغا چالیشدیق. کیتابخانانین تانیتیم بیلگی‌لرینده اثرین آدی «دیوان»، شاعیرین آدی ایسه میر عبدالفتاح مراغه‌ای اولاراق گؤستریلیبدیر. شاعیرین «اشراق» تخلصوندن ده ایستیفاده ائتدیگینی متن‌ده گؤردوک.

بو درسده مقصدیمیز یالنیز شعرلری اوخوماق دئییلدی. بیز ال‌یازمانین فیزیکی قۇرولوشونو، یازی نوعونو، کاتيبین ایش اؤزللیک‌لرینی، متن‌دهکی دوزن و دوزنسېزلیکلری، کیتابین استعمال ایزلرینی و ممکن تاریخی‌نی آراشدیرماغا چالیشدیق.

۱. ال‌یازمانین فیزیکی اؤزللیک‌لری

آراشدیردیغیمیز نۆسخه‌نین دیجیتال صورت‌لری ۹۴ گؤرونتودن عبارتدیر. بو گؤرونتولرین بیر چوخوندا کیتابین ایکی قارشیلیقلی صفحه‌سی بیرلیکده گؤرونور.

اؤلچو خط‌کشینه اساسلاناراق، ورقلرین بؤیوکلوگونو تخمیناً ۲۱ سانتیمتر اوزونلوق و ۱۲٫۵ سانتیمتر ائن اولاراق قئید ائتدیک. لاکین بو اؤلچولرین دیجیتال تصویر اوزريندن آلیندیغینی و دقیق فیزیکی اؤلچو ساییلمادیغینی ده نظره آلمالیییق.

متن صفحه‌لری ایله کیتابین باشلانغیج و سونونداکی بوش ورقلر آراسیندا کاغیذین رنگی و قالینلیغی باخیمیندان فرق گؤرونور. بو فرق سونرادان جلدلنه یا تعمیر اولونما احتمالینی دوشوندورور. آنجاق تکجه بو مشاهده‌یه اساسلاناراق کیتابین حتماً یئنی‌دن جلدلندیگینی دئمک اولماز.

۲. یازی نوعو: نستعلیق احتمالینی نئجه دگرلندیریریک؟

بو درسین ان اؤنملی بؤلوملریندن بیری خطین تانینماسی ایدی.

حرفلرین بیر-بیرینه نسبتله یئرلشمه‌سی، کلمه‌لرین ساتیر اوزرينده یوخاری و آشاغی حرکت ائتمه‌سی، اوزون و قیسـا قەلەم چکیش‌لری و بعضی حرفلرین بیر-بیرینین اوستونه گلمه‌سی، خطین نستعلیق اولما احتمالینی گوجلندیریر.

بیز خصوصاً «دال» و «واو» حرفلرینین شکلینه دقت ائتدیک. بعضی کلمه‌لرده «دال» حرفینین آغزی گئنیش، بعضیلرینده ایسه داها یığcam گؤرونور. بو فرق کاتيبین قەلەم حرکتینه، حرفین کلمه‌دهکی موقعیتینه یا یازی سورعتینه باغلی اولا بیلر.

بیزیم مشاهده‌میزه گؤره، کاتيب ساتیری دوز بیر افقی خط کیمی ایزله‌میر. کلمه‌لر بعضاً بیر-بیرینه یاخینلاشیر، بیر کلمه‌نین بیر حیصه‌سی باشقا کلمه‌نین اوستونه دوشور. بو خصوصیت نستعلیق خطینین تانینمیش اؤزللیک‌لرینه اویغوندور.

نتیجه اولاراق، ال‌یازمانین خطینی نستعلیق کیمی تانیتماق اوچون گوجلو اساسیمیز وار. لاکین کاتيبین شخصی خط اؤزللیک‌لرینی معین ائتمک اوچون حرفلرین شکللرینی داها سیستم‌لی مقایسه ائتمه‌لیییک.

۳. صفحه دوزنی و کاتيبین ایش اوسولو

ال‌یازمانین بیر چوخ صفحه‌سینده شعرلر ایکی ستوندا یازیلیبدیر. باشلیقلارین بعضیلری قیرمیزی مرکبله، اصلی متن ایسه قارا مرکبله یازیلیبدیر.

بعضی صفحه‌لرده متن ساتیرلرینین یئرینی معین ائدن، رنگسیز یا چوخ ضعیف ایزلر گؤرونور. بیز بونلارین قەلەمسیز خط‌کشی، یعنی کاغیذ اوزرينده باسقی ایله یارادیلمیش ساتیر بەلیرله‌مه ایزلری اولا بیله‌جگینی دوشوندۈک.

آنجاق بو احتمالین تصدیقی اوچون کاغیذین ایشیق آلتيندا و مختلف زاویه‌لردن اینجەلَنمه‌سی لازیمدیر.

بعضی شعرلرین سونوندا مصرعلرین یئرلشمه‌سی ده دگیشیر. بو دگیشیکلری یازیچی‌نین سهوی کیمی دگرلندیرمک دوزگون اولماز؛ چونکی شعرین قۇرولوشو و صفحه‌نین بوش یئری ده بو انتخابا تأثیر ائده بیلر.

۴. متن، شاعیر و «اشراق» تخلصو

ال‌یازمانین محتوایندا کربلا واقعه‌سی، امام حسین، حضرت علی‌اصغر، اهل‌بیتین مصیبت‌لری و عاشورا یادداشت‌لری گئنیش یئر توتور.

شعرلرین بیر قیسمی فارسی، بیر قیسمی ایسه تورکجه‌دیر. بو خصوصیت اثرین ادبی و دیل تاریخی باخیمیندان آراشدیریلماسینی داها دا اؤنملی ائدیر.

متن‌ده «اشراق» تخلصونه راست گلدیک. بیر باشلیقدا شاعیرین باشقا منظومه‌لرینده بو تخلصدن ایستیفاده ائتدیگینه اشاره اولونور.

بعضی باشلیقلاردا شاعیر اوچون «مرحوم»، «طاب ثراه» و «قدس الله سره العزيز» کیمی دعالی تعبیرلر ایشلدیلیبدیر. بونلار متن‌ده شاعیره وفاتیندان سونرا باخیلدیغینی گؤستره بیلر.

لا کین بورادا اؤنملی بیر احتیاط وار: بو تعبیرلرین وارلیغی ال‌یازمانین کؤچورولمه تاریخینی تکباشینا ثابت ائتمیر. کاتيب بو باشلیقلاری داها قدیم بیر نۆسخه‌دن ده کؤچورموش اولا بیلر.

متن‌ده «ریاض الفتوح» آدینا دا راست گلدیک. بو آدین شاعیرین باشقا بیر اثرینه‌می، یوخسا باشقا بیر منبعه‌می اشاره ائتدیگینی هله معین ائتمه‌میشیک.

۵. کیتابین زدلنمه‌سی و استعمال تاریخی

صفحه‌لرده سو لکه‌لری، مرکبین یاییلماسی، بعضی یئرلرده قارا ایزلر و کاغیذین رنگ دگیشمه‌سی گؤرونور.

خصوصاً بعضی آردیجیل ورقلرده لکه‌لرین بیر-بیرینه یاخین موقعیتده گؤرونمه‌سی، کیتابین بیر زامانلار رطوبته معروض قالدیغینی دوشوندورور.

درس اسناسیندا بو زدلنمه‌لرین ممکن سبب‌لری اوزرينده ده دوشوندۈک: سو توکولمه‌سی، نەم ال ایله توخولما، یا کیتابین نامناسب شرایطده ساخланماسی.

آنجاق بیزیم تەنقیدی نتیجه‌میز بودور کی، لکه‌نین وارلیغی مشاهده‌دیر؛ لکه‌نین نئجه یاراندیغی ایسه هله فرضیه‌دیر.

بو ایکیسینی بیر-بیرینه قاریشدیرماما‌لیییق.

۶. ال‌یازمانین باشلانغیجی و سونو: ناقیصلیک احتمالینی آراشدیریریق

کیتابین اصلی متنینه کئچنده شعرین بیر روایتین اورتاسیندان باشلاندیغی تصورونو آلدیق. متن اوچون آیری بیر مقدمه یا آچیق باشلانغیج گؤرمَدیک.

بو، ال‌یازمانین باشیندان بعضی ورقلرین ایتدیگی احتمالینی یارادیر. لاکین دیوانلرین ترتیب خصوصیت‌لرینی نظره آلمادان بو احتمالینی قطعی نتیجه کیمی قبول ائده بیلمریک.

داها اؤنملی مشاهده کیتابین سونوندا قارشی‌میزا چیخدی. سون یازیلی صفحه‌ده بیر رداده، یعنی سونراکی صفحه‌نین باشلانغیج کلمه‌سینی گؤسترمک اوچون یازیلمیش کلمه، وار. لاکین آردینجا گؤرونن ورقلر بوشدور.

بو حالت متننىڭ سون حیصه‌سینده ورق ایتکیسی اولدوغو احتمالینی گوجلندیریر.

بونونلا بئله، ایتن ورقلرین سایینی، ایتکی‌نین نئجه باش وئردیگینی یا نۆسخه‌نین نه قدر ناقیص قالدیغینی ایندی‌دن معین ائده بیلمریک.

۷. تاریخی‌لندیرمه مسئله‌سی

بو درسده خطین اؤزللیک‌لرینی اینجەلَدیک، لاکین کاتيبین آدینی و ال‌یازمانین کؤچورولمه تاریخینی قطعی شکلده معین ائده‌جک بیر ثبت گؤستره بیلمَدیک.

نستعلیق خطینین ایشلدیلمه‌سی، کاغیذین گؤرونوشو و صفحه دوزنی تاریخی‌لندیرمه اوچون فایدالی مقایسه معیارلریدیر. آنجاق بونلار تکباشینا دقیق بیر تاریخ وئرمیر.

بیز بو مرحله‌ده شاعیرین یاشادیغی دؤورله ال‌یازمانین کؤچورولدوغو دؤورو ده بیر-بیرین‌دن آییرمالیییق. اثرین یازیلماغی ایله بیزیم الیمیزدهکی نۆسخه‌نین کؤچورولمه‌سی آراسیندا اوزون بیر زمان فاصله‌سی اولا بیلر.

۸. بوگونکۆ درسیمیزه تەنقیدی باخیش

بوگونکۆ ایشیمیزده بیر نئچه مثبت نقطه وار ایدی.

بیز خطین نوعونو تعیین ائتمک اوچون یالنیز عمومی گؤرونوشه باخمادیق؛ حرفلرین شکلینی، قەلەم حرکتینی، کلمه‌لرین ساتیرداکی موقعیتینی و یازی دوزنینی ده مقایسه ائتدیک.

متن‌دهکی باشلیقلاری اصلی شعردن آییرماغا چالیشدیق. ال‌یازمانین ناقیص اولما احتمالینی ایسه سون صفحه‌دهکی رداده‌یه باغلادیق. بونلار کودیکولوژی و پالئوقرافیا باخیمیندان فایدالی مشاهده‌لردیر.

آنجاق آراشدیرمامیزین زعیف طرفلری ده وار.

بعضی یئرلرده کاغیذین لکه‌لرینه باخاراق، اونلارین نئجه یاراندیغی باره‌ده تئز نتیجه چیخارماغا مئیل ائتدیک. بعضی حرفلرین شکل فرقینی ایسه کافی تعداددا نمونه مقایسه ائتمه‌دن کاتيبین شخصی اوسلوبي کیمی دگرلندیرمک ایسته‌دیک.

همچنین، ال‌یازمانین ناقیص اولماسی باره‌ده گوجلو احتماللاریمیز اولسا دا، ورق ترتیبینی و دفتر قۇرولوشونو کامل آراشدیرمادیغیمیز اوچون قطعی حکم وئره بیلمریک.

بوگونکۆ درسیمیزین ان اؤنملی علمی نتیجه‌سی بودور: مشاهده، احتمال و نتیجه بیر-بیرین‌دن آیری ساخلامالیییق.

نتیجه

۵۱۷-جی بؤلومده میر عبدالفتاح مراغه‌ای‌یه نسبت وئریلن «دیوان» ال‌یازماسینی کودیکولوژی، پالئوقرافیا و متن تاریخی باخیمیندان اینجەلَدیک.

خطین نستعلیق اولماسی احتمالینی گوجلو گؤردوک. صفحه دوزنینی، قیرمیزی باشلیقلاری، رداده‌لری، کاغیذین زدلنمه‌سینی و متن‌دهکی فارسی و تورکجه شعرلری قئید ائتدیک.

همچنین، اثرین باشلانغیج و سون حیصه‌لرینده ممکن ناقیصلیک مسئله‌سینی اورتایا قویدوق.

بو آراشدیرما هله سون نتیجه دئییل. کیتابین باشقا نۆسخه‌لری ایله مقایسه‌سی، شاعیرین تاریخی شخصیتینین آراشدیریلماسی و خطین داها دقیق اینجەلَنمه‌سی گله‌جک ایشلریمیزین اساسینی تشکیل ائدیر.

بیز بو درسده بیر داها اؤیرندیک کی، ال‌یازما آراشدیرماسیندا علمی دقت یالنیز چوخ چیز گؤرمک دئییل؛ گؤردوکلریمیزین هانسیسینی ثابت ائده بیلدیگیمیزی، هانسیسینی ایسه هله احتمال کیمی ساخلامالی اولدوغوموزو بیلمکدیر.

«بئین مهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۱۷-جی بؤلوم

517-ci bölüm

Mir Əbdülfəttah Marağinin “Divan” əlyazması: Kodikoloji və paleoqrafik araşdırma

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” silsiləsindən

Bugünkü dərsimizdə İran İslam Şurası Məclisinin Kitabxanasında saxlanılan, 17364 nömrəsi ilə tanınan və Mir Əbdülfəttah Marağiyə aid edilən “Divan” əlyazmasını araşdırmağa çalışdıq. Kitabxananın kataloq məlumatlarında əsərin adı “Divan”, şairin adı isə Mir Əbdülfəttah Maraği olaraq göstərilmişdir. Şairin “İşraq” təxəllüsündən də istifadə etdiyini mətndə gördük.

Bu dərsdə məqsədimiz yalnız şeirləri oxumaq deyildi. Biz əlyazmanın fiziki quruluşunu, yazı növünü, katibin iş xüsusiyyətlərini, mətndəki düzən və düzənsizlikləri, kitabın istifadə izlərini və mümkün tarixini araşdırmağa çalışdıq.

1. Əlyazmanın fiziki xüsusiyyətləri

Araşdırdığımız nüsxənin rəqəmsal surətləri 94 görüntüdən ibarətdir. Bu görüntülərin bir çoxunda kitabın iki qarşılıqlı səhifəsi birlikdə görünür.

Ölçü xətkeşinə əsaslanaraq vərəqlərin böyüklüyünü təxminən 21 santimetr uzunluq və 12,5 santimetr en olaraq qeyd etdik. Lakin bu ölçülərin rəqəmsal təsvir üzərindən alındığını və dəqiq fiziki ölçü sayılmadığını da nəzərə almalıyıq.

Mətn səhifələri ilə kitabın başlanğıc və sonundakı boş vərəqlər arasında kağızın rəngi və qalınlığı baxımından fərq görünür. Bu fərq sonradan cildlənmə və ya təmir olunma ehtimalını düşündürür. Ancaq təkcə bu müşahidəyə əsaslanaraq kitabın mütləq yenidən cildləndiyini demək olmaz.

2. Yazı növü: Nəstəliq ehtimalını necə dəyərləndiririk?

Bu dərsin ən önəmli bölümlərindən biri xəttin tanınması idi.

Hərflərin bir-birinə nisbətlə yerləşməsi, kəlmələrin sətir üzərində yuxarı və aşağı hərəkət etməsi, uzun və qısa qələm çəkilişləri və bəzi hərflərin bir-birinin üstünə gəlməsi xəttin nəstəliq olma ehtimalını gücləndirir.

Biz xüsusilə “dal” və “vav” hərflərinin şəklinə diqqət etdik. Bəzi kəlmələrdə “dal” hərfinin ağzı geniş, bəzilərində isə daha yığcam görünür. Bu fərq katibin qələm hərəkətinə, hərfin kəlmədəki mövqeyinə və ya yazı sürətinə bağlı ola bilər.

Bizim müşahidəmizə görə, katib sətri hər yerdə düz bir üfüqi xətt kimi izləmir. Kəlmələr bəzən bir-birinə yaxınlaşır, bir kəlmənin bir hissəsi başqa kəlmənin üstünə düşür. Bu xüsusiyyət nəstəliq xəttinin tanınmış xüsusiyyətlərinə uyğundur.

Nəticə olaraq, əlyazmanın xəttini nəstəliq kimi tanıtmaq üçün güclü əsaslarımız var. Lakin katibin şəxsi xətt xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün hərflərin şəkillərini daha sistemli müqayisə etməliyik.

3. Səhifə düzəni və katibin iş üsulu

Əlyazmanın bir çox səhifəsində şeirlər iki sütunda yazılmışdır. Başlıqların bəziləri qırmızı mürəkkəblə, əsas mətn isə qara mürəkkəblə yazılmışdır.

Bəzi səhifələrdə mətn sətirlərinin yerini müəyyən edən rəngsiz və ya çox zəif izlər görünür. Biz bunların qələmsiz xətkeşləmə, yəni kağız üzərində basqı ilə yaradılmış sətir müəyyənləşdirmə izləri ola biləcəyini düşündük.

Ancaq bu ehtimalın təsdiqi üçün kağızın işıq altında və müxtəlif bucaqlardan incələnməsi lazımdır.

Bəzi şeirlərin sonunda misraların yerləşməsi də dəyişir. Bu dəyişiklikləri katibin səhvi kimi dəyərləndirmək düzgün olmaz. Çünki şeirin quruluşu və səhifənin boş yeri də bu seçimə təsir edə bilər.

4. Mətn, şair və “İşraq” təxəllüsü

Əlyazmanın məzmununda Kərbəla hadisəsi, İmam Hüseyn, Həzrət Əliəsğər, Əhli-beytin müsibətləri və Aşura ilə bağlı mövzular geniş yer tutur.

Şeirlərin bir qismi farsca, bir qismi isə türkcədir. Bu xüsusiyyət əsərin ədəbi və dil tarixi baxımından araşdırılmasını daha da önəmli edir.

Mətndə “İşraq” təxəllüsünə rast gəldik. Bir başlıqda şairin başqa mənzumələrində bu təxəllüsdən istifadə etdiyinə işarə olunur.

Bəzi başlıqlarda şair üçün “mərhum”, “tabə sərah” və “qəddəsəllahu sirrəhu-l-əziz” kimi dualı ifadələr işlədilmişdir. Bunlar mətndə şairə vəfatından sonra baxıldığını göstərə bilər.

Lakin burada önəmli bir ehtiyat var: Bu ifadələrin varlığı əlyazmanın köçürülmə tarixini təkbaşına sübut etmir. Katib bu başlıqları daha qədim bir nüsxədən də köçürmüş ola bilər.

Mətndə “Riyazül-Fütuh” adına da rast gəldik. Bu adın şairin başqa bir əsərinəmi, yoxsa başqa bir mənbəyəmi işarə etdiyini hələ müəyyən etməmişik.

5. Kitabın zədələnməsi və istifadə tarixi

Səhifələrdə su ləkələri, mürəkkəbin yayılması, bəzi yerlərdə qara izlər və kağızın rəng dəyişməsi görünür.

Xüsusilə bəzi ardıcıl vərəqlərdə ləkələrin bir-birinə yaxın mövqedə görünməsi kitabın bir zamanlar rütubətə məruz qaldığını düşündürür.

Dərs əsnasında bu zədələnmələrin mümkün səbəbləri üzərində də düşündük: su tökülməsi, nəm əl ilə toxunulma və ya kitabın münasib olmayan şəraitdə saxlanılması.

Ancaq bizim tənqidi nəticəmiz budur ki, ləkənin varlığı müşahidədir; ləkənin necə yarandığı isə hələ fərziyyədir.

Bu ikisini bir-birinə qarışdırmamalıyıq.

6. Əlyazmanın başlanğıcı və sonu: Natamamlıq ehtimalını araşdırırıq

Kitabın əsas mətninə keçəndə şeirin bir rəvayətin ortasından başladığı təsəvvürünü aldıq. Mətn üçün ayrıca bir müqəddimə və ya açıq başlanğıc görmədik.

Bu, əlyazmanın başından bəzi vərəqlərin itdiyi ehtimalını yaradır. Lakin divanların tərtib xüsusiyyətlərini nəzərə almadan bu ehtimalı qəti nəticə kimi qəbul edə bilmərik.

Daha önəmli müşahidə kitabın sonunda qarşımıza çıxdı. Son yazılı səhifədə bir rədadə (catchword), yəni sonrakı səhifənin başlanğıc kəlməsini göstərmək üçün yazılmış kəlmə var. Lakin ardınca görünən vərəqlər boşdur.

Bu vəziyyət mətnin son hissəsində vərəq itkisi olduğu ehtimalını gücləndirir.

Bununla belə, itən vərəqlərin sayını, itkinin necə baş verdiyini və ya nüsxənin nə qədər natamam qaldığını indidən müəyyən edə bilmirik.

7. Tarixləndirmə məsələsi

Bu dərsdə xəttin xüsusiyyətlərini incələdik, lakin katibin adını və əlyazmanın köçürülmə tarixini qəti şəkildə müəyyən edəcək bir qeyd göstərə bilmədik.

Nəstəliq xəttinin işlədilməsi, kağızın görünüşü və səhifə düzəni tarixləndirmə üçün faydalı müqayisə meyarlarıdır. Ancaq bunlar təkbaşına dəqiq bir tarix vermir.

Biz bu mərhələdə şairin yaşadığı dövrlə əlyazmanın köçürüldüyü dövrü də bir-birindən ayırmalıyıq. Əsərin yazılması ilə bizim əlimizdəki nüsxənin köçürülməsi arasında uzun bir zaman məsafəsi ola bilər.

8. Bugünkü dərsimizə tənqidi baxış

Bugünkü işimizdə bir neçə müsbət məqam var idi.

Biz xəttin növünü təyin etmək üçün yalnız ümumi görünüşə baxmadıq; hərflərin şəklini, qələm hərəkətini, kəlmələrin sətirdəki mövqeyini və yazı düzənini də müqayisə etdik.

Mətndəki başlıqları əsas şeirdən ayırmağa çalışdıq. Əlyazmanın natamam olma ehtimalını isə son səhifədəki rədadəyə bağladıq. Bunlar kodikologiya və paleoqrafiya baxımından faydalı müşahidələrdir.

Ancaq araşdırmamızın zəif tərəfləri də var.

Bəzi yerlərdə kağızın ləkələrinə baxaraq onların necə yarandığı barədə tez nəticə çıxarmağa meyl etdik. Bəzi hərflərin şəkil fərqini isə kifayət qədər nümunə müqayisə etmədən katibin şəxsi üslubu kimi dəyərləndirmək istədik.

Həmçinin, əlyazmanın natamam olması barədə güclü ehtimallarımız olsa da, vərəq ardıcıllığını və dəftər quruluşunu tam araşdırmadığımız üçün qəti hökm verə bilmirik.

Bugünkü dərsimizin ən önəmli elmi nəticəsi budur: Müşahidə, ehtimal və nəticəni bir-birindən ayrı saxlamalıyıq.

Bu baxımdan araşdırmamızda öyrəndiyimiz dörd mərhələli üsulu tətbiq etməyə çalışdıq:

Müşahidə: Əlyazmada birbaşa nə gördüyümüzü müəyyən etdik.
Ehtimal: Müşahidələri izah edə biləcək fərziyyələr irəli sürdük.
Dəlillə yoxlama: Fərziyyələri başqa səhifələr, hərf formaları və kodikoloji əlamətlərlə müqayisə etdik.
Nəticə: Yalnız dəlillərin imkan verdiyi qədər hökm çıxarmağa çalışdıq.

Nəticə

517-ci bölümdə Mir Əbdülfəttah Marağiyə aid edilən “Divan” əlyazmasını kodikologiya, paleoqrafiya və mətn tarixi baxımından incələdik.

Xəttin nəstəliq olması ehtimalını güclü gördük. Səhifə düzənini, qırmızı başlıqları, rədadələri, kağızın zədələnməsini və mətndəki farsca və türkcə şeirləri qeyd etdik.

Həmçinin, əsərin başlanğıc və son hissələrində mümkün natamamlıq məsələsini ortaya qoyduq.

Bu araşdırma hələ son nəticə deyil. Kitabın başqa nüsxələri ilə müqayisəsi, şairin tarixi şəxsiyyətinin araşdırılması və xəttin daha dəqiq incələnməsi gələcək işlərimizin əsasını təşkil edir.

Biz bu dərsdə bir daha öyrəndik ki, əlyazma araşdırmasında elmi dəqiqlik yalnız çox şey görmək deyil; gördüklərimizin hansını sübut edə bildiyimizi, hansını isə hələ ehtimal kimi saxlamalı olduğumuzu bilməkdir.

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” — 517-ci bölüm

Episode 517

A Codicological and Palaeographic Study of the Divan of Mir Abdulfattah Maraghi

From the Research Series: Old Turkic Manuscripts Against the Engineering of the Mind

Introduction

In today's research session, we examined a manuscript attributed to Mir Abdulfattah Maraghi, preserved in the Library of the Islamic Consultative Assembly (Majles Library) in Iran under catalogue number 17364.

The manuscript is identified as a Divan, a collection of poetry. The poet is also associated with the pen name Ishraq.

Our objective was not simply to read the poems. We sought to investigate the manuscript as a historical object by examining its physical structure, handwriting, scribal practices, textual organization, evidence of damage, and possible history of production and use.

Throughout the session, we attempted to distinguish direct observations from hypotheses and conclusions. This distinction is essential to codicological and palaeographical research.

1. Physical Characteristics of the Manuscript

The digital reproduction we examined contains 94 images, many showing two facing pages.

Based on the measuring scale visible in the reproduction, we estimated the dimensions of the leaves to be approximately 21 × 12.5 centimetres. However, these measurements remain provisional because they were obtained from digital images rather than through direct examination of the physical manuscript.

We also observed apparent differences in the colour and texture of the paper between the main text and some blank leaves at the beginning and end of the volume.

These differences raise the possibility of later binding, restoration, or the addition of leaves.

Nevertheless, differences in paper appearance alone cannot establish that the manuscript was rebound. Such a conclusion would require further examination of the gatherings, sewing structure, paper characteristics, and binding.

2. Identifying the Script: The Possibility of Nastaʿlīq

One of the principal objectives of our investigation was to identify the manuscript's script.

We initially considered whether certain features might suggest Divani handwriting. Some words appear to rise above or descend below the normal writing line, while individual letters occasionally overlap.

However, a closer examination of the letterforms and the general organization of the text increasingly suggested Nastaʿlīq script.

Several characteristics supported this interpretation:

The distinctive relationship between horizontal and descending strokes.
The arrangement of words along slightly inclined internal baselines.
The curved and elongated forms of certain letters.
The occasional overlapping of adjacent letters and words.
The relatively consistent execution of recurring letterforms.

We paid particular attention to the shapes of individual letters, including alif, sin, shin, kaf, mim, lam, nun, ra, zay, dal, and waw.

For example, we observed that the letter alif generally maintained a recognizable height and inclination across different words.

The forms of sin and shin were particularly interesting. In some words, their characteristic teeth were reduced or almost entirely flattened, producing elongated horizontal strokes.

Similarly, the letter mim appeared in several positional forms, sometimes as a compact loop and sometimes with an extended descending tail.

We also examined the relationship between dal and waw. In certain words, these letters appeared so close together that their outlines seemed to overlap.

This observation raised questions about the scribe's pen movements.

However, visual contact between two letters does not necessarily establish that they were executed in a single continuous stroke.

Determining the precise sequence of pen movements, known as ductus, requires more detailed evidence.

Our provisional conclusion is that the manuscript was probably written in Nastaʿlīq or a closely related style. A more definitive identification would require systematic comparison with securely dated examples and direct inspection of the relevant images.

3. Page Layout and Scribal Practices

Much of the poetry is arranged in two columns, a familiar format in Persianate manuscript traditions.

The main text is generally written in black ink, while certain headings and textual divisions appear in red.

This distinction suggests an intentional visual hierarchy separating the principal text from its organizational elements.

We also considered whether faint impressions visible on some pages might represent ruling marks produced before the text was copied.

Such impressions, if confirmed, could provide evidence of the scribe's preparation of the writing surface.

However, digital images do not always allow us to distinguish confidently between impressed ruling, faint ink lines, paper fibres, and photographic effects.

We therefore treated this interpretation as a hypothesis rather than an established fact.

The placement of verses also deserves attention.

Some lines appear more compressed than others, while the arrangement of text changes near the ends of certain poems.

These variations should not automatically be classified as scribal mistakes. They may reflect the interaction between poetic structure, available writing space, and the scribe's individual working habits.

4. Literary Content and the Poet's Identity

The manuscript contains religious poetry associated with the tragedy of Karbala, Imam Husayn, Ali Asghar, and the suffering of the Prophet's family.

The collection includes poetry in both Persian and Turkic.

This multilingual character is particularly important for the study of literary transmission, religious expression, and the interaction between Persian and Turkic literary cultures.

During our examination, we encountered the pen name Ishraq.

Some headings also contained expressions referring to the poet as deceased, including conventional religious formulas of remembrance and blessing.

These expressions may indicate that the headings were composed or copied after the poet's death.

However, they do not necessarily establish the date of the surviving manuscript.

A later copyist might have reproduced these expressions from an earlier exemplar.

We also encountered a reference to Riyaz al-Futuh.

At this stage, we have not established whether this title identifies another work by the poet, a related literary composition, or a separate textual source.

Further bibliographical research is necessary.

5. Damage, Conservation, and the Manuscript's History of Use

Several pages show signs of physical deterioration.

We observed areas of discolouration, apparent water staining, ink diffusion, and dark marks.

In some consecutive leaves, similar stains appear in approximately corresponding positions.

This pattern may suggest that moisture affected several leaves while they were gathered together.

However, the precise cause remains uncertain.

Possible explanations include accidental water exposure, prolonged storage in humid conditions, or other forms of contact with moisture.

An important methodological distinction emerged during this discussion:

The presence of a stain is an observation; identifying the event that produced it is an interpretation.

We cannot reconstruct the circumstances of damage merely from its appearance.

A reliable assessment would require comparison of the affected leaves, the distribution of stains, the condition of the ink, and potentially the physical properties of the paper.

6. Is the Manuscript Incomplete?

Another significant question concerned the beginning and end of the manuscript.

The surviving text appears to begin without a clearly identifiable introductory section.

This raises the possibility that one or more opening leaves are missing.

However, the absence of an introduction does not necessarily indicate physical loss. Poetry collections may have been assembled, rearranged, or copied without a formal opening.

The final written page presented a potentially more significant clue.

We identified what appeared to be a catchword, a word written near the bottom of a page to indicate the beginning of the following page.

Yet the subsequent visible leaves were blank.

If the reading and function of this catchword are confirmed, it may suggest that the text was intended to continue.

Several explanations remain possible.

The manuscript may have lost leaves, the copying process may have been interrupted, or the surviving volume may represent an incomplete transcription.

At present, we cannot determine which explanation is correct.

A fuller investigation of the manuscript's gatherings, leaf sequence, and textual continuity would be necessary.

7. The Problem of Dating

We were unable to establish a definitive copying date or securely identify the scribe.

The handwriting, paper, page layout, and use of coloured headings may eventually contribute to a relative chronology.

However, these features cannot independently provide an exact date.

We must also distinguish between three different historical moments:

The period in which the poet lived and composed his works.
The period in which the collection was compiled or organized.
The date on which the surviving manuscript was copied.

These events may have occurred decades or even generations apart.

Confusing them would create serious problems for the historical interpretation of the manuscript.

Therefore, we have deliberately avoided assigning a precise copying date without sufficient supporting evidence.

8. A Critical Assessment of Our Research Method

An important part of today's session was the evaluation of our own analytical performance.

Our investigation demonstrated several methodological strengths.

First, we did not attempt to identify the script solely from its general appearance. Instead, we examined individual letters, recurring shapes, positional variations, and the relationship between writing and page layout.

Second, we tried to distinguish the main poetic text from headings and other textual elements.

Third, we considered physical evidence, particularly the possible catchword at the end of the manuscript, when evaluating textual completeness.

These approaches are consistent with fundamental principles of palaeography and codicology.

Nevertheless, our investigation also revealed limitations.

The danger of premature conclusions

At certain points, we were inclined to explain physical marks before collecting sufficient comparative evidence.

For example, although we could identify apparent moisture damage, we could not establish the specific circumstances in which that damage occurred.

Similarly, variations in individual letterforms sometimes encouraged us to attribute them immediately to the scribe's personal habits.

Such interpretations require caution.

Differences in letterforms may result from their position within a word, writing speed, available space, or the condition of the pen.

The distinction between visual similarity and scribal identity

Another important lesson concerned the identification of a scribe's hand.

Repeated similarities between letterforms can support the hypothesis that passages were written by the same person.

However, similarity alone is not proof.

A convincing attribution should consider multiple independent features, including letter proportions, stroke sequences where recoverable, spacing, ligatures, abbreviation practices, and other recurring habits.

We must therefore avoid treating a few matching letterforms as sufficient evidence of common authorship or scribal identity.

Recognizing the limits of digital examination

Digital reproductions provide extraordinary opportunities for manuscript research.

They allow us to enlarge details, compare distant pages, and revisit particular letterforms.

Nevertheless, they also impose limitations.

Paper thickness, surface impressions, ink composition, and binding structure cannot always be assessed reliably from photographs.

Our conclusions must reflect these limitations.

9. The Four-Stage Research Method

Throughout the session, we attempted to apply a four-stage analytical method.

Observation: We first described what could be directly identified in the manuscript.

Hypothesis: We then proposed possible explanations for those observations.

Verification: We compared the hypotheses with other pages, recurring letterforms, textual evidence, and codicological features.

Conclusion: Finally, we attempted to formulate conclusions only to the extent justified by the available evidence.

This method is particularly valuable because it prevents us from confusing what we see with what we believe may have happened.

It also allows uncertain interpretations to remain open for future investigation.

The ability to acknowledge uncertainty is not a weakness in manuscript scholarship. It is a necessary condition of responsible historical research.

Conclusion

In Episode 517 of our research series, we examined a manuscript attributed to Mir Abdulfattah Maraghi, preserved in the Majles Library under catalogue number 17364.

Our investigation focused on its physical structure, script, page layout, literary content, signs of deterioration, and possible textual incompleteness.

The palaeographical evidence suggests that the manuscript was probably written in Nastaʿlīq or a closely related handwriting tradition.

We also identified features that may contribute to future research, including the use of red headings, recurring letterforms, possible ruling marks, apparent moisture damage, and a potential catchword near the end of the surviving text.

The manuscript's bilingual literary character makes it a potentially valuable witness to the interaction between Persian and Turkic religious poetry.

However, important questions remain unresolved.

We have not established the manuscript's precise date, securely identified its scribe, or determined whether its beginning and ending are physically incomplete.

These questions require further examination and comparison with other manuscript witnesses.

The central lesson of today's research is that scholarly accuracy does not depend merely on how many details we notice. It depends on our ability to distinguish what we have observed, what we can reasonably infer, and what remains unproven.

By maintaining this distinction, we can gradually transform the reading of historical manuscripts into a systematic and critically grounded research practice.

Old Turkic Manuscripts Against the Engineering of the Mind
Episode 517 — October 16, 2026

Research focus: Manuscript Studies, Codicology, Palaeography, Textual Transmission, and Persian–Turkic Literary History.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 516 - درس 08

2026-10-15T17:07:05.940-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 516 - درس 08

https://youtube.com/live/N2_tl_u9kXs

درسین تورکجه سی

Dərsin Türkcəsi

Study in English

الیازمانین ماددی قورولوشو و تاریخی قاتلاری: مشاهده‌دن علمی نتیجه‌یه

«بئین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۱۶-جی بؤلوم

۱۵ اکتوبر ۲۰۲۶ — کودیکولوژی درس‌لری، ۸-جی درس

اسکی الیازما کتابلاری آراشدیرارکن، فقط متنی اوخوماق و اونون معنا‌سینی آچیقلاماق کافی دئییل. کتابین کاغیذی، خطی، مرکبی، دفتر قورولوشو، جلدی، مالیکیت قیدلری و کنار یازیلاری دا بیزه اونون تاریخی حاققیندا معلومات وئره بیلر. آنجاق بو معلوماتلارین هر بیری‌نین دلیـل گوجو و محدودیتی فرقلی‌دیر.

۸-جی درسیمیزده ایکی اساسی مسئله اوزرینده چالیشدیق: بیر الیازمانین ماددی قورولوشونداکی فرق‌لری نئجه تفسیر ائتمه‌لی‌ییک و کتابین حاضیرلانما، ایستیفاده، مالیکیت و تعمیر تاریخینی نئجه بیر-بیریندن آییرمالی‌ییق؟

بو درسین اساسی قایدَسی بئله ایدی: مشاهده ائتدیگیمیز هر خصوصیتدن، فقط دلیـلین ایجازه وئردیگی قدر نتیجه چیخارمالی‌ییق.

۱. کودیکولوژی واحد نه‌دیر؟

کودیکولوژی الیازما کتابین ماددی قورولوشونو و حاضیرلانما خصوصیتلرینی آراشدیران علمی ساحه‌دیر.

کودیکولوژی واحد ایسه مستقل حاضیرلانما قورولوشونا و تاریخینه مالیک اولا بیلن ماددی حصه‌دیر. بیر جلدین ایچینده بیر کودیکولوژی واحد اولدوغو کیمی، مختلف زامانلاردا حاضیرلانمیش بیر نئچه واحد ده بیرلشدیریله بیلر.

بورادا مهم بیر فرقی اؤیرندیـک: ایکی آیری خط یا ایکی آیری کاتب، ضروراً ایکی آیری کودیکولوژی واحد دئمک دئییل.

بونو آیدینلاش‌دیرماق اوچون ۸۰ ورقلیک فرضی بیر الیازمانی آراشدیر‌دیق. کتابین ۶۰-جی ورقینه قدر بیر خط، ۶۱-جی ورقیندن سونرا ایسه باشقا خصوصیتلر داشییان خط گؤرونوردو. کاغیذلارین رنگی ده فرقلی ایدی. آنجاق ۶۰-جی ورقده یاریمچیق قالان جمله ۶۱-جی ورقده دوام ائدیردی و هر ایکی ورقده ۱۵ سطر واردی.

ایلک باخیشدا بو فرق‌لر ایکی کاتبین ایشتیراکینا، سونراکی تاماملانمایا یا ماددی قورولوشون دگیشمه‌سینه ایشاره ائده بیلردی.

آنـجاق تمرینه یئنی دلیـل علاوه ائدیلدی: هر ایکی ورقین اصلی دفتر قورولوشونا عاید اولدوغونو گؤسترن معلومات و تیکیش دلیـللری واردی.

بو یئنی دلیـل، ایکی مستقل کودیکولوژی واحدین سونرادان بیرلشدیریلمه‌سی احتمالینی ضعیفلدیردی. لاکین ایکی آیری کاتبین بیر ماددی واحد اوزرینده ایشله‌مه‌سی احتمالینی رد ائتمیردی.

بورادا اؤنملی بیر علمی درس آلدیق: خطین دگیشمه‌سی، کاتبین دگیشمه‌سی و کودیکولوژی واحدین دگیشمه‌سی اوچ آیری مسئله‌دیر.

همچنین، تیکیشین گؤرونوشو تک‌باشینا اصلی قورولوشو قطعی ثابت ائتمیر. کتاب سونرادان سؤکولوب یئنیدن تیکیلمیش اولا بیلر. بونا گؤره دفتر قورولوشونو، کاغیذی، ورقلرین بیر-بیرینه باغلانماسینی و تعمیر ایزلرینی بیرلیکده آراشدیرمالی‌ییق.

۲. الیازمانین بئش تاریخی ساحه‌سی

ایکینجی عملی تمرینیمیزده ۹۰ ورقلیک فرضی بیر تورکجه الیازما اوزرینده چالیشدیق. کتابدا بئش آیری مشاهده واردی:

۱. ۹۰-جی ورقده ۱۰۴۰ هجری تاریخلی کولوفون.

۲. ۱-جی ورقده احمد بن مصطفی آدینا ۱۱۰۰ هجری تاریخلی مالیکیت قیدی.

۳. ۲۵-جی ورقین کنارینا قارا مرکبله یازیلمیش تاریخسیز شرح.

۴. ۴۰-جی ورقده اوستو جیزیلمیش بیر سؤز و قیرمیزی مرکبله یازیلمیش دوزلیش.

۵. جلدده تاریخی بیلینمه‌ین تعمیر ایزلری.

بو بئش مشاهده‌نی آشاغیداکی علمی ساحه‌لره آییردیق:

علمی ساحه	آراشدیرما موضوعو
حاضیرلانما و متن تاریخی	کتابین نه زامان و نئجه حاضیرلاندیغی
مالیکیت و انتقال تاریخی	کتابین صاحبلری و یئر دگیشمه‌لری
ایستیفاده تاریخی	کتابین اوخونماسی، شرح ائدیلمه‌سی و ایشلدیلمه‌سی
متن اوزرینده مداخله	دوزلیش، علاوه و متن دگیشیکلیکلری
ماددی تعمیر و قوروما تاریخی	جلد، کاغیذ و باشقا ماددی حصه‌لرین تعمیراتی

بو ساحه‌لر بیر-بیریندن آیریلسا دا، بیر مشاهده بیر نئچه ساحه‌یه عاید اولا بیلر. مثلاً کنار شرحی هم ایستیفاده تاریخینی، هم ده متن اوزرینده سونراکی مداخله‌نی آیدینلاشدیرا بیلر.

۳. کولوفون تاریخی همیشه کؤچورمه تاریخی دئییل

فرضی الیازمامیزین سونوندا ۱۰۴۰ هجری تاریخی واردی. آنجاق فقط تاریخین یازیلمیش اولماسی، اونون حتماً الیمیزده‌کی نوسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی اولدوغونو ثابت ائتمیر.

بو تاریخ اثرین تألیفینه، کاتبین کؤچورمه‌سینه یا اؤنجه‌کی بیر نوسخه‌یه عاید اولا بیلر.

سونرا کولوفونون متنینی داها آچیق فرض ائتدیک:

«تمّت كتابة هذه النسخة في سنة ١٠٤٠»

یعنی بو نوسخه‌نین یازیلیشی ۱۰۴۰ هجریده تاماملانیبدیر.

«بو نوسخه» عبارتی، تاریخین الیمیزده‌کی نوسخه‌یه عاید اولماسی احتمالینی گوجلندیریر. لاکین یئنه ده کولوفونون اؤنجه‌کی نوسخه‌دن اولدوغو کیمی کؤچورولمه‌سی احتمالینی یوخلامالی‌ییق.

اگر کولوفونون بو نوسخه‌یه عاید اولدوغو معتبر دلیـللرله ثابت اولسا، ۱۰۴۰ هجری‌نی کؤچورمه‌نین تاماملانما تاریخی کیمی قبول ائده بیلریک.

آنجاق بو، کؤچورمه‌نین هانسی آی و گونده تاماملاندیغینی یا نه زامان باشلادیغینی گؤسترمیر. کاتب ۱۰۳۹ هجریده، یا داها اؤنجه یازماغا باشلامیش اولا بیلر. آرا‌دا فاسیله‌لرین اولوب-اولمادیغینی ده بیلمیریک.

تاماملانما تاریخی ایله باشلانما تاریخی عینی دئییل.

۴. مالیکیت قیدی و تاریخی شاهدلیک

۱-جی ورقده ۱۱۰۰ هجری تاریخلی احمد بن مصطفی مالیکیت قیدی واردی.

اگر بو قید معتبر و کتابین اؤزونه عاید‌دیرسه، الیازمانین ۱۱۰۰ هجریده موجود اولدوغونو و احمد بن مصطفی ایله مالیکیت علاقه‌سینی گؤسته‌ره بیلر.

لا‌کین بوندان کتابین ایلک دفعه ۱۱۰۰-ده صاحیب دگیشدیردیگی نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز. احمد بن مصطفی کتابی اؤنجه‌دن ال‌ده ائتمیش و سونرا قید یازمیش اولا بیلر.

همچنین، کتابین اوندان اؤنجه کیملره عاید اولدوغونو، هارادا ساخ‌لاندیغینی و هانسی شهرلردن کئچدیگینی بیلمیریک.

بورادا تاریخی شاهدلیک ایله تاریخی حادثه‌نی بیر-بیریندن آییرماغین ضرورتی آیدینلاشیر.

۵. کنار شرحلری و متن دوزلیشلری

۲۵-جی ورقین کنارینا یازیلمیش شرح، کتابین ایستیفاده تاریخی اوچون مهم دلیـل اولا بیلر.

شرحین خطینی، حرف شکللرینی، نؤقطه‌لرینی، قلم حرکتلرینی و مرکب خصوصیتلرینی اصلی متنله مقایسه ائتمه‌لی‌ییک.

بو آراشدیرمادا پالیوقرافی، یعنی قدیم خطلرین شکل و یازی خصوصیتلرینی اؤیرنن علم، بیزه یاردیم ائدیر.

لا‌کین شرحین خطی فرقلی‌دیرسه، اونو حتماً باشقا بیر شخصین یازدیغینی دئیه بیلمریک. عینی شخص باشقا زاماندا یا باشقا قلم ایله فرقلی یازمیش اولا بیلر.

۴۰-جی ورقده‌کی قیرمیزی مرکبله دوزلیش ده متن اوزرینده مداخله‌نین بیر نُمونه‌سیدیر.

بو دوزلیشی کاتب اؤزو ائتمیش اولا بیلر. باشقا بیر اوخوجو یا صاحیب ده متنی باشقا نوسخه ایله مقابله ائدَرَک دوزلتـمیش اولا بیلر.

آنـجاق قیرمیزی مرکب، تک‌باشینا دوزلیشین باشقا شخص یا باشقا زامانا عاید اولدوغونو ثابت ائتمیر.

۶. جلدین تعمیر تاریخی

جلدده‌کی تعمیر ایزلری، کتابین ماددی تاریخینین بیر حصه‌سیدیر.

تعمیر موادینین جینسی، رنگی، قالینلیغی، تیکیش اوصولو و اصلی جلدله مناسبتی مقایسه ائدیلملی‌دیر.

آنجاق تعمیرین تاریخی یوخدورسا، اونون ۱۱۰۰ هجری‌دن اؤنجه یا سونرا ائدیلدیگینی قتی تعیین ائده بیلمریک.

بیر ده هر تعمیرین ضروراً آغیر زدلنمه‌دن سونرا ائدیلدیگینی فرض ائتمه‌مه‌لی‌ییک. بعضی تعمیرلر کتابی قوروماق مقصدیله ائدیله بیلر.

۷. تاریخی حدودلار و دلیـلین گوجو

بو درسده ایکی لاتینجه علمی اصطلاحی دا تکرار ائتدیک.

Terminus post quem

بیر حادثه‌نین اوندان اؤنجه باش وئره بیلمه‌دیگی تاریخی حدّ.

Terminus ante quem

بیر حادثه‌نین اوندان سونرا باش وئره بیلمه‌دیگی تاریخی حدّ.

بو اصطلاحلار تاریخ و الیازما آراشدیرمالاریندا اینگیلیسجه علمی ادبیاتدا دا ایشلدیلیر.

آنجاق بیر حادثه‌نین اؤز تاریخی معتبر دلیـلله معلوم‌دورسا، اونو فقط آشاغی و یوخاری حدودلار آراسیندا یئرلشدیرمک دوزگون اولماز.

بیزیم فرضی نوسخه‌میزده ۱۰۴۰ هجریده کؤچورمه‌نین تاماملاندیغی ثابت اولارسا، بو، کؤچورمه‌نین اؤز تاریخی‌دیر. ۱۱۰۰ هجری مالیکیت قیدی ایسه کتابین سونراکی تاریخینده بیر شاهدلیک‌دیر.

بو ایکی تاریخ آراسیندا ۶۰ هجری ایل فرق واردیر، آنجاق بو مدتده کتابین هارادا و کیملرین الینده اولدوغونو بیلمیریک.

۸. اؤز آراشدیرما اوصولوموزون تنقیدی دَیَرلَندیریلمه‌سی

بوگونکی تمرینلرده بیزیم اوچون ان مهم چتینلیک، مشاهده ایله نتیجه‌نی بعضاً بیر-بیرینه قاریشدیرماغیمیز ایدی.

بیرینجی تمرین‌ده خط و کاغیذ فرق‌لرینی گؤردوک، آنجاق «ایکی آیری کاتب» ایله «ایکی آیری کودیکولوژی واحد» احتمالینی دقتله آییرماغا احتیاجیمیز اولدو.

ایکینجی تمرین‌ده ایسه ۱۰۴۰ و ۱۱۰۰ هجری تاریخ‌لرینی بیر آراشدیرما فاصله‌سی کیمی گؤردوک. لاکین سونرادان آیدینلاشدی کی، کؤچورمه‌نین تاماملانما تاریخی ایله کتابین سونراکی موجودلوغونا شاهدلیک ائدن تاریخ، ایکی آیری مسئله‌دیر.

بیز بو تمرینلردن اوچ تنقیدی نتیجه چیخاردیق:

بیرینجی: علمی اصطلاحلارین معنا‌سینی دقتله بیلمه‌لی‌ییک. بیر اصطلاحین یئرینه باشقاسینی ایشلتـمک نتیجه‌نی دگیشدیره بیلر.

ایکینجی: بیر مشاهده‌نین بیر نئچه ممکن توضیحی اولدوغونو قبول ائتمه‌لی‌ییک. ایلک احتمالیمیزی حقیقت کیمی گؤسترمه‌مه‌لی‌ییک.

اوچونجو: علمی احتیاط، نتیجه چیخارماقدان قاچماق دئییل. دلیـلین نه‌نی ثابت ائتدیگینی و نه‌نی ثابت ائتمه‌دیگینی آچیق گؤسترمکدیر.

بو مقصدله دؤرد مرحله‌لی اوصولوموزو تکرار ائتدیک:

۱. مشاهده: نه گؤروروک؟

۲. احتمال: گؤردوگوموزون هانسی ممکن توضیحلری واردیر؟

۳. دلیـلله یوخلاما: بو احتماللاری هانسی ماددی و متنی دلیـللرله سینایا بیلریک؟

۴. نتیجه: موجود دلیـللر بیزه نه قدر حکم وئرمه‌یه ایجازه وئریر؟

نتیجه

۸-جی درسده الیازما کتابین فقط اوخونان بیر متن اولمادیغینی، هم ده مختلف تاریخی قاتلار داشییان ماددی بیر اثر اولدوغونو بیر داها گؤردوک.

بیر کتابین یازیلیشی، اوخونماسی، مالیکیتی، متن دوزلیشلری و تعمیراتی مختلف زامانلاردا باش وئره بیلر. بیزیم وظیفه‌میز بو قاتلاری بیر-بیریندن آییرماق و آرا‌لارین‌داکی علاقه‌نی دلیـللر اساسین‌دا آچیقلاماقدیر.

بوگونکی درس بیزه گؤستردی کی، کودیکولوژی و پالیوقرافی‌نی اؤیرنمک فقط اصطلاح اَزبَرلَمَک دئییل؛ گؤردوگوموز دلیـلی دقتله تفسیر ائتمک، شوبهه‌لریمیزی علمی سوالا چئویرمک و نتیجه‌لریمیزی تنقیدی باخیشلا یوخلاماقدیر.

گله‌جک درس‌لرده بو اوصولو واقعی تورکجه الیازمالار اوزرینده تطبیق ائتمه‌یه چالیشاجاغیق. مقصدیمیز تدریجاً اسکی کتابلارین ماددی و متنی تاریخینی مستقل، دقیق و علمی اوصوللا آراشدیرماق باجاریغی قازانماقدیر.

Əlyazmanın maddi quruluşu və tarixi qatları: Müşahidədən elmi nəticəyə

“Beyin Mühəndisliyinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar” — 516-cı bölüm

15 oktyabr 2026 — Kodikologiya dərsləri, 8-ci dərs

Əski əlyazma kitablarını araşdırarkən yalnız mətni oxumaq və onun mənasını açıqlamaq kifayət etmir. Kitabın kağızı, xətti, mürəkkəbi, dəftər quruluşu, cildi, mülkiyyət qeydləri və haşiyələrindəki yazılar da onun tarixi haqqında mühüm məlumatlar verə bilər. Lakin bu məlumatların hər birinin sübut gücü və məhdudiyyətləri fərqlidir.

Səkkizinci dərsimizdə iki əsas məsələ üzərində çalışdıq: əlyazmanın maddi quruluşundakı fərqləri necə şərh etməliyik və kitabın hazırlanma, istifadə, mülkiyyət, mətnə müdaxilə və təmir tarixini bir-birindən necə ayırmalıyıq?

Dərsin əsas prinsipi belə idi: Müşahidə etdiyimiz hər xüsusiyyətdən yalnız dəlilin imkan verdiyi qədər nəticə çıxarmalıyıq.

1. Kodikoloji vahid nədir?

Kodikologiya (Codicology) əlyazma kitabların maddi quruluşunu, hazırlanma üsullarını və fiziki tarixini araşdıran elmi sahədir.

Kodikoloji vahid (Codicological unit) isə müstəqil hazırlanma quruluşuna və istehsal tarixinə malik ola bilən maddi hissədir. Bir cildin içində tək bir kodikoloji vahid olduğu kimi, müxtəlif zamanlarda hazırlanmış bir neçə vahid də sonradan birləşdirilə bilər.

Burada mühüm bir fərqi öyrəndik: iki ayrı xətt və ya iki ayrı katibin olması mütləq iki ayrı kodikoloji vahidin mövcudluğu demək deyil.

Bu məsələni aydınlaşdırmaq üçün 80 vərəqlik fərzi bir əlyazmanı araşdırdıq. Kitabın 60-cı vərəqinə qədər bir xətt, 61-ci vərəqindən sonra isə başqa xüsusiyyətlər daşıyan xətt görünürdü. Kağızların rəngi də fərqli idi. Bununla belə, 60-cı vərəqdə yarımçıq qalan cümlə 61-ci vərəqdə davam edir və hər iki vərəqdə 15 sətir yerləşirdi.

İlk baxışda bu fərqlər iki katibin iştirakına, mətnin sonradan tamamlanmasına və ya əlyazmanın maddi quruluşunun dəyişdirilməsinə işarə edə bilərdi.

Lakin araşdırmaya yeni dəlil əlavə etdik: hər iki vərəqin eyni ilkin dəftər quruluşuna aid olduğunu göstərən məlumatlar və tikiş dəlilləri mövcud idi.

Bu yeni məlumat iki müstəqil kodikoloji vahidin sonradan birləşdirilməsi ehtimalını zəiflədir. Ancaq iki ayrı katibin eyni maddi vahid üzərində işləməsi ehtimalını aradan qaldırmır.

Beləliklə, üç ayrı məsələni fərqləndirməliyik:

Xəttin dəyişməsi.
Katibin dəyişməsi.
Kodikoloji vahidin dəyişməsi.

Bunlar bir-biri ilə əlaqəli ola bilər, lakin eyni hadisə deyildir.

Bununla yanaşı, tikişin görünüşü təkbaşına ilkin quruluşu qəti şəkildə sübut etmir. Kitab sonradan sökülüb yenidən tikilmiş ola bilər. Buna görə də dəftər quruluşunu, kağızı, vərəqlərin bir-birinə bağlanmasını və təmir izlərini birlikdə araşdırmaq lazımdır.

2. Əlyazmanın beş tarixi sahəsi

İkinci əməli təmrində 90 vərəqlik fərzi bir türkcə əlyazma üzərində çalışdıq. Əlyazmada beş ayrı müşahidə vardı:

90-cı vərəqdə 1040 hicri tarixli kolofon.
1-ci vərəqdə Əhməd ibn Mustafanın adı ilə 1100 hicri tarixli mülkiyyət qeydi.
25-ci vərəqin haşiyəsində qara mürəkkəblə yazılmış tarixsiz şərh.
40-cı vərəqdə üstündən xətt çəkilmiş bir söz və qırmızı mürəkkəblə yazılmış düzəliş.
Cilddə tarixi bilinməyən təmir izləri.

Bu müşahidələri beş elmi araşdırma sahəsinə ayırdıq:

Elmi sahə	Araşdırma mövzusu
Hazırlanma və mətn tarixi (Production and textual history)	Kitabın nə zaman və necə hazırlandığı, mətnin yaranması və köçürülməsi
Mülkiyyət və intiqal tarixi (Provenance)	Kitabın sahibləri, saxlandığı yerlər və yerdəyişmələri
İstifadə tarixi (Use history)	Kitabın oxunması, şərh edilməsi və istifadə olunması
Mətn üzərində müdaxilə (Textual intervention)	Düzəlişlər, əlavələr və mətn dəyişiklikləri
Maddi təmir və qorunma tarixi (Conservation and repair history)	Cildin, kağızın və digər maddi hissələrin təmiri və qorunması

Bu sahələri bir-birindən ayırmaq vacibdir. Ancaq onların arasında sərt və keçilməz sərhədlər yoxdur. Məsələn, haşiyədəki bir şərh həm istifadə tarixini, həm də mətnə sonrakı müdaxiləni aydınlaşdıra bilər.

Əsas məsələ müşahidənin hansı sahəyə daha birbaşa dəlil verdiyini müəyyənləşdirməkdir.

3. Kolofon tarixi həmişə köçürülmə tarixi deyil

Fərzi əlyazmamızın sonunda 1040 hicri tarixi yazılmışdı. Lakin bir tarixin kolofonda görünməsi onun mütləq əlimizdəki nüsxənin köçürülmə tarixi olduğunu sübut etmir.

Bu tarix əsərin yazılmasına, katibin köçürmə fəaliyyətinə və ya əvvəlki bir nüsxəyə aid ola bilər.

Sonra kolofonun mətnini daha aydın şəkildə fərz etdik:

«تمّت كتابة هذه النسخة في سنة ١٠٤٠»

Yəni: “Bu nüsxənin yazılışı 1040 hicri ilində tamamlandı.”

“Bu nüsxə” ifadəsi tarixin əlimizdəki nüsxəyə aid olması ehtimalını gücləndirir. Lakin yenə də kolofonun əvvəlki bir nüsxədən olduğu kimi köçürülməsi ehtimalını nəzərdən keçirməliyik.

Əgər kolofonun məhz araşdırdığımız nüsxəyə aid olduğu etibarlı dəlillərlə təsdiqlənərsə, 1040 hicri ilini onun köçürülməsinin tamamlanma tarixi kimi qəbul edə bilərik.

Ancaq burada mühüm bir fərq vardır: tamamlanma tarixi ilə başlanğıc tarixi eyni deyil.

1040 hicri ilində tamamlandığı göstərilən bir əlyazmanın köçürülməsinə 1039-cu ildə və ya daha əvvəl başlanmış ola bilər. Katibin nə qədər fasilə verdiyini, işi hansı ayda başladığını və hansı gündə bitirdiyini bilmirik.

Hətta tamamlanma ilinin müəyyənləşdirilməsi də ayın və günün müəyyənləşdirilməsi demək deyil. 1040 hicri ilinin birinci günündə tamamlanmış nüsxə ilə həmin ilin sonuncu günündə tamamlanmış nüsxə arasında təxminən bir hicri il qədər zaman fərqi ola bilər.

Buna görə tarixi məlumatın dəqiqlik səviyyəsini də ayrıca nəzərə almalıyıq.

4. Mülkiyyət qeydi və tarixi şahidlik

Əlyazmanın birinci vərəqində 1100 hicri tarixli Əhməd ibn Mustafa mülkiyyət qeydi vardı.

Əgər bu qeyd etibarlıdırsa və həqiqətən araşdırdığımız nüsxəyə aiddirsə, əlyazmanın 1100 hicri ilində mövcud olduğunu və Əhməd ibn Mustafa ilə mülkiyyət əlaqəsini göstərir.

Lakin buradan kitabın ilk dəfə 1100-cü ildə sahib dəyişdirdiyi nəticəsini çıxarmaq olmaz.

Əhməd ibn Mustafa kitabı həmin tarixdən əvvəl əldə etmiş, mülkiyyət qeydini isə daha sonra yazmış ola bilər. Kitabın ondan əvvəl kimlərə məxsus olduğu da məlum deyil.

Həmçinin, kitabın hansı şəhərlərdə saxlandığını, kimlərin əlindən keçdiyini, nə vaxt satıldığını və ya hədiyyə edildiyini bilmirik.

Deməli, mülkiyyət qeydi bir tarixi əlaqəyə şahidlik edə bilər, ancaq kitabın bütün hərəkət və mülkiyyət tarixini açıqlamır.

Bu, əlyazma araşdırmalarında xüsusilə mühüm bir prinsipdir: bir hadisənin sənədləşdirilməsi həmin hadisədən əvvəl heç nə baş vermədiyini göstərmir.

5. Haşiyə şərhləri və mətn düzəlişləri

25-ci vərəqin kənarına yazılmış şərh əlyazmanın istifadə tarixi üçün mühüm dəlil ola bilər.

Belə şərhləri araşdırarkən yazının formasını, hərflərin quruluşunu, nöqtələrin yerləşdirilməsini, qələmin hərəkətini, mürəkkəbin görünüşünü və əsas mətnlə əlaqəsini müqayisə etməliyik.

Burada paleoqrafiya (Palaeography) — qədim yazıların formalarını və yazı xüsusiyyətlərini araşdıran elm — mühüm rol oynayır.

Lakin haşiyədəki xəttin əsas mətndən fərqli görünməsi onun mütləq başqa şəxs tərəfindən yazıldığını sübut etmir. Eyni katib və ya oxucu başqa vaxtda, başqa qələmlə və fərqli yazı üslubunda qeyd aparmış ola bilər.

40-cı vərəqdə qırmızı mürəkkəblə yazılmış düzəliş də mətnə müdaxilə nümunəsidir.

Bu düzəlişin bir neçə mümkün izahı vardır. Katib köçürmə zamanı səhvini görüb düzəltmiş ola bilər. Başqa bir oxucu və ya kitab sahibi isə mətni başqa nüsxə ilə müqayisə edərək, yaxud öz biliyinə əsaslanaraq dəyişiklik etmiş ola bilər.

Ancaq qırmızı mürəkkəbin istifadəsi təkbaşına düzəlişin başqa şəxsə və ya başqa dövrə aid olduğunu sübut etmir.

Mürəkkəbin rəngi ilə onun qatılığı və kimyəvi tərkibi də eyni xüsusiyyətlər deyil. Daha tünd görünən mürəkkəbin mütləq daha qatı olduğunu söyləyə bilmərik. Bunun üçün əlavə maddi və texniki araşdırma tələb olunur.

Beləliklə, paleoqrafik müşahidələri maddi dəlillərlə birlikdə qiymətləndirməliyik.

6. Cildin təmir tarixi

Əlyazmanın cildindəki təmir izləri onun maddi tarixinin bir hissəsidir.

Təmir zamanı istifadə edilən materialların cinsini, rəngini, qalınlığını, tikiş üsulunu və ilkin cildlə uyğunluğunu müqayisə etməliyik.

Məsələn, ilkin cilddə dəri istifadə olunubsa, təmirin dəri, parça və ya başqa materialla aparıldığını müəyyənləşdirmək mümkündür. Materialların fərqlənməsi kitabın müxtəlif mərhələlərdə müdaxiləyə məruz qaldığı ehtimalını gücləndirə bilər.

Lakin təmirin tarixi göstərilmirsə, onun 1100 hicri ilindən əvvəl, sonra və ya kitabın kitabxanaya daxil olmasından sonra aparıldığını qəti söyləyə bilmərik.

Bir məsələni də nəzərə almalıyıq: hər təmir mütləq ağır zədələnmənin nəticəsi deyil. Bəzi təmirlər qoruyucu məqsədlə aparılır.

Buna görə maddi müdaxilənin mövcudluğunu müəyyənləşdirməklə onun səbəbini və tarixini müəyyənləşdirməyi bir-birindən ayırmalıyıq.

7. Tarixi hədlər və dəlilin gücü

Bu dərsdə iki mühüm latınca elmi termin üzərində də dayandıq.

Terminus post quem — bir hadisənin ondan əvvəl baş verə bilmədiyi ən erkən tarixi hədd.

Terminus ante quem — bir hadisənin ondan sonra baş verə bilmədiyi ən gec tarixi hədd.

Bu terminlər ingilisdilli elmi ədəbiyyatda da latınca işlədilir. Onlar tarix, arxeologiya, kodikologiya və digər tarixi araşdırmalarda ortaq anlayışlar kimi istifadə olunur.

Ancaq burada bir incəliyi nəzərə almalıyıq.

Əgər hadisənin öz tarixi etibarlı dəlillərlə məlumdursa, onu yalnız iki hədd arasında yerləşdirmək lazım deyil.

Bizim fərzi nüsxəmizdə 1040 hicri ilində köçürülmənin tamamlandığı təsdiqlənərsə, bu, köçürmə hadisəsinin tarixidir.

1100 hicri tarixli mülkiyyət qeydi isə həmin nüsxənin sonrakı tarixində qeydə alınmış şahidlikdir.

Bu iki tarix arasında 60 hicri il fərqi vardır. Lakin bu müddətdə kitabın harada saxlandığını, kimlər tərəfindən oxunduğunu, neçə dəfə sahib dəyişdirdiyini və hansı müdaxilələrə məruz qaldığını bilmirik.

Başqa sözlə, 1100 hicri tarixi, 1040 hicri ilində tamamlandığı artıq müəyyənləşdirilmiş köçürmə hadisəsini daha dəqiq tarixləndirmir. O, kitabın sonrakı mövcudluğunu sənədləşdirir.

8. Araşdırma üsulumuzun tənqidi dəyərləndirilməsi

Bugünkü təmrinlərdə qarşılaşdığımız əsas çətinliklərdən biri müşahidə, ehtimal və nəticəni bəzən bir-birinə yaxınlaşdırmağımız idi.

Birinci təmrində xətt və kağız fərqlərini müşahidə etdik. Lakin iki ayrı katibin olması ehtimalı ilə iki ayrı kodikoloji vahidin mövcudluğu ehtimalını dəqiq fərqləndirməyə ehtiyac yarandı.

Bu, yalnız terminoloji məsələ deyildi. Çünki iki anlayışın qarışdırılması maddi quruluş haqqında çıxardığımız nəticəni dəyişdirə bilərdi.

İkinci təmrində 1040 və 1100 hicri tarixlərini əvvəlcə əlyazmanın tarixini müəyyənləşdirən iki hədd kimi qiymətləndirməyə meyl etdik. Sonra aydınlaşdırdıq ki, köçürmənin tamamlanma tarixi ilə kitabın sonrakı mövcudluğunu göstərən mülkiyyət qeydi eyni tarixi hadisəyə aid deyil.

Bu təmrinlərdən üç mühüm tənqidi nəticə çıxardıq.

Birincisi, elmi terminləri dəqiq işlətməliyik. Kodikoloji vahid, katib, xətt, dəftər və nüsxə bir-biri ilə əlaqəli anlayışlar olsa da, eyni məna daşımır.

İkincisi, müşahidə etdiyimiz bir xüsusiyyətin bir neçə mümkün izahı ola bilər. İlk ağlımıza gələn ehtimalı sübut olunmuş həqiqət kimi qəbul etməməliyik.

Üçüncüsü, elmi ehtiyat nəticə çıxarmaqdan imtina etmək deyil. Əksinə, mövcud dəlilin nəyi təsdiqlədiyini və hansı sualları cavabsız qoyduğunu dəqiq göstərməkdir.

Bu məqsədlə əvvəlki dərslərimizdə öyrəndiyimiz dörd mərhələli araşdırma üsulunu yenidən tətbiq etdik:

Müşahidə (Observation): Nə görürük?
Ehtimal (Hypothesis): Müşahidənin hansı mümkün izahları vardır?
Dəlillə yoxlama (Evidence testing): Ehtimalları hansı maddi və mətn dəlilləri ilə sınaqdan keçirə bilərik?
Nəticə (Conclusion): Mövcud dəlillər bizə nə qədər hökm verməyə imkan yaradır?

Bu dörd mərhələni bir-birindən ayırmaq elmi araşdırmanın etibarlılığını artırır.

Nəticə

Səkkizinci dərsdə əlyazma kitabın yalnız oxunan bir mətn olmadığını, müxtəlif tarixi qatlar daşıyan maddi bir əsər olduğunu daha aydın gördük.

Bir kitabın yazılması, köçürülməsi, oxunması, mülkiyyətinin dəyişməsi, haşiyələrinə şərhlər əlavə edilməsi, mətninin düzəldilməsi və cildinin təmir olunması müxtəlif dövrlərdə baş verə bilər.

Bu hadisələrin hamısı kitabın tarixinin bir hissəsidir. Ancaq onları bir-birindən ayırmadan, ardıcıllığını və qarşılıqlı əlaqəsini yoxlamadan vahid bir tarixi hekayəyə çevirmək elmi baxımdan doğru olmaz.

Kodikologiya və paleoqrafiyanı öyrənmək yalnız terminləri əzbərləməkdən ibarət deyil. Bu elmlər bizdən maddi dəlilləri diqqətlə müşahidə etməyi, mümkün izahları müqayisə etməyi, fərziyyələrimizi tənqidi şəkildə yoxlamağı və nəticələrimizi sübutların imkan verdiyi çərçivədə ifadə etməyi tələb edir.

Bugünkü dərsimiz göstərdi ki, elmi irəliləyiş bəzən yeni bir məlumat əldə etməkdən daha çox, əvvəl bildiyimizi düşündüyümüz məsələyə daha dəqiq sual verməkdən başlayır.

Gələcək dərslərimizdə bu üsulu həqiqi türkcə əlyazmalar üzərində tətbiq etməyə çalışacağıq. Məqsədimiz qədim kitabların maddi və mətn tarixini müstəqil, sistemli və elmi üsulla araşdırmaq bacarığını tədricən inkişaf etdirməkdir.

The Material Structure and Historical Layers of Manuscripts: From Observation to Scholarly Interpretation

Old Turkic Books Against Mind Engineering — Episode 516

15 October 2026 | Manuscript Studies, Lesson 8: Codicology and Palaeography

Studying an old manuscript involves much more than reading its text and interpreting its meaning. The paper, handwriting, ink, gatherings, binding, ownership inscriptions, marginal annotations, and traces of repair can all provide valuable evidence about a book's history. Yet these different kinds of evidence do not carry the same weight, nor do they necessarily answer the same historical questions.

In our eighth lesson on manuscript studies, we concentrated on two fundamental problems. First, how should we interpret differences in the physical structure of a manuscript? Second, how can we distinguish its production history from its history of use, ownership, textual intervention, and physical repair?

The guiding principle of our investigation was straightforward: we should draw conclusions only to the extent that the available evidence permits.

This principle may seem simple, but applying it consistently requires careful observation, precise terminology, and a willingness to reconsider our initial assumptions.

1. What Is a Codicological Unit?

Codicology is the study of manuscripts as physical objects. It examines their materials, construction, production techniques, and the changes they have undergone over time.

A codicological unit is a materially distinguishable part of a manuscript that may have its own history of production. A bound volume may consist of a single codicological unit, but it may also contain several units produced independently and subsequently brought together.

One of the most important distinctions we examined was that a change in handwriting, or even a change of scribe, does not necessarily indicate a change of codicological unit.

To explore this problem, we considered a hypothetical manuscript consisting of 80 folios.

The handwriting on folios 1–60 appeared to differ from that on folios 61–80. The letterforms changed, and the paper on folio 61 appeared darker than that on folio 60. Nevertheless, a sentence beginning on folio 60 continued onto folio 61, and both folios contained 15 lines of writing.

At first glance, these differences suggested several possible explanations. Two scribes might have worked on the manuscript. A single scribe might have changed writing instruments or habits. Alternatively, part of the manuscript might have been completed or replaced at a later stage.

We then introduced additional evidence: the two folios appeared to belong to the same original gathering structure, supported by evidence concerning their physical arrangement and sewing.

This new information weakened the hypothesis that the folios belonged to two independently produced codicological units subsequently joined together. It did not, however, eliminate the possibility that two scribes had worked within the same unit.

The exercise revealed three questions that must remain analytically distinct:

Has the handwriting changed?
Has the scribe changed?
Has the codicological unit changed?

These questions are related, but they are not interchangeable.

A further qualification is necessary. Evidence of sewing does not automatically establish a manuscript's original construction. A volume may have been dismantled and resewn during a later binding or restoration campaign. Consequently, gathering structure, paper characteristics, sewing evidence, and signs of repair must be examined together.

The broader lesson is that a visible difference does not explain itself. Its significance depends on the physical and textual context in which it appears.

2. Five Dimensions of Manuscript History

Our second practical exercise concerned a hypothetical 90-folio Turkish manuscript preserved in the Süleymaniye Library.

We began with five observations:

A colophon on folio 90 contained the date 1040 AH.
An ownership inscription on folio 1 contained the name Ahmad ibn Mustafa and the date 1100 AH.
An undated marginal commentary, written in black ink, appeared on folio 25.
On folio 40, a word had been crossed out and another written beside it in red ink.
The binding showed traces of repair, although the date of that work was unknown.

Our task was to identify the principal area of manuscript history to which each observation contributed.

Area of investigation	Principal questions
Production and textual history	When and how was the manuscript produced, and what is the history of its text?
Provenance	Who owned the manuscript, where was it kept, and how did it circulate?
History of use	How was the manuscript read, studied, annotated, or otherwise used?
Textual intervention	What corrections, additions, or alterations were made to the text?
Conservation and repair history	How and when were the manuscript's physical components repaired or preserved?

These categories are useful analytical distinctions, not completely separate compartments.

A marginal annotation, for example, may provide evidence both of a manuscript's use and of an intervention made after its main text was written. A repair may reveal something about the book's physical condition and, under certain circumstances, about its later institutional history.

The important question is not merely which category an observation belongs to, but what that observation can actually establish.

3. Does a Date in a Colophon Establish the Date of Copying?

Our hypothetical manuscript contained the date 1040 AH in its colophon.

A date recorded at the end of a manuscript is potentially important, but it cannot automatically be treated as the date on which the surviving copy was produced.

It might refer to the original composition of the work, the completion of the present copy, or the copying of an earlier exemplar. A scribe may reproduce an earlier colophon without modifying its date.

We therefore considered three possibilities:

First, 1040 AH might refer to the composition of the original work.

Second, it might record the completion of the manuscript now under examination.

Third, the date might have been transmitted from an earlier manuscript through the copying process.

To investigate these possibilities, we introduced a more explicit colophon:

«تمّت كتابة هذه النسخة في سنة ١٠٤٠»

Translated into English, this reads:

“The writing of this copy was completed in the year 1040 AH.”

The phrase hādhihi al-nuskha, meaning “this copy,” strengthens the interpretation that the date refers to the completion of a particular manuscript.

Nevertheless, the possibility remains that the wording was reproduced from an earlier exemplar.

We must therefore examine the colophon in relation to the surrounding text, handwriting, ink, paper, and any available evidence from other manuscript witnesses.

If reliable evidence establishes that the colophon refers to the surviving manuscript, 1040 AH may be accepted as its year of completion.

But even then, an important distinction remains: the date of completion is not necessarily the date on which copying began.

The scribe might have started in 1039 AH or earlier. The work may have proceeded continuously or with interruptions. We cannot determine the duration of copying simply from its recorded year of completion.

Furthermore, a year alone does not provide the month or day. A manuscript completed at the beginning of 1040 AH and one completed near the end of that year would share the same recorded date while potentially differing by almost a full lunar year.

Scholarly interpretation must respect this level of chronological uncertainty.

4. Ownership Inscriptions and the Limits of Provenance Evidence

The first folio of our hypothetical manuscript contained an ownership inscription naming Ahmad ibn Mustafa and dated 1100 AH.

If authentic and genuinely associated with the manuscript under examination, this inscription provides evidence that the volume existed in 1100 AH and was connected to Ahmad ibn Mustafa through an ownership claim.

It does not, however, establish that he acquired the book in that particular year.

He may have possessed it for some time before recording his ownership. Nor does the inscription establish that he was its first owner.

The manuscript might previously have passed through several hands. It might have travelled between cities or remained in one location. Without additional evidence, these possibilities cannot be resolved.

An ownership inscription is therefore a historical witness, not a complete account of the manuscript's circulation.

This distinction is essential to provenance research. The earliest surviving ownership record is not necessarily evidence of the earliest ownership.

Similarly, the absence of earlier inscriptions does not establish that earlier owners did not exist.

The first documented event in a manuscript's history should not be confused with the first event that actually occurred.

5. Marginal Commentary and Textual Corrections

The undated commentary on folio 25 offered another kind of evidence.

Marginal annotations may reveal how a manuscript was read, interpreted, taught, corrected, or studied. They can preserve traces of intellectual activity that are otherwise absent from the main text.

To investigate such an annotation, we would compare its handwriting with that of the main text, examining letterforms, the placement of diacritical marks, pen movement, spacing, and ink characteristics.

This is where palaeography becomes particularly important.

Palaeography studies historical handwriting, including the forms of letters and the conventions and practices of writing. It helps us identify similarities and differences between scripts and assess possible relationships between writing hands.

However, a difference in handwriting does not necessarily prove that two individuals were involved.

The same person may write differently at different times, with different pens, or under different circumstances. An attribution to a particular scribe therefore requires more than a general impression of similarity or difference.

The correction on folio 40 presented a related problem.

One word had been crossed out and another written beside it in red ink.

Several explanations were possible. The original scribe might have noticed and corrected an error during copying or subsequent review. Alternatively, a later reader or owner might have corrected the passage after comparing it with another manuscript or drawing upon personal knowledge.

The red ink alone could not establish the identity of the person responsible or the date of the intervention.

We also considered a material distinction: the apparent darkness of an ink is not identical to its viscosity or chemical composition. A darker ink cannot automatically be described as thicker.

Such conclusions would require closer material examination and, where appropriate, technical analysis.

This exercise demonstrated why palaeographical observations should be interpreted alongside physical evidence rather than in isolation.

6. The Binding as Evidence of Repair and Preservation

The final observation concerned traces of repair in the manuscript's binding.

Bindings are not merely protective covers. They can preserve evidence of a manuscript's physical history, including changes in its structure, periods of deterioration, and attempts to preserve or restore it.

In examining a repaired binding, we should consider the materials used, their thickness, colour, texture, sewing techniques, and relationship to the original construction.

For example, if an earlier binding used leather, we might investigate whether later repairs employed leather of a similar type, textile, paper, or another material.

Differences in materials and construction techniques may suggest successive interventions. They do not, by themselves, establish precise dates.

In our hypothetical case, the repair was undated. We therefore could not determine whether it occurred before or after 1100 AH, or even whether it was undertaken after the manuscript entered a modern library collection.

Another important qualification emerged: repair does not always imply severe damage.

Some interventions are preventive, intended to reinforce vulnerable structures before substantial deterioration occurs.

We must therefore distinguish the physical evidence of an intervention from assumptions about its cause, purpose, and date.

7. Chronological Limits and the Strength of Evidence

Two Latin expressions are especially important in manuscript dating and historical research:

Terminus post quem refers to the earliest chronological limit after which an event must have occurred. In other words, the event cannot have happened before that point.

Terminus ante quem refers to the latest chronological limit before which an event must have occurred. The event cannot have happened after that point.

These terms remain widely used in English-language scholarship, particularly in history, archaeology, codicology, and related disciplines.

Their purpose is to express chronological limits precisely when the exact date of an event is unknown.

However, if an event's date is independently established, we should not reduce it unnecessarily to a broad interval.

In our hypothetical manuscript, if the colophon is shown to refer to the surviving copy, its completion in 1040 AH is a dated event.

The ownership inscription of 1100 AH documents a later stage in the manuscript's history.

There are 60 Hijri years between the two recorded dates, but that interval does not tell us where the manuscript was kept, how many people owned it, who read it, or what alterations it underwent.

The ownership inscription does not make the completion date more precise. Instead, it provides evidence of the manuscript's continued existence at a later point.

This distinction helped us avoid a common error: treating two dates associated with a manuscript as though they necessarily define the beginning and end of the same historical process.

They may instead document entirely different events.

8. A Critical Assessment of Our Research Method

The exercises revealed several difficulties that deserve particular attention.

The first concerned terminology.

In the initial exercise, we had to distinguish differences in handwriting from differences in scribal identity and codicological structure. Confusing these categories could lead to an incorrect interpretation of how the manuscript was assembled.

The second difficulty concerned the relationship between observation and inference.

A difference in paper colour is observable. The claim that two independently produced units were later joined together is an interpretation that requires further evidence.

Similarly, an ownership inscription dated 1100 AH is an observable feature. The claim that the manuscript changed owners in precisely that year is a hypothesis, not an established fact.

The third difficulty concerned chronological reasoning.

At first, the dates 1040 and 1100 AH might appear to establish a convenient historical interval for the manuscript. Closer examination shows that they refer to potentially different events: completion of copying and a later ownership record.

This required us to reconsider the meaning of chronological boundaries and the distinction between a dated event and evidence of subsequent existence.

From these difficulties, we drew three methodological conclusions.

First, scholarly terminology must be used precisely. Terms such as scribe, handwriting, gathering, manuscript witness, and codicological unit refer to related but distinct concepts.

Second, an observation may support several competing hypotheses. We should not elevate the first plausible explanation into an established historical conclusion.

Third, scholarly caution is not the refusal to reach conclusions. It is the discipline of stating clearly what the evidence establishes, what it suggests, and what remains unknown.

To apply these principles consistently, we returned to the four-stage method developed in our earlier lessons:

Observation: What can we actually see?
Hypothesis: What possible explanations account for the observation?
Evidence testing: What material or textual evidence could support or challenge each explanation?
Conclusion: What can we reasonably establish on the basis of the available evidence?

The strength of this method lies in keeping these stages distinct while allowing each to inform the next.

It also encourages intellectual flexibility. A new observation may strengthen one hypothesis, weaken another, or require us to reconsider the question itself.

This is not a weakness in the research process. It is how historical interpretation becomes more reliable.

Conclusion

Our eighth lesson reinforced a central principle of manuscript studies: a manuscript is not simply a text preserved on paper. It is a material object with a history that may extend across centuries.

Its production, copying, reading, ownership, annotation, correction, binding, and repair may belong to different periods and involve different individuals.

Each stage can leave traces, but those traces do not automatically form a complete historical narrative.

Our responsibility as researchers is to distinguish these layers, investigate their relationships, and reconstruct their sequence only where the evidence permits.

Learning codicology and palaeography therefore involves more than memorising technical terminology. It requires the ability to observe carefully, formulate alternative explanations, test them against material and textual evidence, and communicate conclusions with appropriate precision.

Perhaps the most valuable lesson was that scholarly progress does not always begin with discovering new information. Sometimes it begins with asking a more precise question about evidence already before us.

In future lessons, we intend to apply this method to actual Turkish manuscripts, examining their physical structures, textual histories, ownership records, and successive interventions.

Our long-term aim is to develop the knowledge and practical judgement necessary to investigate historical manuscripts independently, systematically, and with scholarly rigour.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 515

2026-10-14T10:35:27.029-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 515

توركجه

I. AZƏRBAYCAN TÜRKÇƏSİ

II. ENGLISH VERSION

https://youtube.com/live/I5Qs8zCRAXs

### ۵۱۵-

جی درس: بیر اسکی تورکجه الیازمانین کودیکولوژی و پالئوقرافیک آراشدیرماسی

### بئین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار

انصاف‌علی هدایت — ۱۴ اوکتیابر ۲۰۲۶

### گیریش

اسکی تورکجه الیازمالارین آراشدیریلماسی یالنیز متنلرین اوخونماسی و معناسی‌نین آچیقلانماسی دئییلدیر. هر بیر الیازما، ایچریسینده داشیدیغی معلوماتلا یاناشی، اؤز مادّی قورولوشو، یازی خوصوصیتلری، کاغیذی، مۆرکّبی، جلدی و سونراکی دؤورلرده اونا ائدیلمیش مۆداخله‌لرله ده تاریخی بیر سنددیر.

«بئین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرمالارینین ۵۱۵-جی بؤلومونده، سۆلیمانیه کیتابخاناسیندا ساخالاندیغی بیلدیریلن، عثمانلی دؤورو تورکجه‌سینده یازیلمیش بیر الیازما آراشدیریلمیشدیر.

بو آراشدیرمانین اساس مقصدی متنله یاناشی، کیتابین مادّی تاریخی‌نین ده اؤیرنیلمه‌سیدیر. بونا گؤره الیازمانین جلدی، صحیفه قورولوشو، خط خوصوصیتلری، مۆرکّب رنگلری، سو لکه‌لری، کنار قیدلری و بؤلوم باشلیقلاری بیرلیکده نظردن کئچیریلمیشدیر.

### ۱. جلد، کاغیذ و مادّی وضعیت

الیازمانین جلدی قیرمیزی‌یا چالان قویو قهوه‌یی رنگده گؤرونور. جلدین اوزرینده حاشیه بزه‌کلری و مرکزی بیر بزه‌ک عنصرى وار. جلدین کنارلاریندا و بئل حیصه‌سینده آشینما و زده‌لنمه ایزلری سئچیلیر.

کاغیذلاردا دا موختلیف درجه‌لی زده‌لنمه‌لر واردیر. بونلارین ان اؤنملیسی سو و رطوبت تأثیرینه اویغون گؤرونن لکه‌لردیر.

بعضی صحیفه‌لرده قهوه‌یی رنگلی لکه‌لر کاغیذین کنارلاریندان باشلایاراق یازی ساحه‌سینه طرف یاییلیر. بعضی یئرلرده بو لکه‌لر متنلرین اوخونماسینی چتینلشدیرسه ده، یازیلارین بؤیوک بیر حیصه‌سی هله ده اوخونا بیلیر.

لاکن بورادا بیر علمی احتیاط ضروری‌دیر.

کاغیذدا سو لکه‌سی‌نین گؤرونمه‌سی، کیتابین نه زامان، هارادا و نئچه دفعه ایسلاندیغینی سوبوت ائتمیر. لکه‌لرین موختلیف شکللرده اولماسی بیر نئچه آیری زده‌لنمه حادثه‌سی احتمالینی یارادیر، اما بو احتمال هله قطعی نتیجه ساییلا بیلمز.

کودیکولوژی آراشدیرمادا گؤرونن علامتله اونون سببی آیری-آیری دَیَرلندیریلمه‌لیدیر.

### ۲. صحیفه قورولوشو و سطرلرین دۆزولوشو

الیازمانین آراشدیریلان صحیفه‌لری‌نین چوخوندا ۱۳ سطرلیک یازی قورولوشو گؤرونور.

بو نظملی قورولوش کاتبین متن یازیلمازدان اؤنجه صحیفه‌نین عمومی دۆزولوشونو نظره آلدیغینی دۆشۆندورور.

آنجاق سطرلرین سایی ائینی اولسا دا، یازینین سیخلیغی هر صحیفه‌ده ائینی دئییلدیر.

بعضی صحیفه‌لرده حرفلر بؤیوک، سؤزلر آراسینداکی فاصیله‌لر گئنیشدیر. باشقا صحیفه‌لرده ایسه حرفلر کیچیلیر، سؤزلر بیر-بیرینه یاخینلاشیر.

بو فرقلرین بیر نئچه ایضاحی اولا بیلر. کاتب متنـی صحیفه‌یه سیغدیرماق اوچون یازی‌نین اؤلچوسونو دَییشمیش اولا بیلر. قلم اوجونو دَییشمیش اولا بیلر. یاخود متنـین بعضی حیصه‌لری باشقا بیر کاتب طرفیندن کؤچورولموش اولا بیلر.

لاکن یالنیز حرفلرین بؤیوکلوگونه باخاراق کاتب دَییشیکلیگی حاققیندا حکم وئرمک دۆزگون دئییل.

بونون اوچون حرفلرین قورولوشو، بیرلشمه شکللری، نقطه‌لرین یئرلشمه‌سی، سطرلرین مئیلی و کاتبین تکرار اولونان یازی عادتلری مقابیسه ائدیلمه‌لیدیر.

### ۳. پالئوقرافیک خوصوصیتلر

الیازمانین خطینده سین، شین، میم، نون، یا، لام، قاف و الیف حرفلری‌نین موختلیف شکللری دیققتی جلب ائدیر.

سین و شین حرفلری‌نین دیشلری بعضی یئرلرده آیدین شکیلده آیریلیر. میم حرفی‌نین سون شکللری ایسه بعضاً کیچیک بیر دۆیونو یا ایلمگی خاطیرلادیر.

بعضی سؤزلرده حرفلرین اوزاديلماسی سطرین بوش قالان حیصه‌سینی دولدورماغا خیدمت ائتمیش اولا بیلر.

بو خوصوصیتلر کاتبین یازی عادتلرینی اؤیرنمک اوچون اؤنملیدیر.

آنجاق بیر حرفین ایکی آیری صحیفه‌ده ائینی شکلده یازیلماسی، او صحیفه‌لرین مطلق ائینی ال طرفیندن یازیلدیغینی گؤسترمر.

ائینی خط مکتبینده یئتیشمیش موختلیف کاتبلر بیر-بیرینه بنزه‌ر حرف شکللریندن ایستیفاده ائده بیلرلر.

بونا گؤره خطین تشخیصی تک-تک حرفلر اساسیندا دئییل، بیر چوخ خوصوصیتین بیرلیکده مقابیسه‌سی اساسیندا آپاریلمالیدیر.

### ۴. قیرمیزی مۆرکّب و متن قاتلاری

الیازمانین بعضی صحیفه‌لرینده قارا متنله یاناشی قیرمیزی مۆرکّب ایزلری ده گؤرونور.

بعضی عبارت‌لرین آلتینا قیرمیزی خط چکیلمیش، بعضی سؤزلر ایسه قیرمیزی مۆرکّبله یازیلمیشدیر.

بو علامتلر متنـین بؤلوملره آیریلماسی، موهم عبارت‌لرین سئچیلمه‌سی یا اوخوجونون دیققتی‌نین معین یئرلره یؤنلدیلمه‌سی اوچون ایستیفاده ائدیلمیش اولا بیلر.

۲۲ و ۲۵ نومره‌لی ورقلرین گؤروندوگو صحیفه‌لرده بو خوصوصیتلر آیدین نظَره چارپیر.

لاکن قیرمیزی خطلرین اساس متنله ائینی زاماندا چکیلدیگی هله معلوم دئییل.

بعضی خطلر کاتب طرفیندن، بعضیلری ایسه سونراکی اوخوجولار طرفیندن علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.

بونو تعیین ائتمک اوچون قارا و قیرمیزی مۆرکّبلرین کَسیشدیگی نقطه‌لر، قلم ایزلری و مۆرکّب قاتلاری داها دقیق آراشدیریلمالیدیر.

بو مسئله الیازمانین تاریخی‌نین اؤیرنیلمه‌سی باخیمیندان موهمدیر. چونکی اساس متن، دۆزه‌لیشلر و سونراکی قیدلر موختلیف زامانلارا عاید اولا بیلر.

### ۵. کنار قیدلری و الیازمانین سونراکی حیاتی

۲۲ نومره‌لی ورقین سول حاشیه‌سینده اساس متندن کناردا، مئیلی شکلده یازیلمیش بیر نئچه سطرلیک قید گؤرونور.

بو قیدین یئرلشمه‌سی و یازی ایستیقامتی اساس متنـین دۆزولوشوندن فرقلنیر.

اونون سونرادان علاوه ائدیلمه‌سی احتمال دایریسینده‌دیر. لاکن قیدین کیم طرفیندن، نه زامان و هانسی مقصدله یازیلدیغی هله آیدینلاشماییب.

الیازمالاردا کنار قیدلری بزن کیتابین صاحبینی، اوخوجوسونو، ایستیفاده اولوندوغو محیطی و متنـین نئجه باشا دۆشولدوگونو گؤستره بیلر.

بونا گؤره بو قیدلر تصادفی و اهمیتسیز یازیلار کیمی کناردا قالمامالیدیر.

اونلار کیتابین ایستیفاده و مالکیت تاریخی‌نین آراشدیریلماسی اوچون اؤنملی دلیله چئوریله بیلر.

### ۶. متنـین مضمونو و بؤلوم باشلیقلاری

الیازمانین اوخونان حیصه‌لرینده آتلارلا باغلی معلوماتلار، دینی روایتلر و عملی تَوْصیه‌لر بیرلیکده یئر آلیر.

بو، متنـین یالنیز بیر ساحه‌یه عاید اولمادیغینی گؤستره بیلر.

بعضی صحیفه‌لرده عربجه عبارت‌لر و دینی روایتلر گؤرونور. باشقا یئرلرده ایسه آتلارین خوصوصیتلری و اونلارلا باغلی عملی معلوماتلارا راست گلینیر.

متنـین بؤلوم قورولوشو دا دیققتی جلب ائدیر.

۲۵ نومره‌لی ورقین قارشی صحیفه‌سینده، متنـین آشاغی حیصه‌سینده، سوندان ایکینجی سطره یاخین یئرده قیرمیزی مۆرکّبله «باب ثانی» باشلیغی گؤرونور.

بو باشلیق صحیفه‌نین باشلانغیجیندا دئییل، متنـین آخیری‌نا یاخین یئرلشیر.

باشقا بیر صحیفه‌نین یوخاری حیصه‌سینده ایسه «باب رابع» باشلیغی واردیر.

بو ایکی باشلیغین یئرلشمه‌سی آیری-آیری قید ائدیلمه‌لیدیر. چونکی بؤلوم باشلیقلاری‌نین صحیفه‌دهکی مؤوقعی متنـین قورولوشونو و کاتبین صحیفه‌لشمه اوصولونو اؤیرنمک اوچون اؤنملی‌دیر.

بؤلوملرین بیر صحیفه‌نین آخیریندا یا باشقا صحیفه‌نین باشیندا باشلاماسی، متنـین تقسیماتی حاققیندا معلومات وئره بیلر. آنجاق بو فرقدن کاتب دَییشیکلیگی یا الیازمانین یئنی مرحله‌ده یازیلماسی نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز.

اثرین دقیق آدی، مؤلفی و کؤچورولمه تاریخی هله قطعی شکیلده تعیین ائدیلمه‌میشدیر.

بو مسئله‌لرین آیدینلاشماسی اوچون متنـین باشلانغیجی، سونو، بؤلوم باشلیقلاری و باشقا احتمال نۆسخه‌لری مقابیسه ائدیلمه‌لیدیر.

### ۷. آراشدیرمانین گۆجلو طرفلری

بو آراشدیرمانین ان گۆجلو طرفی متنـین اوخونوشو ایله مادّی خوصوصیتلری‌نین اؤیرنیلمه‌سی‌نین بیرلیکده آپاریلماسیدیر.

حرفلرین شکللری، سطرلرین سیخلیغی، مۆرکّب رنگلری، کاغیذین زده‌لنمه‌سی و کنار قیدلری بیر-بیریندن آیری موضوعلار کیمی دئییل، ائینی الیازمانین تاریخی‌نین موختلیف دلیلی کیمی نظردن کئچیریلمیشدیر.

ایکینجی گۆجلو طرف صحیفه‌لر آراسیندا مقابیسه آپاریلماسیدیر.

موختلیف ورقلرده ائینی حرفلرین یازیلماسی، سطرلرین دۆزولوشو و متنـین سیخلیغی مقابیسه ائدیلمیشدیر.

اوچونجو گۆجلو طرف ایسه بیر مشاهده‌نین بیر نئچه ممکن ایضاحینی نظره آلماق جهدیدیر.

بو یاناشما آراشدیرماچینی تله‌سیک تاریخی حؤکملردن اوزاق ساخلاماغا کؤمک ائدیر.

### ۸. آراشدیرمانین زعیف طرفلری و علمی تنقید

بو آراشدیرمانین ان موهم زعیف طرفی بعضی مشاهده‌لرین هله اؤلچوله بیلن معلوماتا چئوریلمه‌مه‌سیدیر.

مثلاً، بعضی صحیفه‌لرده حرفلرین بؤیوک، باشقالاریندا کیچیک اولدوغو مشاهده ائدیلمیشدیر. لاکن یازی ساحه‌سی‌نین دقیق اؤلچولری، سطرلار آراسینداکی فاصیله و حرف شکللری‌نین تکرار سایی سیستملی شکیلده قید ائدیلمه‌میشدیر.

ایکینجی زعیف طرف بعضی احتماللارین قطعی نتیجه‌یه یاخینلاشدیریلماسی خطرى‌دیر.

سو لکه‌لری‌نین موختلیف اولماسی، کاغیذین بیر نئچه دفعه ایسلاندیغینی قطعی گؤسترمیر. حرفلرین بؤیوکلوگو‌نون دَییشمه‌سی ده اؤز-اؤزلۆگونده باشقا کاتبین وارلیغینی سوبوت ائتمیر.

اوچونجو زعیف طرف الیازمانین بۆتؤو قورولوشونون هله تام سندلشدیریلمه‌مه‌سیدیر.

ورقلرین آردیجیللیغی، بؤلوملرین سایی، احتمال چاتیشمایان صحیفه‌لر، متنـین باشلانغیجی و سونو داها دقیق یوخلانمالیدیر.

دؤردونجو مسئله الیازمانین تاریخی ایله باغلی‌دیر. رَقَمسال معلوماتدا گؤسترلن ۱۰۳۴ هجری تاریخی هله الیازمانین اؤزوندن مستقل شکیلده تصدیقلنمه‌میشدیر. بونا گؤره اونون قطعی کؤچورولمه تاریخی کیمی قبول ائدیلمه‌سی علمی باخیمدان دۆزگون اولماز.

### ۹. نؤوبتی آراشدیرما مرحله‌سی

آراشدیرمانین داها علمی بیر سطحه‌یه چاتماسی اوچون هر ورق اوزره آیری قیدلر حاضیرلانمالیدیر.

هر ورقین یازی سایی، متنـین مضمونو، خط خوصوصیتلری، قیرمیزی مۆرکّب علامتلری، کنار قیدلری و مادّی زده‌لری بیر جدوله توپلانمالیدیر.

بوندان سونرا حرفلرین مقابیسه‌سی و متنـین بؤلوم قورولوشو اوزره آیری آراشدیرما آپاریلا بیلر.

اثرین باشقا نۆسخه‌لری تاپیلارسا، متن مقابیسه‌سی واسطه‌سیله هم اونون کیملیگی، هم ده کؤچورولمه تاریخی حاققیندا داها گۆجلو دلیله چاتماق ممکن اولار.

### نتیجه

۵۱۵-جی درس بیر داها گؤستردی کی، اسکی تورکجه الیازمانین اوخونماسی یالنیز حرفلرین تانینماسی دئییلدیر.

کاغیذ، جلد، مۆرکّب، خط، صحیفه قورولوشو و کنار قیدلری ده متن قدر تاریخی اهمیت داشییا بیلر.

لاکن الیازمانین تاریخی‌نی اؤیرنرکن مشاهده، احتمال و نتیجه بیر-بیریندن آیری ساخالانمالیدیر.

علمی آراشدیرمانین گۆجو یالنیز جواب تاپماقدا دئییل، هانسی نتیجه‌نین دلیله اساسلاندیغینی و هانسی سوالین هله آچیق قالدیغینی گؤسترمکده‌دیر.

بو باخیمدان ۵۱۵-جی درس، اسکی تورکجه بیر متنـین اوخونوشوندان علاوه، کودیکولوژی و پالئوقرافیک آراشدیرما اوصولونون عملی تطبیقی کیمی ده دَیَرلندیریله بیلر.

‐------------------

515-ci dərs: Bir əski türkcə əlyazmanın kodikoloji və paleoqrafik araşdırması

Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar

Ensafali Hedayat — 14 oktyabr 2026

Giriş

Əski türkcə əlyazmaların araşdırılması yalnız mətnlərin oxunması və mənasının açıqlanması deyildir. Hər bir əlyazma, içərisində daşıdığı məlumatla yanaşı, öz maddi quruluşu, yazı xüsusiyyətləri, kağızı, mürəkkəbi, cildi və sonrakı dövrlərdə ona edilmiş müdaxilələrlə də tarixi bir sənəddir.

“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” araşdırmalarının 515-ci bölümündə Süleymaniyyə Kitabxanasında saxlandığı bildirilən, Osmanlı dövrü türkcəsində yazılmış bir əlyazma araşdırılmışdır.

Bu araşdırmanın əsas məqsədi mətnlə yanaşı, kitabın maddi tarixinin də öyrənilməsidir. Buna görə əlyazmanın cildi, səhifə quruluşu, xətt xüsusiyyətləri, mürəkkəb rəngləri, su ləkələri, kənar qeydləri və bölüm başlıqları birlikdə nəzərdən keçirilmişdir.

1. Cild, kağız və maddi vəziyyət

Əlyazmanın cildi qırmızıya çalan tünd qəhvəyi rəngdə görünür. Cildin üzərində haşiyə bəzəkləri və mərkəzi bir bəzək elementi vardır. Cildin kənarlarında və bel hissəsində aşınma və zədələnmə izləri seçilir.

Kağızlarda da müxtəlif dərəcəli zədələnmələr vardır. Bunların ən önəmlisi su və rütubət təsirinə uyğun görünən ləkələrdir.

Bəzi səhifələrdə qəhvəyi rəngli ləkələr kağızın kənarlarından başlayaraq yazı sahəsinə doğru yayılır. Bəzi yerlərdə bu ləkələr mətnlərin oxunmasını çətinləşdirsə də, yazıların böyük bir hissəsi hələ də oxuna bilir.

Lakin burada bir elmi ehtiyat zəruridir.

Kağızda su ləkəsinin görünməsi kitabın nə zaman, harada və neçə dəfə islandığını sübut etmir. Ləkələrin müxtəlif şəkillərdə olması bir neçə ayrı zədələnmə hadisəsi ehtimalını yaradır, amma bu ehtimal hələ qəti nəticə sayıla bilməz.

Kodikoloji araşdırmada görünən əlamətlə onun səbəbi ayrı-ayrılıqda dəyərləndirilməlidir.

2. Səhifə quruluşu və sətirlərin düzülüşü

Əlyazmanın araşdırılan səhifələrinin çoxunda 13 sətirlik yazı quruluşu görünür.

Bu nizamlı quruluş katibin mətn yazılmazdan öncə səhifənin ümumi düzülüşünü nəzərə aldığını düşündürür.

Ancaq sətirlərin sayı eyni olsa da, yazının sıxlığı hər səhifədə eyni deyildir.

Bəzi səhifələrdə hərflər böyük, sözlər arasındakı məsafələr genişdir. Başqa səhifələrdə isə hərflər kiçilir, sözlər bir-birinə yaxınlaşır.

Bu fərqlərin bir neçə izahı ola bilər. Katib mətni səhifəyə sığdırmaq üçün yazının ölçüsünü dəyişmiş ola bilər. Qələm ucunu dəyişmiş ola bilər. Yaxud mətnin bəzi hissələri başqa bir katib tərəfindən köçürülmüş ola bilər.

Lakin yalnız hərflərin böyüklüyünə baxaraq katib dəyişikliyi haqqında hökm vermək düzgün deyildir.

Bunun üçün hərflərin quruluşu, birləşmə şəkilləri, nöqtələrin yerləşməsi, sətirlərin meyli və katibin təkrarlanan yazı vərdişləri müqayisə edilməlidir.

3. Paleoqrafik xüsusiyyətlər

Əlyazmanın xəttində sin, şin, mim, nun, ya, lam, qaf və əlif hərflərinin müxtəlif şəkilləri diqqəti cəlb edir.

Sin və şin hərflərinin dişləri bəzi yerlərdə aydın şəkildə ayrılır. Mim hərfinin son şəkilləri isə bəzən kiçik bir düyünü və ya ilməyi xatırladır.

Bəzi sözlərdə hərflərin uzadılması sətrin boş qalan hissəsini doldurmağa xidmət etmiş ola bilər.

Bu xüsusiyyətlər katibin yazı vərdişlərini öyrənmək üçün önəmlidir.

Ancaq bir hərfin iki ayrı səhifədə eyni şəkildə yazılması o səhifələrin mütləq eyni əl tərəfindən yazıldığını göstərmir.

Eyni xətt məktəbində yetişmiş müxtəlif katiblər bir-birinə bənzər hərf şəkillərindən istifadə edə bilərlər.

Buna görə xəttin diaqnostik təhlili tək-tək hərflər əsasında deyil, bir çox xüsusiyyətin birlikdə müqayisəsi əsasında aparılmalıdır.

4. Qırmızı mürəkkəb və mətn qatları

Əlyazmanın bəzi səhifələrində qara mətnlə yanaşı, qırmızı mürəkkəb izləri də görünür.

Bəzi ifadələrin altına qırmızı xətt çəkilmiş, bəzi sözlər isə qırmızı mürəkkəblə yazılmışdır.

Bu əlamətlər mətnin bölümlərə ayrılması, mühüm ifadələrin seçilməsi və ya oxucunun diqqətinin müəyyən yerlərə yönəldilməsi üçün istifadə edilmiş ola bilər.

22 və 25 nömrəli vərəqlərin göründüyü səhifələrdə bu xüsusiyyətlər aydın nəzərə çarpır.

Lakin qırmızı xətlərin əsas mətnlə eyni zamanda çəkildiyi hələ məlum deyildir.

Bəzi xətlər katib tərəfindən, bəziləri isə sonrakı oxucular tərəfindən əlavə edilmiş ola bilər.

Bunu müəyyənləşdirmək üçün qara və qırmızı mürəkkəblərin kəsişdiyi nöqtələr, qələm izləri və mürəkkəb qatları daha dəqiq araşdırılmalıdır.

Bu məsələ əlyazmanın tarixinin öyrənilməsi baxımından mühümdür. Çünki əsas mətn, düzəlişlər və sonrakı qeydlər müxtəlif zamanlara aid ola bilər.

5. Kənar qeydləri və əlyazmanın sonrakı həyatı

22 nömrəli vərəqin sol haşiyəsində əsas mətndən kənarda, meyilli şəkildə yazılmış bir neçə sətirlik qeyd görünür.

Bu qeydin yerləşməsi və yazı istiqaməti əsas mətnin düzülüşündən fərqlənir.

Onun sonradan əlavə edilməsi ehtimal dairəsindədir. Lakin qeydin kim tərəfindən, nə zaman və hansı məqsədlə yazıldığı hələ aydınlaşmayıb.

Əlyazmalarda kənar qeydləri bəzən kitabın sahibini, oxucusunu, istifadə olunduğu mühiti və mətnin necə başa düşüldüyünü göstərə bilər.

Buna görə bu qeydlər təsadüfi və əhəmiyyətsiz yazılar kimi kənarda qalmamalıdır.

Onlar kitabın istifadə və mülkiyyət tarixinin araşdırılması üçün mühüm dəlilə çevrilə bilər.

6. Mətnin məzmunu və bölüm başlıqları

Əlyazmanın oxunan hissələrində atlarla bağlı məlumatlar, dini rəvayətlər və əməli tövsiyələr birlikdə yer alır.

Bu, mətnin yalnız bir sahəyə aid olmadığını göstərə bilər.

Bəzi səhifələrdə ərəbcə ifadələr və dini rəvayətlər görünür. Başqa yerlərdə isə atların xüsusiyyətləri və onlarla bağlı əməli məlumatlara rast gəlinir.

Mətnin bölüm quruluşu da diqqəti cəlb edir.

25 nömrəli vərəqin qarşı səhifəsində, mətnin aşağı hissəsində, sondan ikinci sətrə yaxın yerdə qırmızı mürəkkəblə “Bab-i Sani” (İkinci bölüm) başlığı görünür.

Bu başlıq səhifənin başlanğıcında deyil, mətnin axırına yaxın yerləşir.

Başqa bir səhifənin yuxarı hissəsində isə “Bab-i Rabi” (Dördüncü bölüm) başlığı vardır.

Bu iki başlığın yerləşməsi ayrı-ayrılıqda qeyd edilməlidir. Çünki bölüm başlıqlarının səhifədəki mövqeyi mətnin quruluşunu və katibin səhifələmə üsulunu öyrənmək üçün önəmlidir.

Bölümlərin bir səhifənin axırında və ya başqa səhifənin başında başlaması mətnin bölünməsi haqqında məlumat verə bilər. Ancaq bu fərqdən katib dəyişikliyi və ya əlyazmanın yeni mərhələdə yazılması nəticəsini çıxarmaq olmaz.

Əsərin dəqiq adı, müəllifi və köçürülmə tarixi hələ qəti şəkildə müəyyən edilməmişdir.

Bu məsələlərin aydınlaşması üçün mətnin başlanğıcı, sonu, bölüm başlıqları və başqa ehtimal nüsxələri müqayisə edilməlidir.

7. Araşdırmanın güclü tərəfləri

Bu araşdırmanın ən güclü tərəfi mətnin oxunuşu ilə maddi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinin birlikdə aparılmasıdır.

Hərflərin şəkilləri, sətirlərin sıxlığı, mürəkkəb rəngləri, kağızın zədələnməsi və kənar qeydləri bir-birindən ayrı mövzular kimi deyil, eyni əlyazmanın tarixinin müxtəlif dəlilləri kimi nəzərdən keçirilmişdir.

İkinci güclü tərəf səhifələr arasında müqayisə aparılmasıdır.

Müxtəlif vərəqlərdə eyni hərflərin yazılması, sətirlərin düzülüşü və mətnin sıxlığı müqayisə edilmişdir.

Üçüncü güclü tərəf isə bir müşahidənin bir neçə mümkün izahını nəzərə almaq cəhdidir.

Bu yanaşma araşdırmaçını tələsik tarixi hökmlərdən uzaq saxlamağa kömək edir.

8. Araşdırmanın zəif tərəfləri və elmi tənqid

Bu araşdırmanın ən mühüm zəif tərəfi bəzi müşahidələrin hələ ölçülə bilən məlumata çevrilməməsidir.

Məsələn, bəzi səhifələrdə hərflərin böyük, başqalarında kiçik olduğu müşahidə edilmişdir. Lakin yazı sahəsinin dəqiq ölçüləri, sətirlər arasındakı məsafə və hərf şəkillərinin təkrar sayı sistemli şəkildə qeyd edilməmişdir.

İkinci zəif tərəf bəzi ehtimalların qəti nəticəyə yaxınlaşdırılması təhlükəsidir.

Su ləkələrinin müxtəlif olması kağızın bir neçə dəfə islandığını qəti göstərmir. Hərflərin böyüklüyünün dəyişməsi də öz-özlüyündə başqa katibin varlığını sübut etmir.

Üçüncü zəif tərəf əlyazmanın bütöv quruluşunun hələ tam sənədləşdirilməməsidir.

Vərəqlərin ardıcıllığı, bölümlərin sayı, ehtimal olunan çatışmayan səhifələr, mətnin başlanğıcı və sonu daha dəqiq yoxlanmalıdır.

Dördüncü məsələ əlyazmanın tarixi ilə bağlıdır. Rəqəmsal məlumatda göstərilən 1034 hicri tarixi hələ əlyazmanın özündən müstəqil şəkildə təsdiqlənməmişdir. Buna görə onun qəti köçürülmə tarixi kimi qəbul edilməsi elmi baxımdan düzgün olmaz.

9. Növbəti araşdırma mərhələsi

Araşdırmanın daha elmi bir səviyyəyə çatması üçün hər vərəq üzrə ayrı qeydlər hazırlanmalıdır.

Hər vərəqin sətir sayı, mətnin məzmunu, xətt xüsusiyyətləri, qırmızı mürəkkəb əlamətləri, kənar qeydləri və maddi zədələri bir cədvəldə toplanmalıdır.

Bundan sonra hərflərin müqayisəsi və mətnin bölüm quruluşu üzrə ayrıca araşdırma aparıla bilər.

Əsərin başqa nüsxələri tapılarsa, mətn müqayisəsi vasitəsilə həm onun kimliyi, həm də köçürülmə tarixi haqqında daha güclü dəlilə çatmaq mümkün olar.

Nəticə

515-ci dərs bir daha göstərdi ki, əski türkcə əlyazmanın oxunması yalnız hərflərin tanınması deyildir.

Kağız, cild, mürəkkəb, xətt, səhifə quruluşu və kənar qeydləri də mətn qədər tarixi əhəmiyyət daşıya bilər.

Lakin əlyazmanın tarixini öyrənərkən müşahidə, ehtimal və nəticə bir-birindən ayrı saxlanmalıdır.

Elmi araşdırmanın gücü yalnız cavab tapmaqda deyil, hansı nəticənin dəlilə əsaslandığını və hansı sualın hələ açıq qaldığını göstərməkdədir.

Bu baxımdan 515-ci dərs əski türkcə bir mətnin oxunuşundan əlavə, kodikoloji və paleoqrafik araşdırma üsulunun əməli tətbiqi kimi də dəyərləndirilə bilər.

---------------

Lesson 515: A Codicological and Paleographic Study of an Early Turkish Manuscript

Old Turkish Books Against Brain Engineering

Ensafali Hedayat — October 14, 2026

Introduction

The study of historical Turkish manuscripts involves much more than reading their texts and interpreting their meanings. Every manuscript is a historical document, not only because of the information it contains, but also because of its physical structure, handwriting, paper, ink, binding, and the interventions made by readers and owners over time.

In the 515th episode of the research series Old Turkish Books Against Brain Engineering, a manuscript reportedly preserved in the Süleymaniye Library and written in Ottoman Turkish was examined.

The primary objective of this investigation was to study both the textual content and the material history of the manuscript. Particular attention was given to its binding, page layout, handwriting, ink colors, water damage, marginal annotations, and chapter headings.

1. Binding, Paper, and Physical Condition

The manuscript has a dark reddish-brown binding decorated with border patterns and a central ornamental element. Signs of wear and deterioration are visible along the edges and spine.

The paper also exhibits varying degrees of damage. Among the most noticeable features are brownish stains consistent with exposure to water or moisture.

On several pages, these stains extend from the edges of the paper toward the written area. Although they make certain passages more difficult to read, much of the text remains legible.

An important methodological distinction must be maintained here.

The presence of water stains does not establish when, where, or how many times the manuscript was exposed to moisture. Differences in the appearance of the stains may suggest separate incidents of damage, but this remains a hypothesis rather than a demonstrated conclusion.

In codicological research, the visible evidence must be distinguished from explanations proposed to account for it.

2. Page Layout and Line Arrangement

Most of the examined pages contain thirteen lines of writing.

This relatively consistent arrangement suggests that the scribe worked according to an established page layout.

However, the density of the writing varies from page to page, even when the number of lines remains unchanged.

On some pages, the letters are relatively large and the spaces between words are wider. On others, the handwriting becomes smaller and more compressed.

Several explanations are possible.

The scribe may have adjusted the size of the writing to accommodate the available space. A different pen or pen nib may have been used. Alternatively, some sections may have been copied by another scribe.

Nevertheless, changes in letter size alone cannot establish a change of scribal hand.

A reliable comparison requires examination of letter construction, joining patterns, dot placement, line inclination, and recurring scribal habits.

3. Paleographic Characteristics

The handwriting displays notable variations in the forms of several Arabic-script letters, particularly sīn, shīn, mīm, nūn, yāʾ, lām, qāf, and alif.

In some passages, the individual teeth of sīn and shīn are clearly differentiated. Certain final forms of mīm resemble a small loop or knot.

Some letters are extended horizontally, possibly to occupy remaining space within a line.

These features are valuable for identifying the habits and techniques of the scribe.

However, the appearance of similar letterforms on different pages does not necessarily prove that those pages were written by the same person.

Scribes trained within the same calligraphic tradition may employ remarkably similar letterforms.

For this reason, paleographic identification should rely on a combination of recurring characteristics rather than isolated similarities.

4. Red Ink and Layers of Textual Intervention

Several pages contain traces of red ink alongside the main black text.

Some expressions are underlined in red, while certain words or headings are written in red ink.

These markings may have served to distinguish sections, emphasize important passages, or direct the reader's attention to particular expressions.

Such features are especially visible in the images showing folios numbered 22 and 25.

However, it has not yet been established whether all the red markings were added at the same time as the main text.

Some may have been introduced by the original scribe, while others could represent later interventions by readers.

To investigate this question, it would be necessary to examine intersections between red and black strokes, differences in pen characteristics, and the physical relationships between ink layers.

This issue is important for reconstructing the manuscript's history.

The main text, corrections, annotations, and other additions may belong to different stages of the manuscript's use.

5. Marginal Annotations and the Manuscript's Later History

A particularly interesting feature appears in the left margin of the folio numbered 22.

Several lines of writing have been placed diagonally outside the main text block.

Their position and orientation differ noticeably from those of the principal text.

It is possible that this annotation was added after the main text had been copied. However, the identity of the writer, the date of the annotation, and its purpose remain uncertain.

Marginal notes can provide important evidence about the later history of manuscripts.

They may reveal information about ownership, reading practices, intellectual interests, or the circumstances in which a manuscript circulated.

Consequently, such annotations should not be dismissed as incidental marks.

They may become valuable evidence for reconstructing the manuscript's history of use and ownership.

6. Textual Content and Chapter Headings

The examined portions of the manuscript contain information concerning horses, religious traditions, and practical recommendations.

This combination suggests that the work may not belong exclusively to a single narrowly defined subject category.

Some passages contain Arabic expressions and religious narratives, while others discuss characteristics of horses and matters relating to their care or use.

The organization of the text also deserves attention.

On the page facing the folio numbered 25, the heading Bāb-i Sānī (Second Chapter) appears in red ink near the bottom of the text, approximately on the second line from the end.

The heading is therefore not positioned at the beginning of the page.

On another page, Bāb-i Rābiʿ (Fourth Chapter) appears at the top.

These two headings must be recorded separately and with their correct positions.

The placement of chapter headings is significant because it can reveal how a scribe organized the text within the available writing space.

A chapter may begin near the bottom of one page, while another begins at the top of a different page.

Such differences can provide information about textual organization and copying practices.

They do not, however, independently demonstrate a change of scribe or a separate stage of manuscript production.

The exact title, authorship, and copying date of the work have not yet been securely established.

Further investigation should therefore focus on the opening and closing passages, chapter headings, and possible parallel manuscript witnesses.

7. Strengths of the Investigation

One of the principal strengths of this study is its integration of textual reading with material examination.

Letterforms, writing density, ink colors, paper damage, and marginal annotations were considered as interconnected forms of historical evidence rather than unrelated features.

A second strength is the comparative examination of different pages.

Variations in letter construction, line arrangement, and writing density were observed across several folios.

A third strength is the attempt to consider multiple explanations for individual observations.

This approach is particularly important in manuscript studies, where apparently straightforward features may have several possible causes.

By considering alternative explanations, the investigation reduces the risk of premature historical conclusions.

8. Limitations and Critical Evaluation

The most significant limitation of the investigation is that some observations have not yet been converted into systematic, measurable data.

For example, differences in handwriting size have been identified, but the precise dimensions of the written areas, distances between lines, and frequencies of particular letterforms have not yet been recorded consistently.

A second limitation concerns the distinction between hypotheses and established findings.

Differences in water stains do not conclusively demonstrate multiple incidents of exposure to moisture.

Likewise, variations in letter size do not independently establish the presence of multiple scribes.

A third limitation is the incomplete documentation of the manuscript's overall structure.

The sequence of folios, number of chapters, possible missing leaves, and exact beginning and ending of the text require further verification.

A fourth issue concerns dating.

The date 1034 AH, reported in the digital description, has not yet been independently verified from the manuscript itself.

It should therefore not be presented as the manuscript's confirmed copying date.

These limitations do not invalidate the observations. Rather, they identify the areas where additional evidence and more systematic examination are necessary.

9. Directions for Further Research

The next stage should involve preparing a systematic record for each folio.

Such a record should include the number of written lines, textual content, handwriting characteristics, red-ink markings, marginal annotations, and physical damage.

Once this documentation is complete, a more detailed comparison of recurring letterforms and scribal habits can be undertaken.

The chapter structure should also be reconstructed, paying particular attention to the relationship between headings, page divisions, and textual continuity.

If other manuscript copies of the same work can be identified, textual comparison may provide stronger evidence concerning the identity, transmission, and dating of the work.

A comparative study could also help determine whether the examined manuscript contains omissions, rearrangements, or additions.

Conclusion

Lesson 515 demonstrates that reading a historical Turkish manuscript involves far more than recognizing its letters.

Paper, binding, ink, handwriting, page layout, and marginal annotations can all contribute important evidence about a manuscript's history.

At the same time, the investigation illustrates the importance of distinguishing observation, hypothesis, and conclusion.

The strength of scholarly research lies not only in finding answers, but also in demonstrating which conclusions are supported by evidence and which questions remain unresolved.

From this perspective, Lesson 515 represents both an exercise in reading an early Turkish manuscript and a practical application of codicological and paleographic methods.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 514 - درس 07

2026-10-12T08:20:21.723-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 514 - درس 07

https://youtube.com/live/DQvoINYsnms

الیازما بیلیمی — یئددینجی درس

متن قاتلاری، کاتیب مداخیله‌لری و نسبی تاریخله‌ندیرمه

«بئین موحندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» سیلسله‌سی — ۵۱۴-جو برنامه

بوگونکـو درسیمیزده الیازمالارین مختلف یازی قاتلارینی، کاتیبلرین مداخیله‌لرینی، حرکتلرین علاوه اولونما زمانینی و متنـین نسبی تاریخینی آراشدیردیق. اساس مقصدیمیز بیر الیازمادا گؤردویوموز فرقـی تاریخی حقیقت کیمی قبول ائتمه‌دن اؤنجه، اونون سببینی علمی دلیـللرله یوخلاماغی اؤیرنمک ایدی.

۱. مشاهده ایله نتیجه‌نین فرقـی

درسیمیزه بیر فرضی الیازما نمونه‌سی ایله باشلادیق. ۲۰۰ ورقلیک بیر کتابین ایلک ۱۲۰ ورقی حرکتلی، قالان حصه‌سی ایسه حرکتسیز یازیلمیش اولسون. اوندان علاوه، خطین شکلی و مرکبین تونو دا بیر قدر فرقلی گؤرونسون.

بیز بونلاری مشاهده کیمی قئد ائده بیلریک. آنجاق درحال «ایکی مختلف کاتیب یازیبدیر» دئیه بیلمریک.

اوچ احتمال واردیر:

۱. متنـی ایکی مختلف کاتیب یازمیش اولا بیلر.

۲. بیر کاتیب متنـی مختلف زمانلاردا یازمیش اولا بیلر.

۳. اساس متن بیر مرحله‌ده یازیلمیش، حرکتلر ایسه اونون یالنیز بیر حصه‌سینه سونرادان علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.

بو احتمallاری بیر-بیریندن آییرماق اوچون مستقل دلیـللر لازیمدیر.

۲. کاتیبین یازی خصوصیتلری

Scribal Hand

کاتیبین یازی خصوصیتلرینی تانیمـاق اوچون حرفلرین شکلینه، قلمین حرکتینه، حرفلرین بیرلشمه‌سینه، کلمه‌لر آراسی مسافه‌یه و قلمین کاغیذا باسقيسینا باخدیق.

خصوصاً کاف، یا، سین، شین، نون و میم کیمی حرفلرین مختلف شکللرینی مقایسه ائتدیک.

آنجاق ائینی کاتیبین یازیسی دا مختلف شرایطده ده‌ییشه بیلر. بونا گؤره بیر خصوصیتین بنزه‌مه‌سی ائینی کاتیبی، فرقلی اولماسی ایسه باشقا کاتیبی قطعی ثابت ائتمیر.

۳. حرکتلرین علاوه اولونماسی

Vocalization

بوندان اؤنجه اوخودوغوموز «نثر ترکی» الیازماسیندا حرکتلرله اساس حرفلرین قلم قالینلیغی آراسیندا بنزرلیک مشاهده ائتمیشدیک.

بو مشاهده‌دن بئله بیر فرضیه قوردوق: حرکتلر اساس متنله ائینی مرحله‌ده یازیلمیش اولا بیلر.

آنجاق ائینی قلم قالینلیغی، ائینی یازی زمانی دئمک دئییلدیر. کاتیب متنـی یازیب، بیر مدت سونرا ائینی قلم یا بنزر قلم ایله حرکتلری علاوه ائتمیش اولا بیلر.

بونا گؤره مرکبین رنگینی، قلم ایزلرینی، حرکتلرین یئرلشمه‌سینی و خطلرین کَسیشمه نقطه‌لرینی مقایسه ائتمه‌لی‌ییک.

۴. نسبی و مطلق تاریخله‌ندیرمه

Relative Chronology

نسبی تاریخله‌ندیرمه بیر یازی مرحله‌سینین باشقاسیندان اؤنجه یا سونرا باش وئردیگینی آراشدیرماقدیر.

Absolute Dating

مطلق تاریخله‌ندیرمه ایسه بیر واقعه‌نین تاریخینی یا ممکن زمانی محدوده‌سینی مؤعیّن ائتمه‌یه چالیشیر.

اگر بیر مالکیت مهری اساس متنـین اوزرینی اؤرتورسه، مهرین متنـدن سونرا قویولدوغونا دلیـل تاپا بیلریک. آنجاق مهرین هانسی ایلده قویولدوغونو بونونلا بیلمه‌ریک.

کاتیب قئدینده تاریخ اولسا بئله، اونون اصالتینی و اساس متنله علاقه‌سینی یوخلاماق لازیمدیر.

۵. اصلاحلار و کنار قئیدلری

Correction

Erasure

Overwriting

Marginalia

الیازمالاردا کلمه‌لر سیلینه، قازینا، اوستوندن یئنی حرف یازیلا یا کناردا دوزلیش وئریله بیلر.

بو مداخیله‌لر اساس کاتیبین اؤزو، باشقا بیر کاتیب یا سونراکی اوخوجو طرفیندن ائدیلمیش اولا بیلر.

کنار قئیدلری ایسه یالنیز متن شرحی دئییلدیر. اونلاردا کتابین مالکیتی، آلیش-ساتیشی، وقف اولونماسی، عائله اوزولرینین دوغوم و اؤلوم تاریخ‌لری و اوخوجولارین شخصی نظری ده قئد ائدیله بیلر.

بو قئیدلر کتابین اجتماعی و علمی تاریخینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلیدیر.

۶. عملی تمرین

درسیمیزده ۲۸-جی ورقی حاققیندا آلتی خصوصیت وئریلمیش فرضی بیر الیازمانی آراشدیردیق.

اساس متن قارا مرکبله یازیلمیشدی. بعضی کلمه‌لره قیرمیزی حرکتلر علاوه اولونموشدو. کناردا فارسیجا شرح واردی و اونون خطی اساس متنـدن فرقلی گؤرونوردو. بیر کلمه‌نین اوزرینه یئنی حرف یازیلمیشدی. ورقده تاریخلی قئد یوخ ایدی.

من بو نمونه‌ده دؤرد یازی عملیاتی آییرد ائتدیم. آنجاق اونلارین دؤرد آیری زمانی مرحله اولدوغونو قطعی سؤیله‌مه‌دیم.

سونرا حرفلرین شکلینی، قلمین حرکتینی، مرکبین تونو و متنـین داخلی علاقه‌لرینی مقایسه ائتمک لازیم اولدوغونو ایضاح ائتدیم.

۷. «مخزن‌الاسرار» اوزرینه مشاهده

درسین سونوندا «مخزن‌الاسرار» الیازماسی‌نین بیر صفحه‌سینی اینجه‌له‌دیک.

صفحه‌ده یوخاری حصه‌نین اوزون سطرلری ایله آشاغیداکی کیچیک یازی بلوکلاری آراسیندا ترتیب فرقـی مشاهده ائتدیک. کاغیذدا لکه‌لر، صفحه‌ده ایسه مختلف مهر و قئیدلر گؤرونوردو.

بونلار الیازمانین فیزیکی و ایستیفاده تاریخینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلی مشاهده‌لردیر. آنجاق یالنیز بیر صفحه‌نین عکسینه باخاراق کاتیبلرین سایینی یا کتابین تاریخینی قطعی مؤعیّن ائتمک اولماز.

۸. علمی اینگیلیسجه تمرینی

I observe a change in the handwriting.

من خطده بیر ده‌ییشیکلیک مشاهده ائدیرم.

The vocalization may have been added later.

حرکتلر سونرادان علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.

The evidence is not sufficient to identify a different scribe.

بو دلیـللر باشقا بیر کاتیبین اولدوغونو مؤعیّن ائتمک اوچون کافی دئییلدیر.

We need to compare the ink, pen strokes, and letter forms.

مرکبی، قلم ایزلرینی و حرفلرین شکللرینی مقایسه ائتمه‌لی‌ییک.

The evidence suggests two writing stages, but this remains a hypothesis.

دلیـللر ایکی یازی مرحله‌سینه ایشاره ائدیر، آنجاق بو هله بیر فرضیه‌دیر.

۹. اؤز ایشیمه تنقیدی باخیش

بوگونکـو درسده ان گوجلو طرفیم مشاهده ایله نتیجه‌نی بیر-بیریندن آییرماغا چالیشماغیم ایدی. مختلف خط، حرکت و مرکب خصوصیتلرینی گؤرمه‌کله کیفایتلنمه‌ییب، اونلارین سبب‌لرینی آراشدیرماغا چالیشدیم.

آنجاق بیر نئچه مسئله‌ده داها احتیاطلی اولمالییام.

بیرینجیسی، مختلف یازی عملیاتی‌نی ضروراً مختلف زمانی مرحله حساب ائتمه‌مه‌لی‌یَم.

ایکینجیسی، مستقل آماری اساس اولمادان «۸۰ فیصد احتمال» کیمی عددلر وئرمه‌مه‌لی‌یَم.

اوچونجوسو، بیر قئدین یا مهرین تاریخینی الیازمانین یازیلمه تاریخی ایله قاریشدیرمامالییام.

دؤردونجوسو، مرکبلرین کَسیشمه ترتیبینی و قلم باسقيسینی یالنیز عکسدن همیشه مؤعیّن ائده بیلمه‌یه‌جه‌ییمی نظر‌ده ساخلامالییام.

بوگونکـو درسین اساس نتیجه‌سی بودور: بیر فرقـی مشاهده ائتمک، بیر تاریخی حادثه‌نی ثابت ائتمک دئییلدیر.

Əlyazmaşünaslıq: Mətn qatları, katib müdaxilələri və nisbi tarixləndirmə

“Beyin mühəndisliyinə qarşı Türkcə Əski Kitablar” — 514-cü proqram, 7-ci dərs

Bugünkü dərsimizdə əlyazmaların müxtəlif yazı qatlarını, katib müdaxilələrini, hərəkələrin əlavə olunma zamanını və mətnin nisbi tarixini araşdırdıq. Məqsədimiz əlyazmada müşahidə etdiyimiz fərqləri dərhal tarixi nəticəyə çevirmədən, onların mümkün səbəblərini elmi dəlillərlə yoxlamağı öyrənmək idi.

Müşahidədən nəticəyə

Dərsimizə 200 vərəqlik fərzi bir əlyazma nümunəsi ilə başladıq. Təsəvvür etdik ki, kitabın ilk 120 vərəqi hərəkəli, sonrakı hissəsi isə hərəkəsiz yazılıb. Bundan əlavə, xəttin zahiri görünüşündə və mürəkkəbin tonunda müəyyən fərqlər var.

Bu xüsusiyyətləri müşahidə kimi qeyd edə bilərik. Lakin onların əsasında dərhal iki müxtəlif katibin işlədiyini söyləmək düzgün olmaz.

Ən azı üç ehtimalı nəzərdən keçirməliyik: mətni iki müxtəlif katib köçürmüş ola bilər; bir katib onu müxtəlif zamanlarda yazmış ola bilər; yaxud əsas mətn bir mərhələdə yazıldığı halda hərəkələr yalnız müəyyən hissələrə sonradan əlavə edilmiş ola bilər.

Bu ehtimalları yoxlamaq üçün müstəqil dəlillərə ehtiyacımız var.

Katibin yazı xüsusiyyətlərini necə müəyyən edirik?

Scribal Hand — Katibin yazı xüsusiyyətləri

Katibin yazı xüsusiyyətlərini araşdırarkən hərflərin formasına, qələmin hərəkətinə, hərflərin birləşməsinə, sözlər arasındakı məsafəyə və qələmin kağız üzərində qoyduğu izlərə diqqət etdik.

Xüsusilə kaf, ya, sin, şin, nun və mim kimi hərflərin müxtəlif məqamlarda necə yazıldığını müqayisə etmək əhəmiyyətlidir.

Bununla belə, eyni katib müxtəlif şəraitlərdə fərqli yaza bilər. Yazı sürəti, qələmin ucu, mürəkkəb, fiziki yorğunluq və başqa amillər xəttə təsir göstərə bilər.

Buna görə bir neçə hərfin oxşarlığı iki mətnin mütləq eyni katib tərəfindən yazıldığını sübut etmədiyi kimi, zahiri fərqlər də mütləq iki katibin mövcudluğunu göstərmir.

Hərəkələr nə zaman əlavə edilib?

Vocalization — Hərəkələndirmə

Əvvəlki dərslərimizdə oxuduğumuz “Nəsrü Türki” əlyazmasında hərəkələrin qalınlığı ilə əsas hərflərin qələm izləri arasında oxşarlıq müşahidə etmişdik.

Bundan belə bir fərziyyə irəli sürmüşdüm: əsas mətnlə hərəkələr eyni yazı mərhələsində meydana gəlmiş ola bilər.

Bu, yoxlanmağa dəyər bir fərziyyədir. Ancaq eyni qələm qalınlığı mütləq eyni yazı zamanı demək deyil. Katib mətni yazdıqdan müəyyən müddət sonra eyni və ya oxşar qələmlə ona hərəkələr əlavə etmiş ola bilər.

Bunu araşdırmaq üçün mürəkkəbin tonunu, qələm izlərini, hərəkələrin yerləşməsini və hərflərlə kəsişmə nöqtələrini müqayisə etməliyik.

Hansı mürəkkəb qatının üstə olduğunu müəyyən etmək bəzi hallarda mümkündür. Lakin adi rəqəmsal fotoşəkil bunun üçün həmişə kifayət etmir.

Nisbi və mütləq tarixləndirmə

Relative Chronology — Nisbi xronologiya

Nisbi tarixləndirmə bir yazı mərhələsinin digərindən əvvəl, yaxud sonra baş verdiyini müəyyənləşdirməyə çalışır.

Absolute Dating — Mütləq tarixləndirmə

Mütləq tarixləndirmədə isə müəyyən bir tarix və ya mümkün tarix aralığı axtarılır.

Məsələn, kitabın üzərindəki mülkiyyət möhürü əsas mətnin müəyyən hissəsini örtürsə, möhürün mətnin yazılmasından sonra vurulduğunu düşünmək üçün əsas yarana bilər. Lakin bu, möhürün hansı ildə vurulduğunu göstərmir.

Eyni şəkildə, əlyazmanın sonundakı tarixli katib qeydi də ayrıca yoxlanmalıdır. Həmin qeydin orijinal olub-olmadığını və əsas mətnlə əlaqəsini müəyyənləşdirmək vacibdir.

Əvvəlki dərslərdə öyrəndiyimiz iki termin burada yenidən əhəmiyyət qazanır:

Terminus post quem — Hadisənin baş verə biləcəyi ən erkən tarix həddi.

Terminus ante quem — Hadisənin baş verə biləcəyi ən gec tarix həddi.

Bu terminlərdən istifadə edərkən hansı hadisəni tarixləndirdiyimizi dəqiq göstərməliyik: kağızın hazırlanmasını, mətnin köçürülməsini, mülkiyyət qeydini, yoxsa başqa bir müdaxiləni.

Mətn düzəlişləri və kənar qeydləri

Əlyazmalarda katiblər və sonrakı oxucular müxtəlif müdaxilələr etmiş ola bilərlər.

Correction — Düzəliş və ya islah.

Erasure — Yazının silinməsi və ya qazınması.

Overwriting — Mövcud yazının üzərinə yenidən yazılması.

Marginalia — Kənar qeydləri.

Bəzi hallarda katib səhv yazdığı sözü silir, üzərindən xətt çəkir və ya düzgün variantını səhifənin kənarında qeyd edir.

Lakin belə düzəlişlərin hamısını əsas katibə aid etmək olmaz. Onları başqa bir katib, redaktor və ya kitabın sonrakı oxucusu etmiş ola bilər.

Bu məsələdə yalnız xəttin və mürəkkəbin fərqini deyil, mətnin mənasını da yoxlamalıyıq. Məsələn, dəyişdirilmiş bir ifadənin əvvəlki variantı əsərin başqa hissələrində qorunmuş ola bilər.

Belə mətnlərarası müqayisələr müdaxilənin xarakterini anlamağa kömək edə bilər. Ancaq mənaca uyğunsuzluq təkbaşına qəsdən dəyişiklik edildiyini sübut etmir.

Kənar qeydləri isə əlyazmanın yalnız mətn tarixini deyil, sosial tarixini də işıqlandıra bilər. Kitabların kənarlarında mülkiyyət qeydləri, alış-satış məlumatları, vəqf qeydləri, şəxsi düşüncələr, ailə üzvlərinin doğum və ölüm tarixləri yazılmış ola bilər.

Bu qeydlər əsas əsərin bir hissəsi olmasa da, kitabın sonrakı həyatını öyrənmək üçün mühüm mənbələrdir.

28-ci vərəq üzərində əməli məşğələ

Dərsimizdə fərzi bir əlyazmanın 28-ci vərəqini araşdırdıq.

Nümunəyə əsasən, səhifədə qara mürəkkəblə yazılmış əsas mətn, qırmızı hərəkələr, farsca kənar şərhi və bir sözün üzərinə qara mürəkkəblə əlavə edilmiş yeni hərf var idi. Farsca şərhin xətti əsas mətndən fərqli görünürdü. Səhifədə tarixli qeyd yox idi.

Mən burada dörd ayrı yazı əməliyyatını müəyyənləşdirdim: əsas mətnin yazılması, hərəkələrin qoyulması, kənar şərhin əlavə edilməsi və bir hərfin sonradan yazılması.

Lakin sonrakı müzakirədə bu dörd əməliyyatın mütləq dörd ayrı zaman mərhələsi olmadığını qəbul etdik.

Eyni katib bir neçə əməliyyatı eyni zamanda yerinə yetirmiş ola bilər. Həmçinin fərqli görünən kənar şərhi də əsas katibin sonrakı yazısı ola bilər.

Burada əsas elmi nəticə budur: yazı əməliyyatlarının sayı ilə müstəqil tarixi mərhələlərin sayı eyni anlayış deyil.

“Məxzənül-əsrar” əlyazması üzərində müşahidə

Dərsimizin sonunda “Məxzənül-əsrar” əlyazmasının bir səhifəsini açaraq əvvəlki nəzəri biliklərimizi tətbiq etməyə çalışdıq.

Səhifənin yuxarı hissəsində uzun və nisbətən sərbəst yerləşdirilmiş sətirlər, aşağı hissəsində isə kiçik yazı blokları müşahidə etdik. Bəzi sözlərin maili yazıldığını, mürəkkəb tonlarının və xəttin görünüşünün müəyyən fərqlər göstərdiyini qeyd etdik.

Səhifədə möhürlər və başqa işarələr də görünürdü.

Bunlar araşdırılmağa dəyər xüsusiyyətlərdir. Ancaq bir səhifənin fotoşəkli əsasında müxtəlif katiblərin sayını və yazı mərhələlərinin tarixini qəti müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Bu mərhələdə müşahidələrimizi qeyd edib daha çox səhifə, müqayisəli nümunə və fiziki dəlil toplamaq daha düzgün yanaşmadır.

Elmi ingilis dili üzrə məşğələ

Bu gün aşağıdakı beş cümləni öyrəndik.

1. I observe a change in the handwriting.

Mən xəttdə bir dəyişiklik müşahidə edirəm.

2. The vocalization may have been added later.

Hərəkələr sonradan əlavə edilmiş ola bilər.

3. The evidence is not sufficient to identify a different scribe.

Bu dəlillər başqa bir katibin olduğunu müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyil.

4. We need to compare the ink, pen strokes, and letter forms.

Biz mürəkkəbi, qələm izlərini və hərflərin formalarını müqayisə etməliyik.

5. The evidence suggests two writing stages, but this remains a hypothesis.

Dəlillər iki yazı mərhələsinə işarə edir, lakin bu hələ fərziyyədir.

Bu cümlələr xüsusilə elmi müzakirələrdə ehtimal və qəti nəticəni bir-birindən ayırmaq baxımından faydalıdır.

Öz fəaliyyətimin tənqidi qiymətləndirilməsi

Bugünkü dərsdə ən müsbət cəhətim müşahidə ilə nəticəni ayırmağa çalışmaq idi. Əlyazmada fərqli xətt, mürəkkəb və hərəkə xüsusiyyətləri gördükdə bunları dərhal müxtəlif katiblərə aid etmək əvəzinə, alternativ izahlar axtardım.

Digər müsbət cəhətim əvvəlki əlyazma təcrübələrimi yeni öyrəndiyim nəzəri anlayışlarla əlaqələndirməyim idi. “Nəsrü Türki”, “Xosrov və Şirin” və “Məxzənül-əsrar” üzərindəki müşahidələr bu baxımdan faydalı nümunələr oldu.

Bununla yanaşı, bəzi yanaşmalarımı təkmilləşdirməliyəm.

Əvvəla, fərqli yazı əməliyyatlarını ayrı-ayrı tarixi mərhələlər kimi qəbul etməkdə ehtiyatlı olmalıyam. Dörd əməliyyatın mövcudluğu dörd müstəqil yazı dövrünün sübutu deyil.

İkincisi, müəyyən dəlillərin gücünü ifadə edərkən əsaslandırılmamış faizlərdən istifadə etməməliyəm. Məsələn, “80 faiz ehtimalla eyni katibdir” demək əvəzinə, dəlillərin güclü, zəif və ya qeyri-kafi olduğunu göstərmək daha elmi yanaşmadır.

Üçüncüsü, kitabxana nömrələrini, mülkiyyət qeydlərini və katib tarixlərini bir-birindən ayırmalıyam. Əlyazmanın üzərində görünən hər rəqəm onun köçürülmə tarixi deyil.

Dördüncüsü, bir müdaxilənin qəsdən edildiyini yalnız mətnin mənasına əsaslanaraq müəyyənləşdirməməliyəm. Belə nəticələr paleoqrafik, kodikoloji və mətnşünaslıq dəlillərinin birlikdə yoxlanmasını tələb edir.

Nəhayət, yüksək keyfiyyətli fotoşəkillərin belə bəzi fiziki xüsusiyyətləri tam göstərmədiyini nəzərə almalıyam. Qələm basqısını, mürəkkəb qatlarının ardıcıllığını və kağızın bəzi xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün əlavə texniki müayinə tələb oluna bilər.

Nəticə

Yeddinci dərsimizdə üç əsas dəlil qrupunu birlikdə qiymətləndirməyi öyrəndik: paleoqrafik dəlillər — xətt və hərflərin xüsusiyyətləri; kodikoloji dəlillər — kağız, mürəkkəb və əlyazmanın fiziki quruluşu; mətnşünaslıq dəlilləri — sözlər, terminlər, şərhlər və mətnin daxili əlaqələri.

Bu üç sahənin dəlilləri bir-birini təsdiqlədikdə elmi nəticəmiz daha güclü olur.

Bugünkü dərsin əsas qaydası isə belədir:

Bir fərqi müşahidə etmək, bir tarixi hadisəni sübut etmək demək deyil.

Əlyazmaşünasın vəzifəsi yalnız fərqləri görmək deyil, həmin fərqlərin mümkün səbəblərini araşdırmaq, alternativ ehtimalları yoxlamaq və nəticəni yalnız dəlillərin imkan verdiyi səviyyədə ifadə etməkdir.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 513

2026-10-11T09:14:42.544-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 513

https://youtube.com/live/-QhbCRw0Hx8

513-cü bölüm: Nəsr-i Türkî — İnsan, ibadət və mənəvi kamillik haqqında qədim türkcə əlyazma

Beyin Mühəndisinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar — 11 oktyabr 2026

Bu gün Süleymaniyyə Kitabxanasında saxlanan, hələlik Nəsr-i Türkî adı ilə qeyd etdiyimiz qədim türkcə bir əlyazmanı oxuduq. Kitabxana möhüründə 7801 rəqəmi görünür. Əsərin müəllifi, yazılma tarixi və tam adı hələ müəyyənləşdirilməyib.

Əlyazma ilk baxışda dini nəsihət kitabına bənzəyir. Ancaq oxuduqca gördük ki, müəllif insanın mahiyyəti, nəfsin tərbiyəsi, ibadətlərin mənası və ilahi mərifət haqqında ardıcıl bir düşüncə sistemi qurmağa çalışır.

Şəriətdən həqiqətə gedən yol

Müəllif insanın zahiri və batini aləmləri arasında əlaqə qurur. Onun təsvirində şəriət bir açara bənzəyir. Bu açarın beş dişi İslamın beş əsas rüknüdür: şəhadət, namaz, oruc, zəkat və həcc.

Açarın dişləri yerində olmadıqda qapı açılmadığı kimi, müəllifə görə, ibadətlərin də insanın mənəvi inkişafında bir-birini tamamlayan vəzifələri vardır.

Burada şəriət yalnız zahiri qaydalar toplusu deyil. O, insanı təriqət və həqiqət mərtəbələrinə hazırlayan bir başlanğıcdır.

Namazın hərəkətlərində insanın yaranış mərtəbələri

Əsərin ən maraqlı bölümlərindən biri namazın hərəkətlərinə verilən mənalardır.

Müəllif səcdəni nəbatat, rükunu heyvanlıq, qiyamı isə insanlıq mərtəbəsi ilə əlaqələndirir.

Bitkinin kökü torpağa bağlıdır və qida həmin kök vasitəsilə başqa hissələrə çatdırılır. Müəllif səcdə edən insanın başını yerə qoymasını bu vəziyyətə bənzədir.

Heyvanların bədən quruluşunda belin əyilmiş vəziyyətini rüku ilə müqayisə edir. İnsanın dik dayanmasını isə qiyamın rəmzi mənası kimi göstərir.

Beləliklə, səcdədən qiyama doğru hərəkət insanın varlıq mərtəbələri arasında yüksəlişini ifadə edir.

Ancaq müəllif bununla kifayətlənmir. Qiyamdan rükuya və səcdəyə enməyi də mənəvi baxımdan izah edir. İnsan dik duruşla əlaqələndirilən təkəbbürdən uzaqlaşmalı, rükuda təvazö göstərməli, səcdədə isə öz acizliyini dərk etməlidir.

Bu təsvir müasir bioloji təkamül nəzəriyyəsi deyil. Onu müəllifin yaşadığı dövrün fəlsəfi və təsəvvüfi düşüncəsi daxilində araşdırmaq lazımdır.

Oruc, zəkat və həcc

Müəllif orucu insanın heyvani ehtiyaclarını məhdudlaşdırması və mənəvi sifətlərini gücləndirməsi kimi izah edir. Mələklərin yeməkdən deyil, təsbih və təqdisdən bəhrələnməsi haqqında dini təsəvvürlərə müraciət edir.

Zəkat bölümündə isə insanın toplamaq və özündə saxlamaq meylinə diqqət yetirir. Vermək, onun düşüncəsində, yalnız malın başqasına çatdırılması deyil, nəfsin təmizlənməsidir.

Həcc isə insanın mənəvi mənşəyinə qayıdışının rəmzi kimi təqdim olunur. Müəllif oxucuya birbaşa müraciət edərək onu heyvani ehtiraslardan, mənəvi əsarətdən və dünyanın aldadıcı bağlılıqlarından uzaqlaşmağa çağırır.

Beləliklə, beş ibadət insanın mənəvi tərbiyəsini izah edən bütöv bir sistemin hissələrinə çevrilir.

İnsan niyə başqa varlıqlardan fərqlənir?

Əlyazmanın son görünən hissələrində müəllif insanın digər varlıqlardan nə üçün üstün bir məsuliyyət daşıdığını soruşur.

Bu sualı cavablandırmaq üçün Əhzab surəsinin 72-ci ayəsindəki əmanət anlayışına müraciət edir.

Onun izahına görə, insanın nəfsi bir güzgü kimi yetişdirilə bilər. Bu güzgüdə ilahi sifətlərin təcəllisi görünər.

Müəllifin məqsədi insanın sadəcə maddi varlıq olmadığını göstərməkdir. İnsan öz nəfsini tərbiyə etməklə mərifətə və mənəvi kamilliyə doğru irəliləyə bilər.

Təəssüf ki, əlimizdəki rəqəmsal surətdə mətn məhz bu mübahisənin davamında yarımçıq qalır.

Əlyazmanın dili və yazı xüsusiyyətləri

Bugünkü oxunuşumuz yalnız məzmunla məhdudlaşmadı. Əlyazmanın paleoqrafik və kodikoloji xüsusiyyətlərini də araşdırdıq.

Mətnin müxtəlif yerlərində «göyül», «kəndüyi», «ulaşdırmaq», «yeyləmək» və başqa qədim türkcə söz və formalarla qarşılaşdıq. Bunların bir qismi müasir türk dillərində yaşayır, bir qismi isə məna və istifadə baxımından dəyişmişdir.

Katib bəzən sətrin sonuna çatmaq üçün hərfləri uzadır, sözləri sıxışdırır və hərflərin quruluşunu dəyişdirir. Bəzi sözlərin yazılışında bu müdaxilələr xüsusilə aydın görünür.

Əlyazmada «5» rəqəminə bənzəyən bir işarə dəfələrlə təkrarlanır. İlk müşahidələrimiz onun boş yerləri doldurmaq üçün istifadə edildiyini göstərirdi. Lakin sonrakı səhifələrdə həmin işarənin farsca şeir misralarını, Quran sitatlarını və mətn hissələrini ayırmaq üçün də işlədilə biləcəyini gördük.

Buna görə işarənin yalnız bir funksiyası olduğunu söyləmək hələ tezdir.

Digər mühüm məsələ eyrabların istifadəsidir. Bəzi səhifələrdə eyrablı və eyrabsız sətirlər yanaşı yerləşir. Hərflərin quruluşunu, qələmin hərəkətini və yazı üslubunu müqayisə etdikdə bunların eyni katibə aid olması ehtimalı ortaya çıxır. Ancaq bunu təsdiqləmək üçün səhifələrin daha ətraflı vizual müqayisəsi lazımdır.

Quran ayələrini və hədisləri təqdim edən bəzi ifadələr də əsas mətndən fərqli mürəkkəb və ya qələmlə yazılmış kimi görünür. Bunların sonradan əlavə edilib-edilmədiyi hələ açıq sualdır.

Əsərin əvvəli və sonu haradadır?

Əlyazmanın başlanğıcında bəsmələ görünmür. Mətn «Əlhəmdülillahi...» ifadəsi ilə başlayır. Bu, əsərin əvvəlindən müəyyən hissənin itməsi ehtimalını yaratsa da, təkbaşına sübut sayılmır.

Sonunda isə daha ciddi problem var. Mətn cümlənin ortasında dayanır. Görüntüdə sonrakı vərəqlərin mövcudluğuna işarə edən izlər seçilsə də, onların yazılı olub-olmadığını bilmirik.

Buna görə əsərin natamam olduğunu deyil, bizim oxuduğumuz rəqəmsal surətin mətnin tam sonunu göstərmədiyini söyləmək daha dəqiqdir.

Bu məsələni aydınlaşdırmaq üçün kitabxananın kataloqu və mümkün olduqda əlyazmanın özü yoxlanmalıdır.

Bugünkü dərsdən çıxardığımız nəticə

Bu oxunuş bizə bir daha göstərdi ki, qədim əlyazmanı araşdırmaq yalnız hərfləri tanıyıb cümlələri oxumaq deyil.

Əvvəlcə nə gördüyümüzü müəyyənləşdirməliyik. Sonra həmin müşahidələrdən ehtimallar qurmalı, onları başqa dəlillərlə yoxlamalı və yalnız bundan sonra nəticəyə gəlməliyik.

Bir işarənin mənasını, bir sözün oxunuşunu, bir mürəkkəbin rəngini və ya bir vərəqin yoxluğunu dərhal qəti hökmə çevirmək elmi araşdırmanı zəiflədir.

Bu gün oxuduğumuz əsər insanın maddi aləmdən mənəvi kamilliyə doğru yolunu təsvir edirdi. Biz də həmin əsəri araşdırarkən başqa bir yol keçdik: sadə oxunuşdan müşahidəyə, müşahidədən müqayisəyə, müqayisədən elmi suala doğru.

513-cü bölümün ən mühüm nəticəsi budur: yaxşı əlyazma tədqiqatı yalnız cavab tapmaq deyil, hansı sualın hələ cavabsız qaldığını dəqiq bilməkdir.

Növbəti bölüm: 514 — Əlyazmaşünaslıq üzrə 7-ci dərs.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 512

2026-10-08T08:52:30.475-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 512

https://youtube.com/live/80cUWJOLzmw

512-ci bölüm: Bir Osmanlı türkcəsi əlyazmasının kodikoloji və paleoqrafik araşdırılması

Əlyazmanın fiziki quruluşu, yazı xüsusiyyətləri və mətnin yaranma mərhələləri

8 oktyabr 2026

Bugünkü «Beyin Mühəndisliyinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar» proqramının 512-ci bölümündə Osmanlı türkcəsində yazılmış, dini-əxlaqi və təsəvvüfi məzmun daşıyan bir əlyazmanı araşdırdıq. Əsas məqsədimiz kitabın mətnini oxumaqdan əvvəl onun fiziki quruluşunu, yazı xüsusiyyətlərini, vərəqlənməsini, sonradan edilmiş əlavələri və mümkün katib dəyişikliklərini müəyyənləşdirmək idi.

Araşdırma zamanı əlyazmanın təxminən 30 vərəqlik hissəsini nəzərdən keçirdik. Kodikologiya, paleoqrafiya və mətnşünaslıq üzrə əvvəlki dərslərdə öyrəndiyimiz üsulları bu dəfə konkret əlyazma üzərində tətbiq etdik.

1. Əlyazmanın fiziki quruluşu və vəziyyəti

Əlyazma kiçik ölçülü, köhnəlmiş və müxtəlif dövrlərdə fiziki müdaxilələrə məruz qalmış bir kitabdır. Şəkillərdə onun cildinin ciddi şəkildə aşındığı, kağızın kənarlarında qopmalar, qatlanmalar, ləkələr və suyun təsirinə bənzəyən izlər olduğu görünür.

Xüsusilə kitabın şirazə hissəsində, yəni vərəqlərin birləşdiyi yerdə köhnəlmə və təmir izləri müşahidə etdik. Bəzi vərəqlərdə tikiş yerləri açıq görünür. Digər yerlərdə isə kağızın yapışdırılaraq möhkəmləndirilməsinə bənzəyən müdaxilələr vardır.

F29–F30 ətrafında təmir izləri daha diqqətçəkicidir. Bununla belə, həmin müdaxilələrin neçə ayrı mərhələdə aparıldığını yalnız şəkillərə əsaslanaraq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Kitabın başlanğıcında və müxtəlif vərəqlərində kağızın rəngində fərqlər müşahidə olunur. Bəzi qarşı-qarşıya duran səhifələrdən biri daha açıq, digəri isə daha tünd görünür. Bu fərqlər kağızın hazırlanması, saxlanma şəraiti, rütubət və ya sonrakı müdaxilələrlə əlaqədar ola bilər.

2. İki ayrı vərəq nömrələnməsi

Bugünkü araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri əlyazmada iki fərqli nömrələnmə sisteminin müəyyənləşdirilməsi oldu.

Birinci sistem ərəb rəqəmləri ilə, ikinci sistem isə sonradan qələmlə yazılmış müasir rəqəmlərlə göstərilmişdir.

Şəkillərdə, məsələn, bir səhifənin yuxarı küncündə əski rəqəmlə ۲۷, onun yaxınlığında isə müasir qələmlə 28 yazıldığını görürük.

Bu fərq kitabın müxtəlif dövrlərdə yenidən nömrələndiyini göstərir.

Əvvəlki nömrələnmədə başlanğıc vərəqlərindən birinin hesaba alınmaması ehtimalı vardır. Ancaq bunu təsdiqləmək üçün bütün vərəqlərin ardıcıllığını ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Burada mühüm metodoloji məsələ də ortaya çıxdı: Nömrələnmənin köhnə görünməsi onun mütləq katib tərəfindən yazıldığını sübut etmir. Mürəkkəbin rəngi, yazı üslubu və nömrələrin yerləşməsi birlikdə müqayisə edilməlidir.

3. Nəsx xəttinin paleoqrafik xüsusiyyətləri

Əlyazmanın əsas mətni nəsx xəttinin xüsusiyyətlərini daşıyır.

Bugünkü məşqdə xüsusilə qaf, lam, nun, dal və re hərflərinin quruluşunu araşdırdıq.

Qaf hərfinin bəzi nümunələrində gövdə kiçik və qövsvari, digər nümunələrində isə daha uzun görünür. Lam hərfi ilə birləşdikdə qafın forması dəyişir. Bəzi nümunələrdə hərfin gövdəsi ilə qonşu hərfin qələm hərəkətini bir-birindən ayırmaq çətinləşir.

Nun hərfinin son formalarında isə daha çox sabitlik müşahidə etdik. Hərfin aşağı enən hissəsi və son qövsü bir çox yerdə oxşar şəkildə təkrarlanır.

Bu müqayisələr zamanı bir məsələni öyrəndik: eyni hərfin müxtəlif görünməsi mütləq katibin dəyişməsi demək deyil. Hərfin sözün əvvəlində, ortasında və sonunda yerləşməsi, qonşu hərflərlə birləşməsi, qələmin bucağı və yazı sürəti də onun formasına təsir edir.

Buna görə katibin dəyişməsi haqqında hökm vermək üçün təkcə bir hərfə deyil, bir neçə hərfin təkrarlanan xüsusiyyətlərinə baxmaq lazımdır.

4. Fərqli mürəkkəblə yazılmış ifadələr

Əlyazmanın ən diqqətçəkici xüsusiyyətlərindən biri bəzi söz və ifadələrin əsas mətndən fərqli rəng və xətt xüsusiyyətləri ilə yazılmasıdır.

Məsələn, müxtəlif vərəqlərdə «Qaləllah», «Əl-hədis», «Pəs», «Buyurmuşlardır» və başqa ifadələrin ətrafındakı yazılardan fərqləndiyini müşahidə etdik.

Xüsusilə F16v–F19v arasında bu hadisə bir neçə dəfə təkrarlanır.

İlk baxışda həmin yerlərin boş buraxıldığı və sonradan doldurulduğu təsəvvürü yaranır. Lakin eyni xüsusiyyətin kitab boyunca təkrarlanması başqa ehtimalı da ortaya çıxarır: katib müəyyən ifadələr üçün əvvəlcədən yer saxlamış, həmin ifadələr isə sonrakı yazı mərhələsində əlavə edilmiş ola bilər.

Burada iki ehtimalı ayırmaq lazımdır:

Birincisi, eyni katibin fərqli vaxtda və fərqli mürəkkəblə yazmasıdır.

İkincisi, başqa bir şəxsin həmin yerləri tamamlamasıdır.

Hələlik hansı ehtimalın doğru olduğunu müəyyənləşdirməmişik.

Əsas nəticəmiz budur ki, mürəkkəb fərqi ilə əl fərqi eyni anlayış deyil.

5. Beş rəqəminə bənzəyən işarələr və mətnin təşkili

Əlyazmanın müxtəlif yerlərində ərəb rəqəmi ilə ۵ şəklinə bənzəyən kiçik dairəvi işarələr görünür.

Bu işarələr bəzən cümlələrin arasında, bəzən ifadələrin əvvəlində və sonunda, bəzən də boş qalmış yerlərin ortasında yerləşdirilmişdir.

Məsələn, «Allahu Əkbər» və «Xacə əleyhissəlam» kimi ifadələrin ətrafında oxşar işarələrin işlədilməsi onların mətnin müəyyən hissələrini ayırmaq funksiyası daşıya biləcəyini düşündürür.

Lakin həmin işarələri müasir dırnaq işarələri ilə eyniləşdirmək doğru olmaz.

Onlar mətn ayırıcıları, fasilə nişanları və ya başqa yazı ənənəsinin elementləri ola bilər.

Bu məsələnin həlli üçün işarələrin bütün əlyazma boyunca hansı mətn vahidlərindən sonra gəldiyini araşdırmaq lazımdır.

6. Təqibələr və vərəqlərin ardıcıllığı

Bugünkü araşdırmada təqibələrə də xüsusi diqqət yetirdik.

Təqibə — vərəqin sonunda yazılan və növbəti vərəqin başlanğıcını göstərən söz və ya söz hissəsidir.

Əlyazmada bəzi təqibələr tam söz şəklində, digərləri isə yalnız bir və ya iki hərflə verilmişdir.

Bu xüsusiyyət kitabın vərəqlərinin düzgün ardıcıllıqla yerləşdirilib-yerləşdirilmədiyini yoxlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Bəzi yerlərdə təqibələrin qismən silindiyini də müşahidə etdik.

Bununla belə, təqibənin yalnız bir neçə hərfdən ibarət olması mütləq sonradan silinmə nəticəsi deyil. Bu, katibin öz yazı üsulu da ola bilər.

7. F27v–F28r keçidində diqqətçəkici dəyişiklik

Bugünkü araşdırmanın ən mühüm paleoqrafik məsələlərindən biri F27v ilə F28r arasındakı keçiddə ortaya çıxdı.

Əlyazmanın əvvəlki hissələrində mətn geniş şəkildə hərəkələndirilmişdir. F28r-də isə bir neçə sətirdə hərəkələrin yoxluğu və yazının görünüşündə dəyişiklik müşahidə olunur.

Həmin hissədə farsca bir beyt və onun ardınca türkcə izah vardır.

Türkcə ifadədə insanın yaradılış məqsədi belə izah edilir:

«İmdi məqsud vücud-i insanidən Həqq Təalanın zatın və sifatın bilməkdir.»

Bu cümlə əsərin məzmununu anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Burada insanın varlığının məqsədi Allahı tanımaqla əlaqələndirilir.

Yazı xüsusiyyətlərinə gəlincə, hərəkələrin bir neçə sətirdə yox olması katib dəyişikliyi ehtimalını ortaya çıxarsa da, bunu hələ təsdiqləmir.

Eyni katib fərqli dildəki mətni və ya müəyyən izahları hərəkəsiz yaza bilər.

Ona görə növbəti mərhələdə hərflərin forması, sətir quruluşu, qələm qalınlığı və mürəkkəb xüsusiyyətləri birlikdə müqayisə ediləcək.

8. Kitabın məzmunu haqqında ilkin nəticə

Araşdırmanın sonunda əlyazmanın başlanğıcından bir neçə sətir oxuduq.

Mətn Allaha həmd və Peyğəmbərə salavatla başlayır. Ardınca Quranın «Qad əfləha mən təzəkka» ayəsi və iman, qəlb və dilin düzgünlüyü haqqında bir hədis gətirilir.

Sonrakı səhifələrdə insanın nəfsi, zahiri və batini xüsusiyyətləri, qəlbin tərbiyəsi və Allahı tanımaq məsələləri müzakirə olunur.

F28r-dəki ifadə də bu mövzularla uyğunluq təşkil edir.

Beləliklə, əsərin dini-əxlaqi və təsəvvüfi məzmun daşıdığı haqqında ilkin nəticəyə gəlmək mümkündür.

Ancaq müəllifini, əsərin adını və dəqiq janrını müəyyənləşdirmək üçün mətnin daha geniş hissəsini oxumaq lazımdır.

9. Kitabın əvvəlindəki qeydlər və mülkiyyət tarixi

Əlyazmanın başlanğıcındakı boş vərəqlərdə müxtəlif yazılar, rəqəmlər, hesablamalar və həndəsi fiqurlar görünür.

Burada «Zəfər Əfəndi» kimi oxuduğumuz ad və «Rizvan» şəklində oxuna bilən qeydlər diqqətimizi çəkdi.

Lakin bu adların kitab sahiblərinə aid olduğunu hələ söyləyə bilmərik.

Onlar mülkiyyət qeydi, yazı məşqi, şəxsi qeyd və ya başqa məqsədlə yazılmış ola bilər.

Kitabın iç tərəfindəki müasir kitabxana qeydləri isə onun sonrakı saxlanma tarixinin araşdırılmasına kömək edə bilər.

Əlyazmanın provenance tarixini, yəni hansı şəxslərin əlindən keçdiyini müəyyənləşdirmək üçün bu qeydləri ayrıca araşdırmaq lazımdır.

10. Bugünkü dərsin elmi nəticəsi

Bugünkü məşqdə yalnız əlyazmanı təsvir etmədik. Eyni zamanda paleoqrafik və kodikoloji müşahidələrdən necə nəticə çıxarmağı öyrənməyə çalışdıq.

Bəzi yerlərdə ilkin fikrimizi dəyişdirdik. Əvvəlcə katib dəyişikliyi hesab etdiyimiz xüsusiyyətlərin qələm və mürəkkəb fərqindən qaynaqlana biləcəyini gördük. Sonradan əlavə edilmiş hesab etdiyimiz ifadələrin isə əvvəlcədən planlaşdırılmış yazı mərhələsinə aid ola biləcəyini düşündük.

Bu məşq bizə dörd mərhələli araşdırma üsulunun əhəmiyyətini bir daha göstərdi:

Müşahidə → Ehtimal → Dəlillərin müqayisəsi → Nəticə

Əlyazmaşünaslıqda hər gördüyümüz fərqliliyə dərhal tarixi izah vermək doğru deyil.

Bir yazının fərqli görünməsi onun başqa katib tərəfindən yazıldığını, kağızın rənginin dəyişməsi başqa dövrə aid olduğunu, mürəkkəbin solğunluğu isə mütləq sonradan əlavə edildiyini sübut etmir.

Bu məsələlərin hər biri ayrıca dəlillərlə yoxlanmalıdır.

Yekun

512-ci bölümün əsas nəticəsi əlyazmanın təkcə mətn daşıyan bir vasitə deyil, həm də öz yaranma, istifadə, təmir və saxlanma tarixini qoruyan maddi bir mənbə olduğunu görməyimizdir.

Bugünkü araşdırmada iki nömrələnmə sistemi, təqibələr, müxtəlif mürəkkəblər, mümkün yazı mərhələləri, fiziki təmir izləri və mətnin təşkilində istifadə edilən işarələr haqqında mühüm müşahidələr topladıq.

Növbəti bölümümüzdə əlyazmanın mətnini oxumağa davam edərək onun müəllifini, mövzusunu və mümkün yazılma dövrünü müəyyənləşdirməyə çalışacağıq.

Araşdırmanın bu mərhələsində ən mühüm prinsipimiz budur: əlyazmanın bizə göstərdikləri ilə bizim onun haqqında düşündüklərimizi bir-birindən ayırmaq.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 511 - درس 06

2026-10-07T10:09:14.695-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 511 - درس 06

https://youtube.com/live/9ljQKYSyliI

بوگون اؤیرندیگیمیزی دفتر اوچون بئله خلاصه ائده‌ردیم:

۶-جی درسین نتیجه‌سی

۱. مشاهده:

گؤردویوموز شئی‌نی، تفسیر ائتمه‌دن قید ائدیریک.

۲. احتمال:

تک بیر فرضیه‌یه باغلانمادان، رقابت ائدن بیر نئچه احتمال قوروروخ.

۳. سیناما و یوخلاما:

هر احتمالی مستقل دلیـلله یوخلاییریق: کاغیذ، سو نیشانی، مر‌کب، خط، قلم حرکت‌لری، دفتر و تیکیش، کُلوفون، متن‌داخیلی معلومات، مالکیت و وقف قیدلری و س.

۴. دلیـلین کیفیتی:

فقط دلیـللرین سایینی saymırıq؛ اونلارین گوجونه، کیفیتینه و بیر-بیرین‌دن مستقل اولوب-اولمادیغینا باخیریق.

۵. دلیـللرین بیرلشمه‌سی:

مستقل دلیـللر ائینی طرفه گئدیرسه، فرضیه گوج‌لنیر. اما چوخ سایدا ضعیف و ائینی منبع‌دن گَلن دلیـل، بیر گوجلو مستقل دلیـل یئرینه کئچمیر.

۶. تضاد:

دلیـللر بیر-بیرینه ضد چیخاندا بیرینی درحال آتما‌ماریق. اؤنجه سوروشوروخ:

هر دلیـل نه‌نین تاریخینی گؤستریر؟

تألیف؟ کؤچورولما؟ تکمیل؟ تعمیر؟ مالکیت؟ وقف؟ جلد؟ کتابخانایا داخیل اولما؟

۷. تاریخی طبقه‌لر:

بیر ال‌یازمانین «بیر تاریخی» اولمایا بیلر. اونون تألیف، کؤچورولما، تکمیل، تعمیر، جلد، مالکیت و انتقال تاریخ‌لری فرقلی اولا بیلر.

۸. کُلوفون:

کُلوفونداکی تاریخ همیشه الیمیزده‌کی فیزیکی نسخه‌نین کؤچورولما تاریخی دئییل. کُلوفون اؤنجه‌کی نسخه‌دن ده کؤچورولموش اولا بیلر.

۹. خط:

«ائینی خطا اوخشاییر» دئمک، «ائینی ال یازیب» دئمک دئییل. حرف شکللری، باغلانتیلار، نقطه‌لر، قلم باسقیسی، سورعت، ریتم و کاتبین تکرارلانان عادت‌لری یوخلانمالیدیر.

۱۰. تاریخی پنجره:

دلیـل بیزه دقیق ایل وئرمه‌سه ده، ان ارکن و ان گئج ممکن حدلری تعیین ائده بیلریک.

Terminus post quem

بوندان قاباق اولا بیلمز.

Terminus ante quem

بوندان سونرا اولا بیلمز.

و نهایت، بوگون اؤیرندیگیمیز ان مهم جمله:

من نتیجه‌نی اؤز فرضیه‌مین ایسته‌دیگی قدر دئییل، دلیـلین اجازه وئردیگی قدر گوجلو یازیرام.

Əlyazmaşünaslıq dərsləri – 6-cı dərs

Dəlildən nəticəyə necə gedirik?

Bu gün əlyazmaşünaslıq üzrə 6-cı dərsimizi keçdik. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanın tarixini, yazılma mühitini və sonrakı həyatını araşdırarkən müxtəlif dəlilləri necə ayırmaq, müqayisə etmək və onlardan nə qədər nəticə çıxarmağın mümkün olduğunu öyrənmək idi.

Bu dərsdə mənim üçün ən mühüm qayda belə oldu:

Müşahidə ilə nəticəni bir-birinə qarışdırmamaq.

Araşdırmanı dörd mərhələyə ayırdıq:

1. Müşahidə: Əvvəlcə yalnız gördüyümüzü qeyd edirik.
2. Ehtimal: Gördüyümüz xüsusiyyətin mümkün izahlarını qururuq.
3. Sınama və yoxlama: Hər ehtimalı başqa, mümkün qədər müstəqil dəlillərlə yoxlayırıq.
4. Nəticə: Yalnız dəlillərin imkan verdiyi gücdə hökm veririk.

Məsələn, əlyazmanın kağızında su nişanı görürüksə, ilk müşahidəmiz yalnız budur: kağızda su nişanı vardır. Su nişanı kağız hazırlanarkən qəlibdəki məftil formasının kağızda yaratdığı, xüsusilə işığa tutulanda görünən əlamətdir. Onun bənzərlərini tarixləndirilmiş kağızlarla müqayisə etməklə kağızın istehsal dövrü haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Lakin su nişanının tarixi avtomatik olaraq əlyazmanın köçürülmə tarixi demək deyildir. Kağız istehsal edildikdən illər sonra da istifadə oluna bilər.

Mətnin daxili dəlilləri

Əlyazmanın öz mətni də tarixləndirmə üçün dəlillər verə bilər: hökmdar adı, şəhər, tarixi hadisə, alim və ya şeyx adı, kitab adı, vəzifə və terminlər və s.

Lakin burada da eyni ehtiyat lazımdır. Məsələn, bir əsərdə “Sultan Murad” adının çəkilməsi həmin mətnin hansı Sultan Murad dövrünə aid olduğunu öz-özünə həll etmir. Əvvəl mümkün Muradları müəyyənləşdirmək, sonra başqa müstəqil dəlillərlə ehtimalları sınamaq lazımdır.

“Əl-Fəraiz” üzərində apardığımız müşahidə

Dərsdə oxuduğumuz “Əl-Fəraiz” nüsxəsini də nümunə kimi götürdük. Burada ərəb mətninin geniş şəkildə hərəkələndiyini, türkcə qarşılıqların isə bəzi yerlərdə sözbəsöz verildiyini müşahidə etmişdik.

Bundan belə bir ehtimal yarandı: nüsxə ərəb mətninin türkdilli oxucu tərəfindən daha dəqiq oxunması və anlaşılması üçün tədris və ya öyrənmə məqsədilə istifadə edilmiş ola bilər.

Amma burada “bu, mütləq mədrəsə dərsliyi olub” hökmünü vermədik. Çünki hərəkətləri katib, müəllim, tələbə və ya sonrakı oxucu əlavə etmiş ola bilər. Bunu müəyyənləşdirmək üçün mürəkkəbin rənginə, qələmin hərəkətinə, hərflərin quruluşuna, hərəkələrin mətnlə eyni vaxtda yazılıb-yazılmadığına, haşiyələrə, mülkiyyət və vəqf qeydlərinə baxmaq lazımdır.

Beləliklə, bir fərziyyəni sadəcə təsdiq etməyə çalışmırıq. Onu yanlış çıxara biləcək dəlilləri də axtarırıq.

Dəlillərin bir-birini gücləndirməsi

Dərsin başqa mühüm mövzusu müxtəlif müstəqil dəlillərin eyni nəticəyə doğru yaxınlaşması idi.

Convergence of evidence

Bir dəlil zəif ola bilər. Amma kağız, xətt, mətn, kolofon və başqa müstəqil əlamətlər eyni ehtimalı dəstəkləyirsə, həmin ehtimal güclənir.

Bununla belə, dəlillərin yalnız sayına baxmaq olmaz. Onların keyfiyyəti və bir-birindən müstəqilliyi də vacibdir. Beş zəif dəlil eyni yanlış fərziyyədən yaranırsa, onların sayının çoxluğu nəticəni doğru etmir.

Dəlillər bir-birinə zidd gələndə

Dərsin ən çətin hissəsi bu idi.

Tutaq ki, kolofonda 1034 tarixi yazılıb, amma kağız və su nişanı daha sonrakı dövrə işarə edir; xətt də daha gec görünür, üstəlik başqa tarixli mülkiyyət qeydləri vardır.

Belə halda dərhal “kolofon yanlışdır” demək olmaz.

Əvvəl soruşmalıyıq:

Bu tarix nəyin tarixidir?

Əsərin yazılmasının?
Mövcud nüsxənin köçürülməsinin?
Bir bölümün tamamlanmasının?
Əvvəlki nüsxənin kolofonundan köçürülmüş tarixin?
Sonrakı təmirin, mülkiyyətin və ya başqa bir müdaxilənin?

Bu dərsdə öyrəndik ki, əlyazmanın həmişə yalnız bir tarixi olmur. Əsərin təlif tarixi, mövcud nüsxənin köçürülmə tarixi, sonrakı tamamlama və təmir, cildlənmə, mülkiyyət, vəqf və kitabxanaya daxilolma tarixləri ayrı-ayrı tarixi təbəqələr təşkil edə bilər.

Hətta kolofondakı tarix də həmişə əlimizdəki fiziki nüsxənin tarixi deyildir. Sonrakı katib əvvəlki nüsxəni köçürərkən onun kolofonunu və tarixini də olduğu kimi köçürmüş ola bilər.

Xətt oxşarlığı da yetərli deyil

Dərsin praktik təmrinində başqa mühüm nəticəyə də gəldik:

“Xətt oxşayır” demək “eyni əl yazıb” demək deyildir.

Bir katib başqa bir katibin xəttini təqlid edə bilər. Buna görə yalnız xətt növünə deyil, ayrı-ayrı hərflərin quruluşuna, hərflərin birləşdirilməsinə, nöqtələrə, qələmin basqısına, yazının sürət və ritminə və katibin təkrarlanan yazı vərdişlərinə baxmaq lazımdır.

Kodikoloji dəlillər də burada köməyə gəlir: kağızın qalınlığı, lif quruluşu, su nişanı, vərəqlərin ölçüsü, dəftər quruluşu, tikiş dəlikləri, köhnə və yeni tikiş izləri və s.

Tarixi pəncərə

Dəqiq tarix müəyyənləşdirilə bilmədikdə belə, araşdırma dayanmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən ən erkən və ən gec mümkün tarixi müəyyənləşdirərək bir tarixi pəncərə qurmaq mümkündür.

Terminus post quem

Bir hadisənin və ya nüsxənin bundan əvvəl ola bilməyəcəyi ən erkən həddi göstərir.

Terminus ante quem

Onun bundan sonra ola bilməyəcəyi ən gec həddi göstərir.

Məsələn, dəlillər bir nüsxənin 1620-dən əvvəl yarana bilməyəcəyini, 1680-də isə artıq mövcud olduğunu göstərirsə, dəqiq ili bilməsək də, 1620–1680 arasında 60 illik bir tarixi pəncərə əldə etmiş oluruq.

Bu, sadəcə “tarixini bilmirik” deməkdən daha dəqiq elmi nəticədir.

6-cı dərsdən çıxardığım əsas nəticə

Bu dərsin metodunu bir cümlə ilə belə xülasə edə bilərəm:

Gördüyümü müşahidə kimi qeyd edirəm; bir neçə rəqabət edən ehtimal qururam; hər ehtimalı müstəqil və keyfiyyətli dəlillərlə sınayıram; dəlillərin həm bir-birini gücləndirdiyi, həm də bir-birinə zidd gəldiyi yerləri araşdırıram və sonda yalnız dəlillərin icazə verdiyi qədər nəticə çıxarıram.

Bəlkə də 6-cı dərsin mənim üçün ən mühüm dərsi budur: araşdırmaçının işi əvvəlcədən seçdiyi fikri sübut etmək deyil. Onun işi öz ehtimalını dəlillə sınamaq, lazım gəldikdə ondan vaz keçmək və dəlilin apardığı yerə qədər getməkdir.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 510

2026-10-06T09:28:03.937-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 510

https://youtube.com/live/MA-Wn6-VM-k

510-cu bölüm: Bir fəraiz əlyazmasını oxuyarkən — mətn, xətt, türkcə glosslar və kitabın fiziki tarixi

Bu gün “Türkcə Əski Kitablar” silsiləsinin 510-cu bölümündə kiçik həcmli, lakin olduqca zəngin xüsusiyyətlər daşıyan bir fəraiz əlyazması üzərində işlədim. Məqsədim yalnız kitabın mətnini oxumaq deyildi. Son həftələrdə öyrəndiyim kodikologiya, paleoqrafiya və əlyazmaşünaslıq üsullarını real bir əlyazma üzərində tətbiq etməyə çalışdım.

Bu baxımdan bugünkü çalışma mənim üçün həm kitab oxuma, həm də bir növ praktiki dərs və imtahan oldu.

Əlyazmanın əsas mətni ərəb dilindədir və İslam miras hüququnun — fəraizin — müxtəlif məsələlərini nümunələrlə izah edir. Ancaq əlyazmanı xüsusi maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri ərəb mətninin ətrafında qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə söz və ifadələrdir.

İlk baxışda bunları sadəcə “türkcə tərcümə” adlandırmaq mümkündür. Daha diqqətli baxdıqda isə vəziyyətin bundan mürəkkəb olduğu görünür.

Əvvəlcə kitabı mətn kimi deyil, maddi obyekt kimi oxumaq

Bugünkü məşqdə çalışdığım əsas qaydalardan biri bu oldu: əlyazmanı açan kimi mətnin mənasına qaçmamaq.

Əvvəlcə kitabın özünə baxmaq lazımdır.

Kağız necədir? Mətn sahəsi necə təşkil olunub? Neçə sətir vardır? Yazı hansı mürəkkəblərlə yazılıb? Sonradan əlavə edilmiş qeydlər varmı? Foliasiya ilkin dövrə aiddir, yoxsa sonrakıdır? Su, nəm, cırılma, tikiş və təmir izləri görünürmü?

Əlyazmanın əsas səhifələrində ümumiyyətlə 7 sətirlik ərəb mətn sahəsi görünür. Bunun ətrafında və sətirlər arasında qırmızı mürəkkəblə əlavə yazılar vardır.

Əlyazmanın bəzi yerlərində su və nəmlik izləri xüsusilə yuxarı hissələrdə nəzərə çarpır. Cildin iç tərəfinə — şirazə və tikiş bölgəsinə — yaxın hissələrdə də zədələnmə, kağız itkisi və mümkün möhkəmləndirmə/təmir izləri görünür.

Burada vacib dərslərdən biri də ehtiyatlı termin işlətməkdir. Rəqəmsal şəkilə baxaraq hər əlavə kağız parçasını “təmir”, hər qeyri-adi izi isə “itmiş vərəqin qalığı” adlandırmaq olmaz. Fiziki kitabı əlimizə almadan bəzi nəticələr yalnız ehtimal olaraq qalmalıdır.

Bir folio həqiqətən itibmi?

Bugünkü çalışmanın maraqlı problemlərindən biri də bu idi.

Əlyazmanın əvvəlki hissəsində şirazəyə yaxın bir yerdə qeyri-adi kağız izi gördüm. İlk ehtimalım burada bir folionun qopmuş ola bilməsi idi.

Ancaq sonra özümüzə sual verdik: bunun dəlili nədir?

Sonrakı folio nömrələrinin ardıcıl olması problemi həll etmir. Çünki foliasiya kitab yarandıqdan çox sonra edilmişdirsə, əvvəldən itmiş bir foliodan sonra qalan vərəqlər yenidən 1, 2, 3, 4... şəklində nömrələnə bilərdi.

Digər tərəfdən mətnin davamlılığına da baxmaq lazımdır. Əgər açıq mətn boşluğu — lacuna — yoxdursa, yalnız fiziki izə əsaslanaraq “burada mütləq bir folio itib” hökmünü vermək düzgün olmaz.

Beləliklə nəticəni açıq saxladım:

Müşahidə var; ehtimal var; amma hələ hökm vermək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.

Bu, son dərslərimdə öyrənməyə çalışdığım metodun özüdür:

müşahidə → ehtimallar → dəlillə yoxlama → nəticə.

Əsas xətt: nəsx, amma kitab nəsxi deyil

Sonra paleoqrafik müşahidəyə keçdim.

Ərəb əsas mətninin mənə nəsx ailəsinə aid olduğu göründü. Bununla belə, çox formal və kalliqrafik kitab nəsxi təsiri yaratmır. Daha praktik və sürətli bir nəsxdir.

Mən ayrı-ayrı hərflərə baxmağa çalışdım.

Lam müxtəlif birləşmələrdə fərqli görünür. Xüsusilə əlif-lam birləşməsində formanın dəyişdiyini, bəzi lamların daha düz, bəzilərinin isə meyilli olduğunu müşahidə etdim.

Kaf daha maraqlı oldu. Eyni katibin eyni hərfi hər dəfə mexaniki şəkildə eyni formada yazmadığını görmək mümkündür. “Tərəkə” kimi dəfələrlə təkrarlanan sözlər bunun üçün yaxşı müqayisə materialı verdi.

Bu mənə paleoqrafiyada vacib bir dərsi yenidən göstərdi:

Bir hərfin yalnız bir formasını öyrənib əlyazmada onu axtarmaq kifayət deyil.

Hərfin forması sözün içindəki mövqeyinə, əvvəlki və sonrakı hərflərə, qələmin sürətinə və katibin həmin andakı hərəkətinə görə dəyişə bilər.

Sətirlər də tam üfüqi deyil. Bir çox yerdə sağdan sola doğru irəlilədikcə aşağıya doğru yüngül meyl hiss olunur. Bəzi sözlərin daxilində də eyni istiqamətli meyl görünür.

Bununla belə, bu mərhələdə həmin xüsusiyyəti müəyyən məktəb, region və ya tarixlə bağlamaq üçün dəlilimiz yoxdur.

Əlyazmanın ən maraqlı qatı: qırmızı türkcə

Əlyazmanın mənim üçün ən maraqlı xüsusiyyəti qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə sözlərdir.

Ərəb əsas mətndə, məsələn:

رجل

yazıldıqda onun qarşılığında “ər”;

مات

üçün “öldü”;

ترك

üçün “qodı/qoydı” tipli forma;

أب

üçün “ata”;

أم

üçün “ana”;

زوجة

üçün “övrət” tipli qarşılıqlar görünür.

Bu səbəbdən əvvəlcə qarşımızda ərəb mətninin sətirlərarası türkcə tərcüməsinin olduğunu düşündüm.

Ancaq səhifələri bir-bir yoxladıqca daha dəqiq nəticəyə gəldim.

Bu, tam tərcümə deyil.

Bəzi ərəb sözlərinin türkcə qarşılığı verilir, bəzilərinin verilmir. Bəzi texniki terminlər isə ərəb formasında saxlanır. Buna görə bu mərhələdə əlyazmanı:

“türkcə interlinear glosslarla təchiz edilmiş ərəb fəraiz əlyazması”

kimi təsvir etmək daha düzgün görünür.

İngiliscə bunun üçün işlədə biləcəyimiz termin:

Arabic farāʾiḍ manuscript with interlinear Turkic glosses

ola bilər.

Glossların yeri niyə dəyişir?

Bugünkü müşahidəmin ən maraqlı nəticələrindən biri də bu oldu.

Əvvəl elə görünürdü ki, türkcə qarşılıqlar ərəb sözlərinin daim üstündə yazılır. Lakin bütün səhifələri müqayisə etdikdə bunun doğru olmadığı ortaya çıxdı.

Bəzi səhifələrdə qırmızı glosslar ərəb sətrinin üstündə, bəzilərində altında, hətta eyni səhifədə əvvəl üstündə, sonra altında yerləşir.

Üstəlik türkcə yazılar ərəb əsas mətninə paralel deyil. Çox vaxt kəskin bucaq altında yerləşdirilib. Mən vizual müşahidədə bəzi yerlərdə təxminən 65–70°, bəzi yerlərdə isə 80–90°-yə yaxın meyl gördüm. Bu rəqəmlər ölçülmüş nəticə deyil, vizual təxmindir.

Bu çox əhəmiyyətlidir.

Deməli, glossator əvvəlcədən hazırlanmış sabit “tərcümə sətirləri” ilə işləməyib. Mövcud boşluqdan istifadə edərək ərəb sözünün qarşılığını yerləşdirib və lazım gəldikdə yazını kəskin şəkildə döndərib.

Bu da kitabın istifadə funksiyası haqqında sual yaradır:

Bu kitab türkcə danışan tələbəyə ərəb dilində fəraiz öyrətmək üçün istifadə olunmuş ola bilərmi?

Hələlik bunu nəticə deyil, tədqiqat hipotezi kimi saxlamaq lazımdır.

“Məsələ” və rəqəmlər: əvvəlki ehtimalımı düzəltdim

Kitabda “məsələ” sözünün yanında və ya fəraiz hesablarının daxilində 6, 12, 18, 36 kimi rəqəmlər də diqqətimi çəkdi.

İlk baxışda bunları məsələlərin sıra nömrələri hesab etmək mümkün idi.

Amma mətni oxuduqca bunun doğru olmadığı aydınlaşdı. Ərəb mətndə:

وأصل المسألة من الستة

kimi ifadələrə rast gəlinir.

Buradakı 6 rəqəmi fəraiz hesabında aṣl al-masʾala — أصل المسألة, yəni miras paylarının hesablandığı ortaq əsas/məxrəc ilə əlaqədardır.

Beləliklə, əvvəlki ehtimal dəyişdi.

Bu mənim üçün bugünkü məşqin mühüm hissələrindən biri idi: əlyazmada gördüyümüz rəqəmə əvvəlcədən funksiya vermək əvəzinə, onu mətnin özü ilə yoxlamaq.

Eyni türkcə sözün müxtəlif yazılışları

Türkcə glosslarda məni xüsusilə düşündürən başqa məsələ imla dəyişkənliyi oldu.

Məsələn “qoydı/qodı” kimi oxuduğumuz qarşılıq eyni formada təkrarlanmır. Bir yerdə sait hərflə göstərilir, başqa yerdə sait işarəsi ilə ifadə olunur və ya yazı daha qısaldılmış görünür.

Eyni hadisəni başqa sözlərdə də müşahidə etmək mümkündür.

Bu, dərhal “katib savadsızdır” və ya “imla qaydası yoxdur” nəticəsinə aparmamalıdır. Əksinə, tarixi türkcə mətnlərdə saitlərin yazılışı, hərəkələrin istifadəsi və söz formalarının qrafik ifadəsi ayrıca araşdırılmalıdır.

Əgər gələcəkdə bu əlyazmanı ciddi məqalə mövzusuna çevirsək, məhz bu qırmızı glossların tam diplomatik transkripsiyasını hazırlamaq çox qiymətli ola bilər.

O zaman eyni sözün bütün yazılışlarını yan-yana qoyub müqayisə edə bilərik.

Qara və qırmızı yazı eyni əldirmi?

Bugünkü məşq zamanı mənə qırmızı türkcə glossların əsas ərəb mətnindən başqa bir əl tərəfindən yazıldığı təsiri yarandı.

Bunun müəyyən səbəbləri vardır: qırmızı yazı daha sıx və sərbəstdir; yazı istiqaməti daim dəyişir; bəzi hərf formaları və ümumi ritm qara əsas mətndən fərqli görünür.

Amma burada da hökmü saxlamalıyam.

Mürəkkəbin, qələmin ölçüsünün, yazı sahəsinin və xüsusilə 70–90° çevrilmiş yazı istiqamətinin dəyişməsi eyni adamın xəttini də xeyli fərqli göstərə bilər.

Ona görə hazırkı nəticəm belədir:

İki ayrı əl ehtimalı ciddi şəkildə araşdırılmalıdır, lakin hələ sübut olunmayıb.

Bunu yoxlamaq üçün qara və qırmızı yazıda eyni hərflərin — xüsusilə kaf, lam, mim, nun, ya, dal və ra kimi tez-tez təkrarlanan formaların — sistematik müqayisəsi lazımdır.

Katibin işləmə prosesini də görürük

Əlyazmada yalnız “təmiz mətn” yoxdur.

Bəzi sözlər silinib və ya üstündən xətt çəkilib. Bəzi buraxılmış ifadələr işarə və nöqtəli xətt vasitəsilə haşiyəyə aparılıb. Bir yerdə haşiyə əlavəsinin özü də dəyişdirilib və başqa istiqamətdə yenidən yazılıb.

Bunlar çox qiymətlidir.

Çünki belə yerlərdə biz yalnız kitabın son vəziyyətini deyil, müəyyən dərəcədə mətnin hazırlanma və düzəldilmə prosesini də görə bilirik.

Vəqf və kitabın sonrakı həyatı

Əlyazmanın möhürləri və qeydləri də onun yalnız mətn tarixindən deyil, provenansından, yəni kitabın sonrakı sahiblik və istifadə tarixindən danışmağa imkan verir.

Görüntülərdə təkrarlanan möhürlər, nömrələr və vəqflə əlaqəli qeydlər vardır. Əvvəlki oxunuşumuz bunların Üsküdardakı Valide-i Atik Camii ilə əlaqəsini göstərirdi.

Ancaq möhürün bütün yazısını və şəxsin adını ayrıca dəqiq oxumadan tam identifikasiya vermək istəmirəm.

Möhürün altındakı “100” kimi rəqəmi də avtomatik olaraq bugünkü mənada “shelfmark” adlandırmaq doğru deyil. O, inventar, kitabxana, vəqf və ya başqa bir köhnə qeydiyyat nömrəsi ola bilər.

Yenə eyni prinsip:

əvvəl gördüyümüzü qeyd edirik, sonra onun nə olduğunu müəyyənləşdiririk.

Bugünkü təmrinimə qiymət

Bu kitab üzərində işləyərkən mənim üçün ən böyük dəyişiklik əvvəlki kimi yalnız “bu söz nədir?” sualını verməməyim oldu.

Bu dəfə eyni zamanda soruşdum:

Bu hansı əldir?
Hərf niyə burada belə dəyişib?
Sətir hansı istiqamətdə hərəkət edir?
Qırmızı yazı qara yazı ilə eyni vaxtdamı yazılıb?
Gloss niyə burada üstə, başqa yerdə alta keçib?
Bu rəqəm məsələnin nömrəsidir, yoxsa fəraiz hesabıdır?
Bu kağız parçası itmiş folionun qalığıdır, yoxsa təmirdir?
Foliasiya nə vaxt əlavə olunub?
Su zədəsi kitabın hansı hissələrinə yayılıb?
Mətn ardıcıllığı fiziki zədə haqqında nə deyir?

Məncə əlyazmaşünaslığı öyrənməyin əsas mərhələlərindən biri də budur: gözün yalnız yazını deyil, kitabı görməyə başlaması.

Dərsdən sonra özümə düzəlişlər

Bugünkü çalışmada doğru etdiyim işlərin yanında səhvlərim və tələskən ehtimallarım da oldu.

Ən mühüm düzəlişlər bunlardır:

Birincisi, şirazə yaxınlığındakı izi əvvəlcə itmiş folio kimi düşünməyə meylləndim. Bu mümkündür, amma hələ sübut edilməyib. Fiziki müayinə və ya paralel nüsxə lazımdır.

İkincisi, qırmızı rəqəmləri əvvəl məsələ nömrələri kimi düşünmək mümkün idi. Mətn onları fəraiz hesabının “əsl əl-məsələ” sistemi ilə əlaqələndirməyə daha güclü əsas verdi.

Üçüncüsü, qırmızı türkcəni əvvəl bütöv “tərcümə” adlandırmaq asan idi. Əslində material daha çox seçmə interlinear gloss sisteminə bənzəyir.

Dördüncüsü, qırmızı və qara yazının ayrı əllər olduğunu düşünürəm, amma bunu hələ fakt kimi yazmaq olmaz.

Beşincisi, bəzi türkcə sözləri ilk baxışda yanlış və ya qeyri-müəyyən oxudum. Eyni söz başqa səhifədə təkrarlandıqda əvvəlki oxunuşu düzəltmək mümkün oldu. Bu özü paleoqrafiyanın çox mühüm üsuludur: bir anlaşılmaz hərfi təkbaşına deyil, eyni katibin təkrarlanan söz və hərfləri ilə müqayisə etmək.

Buna qarşılıq, bugünkü təmrində ən doğru etdiyim işlərdən biri şübhəni gizlətməmək idi. “Bunu oxuya bilmirəm”, “burada iki ehtimal var”, “bunu hələ bilmirik” demək əlyazma araşdırmasında zəiflik deyil. Əksinə, dəlilin sərhədini tanımaqdır.

510-cu bölümün mənim üçün əsas dərsi buna görə belə oldu:

Əlyazmanı oxumaq yalnız köhnə hərfləri müasir hərflərə çevirmək deyil. Əlyazmanı oxumaq onun mətnini, xəttini, kağızını, mürəkkəbini, zədələrini, düzəlişlərini, glosslarını, hesab sistemini və istifadə tarixini bir-birindən ayıraraq, sonra yenidən bir kitabın tarixi kimi birləşdirməkdir.

Bu gün həmin yolu bir az daha praktik şəkildə öyrənməyə çalışdım.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 509 - درس 05

2026-10-05T11:26:56.442-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 509 - درس 05

https://youtube.com/live/ui-cKGIeZQU

Əlyazmanı görməkdən onu elmi şəkildə təsvir etməyə

Əlyazmaşünaslıq dərsi 5: Manuscript Description, codicology və elmi ehtiyat

Bugünkü dərsimiz təxminən iki saat on dörd dəqiqə davam etdi. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanı sadəcə oxumaqdan və ona baxmaqdan bir addım irəli gedərək, onu elmi terminlərlə təsvir etmək və əlyazmada gördüyümüz fiziki və mətn problemlərini dəlillə müəyyənləşdirmək idi.

Dərsin sonunda isə daha ümumi bir nəticəyə gəldik: bir elmin terminlərini öyrənmək yalnız yeni sözlər əzbərləmək deyil. Terminlər bizim gördüyümüz hadisələri bir-birindən ayırmağa, onları təsnif etməyə və nəticədə həmin sahənin içindən düşünməyə imkan verir.

Əlyazmanın elmi təsviri

Dərsin başlanğıcında əlyazmanın elmi təsvirinin əsas elementlərini yenidən nəzərdən keçirdik.

Manuscript Description

Əlyazmanın elmi təsviri deməkdir.

Əlyazmanın hansı kitabxana, muzey və ya müəssisədə saxlandığını göstərən termin:

Repository

Həmin müəssisənin daxilində əlyazmanın aid olduğu məcmuə:

Collection

Əlyazmanın kitabxanadakı rəsmi tanıtma kodu:

Shelfmark

Məsələn, “Lala İsmail 32” bir shelfmark nümunəsidir.

Bir fiziki vərəq:

Folio

Vərəqin oxunuş sırasındakı birinci üzü:

Recto

İkinci üzü:

Verso

Burada mühüm bir məsələni bir daha dəqiqləşdirdik: recto və verso sadəcə “sağ səhifə” və “sol səhifə” demək deyil. Bunlar fiziki vərəqin iki üzünü bildirir.

Vərəqlərin nömrələnməsi:

Foliation

Səhifələrin ayrı-ayrılıqda nömrələnməsi isə:

Pagination

adlanır.

Quire, Gathering və Bifolium

Bugünkü dərsdə əlyazmanın fiziki quruluşuna daha dərindən girdik.

Bir kağız vərəqi ortadan qatlananda iki folio, yəni dörd yazı səthi meydana gəlir. Buna:

Bifolium

deyilir.

Bir neçə bifolium bir-birinin içinə yerləşdirilərək bir vərəq dəstəsi meydana gətirir. Buna:

Quire

və ya:

Gathering

deyilir.

Bu dəstələrin necə qurulduğunu, hansı vərəqlərin bir-birinə aid olduğunu və onların necə tikildiyini araşdırmaq isə əlyazmanın fiziki quruluşunu anlamağın əsas yollarından biridir.

Bu sahə:

Codicology

adlanır.

Eyni qatlanmış kağızın iki yarısını təşkil edən iki vərəqə:

Conjugate leaves

deyilir.

Bu anlayış xüsusilə itmiş vərəqləri müəyyənləşdirərkən çox əhəmiyyətlidir. Çünki bir vərəqin hansı başqa vərəqlə eyni bifoliuma aid olduğunu müəyyən edə bilsək, əlyazmanın ilkin quruluşunu yenidən bərpa etmək mümkün olur.

Catchword — təqibə kəlməsi

Bugünkü dərsin ən praktik mövzularından biri təqibə kəlməsi idi.

Catchword

Adətən bir səhifənin aşağı haşiyəsində yazılan və sonrakı səhifənin ilk sözünü qabaqcadan göstərən kəlmədir.

Bu sözün mütləq aşağı sol tərəfdə yazılması şərt deyil. Əlyazmadan asılı olaraq sağda, solda və ya ortaya yaxın yerləşə bilər. Əsas məsələ onun səhifələr və ya vərəq dəstələri arasındakı ardıcıllığı yoxlamaq funksiyasıdır.

Catchword əlyazma araşdırmasında son dərəcə qiymətli bir dəlilə çevrilə bilər. Əgər bir səhifənin sonunda yazılmış catchword növbəti səhifənin ilk kəlməsi ilə uyğun gəlmirsə, dərhal hökm verməməli, bir neçə ehtimalı yoxlamalıyıq.

Misbinding və Reordered Folios

Vərəqlər yanlış qaydada bağlanıbsa, buna:

Misbinding

deyilir.

Vərəqlər sonradan öz ilkin ardıcıllığını itirərək başqa qaydada düzülübsə:

Reordered Folios

terminindən istifadə edə bilərik.

Məsələn, əlyazma zamanla dağıla, cildi açıla və vərəq dəstələri bir-birindən ayrıla bilər. Sonrakı cildləmə zamanı bir vərəq və ya bütöv bir gathering yanlış yerə yerləşdirilə bilər.

Lakin bugünkü dərsin əsas qaydalarından biri bu idi: yalnız bir uyğunsuzluq gördüyümüz üçün dərhal “bu folio misbound-dur” deyə bilmərik.

Dəlilin gücünə uyğun danışmalıyıq.

Dəlil zəifdirsə:

The folio may have been misbound.

Dəlil daha güclüdür, amma hələ qəti deyilsə:

The folio appears to have been misbound.

Bir neçə müstəqil dəlil eyni nəticəni təsdiqləyirsə, yalnız o zaman daha qəti hökm vermək mümkündür:

The folio is misbound.

Bu fərq bugünkü dərsin ən mühüm elmi dərslərindən biri idi.

Lacuna — mətn boşluğu

Yeni öyrəndiyimiz mühüm terminlərdən biri:

Lacuna

oldu.

Lacuna mətndə olan boşluq və ya itmiş hissədir.

Lakin hər lacuna fiziki vərəq itkisi demək deyil.

Əgər əlyazmanın kağızları yerindədir, lakin mətnin bir hissəsi yoxdur, qarşımızda mətn itkisi ola bilər.

Textual Lacuna

Əgər fiziki vərəqin özü itib:

Physical Loss

və ya konkret vəziyyətdə:

Missing Leaf

deyə bilərik.

Bu fərq çox əhəmiyyətlidir. Çünki mətnin olmaması ilə kağızın olmaması eyni hadisə deyil.

Katib də mətni buraxa bilər

Əgər əlyazmanın fiziki quruluşu salamatdır, amma katib köçürmə zamanı mətnin bir hissəsini yazmayıbsa, buna:

Scribal Omission

deyilir.

Katibin gözü bənzər sonlu iki sətir arasında atlaya bilər. Beləliklə aradakı bir neçə söz, sətir, hətta daha böyük mətn parçası köçürülmədən qala bilər.

Bənzər sonluqlar səbəbilə baş verən bu hadisənin xüsusi termini:

Homoeoteleuton

dur.

Bənzər başlanğıclar səbəbilə gözün atlaması isə:

Homoeoarcton

adlanır.

Bunlar xüsusilə mətnşünaslıq və nüsxələrin müqayisəsi zamanı əhəmiyyətlidir.

Palaeography, Codicology və Textual Criticism

Bugünkü dərsdə bu üç sahənin sərhədlərini də bir qədər daha aydınlaşdırdıq.

Tarixi yazı növlərini, hərflərin formalarını, yazı əlini, qələmin hərəkətini və katib əlinin dəyişməsini araşdırırıqsa:

Palaeography

sahəsindəyik.

Kağızı, folionu, bifoliumu, quire-ləri, tikişi, cildi və kitabın fiziki quruluşunu araşdırırıqsa:

Codicology

ilə məşğuluq.

Müxtəlif nüsxələri bir-biri ilə müqayisə edib hansı beytdə, cümlədə və ya hissədə əlavə, əskiklik, yerdəyişmə və ya variant olduğunu araşdırırıqsa:

Textual Criticism

sahəsinə keçirik.

Məsələn, Xosrov və Şirin əlyazmalarını müqayisə edərkən bir nüsxədə olan böyük bir şeir hissəsinin başqa nüsxədə olmadığını müəyyənləşdirmək artıq mətn tənqidi məsələsidir. Lakin bunun səbəbinin fiziki vərəq itkisi olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün codicological evidence də lazım ola bilər.

Beləcə bu sahələr bir-birindən fərqlidir, amma əlyazma araşdırmasında bir-birinə kömək edir.

Bugünkü praktik təmrin

Təmrində belə bir fərziyyə qurduq:

73v-də catchword “padişah”dır.

74r isə başqa ifadə ilə başlayır.

75r və 75v-də mətn davam edir.

76r-də birdən “padişah əgər...” ifadəsi qarşımıza çıxır.

İlk baxışda 76-cı folionun yanlış bağlandığını düşünə bilərik.

Lakin bugünkü dərs bizə öyrətdi ki, bu hələ nəticə deyil. Bu yalnız bir hypothesis-dir.

Əvvəl 73v-nin son iki-üç sətrini və 76r-nin ilk iki-üç sətrini müqayisə etməliyik.

Mətn təbii şəkildə davam edirmi?

Textual Continuity

Məna davam edirmi?

Semantic Continuity

Cümlənin qrammatik quruluşu davam edirmi?

Grammatical Continuity

Bundan sonra 74 və 75-ci folionun catchword-lərinə baxmalıyıq.

Sonra quire structure, sewing, conjugate leaves və varsa qopmuş vərəqdən qalan dar kağız hissəsini yoxlamalıyıq.

Belə qalıq:

Stub

adlanır.

Nəhayət, əsərin başqa əlyazma nüsxələri varsa, onlarla müqayisə etməliyik.

Mətn tənqidində müqayisədə istifadə etdiyimiz hər bir əlyazma nüsxəsi:

Witness

adlandırıla bilər.

Beləcə bircə kəlmədən çıxış edərək hökm vermək əvəzinə, mətn və kitabın fiziki quruluşundan gələn müxtəlif dəlilləri birləşdiririk.

Bir-birini təsdiqləyən müstəqil dəlillərə:

Corroborating Evidence

deyə bilərik.

Dəlillərin üst-üstə yığılaraq bir nəticəni gücləndirməsi isə:

Cumulative Evidence

anlayışı ilə ifadə oluna bilər.

Ən mühüm dərs: müşahidə nəticə deyil

Bugünkü iki saatlıq dərsdən mənim üçün ən əhəmiyyətli nəticələrdən biri metodoloji idi.

Elmi araşdırmada dörd mərhələni bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Birinci:

Observation

Müşahidə. Yəni nə gördük?

İkinci:

Hypothesis

Fərziyyə. Gördüyümüz hadisənin mümkün izahı nədir?

Üçüncü:

Testing

Yoxlama. Fərziyyəmizi hansı dəlillərlə sınaya bilərik?

Dördüncü:

Conclusion

Nəticə.

Burada əsas qayda çox sadə, amma çox əhəmiyyətlidir:

Dəlilin icazə verdiyi qədər hökm verməliyik.

Müşahidəni nəticə ilə qarışdırmamalıyıq.

Əvvəl gördüyümüzü qeyd etməli, sonra mümkün izahları qurmalı, hər ehtimalı dəlillərlə yoxlamalı və yalnız bundan sonra nəticəyə gəlməliyik.

Termin öyrənmək nə üçün bu qədər əhəmiyyətlidir?

Dərsin sonunda isə mənim üçün daha ümumi bir fikir ortaya çıxdı.

Biz terminlərlə yalnız danışmırıq; terminlər bizə düşüncəmizi dəqiqləşdirməkdə kömək edir.

Əlbəttə insan yalnız sözlə düşünmür. Şəkillə, səslə, məkanla, hisslə və başqa vasitələrlə də düşünə bilər. Lakin elmi və abstrakt sahələrdə terminologiya son dərəcə güclü düşüncə alətinə çevrilir.

Dərsdən əvvəl bir əlyazmada “burada nəsə əskikdir” deyə bilərdik.

İndi isə soruşuruq:

Fiziki vərəq itib?

Missing Leaf

Mətn itib?

Textual Lacuna

Katib köçürməyib?

Scribal Omission

Vərəq yanlış bağlanıb?

Misbinding

Yoxsa vərəqlərin sırası sonradan dəyişib?

Reordered Folios

Əlyazma dəyişməyib. Dəyişən bizim onu görmək və təsnif etmək qabiliyyətimizdir.

Buna görə termin öyrənmək sadəcə xarici sözlər əzbərləmək deyil. Hər düzgün öyrənilmiş termin əvvəl qarışıq gördüyümüz bir hadisənin sərhədlərini daha aydın görməyimizə kömək edir.

Bu düşüncənin ana dilində elmi təhsillə də birbaşa əlaqəsi vardır. Əgər bir insan öz ana dilində yalnız gündəlik danışığı öyrənib, amma həmin dildə fəlsəfə, məntiq, hüquq, riyaziyyat, tibb, tarix, texnologiya və başqa elmləri oxumayıbsa, onun həmin dildəki elmi söz və anlayış repertuarı təbii olaraq məhdud qala bilər.

Problem dilin özündə deyil. Problem həmin dildə qurduğumuz elmi və konseptual dünyanın nə qədər geniş olmasındadır.

Bir dildə elm öyrənmək buna görə yalnız məlumatı həmin dilə tərcümə etmək deyil. O dildə yeni anlayışlar arasında əlaqələr qurmaq, yeni suallar vermək və yeni düşüncə alətləri yaratmaqdır.

Bugünkü dərsdən mənim üçün qalan ən gözəl nəticə də budur:

Yeni termin öyrənmək həmişə yeni bir gerçəklik yaratmır; çox vaxt qarşımızda onsuz da mövcud olan gerçəkliyin daha çox fərqini görə bilməyimizə imkan yaradır.

Bugünkü dərsdə əlyazma eyni əlyazma olaraq qaldı. Amma ona baxan gözümüz əvvəlki göz deyildi.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 508

2026-10-04T17:18:04.201-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 508

https://youtube.com/live/zvXjfL6E5Oo

Bir əlyazmanın qarşısında öyrənmək: Fəraiz məcmuəsi üzərində kodikologiya və paleoqrafiya imtahanım

Son günlər üzərində işlədiyim bu əlyazma mənim üçün sadəcə bir kitab oxuma işi olmadı. Əslində onu özüm üçün kiçik bir kodikologiya və paleoqrafiya imtahanına çevirdim. Məqsədim mətni yalnız oxumaq deyil, kitabın necə hazırlanmış olduğunu, neçə mətn vahidindən meydana gəldiyini, hansı əllərin orada işlədiyini, hansı əlavələrin sonradan edildiyini və əlyazmanın tarixinin kağızın, mürəkkəbin, çərçivənin, möhürlərin və hətta boş səhifələrin içində necə gizləndiyini öyrənmək idi.

Bu məqalədə buna görə yalnız əlyazmanı tanıtmaq istəmirəm. Öz müşahidələrimi də tənqid etmək istəyirəm: harada doğru gördüm, harada tələsdim, harada səhv etdim və bu səhvlər mənə nə öyrətdi?

Araşdırma zamanı əlyazmanın son hissələrindən 47–78-ci foliolar arasındakı çoxsaylı səhifələri ayrıca müqayisə etdim; əvvəlki folioları isə mətnin başlanğıcı, vəqf qeydi, ölçülər, sətir sayı, tikiş və digər fiziki əlamətlər baxımından yoxladım. Paralel olaraq əsərin kimliyi və provenansı barədə kataloq və elmi mənbələrə də baxdım.

Əvvəlcə nəticə: bu imtahandan neçə alardım?

Özümə qiymət vermək əvəzinə, bugünkü bilik səviyyəmi bir müəllimin qiymətləndirməsi kimi götürsəm, kodikologiyada təxminən 8/10, paleoqrafiyada isə 7/10 səviyyəsində olduğumu deyərdim.

Bu, “artıq mütəxəssisəm” demək deyil. Əksinə, əsas fərq budur ki, bir neçə həftə əvvəl səhifəyə baxıb daha çox “nə yazılıb?” sualını verirdimsə, indi eyni səhifəyə baxanda avtomatik olaraq başqa suallar da ortaya çıxır:

folio rectodur, yoxsa verso?
mətn bloku neçə sətirdir?
çərçivə mətndən əvvəl, yoxsa sonra çəkilib?
rubrication əsas mətnlə eyni mərhələdədirmi?
catchword varmı?
bu boşluq təsadüfidirmi, yoxsa yeni mətn vahidini göstərir?
əl dəyişibmi?
kağız dəyişibmi?
marginal qeyd əsas katibindir, yoxsa sonrakı oxucunun?
möhür kitabın hazırlanmasına, yoxsa sonrakı provenansına aiddir?

Əsl inkişaf məncə budur.

Əlyazmanın kimliyi: artıq nəyi bilirik?

Əlyazma ferâiz, yəni İslam miras hüququ və miras paylarının hesablanması ilə əlaqəli mətnlərdən ibarətdir. “Ferâiz” sözü mirasçılara müəyyən edilmiş paylardan gəlir və klassik fiqh ədəbiyyatında miras hüququ ayrıca Kitābü’l-Ferāʾiż başlığı altında işlənmişdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Əlimizdəki kitab isə görünür, tək bir əsər deyil. İndiki mərhələdə ona ən təhlükəsiz şəkildə:

çoxmətnli Fəraiz məcmuəsi — multi-text manuscript

demək olar.

Burada ilk böyük dərsimiz də meydana çıxır.

Əvvəllər mən mətn dəyişikliklərini gördükcə ayrı “kitab” və hətta ayrı “kodikoloji vahid” deməyə meylli idim. Bu tamamilə əsassız deyildi, amma metodoloji baxımdan tələsik idi.

Düzəliş: Mətn vahidinin dəyişməsi avtomatik olaraq kodikoloji vahidin dəyişməsi demək deyil.

Bir katib eyni kağız dəstəsində beş ayrı risaləni ardıcıl köçürə bilər. O halda beş textual unit, amma bir codicological unit ola bilər.

Bunun əksinə, əvvəl başqa yerdə hazırlanmış iki dəftər sonradan bir cildə birləşdirilə bilər. O zaman artıq composite manuscript ehtimalı yaranır.

Bizim əlyazmada sonuncu ehtimal xüsusilə 76-cı folio ətrafında güclənir, amma hələ sübut olunmayıb.

Mənim ən yaxşı müşahidələrimdən biri: kitabın istehsal ardıcıllığı

Səhifələrə baxarkən diqqətimi çəkən ilk şeylərdən biri qırmızı çərçivə idi.

Bir sıra yerlərdə çərçivə hərflərin yanına çatanda dayanır, hərfin ətrafından keçir və sonra davam edir. Mən bundan belə nəticə çıxarmışdım:

mətn əvvəl yazılıb, qırmızı çərçivə sonra çəkilib.

Bu müşahidə əsasən doğrudur.

Bu artıq sadəcə “gözəl qırmızı xətt var” müşahidəsi deyil. Kodikoloqun verməli olduğu sual budur: hansı əməliyyat əvvəl baş verdi?

Başqa səhifələrdə isə daha maraqlı hadisə görünür. Qara mətn sətirləri artıq çox sıx yerləşdirilib, qırmızı başlıqlar və izahlar onların arasındakı dar boşluqlara daxil edilib. Xüsusilə 72–73-cü foliolar bu baxımdan çox faydalıdır.

Buna görə hazırkı istehsal modelimiz belədir:

qara əsas mətn → qırmızı rubrication → ehtimalən çərçivə.

Burada isə özümə yarım bal kəsərdim.

Çünki bir ara bunu tam sübut olunmuş ardıcıllıq kimi qəbul etməyə yaxınlaşmışdım. Halbuki qara mətnin qırmızı əlavələrdən əvvəl olduğunu güclü şəkildə görə bilirik; rubrication ilə çərçivənin öz aralarındakı dəqiq ardıcıllığını isə bütün kitab üçün hələ sübut etməmişik.

Kodikologiyanın əsas dərslərindən biri budur:

Gördüyümüz şeyi gördüyümüz qədər deməliyik; bir addım artıq yox.

25 sətirdən 17 sətirə: böyük dəyişiklik

Əsas hissədə səhifələrin əksəriyyətində təxminən 25 sətir olduğunu saydım.

Bu sayımı dəfələrlə təkrar etdim. 47, 57–60, 67–74 və başqa foliolar bunu təsdiqləyir.

Amma kitabın sonunda vəziyyət birdən dəyişir.

76–77 ətrafında:

25 sətir → təxminən 17 sətir

olur.

Eyni zamanda:

çərçivəli səhifə → çərçivəsiz səhifə,

sıx yazı → daha açıq yazı,

kiçik və kompakt ductus → daha iri və sərbəst ductus

keçidi görünür.

Burada mənim ilkin müşahidəm doğru istiqamətdə idi: “burada bir şey dəyişib.”

Amma ilk ifadəm bir qədər artıq qəti idi: “buradan başqa əl başlayır.”

İndi bunu daha elmi şəkildə belə yazmaq lazımdır:

76-cı folio ətrafında yeni scribal/codicological phase üçün güclü əlamətlər meydana çıxır. Ayrı katib əli ehtimalı yüksəkdir; ayrıca kodikoloji vahid olması isə kağız, gathering və tikiş quruluşu ilə ayrıca yoxlanmalıdır.

Bu iki cümlə arasındakı fərq mənim üçün çox mühüm dərs oldu.

Xətti tanımaqda ən böyük səhvim

Bu əlyazma mənim paleoqrafiya məşqimin də yaxşı bir imtahanı oldu.

Əvvəl sətirlərin sağdan sola bir qədər yüksəldiyini gördüm. Təxminən 1–2 mm-lik yüksəliş var. Əliflər və lamlar da tam şaquli deyil; müəyyən maililik göstərirlər.

Bu əlamətlərə görə Nəstəliq və ya Təlik ehtimalını düşündüm.

Burada səhvim vardı.

Səhv müşahidədə deyildi. Sətirin yüksəlməsini düzgün görmüşdüm.

Səhv bir əlamətə həddindən artıq diaqnostik əhəmiyyət verməkdə idi.

Sonra başqa hərflərə baxdım.

Sin və şin:

س — ش

formalarında dişlərin aydın olduğunu gördüm.

Kəşidə çox az idi. Katib sətri doldurmaq üçün sözləri uzun horizontal xətlərlə dartmırdı.

Əlif və lamlar yüngül maili olsa da, bütöv səhifə Nəstəliqin güclü diaqonal ritmini yaratmırdı.

Mim formalarını müqayisə etdikdə onların mövqeyə görə dəyişdiyini gördüm: bəzən kiçik daxili boşluğu olan düyün, bəzən daha sıx forma, bəzən isə uzanmış bağlantı.

Qafda horizontal hissə nisbətən düz və qısa idi.

Bunların hamısını bir yerə qoyduqda nəticə dəyişdi:

Əsas xətt Nəsxdir.

Daha dəqiq desək, onu hazırda kompakt, sürətli, kitab köçürməsinə uyğun Osmanlı Nəsxi kimi təsvir etmək daha münasibdir.

Bu mənim paleoqrafiya dərsimdə ən qiymətli səhvlərdən biri oldu:

“Baseline mailidir, deməli Nəstəliqdir” — yanlışdır.

Paleoqrafiyada bir hərf və ya bir əlamət hökm vermir. Ductus, proportion, connectivity, teeth, descenders, kashīda, letter allographs və bütöv səhifənin ritmi birlikdə hökm verir.

Mim mənə başqa bir dərs öyrətdi

Mimə baxanda əvvəl çaşdım.

“Elm”, “təlim”, “təəllüm”, “əzim” kimi sözlərdə mim eyni görünmürdü. Bir yerdə düyün kimi, bir yerdə kiçik gözlü, başqa yerdə daha sıx idi.

İlk mərhələdə belə fərqlər adamı “əl dəyişibmi?” sualına apara bilər.

Amma burada öyrəndiyim anlayış allograph oldu.

Eyni hərfin:

əvvəlki hərfə,
sonrakı hərfə,
söz içindəki mövqeyinə,
qələmin həmin anda gəldiyi istiqamətə

görə müxtəlif formaları ola bilər.

Deməli:

hərf formasının dəyişməsi = avtomatik katib dəyişikliyi deyil.

Katib müəyyən hərflər sistemini təkrar-təkrar necə qurur — bunu müqayisə etmək lazımdır.

47–48-ci foliolar mənim üçün kiçik laboratoriyadır

Bu iki folioda əsas mətn, qırmızı rubrication, cədvəl və müxtəlif marginal qeydlər birlikdə görünür.

Xüsusilə cədvəldə təkrar olunan ابن / بنت kimi sözlər əla paleoqrafik material verir.

Niyə?

Çünki eyni katib eyni sözü bir səhifədə dəfələrlə yazır.

Beləliklə, “ideal əlif necə olmalıdır?” kimi dərslik sualından çıxıb daha real suala keçirik:

Bu konkret katib əlifi necə yazır?

Paleoqrafiyanın əsl başlanğıcı məncə buradadır.

Cədvəlləri tanımaqda doğru istiqamətdə getmişəm

Əlyazmada yalnız adi prose text yoxdur.

Mən müxtəlif formalara rast gəldim:

xətli cədvəllər;
xətt çəkilmədən sütunlaşdırılmış məlumat;
şəcərəni xatırladan sxemlər;
mirasçıların paylarını göstərən hesab quruluşları;
səhifənin müxtəlif istiqamətlərinə yerləşdirilmiş rəqəm və sözlər.

Əvvəl “cədvəl yoxdur, amma cədvəl kimidir” deyirdim.

Bunun daha yaxşı kodikoloji adı var:

implicit table / tabular layout without ruled lines — xəttsiz cədvəl quruluşu.

Bu müşahidəm doğru idi.

Üstəlik, sonrakı səhifələr göstərir ki, bunlar sadəcə dekorasiya deyil. Ferâiz elmi hesablamanı tələb etdiyindən belə sxemlər əsərin didaktik funksiyasının bir hissəsidir.

Ferâiz klassik hüquq elmində mirasçıların müəyyən edilmiş paylarını hesablamaqla bağlı ayrıca ixtisaslaşmış sahə idi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Beləliklə, bu kitab yalnız “oxunan mətn” olmayıb; böyük ehtimalla öyrənilən, məsələ həll edilən və hesab aparılan kitab olub.

Catchword məsələsində yaxşı nəticə

Səhifənin aşağısında çərçivədən kənarda yazılan və növbəti səhifənin ilk sözünü qabaqcadan verən sözləri əvvəl sadəcə əlavə söz hesab etmək mümkündür.

Onların catchword, Osmanlı əlyazma terminologiyasında müşir/reddadə, ərəbcə taʿqība funksiyası daşıdığını müəyyənləşdirdik.

Bu çox vacibdir.

Çünki catchword sadəcə katib adəti deyil. Biz ondan:

yarpaq düşüb-düşmədiyini,
folioların sırasının pozulub-pozulmadığını,
dəftərin düzgün bağlanıb-bağlanmadığını

yoxlamaq üçün istifadə edə bilərik.

Bu müşahidəni öz qiymətləndirməmdə tam doğru hesab edərdim.

Kitabın əvvəli və sonu: burada terminologiyanı öyrəndim

Əsas mətnin başlanğıcı yoxdur. Qalan ilk səhifə cümlənin ortasından başlayır.

Buna görə kitab:

acephalous / nāqiṣ al-awwal — ناقص الأول

vəziyyətindədir.

Burada əvvəllər “incipit budur” demək düzgün olmazdı. Çünki əsl incipit itmişdir.

Bu düzəliş vacibdir.

Kitabın sonunda da son ərəb mətninin 77-ci folioda tamamlanmadan davam etdiyi görünür, sonra isə normal mətn yoxdur. Buna görə son hissə üçün də:

nāqiṣ al-ākhir — ناقص الآخر

ehtimalı güclüdür.

Deməli əlyazma həm əvvəldən, həm sondan naqis ola bilər.

Amma neçə folio itmişdir?

Bilmirik.

Məhz burada kodikoloq “bilmirəm” deməyi bacarmalıdır.

Boş səhifələr də məlumatdır

66-cı folio ətrafında bir əsər bitir və səhifənin qalan hissəsi boş qalır.

Başqa yerdə isə bir əsər bitir və yeni mətn eyni səhifədə dərhal başlayır.

Bu iki keçid növünü ayırmaq vacibdir.

Çünki məcmuənin yaranma tarixini anlamağa kömək edir.

Əgər hər əsər ayrıca hazırlanıb yüz il sonra cildlənsəydi, eyni səhifənin içində birinin bitib digərinin başlamasını izah etmək daha çətin olardı.

Deməli, indiki sübut ən azı bəzi mətnlərin bir-birinin ardınca planlı şəkildə köçürüldüyünü göstərir.

Bu isə “məcmuədir” nəticəmizi gücləndirir.

Vəqf möhürü: kitabın ikinci həyatı

Əlyazmanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biri təkrar görünən oval möhürdür.

Bizim oxuduğumuz mətn başqa bir Kemankeş Emir Hoca nüsxəsi haqqında Türkiyə Yazma Eserler Kurumu tərəfindən yayımlanan konservasiya sənədindəki möhürlə çox yaxın uyğunluq göstərir. Orada möhür belə qeydə alınıb: kitab Seyyid Abdülqadir, yəni Emir Hoca əl-Üsküdari tərəfindən Üsküdardakı Valide Sultan əl-Atik məscidinə vəqf edilib və möhür 1135 H / 1722–23-cü ilə tarixlənib. (Kitap Sıhahanesi)

Bu, bizim öz oxumamızı ciddi şəkildə gücləndirir.

Üstəlik əlyazmadakı vəqf şərtnaməsi kitab tarixinin sosial tərəfini açır. Orada tələbəyə kitabın rəhn və ya maliyyə məsuliyyəti daşıyan kəfil qarşılığında verilməsi, kitabın qorunması, kağızının bükülməməsi, cildinin sökülməməsi, uşağın əlinə verilməməsi, dəyişdirilməməsi kimi şərtlər qoyulur.

Bu artıq sadəcə “kitab kimindir?” sualının cavabı deyil.

Bu, 18-ci əsr Osmanlı kitabxanasında kitabın necə dövr etdiyini göstərən məlumatdır.

Kemankeş kolleksiyasının sonradan Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanəsinə daxil olduğu da rəsmi kitabxana tarixində təsdiqlənir; rəsmi məlumat kolleksiyanın Üsküdardakı Valide Atik mühitindən 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kitabxanasına keçdiyini bildirir. (Haciseilimaga)

Deməli əlyazmanın provenans zəncirinin ən azı bu hissəsini artıq kifayət qədər inamla yaza bilərik:

hazırlanma/köçürülmə → sonradan Kemankeş Emir Hoca mülkiyyəti → 1135 H-də Valide-i Atikə vəqf → 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kolleksiyasına intiqal.

Amma “157” rəqəmini hazırkı shelfmark kimi qəbul etməyimiz düzgün olmaz.

Bu rəqəm köhnə inventar/shelfmark ola bilər. Müasir demirbaş nömrəsini ayrıca müəyyənləşdirməliyik.

1058 tarixi: burada çox ehtiyatlı olmaq lazımdır

Əsas böyük mətnin sonunda mən:

سنة ثمان وخمسين وألف

tipli tarix ifadəsi oxudum.

Əgər oxunuş doğrudursa:

1058 H = təxminən 1648 M.

Aşağıda başqa bir əlin rəqəmlə “1058” yazması da bu oxunuşu dəstəkləyir.

Amma burada özümə yenə xəbərdarlıq edirəm:

1058-i görmək hələ “bütün bu kodeks 1648-də yazılıb” demək deyil.

Bu tarix:

həmin mətnin telif tarixi,
şərhin tamamlanma tarixi,
həmin nüsxənin istinsah tarixi

ola bilər.

Bunu colophon sintaksisi müəyyənləşdirəcək.

Bu fərqi nəzərə almadan “əlyazmanın tarixi 1648-dir” desəm, səhv etmiş olaram.

Bəs müəllif kimdir? “Şərh-i Mətin” nədir?

Burada araşdırma çox maraqlı, amma təhlükəli bir nöqtəyə çatdı.

Əsas mətnin sonunda mənim oxuduğum misralardan biri təxminən belə bir məna verir:

“namu tarixi oldı Şərh-i Mətin.”

Bu ifadə həqiqətən əsərin adı və eyni zamanda tarix düşürmə — chronogram ola bilər.

Ancaq bunun üçün əsl yazılışı dəqiq müəyyən edilməlidir. “Şərh-i Mətin” sözlərinin əbcədini hesablamazdan əvvəl hərflərin dəqiq diplomatik oxunuşunu almalıyıq.

İnternet və elmi kataloq araşdırmasında isə maraqlı bir namizədə rast gəldim.

16-cı əsr Osmanlı alimi Seyyid Ahmed Leâlî Çelebi (ö. 971/1563) fıqh, kəlam, ərəb dili və ədəbiyyatı ilə yanaşı ferâiz və riyaziyyatla da məşğul olub. TDV onun Kemalpaşazadədən dərs aldığını, fetva katibliyi və qazılıq etdiyini və ferâiz sahəsində əsər yazdığını bildirir. (TDV İslâm Ansiklopedisi) Başqa bio-biblioqrafik mənbədə onun əsərləri arasında açıq şəkildə “Feraiz ilminden bir metn-i metîn” qeyd olunur. (Teis)

Daha maraqlısı: 2024-cü ildə məhz Leâlî Ahmed Çələbinin Risâle fi’l-Ferâiz əsəri haqqında 162 səhifəlik magistr işi hazırlanıb. Tədqiqat əsərin nüsxələrini, müəllifliyini, metodunu və mənbələrini ayrıca araşdırıb və onun tələbələrin ferâizi daha asan öyrənməsi üçün muxtəsər və sxematik şəkildə qurulduğunu bildirir. (Tezara)

Bu bizim əlyazmamız üçün çox maraqlı namizəddir.

Amma burada ən mühüm cümlə budur:

Hələ bu əsərin Leâlî Ahmed Çələbinin əsəri olduğunu demək olmaz.

“Metn-i metîn” ifadəsinin uyğunluğu maraqlı ipucudur, sübut deyil.

Hətta “Şərh-i Mətin” oxunuşumuz doğru olarsa, bu Leâlînin metn-i metîn adlandırılan ferâiz mətninə yazılmış şərh ola bilərmi?

Mümkündür.

Hazırda sübut olunubmu?

Xeyr.

Bunun üçün Leâlînin Risâle fi’l-Ferâiz əsərinin nəşr edilmiş/təhqiq edilmiş mətnini bizim əlyazmadakı əsas mətnlə cümlə-cümlə müqayisə etmək lazımdır.

Məncə araşdırmamızın növbəti böyük addımı məhz budur.

Bu gün üçün nə məlumdur, nə naməlumdur?

İndi artıq kifayət qədər inamla deyə bilirik ki, əlyazma ferâiz/miras hüququ məcmuəsidir; türk və ərəb mətnləri ehtiva edir; bir neçə müstəqil textual unit mövcuddur; əsas hissə qırmızı çərçivəli və əsasən 25-sətirlik Nəsx əlindədir; qara mətn və qırmızı rubrication ayrı istehsal mərhələlərini göstərir; müxtəlif cədvəl və hesab sxemləri vardır; kitabın əvvəli naqisdir; sonu da böyük ehtimalla naqisdir; 76-cı folio ətrafında 17-sətirlik, çərçivəsiz və paleoqrafik cəhətdən fərqlənən bir hissə meydana çıxır; sonrakı oxucuların marginal qeydləri vardır; Kemankeş Emir Hoca vəqf provenansı isə xarici mənbə ilə də təsdiqlənir.

Amma bir sıra əsas məsələlər hələ açıqdır:

müasir shelfmark nədir; əsas əsərin dəqiq adı nədir; “Şərh-i Mətin” düzgün oxunuşdurmu; onun müəllifi və şarihi kimdir; 1058 tarixi telif, şərh, yoxsa istinsah tarixidir; məcmuədə dəqiq neçə əsər var; 76-dakı dəyişiklik ayrıca gathering və kodikoloji vahiddirmi; nə qədər başlanğıc və son yarpaq itib; Leâlî Ahmed Çələbi əlaqəsi doğrudurmu?

Bunları bilmədiyimizi yazmaq araşdırmanın zəifliyi deyil. Əksinə, elmi işdə məlum olanla ehtimal ediləni ayırmaq əsas bacarıqlardan biridir.

Özüm haqqında çıxardığım nəticə

Bu əlyazma üzərindəki məşq mənə göstərdi ki, kodikologiyada artıq ən mühüm başlanğıc mərhələni keçmişəm: kitabı yalnız mətn kimi görmürəm.

Kağızın rəngindəki dəyişiklik, tikiş, boş folio, catchword, qırmızı çərçivənin hərfin qarşısında dayanması, 25 sətirin birdən 17-yə düşməsi, eyni səhifədə iki əsərin sərhədi, başqa əlin marginal qeydi — bunların hər biri artıq mənim üçün məlumatdır.

Ən çox inkişaf etməli olduğum sahə isə paleoqrafik hökmün sürətidir.

Bəzən düzgün əlaməti görürəm, amma ondan həddindən artıq tez nəticə çıxarıram. Maili baseline görüb Nəstəliq ehtimalını böyütməyim bunun yaxşı nümunəsidir. Eyni problem kodikologiyada da olur: əl dəyişməsini görüb dərhal “ayrı kodikoloji vahid” demək.

Bundan sonra özüm üçün bir qayda qoyuram:

Əvvəl təsvir et, sonra müqayisə et, ən sonda adlandır.

“Bu Nəstəliqdir” deməzdən əvvəl yazmalıyam: baseline belədir, sinin dişləri belədir, əlif bu bucaqla enir, kəşidə bu qədərdir, ya və nun belə qapanır.

“Bu ayrı dəftərdir” deməzdən əvvəl: sətir sayı dəyişir, frame yox olur, əl dəyişir, kağız belə görünür, tikiş burada yerləşir, catchword bunu göstərir.

Məncə kodikologiya və paleoqrafiyanı öyrənməyin əsas məntiqi də budur: əlyazmaya hökm vermək deyil, əlyazmanın özünün bizə hökmü necə verdiyini öyrənmək.

Bu Fəraiz məcmuəsi hələ bizə adını, müəllifini, şarihini və bütün tarixini açmayıb. Amma artıq bir şey dəyişib: bir neçə həftə əvvəl mən bu səhifələrdə əsasən sözləri görürdümsə, indi kitabın özünü görməyə başlayıram.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 507 - درس 04

2026-10-03T17:36:13.888-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 507 - درس 04

https://youtube.com/live/9GeO3ex1ZUw

بو گونکو درسدن، عرب الیفباسی ایله بیر خولاصه و لاتین الیفباسی ایله ده بیر مقاله حاضیرلاغدیق. آشاغادا گورونورلر:

البته. بو اوچونجو درسین قیسا، اما درس دفترینده ساخلاماغا یارایان خلاصه‌سیدیر:

درس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصه‌سی

بو درسده اساس مقصد مختلف تاریخی خطلری فقط آدلاری ایله تانیماغ یوخ، اونلاری گؤرونوش و یازی خصوصیتلرینه گؤره بیر ـ بیریندن آییرماغ ایدی.

۱. نسخ

نسخ عمومیتله آچیق، منظم و اوخوناقلی خطدیر. حرفلر بیر ـ بیریندن داها راحت سئچیلیر. سطر خطی نسبتاً ثابتدیر. الیف و لام کیمی عمودی حرفلر آچیق گؤرونور؛ سین و شینین دندانه‌لری ده عمومیتله داها سئچیله بیلیر.

اما «نسخده الیف همیشه کاملاً دوزدور» کیمی مطلق قاعده قویماق اولماز. کاتب، زمان و منطقه‌یه گؤره فرق اولور.

قیسا فورمول:

نسخ = ثابت، آچیق، اوخوناقلی

۲. تعلیق

تعلیقده یازی داها آخیجی، باغلانتیلی و مئیل‌لی گؤرونه بیلیر. حرفلرین بیر ـ بیرینه کئچیشی نسخدن داها گوجلو hiss olunur.

تعلیقی فقط «تیز یازیلان خط» کیمی تعریف ائتمک دوغرو دئییل. اساس مسئله یازینین عمومی حرکت نظامی، باغلانمالار و مئیل‌دیر.

قیسا فورمول:

تعلیق = آخیجی، باغلانتیلی، مئیل‌لی

۳. نستعلیق

نستعلیقده کشیده‌لر، کلمه‌لرین قالخما ـ ائنمه‌سی و آسیلی کیمی گؤرونن ریتم چوخ اؤنملی‌دیر. کلمه‌لر همیشه مکانیکی بیر دوز سطر اوستونده اوتورمور.

اوزون افقی حرکتلر، قوسلار و ائنن حرفلر عمومی یازی ریتمینی یارادیر.

اهمیتلی دوزلت‌مه: نستعلیق فقط «سطر آشاغیا مئیل ائدیر» دئمک دئییل. بزه‌ن سطر عمومی باخیمدان دوز گئده بیلر، اما کلمه‌لرین اؤز ایچینده قالخما ـ ائنمه ریتمی وار.

قیسا فورمول:

نستعلیق = کشیده‌لی، آسیلی، ریتمیک

۴. رقعه

رقعه عملی یازی خطیدیر. حرکتلر عمومیتله قیسا، ساده و سیخیشمیش‌دیر. حرفلرین شکللری عملی یازی احتیاجینا گؤره ساده‌لشه بیلر.

رقعه‌نی سیاقتله قاریشدیرماماق لازیم‌دیر.

قیسا فورمول:

رقعه = قیسا، ساده، عملی

۵. دیوانی

دیوانی سیخ، قوسلو، باغلانتیلی و بزه‌ن تزئینی گؤرونوشه مالیک‌دیر. حرفلر و کلمه‌لر بیر ـ بیرینین آراسینا گیرə، اوست ـ اوسته گله بیلر. عثمانلی دیوان و سارای اداری محیطی ایله خصوصی علاقه‌سی وار.

اما «آخیجی گؤرونور، دئمک تیز یازیلیب» نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز.

قیسا فورمول:

دیوانی = سیخ، قوسلو، تزئینی و بیر ـ بیرینه کئچن

۶. سیاقت

سیاقت خصوصیله مالی، حساب و اداری سندلرده ایشلنن تخصصلاشمیش بیر یازی نظامیدیر. اختصارلار، خصوصی حرف شکللری و عدد یازما اصوللاری اولا بیلر.

بونا فقط «چتین» یا «تیز یازیلان عرب خطی» دئمک دوغرو دئییل؛ اؤز اداری ـ مالی وظیفه‌سی و یازی نظامی وار.

قیسا فورمول:

سیاقت = اختصارلی، خصوصی، مالی ـ اداری

خطی تشخیص ائتمک اوچون ۸ سؤال

بیر الیازما صفحه‌سینه باخاندا بو سؤاللاری سوروشوروق:

۱. سطر خطی ثابتدیر، یوخسا قالخیر ـ ائنیر؟

۲. کلمه‌لرین ایچینده قالخما ـ ائنمه وارمی؟

۳. الیف و لام نئجه یازیلیر؟

۴. سین و شینین دندانه‌لری نئجه‌دیر؟

۵. سطر خطیندن آشاغیا ائنن حرفلر نئجه حرکت ائدیر؟

۶. کشیده‌لر قیسا‌دیر، اوزون‌دور، چوخدور، آزدیر؟

۷. حرفلر آچیق و آیری‌دیر، یوخسا بیر ـ بیرینین ایچینه گیرir؟

۸. قلمین حرکت نظامی نئجه‌دیر: دوز و منظم، یوخسا آخیجی، قوسلو و مئیل‌لی؟

درس ۳-ون ان اؤنملی قاعده‌سی

بیر حرفə باخیب خطین آدینی دئمک اولماز.

مثلاً تکجه اوزون کشیده گؤردوک دئیه «نستعلیقدیر»، یا دوز الیف گؤردوک دئیه «نسخدیر» دئمک علمی تشخیص دئییل.

دوغرو تشخیصده سطر خطی + حرف شکللری + کشیده + باغلانما + قلم حرکتی + عمومی یازی ریتمی بیرلیکده یوخلانمالی‌دیر.

بو درس ۳-ون اساس نتیجه‌سی ایدی و درس ۴-ده ائتدیگیمیز حقیقی صفحه تحلیلینین نظری تمه‌لی ده بو درس ایدی.

Bir səhifə niyə bir dərs qədər vaxt apardı? — Nəstəliq xəttini oxumaqdan paleoqrafik təhlilə

Bu gün əlyazmaşünaslıq məşqinə başlayanda planımız daha sürətli idi. Düşünürdüm ki, bir dərsdə üç əlyazma səhifəsini nəzərdən keçirə bilərik. Lakin məşq irəlilədikcə məlum oldu ki, həqiqi paleoqrafik təhlildə bir səhifənin özü bütöv bir dərs üçün kifayət edə bilər.

Əslində bu, dərsin ən mühüm nəticələrindən biri oldu: əlyazmanı oxumaqla əlyazmanın yazısını təhlil etmək eyni şey deyil.

Mətni oxuyarkən əsas sual “burada nə yazılıb?”dır. Paleoqrafik təhlildə isə bunun ardınca başqa suallar başlayır: Bu hərf necə yazılıb? Qələm hansı istiqamətdə hərəkət edib? Hərf niyə eyni sözün başqa yerində fərqli görünür? Kəlmə xəyali sətir xəttinin üzərində necə yerləşir? Bir hərfin hərəkəti özündən sonrakı hərfin şəklini dəyişdirirmi?

Bu gün rəngli bir əlyazma səhifəsini məhz bu üsulla araşdırdıq.

Xəttin adını əvvəlcədən bilməmək

Məşqin mühüm şərtlərindən biri bu idi ki, səhifənin hansı xətlə yazıldığını əvvəlcədən deməyək. Məqsəd kataloqdakı adı yadda saxlamaq deyil, xətti onun öz xüsusiyyətlərindən tanımaq idi.

Buna görə əvvəlcə xəttin adına deyil, onun quruluşuna baxdıq.

İlk müşahidə sətir xətti ilə bağlı idi. Səhifədə yazı ümumi istiqamətdə sətir boyunca hərəkət etsə də, sözlər xətkeşlə çəkilmiş bir xəttin üzərində mexaniki şəkildə oturmurdu. Kəlmələrin öz daxilində enmə və qalxma vardı. Bəzi sözlər sətirdə digərlərindən bir qədər yuxarı və ya aşağı yerləşirdi. Bəzən onların qrafik sahələri bir-birinə yaxınlaşır, hətta üst-üstə düşürmüş kimi görünürdü.

Bu xüsusiyyət sonrakı müşahidələrlə birləşəndə mühüm diaqnostik əlamətə çevrildi.

Hərfi deyil, qələmin hərəkətini görmək

Bu məşqdə mənim üçün ən maraqlı dəyişikliklərdən biri hərflərə baxışımda baş verdi.

Əvvəllər məsələn, “bu nun hərfidir” və ya “bu mimdir” deyib onun şəklini tanımaq kifayət edə bilərdi. Bu dəfə isə sual başqa idi:

Katib bu nunu necə yaradıb?

Qələm haradan başlayıb? Haraya enib? Harada sola dönüb? Harada yenidən yuxarı qalxıb? Sonrakı hərfə hansı hərəkətlə bağlanıb?

Paleoqrafiyada bu hərəkət sistemi “ductus” adlanır.

Bu anlayış “baseline” və “morphology” anlayışlarından fərqlidir. Sadə şəkildə desək:

Baseline — yazı harada yerləşir?

Morphology — yazının forması necədir?

Ductus — qələm həmin formanı necə yaradıb?

Bu üç anlayışı bir-birindən ayırmaq bugünkü məşqin əsas metodoloji qazanclarından biri oldu.

Sin və şin: bir hərfin tək forması yoxdur

Sin və şin üzərində işləyərkən maraqlı bir hadisə gördük.

Əvvəl düşünmək olardı ki, məsələn, sin müəyyən bir formada, şin isə başqa formada yazılmalıdır. Lakin səhifədə həm dişli, həm də uzadılmış formalar vardı. Daha maraqlısı isə eyni sözün təkrarlarında belə hərfin eyni formada yazılmaması idi.

Bu bizi “allograph” anlayışına gətirdi: eyni hərfin müxtəlif yazılış formaları.

Deməli, tarixi əlyazmada hərfin bir “ideal şəkli”ni əzbərləmək kifayət deyil. Eyni katib eyni hərfi mövqeyə, əvvəlki və sonrakı hərfə, sözün ümumi ritminə və qələm hərəkətinə görə müxtəlif formalarda yaza bilər.

Sin və şinin dişlərində də başqa xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: onlar sərt və iti bucaqlardan çox yumşaq, qövsvari hərəkətlərlə yaradılmışdı.

Nun: hərfin şəklindən onun hərəkətinə

Nun hərfində sözün ortasındakı forma ilə son nun arasında ciddi fərqlər gördük.

Sözün içində nun bəzən olduqca kiçikləşərək qonşu hərflərin arasında sıxlaşırdı. Son nun isə daha geniş hərəkət imkanına malik idi. Qələm sətir xəttindən aşağı enir, sola doğru hərəkət edir, sonra yumşaq bir qövs yaradırdı.

Burada nöqtələrin yerləşməsi də maraqlı idi. Nöqtənin hərfin gövdəsinə olan məsafəsi bütün nümunələrdə eyni deyildi.

Bu da mühüm bir xəbərdarlıqdır: nöqtənin mövqeyini təkbaşına sabit diaqnostik əlamət hesab etmək olmaz.

Mim: bir hərf qonşusunun təsiri altında dəyişir

Mim məşqi bugünkü dərsin ən məhsuldar hissələrindən biri oldu.

Başlanğıc mimlər bəzən çox kiçik, sıxılmış və düyünvari görünürdü. Son mimlərdə isə düyünə bənzəyən baş hissədən sonra sola və aşağıya doğru uzanan yumşaq quyruq müşahidə edilirdi.

Lakin daha mühüm hadisə medial mimlərdə ortaya çıxdı.

Mimin forması yalnız “mim olduğu üçün” yaranmırdı. Ona gələn əvvəlki qələm hərəkəti də mimin necə görünəcəyini müəyyənləşdirirdi. Əvvəlki hərfdən uzun və güclü bir keşidə gələndə mim həmin hərəkətin içərisində sıxıla, onun qrafik müstəqilliyi azala bilirdi. Daha qısa və incə giriş hərəkətində isə mimin düyünvari başı daha aydın seçilirdi.

Beləliklə, mühüm bir prinsip ortaya çıxdı:

Əlyazmada hərfin forması yalnız həmin hərfin özündən yaranmır; qonşu hərflərin qələm hərəkəti də onun görünüşünü dəyişdirir.

Qaf və kaf: şəkildən sistemə

Qaf və kafı araşdırarkən də ayrı-ayrı formaları əzbərləmək əvəzinə təkrarlanan hərəkət sistemini tapmağa çalışdıq.

Müxtəlif sözlərdə ölçülər və bağlanmalar dəyişirdi, lakin müəyyən qələm hərəkətləri təkrar olunurdu. Xüsusilə bir hərfin digərinə bağlandığı nöqtələrdə iki ayrı hərf bəzən gözə vahid qrafik hərəkət kimi görünürdü.

Bu, oxucu üçün əvvəlcə çətinlik yarada bilər. Çünki müasir çap mətnində gözümüz hər hərfi ayrıca görməyə öyrəşib. Əlyazmada isə katibin qələmi iki və ya daha çox hərfi bir-birinə elə bağlaya bilər ki, onları anlamaq üçün hərflərin sərhədindən çox hərəkətin məntiqini izləmək lazım gəlir.

Ya hərfi və “Yeksan”ın verdiyi dərs

Ya hərfində müxtəlif ölçü və formalar gördük. Bəzi nümunələrdə ya qısa və yığcam idi. Başqa nümunələrdə isə uzanaraq keşidənin mühüm hissəsinə çevrilirdi.

“İqlim” və “təzim” kimi sözlərdə ya eyni ölçüdə və eyni hərəkətlə yazılmırdı. Bəzən qısa və qövsvari, bəzən isə xeyli uzun idi.

“Yeksan” sözü isə xüsusilə maraqlı oldu.

Burada ya sadəcə öz formasını göstərən müstəqil bir hərf kimi davranmırdı. Onun hərəkəti qonşu hərflərin quruluşuna təsir edir, onları vizual olaraq bir-birinə bağlayan sistemin bir hissəsinə çevrilirdi. İlk baxışda ayrı-ayrı hərflər kimi düşünülən elementlər qələmin fasiləsiz hərəkətində vahid qrafik quruluş təsiri yaradırdı.

“Ayaq” və “yar” kimi nümunələrdə də ya ilə əlif arasındakı münasibət diqqətəlayiq idi. Bir hərfin hərəkəti digərinin istiqamətini və vizual quruluşunu dəyişdirirdi.

Burada artıq hərfi “şəkil” kimi deyil, hərəkətlər arasındakı münasibət kimi görməyə başlayırıq.

Bəs xətt hansı xətt idi?

Bütün təhlil bitəndən sonra xəttin adını müəyyənləşdirmək vaxtı gəldi.

Nəticəm: nəstəliq.

Ancaq bu dəfə “nəstəliqə oxşayır” deməklə kifayətlənmək olmazdı. Diaqnozu səhifənin özündən əsaslandırmaq lazım idi.

Mənim üçün üç əsas dəlil ön plana çıxdı.

Birincisi, sözlərin və hərflərin sətir xəttinə münasibəti idi. Yazı mexaniki şəkildə eyni xətt üzərində dayanmır, kəlmələrin daxilində və arasında enib-qalxan bir ritm yaradırdı.

İkincisi, keşidələrin sadəcə uzun xətt kimi deyil, sözlərin ümumi ritmi, meyli və yumşaq qövsləri ilə birlikdə işləməsi idi.

Üçüncüsü isə nun, mim, ya və başqa hərflərdə gördüyümüz enən və qalxan yumşaq qələm hərəkətləri, eləcə də hərflərin bir-birinin formasına təsir etməsi idi.

Bunları birlikdə qiymətləndirəndə nəstəliq diaqnozu ortaya çıxdı.

Bir səhifədən öyrəndiyim əsas dərs

Dərsin əvvəlində üç səhifə işləyə biləcəyimizi düşünürdüm. Sonda yalnız bir səhifə üzərində qaldıq.

Amma həmin bir səhifədə sətir xəttini, keşidəni, qələm hərəkətini, əlif və lamı, sin və şini, nunu, mimi, qaf və kafı, nəhayət ya hərfini ayrıca araşdırdıq.

Bəlkə də bugünkü məşqin ən mühüm nəticəsi budur:

Əlyazmanı sürətlə oxumaqla onu paleoqrafik olaraq görmək arasında böyük fərq var.

Oxuyanda hərfdən sözə, sözdən mənaya gedirik.

Paleoqrafik təhlildə isə bəzən əks istiqamətdə hərəkət edirik: görünən sözü yenidən hərflərə, hərfi qələm izlərinə, qələm izini isə katibin hərəkətinə ayırırıq.

Beləcə sual dəyişir.

Artıq yalnız “burada nə yazılıb?” deyə soruşmuruq.

“Bu necə yazılıb və nə üçün məhz belə görünür?” sualını da verməyə başlayırıq.

Məncə, əlyazmanı həqiqətən görmək məhz bu ikinci sualdan başlayır.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 506

2026-10-01T16:10:00.238-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 506

https://youtube.com/live/jf7I1P4WcKI

English:

From Baghdad to Dresden: Material Design and the Incomplete Biography of Fuzuli’s Beng ü Bâde Manuscript (Mscr.Dresd.Eb.362)

Ensafali Hedayat
Independent Researcher
Ontario, Canada
hedayat222@yahoo.com

Abstract

This article investigates Fuzuli’s Beng ü Bâde manuscript, preserved at the Saxon State and University Library Dresden under the shelfmark Mscr.Dresd.Eb.362, as a literary witness, an elaborately designed material object, and a historical artefact with an incomplete but partially recoverable biography.

Produced in Baghdad in 1008 AH (1599–1600 CE) under the patronage of Sokulluzade Hasan Pasha, the manuscript combines nastaʿliq calligraphy, gold-sprinkled paper, carefully ruled writing fields, illuminated headings, ornamental variation, and three paintings. Building upon Gülsen Tezcan Kaya’s recent codicological and iconographical study, the present article examines the relationship between the manuscript’s visual organization and the literary world represented in Fuzuli’s allegory.

Particular attention is given to the narrow ornamental fields separating the two text columns, the distribution and visual treatment of illuminated rubrics, and the final written page, where a change in decoration distinguishes the ending of Fuzuli’s poem from additional scribal material.

The manuscript’s subsequent history is reconstructed through its colophon, a later inscription naming Ahmad al-Qadi and a place written as یکشهیر, eighteenth-century Dresden catalogues, and surviving European labels. The evidence places the manuscript in Dresden by approximately 1754, but the route of acquisition remains unknown.

Comparative evidence concerning the wartime removal of manuscripts from Ardabil, Ahiska, Bayezid, and Erzurum demonstrates one historical mechanism of manuscript displacement without establishing such a provenance for the Dresden codex.

The article argues that Eb.362 preserves two interconnected historical archives: the literary imagination of Fuzuli and the material, artistic, and institutional history of the book that transmitted his work.

Keywords: Fuzuli; Beng ü Bâde; Baghdad; Dresden; Ottoman manuscripts; codicology; manuscript illumination; provenance; material culture; Yenişehir; book history.

1. Introduction: Two Histories Within One Manuscript

In 1599–1600, an exceptionally refined manuscript of Fuzuli’s Beng ü Bâde was produced in Baghdad. Today, the same manuscript is preserved in Dresden, Germany, more than 3,000 kilometres from the environment in which it was made.

The distance between the two cities is readily measurable. The historical journey of the manuscript is considerably more difficult to reconstruct.

The beginning of its surviving biography is comparatively clear. Its colophon identifies the copyist, Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni, and dates the manuscript to 1008 AH. Its patronage context connects the object with Sokulluzade Hasan Pasha, governor of Baghdad.

A later inscription identifies Ahmad al-Qadi and associates his possession of the manuscript with a city written as یکشهیر. The identity of Ahmad, the precise location of that city, and the date of the inscription remain unresolved.

The next major documentary horizon is Dresden.

Gülsen Tezcan Kaya’s 2026 study reproduces evidence from Dresden catalogues dated approximately 1754 and 1755, while Heinrich Leberecht Fleischer’s catalogue of 1831 records the manuscript as number 362.

These records establish important stages in the manuscript’s history. They do not explain how the book travelled from the Ottoman world into the Dresden collection.

Who possessed it after Ahmad al-Qadi? Did it pass through one intermediate city or several? Was it inherited, sold, exchanged, presented as a gift, or acquired through private collecting? Did merchants, diplomats, scholars, or officials participate in its movement? Could warfare or political upheaval have contributed to its displacement?

These questions are legitimate, but they cannot be answered by historical plausibility alone.

A manuscript may survive long after the documents explaining its movements have disappeared. Receipts, correspondence, inheritance records, private catalogues, and inventories are often more vulnerable than the objects whose histories they once recorded.

Eb.362 presents precisely this problem.

The manuscript survives.

Much of the record of its journey does not.

Yet before reconstructing its movement, we must examine what actually travelled.

The object was not simply a transcription of Fuzuli’s poem. It was a carefully constructed codex combining writing, geometry, ornament, painting, and skilled craftsmanship.

It therefore preserves two distinct but interconnected histories.

The first is the literary world created by Fuzuli.

The second is the material and institutional history of the manuscript through which that literary world was transmitted.

The present study examines both.

2. Previous Scholarship and the Contribution of This Study

The Dresden manuscript has already received substantial scholarly attention.

Gülsen Tezcan Kaya’s 2026 study establishes the production context of the manuscript, examines its binding, paper, illumination, calligraphy, and paintings, and discusses its relationship with the artistic patronage of Sokulluzade Hasan Pasha.

Kaya also identifies eighteenth-century Dresden catalogue evidence, an important contribution to reconstructing the manuscript’s institutional history.

These findings must be acknowledged rather than presented as new discoveries.

The present study develops three related lines of inquiry.

First, it examines the manuscript’s internal visual organization, particularly the ornamental treatment of narrow spaces, the variation of illuminated rubrics, and the relationship between textual boundaries and page design.

Second, it considers how the material architecture of the codex interacts with Fuzuli’s allegorical world of authority, counsel, rivalry, conflict, love, and moral evaluation.

Third, it investigates the manuscript’s later biography through the ownership inscription, historical toponymy, Dresden catalogue evidence, and surviving institutional labels.

The central methodological distinction is between observation, interpretation, and historical proof.

A visible feature may support a codicological observation.

An interpretation may explain its literary or cultural significance.

A historical claim about ownership, dating, or geographical movement requires independent evidence.

These levels must not be confused.

3. Baghdad, 1008 AH: Production and Patronage

The manuscript’s colophon identifies the copyist through the formula:

کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی

Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.

The formula may be translated approximately as:

“Written by the humble supplicant Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni.”

The date appears as:

في شهور سنة ثمانية وألف

That is, “during the months of the year one thousand and eight.”

The formula establishes 1008 AH, corresponding to 1599–1600 CE, but does not identify a particular month.

The manuscript’s patronage context connects its production with Sokulluzade Hasan Pasha, son of the former grand vizier Sokullu Mehmed Pasha.

Kaya’s study places the manuscript within the artistic environment associated with Hasan Pasha’s governorship of Baghdad.

This context is important because the manuscript’s sophistication reflects access to specialized artistic knowledge and the resources required to coordinate several technical processes.

Its production involved the preparation of paper, planning of writing fields, calligraphy, ruling, illumination, miniature painting, and binding.

The precise division of labour among individual craftsmen cannot be established from the finished object alone.

Nevertheless, the coordination of these practices is visible.

The first recoverable stage of the manuscript’s biography can therefore be expressed with considerable confidence:

Baghdad — 1008 AH / 1599–1600 CE — Sokulluzade Hasan Pasha — Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni.

4. The Material Architecture of the Codex

Eb.362 consists of twenty-eight folios.

Kaya records the approximate dimensions of the manuscript as 37 by 24.5 centimetres, with a binding measuring approximately 38 by 25 centimetres.

The manuscript is written principally in nastaʿliq and contains three paintings.

Its material organization reveals a sophisticated relationship between writing and decoration.

4.1. Paper, Binding, and the Opening

The manuscript’s main text is written on pink, gold-sprinkled paper. Kaya also records blue, gold-sprinkled paper at folio 1a.

The dark brown leather binding, with its central ornamental medallion and flap, gives the manuscript a carefully articulated exterior.

The present binding has been discussed as belonging to the manuscript’s early production context, although its precise dating remains a matter for material assessment.

Opening the manuscript introduces a different scale of craftsmanship.

The illuminated beginning and title establish a visual threshold. The reader encounters a page organized through writing, colour, geometric divisions, and floral ornament.

The opening is therefore recognizable not simply through the first words of the poem but through a distinct arrangement of visual elements.

4.2. The Two-Column Writing Field

The main text is arranged in two columns.

Poetic lines occupy pale, cloud-shaped reserves, while the surrounding fields contain fine floral and vegetal decoration.

The arrangement requires careful coordination.

The written lines must remain legible. The cloud-shaped reserves must accommodate verses of different lengths. The surrounding ornament must follow their contours without obscuring the text.

The page is therefore not simply a writing surface decorated at random.

It is an organized visual environment.

The ruled borders reinforce this organization.

Kaya identifies purple, gold, green, and red among the colours used in the framing lines.

Their fine alignment demonstrates control of proportion and spacing.

Such precision does not, by itself, establish a particular mathematical proportional system. That would require calibrated measurements and comparison across the manuscript.

Nevertheless, the visible evidence demonstrates deliberate spatial planning.

4.3. The Narrow Intercolumnar Field

One of the most revealing features is the narrow vertical strip separating the two columns.

In some places, this space is less than a centimetre wide.

A simple line would have been sufficient to separate the columns. Instead, the manuscript’s makers transformed the interval into an independent ornamental field.

Our earlier visual examination distinguished several recurring treatments.

Some bands have blue grounds carrying minute floral motifs.

Others use very dark grounds, against which small coloured flowers and leaves become visible.

A further group contains geometric arrangements, including repeated lozenge-like forms.

The structure remains stable, but the ornament varies.

This variation matters because it suggests a repertoire of decorative choices applied within a consistent page architecture.

The narrow strip is not an accidental leftover space.

It was treated as a surface worthy of artistic attention.

4.4. Rubrics and Textual Rhythm

The illuminated rubrics introduce divisions within the poem.

They are not merely headings written in a different colour. They occupy distinct decorative panels and interrupt the ordinary arrangement of poetic lines.

Some pages contain one rubric, others two, and others three.

Their ornament also varies.

Blue, dark grounds, gold, floral motifs, and geometric arrangements appear in different combinations.

The rubrics consequently perform two functions.

They identify textual transitions.

They also shape the visual rhythm of reading.

Kaya reports approximately nine writing rows on ordinary full pages without headings, while pages containing illuminated headings may have fewer rows, often between five and eight.

The distinction between a writing row and a poetic couplet is important.

A two-column manuscript cannot be described accurately by treating every horizontal row as an independent couplet without examining the arrangement of the verses.

4.5. Our Earlier Quantitative Observations

During the earlier examination of the digital manuscript, we recorded preliminary counts of illuminated and ornamental features.

Those working results are preserved below.

Feature	Earlier working count	Present evidentiary status
Illuminated rubric panels	39	Requires folio-by-folio reconciliation
Dark floral ornamental treatments	19	Preliminary visual classification
Blue floral ornamental treatments	20	Preliminary visual classification
Geometric or lozenge-like treatments	8	Preliminary; possible overlap with other categories
Principal miniatures	3	Documented in specialist scholarship
Physical folios	28	Documented
Writing rows on ordinary full pages	Approximately 9	Documented by Kaya

These numbers preserve the results of our earlier examination rather than replacing them with a general description.

However, the units of counting require clarification before publication as definitive statistics.

A rubric panel, an intercolumnar band, and a geometric motif are not necessarily equivalent units. The same page may contain several types of decoration, and geometric elements may coexist with blue or dark floral grounds.

The totals therefore should not automatically be added together or interpreted as mutually exclusive categories.

The next quantitative step is to reconcile the earlier counts with the original manuscript foliation, distinguishing recto and verso from digital image numbers.

The significance of the observed system does not depend entirely on the final totals.

Even before statistical verification, the repeated combination of stable layout and changing ornament demonstrates deliberate visual organization.

5. The Final Page: A Boundary Between Poet and Copyist

The final written page provides especially strong evidence for the relationship between textual function and visual design.

In the upper portion, the final five couplets attributed to Fuzuli continue the established arrangement of cloud-shaped reserves against a richly decorated field.

A horizontal rule separates these verses from four additional couplets associated with the scribal conclusion.

Below the line, the visual treatment changes.

The cloud-shaped reserves disappear.

The surrounding ground becomes paler, with restrained vegetal decoration in muted olive tones.

The central ornamental division remains, preserving continuity within the page while the character of the textual field changes.

This transition is important because it coincides with a textual boundary.

Above the line is the conclusion of Fuzuli’s poem.

Below it is additional concluding material associated with the manuscript’s scribal production.

The difference is not communicated only through words.

It is communicated through spatial arrangement, colour, and ornament.

The reader is not merely told where the poem ends.

The reader is shown.

This page provides a particularly clear example of what may be called the manuscript’s visual grammar: the use of material distinctions to express textual relationships.

The observation should not be extended beyond the evidence.

The presence of four additional couplets does not automatically establish that the copyist personally composed them. Their authorship would require separate textual investigation.

What can be established through visual analysis is that the manuscript distinguishes the two textual functions through different treatments of the page.

6. The Three Paintings and the Interpretation of Fuzuli’s Allegory

The manuscript contains three principal paintings.

Kaya identifies their subjects and locations as follows.

Folio	Represented scene	Interpretative significance
2b	The Prophet Muhammad and the four caliphs	Devotional and religious opening
7b	The expulsion of the cupbearer from Bâde’s gathering	Courtly hierarchy and conflict
25a	The opposing forces of Bâde and Beng preparing for battle	Military confrontation and allegorical rivalry

These paintings should not be treated merely as decoration.

They select particular episodes for visual interpretation.

The manuscript consequently preserves several related but distinct acts of representation.

Fuzuli composed the literary work.

The scribe transformed it into a particular written object.

The painters translated selected passages into visual scenes.

The three acts should not be collapsed into one.

The painting at folio 2b belongs to the devotional framework of the poem rather than to the central contest between intoxicants.

The painting at folio 7b introduces a scene of hierarchy and exclusion.

The painting at folio 25a gives visual form to the military confrontation.

Together, the images demonstrate that the manuscript’s pictorial programme participates in the organization and interpretation of the poem.

Their individual figures and political meanings nevertheless require comparison with the corresponding verses before more specific historical identifications can be accepted.

7. Fuzuli’s Imagined Social World

At its most immediate level, Beng ü Bâde stages a contest between personified intoxicating substances.

Beng and Bâde stand at the centre of the conflict.

Around them appear other figures, including Əraq, Būza, Nəbid, Afyun, and Məʿcun.

An important lexical distinction must be preserved.

Beng is associated with cannabis or hemp-derived intoxicants.

Afyun denotes opium and appears as a separate allegorical figure.

The two should not be treated as interchangeable.

As the narrative develops, the characters move beyond the description of substances.

They advise one another.

They send messages.

They threaten opponents.

They discuss strategy.

They prepare for conflict.

The poem therefore creates a literary world in which the language of the gathering becomes intertwined with the language of court, council, diplomacy, and warfare.

Nəbid’s advocacy of shabkhūn, a sudden or nocturnal attack, and the roles of other figures in counsel and mediation demonstrate how military and political vocabulary becomes part of the allegorical action.

This does not automatically make Beng ü Bâde a systematic political treatise.

Nor does it establish that its characters correspond directly to identifiable political figures in Baghdad.

The poem predates the Dresden manuscript, and its allegory cannot be used as a documentary description of Baghdad society in 1599–1600.

Nevertheless, the literary world is not socially empty.

It draws upon concepts of authority, counsel, conflict, hierarchy, desire, and moral judgment that acquire meaning within historical cultures.

Wine, Love, and Knowledge

The semantic treatment of wine also requires distinction.

At one level, intoxicating wine can be associated with the loss of reason, heedlessness, and conduct that conflicts with religious discipline.

At another level, the poetic vocabulary of wine participates in a symbolic language of love, knowledge, and spiritual experience.

The sequence of love, heat, cup, knowledge, and hidden meaning introduces a semantic field that cannot be reduced to the physical properties of an intoxicating drink.

The significance lies in the coexistence of these registers.

Fuzuli’s language can move between the physical and metaphorical capacities of the same vocabulary.

A reading that recognizes only condemnation or only mystical celebration would therefore risk oversimplifying the poem.

“Fuzuli Is My Laqab”

Near the conclusion, the poet identifies his literary name through the word laqab.

This detail deserves attention.

The name Fuzuli is not merely a label identifying the author. Its lexical associations with excess, unnecessary intervention, or speaking beyond one’s proper place allow the poet to develop a form of self-directed irony.

When this language is considered alongside the concept of adab, the conclusion becomes more complex than a simple statement of repentance.

Religious caution, poetic humility, literary self-positioning, and wordplay may operate together.

The final passage should therefore be interpreted through its immediate textual context rather than reduced to a single moral formula.

8. The Manuscript as a Material City

The visual organization of Eb.362 invites a restrained architectural comparison.

Its binding establishes an exterior boundary.

The illuminated opening introduces the reader into a specially ordered interior.

The two columns create principal routes of reading.

The ruled frames define boundaries.

The narrow ornamental strips separate and connect spaces.

The rubrics mark transitions.

The paintings create larger visual events.

The final written page establishes a boundary between different textual functions.

In this limited sense, the codex may be approached as a work of architecture in miniature.

The comparison becomes more suggestive when considered alongside Fuzuli’s allegory.

A city is not simply a collection of walls and streets. It also contains relationships, conflicts, institutions, expectations, and values.

Similarly, the manuscript’s physical architecture encloses an imagined world populated by characters who make claims to authority, seek counsel, carry messages, form oppositions, and confront one another.

The manuscript therefore combines constructed space with inhabited meaning.

This comparison is interpretative rather than literal.

Eb.362 does not reproduce an urban plan of Baghdad, and the poem cannot be treated as a direct account of the city’s social life.

The analogy instead clarifies the relationship between two kinds of organization.

The manuscript’s makers constructed a material environment for reading.

Fuzuli constructed an allegorical environment for thought.

These two environments meet within the same object.

9. A Manuscript as Evidence of a Culture of Making

What can one exceptionally produced manuscript tell us about the historical society that made it possible?

It cannot demonstrate that every inhabitant of Baghdad possessed the technical knowledge visible in Eb.362.

Nor can it stand as a representative sample of all book production in the city.

But it does demonstrate that specialized knowledge and material resources could be brought together to produce an object of considerable sophistication.

Someone planned its writing fields.

Someone ruled the frames.

Someone controlled the placement of poetic lines.

Someone prepared and applied pigments and gold.

Someone executed the floral and geometric ornament.

Someone painted the illustrated scenes.

The manuscript was assembled and bound.

The exact division of labour remains unknown.

Yet the coordination of these practices is visible in the finished object.

The smallest details are especially revealing.

A minute flower painted within a narrow intercolumnar strip was not necessary for the transmission of Fuzuli’s words.

Its presence indicates that this tiny space was considered worthy of artistic treatment and that the production process allowed skilled labour to be devoted to it.

The same principle applies to the illuminated rubrics, carefully aligned frames, and differentiated final page.

Individually, these features are small observations.

Together, they reveal a culture of making.

The manuscript therefore preserves evidence of technical expertise, artistic judgment, training, materials, and patronage.

Its literary text and material form are related but distinct historical sources.

The poem speaks through words.

The manuscript also speaks through form.

10. Ahmad al-Qadi and the Problem of یکشهیر

The manuscript’s later biography becomes visible through a possession inscription:

استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه

The note identifies a man named Ahmad al-Qadi and associates him with a place written as یکشهیر.

The verb istaṣḥabahu deserves particular care.

It should not automatically be translated as “purchased.”

Its semantic range includes taking something along, keeping it in one’s company, or having it with oneself.

The inscription therefore provides evidence of possession or custody but does not establish the legal mechanism by which Ahmad obtained the manuscript.

The designation al-Qadi may indicate judicial office or social status.

If Ahmad held such an office, Ottoman appointment records and biographical sources might eventually help identify him.

At present, however, no secure identification has been established.

The Place-Name

The expression bi-madīnati means “in the city of.”

It should not be interpreted as a reference to Medina in Arabia.

The relevant place-name is the word that follows:

یکشهیر

A historical reading connected with Yenişehir is possible.

Yet the problem requires several separate analytical steps.

First, the graphic form must be read accurately.

Second, its possible phonetic value must be evaluated within Ottoman Turkish orthographic practice.

Third, any normalization as Yenişehir must be justified.

Only then can the geographical identification be attempted.

More than one settlement bore the name Yenişehir within Ottoman geography.

Possible candidates include Yenişehir in the Bursa region and Yenişehir-i Fener, associated with modern Larissa in Greece.

Modern national borders cannot determine the historical interpretation.

The relevant geography is that of the Ottoman Empire during the period in which the manuscript circulated.

The judicial significance of Yenişehir-i Fener makes it a potentially interesting candidate, given Ahmad’s designation as al-Qadi.

But the inscription does not state that Ahmad served as judge of that city.

He may have lived there, worked there, or passed through it.

The evidence does not presently distinguish among these possibilities.

A secure identification would require the convergence of name, office, location, chronology, and preferably independent documentary evidence.

The adjacent seal may eventually provide additional information.

For now, the manuscript permits a narrower conclusion.

A man named Ahmad al-Qadi possessed or carried it in a place written as یکشهیر.

His identity, the precise location, and the date remain unresolved.

11. Dresden: From Travelling Manuscript to Institutional Object

At some point before the middle of the eighteenth century, the manuscript entered a new documentary environment.

In Dresden, it became an institutional object.

A library does more than preserve a manuscript.

It assigns a number.

It describes the contents.

It may translate or abbreviate the title.

It places the object within a classification system.

It may exhibit it.

These administrative acts become part of the manuscript’s history.

The Earliest Dresden Catalogues

Kaya’s 2026 study reproduces evidence from Dresden catalogues associated with approximately 1754 and 1755.

These records provide an earlier documentary horizon than Fleischer’s 1831 catalogue.

The distinction is important.

If a manuscript appears in a catalogue of approximately 1754, that establishes its presence by that date.

It does not establish that the manuscript was acquired in 1754.

It may have entered the collection earlier.

The acquisition date and the earliest surviving catalogue date are different historical questions.

Nevertheless, the eighteenth-century evidence considerably narrows the unknown interval.

Fleischer and Number 362

In 1831, Heinrich Leberecht Fleischer recorded the manuscript as number 362 in his catalogue of the Dresden Royal Library’s Oriental manuscripts.

The catalogue formed part of a wider institutional effort to organize and describe the collection.

Fleischer’s catalogue is associated with a corpus of 454 Oriental manuscripts.

That figure must be understood as a catalogue-level description of a particular historical collection rather than assumed to represent every Oriental text or work held in Dresden.

A physical manuscript may contain more than one literary work, and catalogue entries do not necessarily correspond one-to-one with texts.

The distinction between physical codices and their constituent works is fundamental to manuscript statistics.

The Numbers 363 and 362

The manuscript preserves an older label bearing the number 363.

Its later catalogue number and present shelfmark contain 362.

This discrepancy is potentially significant.

The number 363 might belong to an earlier inventory, another arrangement of the collection, a display system, or a temporary classification.

It should not be silently corrected.

Nor should it automatically be treated as a clerical error.

The appropriate method is comparative.

Other Dresden manuscripts with similar labels should be examined.

Earlier inventories should be checked.

The objects occupying numbers 362 and 363 in different historical catalogues should be compared.

A superseded number can preserve evidence of a manuscript’s institutional history.

“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”

An old European label reads:

“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino.”

The wording identifies Fuzuli through his association with Baghdad and describes the work in Latin.

This does not demonstrate an Italian translation or an Italian route of transmission.

It demonstrates a stage in which the manuscript was being described through a European bibliographical vocabulary.

The object had entered another system of knowledge.

Its literary identity was being reformulated for another readership.

“Im Schaukasten”

Another note reads:

“Im Schaukasten.”

The phrase means “in the display case.”

It indicates an association with exhibition or institutional display.

The note does not identify the date, exhibition, or reason for selection.

The manuscript’s illumination, paintings, binding, and unusual page design may have contributed to its display value, but that remains an interpretation requiring corroboration.

The note itself is nevertheless important.

It records another stage in the manuscript’s social life.

The book had become an object to be shown.

12. Warfare and the Historical Movement of Manuscripts

Military conflict was one documented mechanism through which manuscripts moved from Ottoman and Qajar territories into Russian and European collections.

Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu’s 2020 study, based on Russian archival materials, examines the transfer of manuscripts from Ardabil, Ahiska, Bayezid, and Erzurum during the conflicts of 1826–1829.

The cases belong to different historical settings.

Manuscripts from Ardabil were removed in connection with the Russo-Qajar War of 1826–1828.

Manuscripts from Ahiska, Bayezid, and Erzurum were transferred in connection with the Russo-Ottoman War of 1828–1829.

These events demonstrate that military occupation and imperial administrative networks could lead to the removal of manuscripts from local collections and their transfer over considerable distances.

The documentary importance of these cases is substantial.

They establish a historical mechanism rather than merely an imagined possibility.

However, they do not establish the provenance of Eb.362.

The documented transfers led toward Russian imperial collections, especially St Petersburg.

Furthermore, the campaigns of 1826–1829 occurred decades after the Dresden manuscript’s documented presence in the mid-eighteenth century.

They therefore cannot explain its arrival in Dresden.

The examples remain valuable for comparative book history, but they must not be converted into an unsupported account of the Dresden manuscript’s movement.

Other mechanisms remain possible.

Books circulated through trade, diplomatic relationships, gifts, inheritance, scholarly networks, and private collecting.

Earlier warfare may also be investigated as a possible context, but no specific military route has yet been established for Eb.362.

Historical possibility is not historical provenance.

13. Results and Directions for Further Research

The study produces three principal results.

First, it demonstrates that the manuscript’s material organization deserves analysis independently of the literary text it transmits. The coordinated relationship between writing, ornament, rubrics, paintings, and the final page reveals a visual system through which textual functions are differentiated.

Second, it establishes a method for interpreting the later inscription of Ahmad al-Qadi without prematurely identifying the place-name or the owner. The sequence of palaeographical reading, historical normalization, geographical comparison, and documentary verification provides a testable research procedure.

Third, it reconstructs a more precise chronology of the manuscript’s institutional history. The eighteenth-century Dresden catalogue evidence places the object in the collection substantially earlier than Fleischer’s 1831 catalogue.

The remaining research questions are specific.

The ownership inscription and seal require close examination.

Historical Ottoman spellings of Yenişehir should be compared with the manuscript’s form.

Judicial records and biographical dictionaries should be searched for plausible individuals named Ahmad.

The original Dresden catalogues and acquisition records should be examined to identify the earliest secure reference to the manuscript.

The older number 363 should be compared with historical numbering systems.

The note “Im Schaukasten” should be investigated through exhibition and library documentation.

Finally, the earlier quantitative observations of the manuscript’s ornamental features should be reconciled with a folio-by-folio register.

These are not invitations to fill the missing history with speculation.

They are specific tests through which competing explanations may be confirmed or rejected.

Conclusion

Mscr.Dresd.Eb.362 is more than an illustrated copy of Fuzuli’s Beng ü Bâde.

It is a dated witness to elite manuscript production in Ottoman Baghdad and a material object whose subsequent history remains only partly visible.

Its calligraphy, illumination, geometric planning, ornamental variation, and paintings demonstrate a sophisticated culture of making.

Its visual organization also participates in the presentation of the literary work. Rubrics articulate narrative transitions, paintings interpret selected episodes, and the final written page distinguishes the poem’s ending from additional scribal material through changes in decoration and spatial arrangement.

The manuscript consequently preserves two related forms of historical evidence.

One concerns the imaginative and intellectual world of Fuzuli’s allegory.

The other concerns the technical, artistic, and institutional practices through which the poem was transmitted.

Its later biography is less complete.

The inscription of Ahmad al-Qadi establishes an identifiable stage of possession or custody, but the precise city written as یکشهیر remains uncertain.

The eighteenth-century Dresden catalogues provide a later documentary anchor, while the manuscript’s older numbers and labels preserve evidence of its institutional classification and display.

The route connecting these stages has not yet been reconstructed.

The presently recoverable sequence is:

Baghdad, 1008 AH / 1599–1600 → Ahmad al-Qadi in یکشهیر [undated; identification unresolved] → undocumented intermediaries → Dresden by approximately 1754 → Fleischer catalogue, 1831, no. 362 → SLUB Dresden, Mscr.Dresd.Eb.362.

The unknown stages are not weaknesses to be concealed.

They mark the limits of the surviving evidence and identify the questions that future research must answer.

Fuzuli’s poem has an ending.

The manuscript’s own history remains open.

References

Çaycıoğlu, Serdar Oğuzhan. 2020. “1826–1829’da Erdebil, Ahıska, Bayezid ve Erzurum’da Bulunan Bazı Yazma Eserlerin St. Petersburg’a Nakli.” Tarih Dergisi 72: 167–185. https://doi.org/10.26650/iutd.699272.

Fleischer, Heinrich Leberecht. 1831. Catalogus Codicum Manuscriptorum Orientalium Bibliothecae Regiae Dresdensis. Leipzig. Entry no. 362.

Kaya, Gülsen Tezcan. 2026. “Dresden Sachsıschen Landesbıblıothek’de Bulunan Fuzûlî’nin Beng ü Bâdesi.” Arış, special issue, 1–18. https://doi.org/10.32704/akmbaris.2026.222.

Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden. Mscr.Dresd.Eb.362. Digital manuscript and catalogue record. https://digital.slub-dresden.de/id340473886.

Taner, Melis. 2020. Caught in a Whirlwind: A Cultural History of Ottoman Baghdad as Reflected in Its Illustrated Manuscripts. Leiden and Boston: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004412804.

Türkçe:

Bağdaddan Dresdenə: Füzulinin “Bəngü Bādә” əlyazmasının 426 illik səfəri

426 il əvvəl Bağdadda olan bir kitab Dresdenə necə çatdı?

1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış nəfis bir Füzuli əlyazması bu gün Almaniyanın Dresden şəhərindədir.

Aradakı məsafə düz xəttlə belə üç min kilometrdən artıqdır. Ancaq kitabın həqiqi yolu, şübhəsiz, bundan daha uzun olmuşdur.

Bu kitab kimlərin əlindən keçdi?

Bağdaddan nə vaxt çıxdı?

Osmanlı dünyasında hansı şəhərləri dolaşdı?

Satıldımı, hədiyyə edildimi, miras qaldımı?

Bir Avropa kolleksiyaçısı tərəfindən satın alındımı?

Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələri nəticəsində yüzlərlə başqa əlyazma kimi Avropaya aparıldımı?

Ən əsası: nə vaxt və hansı yolla Dresden Kral Kitabxanasına daxil oldu?

Bu sualların hamısının cavabını hələ bilmirik.

Amma əlimizdə iki dəqiq tarix vardır.

Birincisi 1008 H./1599–1600-cü illərdir: əlyazmanın hazırlanma tarixi.

İkincisi 1831-ci ildir: həmin tarixdə Heinrich Leberecht Fleischer onu Dresden Kral Kitabxanasının Şərq əlyazmaları kataloqunda №362 kimi qeydə almışdı. Bugünkü Kalliope kataloqu da Mscr.Dresd.Eb.362 üçün birbaşa Fleischerin kataloqunun 55-ci səhifəsinə istinad edir.

Deməli, təxminən 230 illik bir zaman aralığının iki ucunu bilirik.

Ortada isə böyük bir boşluq vardır.

Bu məqalənin əsas suallarından biri həmin boşluqdur.

Müharibə ehtimalı niyə ortaya çıxır?

Əlyazmanın müharibə qəniməti olduğunu göstərən hazırda əlimizdə konkret sənəd yoxdur. Buna görə “Bəngü Bādә müharibədə ələ keçirilib” demək olmaz.

Ancaq bu ehtimalı araşdırma sualı kimi ortaya qoymağımız təsadüfi deyil.

SLUB Dresden özü bildirir ki, onun bugünkü İslam əlyazmaları kolleksiyasında 448-dən artıq əlyazma vardır: 196 Osmanlı-türk, 184 ərəb və 68 fars əlyazması. Kitabxana həmin əlyazmaların Balkanlardakı Osmanlı qarşıdurmalarından sonra Avropaya gəldiyini və 18-ci–19-cu əsrlərdə zadəgan kolleksiyalarından və alimlərin miraslarından kitabxanaya daxil olduğunu bildirir.

Bu fakt Bəngü Bādәnin də müharibə qəniməti olduğunu sübut etmir.

Amma çox mühüm tarixi kontekst yaradır: Bəngü Bādә sonradan daxil olduğu Dresden kolleksiyasında müharibələr nəticəsində Osmanlı dünyasından çıxmış başqa əlyazmalar həqiqətən mövcud idi.

Buna görə onun da həmin yollardan biri ilə gəlib-gəlmədiyini soruşmaq tamamilə qanuni elmi sualdır.

Dresden tək nümunə deyil

Bu sual bizi daha böyük bir tarixə aparır.

Osmanlı, Qacar və ümumiyyətlə müsəlman ölkələrinin kitabxanalarından müxtəlif müharibələr nəticəsində çoxsaylı əlyazmalar Rusiya və Avropa kolleksiyalarına keçmişdir.

Ən aydın nümunələrdən biri Ərdəbildəki Şeyx Səfi kitabxanasıdır.

1826–1828-ci illər Rusiya–Qacar müharibəsində rus ordusu Ərdəbili tutdu. Encyclopaedia Iranica Şeyx Səfi kitabxanasının böyük hissəsinin rus qüvvələri tərəfindən Sankt-Peterburqa aparıldığını, kitabların guya sonradan qaytarılmaq üçün götürüldüyünü, lakin bir daha geri dönmədiyini qeyd edir.

Sankt-Peterburqa aparılan məşhur Ərdəbil qrupunda 166 əlyazma vardı:

161 farsca, 4 türkcə və 1 ərəbcə.

Bu kitabların bir hissəsi Şah Abbasın Şeyx Səfi kitabxanasına vəqf etdiyi kitablar idi. Bəzi nüsxələrin vəqf qeydlərində kitabların kitabxanadan çıxarılmasına qarşı çox sərt dini xəbərdarlıq belə vardı.

Beləliklə müharibə nəticəsində bir əlyazmanın yüzlərlə və hətta minlərlə kilometr uzaqdakı başqa bir dövlət kitabxanasına düşməsi nəzəri ehtimal deyil. Bunun sənədləşdirilmiş tarixi nümunələri vardır.

Amma hər kitabın tarixini ayrıca sübut etmək lazımdır.

Biz də Dresden Bəngü Bādәsi üçün məhz bunu etməyə çalışırıq.

---

Kitabın başlanğıcı: Bağdad, 1599–1600

Bu əlyazmanın ilk həyat mərhələsi, xoşbəxtlikdən, qaranlıq deyil.

Bugünkü şifrəsi:

Mscr.Dresd.Eb.362

olan əlyazma Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin nəfis, şəkilli nüsxəsidir.

SLUB kataloqu onu 28 vərəqlik, Osmanlı türkcəsində, təxminən 1600-cü ilə aid əlyazma kimi qeydə alır.

2026-cı ildə Gülsen Tezcan Kaya tərəfindən nəşr edilmiş ayrıca kodikoloji və ikonografik araşdırma isə nüsxəni daha dəqiq şəkildə 1599–1600-cü ildə Bağdadda, Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşa üçün hazırlanmış əlyazma kimi müəyyənləşdirir.

Bu nəticə bizim əlyazmanın özündə oxuduğumuz məlumatlarla da uyğunlaşır.

Katib öz adını qoyub

Əlyazmanın sonunda katib yazır:

کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی

Yəni:

Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.

Mənası təxminən belədir:

“Bunu duaçı bəndə Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni yazdı.”

Beləliklə kitabı köçürən şəxsin adı məlumdur:

Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.

Tarix də verilir:

في شهور سنة ثمانية وألف

yəni:

1008-ci hicri ilin aylarında.

Bu tarix 1599–1600-cü illərə uyğun gəlir.

Burada “fi şuhur” — “aylarında” — deyildiyinə görə konkret ay göstərilmir.

Həsən Paşa

Kolofondakı digər mühüm məlumat Həsən Paşa ilə əlaqəlidir.

Əlyazmanın hazırlanmasının Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşanın patronajı ilə bağlı olduğu başqa tədqiqatlarla da dəstəklənir. Həsən Paşanın 1598-ci ildə Bağdada vali təyin edilməsindən sonra onun sənət patronajının burada xüsusilə gücləndiyi göstərilmiş və həmin araşdırmada Dresden Bəngü Bādәsinin 28b vərəqinə də birbaşa istinad edilmişdir.

Beləcə əlyazmanın tarixinin ilk mərhələsi kifayət qədər aydınlaşır:

Bağdad — 1599–1600 — Həsən Paşa patronajı — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.

---

28 vərəqlik sənət əsəri

Kitab cəmi 28 vərəqdir.

Rəqəmsal görüntülərdə daha çox səhifə görünməsi çaşdırıcı olmamalıdır. Bir vərəqin recto və verso olmaqla iki üzü vardır. 28 vərəq 56 yazıla bilən üz deməkdir; rəqəmsallaşdırmada cild və əlavə görüntülər də ayrıca göstərilə bilər.

Əlyazmanın zahiri quruluşu onun adi istifadə üçün hazırlanmış sadə bir surət olmadığını göstərir.

Tünd qəhvəyi cild, mərkəzi şəmsə və palmetvari elementlər, qızılı çərçivələr, çəhrayı kağız, qızıl səpmələr, iki sütunlu mətn, buludvari ağ mətn sahələri, qızılı-bitki motivli zəmin və miniatürlər vahid kitab-sənəti proqramı yaradır.

2026-cı il araşdırması hazırkı mikləpli tünd qəhvəyi dəri cildi orijinal cild kimi qiymətləndirir.

SLUB isə əlyazmanı xüsusi olaraq “Rosenpapier” — çəhrayı/gül rəngli kağız üzərində hazırlanmış nüsxə kimi təqdim edir.

Kağız sadəcə yazı daşıyıcısı deyil. Kitabın vizual kimliyinin bir hissəsidir.

Doqquz beyt deyil, mətn sıraları

Əlyazmanı səhifə-səhifə araşdırarkən bir detal xüsusilə diqqətimizi çəkdi.

Bir çox səhifədə təxminən 9 üfüqi mətn sırası vardır.

Bunları avtomatik olaraq “9 beyt” adlandırmaq düzgün deyil.

İki sütunlu poetik quruluşda mətn vahidlərinin necə bölündüyü ayrıca hesablanmalıdır.

Rubrikaların sayı da sabit deyil. Bəzi səhifələrdə bir, bəzilərində iki, bəzi səhifələrdə isə üç rubrika gördük.

Rubrikalar əvvəlcədən planlaşdırılmış mətn sahəsinin içərisinə yerləşdirildiyinə görə həmin səhifələrdə poetik sətirlərin sayı dəyişir.

Bu kiçik detal kitabın hazırlanma prosesini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.

---

Nəstəliq xətti və katibin əli

Əsas mətn Nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Bu xüsusiyyət həm SLUB məlumatları, həm də yeni kodikoloji araşdırma ilə uyğun gəlir.

Əlyazmanı oxuyarkən qaf, mim, nun, sin, şin, lam, ya və başqa hərflərin müxtəlif formalarını ayrıca müşahidə etdik.

Burada paleoqrafiya üçün mühüm bir qayda ortaya çıxır:

Bir hərfin bir səhifədə fərqli görünməsi katibin dəyişdiyini sübut etmir.

İkinci əli müəyyən etmək üçün bir neçə hərf qrupunun təkrarlanan formaları, qələm qalınlığı, sətirlərin meyli, sözlərarası məsafə, nöqtələrin qoyuluşu və ümumi yazı ritmi birlikdə müqayisə edilməlidir.

Beləliklə bu əlyazma bizim üçün yalnız oxuduğumuz bir Füzuli mətni deyil, həm də paleoqrafik təlim materialına çevrildi.

---

Üç miniatür

Əlyazmada üç əsas miniatür vardır.

2026-cı il araşdırması onları belə müəyyənləşdirir:

2b: Hz. Məhəmməd və dörd xəlifənin məclisi;

7b: Bādәnin məclisindən saqinin qovulması;

25a: Bādә ilə Bəng tərəflərinin savaş üçün qarşı-qarşıya düzülməsi.

İkinci miniatürdə Həsən Paşanın özünün təsvir edilmiş olması da həmin araşdırmada irəli sürülür.

Bu miniatürlər sadəcə kitab bəzəyi deyildir.

Onlar mətnin vizual təfsiridir.

Yəni əlimizdə üç ayrı məlumat təbəqəsi vardır:

Füzulinin yazdığı mətn;

katibin yaratdığı yazılı nüsxə;

rəssamın həmin mətni necə gördüyünü göstərən şəkillər.

---

Bəng ilə Bādә əslində nə haqqında mübahisə edir?

Əsərin zahiri quruluşunda iki sərxoşedici maddə qarşılaşdırılır:

Bəng və Bādә.

Lakin əsər irəlilədikcə qarşıdurma sadə maddə müqayisəsindən çıxır.

Bādәnin ətrafında Əraq, Būza və Nəbid kimi personajlar meydana gəlir. Bəng tərəfində isə başqa qüvvələr, o cümlədən Afyun və Məʿcun görünür.

Burada mühüm terminoloji fərq vardır:

Bəng Afyun deyil.

Bəng kannabis/həşiş mənşəli sərxoşedici maddədir. Afyun isə opiumdur və mətndə ayrıca personajdır.

Bu fərq əsərin alleqorik strukturunu anlamaq üçün vacibdir.

Məclis siyasi və hərbi dilə çevrilir

Personajlar sadəcə maddələrin xüsusiyyətlərini sadalamırlar.

Onlar məsləhətləşirlər.

Elçi göndərirlər.

Təhdid edirlər.

Müharibəni müzakirə edirlər.

Əraq daha ehtiyatlı davranmağı və gözləməyi məsləhət görür.

Nəbid isə şəbxun, yəni qəfil/gecə hücumu fikrini irəli sürür.

Būza elçilik və vasitəçilik funksiyası daşıyır.

Beləliklə əsərdə tədricən saray–məclis–diplomatiya–müharibə dramaturgiyası yaranır.

Bunu birbaşa “Füzulinin siyasi nəzəriyyəsi” adlandırmaq ehtiyat tələb edir.

Amma Füzulinin hakimiyyət, məsləhət, elçilik, rəqabət və savaş dünyasının dilini alleqoriyanın qurulmasında istifadə etdiyi açıq şəkildə görünür.

---

Mey yalnız şərab deyil

Mətnin başqa mühüm semantik xüsusiyyəti “mey” anlayışının iki səviyyədə işləməsidir.

Bir səviyyədə sərxoşedici içki insanın ağlını əlindən alan, onu ibadət və nəzarətdən uzaqlaşdıran maddədir.

Bu mənfi semantik sahə mətndə mövcuddur.

Amma başqa səviyyədə:

eşq → hərarət → cam → mərifət → sirr xəzinəsi

istiqamətində tamam başqa bir poetik məna meydana çıxır.

Buradakı mey artıq yalnız fiziki içki deyil.

O, eşq və mərifət dilinin simvoluna çevrilir.

Bu iki mənanı bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Əksinə, Füzulinin poetik oyununun mühüm hissəsi məhz sözün bu iki sahə arasında hərəkət edə bilməsidir.

---

“Füzulidir mənim ləqəbim”

Əsərin son hissəsində müəllif özünü çox mühüm bir ifadə ilə mətnə daxil edir:

“Füzulidir mənim ləqəbim.”

Burada “ləqəbim” sözünü gözardı etmək olmaz.

Füzuli öz poetik adını açıq şəkildə müəyyən edir.

Amma eyni zamanda “Füzuli” sözünün lüğəvi mənaları ilə də oynayır: artıq danışan, həddini aşan, lazım olmayan işə qarışan və s.

Bu söz “ədəb” anlayışı ilə qarşılaşdırıldıqda müəllifin özünə yönəlmiş incə poetik istehzası meydana çıxır.

Buna görə əsərin sonunu yalnız:

“Füzuli tövbə edir”

şəklində izah etmək kifayət etmir.

Burada dini ehtiyat, poetik təvazö, ədəb anlayışı, müəllif adı və təxəllüsün lüğəvi mənası bir-birinə keçir.

---

Kitabın ikinci sahibi: Əhməd əl-Qadı

Əlyazmanın həyatının növbəti mərhələsinə aid çox qiymətli bir qeyd vardır:

استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه

Burada sahibin adı:

Əhməd əl-Qadı

kimi oxunur.

“İstaṣḥabahu” ifadəsini avtomatik “satın aldı” kimi çevirmək düzgün olmaz. Söz daha çox kitabı yanında saxlamaq, özü ilə götürmək, sahib olmaq mənasına yaxın bir mülkiyyət/provenance formuludur.

Deməli, əlyazma bir mərhələdə Əhməd əl-Qadı adlı şəxsin əlində olmuşdur.

Yanındakı dairəvi möhür bu məlumatı daha da qiymətli edir.

Amma indi yeni suallar başlayır.

Əhməd əl-Qadı kim idi?

“əl-Qadı” sadəcə titul idisə, hansı şəhərin qazısı idi?

Onun tam adı Osmanlı qazi təyinat dəftərlərində tapıla bilərmi?

Möhür onun ata adını və ya başqa titulunu verirmi?

Bunların heç biri hələ həll olunmayıb.

---

یکشهیر haradır?

Sahiblik qeydində başqa bir mühüm ifadə vardır:

بمدینه یکشهیر

Buradakı madīna sözünü Mədinə şəhəri kimi başa düşmək olmaz.

Qrammatik quruluş:

bi-madīnati ...

— “... şəhərində” deməkdir.

Əsas problem sonrakı toponimdir:

یکشهیر

Bunu diplomatik şəkildə “Yekşehir” kimi saxlamaq mümkündür. Tarixi Osmanlı toponimiyası isə bunun Yenişehir adının yazılış formalarından biri ola bilməsi ehtimalını ortaya çıxarır.

Amma hansı Yenişehir?

Yenişehir-i Fener — bugünkü Larissa?

Bursa yaxınlığındakı Yenişehir?

Yoxsa başqa bir yer?

Hazırda bunu qəti müəyyənləşdirməmişik.

Buna görə kitabın marşrutunu:

Bağdad → Larissa → Dresden

kimi yazmaq tezdir.

Hazırkı dəlillərin bizə icazə verdiyi forma:

Bağdad → یکشهیر [?] → Dresden

şəklindədir.

---

Sonra iz itir

Məhz burada kitabın bioqrafiyasında böyük boşluq başlayır.

Əhməd əl-Qadıdan sonra nə oldu?

Kitab onun ailəsində qaldımı?

Satıldımı?

Başqa bir Osmanlı məmuruna keçdimi?

Bir tacir aldı?

Avropalı səyyah və ya diplomat əldə etdi?

Hədiyyə edildi?

Miras yolu ilə başqa kolleksiyaya keçdi?

Yoxsa hərbi qarşıdurma zamanı sahibindən ayrıldı?

Bilmirik.

Bu mərhələdə bilmədiyimizi açıq demək əlyazma araşdırmasının zəifliyi deyil.

Əksinə, provenance tədqiqatının başlanğıc nöqtəsidir.

---

1831: kitab artıq Dresdendədir

Sonra birdən-birə möhkəm tarixi zəminə çıxırıq.

1831-ci ildə Heinrich Leberecht Fleischerin:

Catalogus Codicum Manuscriptorum Orientalium Bibliothecae Regiae Dresdensis

adlı kataloqunda əlyazmamız vardır.

Nömrəsi:

362.

Bugünkü Kalliope qeydi də Fleischerin 55-ci səhifəsinə istinad edir.

Buna görə:

ən gec 1831-ci ildə Bəngü Bādә Dresden Kral Kitabxanasında idi.

Bu, kitabın Avropa həyatında indilik əldə etdiyimiz ən möhkəm tarixdir.

---

Fleischerin 454 əlyazması

Burada əvvəlcə sadə görünən, sonra isə çox mühüm olduğu ortaya çıxan başqa bir məsələ vardır.

Fleischerin kataloqu Dresden Kral Kitabxanasının o dövrdəki 454 Şərq əlyazmasından ibarət ümumi fondunu təsvir edirdi. SLUB bunu açıq şəkildə belə təqdim edir.

Amma burada ifadəni dəqiq qurmaq lazımdır.

“1831-ci ildə Dresdendə yalnız 454 Şərq əlyazması vardı” deməkdənsə:

“Fleischerin 1831-ci il kataloqunda Dresden Kral Kitabxanasının 454 Şərq əlyazmasından ibarət o zamankı ümumi fondu təsvir edilmişdi”

demək daha düzgündür.

Çünki kataloqlaşdırmanın özünün də tarixi vardır.

Məsələn, Fleischerdən əvvəl Johann Jacob Reiske Dresdenin Şərq əlyazmaları üzərində işləmişdi. Fleischerdən sonra isə kataloqlaşdırma davam etdi. Bugünkü Qalamos məlumatlarının özü köhnə çap kataloqlarının yeni məlumat bazasına çevrilməsi nəticəsində formalaşır. SLUB bildirir ki, təxminən 450 Osmanlı-türk, ərəb və fars fiziki əlyazması daxilindəki əsərlərlə birlikdə Qalamosda təxminən 860 qeyd yaradır.

Bu fərq bizim başqa əlyazma araşdırmalarımızdan yaxşı bildiyimiz bir qaydanı yenidən göstərir:

fiziki kitab sayı ilə onun daxilindəki mətn/risalə sayı eyni şey deyil.

---

362, yoxsa 363?

Kitabın üzərindəki köhnə Avropa etiketində:

“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”

yazısı görünür.

Etiketin yanında isə:

363

rəqəmi vardır.

Amma Fleischer kataloqunda əlyazma 362-dir.

Bu kiçik fərq çox maraqlı provenance sualı yaradır.

363 hansı sistemə aiddir?

Fleischerdən əvvəlki inventardır?

Kitabxananın köhnə daxili nömrəsidir?

Vitrin nömrəsidir?

Sonradan səhv yapışdırılmış etiketdir?

Bunu hələ bilmirik.

Başqa bir etiketdə isə:

“Im Schaukasten”

— yəni “vitrində” — yazılıb.

Deməli, əlyazma müəyyən mərhələdə nümayiş etdirilmiş ola bilər.

Amma nə vaxt?

Hansı sərgidə?

Hansı səbəblə?

Bu kiçik kağız parçaları da kitabın tarixinin sənədləridir.

---

Bir kitabın iki mətni

Beləliklə qarşımızda əslində iki ayrı mətn vardır.

Birinci mətn Füzulinin yazdığı Bəngü Bādәdir.

Burada Bəng, Bādә, Əraq, Būza, Nəbid, Afyun və Məʿcun danışır; mübahisə edir; elçi göndərir; məsləhətləşir; döyüşə hazırlaşır. Eşq, ağıl, sərxoşluq, mərifət, hakimiyyət, məclis və savaş poetik dünyanın içində bir-birinə qarışır.

İkinci mətn isə kitabın öz bədənində yazılmış tarixdir:

çəhrayı kağız;

qızıl səpmə;

Nəstəliq;

rubrikalar;

üç miniatür;

katib Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni;

1008 H.;

Həsən Paşa;

Əhməd əl-Qadı;

یکشهیر;

möhür;

363;

“Im Schaukasten”;

Fleischer №362;

və nəhayət bugünkü SLUB Dresden.

Birinci mətni Füzuli yazıb.

İkinci mətni isə 426 illik tarix yazıb.

---

Açıq qalan suallar

Bu araşdırmanın sonunda bəzi məsələləri həll etmişik, amma bəzilərini qəsdən açıq saxlamalıyıq.

Əhməd əl-Qadı kimdir?

یکشهیر hansı şəhərdir?

Möhür tam olaraq nə deyir?

Əlyazma Əhməd əl-Qadıdan sonra kimə keçdi?

Osmanlı dünyasından nə zaman çıxdı?

Dresdenə nə vaxt daxil oldu?

Kim gətirdi?

Satın alındısa, kimdən və neçə pula alındı?

Dresden Kral Kitabxanasının köhnə satınalma, giriş, hesab və inventar dəftərlərində bu əlyazmanın izi varmı?

363 nömrəsinin mənası nədir?

“Im Schaukasten” hansı sərgiyə aiddir?

Əlyazma diplomatik, ticarət və ya şəxsi kolleksiya yolu iləmi Avropaya gəldi?

Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələrindən birinin nəticəsindəmi yer dəyişdirdi?

Əgər müharibə ilə əlaqəsi varsa, hansı müharibə?

Fleischerin 1831-ci ildə təsvir etdiyi 454 Şərq əlyazmasının neçə dənəsi Osmanlı-türk, neçə dənəsi ərəb, neçə dənəsi fars idi?

Onların neçəsinin müharibə mənşəyi sənədlə sübut edilə bilər?

Fleischerdən əvvəl və sonra Dresden kataloqçuları hansı əlavə Şərq əlyazmalarını qeydə alıblar?

Və daha böyük sual:

Rusiya, Avstriya, Almaniya, İtaliya, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində bu gün saxlanılan ərəb, fars və türk əlyazmalarının neçəsi müharibələr nəticəsində müsəlman dünyasından çıxıb?

Bunlar məqalənin nöqsanı deyil.

Bunlar gələcək tədqiqat proqramıdır.

Hər hansı tədqiqatçı bu suallardan birinin cavabını taparsa, Bəngü Bādәnin 426 illik bioqrafiyasındakı bir boşluq daha doldurulacaq.

---

Bağdad → ? → Dresden

Bu gün bildiklərimizi ən qısa şəkildə bir xəttə yerləşdirsək:

1599–1600 — Bağdad — Həsən Paşa — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni

↓

Əhməd əl-Qadı — یکشهیر [?]

↓

ən gec 1831 — Dresden Kral Kitabxanası — Fleischer №362

↓

bu gün — SLUB Dresden — Mscr.Dresd.Eb.362

İki böyük sual işarəsi hələ oradadır.

Bəlkə gələcəkdə bir Osmanlı qazi sicili Əhməd əl-Qadını müəyyən edəcək.

Bəlkə bir möhür kataloqu onun kimliyini açacaq.

Bəlkə Dresden arxivində unudulmuş bir satınalma qəbzi kitabın kimdən və neçə pula alındığını göstərəcək.

Bəlkə köhnə bir şəxsi kolleksiya kataloqunda 363 nömrəsinin sirri açılacaq.

Bəlkə də müharibə ehtimalını tamamilə kənara qoyan bir sənəd tapılacaq.

Yaxud əksinə, kitabın bir hərbi hadisədən sonra Avropaya keçdiyini göstərən sənəd ortaya çıxacaq.

Araşdırmanın indiki mərhələsində bunların heç birini əvvəlcədən nəticə kimi qəbul edə bilmərik.

Amma artıq hansı sualları verməli olduğumuzu bilirik.

Bu isə az nəticə deyil.

Çünki Mscr.Dresd.Eb.362 artıq bizim üçün sadəcə Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin gözəl bir nüsxəsi deyil.

O, 1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış, bir zaman Əhməd əl-Qadının əlindən keçmiş, haradasa Osmanlı dünyasından çıxmış və ən gec 1831-ci ildə Dresden Kral Kitabxanasına çatmış 426 illik tarixi şahiddir.

Füzulinin yazdığı hekayənin sonu vardır.

Kitabın öz hekayəsinin isə hələ yoxdur.

Ensafali Hedayat

Ontario, Canada

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 505

2026-09-30T17:06:44.729-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 505

https://youtube.com/live/jK_ELndDVRI

بیر الیازمانین ایچیندن فوضولی‌یه باخماق: «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سی‌نین اوخونوشوندان نوتلار

بو گون «بئین مهندیس‌لیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» سیراسی‌نین ۵۰۵-جی اوتوروموندا قارشی‌میزدا ساده‌جه فوضولی‌نین شعرلری یوخ، بیر الیازما کیتاب واردی. بو فرق اؤنملی‌دیر. فوضولی‌نین دیوانی بو گون چاپ اولونموش، اوخونموش و آراشدیرلمیش بیر اثردیر؛ اما ۳۰۰–۴۰۰ ایل قاباق بیر کاتبین الیندن چیخمیش بیر نسخه‌نی صفحه‌به‌صفحه اوخوماق، بیزی فقط «فوضولی نه دئییب؟» سوالینا یوخ، «فوضولی‌نین متنی نئجه یاشاییب، نئجه چوخالیب، نئجه اوخونوب و نئجه بیر اوخوجودان باشقا اوخوجویا چاتیب؟» سوالینا دا آپاریر.

بو باخیمدان «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سی چوخ ماراقلی بیر شاهد اولدو.

نسخه‌نین گؤرونوشو اؤزو بیرینجی باخیشدان کیتابین عادی ایستیفاده اوچون تله‌سیک کؤچورولموش ساده بیر متن اولمادیغینی گؤستریر. صفحه‌لر حاشیه‌لنیب، یازی ساحه‌سی منظم چَرچیوَه‌یه آلینیب، بیر چوخ یئرده شعر ایکی ستوندا یئرلشدیرلیب. بعضی صفحه‌لرده ایسه شعرین فورماسینا گؤره چَرچیوَه‌نین داخلی تقسیماتی دا دَییشیر. باشلانغیجدا تزئیینلی سرلوحه و رنگلی تذهیب گؤروروق. آلتون، گؤی و قیرمیزی رنگ‌لرین ایشلدیلمه‌سی نسخه‌یه فقط متن داشیییجیسی دئییل، مادی و هنری بیر آبیدَه خوصوصیتی ده وئریر.

اما نسخه‌نین ان ماراقلی جهتی، منجه، تزئییناتیندان دا آرتیق، متنین اؤز حیاتینی گؤسترمسیدیر.

فوضولی اؤز شعرینی نئجه دوشونوردو؟

دیوانین مقدمه‌سی بو اوخونوشون ان اؤنملی حصه‌لریندن بیری اولدو. چونکی بیز بورادا فقط شاعر فوضولی‌نی دئییل، شعرین نئجه یارانمالی اولدوغو، شاعرین نئجه یئتیşدیگی و ادبی متنله جامعه آراسینداکی علاقه‌نی دوشونن فوضولی‌نی گؤروروک.

مقدمه‌ده شعر قابلیتی بیر نوع الهی و فطری استعداد کیمی گؤستریلیر. فوضولی‌نین دوشونجه‌سینده شاعرلیک فقط درس اوخوماقلا قازانیلان بیر صنعت دئییل. انساندا بیر «طبع موزون» اولمالی‌دیر. اما بو، علمه احتیاج یوخدور، دئمک دئییل. عکسینه، مقدمه‌نین ان گؤزل و معروف فیکیرلریندن بیری بودور:

«علم‌سیز شعر اساس‌سیز دیوار اولور؛ اساس‌سیز دیوار غایتده بی‌اعتبار اولور.»

بو جمله فوضولی‌نین ادبی دوشونجه‌سینی آنلاماق اوچون آچار جمله‌لردن بیریدیر. فطری استعداد لازیمدیر، اما تک‌باشینا کافی دئییل. شاعر علم، تجربه، ادبی محیط و اوخوماغلا اؤز استعدادینی یئتیشدیرملی‌دیر.

مقدمه‌ده فوضولی اؤز یئتیşمه‌سینی ده بو مسیرده آنلادیر: اوشاقلیق و گنجلیکدن شعره علاقه، عشق شعرلری و غزل‌لر اوخونان ادبی مجلس‌لر، سونرا عقلی و نقلی علملر، تفسیر و حدیث کیمی ساحه‌لر. بئله‌لیکله شاعرلیک فقط «الهام» دئییل؛ فطرت، تعلیم، مجلس، مطالعه و تجربه‌نین بیرلشمه‌سیدیر.

عربی، فارسی و تورکی آراسیندا بیر شاعر

مقدمه‌نین باشقا اؤنملی جهتی فوضولی‌نین اؤزونو چوخ‌دیللی بیر ادبی محیط ایچینده یئرلشدیرمه‌سیدیر. عرب، عجم و تورک دیل‌لریندن دانیشیر؛ هر دیلین اؤز ادبی محیطی و اهل سخنی اولدوغونو تانıyır.

اما تورکی دیوانین یارانما سببی‌نی آنلاتدیغی یئر خاصیله اؤنملی‌دیر. تورک‌دیللی ذوق اهلینین ده اؤز نظمیندن بهره‌مند اولماسینی ایسته‌یر و تورکی غزل‌لری بیر دیواندا توپلاماغا یؤنلیر.

بورادا اؤنملی نکته بودور: فوضولی تورکجه‌نی عربجه و فارسی‌یه قارشی قویوب بیرینی رَد ائتمیر. اؤزونو چوخ‌دیللی بیر ادبی جهانین ایچینده گؤرور، اما او جهانین ایچینده تورکجه‌نین ده مستقل ادبی مخاطبینی تانıyır.

داها دا ماراقلیسی، «بلغای روم» و «فصحای تاتار»ا خطاب ائدیب، عراق عرب محیطینده یئتیşدیگی و باشقا مملکت‌لره سفر ائتمدیگی اوچون، او یؤره‌لرین بعضی لفظ، تعبیر، لطیفه و مثل‌لرینی ایشلتمه‌میش اولا بیله‌جه‌یینی دئییر.

بو، ۱۶-جی یوزایل تورکجه‌سینین جغرافیایی تنوعونو آنلاماق اوچون چوخ قیمتلی بیر شاهد‌دیر. فوضولی تورکجه‌نی تک‌شکیللی و هر یئرده عینی اولان بیر دیل کیمی گؤرمور؛ فرقلی ادبی محیط‌لرین فرقلی دیل ذوقونو تانıyır.

اما بوندان دا اؤنملی بیر حکم وئریر:

«اعتبار وطن، استعداد ذاتا تأثیر ائتمز.»

یعنی انسانین هانسی جغرافیادا دوغولماسی اونون ذاتی استعدادینین اؤلچوسو دئییل. تورپاغین ایچینده قالماقلا قیزیل اؤز جلاسینی ایتیرمدیگی کیمی، اوزاق بیر محیطده یاشاماقلا دا استعداد قیمتدن دوشمز.

دیوان، شاعرین «اؤولادی» کیمی

مقدمه‌نین ان شاعرانه تصویرلریندن بیری فوضولی‌نین کیتابی اؤز «فرزند دل‌بند»ی کیمی تصور ائتمسیدیر. اثر یارانیر، آتاسینین یانیندان آیریلیر و غربته چیخیر. اؤزویه «جواهر معنی» گؤتوروب جهاندا گَزیر.

بو فقط شاعرانه تشبیه دئییل. الیازما مدنیتی باخیمیندان چوخ عمیق معناسی وار. چاپ ماشینینین ادبی جهاندا حاکم اولمادیغی بیر دؤورده اثرین یاشاماسی، اونون کؤچورولماسی دئمک ایدی. کیتاب حقیقتاً سفر ائدیردی: بیر کاتب اونو کؤچورور، بیر صاحب آلیر، باشقا بیر اوخوجو اوخویور، باشقا بیر نسخه یارانیر و متن یوز ایل سونرا باشقا بیر شهره گئدیب چیخیر.

ایزمیر ۱۸ اؤزو، فوضولی‌نین بو استعاره‌سینین مادی شاهدلریندن بیریدیر.

فوضولی‌نین کاتب‌دن قورخوسو

بو گونکو اوخونوشدا منیم اوچون ان اؤنملی کشف‌لردن بیری مقدمه‌نین سون حصه‌سی اولدو.

فوضولی اثرینی یولا سالارکن فقط یاخشی اوخوجو آرزولامیر؛ اونو بوزا بیله‌جک انسانلاردان دا قورخوردو. اونلارین باشیندا ناقابل یا جاهل کاتب گلیر.

فوضولی‌نین شکایتی چوخ ملموسدور: کاتب بیر حرفی سالا بیلر، بیر نقطه‌نی یانلیش قویار یا هیچ قویماز و کلمه‌نین معناسی دَییشَر. یازیجی‌نین قلمی بئله‌لیکله فقط متنی چوخالتماز؛ اونو زخمی ده ائده بیلر.

ماراقلیسی بودور کی، بیز ایزمیر ۱۸ نسخه‌سینی اوخویارکن فوضولی‌نین نظری اولاراق دانیشدیغی مشکلین مادی نمونه‌لرینی ده گؤردوک. بعضی کلمه‌لرده نقطه‌لر بوراخیلیب؛ نون‌لارین نقطه‌سی مکرر یازیلمايیب. بیر یئرده «پیدا» سؤزو نقطه‌سیز یازیلیب و سؤزو فقط جمله‌نین معناسیندان تانیمالی اولدوق. بعضی یئرلرده سونرادان آرتیریلمیش و یا دوزلدیلمیش سؤزلر، فرقلی مرکب و خط اثرلری گؤرونور.

یعنی فوضولی‌نین «کاتب متنی بوزا بیلر» شکایتی، قرن‌لر سونرا اوخودوغوموز نسخه‌نین اؤز صفحه‌لرینده گؤزوموزون قاباغیندا جانلانیر.

فقط کاتب دئییل: بد اوخوجو و حسود منتقد

فوضولی‌نین متن نظریه‌سی کاتبله بیت‌میر. ایکینجی خطر، شعری دوزگون اوخویا بیلمین انساندیر. بئله بیر اوخوجو شعرین وزنینی و آهنگینی ائله بوزار کی، «نظم‌دن نثر» سئچیلمه‌ز حالا گلر. معنی‌نین «شاهید»ی اؤز جمالینی گؤسته‌ره بیلمز.

بو، شعرین فقط کاغیز اوستونده یازی اولمادیغینی گؤستریر. شعرین بیر ده اجرا حیاتی وار. شعر سسله اوخونور؛ وزن، لهجه، آهنگ و تلفظ معنی‌نین بیر حصه‌سیدیر.

اوچونجو خطر حسود، اما شعرین حقیقت‌لریندن خبرسیز مدعی‌دیر. اؤزونو شعر اهلین‌دن سایار، اما ادبی ذوق و معرفت یئرینه حسد و عیب‌جوولوغلا متنه یاخینلاشیر.

بونلارین مقابلینده فوضولی باشقا بیر اوخوجو تیپی آرزولاییر: اهل انصاف.

اهل انصاف متن‌ین گؤزل یئرلرینی تانıyır، نقصانی گؤرنده ایسه اونو دشمن‌جه‌سینه بؤیوتمور؛ مروت و احسانلا دوزلتمه‌یه چالیشیر.

بئله‌لیکله مقدمه‌ده تام بیر ادبی اجتماع قرولور:

شاعر → کاتب → اوخوجو/قاری → منتقد.

متن بو زنجیرین هر حلقه‌سینده یا قورونا، یا دا بوزولا بیلر.

دیوانین ایچی: عشق، معرفت، شریعت و فنا

دیوانین اؤزونه گئچنده، بو اوتورومدا هر غزلی باشدان سونا اوخومادیق؛ سئچیلمیش شعرلرین باشلانغیج و سون بیت‌لرینی، بعضی اؤنملی یئرلری اوخودوق.

ایلک غزل‌لردن بیرینده عشق «راه حقیقت»ین اساسینا چئوریلیر. «وادی وحدت»ده سلطانلا گدا آراسینداکی فرق اریییر. عاشق و معشوق آراسینداکی آیریلیق دا وحدت سیررینده باشقا معنا قازانیر.

باشقا بیر غزل دعایا چئوریلیر:

> «یا رب، همیشه لطفونه ائت رهنما بڭا...»

شاعر الله‌دان اونو اؤزونه آپاران یولو گؤسترمه‌سینی، «غیر»له آشنالیغینی کسمه‌سینی و قدمینی شریعتین رهبری اولان یولدا ثابت ائتمه‌سینی ایسته‌یر. سونرا عملینین نجات اوچون کافی اولمادیغینی، عدل قارشیسیندا قورخوسونو و الهی لطف و عفوه اومودونو دیله گتیرر. غزلین سونوندا «حبس هوا»دان قورتولوب «طریق فنا»یا هدایَت ایسته‌یر.

بو شعرلر فوضولی‌نین عشق دیلینین ساده رمانتیک شعر دیلی اولمادیغینی آچیق گؤستریر. عشق، معرفت، شریعت، توحید، عدل، لطف و فنا بیر-بیرینه باغلانیر.

الیازمانین اؤزو نه دئییر؟

شکیللره باخاندا نسخه‌نین مادی حیاتی دا اؤنوموزه چیخیر. صفحه کناریندا نوتلار، مهرلر، سونرادان دوزلتمه‌لر، بعضی یئرلرده سو و ایستیفاده اثرلری وار. متن منظم چَرچیوَه ایچینده‌دیر؛ شعرین نوعونا گؤره ستون و خانه‌لر دَییشیر. بعضی شعرلرده مکرر ردیفین سطر سونوندا یازیلمايیب بوش یئر بوراخیلماسی کیمی حالات دا گؤردوک. بونون صفحه ترتیبی و یازی ساحه‌سی‌نی قوروماقلا علاقه‌لی اولماسی قوووتلو بیر احتمال‌دیر، هرچند قطعی حکم اوچون داها چوخ نمونه مقابله ائدیلمه‌لیدیر.

بو، الیازما اوخوماقلا چاپ نسخه اوخوماق آراسینداکی فرق‌دیر. چاپدا بیز اساساً «متن»ی گؤروروک؛ الیازمادا ایسه متنله بیرلیکده انسان الینی گؤروروک.

خاتمه و ۱۰۷۷ تاریخی

نسخه‌نین سون صفحه‌سی ایسه بو اوخونوشون ان اؤنملی کدیکولوژی بلگه‌لریندن بیرینی وئردی.

خاتمه/کولوفون عادی سطرلارلا بیت‌میر. یازی اوستدن گئنیش باشلاییر، آشاغیا دوغرو دارالاراق ترس مثلث شکلی آلیر. سطرلار دا بو هندسی شکله اویغون اولاراق گئتدیکجه قیسالیر.

کولوفوندا کاتب «حسب امر صاحب کتاب» ایفاده‌سی‌نی ایشلدیر و کیتاب صاحبی‌نین امری ایله یازدغینی بیلدیرر. داها دا ماراقلیسی، اؤز یازیسینین «قلم شکسته» ایله یازیلماغیندان و خطین شکسته‌لیگیندن دانیشیر؛ نسخه صاحبین‌دن اونو تصحیح ائتمه‌سینی ایسته‌ین بیر معنا اورتایا چیخیر. کولوفونون بعضی کلمه‌لری هله تصویر اوستونده دقیق مقابله ایسته‌ییر؛ بونا گؤره تام دیپلماتیک متنینی قطعی شکلده وئرمک دوغرو اولماز.

اما سوندا گؤرونن تاریخ اؤنملی‌دیر: ۱۰۷۷ هجری. بو تاریخ تقریباً ۱۶۶۶–۱۶۶۷ میلادی‌یه اویغون گلیر. بئله‌لیکله الیمیزده فوضولی‌نین وفاتیندان تقریباً بیر قرن سونراکی ادبی و کتابت محیطینه عائد بیر شاهد وار.

سون صفحه‌دهکی بیضی مهرین ایچینده ایسه ۱۰۷۹ تاریخی آچیق سئچیلیر. اگر بو تاریخ مهرین اؤز تاریخیدیرسه، نسخه‌نین ۱۰۷۷ده کؤچورولماسیندان فقط ایکی هجری ایل سونرا اونون مالکیت/تداول تاریخینه عائد بیر شاهد الیمیزده اولا بیلر. مهرین یازیسی و صاحبین کیملیگی ایسه آیریجا دقیق پالئوگرافیک اوخونوش ایسته‌ییر.

نتیجه: بیر دیواندان چوخ آرتیق

بو گون اوخودوغوموز «ایزمیر ۱۸» منیم اوچون فقط فوضولی شعرلرینین باشقا بیر نسخه‌سی اولاراق قالمادی.

بو الیازما بیزه ان آزیندان اوچ آیری تاریخ گؤستریر: فوضولی‌نین شعر و دیل دوشونجه‌سی؛ کاتبین ۱۷-جی یوزایلده متنی نئجه مادی کیتابا چئویردیگی؛ و سونراکی صاحب و اوخوجولارین بو کیتابدا بوراخدیغی اثرلر.

ان گؤزل تصادف ایسه بودور: فوضولی مقدمه‌ده یوز ایل‌لر سونرا بیزیم الیازما آراشدیرارکن قارشیلاشاجاغیمیز مسئله‌لری اؤز دؤورونده گؤرور. کاتبین بیر نقطه‌سی، اوخوجونون بیر تلفظی، منتقدین بیر یانلیش حکمی متنی دَییشدیریر. بو گون بیز ده صفحه‌لرده نقطه‌سیز حرفلری، دوزلتمه‌لری، فرقلی مرکبلری، حاشیه نوتلارینی و مهرلری گؤره‌رک، فوضولی‌نین بو شکایتینین ساده ادبی تشبیه اولمادیغینی آنلاییرıq.

الیازما اوخوماق بەلکه ده بونا گؤره گؤزل‌دیر: بیز فقط کئچمیشده یازیلمیش بیر متنی اوخوموروق؛ او متنین زمان ایچینده باشینا گلنلری ده اوخوماغا چالیشیریق.

و «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سینده فوضولی‌نین اؤز سؤزو ایله، کاتبین الی، اوخوجونون گؤزو و کیتابین قرن‌لر بویو سفرى هله ده عینی صفحه‌لرده بیرلیکده یاشاییر.

Bir əlyazmanın içindən Füzuliyə baxmaq: “İzmir 18” nüsxəsinin oxunuşundan qeydlər

Bu gün “Beyin Mühəndisliyinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar” silsiləsinin 505-ci oturumunda qarşımızda sadəcə Füzulinin şeirləri yox, bir əlyazma kitab vardı. Bu fərq önəmlidir. Füzulinin Divanı bu gün çap olunmuş, oxunmuş və araşdırılmış bir əsərdir. Ancaq 300–400 il qabaq bir katibin əlindən çıxmış nüsxəni səhifə-səhifə oxumaq bizi yalnız “Füzuli nə deyib?” sualına yox, başqa bir suala da aparır:

Füzulinin mətni necə yaşayıb, necə çoxalıb, necə oxunub və necə bir oxucudan başqa oxucuya çatıb?

Bu baxımdan “İzmir 18” nüsxəsi olduqca maraqlı bir şahiddir.

Nüsxənin görünüşü özü ilk baxışdan kitabın adi istifadə üçün tələsik köçürülmüş sadə bir mətn olmadığını göstərir. Səhifələr haşiyələnib, yazı sahəsi nizamlı çərçivəyə alınıb, bir çox yerdə şeir iki sütunda yerləşdirilib. Bəzi səhifələrdə isə şeirin formasına görə çərçivənin daxili bölgüsü də dəyişir. Başlanğıcda təzyinatlı sər-lövhə və rəngli bəzəklər görürük. Qızılı, göy və qırmızı rənglərin işlədilməsi nüsxəyə yalnız mətn daşıyıcısı deyil, maddi və bədii bir əşya xüsusiyyəti də verir.

Amma nüsxənin ən maraqlı cəhəti, məncə, təzyinatından da artıq, mətnin öz həyatını göstərməsidir.

Füzuli öz şeirini necə düşünürdü?

Divanın müqəddiməsi bu oxunuşun ən önəmli hissələrindən biri oldu. Çünki burada biz yalnız şair Füzulini deyil, şeirin necə yaranmalı olduğunu, şairin necə yetişdiyini və ədəbi mətnlə cəmiyyət arasındakı əlaqəni düşünən Füzulini görürük.

Müqəddimədə şeir qabiliyyəti bir növ ilahi və fitri istedad kimi göstərilir. Füzulinin düşüncəsində şairlik yalnız dərs oxumaqla qazanılan bir sənət deyil. İnsanda bir “təb-i mövzun” olmalıdır. Ancaq bu, elmə ehtiyac yoxdur demək deyil. Əksinə, müqəddimənin ən gözəl və məşhur fikirlərindən biri budur:

> “Elmsiz şeir əsassız divar olur və əsassız divar qayətdə bietibar olur.”

Bu cümlə Füzulinin ədəbi düşüncəsini anlamaq üçün açar cümlələrdən biridir. Fitri istedad lazımdır, amma təkbaşına kifayət deyil. Şair elm, təcrübə, ədəbi mühit və oxumaqla öz istedadını yetişdirməlidir.

Müqəddimədə Füzuli öz yetişməsini də bu istiqamətdə anlatır: uşaqlıq və gənclikdən şeirə maraq, eşq şeirləri və qəzəllər oxunan ədəbi məclislər, sonra əqli və nəqli elmlər, təfsir və hədis kimi sahələr.

Beləliklə, şairlik yalnız “ilham” deyil:

fitrət → təlim → ədəbi məclis → mütaliə və ünsiyyət → yetişmiş şeir.

Ərəbcə, farsca və türkcə arasında bir şair

Müqəddimənin başqa önəmli cəhəti Füzulinin özünü çoxdilli bir ədəbi mühit içində yerləşdirməsidir. Ərəb, Əcəm və Türk dillərindən danışır; hər dilin öz ədəbi mühiti və əhli-süxəni olduğunu tanıyır.

Amma türkcə Divanın yaranma səbəbini anlatdığı yer xüsusilə önəmlidir. Türkdilli zövq əhlinin də öz nəzmindən bəhrələnməsini istəyir və türkcə qəzəllərini bir divanda toplamağa yönəlir.

Burada önəmli nöqtə budur: Füzuli türkcəni ərəbcə və farscaya qarşı qoyub birini rədd etmir. Özünü çoxdilli bir ədəbi dünyanın içində görür, amma o dünyanın içində türkcənin də müstəqil ədəbi auditoriyasını tanıyır.

Daha da maraqlısı, “büleğayi-Rum” və “füsəhayi-Tatar”a xitab edib, İraqi-Ərəb mühitində yetişdiyi və başqa məmləkətlərə səfər etmədiyi üçün o bölgələrin bəzi söz, ifadə, lətifə və məsəllərini işlətməmiş ola biləcəyini deyir.

Bu, XVI yüzil türkcəsinin coğrafi müxtəlifliyini anlamaq üçün olduqca qiymətli bir şahidlikdir. Füzuli türkcəni təkşəkilli və hər yerdə eyni olan bir dil kimi görmür; fərqli ədəbi mühitlərin fərqli dil zövqünü tanıyır.

Ancaq bundan da önəmli bir hökm verir:

> “Etibari-vətən istedadi-zata təsir etməz.”

Yəni insanın hansı coğrafiyada doğulması onun şəxsi istedadının ölçüsü deyil. Torpağın içində qalmaqla qızıl öz cilasını itirmədiyi kimi, uzaq bir mühitdə yaşamaqla da istedad qiymətdən düşməz.

Divan şairin “övladı” kimi

Müqəddimənin ən poetik təsvirlərindən biri Füzulinin kitabı öz “fərzəndi-dilbənd”i, yəni sevimli övladı kimi təsəvvür etməsidir.

Əsər yaranır, atasının yanından ayrılır və qürbətə çıxır. Özü ilə “cəvahiri-məna” götürüb dünyada gəzir.

Bu, yalnız poetik təşbeh deyil. Əlyazma mədəniyyəti baxımından olduqca dərin mənası var.

Çap maşınının ədəbi dünyada hakim olmadığı bir dövrdə əsərin yaşaması onun köçürülməsi demək idi. Kitab həqiqətən səyahət edirdi: bir katib onu köçürür, bir sahib əldə edir, başqa bir oxucu oxuyur, yeni bir nüsxə yaranır və mətn yüz il sonra tamam başqa bir şəhərə gedib çıxa bilirdi.

“İzmir 18” özü Füzulinin bu metaforasının maddi şahidlərindən biridir.

Füzulinin katibdən qorxusu

Bugünkü oxunuşda mənim üçün ən maraqlı məqamlardan biri müqəddimənin son hissəsi oldu.

Füzuli əsərini dünyaya yola salarkən yalnız yaxşı oxucu arzulamır; onu poza biləcək insanlardan da qorxur. Onların başında naqabil və ya cahil katib gəlir.

Füzulinin şikayəti olduqca konkretdir: katib bir hərfi sala bilər, bir nöqtəni yanlış qoya bilər və ya heç qoymaya bilər. Bununla bir sözün mənası dəyişə bilər. Katibin qələmi beləliklə yalnız mətni çoxaltmır; onu yaralaya da bilər.

Maraqlısı budur ki, biz “İzmir 18” nüsxəsini oxuyarkən Füzulinin nəzəri olaraq danışdığı problemin maddi nümunələrini də gördük.

Bəzi kəlmələrdə nöqtələr buraxılıb. Xüsusilə “nun”ların nöqtəsinin yazılmaması təkrarlanan bir katib xüsusiyyəti kimi qarşımıza çıxdı. Bir yerdə “peyda” sözü nöqtəsiz yazıldığı üçün onu yalnız cümlənin mənası və təkrarlanan ifadə vasitəsilə tanımaq mümkün olurdu.

Bəzi yerlərdə sonradan artırılmış və ya düzəldilmiş sözlər, fərqli mürəkkəb və əl izləri də görünür.

Yəni Füzulinin “katib mətni poza bilər” şikayəti, əsrlər sonra oxuduğumuz nüsxənin öz səhifələrində gözümüzün qabağında maddiləşir.

Yalnız katib deyil: pis oxucu və həsəd aparan tənqidçi

Füzulinin mətn nəzəriyyəsi katiblə bitmir.

İkinci təhlükə şeiri düzgün oxuya bilməyən insandır. Belə bir oxucu şeirin vəzn və ahəngini o qədər poza bilər ki, artıq nəzmlə nəsr seçilməz. Mənanın “şahidi” öz camalını göstərə bilməz.

Bu, şeirin yalnız kağız üzərində yazı olmadığını göstərir. Şeirin bir də ifa və qiraət həyatı var. Şeir səslə oxunur; vəzn, ləhcə, ahəng və tələffüz mənanın ötürülməsinin bir hissəsidir.

Üçüncü təhlükə isə həsəd aparan, lakin şeirin incəliklərindən xəbərsiz iddiaçıdır. Özünü şeir əhlindən sayır, amma ədəbi zövq və mərifət yerinə həsəd və eyib axtarmaqla mətnə yaxınlaşır.

Bunların qarşısında Füzuli başqa bir oxucu tipi arzulayır: əhli-insaf.

Əhli-insaf mətnin gözəl yerlərini tanıyır; nöqsan gördükdə isə onu düşməncəsinə böyütmür, mərvət və ehsanla düzəltməyə çalışır.

Beləliklə, müqəddimədə bütöv bir ədəbi münasibətlər sistemi qurulur:

şair → katib → qari/oxucu → tənqidçi.

Mətn bu zəncirin hər mərhələsində ya qoruna, ya da pozula bilər.

Divanın içində: eşq, mərifət, şəriət və fəna

Divanın özünə keçəndə bu oturumda hər qəzəli başdan sona oxumadıq. Seçilmiş şeirlərin başlanğıc və son beytlərini, bəzi önəmli yerləri oxuduq.

İlk qəzəllərdən birində eşq “rahi-həqiqət”in əsasına çevrilir. “Vadiyi-vəhdət”də sultanla gəda arasındakı fərq əriyir. Aşiq və məşuq arasındakı ayrılıq da vəhdət sirrində başqa məna qazanır.

Başqa bir qəzəl isə duaya çevrilir:

> “Ya Rəb, həmişə lütfünə et rəhnüma bəŋa...”

Şair Allahdan onu Özünə aparan yolu göstərməsini, “qeyr”lə aşinalığını kəsməsini və addımını şəriətin rəhbər olduğu yolda sabit etməsini istəyir.

Sonra əməlinin nicat üçün kifayət etmədiyini, ilahi ədalət qarşısındakı qorxusunu və ilahi lütf və əfvə ümidini dilə gətirir. Qəzəlin sonunda “həbsi-həva”dan qurtulub “təriqi-fəna”ya hidayət istəyir.

Bu şeirlər Füzulinin eşq dilinin sadəcə romantik şeir dili olmadığını açıq göstərir. Eşq, mərifət, şəriət, tövhid, ədalət, lütf və fəna bir-birinə bağlanır.

Əlyazmanın özü nə deyir?

Şəkillərə baxdıqda nüsxənin maddi həyatı da qarşımıza çıxır. Mətn nizamlı çərçivə içindədir; şeirin formasına görə sütun və xanaların quruluşu dəyişir. Səhifə tərtibində həm estetik, həm də praktik qərarlar görünür.

Bugünkü oxunuşda xüsusilə diqqətimizi çəkən hadisələrdən biri bəzi qəzəllərdə təkrarlanan rədifin müəyyən misraların sonunda yazılmaması idi. Buna baxmayaraq, həmin yerdə boş sahə qalır. Bunun yazı sahəsinin və səhifə tərtibinin qorunması ilə bağlı olması güclü ehtimaldır. Lakin bunu qəti katib prinsipi kimi qəbul etmək üçün nüsxə boyunca daha çox nümunənin qarşılaşdırılması lazımdır.

Bu, əlyazma oxumaqla çap nüsxəsi oxumaq arasındakı əsas fərqlərdən biridir.

Çap kitabında əsasən mətni görürük.

Əlyazmada isə mətnlə birlikdə insan əlini də görürük.

Katibin harada tələsdiyini, harada nöqtəni unutduğunu, harada sətri çərçivəyə sığdırmağa çalışdığını, harada bir sözün sonradan düzəldildiyini və bəzən başqa bir əlin mətnə necə müdaxilə etdiyini izləmək mümkündür.

Bir fiziki kitab, birdən çox mətn

“İzmir 18”in başqa mühüm xüsusiyyəti də burada ortaya çıxır. Füzulinin Divanı fiziki kitabın hamısı deyil.

Bugünkü oxunuşumuza görə Divan təxminən 95r vərəqində sona çatır, amma cild bununla bitmir. Ardınca başqa mətnlər gəlir.

Deməli, qarşımızda yalnız “Füzuli Divanı” adlandırıb keçə biləcəyimiz sadə bir əlyazma deyil, məcmuə xarakteri daşıyan bir fiziki kodeks var.

Bu fərq əlyazma statistikası baxımından da önəmlidir: fiziki obyekt bir dənədir, amma onun içindəki müstəqil əsərlər ayrıca mətn vahidləri kimi qeydə alınmalıdır.

Bu da kitabın tarixini dəyişdirir. Sual artıq yalnız “Füzuli Divanı nə vaxt köçürüldü?” deyil. Başqa suallar da yaranır:

Bu əsərlər başlanğıcdan birlikdəmi hazırlanıb? Sonradan eyni cildəmi bağlanıb? Əllər, kağız, mürəkkəb, çərçivə və foliasiya dəyişirmi? Mətnlər arasında fiziki fasilə varmı?

Bunları sonrakı əsərləri oxuduqca daha aydın görmək mümkün olacaq.

Əlyazmanın tarixi məsələsi

Nüsxədə tarix, katib, sahiblik qeydləri və möhürlərə aid materiallar da vardır. Bugünkü ilkin oxunuşda 1066 və 1077 hicri kimi tarixlərlə qarşılaşdıq; həmçinin bəzi möhür və qeydlərdə başqa rəqəmlər də görünür.

Ancaq burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Əlyazmada bir tarixin görünməsi avtomatik olaraq bütün fiziki kodeksin həmin ildə hazırlanması demək deyil. Xüsusilə bir neçə müstəqil mətnin bir cilddə toplandığı məcmuələrdə hər mətn vahidinin kolofonu, katibi və tarixi ayrıca müəyyənləşdirilməlidir.

Buna görə bu mərhələdə bu tarixləri bir-birindən ayıraraq qeyd etmək və hər birinin hansı mətnə, hansı ələ və hansı qeydə aid olduğunu ayrıca yoxlamaq daha doğrudur.

Bu, gələcək kodikoloji araşdırmanın əsas məsələlərindən biri olacaq.

Nəticə: bir Divandan daha artıq

Bu gün oxuduğumuz “İzmir 18” mənim üçün yalnız Füzuli şeirlərinin başqa bir nüsxəsi olaraq qalmadı.

Bu əlyazma bizə ən azı üç ayrı tarix göstərir:

Füzulinin şeir və dil düşüncəsi;

katiblərin mətni necə maddi kitaba çevirdiyi;

sonrakı sahib və oxucuların həmin kitab üzərində buraxdığı izlər.

Ən maraqlı uyğunluq isə budur: Füzuli müqəddimədə yüzillər sonra bizim əlyazma araşdırarkən qarşılaşacağımız problemləri öz dövründə görür.

Katibin bir nöqtəsi, oxucunun bir tələffüzü, tənqidçinin bir yanlış hökmü mətni dəyişdirə bilər.

Bu gün biz də səhifələrdə nöqtəsiz hərfləri, düzəlişləri, fərqli mürəkkəbləri, yazı sahəsinin məcburiyyətlərini və kitabın fiziki izlərini görərək Füzulinin bu narahatlığının sadəcə ədəbi təşbeh olmadığını anlayırıq.

Bəlkə əlyazma oxumağın ən gözəl tərəfi də budur:

Biz yalnız keçmişdə yazılmış bir mətni oxumuruq; o mətnin zaman içində başına gələnləri də oxumağa çalışırıq.

“İzmir 18”də Füzulinin sözü, katibin əli, oxucunun gözü və kitabın yüzillərlə davam edən səfəri hələ də eyni səhifələrdə bir yerdə yaşayır.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 504 - درس 04

2026-09-28T08:44:34.631-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 504 - درس 04

https://youtube.com/live/Q2_tabjivtU

Worked for 1m 45s

Əvvəlki xülasədə sizə müraciət edən cümlələr vardı. Bu mətni vebloq üçün sizin dilinizdən, əsasən “biz” formasında yenidən yazdım.

Füzuli məcmuəsinin izləri: “Türkcə Əski Kitablar”ın 504-cü bölümündən

28 sentyabr 2026

Bu gün ağrılarım çox olsa da kitabdan uzaq qala bilmədim. “Türkcə Əski Kitablar” proqramının 504-cü bölümündə fayl adı “İzmir 518” kimi görünən bir türkcə əlyazmanın rəqəmsal surətini açdıq. Məqsədimiz hələ mətnləri başdan sona oxumaq deyildi. Əvvəl kitabın quruluşuna, kağızına, xəttinə, çərçivələrinə, zədələrinə və son qeydlərinə baxmaq istədik. Bir neçə səhifə keçəndən sonra qarşımızda tək bir əsər deyil, içində ən azı üç mətn vahidi olan bir məcmuə dayandığını gördük.

PDF göstəricisində 209 səhifə, yaxud görüntü görünür. Bu rəqəmi əlyazmanın fiziki vərəq sayı ilə eyniləşdirə bilmərik. Rəqəmsal görüntü bəzən bir vərəq üzünü, bəzən iki üzlü açılışı göstərə bilər; burada cildin və bəzi boş vərəqlərin çəkilmədiyi də görünür. Oxuyarkən ilkin olaraq 211 vərəq ehtimalını dilə gətirdik. Əgər bu say doğru olsa, hər vərəqin ön və arxa üzü ilə 422 üz alınar. Lakin bu, hələ təsdiqlənmiş həcm deyil. Son tərəfdə əlyazmanın özündə “207” rəqəmi görünür. PDF görüntülərini, yuxarıdakı vərəq nömrələrini və boş üzləri bir-birinə uyğunlaşdırmadan qəti rəqəm vermək istəmirik. Kitab əlimizdə olmadığı üçün kağızın və yazı sahəsinin enini, boyunu da ölçə bilmədik.

İlk açılışlarda kağızların rəng fərqi nəzərimizi çəkdi: biri ağ və lifləri çətin seçilən, o biri qırmızıya çalan və şaquli lifləri daha aydın görünən kağızdır. Kənarlarda saralma, çürümə, suya bənzər izlər və sonradan ağ, yaxud krem rəngli kağızla edilmiş təmir var. Şirazə yaxınlığında böyük “V” formasını xatırladan iki bərpa parçası gördük. Yazı sahəsi kənarlardan aralı salındığı üçün bəzi vərəqlərin qıraqları ciddi zədələnsə də mətn salamat qalıb. Bu maddi izlər kitabın uzun istifadə tarixini göstərir; ləkələrin dəqiq hansı maddədən yarandığını isə şəkildən müəyyən etmək mümkün deyil.

Baş tərəfdə “2600” rəqəmi iki ayrı yazılışla, “sahib və malik Mustafa ibn Əli” qeydi və bir neçə qismən silinmiş yazı görünür. Başqa yerdə “Hacı ağa Əli, dər əvəzi qərzi” kimi oxuya bildiyimiz bir cümlə və müxtəlif möhürlər var. Bunlar kitabın sahiblik tarixini, yəni provenansını araşdırmaq üçün başlanğıc nöqtələridir. Mustafa ibn Əlinin ilk sahib olduğunu, Hacı ağa Əlinin isə ondan dərhal sonra gəldiyini indidən deyə bilmərik. “7270” rəqəmi, Süleymaniyyə Kitabxanası və Türkiyə Cümhuriyyəti möhürləri də bu tarixə əlavə qatlar gətirir. Kitabxana şifrəsi “518/3” kimi görünür; fayl adındakı “İzmir 518” ilə əlaqəsini kataloqdan yoxlamalıyıq.

Birinci mətnin başlanğıcında “Divane Füzuli” yazısını oxuduq. Bu səhifə mavi, zeytuni və çəhrayı rəngli çiçəklərlə, günbəzə bənzər bəzəklə və yuxarı qalxan tiğlərlə işlənib. İlk səhifədə doqquz, sonrakı adi səhifələrdə təxminən on altı sətir saydıq. Mətnin mürəkkəbi sürməyi rəngə çalır; “nəzm”, “beyt”, “şeir” kimi göstəricilər qırmızı yazılıb. Quran ifadələrinin işarələnməsi isə hər yerdə eyni deyil: birinin üzərində qırmızı xətt və hərəkə var, digəri əsas mətnin rəngində qalır.

Vərəqlərin yuxarısındakı rəqəmlərlə aşağı haşiyədəki təqibəni də ayırd etdik. Yuxarıdakı rəqəm vərəqi nömrələyir; təqibə isə növbəti vərəqin ilk sözünü əvvəlki vərəqin sonunda göstərir. Bu işarələr kitabın ardıcıllığını izləməyə kömək edir. Bəzi fotoşəkillərdə üst və alt kənarlar kəsildiyi üçün hamısını izləyə bilmirik.

Şeirlər arasında başlıq yazmaq üçün yer saxlanıb, amma bir çoxunda başlıq əlavə edilməyib. Bəzi son beytlərin misraları ayrı sətirlərə düşdüyündən sətir sayı ilə beyt sayı bir-birini tutmur: bir yerdə on dörd beyti on beş sətirdə gördük. Fol. 48v-də nüsxəçi, görünür, başlıq yerində misranı yazmağa başlayıb, sonra onu növbəti sətirdə yenidən yazıb. Başqa vərəqlərdə sözlərin üstündən xətt çəkilib, düzəlişlər haşiyəyə çıxarılıb, “səhih” işarəsi qoyulub. Haşiyə qeydi yalnız sağ və sol kənarda olmur; çərçivənin altında və üstündə də rastımıza çıxdı. Bu yerləri başqa nüsxələrlə müqayisə etsək, hansı sözün ilkin, hansının sonrakı oxunuş olduğunu daha yaxşı anlaya bilərik.

Birinci mətn fol. 95r ətrafında dördlüklərlə tamamlanır. Ardınca Məhəmməd Şərif ibn Əhməd bəyin adını daşıyan bir son qeyd, yəni kolofon gəlir. Rəbiüləvvəl ayını oxuya bildik, lakin il yazısının silinmiş hissəsi 1066 ilə 1106 arasında tərəddüd yaradır. Bu tarixi daha aydın görünən başqa bir tarixlə doldurmuruq. Boş üzlərdən sonra fol. 96v-də ikinci mətn başlayır. Onun təzhibi əvvəlkindən kiçikdir, amma mavi və zeytuni rənglər, günbəzvari tərtib və çərçivə üsulu qohum görünür. Başlanğıc misralarında Leyli ilə Məcnunun adları keçir. Başdakı siyahıda da “Leyli və Məcnun” və “Bəngü Badə” yazılarını gördük. Burada müəllif məsələsini ayırd etməliyik: Leyli və Məcnun mövzusunda Nizaminin də, Füzulinin də əsəri var; “Bəngü Badə” isə Füzulinin əsəridir. Məcmuədə bu adların mətnlərlə dəqiq uyğunluğunu başlanğıc və son misralar əsasında yoxlayacağıq.

İkinci mətndə qələm bəzən incə, bəzən daha qalın görünür. “Əbvab”ın haşiyədə “Ərbab” kimi düzəldilməsi, “sənəviyyə” yerində “Məsnəviyyə” yazılması kimi nümunələrə rast gəldik. Kiçik “nun” və “zat” işarələrinin açılışını hələ bilmirik. Bəzi yerlərdə bir misra, bəzilərində iki beytlik boş sahə qalıb. Nüsxəçinin həmin yerləri variantı yoxlamaq üçün saxlamış ola biləcəyini düşündük, amma bu, indilik yalnız ehtimaldır. Fol. 180r-də çərçivənin bir xətti təxminən dörd-beş beyt boyu çəkilməmiş görünür; xətt çəkilsəydi, sözlərin üstündən keçəcəkdi. Bu səhifə ən azı həmin yerdə yazının çərçivədən əvvəl köçürülmüş ola biləcəyini göstərən güclü müşahidədir.

İkinci mətnin son qeydində “salx-i şəhr-i Rəbiüssani”, “darüssəltənə-yi İsfahan” və “sittə və sittin və əlif” ifadələrini oxuduq. “Salx” ayın son günü deməkdir. Oxunuşumuz düz çıxarsa, mətn İsfahanda 1066-cı hicri ilin Rəbiülaxir ayının son günü tamamlanıb. Bu tarix məcmuənin hər üç hissəsinin eyni gündə yazıldığını göstərmir. İkinci mətndən sonra boş üzlər gəlir, PDF-in 196-cı görüntüsündə üçüncü mətn başlayır. Burada böyük təzhib yoxdur: Bismillah, çərçivə, təxminən on beş-on altı sətir və yenə yazılmamış başlıq yerləri görünür.

Üçüncü mətnin sonuna yaxın Füzulinin adının çəkildiyi bir beyt oxuduq. Fol. 207v-də “Var ümidim ki üzrüm ola qəbul...” misrasından sonra əsas mətndən fərqli görünən bir əl ilə daha bir qeyd yazılıb. “Həsb əl-əmr-i sahib-i kitab”, “be-qələm-i şikəstə” ifadələrini və 1077 kimi görünən ili orada seçdik. “Şikəstə” bir yazı üslubunun adıdır; son qeyddə bu sözün olması əsas mətnin hamısını həmin xətlə adlandırmağımıza əsas vermir. Əgər 1077 oxunuşu təsdiqlənsə, ikinci kolofonla arada on bir hicri il olacaq. Bu fərqin köçürmə, təshih və ya kitabın bir yerə gətirilməsi tarixində hansı işi göstərdiyini ayrıca araşdırmalıyıq.

Xəttin adını da bu gün qəti qoymadıq. Uzanan qaf və lamlar, aşağı sallanan mimlər, dişli və dişsiz sin-şinlər, maili əliflər və bir-birinin üstünə çıxan sözlər təliqə yaxın bir yazını düşündürür. Bəzi sətirlərin düzülüşü divanini xatırlatsa da səhifənin görünüşü təkbaşına xəttin adı deyil. Gələn dəfə hər üç mətndə eyni hərfləri böyüdüb yanaşı müqayisə etməli, kolofonları yenidən oxumalı və əsərlərin başlanğıc-son misralarını başqa nüsxələrlə tutuşdurmalıyıq. Bu gün kitabın mətnini bütövlükdə oxumadıq; onun bizə göstərdiyi maddi və yazılı izləri tanımağa başladıq.

Vebloq üçün hazırlanmış mətni açın

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 503 - درس 03

2026-09-25T14:48:28.440-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 503 - درس 03

https://youtube.com/live/vpveFeXl5_I

درس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصه‌سی

۱. بو درسین اساس مقصدی

بیر ال‌یازمانی آچاندا، کاتالوقدا یازیلمیش خط آدینا باخمادان اؤنجه اؤز گؤزوموزله یازینی اینجله‌مه‌یه چالیشمالی‌ییق.

بیرینجی سوآل بئله اولمامالیدیر:

«بو خط نسخدیر، نستعلیقدیر، یا تعلیقدیر؟»

اؤنجه بو سوآللاری وئره‌ریک:

ـ سطر ثابتدیرمی؟

ـ یازی سطر خطی اوستونده نئجه اوتوروب؟

ـ کلمه‌لر مئیل‌لیدیرمی؟

ـ افقی حرکتلر اوزوندورمو؟

ـ عمودی حرکتلر نئجه‌دیر؟

ـ حرفلر بیر ـ بیرینه نئجه باغلانیر؟

ـ قلم کاغیذدان تئز ـ تئز قالخیرمی؟

ـ یازی سوروکلی و آخیجی‌دیرمی؟

ـ الیف، لام، سین، نون، میم، قاف، کاف و ی نئجه یازیلیب؟

بو علامتلری توپلادیقدان سونرا خطین نوعو باره‌ده تشخیص وئریریک.

---

۲. اوچ اساس اصطلاح

Script ـ خط نوعو

یازینین عمومی خط عائله‌سی‌دیر:

نسخ، تعلیق، نستعلیق، رقعه، دیوانی، سیاقت و س.

Hand ـ ال / کاتب الی

ایکی کاتب هر ایکی‌سی نسخ یازا بیلر، آنجاق اونلارین اللری بیر ـ بیریندن فرقلی اولا بیلر.

دئمک:

خط نوعو = Script

کاتبین فردی یازیسی = Hand

Ductus ـ قلمین حرکت نظامی

Ductus فقط حرفین آخیر شکلینه دئمیر.

بو، قلمین حرکت طریقه‌سی‌دیر:

ـ قلم هارا‌دان باشلاییر؟

ـ هارا حرکت ائدیر؟

ـ نئجه سورتله یازیر؟

ـ قلم نئچه دفعه کاغیذدان قالخیر؟

ـ حرفلری نئجه باغلاییر؟

ـ افقی حرکتلری اوزادیرمی؟

ـ آشاغی ائنن حرکتلری نئجه چکیر؟

ـ یازینین ریتمی ثابتدیرمی؟

بونلارین بیرلیکده یاراتدیغی حرکت نظامینا Ductus دئییریک.

---

۳. نسخ ـ نَسْخ

نسخده عمومی تصویر:

آچیق + نسبتاً نظاملی + اوخوناقلی + ثابت سطر

گؤز اؤنجه سطره باخمالیدیر. تصوراً سطرین آلتیندان بیر دوز خط چکین. یازی عمومی اولاراق بو خطین اطرافیندا نسبتاً ثابت حرکت ائدیرسه، بو نسخ علامتلریندن بیری‌دیر.

الیف ـ ا

نسخده الیف عمودی حرکتین ان آچیق علامتلریندن‌دیر.

عمومیتله دیک و نسبتاً دوزدور. باش و یا آیاق حصه‌سینده کیچیک مئیل اولا بیلر. لاکین نستعلیقده گؤردویوموز کیمی یازینین عمومی مئیل نظامینین بیر پارچاسی اولماسی شرط دئییل.

لام ـ ل

لامین اوست حصه‌سی عمودی و قووّتلی‌دیر. سطرین اوستونه قالخار. آشاغی حصه‌سی کلمه‌ده‌کی یئرینه گؤره قوس یارادا بیلر.

نسخ تشخیص ائدرکن الیف + لام عمودی‌لرینه خصوصی باخماق فایدالیدیر.

سین ـ س

سینین دیشلری ـ دندانه‌لری ـ نسبتاً آچیق سئچیله بیلر:

سـ

بو، نسخین گؤزله تانینماسینا کؤمک ائدن علامتلردن‌دیر.

شین ـ ش

سین کیمی دیشلی قورولوشو وار، اوستونده اوچ نقطه:

شـ

واقعی ال‌یازمادا نقطه‌لرین یئری و شکلی کاتب‌دن کاتبه دَییشه بیلر.

نون ـ ن

سوندا و یا تک یازیلیشدا قوسلو بدن یارادیر. نقطه اوستده‌دیر.

نسخده نونون قوسو عمومیتله آچیق تانینا بیلیر.

میم ـ م

میمین باش حصه‌سی قوسلو و یا یوvarlaq حرکت یارادا بیلر. سون میمده آشاغی ائنن حرکت گؤرونه بیلر.

قاف ـ ق

باش حصه‌سی نسبتاً آچیق سئچیله بیلر؛ اوستونده ایکی نقطه وار. سون قافدا قوسلو و آشاغی ائنن حرکت گؤرونه بیلر.

کاف ـ ک

کافین افقی و عمودی حرکتلرینه باخماق لازیمدیر. تاریخی نسخده کافین شکلی بوگون‌کو چاپ شکلینه همیشه عین اولمایا بیلر.

ی ـ ی

ی، خصوصاً کلمه سونوندا، آشاغی ائنن قوسلو شکل آلیر. تاریخی ال‌یازمالاردا ی‌نین نقطه‌لری همیشه بوگون‌کو قاعده‌یه اویغون گؤرونمه‌یه بیلر.

نسخ اوچون یاددا ساخلا:

ثابت سطر + آچیق حرف + قووّتلی عمودی‌لر + سئچیله بیلن دندانه‌لر

---

۴. تعلیق ـ تَعْلِیق

«تعلیق» ـ آسیلی قالما، معلّق اولما فیکرینی یاراتماسی ایله یاددا ساخلاماق اولار.

تعلیقده یازی نسخدن داها آخیجی، باغلی و مئیل‌لی گؤرونه بیلر.

سؤزلرین بدنلرینده حرکت آرتیر. قلمین کاغیذدان قالخماسی آزالا و حرفلر بیر ـ بیرینه داها سوروکلی باغلانا بیلر.

الیف ـ ا

نسخده‌کی قدر «دیک دیوار» تأثیری وئرمَیه بیلر.

عمودی حرکت مئیل قازانا بیلر.

سین ـ س

دندانه‌لر وار، لاکین حرکت نسخده‌کیندن داها آخیجی و بیر ـ بیرینه باغلی گؤرونه بیلر.

نون ـ ن

قوس و آشاغی حرکت داها سوروکلی و آخیجی اولا بیلر.

میم ـ م

میمین قوسو و سون حرکتلری اوزانا و یازینین عمومی آخیجیلیغینا قاتیشا بیلر.

قاف ـ ق

قافین بدن و قوس حرکتلری نسخده‌کی ثابت قورولوشدان داها سوروکلی گؤرونه بیلر.

ی ـ ی

سون ی و آشاغی ائنن شکللر اوزانا بیلر و سؤزون عمومی مئیلینه قاتیشار.

تعلیق اوچون یاددا ساخلا:

آخیجیلیق + باغلانما + مئیل + سوروکلی قلم حرکتی

---

۵. نستعلیق ـ نَسْتَعْلِیق

نستعلیقی تانیماغین ان بؤیوک خطالاریندان بیری:

«نستعلیق = مئیل‌لی سطر»

دئمه‌کدیر.

بو تک باشینا کافى دئییل.

نستعلیقده اوچ اساس علامتی بیرلیکده آختاریریق:

۱ ـ کشیده ـ اوزانما

بعضی افقی حرکتلر اوزون چکیله بیلر:

بــــ

ســــ

کــــ

بو اوزانما یازییا مخصوص ریتم وئریر.

۲ ـ آسیلما و ائنمه

بیر کلمه‌نین ایچینده بئله حرفلر عینی اوفوقی سطحده اوتورمایا بیلر.

کلمه‌نین باشلانغیجی بیر قدر یوخاریدا، سونو داها آشاغیدا اولا بیلر؛ یا بو حرکتین باشقا نوعو گؤرونه بیلر.

لازیم دئییل کی، بوتون سطر باشدان سونا دایما آشاغی ائنسین.

اساس مسئله:

کلمه بدنلرینده و سطرین عمومی ریتمینده یوکسلمه ـ ائنمه ـ آسیلما حرکتینی گؤرمکدیر.

۳ ـ آشاغی ائنن شکللر

خصوصاً ی، نون، میم و بعضی سون شکللر یازینین عمومی تصویرینی دَییشدیره بیلر.

الیف ـ ا

الیف عمودی‌دیر، لاکین نسخده‌کی سخت دیکلیکدن فرقلی اولاراق عمومی یازی ریتمی ایچینده مئیل قازانا بیلر.

لام ـ ل

لام اوزون عمودی حرکت یارادیر. آشاغی ائندیکجه عمومی کلمه ریتمینه قاتیلیر.

سین ـ س

دندانه‌لردن سونرا حرکت اوزانا بیلر:

ســــ

نون ـ ن

قوسلو و آشاغی ائنن حرکت نستعلیقین گؤرونوشونده اؤنملی‌دیر.

میم ـ م

دائره‌وی و قوسلو حرکت قووّتلی اولا بیلر؛ سون حرکت آشاغی و سولا آخیجی شکلده ائنه بیلر.

قاف ـ ق

قافین قوسلو بدنینه و سون حرکتینه باخماق لازیمدیر. کلمه‌نین عمومی مئیل و ریتمی ایچینده اینجله‌نملیدیر.

کاف ـ ک

کافدا اوزون افقی حرکت ـ کشیده ـ گؤرونه بیلر.

ی ـ ی

خصوصاً سون ی نستعلیقده چوخ اؤنملی تشخیص علامتی اولا بیلر. آشاغی ائنن و اوزانان قویروق یازینین عمومی ریتمینی دَییشدیرر.

نستعلیق اوچون یاددا ساخلا:

کشیده + آسیلما + یوکسلمه/ائنمه ریتمی + اوزون سون شکللر

---

۶. رقعه ـ رُقْعَه

رقعه‌نین اساس مقصدلریندن بیری عملی و سورتلی یازیدیر.

عمومی تصویر:

قیسا + یığcam + ساده + عملی

حرفلر کاللیگرافیک تفصیل‌دن آزاد اولوب ساده‌لشه بیلر.

الیف ـ ا

قیسا و ساده اولا بیلر.

لام ـ ل

اوزون عمودی حرکت چوخ اوزاديلمادان یازیلا بیلر.

سین ـ س

دندانه‌لر ساده‌لشه و سورتلی قلم حرکتینه چئوریله بیلر.

نون ـ ن

قوس قیسا و عملی شکل آلا بیلر.

میم ـ م

باش و بدن ساده‌لشه بیلر.

کاف ـ ک

کاف یığcam و ساده شکل آلا بیلر.

ی ـ ی

اوزون کاللیگرافیک قویروق یئرینه داها عملی و قیسا شکل گؤرونه بیلر.

رقعه اوچون یاددا ساخلا:

سورت + سادلیک + قیسا حرکت + یığcam یازی

---

۷. دیوانی ـ دِیوَانِی

دیوانی خصوصاً عثمانلی دیوان، سارای و بوروکراتیک یازی محیطی ایله باغلی‌دیر.

عمومی تصویر:

سیخ + قوسلو + بیر ـ بیرینه کئچن + بَزَکلی + پیچیده

دیوانینی «سورتلی یازی» دئیه ساده‌لشدیرمک دوغرو دئییل. بیزیم اوچون اؤنملی علامت آخیجی و بیر ـ بیرینه کئچن قوسلو حرکتلردیر.

الیف ـ ا

دیک بیر چوبوق کیمی اولمایا بیلر. مئیل و قوس قازانا بیلر.

لام ـ ل

اوزون حرکتلر باشقا حرف و حرکتلرله قارışa بیلر.

سین ـ س

ساده اوچ دندانه‌دن داها پیچیده و بَزَکلی شکل آلا بیلر.

نون ـ ن

نونون قوسو و نقطه‌سی بَزَکلی یازی نظامینا داخیل اولا بیلر؛ نقطه عادی نقطه کیمی گؤرونمه‌یه بیلر.

میم ـ م

دائره‌وی و قوسلو حرکت قووّتلی‌دیر.

کاف ـ ک

کاف اوزانا، قوسلانا و عادی کاف شکلندن اوزاقلاشا بیلر.

ی ـ ی

قویروق و قوسلار باشقا حرفلرین حرکتلری ایله بیر ـ بیرینه کئچه بیلر.

دیوانی اوچون یاددا ساخلا:

سیخلیق + قوس + ایچ ـ ایچه حرکت + بَزَک + بوروکراتیک محیط

---

۸. سیاقت ـ سِیَاقَت

سیاقت خصوصاً مالیه، حساب، وئرگی، دفترداری و بوروکراتیک قئیدلرده اؤنملی یازی نظامی‌دیر.

سیاقتی فقط:

«چوخ سورتلی یازیلیب»

دئیه تانیماغا چالیشماق خطادیر.

سیاقتین اؤز کنوانسیونلاری، اختصارلاری، حرف شکللری و عدد یازی نظاملری وار.

الیف ـ ا

اختصار اولونا و عادی الیف شکلینه گؤره چوخ ساده‌لشه بیلر.

سین ـ س

دندانه‌لر اختصار اولونا و عادی سین فورماسیندان اوزاقلاشا بیلر.

نون ـ ن

قوس و نقطه همیشه عادی نون کیمی گؤرونمه‌یه بیلر.

میم ـ م

ساده‌لشmiş و اختصار اولونموش شکل آلماسی ممکن‌دیر.

کاف ـ ک

خصوصی شکل آلماسی و عادی کافدان اوزاقلاشماسی ممکن‌دیر.

ی ـ ی

اختصار اولونموش شکلده نون و باشقا حرفلرله قارışdırıla بیلر.

سیاقت اوچون یاددا ساخلا:

اختصار + خصوصی شکل + مالی ـ اداری متن + خصوصی عدد و قئید نظامی

---

۹. عملی تشخیص اوچون ۸ سوآل

هر ال‌یازمانی آچاندا اؤنجه بو سوآللاری وئر:

۱. سطر خطی ثابتدیرمی؟

۲. کلمه‌لر یوخاریا ـ آشاغیا حرکت ائدیرمی؟

۳. الیف و لام عمودی‌لری نئجه‌دیر؟

۴. سین و شینین دندانه‌لری آچیق گؤرونورمو؟

۵. نون، میم، ی و قافین آشاغی ائنن حرکتلری نئجه‌دیر؟

۶. کشیده ـ اوزون افقی حرکت ـ چوخدورمو؟

۷. حرفلر آیری سئچیلیر، یوخسا بیر ـ بیرینه کئچیر؟

۸. قلمین حرکتی ساکین و نظاملی‌دیر، یوخسا سوروکلی، آخیجی و اختصارلی‌دیر؟

سونرا دئ:

«منجه بو ... خطیدیر. چونکی بو اوچ ـ دؤرد علامتی گؤرورم...»

---

۱۰. بو درسین ان اؤنملی قاعده‌سی

بیر علامته گؤره خط تشخیص وئرمه.

مثلاً:

«الیف مئیل‌لیدیر، دئمک نستعلیقدیر»

دوغرو روش دئییل.

یا:

«سطر دوزدور، دئمک نسخدیر»

تک باشینا کافى دئییل.

تشخیص اوچون بیر نئچه علامت بیرلیکده گؤرونملیدیر:

سطر + حرف + کلمه بدنی + کشیده + مئیل + باغلانما + ductus

---

۱۱. بیر جمله‌لیک یاددا ساخلاما فورمولو

نسخ: ثابت و آچیق.

تعلیق: آخیجی و مئیل‌لی.

نستعلیق: کشیده‌لی، آسیلی و ریتمیک.

رقعه: قیسا، ساده و عملی.

دیوانی: سیخ، قوسلو و بیر ـ بیرینه کئچن.

سیاقت: اختصارلی، خصوصی و مالی ـ اداری.

---

آخیر قئید

بو علامتلر مطلق قانون دئییل.

عصر، منطقه، کاتب، متن نوعو و کاتبین فردی الی شکللری دَییشدیره بیلر.

اونا گؤره بیز:

«بو حرف بئله‌دیر، دئمک قطعاً بو خطدیر»

دئمه‌یه‌جَییک.

بئله دئیه‌جَییک:

«سطرین ریتمی، حرف شکللری، کشیده‌لر، مئیل و ductus بیرلیکده بو خط عائله‌سینه ایشاره ائدیر.»

بو، بیزیم علمی پالیئوگرافیک تشخیصیمیزین باشلانغیجی‌دیر.

بویوک درسین و فیکری سِیری‌نین گئنیش ایضاحی

بو جانلی یاییندا آپاریلان بحث‌لر، تکجه بیر معلوماتی اؤتورمک دئییل، بلکه اینسانین دوشونجه دونیاسینی، دیل باغ‌لارینی، تاریخی کؤکلرینی و صنعت گوجونو یئنی‌دن جانلاندیرماغا و دریندن دوشونمویه‌ چاغیران فیکری بیر سفردیر. دانیشق‌لاردا اورتایا قویولان موضوعلارین اساس خولاصه‌سی آشاغیداکی بؤلوملرده گئنیش شکیلده آچیقلانیر:

۱. دیل، دوشونجه و روحون باغلی‌لیغی

مۆحاضیره‌نین ایلک اؤزه‌گی دیل مسئله‌سیدیر. دانیشانلار تأکید ائدیرلر کی، دیل تکجه بیر حاکیم دانیشیق واسیطه‌سی یا دا مکانیک بیر علامت‌لر مجموه‌سی دئییل؛ دیل دوشونجه‌نین اؤزو، گؤروش دایره‌سینین سینیرلاری و اینسان روحونون ان اصلی آیناسی‌دیر. بیر ملتین و یا فردین دیلی نه قدر زنگین، صاف و درین اولورسا، اونو دوشونجه دونیاسی دا بیر او قدر گئنیش و تأثیرلی اولار. دیلین صاغلاملیغی، فیکرین صاغلاملیغی دئمکدیر. دیلین اینکیشافی ایستیقامتی، اینسانین ایچ دونیاسینین گئنیشلنمه‌سینه و دونیاقاورامسینین داها دا زنگینلشمه‌سینه یول آچیر. بورادا دیل سئچیمی، سؤزتوره‌دنلیک و اؤز کؤکلرینه دؤنمک ان اؤنملی واریانت‌لردن بیری کیمی گؤستریلیر.

۲. تاریخی کؤکلر و کلاسیک میراثین قوروماسı

دَرسین ایره‌لیله‌ین بؤلوملرینده کئچمیش میراثیمیزین، اؤزللیکله کلاسیک ادبیاتین، تاریخی یازمالارین و اسکی متن‌لرین دیَرلندیریلدیگی‌نی گؤروروک. کئچمیشین بیلیکلری بو گۆنوموزون اینسانینا بیر چراغ کیمی یول گؤستریر. یازیلان هر بیر اثر و یارادیلان هر بیر تاریخی سند، گَله‌جک نسل‌لره قویولان بیر روح و دوشونجه امانتیدیر. کلاسیک متن‌لری اوخوماق، اونلاری دریندن دوشونمک و بوگونون دیلینه و تفککورونه اویغونلاشدیْرماق، اینسانین تاریخی حافیظه‌سینی دیرچه‌لتمک اوچون حیاتی اهمیت داشیییر. بو میراثدان اوزاقلاشماق، کؤکسوز آغاج کیمی طوفانلار قارشی‌سیندا اسیر اولماق دئمکدیر.

۳. شعر، صنعت و ایستِتیک دویغولار

صنعت و شعرین اینسان حیاتینداکی یئری و غایت اؤنملی مؤقعی بویوک بیر حماسه‌ایله دیله گتیریلیر. شعر، اینسانین ایچ دونیاسینی، گیزلی دویغولارینی، دردلرینی و سئوگیلرینی اوزه چیخاران، اونلارا ان گؤزل و پوئتیک دیل وئرن ان بؤیوک گوج‌دور. صنعتکارین و یازیچینین وظیفه‌سی بو گوجو دوغرو یؤنلتمک، جمیعتین روحونو تمیزله‌مک و دونیاسینی گؤزللشدیرمک‌دیر. دانیشیقلاردا قئید اولونور کی، شعر سادجه قafیه‌لی سؤزلرین ییغینداغی دئییل، بلکه اوره‌ک‌دن قوپان و باشقا اوره‌کلرده اَکۆو تاپان کائناتین اؤز سَسیدیر. صنعت اینسانی حیاتین مادی قالینتیلاریندان قورتاریب، اونو روحی اوجالیغا چاتدیریر.

۴. فیکری آزادلیق و اینسانین تکامل یولو

مۆحاضیره‌نین سون ح Hissئ‌لرینده فیکری آزادلیق، دوشونجه‌نین هر تۆر قالیبلردن و زنجیرلردن قورتولماسی و اینسانین اؤزونوتانیما یولونداکی چاغریشلاری اورتایا قویولور. اینسان اؤز ایچ گوجونو، یارادیجیلیغینی و پوئتیک قودرتini کشف ائتديکجه، کائناتین سیرلرینه داها آرخایین و درین یاناشا بیلر. دوشونجه‌نین سینیرلارینی آشیب کئچمک، کؤهنه‌لمیش و دئینمیش قایدالاری سورغو-سؤال ائتمک و یئنی بیر باخیش آچیسی قورماق هر بیر دَیرلی اینسانین اساس وظیفه‌سیدیر. بو تکامل یولو، اینسانی تکجه بیر فرد کیمی دئییل، بوتون دۆنیاغا تأثیر قویابیله‌جک بیر گوج صاحیبی ائدیر.

بو درس بیر داها بیزه گؤستریر کی، دیل، صنعت، تاریخ و فیکری آزادلیق بیر-بیریل ایله قارشی‌لیقلی باغلی‌دیرلار و hرزامان انسانین روحی و فیکری تکامولونده اساس و داعی‌لیک رول اویناییرلار. اونلارین اینکیشافی، گَله‌جک نسل‌لرین دایانیقلیغی و دونیا سَویه‌سینده سؤز صاحیبی اولماق اوچون ان گوجلو دایاقدیر.

بئیین‌ موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 502 -- درس 02

2026-09-24T11:01:27.253-07:00

https://youtu.be/mH_41DQ9BIg

Əlbəttə. Bu gün baxdığımız üçüncü əlyazma — BnF, Supplément turc 523 haqqında bütün müşahidələrimizi bir yerə yığıb, artıq ilkin elmi təsvir səviyyəsində xülasə edirəm. Burada gördüyümüz faktlarla ehtimallarımızı ayırıram.

BnF, Supplément turc 523 — ilkin elmi təsvir

1. Əlyazmanın kimliyi və saxlandığı yer

Əlyazma Bibliothèque nationale de France (BnF) kolleksiyasındadır.

Collection: Supplément turc

Shelfmark: Supplément turc 523

Digital platform: Gallica.

Biz fiziki codex-in özünü deyil, onun digital surrogate / photographic reproduction-ını araşdırdıq. Görüntünün əsasən monoxrom/fotokopi xarakterində olması rəng, kağız, mürəkkəb və bəzi fiziki xüsusiyyətlər haqqında qəti nəticə çıxarmağımıza mane olur.

Əvvəlki yarpaqlardan birində “Selimname-i İshak” kimi oxunan bir qeyd vardır. Ancaq bunu hələ əsərin orijinal başlığı hesab etmək olmaz; sonrakı kitabxanaçı, sahib və ya oxucunun identifikasiya qeydi də ola bilər.

---

2. Bir kitab deyil: multiple-text manuscript / məcmuədir

Bugünkü ən mühüm nəticələrdən biri budur.

Fiziki baxımdan:

> 1 codex / 1 mücəlləd

amma mətn baxımından:

> ən azı 2 textual unit

vardır.

Textual Unit I

İlkin olaraq “Selimname-i İshak” (?) adı ilə əlaqələndirilən nəsr əsəri.

İncipit təxminən:

> Şükr ü sipās ol pādişāh-ı bī-zəvālə ki...

şəklində başlayır.

Textual Unit II

Açıq başlıqla:

> Kitāb-ı Ḫusrev ü Şīrīn-i Şeyḫī, ʿaleyhi’r-raḥme

kimi oxunan Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsəri.

Beləliklə Supplément turc 523 daxilində Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsərinin ayrıca bir manuscript witness-ini müəyyənləşdirmiş olduq.

Bu, sizin əvvəl müqayisə etdiyiniz başqa Xosrov və Şirin witness-ləri baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.

---

3. Binding və codex-in fiziki quruluşu

Əlyazmanın leather binding-i vardır. Cilddə mərkəzi dekorativ element və kənarlarda basma/işləmə görünür. Qızıl olub-olmadığını fotokopidən müəyyənləşdirmək mümkün deyil; buna görə təhlükəsiz təsvir:

> Leather binding with a central decorative motif and apparently impressed/blind-tooled border decoration.

Əvvəl və sonda dekorativ/mərmərvari kağızlar görünür; bunların ebru olub-olmadığı daha keyfiyyətli rəngli görüntü olmadan qəti deyil.

Support: paper.

Su/nəmlik zədəsi, kənarlarda aşınma və itkilər, bəzi yerlərdə mürəkkəb və ya başqa materialın yayılması görünür. Bəzi sətirlər bu səbəbdən qismən və ya tamamilə oxunmaz vəziyyətə gəlib.

“Rot/çürümə”ni fiziki müayinə olmadan qəti diaqnoz kimi işlətməmək daha düzgündür.

---

4. Extent və nömrələmə sistemləri

Əsas mətnin foliation-u fol. 103 ətrafında sona çatır; bundan sonra boş/terminal leaves və binding materialı davam edir. Ən azı fol. 106 ətrafına qədər fiziki material müşahidə etdik. Dəqiq extent-i sonradan image-by-image yoxlamaq lazımdır.

Əlyazmada maraqlı şəkildə iki ayrı sonrakı nömrələmə sistemi görünür:

Foliation: əsasən yalnız recto üzərində leaf nömrəsi.

Pagination: recto və verso ayrıca nömrələnib.

Bunların ayrı vaxtlarda edilmiş numbering interventions olması mümkündür. Lakin bunu “iki ayrı sahib edib” şəklində qəti söyləyə bilmərik.

Bundan əlavə catchwords mövcuddur. Catchword nömrələmə sistemi deyil; vərəqlərin/mətnin düzgün ardıcıllığını qorumağa xidmət edən sequence-control mechanismdir.

---

5. Layout və mise-en-page

İlk səhifə:

fol. 1r — 14 lines.

Sonrakı səhifələrin əksəriyyətində:

17 lines per page.

Buna görə əsas nəsr hissəsinin işçi təsviri:

> Single-column layout, normally 17 lines per page; opening page 14 lines.

Ancaq Xosrov və Şirin hissəsində mise-en-page xeyli dəyişkəndir.

Bəzən bir beyt bir horizontal line-da yerləşir; başqa yerlərdə bir beytin iki hemistich/misraʿı iki ayrı sətirdə verilir.

Beytlərin yazı sahəsinin eni də sabit deyil: bəziləri qısa, bəziləri xeyli genişdir.

Bu dəyişikliklər layout/mise-en-page xüsusiyyətidir.

Ruling haqqında isə hələ nəticəmiz yoxdur:

> Ruling: not discernible from the available reproduction.

---

6. Script, hand və ductus

Əlyazma Arabic scriptlə yazılıb.

Əsas hand-in konkret olaraq taʿlīq, nastaʿlīq və ya başqa növ olduğunu hələ qəti müəyyən etməmişik.

Bir sıra yerlərdə çox ciddi dəyişikliklər gördük:

qələmin qalınlığı dəyişir;

ductus sürətlənir və ya sakitləşir;

sözlər arasındakı məsafə dəyişir;

hərflərin forması dəyişirmiş kimi görünür;

bəzi hissələr son dərəcə sürətli və sıx;

bəzi hissələr isə daha səliqəli və nastaʿlīqə yaxın görünür.

Xüsusilə təxminən fols. 40–41, 50, 64, 74v, 80v–81r və başqa yerlərdə dəyişikliklər müşahidə etdiniz.

Buna görə:

> Possible multiple hands are present, but changes of hand have not yet been securely distinguished from changes of pen, ductus and scribal register.

Bu gələcək palaeographical analysis üçün ayrıca məsələdir.

---

7. İki mürəkkəb

Müşahidələrimiz artdıqca bunun ehtimalı çox gücləndi: əlyazmada ən azı iki fərqli mürəkkəb istifadə edilmiş görünür.

Ancaq:

> ikinci mürəkkəb = qırmızı

deyə bilmirik.

Çünki reproduction rəngi saxlamır.

Professional formul:

> At least two inks appear to have been used; their original colours cannot be securely established from the monochrome reproduction.

Başlıqlar, şiʿr, naẓm və bəzi xüsusi parçalar tonal olaraq fərqlənir. Bu, mümkün rubrication programme göstərir.

---

8. Ərəb sitatları və vocalization

Türkcə əsas mətn daxilində çoxlu ərəb materialı vardır:

Quran ayələri;

dini formulalar;

ərəb şeiri;

hədis/sufi ifadələri.

Bəzi ərəb parçaları hərəkələnib, digərləri hərəkəsizdir.

Deməli:

> Arabic passages are selectively/partially vocalized.

Bəzi ərəb parçalarının üzərində overlining görünür, amma bu da bütün sitatlarda ardıcıl deyil.

---

9. Üç nöqtəli işarələr

Əvvəl bunların şeir markerləri ola biləcəyini düşünmüşdük.

Sonra ilk mətnin oxunuşunda üç nöqtəli üçbucaq işarələrinin ərəb sitatlarının əvvəl və sonunda da gəldiyini gördük.

Buna görə daha güclü işçi hipotez:

> three-dot textual/quotation delimiter

olmasıdır.

Yəni katib əsas türkcə diskursdan sitata keçidi və sitatdan çıxışı belə göstərə bilər.

Bunu daha çox nümunə ilə yoxlamaq lazımdır.

---

10. Scribal corrections

Əlyazmada yazı prosesini göstərən çoxlu izlər vardır.

Bəzi sözlər nöqtələnərək ləğv edilmiş görünür. Əgər bu funksiya təsdiqlənirsə:

Expunction — səhv yazılmış materialın nöqtələrlə ləğvi.

Bəzi yerlərdə söz üçün boşluq saxlanıb, amma doldurulmayıb:

> blank left within the text / unfilled textual space.

Bəzi margin yazıları isə əsas mətnə işarələrlə bağlanır. Bunların bir hissəsi:

> marginal corrections / marginal additions

ola bilər.

Başqa marginalia-nın isə funksiyası hələ müəyyənləşməyib.

---

11. Marginalia və glosses

Xüsusilə sonrakı foliolarda çoxlu margin yazıları müşahidə etdik.

Bunlar eyni funksiyanı daşımır:

düşmüş söz və ya beytin tamamlanması;

variant reading;

başqa witness-dən əlavə;

reader's note;

gloss;

sərbəst əlavə şeir

ola bilər.

Bir sözün üzərində onun mənasını izah edən üç sətirlik yazı gördünüz. Əgər əlaqə təsdiqlənərsə, bunu:

> interlinear gloss

və ya yerləşməsinə görə marginal gloss

adlandırmaq olar.

---

12. Birinci textual unit-in məzmunu

İlk səhifələri oxumağa başladıqda struktur tədricən göründü.

Başlanğıc:

> Şükr ü sipās ol pādişāh-ı bī-zəvālə ki...

Sonra Allahın əzəməti, vəhdəti, yaradılış və kosmologiya haqqında yüksək üslublu nəsr gəlir.

Tanıdığımız parçalar arasında:

لا تدركه الأبصار

və

وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين

kimi Quran ifadələri var.

Həmçinin məşhur ərəb beyti:

> وفي كل شيء له آية

تدل على أنه واحد

və sufi ədəbiyyatında məşhur:

> كنت كنزاً مخفياً...

ifadəsi görünür.

Mətndə ābāʾ-i ʿulviyya, ummuhāt-i sufliyya, ʿadam, vücūd, ẓuhūr, maẓhar və s. kimi kosmoloji-sufi terminologiya görünür.

Sonra mətn Peyğəmbərin mədhiyyəsinə keçir.

Beləliklə proem-in ilkin quruluşu:

> ḥamd/tövhid → yaradılış və kosmologiya → naʿt/Peyğəmbərin mədhiyyəsi

kimi görünür.

---

13. Konsentrik dairə diaqramı

Erkən foliolardan birində bir-birinin içərisində çəkilmiş dairələr müşahidə etdiniz.

Oxuna bildiyi qədər:

ḥaqq,

ṭarīqat,

və ehtimalən sharīʿat

kimi terminlər vardır.

Bunu hələ tam izah etmirik.

İşçi təsvir:

> A faint concentric-circle schematic diagram, apparently containing Sufi/religious labels including ḥaqq and ṭarīqat and possibly sharīʿat.

Bu, ilk textual unit-in məzmununu anlamaq üçün sonradan çox faydalı ola bilər.

---

14. Textual Unit II — Şeyhî, Hüsrev ü Şîrîn

Əlyazmanın ən mühüm sürprizlərindən biri budur.

Birinci əsər bitdikdən sonra yeni heading gəlir:

> Kitāb-ı Ḫusrev ü Şīrīn-i Şeyḫī, ʿaleyhi’r-raḥme

kimi oxunur.

Bu nöqtədən etibarən yeni textual unit başlayır.

Bu hissədə:

verse mise-en-page;

tawḥīd-i afʿālī;

tawḥīd-i ṣifātī;

tawḥīd-i ẕātī kimi görünən başlıqlar;

Lā ilāha illā Allāh qəsidəsi;

müxtəlif boşluqlar;

marginal additions;

mümkün scribal corrections

müşahidə etdik.

Bu witness gələcəkdə sizin digər Şeyhî Hüsrev ü Şîrîn nüsxələrinizlə collation üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.

---

15. Textual criticism üçün potensial

Bu yeni witness-i digər nüsxələrlə qarşılaşdıranda ən azı dörd əsas variant kateqoriyasını izləyəcəyik:

Omission — düşürülmüş mətn.

Addition — əlavə mətn.

Substitution — söz/ifadənin başqa variantla əvəz olunması.

Transposition — beyt, sətir və ya mətn vahidinin yer dəyişməsi.

Sistematik qarşılaşdırmanın özü collation, həmin fərqlərin tarixini və mənasını təhlil etmək isə textual criticismdir.

---

16. Explicit, closing formula və colophon

Birinci textual unit-in sonunda:

> Tamma al-kitāb bi-ʿawni Allāhi al-Maliki al-Wahhāb

tipli closing formula müşahidə etdik.

Bunu avtomatik olaraq colophon hesab etmirik.

Explicit — mətnin son sözləri.

Closing formula — “kitab tamam oldu...” formulu.

Colophon — katib, tarix, yer, copying/completion məlumatları verə bilən ayrıca istehsal qeydi.

Hazırda birinci əsər üçün informativ scribal colophon müəyyənləşdirilməyib.

---

17. Xosrov və Şirinin sonu və 1120 tarixi

Xosrov və Şirin təxminən fol. 103r-də sona çatır.

Son beytlərin tam diplomatic transcription-u hələ hazırlanmalıdır.

Orada 1120 kimi görünən tarix də müşahidə etdiniz.

Əgər bu:

> 1120 AH

olarsa, təxminən 1708–1709 CE-yə düşür.

Ancaq çox mühüm ehtiyat:

> 1120 = manuscript copy date

hələ deyə bilmərik.

Əvvəl həmin rəqəmin hansı qeyd və hansı hand ilə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdirməliyik.

---

18. Provenance

Provenance üçün hazırda bir neçə dəlilimiz var:

BnF institutional stamp;

preliminary leaves-də fransız qeydləri;

“Suppl.” və başqa library labels;

bir yerdə “19 juillet 18…” kimi görünən tarixli fransız qeydi;

fol. 103v-də mālik... ilə başlayan mümkün ownership inscription;

həmin sahiblik qeydinin bir hissəsinin sonradan pozulması/crossed out və ya effaced olması.

Bunlar gələcəkdə əlyazmanın BnF-yə gəlməzdən əvvəlki tarixini araşdırmaq üçün başlanğıc nöqtələridir.

---

Bugünkü ümumi elmi nəticəm

Bu əlyazmanın əhəmiyyəti üç ayrı səviyyədədir.

Kodikoloji baxımdan, müxtəlif numbering interventions, catchwords, mürəkkəb fərqləri, dəyişkən mise-en-page, marginal corrections, mümkün hand dəyişiklikləri və istifadə izləri olan maraqlı bir multiple-text codexdir.

Paleoqrafik baxımdan, xüsusilə sürətli və sıx hand-i öyrənmək üçün çox yaxşı məşq materialıdır. Eyni codex daxilində qələm, ductus və bəlkə də hand dəyişikliklərini bir-birindən ayırmağı öyrənmək üçün istifadə edə bilərik.

Mətnşünaslıq baxımından isə, ən mühüm tapıntı Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsərinin burada ayrıca bir witness kimi mövcud olmasıdır. Bu witness sizin artıq işlədiyiniz digər nüsxələrlə müqayisəyə daxil edilərsə, başlıqların, qəsidələrin, beytlərin sayı və sırası, omissions/additions/transpositions və başqa variantlar baxımından yeni nəticələr verə bilər.

Mən bu əlyazmanı “oxundu, bitdi” qrupuna qoymazdım. “İlkin codicological survey tamamlandı; palaeographical və textual analysis davam etməlidir” statusunda saxlayardım. Bu, üzərinə yenidən qayıtmağa dəyən əlyazmadır.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 501 / درس بیر

2026-09-21T09:17:06.430-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 501 / درس بیر

https://youtube.com/live/ZXMSnfmb04Q

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 501 / درس بیر

Manuscript Studies – Peşə Təlimi

Dərs 1 — Professional Manuscript Description

Başlayaq.

Bugünkü dərsin əsas sualı budur:

Bir əlyazmanı ilk dəfə əlimizə aldığımız zaman onu peşəkar əlyazmaşünas kimi necə görürük və beynəlxalq elmi standartlara uyğun necə təsvir edirik?

Biz bu kursu nəzəri mühazirə kimi deyil, sizin real əlyazmalarınız üzərində praktiki peşə təlimi kimi aparacağıq. Məqsəd odur ki, kursun sonunda bir əlyazmanı görəndə yalnız mətnini oxumayasınız; onun fiziki quruluşunu, hazırlanmasını, yazı əllərini, mətn vahidlərini, tarixini və ötürülmə tarixini sistematik şəkildə müəyyən edə biləsiniz.

1. Birinci prinsip: “kitab”, “əlyazma” və “mətn” eyni şey deyil

Bu fərq bütün gələcək dərslərimizin təməlidir.

Məsələn, əlimizdə bir cild var. Onun içində dörd ayrı risalə ola bilər.

Bu halda:

Physical object / codex = 1

amma

Textual units / works = 4

Deməli, kataloqda yalnız:

“1 əlyazma”

demək kifayət etmir.

Peşəkar təsvir iki ayrı suala cavab verməlidir:

Mənim qarşımda hansı fiziki obyekt var?

və

Bu obyekt hansı mətnləri daşıyır?

Sizin indiyədək gördüyünüz məcmuələrdə bunun nə qədər mühüm olduğunu artıq praktik şəkildə müşahidə etmişik. Bundan sonra bunu terminoloji və metodoloji qaydaya çevirəcəyik.

2. Əlyazmanı ilk dəfə açanda nə etməliyik?

Peşəkar tədqiqatçı dərhal mətni oxumağa başlamır.

Əvvəlcə əlyazmanın şəxsiyyət vəsiqəsini qurur.

İlk baxışda aşağıdakı ardıcıllıqla düşünürük:

Repository / Library — harada saxlanılır?
Shelfmark — kitabxana nömrəsi nədir?
Material / Support — kağız, perqament və s.?
Extent — neçə vərəqdir?
Foliation / Pagination — nömrələmə necədir?
Dimensions — vərəqin və yazı sahəsinin ölçüsü.
Collation — dəftərlər necə qurulub?
Layout / Mise-en-page — səhifə necə təşkil edilib?
Ruling — sətirlər necə hazırlanıb?
Script — hansı xətt növüdür?
Hands — neçə ayrı katib əli görünür?
Decoration / Rubrication — qırmızı mürəkkəb, təzhib, miniatür və s.
Marginalia — haşiyə qeydləri.
Catchwords — sonrakı vərəqə keçidi göstərən sözlər.
Binding — cild.
Textual units — neçə əsər/risalə var?
Incipit — mətn necə başlayır?
Explicit — mətn necə bitir?
Colophon — katib, tarix, yer və s.
Provenance — əlyazmanın keçmiş sahibləri və hərəkət tarixi.

Bu siyahını əzbərləmək məqsəd deyil. Bir neçə həftədən sonra əlyazmaya baxanda beyniniz avtomatik olaraq bunları axtarmalıdır.

3. Bu gün üç termini tam ayıraq

Folio — vərəq

Əlyazmaşünaslıqda əsas vahid çox vaxt səhifə deyil, vərəqdir.

Bir vərəqin iki üzü var:

recto — r

və

verso — v

Məsələn:

fol. 12r

= 12-ci vərəqin ön üzü.

fol. 12v

= 12-ci vərəqin arxa üzü.

Buna görə 47 vərəqli əlyazmanın yazılı səthi maksimum 94 səhifə ola bilər.

Sizin indiyədək “47A / 47B” dediyiniz şeyi akademik kataloqda adətən:

47r / 47v

kimi göstərəcəyik.

Bu, bugünkü dərsdən etibarən tətbiq edəcəyimiz ilk peşəkar dəyişiklikdir.

4. Foliation və pagination fərqi

Bunlar da eyni deyil.

Foliation — vərəqlərin nömrələnməsidir.

1r → 1v → 2r → 2v → 3r → 3v...

Pagination isə hər səhifənin ayrıca nömrələnməsidir:

1 → 2 → 3 → 4 → 5 → 6...

PDF-in 100 səhifə göstərməsi əlyazmanın 100 vərəq olması demək deyil.

Bu, bizim əvvəlki işlərimizdə çox mühüm məsələ olub: PDF page ≠ manuscript folio.

Ona görə bundan sonra qeyd belə ola bilər:

PDF p. 101 = MS fol. 47r

Belə qeyd gələcəkdə səhifələrin qarışmasının qarşısını alır.

5. Incipit, Explicit, Colophon

Bu üç termin əlyazmanın identifikasiyasında son dərəcə əhəmiyyətlidir.

Incipit

Mətnin başladığı sözlərdir.

Başlıq səhv ola bilər. Sonradan yazılmış ola bilər. Bəzən ümumiyyətlə başlıq yoxdur.

Amma mətn:

الحمد لله...

kimi başlayırsa, həmin başlanğıc mətnin müəyyənləşdirilməsi üçün çox güclü identifikasiya vasitəsidir.

Ona görə kataloqlarda incipit ayrıca qeyd edilir.

Explicit

Əsərin faktiki son sözləridir.

Bu da başqa nüsxələrlə müqayisə üçün çox əhəmiyyətlidir.

Colophon

Burada isə çox vaxt əlyazmanın ən qiymətli məlumatlarından birini tapırıq:

تم الكتاب...

ardınca katibin adı, köçürülmə tarixi, yer, müəllim, sahib və ya dua formulu gələ bilər.

Amma burada mühüm bir qayda var:

Colophon tarixi həmişə əsərin yazılma tarixi deyil.

Məsələn:

تمت سنة 1190

görürüksə, ilk nəticəmiz:

“Bu əsər 1190-da yazılmışdır”

olmamalıdır.

Əvvəl soruşuruq:

1190 nəyi tarixləndirir?

Müəllifin əsəri tamamlamasını?

Katibin bu nüsxəni köçürməsini?

Bir risalənin bitməsini?

Yoxsa sonradan əlavə edilmiş qeydi?

Bu fərq elmi işdə çox böyük nəticələr doğura bilər.

6. Ən mühüm məşq: “gördüyüm” və “çıxardığım nəticə”

Peşəkar əlyazma təsvirində iki şeyi daim ayırmalıyıq.

Observation — müşahidə

və

Inference — nəticə/interpretasiya.

Məsələn:

fol. 83v-dən etibarən yazı dəyişir.

Bu müşahidədir.

Amma:

fol. 83v-dən etibarən ikinci katib yazmağa başlayıb.

bu artıq interpretasiyadır.

Çünki xəttin dəyişməsinin başqa səbəbləri də mümkündür.

Daha yaxşı akademik formul belədir:

A change of hand appears to occur at fol. 83v.

Sonra bunun sübutlarını göstəririk:

hərf formalarının dəyişməsi, qələmin bucağı, sətir quruluşu, vokalizasiya, mürəkkəb, ölçü, abreviaturalar və s.

Bu prinsip sizin Xosrov və Şirin müqayisəsində xüsusilə mühümdür: yazının dəyişməsini görmək başqa şeydir, bunun iki ayrı katib olduğunu sübut etmək başqa şey.

7. Bir əlyazmanın ilkin professional təsviri necə görünə bilər?

Məsələn, gələcəkdə bir kataloq qeydimiz belə qurula bilər:

Repository: Bibliothèque nationale de France
Shelfmark: Supplément Turc XXX
Material: Paper
Extent: xxx fols.
Foliation: ...
Dimensions: ...
Written area: ...
Layout: 15 lines per page
Script: ...
Hands: At least two hands
Rubrication: ...
Decoration: ...
Catchwords: ...
Marginalia: ...
Binding: ...

Text: Hüsrev ü Şirin
Language: Ottoman Turkish
Author: Şeyhî

Incipit: ...
Explicit: ...
Colophon: ...

Date: ...
Scribe: ...
Provenance: ...

Notes: Change of hand at fol. xx; second section differs in vocalization, ductus and written-area dimensions...

Bu artıq sadəcə “kitab haqqında məlumat” deyil.

Bu, professional manuscript description olur.

Dərs 1-in praktik işi

İndi nəzəriyyəni burada saxlayırıq.

Sizə çox kiçik, amma mühüm bir məşq verirəm.

Növbəti əlyazmaya baxanda ilk 5 dəqiqə mətni oxumayın.

Mənə yalnız bunları müəyyən etməyə çalışın:

1. Physical object: bir cilddir, yoxsa bir neçə hissə?

2. Extent: neçə vərəqdir?

3. Foliation: əlyazmanın öz nömrələməsi varmı?

4. Textual units: bir əsərdir, yoxsa məcmuədir?

5. Layout: hər səhifədə neçə sətir var?

6. Script: ilkin olaraq hansı xəttə bənzəyir?

7. Hands: bir əl görünür, yoxsa yazıda dəyişiklik var?

8. Rubrication: qırmızı mürəkkəb harada və hansı funksiyada işlədilib?

9. Incipit: ilk mətnin ilk sözləri nədir?

10. Explicit/colophon: sonunda nə görürük?

Bilmədiyiniz yerdə təxmin etməyin. “Müəyyən edilmədi” yazmaq peşəkar cavabdır.

Ən vacib dərs də budur:

Əvvəl gördüyümüzü qeyd edirik; sonra onun nə demək olduğunu araşdırırıq.

Bu qayda kodikologiyadan paleoqrafiyaya, mətn tənqidindən tarixləndirməyə qədər bütün kursumuzun metodoloji əsası olacaq.

Dərs 1-in növbəti hissəsində isə real bir əlyazmanı götürüb bu 20 sahəni birlikdə dolduracağıq və mən sizin təsvirinizi əlyazma kataloqu redaktoru kimi yoxlayacağam.

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 499

2026-09-18T11:35:13.563-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 499

https://youtube.com/live/vBPLenXlRwA

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 498

2026-09-17T10:38:03.180-07:00

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 498

https://youtube.com/live/9CHxMLmAOJM

Əlbəttə. Aşağıdakı mətni bugünkü oxuma və müqayisəmizin nəticələrinə əsasən, vebloqda birbaşa yayımlana biləcək şəkildə hazırladım. Qəti bilmədiyimiz yerləri qəti hökmə çevirmədim; xüsusilə 323–325 arasındakı qohumluq və tarix məsələsini açıq saxladım.

Bu gün Şeyxinin Xosrov və Şirin əsərinin Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılan iki əlyazma nüsxəsini – Turc 323 və Turc 325 – qarşı-qarşıya qoyaraq oxudum. Əvvəlki proqramlarda bu nüsxələri ayrı-ayrılıqda görmüş, xüsusilə Turc 325 üzərində daha geniş dayanmışdım. Bu dəfə məqsədim Turc 323-ü başdan sona yenidən oxumaq deyil, iki nüsxənin eyni yerlərini yanaşı gətirib onların nə qədər bir-birinə yaxın, haralarda isə fərqli olduğunu müəyyənləşdirmək idi.

Bu müqayisə mənim üçün ayrıca maraqlı bir təcrübə oldu. Çünki iki əlyazmanı yanaşı qoyduqda ilk baxışda nəzərə çarpmayan bir çox xüsusiyyət birdən görünməyə başlayır. Bir sözün başqa cür yazılması, bir beytin bir nüsxədə olub digərində olmaması, iki beytin yerlərinin dəyişməsi, katibin buraxdığı bir hissənin sonradan haşiyəyə əlavə edilməsi kimi detallar artıq sadəcə “yazı fərqi” olmaqdan çıxır və əsərin mətn tarixini anlamağa kömək edir.

İki nüsxənin fiziki quruluşu

Turc 323 zahiri baxımdan Turc 325-dən daha təmtəraqlı hazırlanmış nüsxədir. Onun əvvəlində gözəl sərlevhə və təzhib vardır. Mətn incə, nizamlı çərçivə içərisinə alınmış, başlıqlarda qızılı rəngdən istifadə edilmişdir. Yazı olduqca aydın və səliqəlidir. Turc 325 isə müqayisədə daha sadə görünür. Onun çərçivəsi və ümumi səhifə tərtibatı Turc 323 qədər incə və bəzəkli deyil.

Bununla belə iki nüsxənin maraqlı ortaq cəhətlərindən biri normal mətn səhifələrində adətən 15 beytin yerləşdirilməsidir. Müxtəlif yerlərdə bunu təkrar sayaraq yoxladım. Deməli, səhifə quruluşu baxımından aralarında ciddi bir yaxınlıq vardır.

Lakin ümumi həcm eyni deyil. Turc 323-də əsas mətn 243-cü vərəqə qədər davam edir. Başlanğıcdakı yazısız tərəfi nəzərə aldıqda təxminən 485 yazılı səhifə üzü ilə qarşılaşırıq. Turc 325-də isə mətn 216-cı vərəqin B tərəfində tamamlanır və başlanğıcdakı boş səhifələr çıxıldıqda təxminən 430 yazılı səhifə üzü qalır. Beləliklə iki nüsxə arasında təxminən 55 səhifəlik fiziki həcm fərqi vardır.

Bu 55 səhifəni birbaşa “filan qədər əlavə beyt” kimi hesablamaq doğru olmaz. Çünki başlıqların tutduğu sahə, şəkillər, boşluqlar, əlavə qeydlər və başqa kodikoloji xüsusiyyətlər də səhifə sayına təsir edə bilər. Bununla belə fərq o qədər böyükdür ki, iki nüsxənin mətn həcminin hər yerdə tamamilə eyni olmadığını göstərir.

Mətn yaxınlığı və kiçik fərqlər

Müqayisənin böyük hissəsində Turc 323 və Turc 325 bir-birinə olduqca yaxın çıxdı. Beytlərin çoxu eyni sıra ilə gəlir. Bununla belə sözlərin yazılışında saysız-hesabsız kiçik fərqlər vardır. Bir nüsxə sait göstərmək üçün vav və ya ya yazdığı halda digəri yazmır. Bəzi sözlərdə sin/sad, t/d, yaxud nöqtələmə fərqləri görünür.

Bunların hamısını mətn fərqi hesab etmək olmaz. Bunların mühüm hissəsi iki katibin imla vərdişlərini göstərir.

Ancaq müqayisə irəlilədikcə sırf imla ilə izah edilə bilməyən variantlarla da qarşılaşdıq. Məsələn, bir yerdə nüsxələrdən biri “cümlə”, digəri “qamu” yazır. Hər iki söz kontekstdə “hamısı, bütün” mənasını verə bilsə də, artıq qarşımızda iki ayrı söz vardır.

Daha diqqətəlayiq nümunələrdən biri belədir: bir nüsxədə “dəst-i əql”, digərində “dəst-i vəhm” oxunur. “Əql” ilə “vəhm” eyni anlayış deyildir. Buna görə belə bir fərqi sadəcə katibin imlası kimi kənara qoymaq mümkün deyil. Altı nüsxənin hamısı qarşılaşdırıldıqda hansı oxunuşun mətn tarixində daha qədim və ya daha etibarlı olduğunu araşdırmaq mümkün olacaq.

Başqa yerlərdə “din” və “can”, “sədəfdən” və “sədəf-vəş” kimi fərqlər də meydana çıxdı. Bəzən isə bütöv misranın ifadə forması dəyişmişdi. Bunlar əsərin gələcək tənqidi nəşri üçün qeyd edilməli variantlardır.

Beytlərin yerlərinin dəyişməsi

Bugünkü müqayisədə mənim üçün ən maraqlı hadisələrdən biri bəzi beytlərin hər iki nüsxədə mövcud olduğu halda eyni yerdə olmaması idi.

Bir neçə yerdə iki qonşu beyt Turc 323-də bir sıra ilə, Turc 325-də isə əks sıra ilə verilmişdir. Belə hallarda beyt itməmişdir; sadəcə yeri dəyişmişdir. Mətn tənqidində bu hadisə transpozisiya kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu cür fərqlər adi imla variantlarından daha əhəmiyyətlidir. Çünki nüsxələrin hansı mətn ailəsinə mənsub olduğunu müəyyənləşdirməkdə sözün bir hərfinin fərqli yazılmasından daha güclü dəlil verə bilər.

Haşiyəyə çıxmış beytlər və korrektə

Turc 325-də başqa mühüm bir xüsusiyyət də gördük. Əsas mətnə daxil edilməli olan bəzi söz və beytlər çərçivənin xaricində, haşiyədə yazılmışdır. Katib və ya sonrakı bir korrektəçi xüsusi işarələrlə onların mətnin hansı yerinə aid olduğunu göstərmişdir.

Məsələn, Cəbrayıl haqqında olan bir hissədə “şahpər” sözü mətn çərçivəsindən kənarda verilmişdi. Daha mühümü, iki bütöv beytin də əsas mətn daxilində olmadığı, sonradan haşiyəyə əlavə edildiyi müşahidə edildi. Turc 323-də isə həmin beytlər mətnin normal axını içərisində idi.

Bu, Turc 325-in hazırlanması prosesini öyrənmək üçün əhəmiyyətlidir. Katib köçürmə zamanı bəzi hissələri buraxmış və sonra özü düzəltmiş ola bilər; yaxud nüsxə sonradan başqa bir əlyazma ilə tutuşdurularaq korrektə edilmiş ola bilər. Hələlik bunlardan hansının baş verdiyini söyləmək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.

Sultan Murad mədhiyyəsində ciddi fərqlər

Ən maraqlı nəticələrdən biri Sultan Murad haqqında mədhiyyəni müqayisə edərkən ortaya çıxdı. Hər iki nüsxədə Sultan Muradın adı açıq şəkildə çəkilir və “Sultan Murad ibn Əhməd” ifadəsi görünür.

Mədhiyyənin başlanğıcında iki nüsxə bir-birinə yaxın olsa da, irəlilədikcə ciddi fərqlər meydana çıxır. Bir nüsxədə olan bəzi beytlər digərində yoxdur. Bəzi misralar isə eyni fikri tam başqa sözlərlə ifadə edir.

Xüsusilə Turc 325-də təxminən on iki beytlik bir hissənin Turc 323-də həmin mövqedə olmadığı müşahidə edildi. Sonra iki nüsxə yenidən eyni mətnə qayıdır. Bu, bugünkü müqayisənin ən əhəmiyyətli tapıntılarından biridir.

Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. “Bu on iki beyti Turc 325-ə sonradan əlavə ediblər” demək üçün hələ dəlilimiz yoxdur. Əksinə, Turc 323-ün katibi həmin beytləri buraxmış da ola bilər. Bunu müəyyənləşdirməyin yolu digər nüsxələri də eyni yerdə müqayisə etməkdir.

Mədhiyyədə planetlər və kosmoloji anlayışlarla bağlı maraqlı bir silsilə də vardır: Zühəl, Mərrix, Günəş, Zöhrə, Ətarüd, Qəmər və başqa səma ünsürləri mədhiyyənin siyasi-poetik dili içərisinə daxil edilir. “Doqquz ata, dörd ana” kimi klassik kosmoloji təsəvvürlərə işarə edən ifadələr də burada görünür.

İki nüsxənin səhifələri niyə bir-birindən uzaqlaşır?

Müqayisə zamanı eyni beyti müxtəlif nöqtələrdə “lövbər” kimi götürüb PDF səhifələrini də qarşılaşdırdım. Maraqlı nəticə çıxdı.

Sultan Murad mədhiyyəsinin başlanğıcı Turc 323-də təxminən PDF 54-də, Turc 325-də isə PDF 57-də yerləşir. Daha sonra götürdüyümüz başqa bir eyni mətn nöqtəsi Turc 323-də PDF 125-də olduğu halda, Turc 325-də təxminən PDF 119-da tapıldı.

Yəni iki nüsxənin səhifələri sadəcə sabit üç-beş səhifə fərqlə irəliləmir. Mətn boyunca aralarındakı məsafə dəyişir, hətta istiqamətini dəyişir. Bu isə aradakı hissələrdə mətn əlavələri, düşmələr, fərqli mətn blokları və ya başqa fiziki quruluş fərqləri olduğunu göstərir.

Gələcək müqayisədə təxminən 54–125-ci PDF səhifələri arasından bir neçə əlavə mətn “lövbəri” seçməklə bu fərqin harada yarandığını daha dəqiq müəyyənləşdirmək mümkündür.

Tarix məsələsi

Turc 323-də əsas əsərin sonunda nüsxənin köçürülmə tarixini verən etibarlı bir kolofon müəyyən edə bilmədim. Sonrakı vərəqlərdə dua, sahiblik və hədiyyə qeydləri vardır. Mustafa Çələbi və Əli Əfəndizadə ilə əlaqəli bir hədiyyə/provenans qeydi də görünür. Bundan başqa, əsas mətn bitdikdən sonra yazılmış bir qeyddə 1016 hicri tarixi oxunur. Lakin bu tarix əsərin köçürülmə tarixi deyil; sonradan əlavə edilmiş yazı qatına aiddir.

Turc 325-də isə bugünkü oxuma zamanı 990 hicri tarixi ilə qarşılaşdıq. Bu tarix təxminən miladi 1582-ci ilə uyğun gəlir. Lakin həmin tarixin funksiyasını ayrıca araşdırmadan onu nüsxənin köçürülmə tarixi elan etmək doğru olmaz. Tarixin əsərin öz mətninə, sonrakı əlavəyə və ya başqa bir hadisəyə aid olub-olmadığı digər nüsxələrlə müqayisə edilməlidir.

İlkin nəticə

Bugünkü işdən çıxan nəticə budur ki, Turc 323 və Turc 325 Şeyxinin Xosrov və Şirin əsərinin bir-birinə çox yaxın, lakin müstəqil şəkildə araşdırılmalı iki mətn şahididir. Onların arasında çoxlu ortaq beyt və eyni mətn ardıcıllığı vardır. Bununla yanaşı, imla fərqləri, leksik variantlar, bütöv misra dəyişiklikləri, beyt transpozisiyaları, haşiyə korrektələri və bütöv beyt bloklarının olub-olmaması kimi ciddi fərqlər də mövcuddur.

Hələlik bir nüsxənin digərindən birbaşa köçürüldüyünü söyləmək mümkün deyil. Bunun üçün ortaq oxunuşlardan çox, ortaq səhvləri və xüsusilə eyni düşmələri, əlavələri və transpozisiyaları araşdırmaq lazımdır.

Əlimizdə bu əsərin daha bir neçə nüsxəsi vardır. Növbəti mərhələdə Turc 325-i üçüncü, dördüncü və sonrakı şahidlərlə eyni üsulla qarşılaşdırmaq istəyirəm. Altı nüsxənin hamısında mühüm mətn nöqtələri müqayisə edildikdən sonra onların hansı qruplara ayrıldığı və aralarında hansı mətn qohumluğunun olduğu haqqında daha əsaslı fikir söyləmək mümkün olacaq.

Mənim üçün isə bu günkü işin başqa bir mənası da vardır. Təxminən iki il əvvəl əlyazmalara baxarkən əsas məqsədim mətni oxuya və əsəri tanıya bilmək idi. İndi iki qədim nüsxəni yanaşı qoyub onların yazısını, səhifə quruluşunu, katib vərdişlərini, mətn fərqlərini, düşmüş və əlavə edilmiş beytlərini bir-birindən ayırmağa başlayıram.

Əlyazma araşdırmasının ləzzəti də bəlkə elə buradadır: eyni əsərin iki nüsxəsi zahirdə bir-birinə bənzəyir, amma onları sətir-sətir qarşılaşdırdıqca hər nüsxənin öz tarixinin olduğu görünür. Turc 323 və Turc 325-in bugünkü müqayisəsi də mənə bunu bir daha göstərdi.İstəsəniz, bunu sonrakı mərhələdə vebloq üçün başlıqaltı, açar sözlər və qısa giriş xülasəsi ilə də tamamlayarıq.