erdoğan çalak destek terapi

2017-11-22T23:35:00.001-08:00

Meditasyon, travma gibi ruhsal deneyimlerin dönüştürücü etkisi üzerine.

İç deneyim imkanları ve geliştirici niteliği.

Kadın erkek ilişkileri

Sorular ve cevaplar...

İnsan kaderini değiştirebilir mi?

2017-03-08T06:39:00.001-08:00

Başlarken

2016-02-05T12:52:00.000-08:00

Bu kitap, 32 yıldır içinde olduğum psikiyatri ve psikoterapi pratiğinin bir sonucu olarak oluştu. Daha ilk adımda, psikiyatri ihtisasım sırasında, hastalara sadece ilaç vererek yaklaşmanın temel olarak hastalığı iyileştirmek yerine biçim değiştirmesine yol açtığını gözledim. Ajite halde seyreden ve hastayı yakın çevresine zarar verme noktasına taşıyan hastalık durumunda, bu belirtileri tamamen ortadan kaldıracak düzeyde ilaç verildiğinde hasta hiçbir şeye ilgi duymayacak, hiçbir şey hissetmeyecek hale geliyordu. Öfke, korku ve bununla beraber sanrılar ve hezeyanlar azalıyordu ama canlılık, ilgi, merak, dürtü, sevinç de ortadan kalkıyordu. Hastalık durumu/dönemi hastada büyük bir travma yaratıyordu ve tekrar hastalanmaktan ölesiye korkuyordu fakat buna rağmen birçok hasta ilaçlarını bırakmak istiyor, hatta gizlice almamaya çalışıyordu.
Psikozlu hastaların kapalı servise yatırıldığı bir üniversite kliniğinde yaptığım ihtisas döneminde akıl hastalıklarının sadece ilaçla tedavi edilemeyeceğine kesin olarak inandım. Bu süreçte İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri kliniğinin sağladığı, teşekkür edilesi çokseslilik ortamında psikanalitik psikoterapi ile ilgilenme olanağı buldum. Giderek hekim kimliğimin yanı sıra psikoterapist formasyonumu geliştirmeye başladım.
Ağırlıklı olarak ilgilendiğim hasta grubu, psikanalizin ele aldığı nevrozların dışında kalan, ağır problemleri olan hastalardan oluşuyordu. Hastalarımın birçoğu daha önce psikoz yaşamıştı ve psikotik tablo veya ağır sınır vaka özellikleri gösteriyorlardı. Giderek, bu hasta grubu ile ilgili içinde olduğum pratik ve bu yöne kanalize ettiğim, ağır ruhsal sorunların psikoterapisiyle ilgili okumalarım beni içinden geldiğim psikanaliz grubundan uzaklaştırdı. Bu arada kendi muayenehanemi açtım. Bir yandan kendi hasta popülasyonumla ilgili spesifik yayınları -çoğu ABD ve İngiltere kaynaklı psikanalistlere ait, psikozların anlaşılması ve psikoterapisiyle ilgili kitapları ve dergileri- takip ediyordum. Diğer yandan, günde on saati bulan yoğun bir çalışma içindeydim.
Hayatımın bu döneminde, daha önce içinde yaşadığım dünyadan uzaklaştım; ağırlıklı olarak psikanalitik psikoterapi ile ilgili teorik kaynaklardan ve hastalardan oluşan bir dünyaya kaydım. Hastalarım, genel olarak bebekliklerinde ve erken çocukluklarında annelik eksikliği yaşamış kişilerden oluşuyordu ve tedavi ortamının da büyük ölçüde bu eksikliği tamamlayacak nitelikte olması gerekiyordu. Bana kalırsa ortamın tedavi edici olması ancak yoğun bir sevgi ve şefkat barındırmasıyla ve giderek terapistin içindeki annenin uyanmasıyla mümkündü. Bir yandan dış dünyadan uzaklaşmak, bir yandan hastaların içindeki bebeğin uyanmış olması ve oluşan yoğun sevgi ortamı, mistik deneyimler yaşadığımı düşündüğüm bir dönemi başlattı. Bu deneyimlerin ayrıntılarına girmek istemiyorum. Ancak yıllar içinde oluşan görüşüm, mistik deneyimlerin belli bir derinlik düzeyine kadar olan kısmının zaten bebeklik döneminde anneyle yaşanan bütünleşme ile ilgili olduğudur.
Daha öteye giden mistik deneyimlerin “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olma haliyle ilgili olduğu ve anne karnındaki yaşantılara geri dönme sonucu oluştuğu kanaatine vardım. Eğer bebeklik döneminde anne, bebekle ruhsal bir ilişki kurabilmişse, bu kişi, o dönemde yaşanan deneyimi hayatının bir noktasında tekrar edebilir. O zaman ortaya bir kutsallık duygusu çıkar. Kutsallık duygusu “yüce bir varlıkla”, bebeklikte bu varlık annedir, bütünleşme halinde oluşur. Bu deneyimin ortaya çıkabilmesi için kişinin ruhsal yatırımının dünyadan yeterince çekilmiş olması, yani hırslarından, isteklerinden, fantezilerinden uzaklaşmış olması, ihtiyaçlarının azalması gerekir. Bildiğimiz anlamda hayatla bağ zayıflamıştır. Bu deneyimin oluşabilmesi için gereken bir diğer önemli unsur da, ilerleyen sayfalarda okuyacağınız gibi, insanın, içindeki yok edici öfkeden büyük ölçüde arınmış olmasıdır. Bu durumda insanın hayatla tek bağı, yakın çevresine yönelen, içindeki sevgi olmaktadır. Sanıyorum o dönemde benim için de bu koşullar oluşmuştu.
Bu durum bir yandan ortamda büyük bir sevginin olmasını sağlarken, birçok tehlikeyi de davet etti. Hastalarımla bütünleşme ve bunun sonucu olarak da bütün ruhsal yatırımlarının bana dönmesine yol açma tehlikesi vardı. Sanıyorum en büyük eksiklik, bu ortamı ve durumu konuşup tartışabileceğim kimsenin olmamasıydı. Her şeyi deneyerek ve yaşayarak öğrenmek zorunda olduğum bir tecrübenin içindeydim ve yanımda, yardım almak üzere gelmiş birçok insanı da sürüklüyordum. Özellikle anne eksikliği yaşamış olan hastalar bana karşı çok büyük bir bağlılık geliştirmeye başlamıştı. Bu, istenen bir durumdur, bağlanma kapasitesi insanın en büyük sermayesidir ama bu bağlılığın bağımlılığa dönüşmesi tehlikesi vardı. Dolayısıyla hastaların bağlılığının niteliğinin yatırımlarını kendi hayatlarından çekmeleri şeklinde değil, yeni oluşan bağlanma kapasitelerinin reel yaşamlarına yayılması şeklinde olmasına dikkat etmem gerekiyordu. Aksi takdirde kendi hayatları bozulabilirdi ve bana bağlandıkları için zarar görebilirlerdi.
Hastaların acılarını ve çıkmazlarını çok yoğun bir biçimde hissetmeye başlamıştım. Üzerimde onlarla ilgili büyük bir sorumluluk duygusu vardı. Bazen kendimi onlarca bebeği olan bir anne gibi hissediyordum. Bugünden baktığımda, onlarla tam bir bütünleşme içine girdiğimi görüyorum. Bu dönemde beni nefsimin yönetmemesine, onların hayatını bozacak bir etkim olmamasına, her zaman onların iyiliğini düşünmeye, hep gerçeği dile getirmeye ve hastalarda narsisistik bir şişkinlik oluşmamasına azami dikkat gösterdim. Onlarla ilgili hatalar yapmış olduğumu biliyorum ama bu hatalar onların acılarını azaltma, onlara sahip çıkma arzularımdan dolayı olmuştur. Bu bütünleşme döneminde onların sorumluluğunu fazlasıyla aldığımı ve bu yüzden zarar görenler olduğunu, bazılarının büyüme süreçlerini yavaşlatmış olabileceğimi düşünüyorum.
Bu deneyimin, psikoterapi sürecinin doğası gereği birçok insanın hayatının merkezinde olduğum için kendini çok fazla önemsemeye yol açabilecek bir niteliği olduğunun da farkındayım. Ruhsal gelişmenin hem insanın sevme kapasitesini artıran hem de mütevazılaşma ile birlikte giden bir süreç olduğuna inandım. Umarım bu inancımı kendim için de uygulayabilmişimdir.
Kitabın içeriğine gelince… Anlatılanlar, büyük ölçüde bu deneyimler üzerine hissettiklerim ve gözlemlerim sonucu oluşmuştur. Hastalarla, durumlarının ağırlaşmasına yol açmadan bebeklik dönemine gidebilmiş olmak, akıl hastalıklarının nasıl oluştuğunu anlamam konusunda büyük katkı sağladı. Ayrıca insanın yaşamak için kullandığı malzemenin kendisine doğumundan itibaren verilen emekle oluştuğunu görmek, hastalardan psikoterapi sürecinde nelerin beklenebileceğine dair daha önce öğrendiklerimi kökten değiştirdi. İnsanın oluşum sürecinde hasedin, yok olma korkularının, hiçlik duygularının, ağır değersizlik duygularının ne kadar önemli olduğunu gördüm. Birçok karakter özelliğinin bu duyguları ruhsal alandan uzak tutabilmek için oluştuğunu anladım. Önceleri “direnç” olarak nitelendirilen tutumların hastaların bebeklikteki ve çocukluktaki hayat tecrübelerinden kaynaklandığını, yaşanmış bir şeyin, bir onarım süreci içinde bile yaşanmamışa çevrilemeyeceğini gördüm.
Bütün bunlar, bilinçaltının bilince çıkarılmasını ve sorunların aktarım ilişkisi içinde çözümlenmesini hedefleyen klasik psikanalize olan inancımı, en azından benim hasta grubum için yok etti. Genel olarak, psikoterapinin ciddi sınırları olduğunu ve sorunları bebekliğe ve erken çocukluğa dayanan insanlara yardım edebilecek nitelikte psikoterapist yetiştirmenin hiç kolay olmadığını düşünüyorum. Bunun yanında, insanın kendi annesinden alamadığını başka bir insanla tamamlamaya çalışmasının, erişkinlik yaşlarındaki bir insanın tekrar bir bebek veya küçük bir çocuk gibi bağlanmak zorunda kalmasının son derece zor bir durum oluşturduğunu gördüm. Yine de, taşınması çok zor olan duyguları deneyimlemiş olan insanlar bu zorluğu göze alabiliyorlar.
Yaşadığım bu süreçte, özellikle insanlara yardımcı olmaya çalışırken kendi anne babama ne kadar çok şey borçlu olduğumu binlerce defa düşündüm. Yapabildiğim ve yapamadığım her şeyin bir şekilde onlarla bir ilişkisi vardı. Hastalarımla belirsiz, daha önce çıkılmamış veya çok az tecrübenin yaşandığı bir yola büyük bir iyimserlikle çıkmıştık. Hele ki ilk yola çıkanlar, mutlaka deneyim eksikliğimden dolayı az ya da çok zarar görmüşlerdir. Birlikte yola çıkarken onlar acılarından, taşınamaz duygularından, ağır korkularından kurtulmak istiyorlardı; neredeyse saflık ölçüsünde iyimser olan ve onlara cesaret veren, bendim. İnsanın kaderini değiştirmesinin ne kadar zor olduğunu, bunun yeryüzündeki en zor mesele olduğunu o zamanlar bilmiyordum. Umarım birçoğu için bir hayal kırıklığı olmamışımdır. Hepsinden hem özür diliyorum hem de gösterdikleri güven, işbirliği ve çaba için onlara teşekkür ediyorum.

I. BÖLÜM: KAVRAMSAL ÇERÇEVE

2016-02-05T12:36:00.001-08:00

İşiniz karşınızdaki insanı anlamak ve sonra da ona yardım etmek olduğunda, bütün dikkatiniz ona yönelmiştir. Sadece aklınızla ve zihninizle değil, bütün duygularınız ve sezgilerinizle oradasınızdır. Bilinçaltınızın neleri algıladığını anlamak için hastanın sizde yarattığı etkiyi ve çağrışımları dikkatle izlersiniz. Bütün bilginiz, diğer hastalarla ilgili deneyimleriniz, kendi hayat tecrübeniz durumun gereğini yerine getirmek için hizmetinizdedir. Karşınızdaki insandan gelen bütün verileri, hiçbirini atlamadan kendi sisteminize yüklemeye çalışırsınız. Odaya girişinden kılık kıyafetine, ifadesine, oturuş biçimine, sizinle kurduğu ilişkiye, kendini ifade etme biçimine kadar her şeyi, size hissettirdiklerini kullanarak değerlendirmeye çalışırsınız.
Size dünyasını açmaya başladığında, şikâyetlerini dinledikçe yavaş yavaş bir resim oluşmaya başlar ve sorularınızla bu resmi netleştirmeye çalışırsınız. Ancak o zaman onu anlamaya, dış dünyanın ve yaşamında olan bitenin onun penceresinden nasıl görüldüğünü kavramaya başlarsınız. Kabaca, nasıl bir malzemeye sahip olduğunu, bu malzemeyi kullanarak hayatını neler üzerine kurduğunu, nelerin altından kalkıp kalkamadığını, ayrıca neleri oluşturamadığını, ne gibi durumlardan kaçınmaya çalıştığını, nelerin onun için tehlike olduğunu ve hayatını bütün bunlarla nasıl anlamlandırmaya çalıştığını anlarsınız.
Sıra, bu iç gerçekliğin örgütlenme biçimini görmeye gelmiştir. Bunu anlamak size hem karşınızdaki insanın malzemesini, bebekliğinin/çocukluğunun çeşitli dönemlerinde gelişiminin nasıl seyretmiş olabileceğini, hem de kendisini hangi önceliklere göre idare etmek zorunda olduğunu gösterir. İç gerçekliğin esas resmini ve daha sonra da bizzat kendisini görmek daha sonraki süreçte ve çok yavaş olarak gerçekleşecektir. İç gerçekliğin bizzat kendisi hasta ile sağaltımcı arasındaki ilişkide, hastanın ruhsal yatırımı terapiste yöneldiğinde, tedavi ortamında yaşanan hakiki bir durum olarak ortaya çıkar. Tedavinin başlangıç dönemlerinde bir yandan mevcut resim birlikte keşfedilecek, diğer yandan da oluşan gerçek ilişki üzerinden o resmin bazı yerlerinin elden geçirilmesi ve üzerinde oynanması gerekecektir.
Tedavinin ilerleyen dönemlerinde hastanın terapistine yaptığı ruhsal yatırım sayesinde hasta ile terapist arasında oluşan ilişki, bir büyütme ilişkisi olarak kullanılır. “Aktarım” dediğimiz bu yatırım sürecinde, hastanın kendi iç gerçekliğinin bütün özellikleri terapist ile arasındaki ilişkiye yansır. Terapist, hastasının ruhsal sorunlarına kendisini adapte etmeden onun bu ilişki içinde düzelmesini, aslında çoğu zaman büyümesini sağlamaya çalışır. Zaten terapistin hastasının ruhsal sorunlarına uyum sağlaması, ruhsal sorunların iyice kemikleşmesine yol açar ve hastanın gelişmesini ve büyümesini imkânsız hale getirir.
Bütün tedavi süreci aslında hasta ile terapist arasında yaşanan ilişkiyle oluşur. Geçmişin beraberce araştırılması, bence ilişkinin içini sözel olarak dolduran, beraber verilen bir emektir sadece, amaç değildir; ilişkiyi oluşturmak için yararı olan bir araçtır. Hastanın kendisini anlamasını ve kabullenmesini kolaylaştırır. Hastanın, kendisi dışındaki koşullarının kişilik yapısının şekillenmesindeki önemini kavramasını sağlar. Bunların hastanın kendisine duyduğu öfkenin azalmasına katkısı olabilir. Elbette hastanın kendisini anlaması, bunun da yardımıyla kendisiyle ilişkisinin artması ve düzelmesi önemli yararlar sağlar ama asıl olan, her zaman “şimdi ve burada” olandır; hasta ile terapist arasındaki gerçek ilişkidir.
Yardım almak üzere gelmiş olan insanı tanıma ve anlama sürecinde ve ardından da “büyütme” denebilecek süreç içinde karşımdaki insanın kişilik örgütlenmesini ve duygu dünyasını anlamamda bana çok yardımcı olan bazı önemli kavramları tanımlamak ve anlatmak istiyorum.

Duygu, zihin ve hâkim duygu kavramları üzerine

2016-02-05T12:34:00.001-08:00

Zihnimizin ve farkındalığımızın arka planını, duygu dünyamız oluşturur. Asıl yaşananlar hep duygulara ilişkindir; her deneyimin rengi, kokusu, tadı duygularla oluşur. Akıl kuru söz ve mantık olarak kalırken, duygular bazen çok rahatsız edici, acı verici ve çok kaçınmak istediğimiz bir içerikte bile olsa, bize ve hayatımıza canlılık ve anlam katar. Hatta daha ileri gidip, duyguların bizi bir robot gibi olmaktan kurtararak canlılığımızı ve hayatımızın anlamını oluşturduğunu söyleyebiliriz.
Duygular, içinde bulunduğumuz durumun iç gerçekliğimiz tarafından nasıl algılandığını, değerlendirildiğini ve yorumlandığını gösteren sinyallerdir. İrademizden bağımsız olarak oluşan iç gerçekliğimiz, üzerinde bir tahakküm ve kontrol oluşturamayacağımız bir “hakikat”tir. Duygular, kaynağını bu hakikatten alır ve bulunduğumuz farkındalık düzeyinde, daha yüzeyde yaşayan bize ve sonradan oluşmuş zihnimize bu hakikatten iletilen yönlendirici ve etkili olacak kapsamda bilgilerdir.
Duygu durumumuz bize içsel gerçekliğimizi ve bununla ilişkili olan dışsal gerçekliği nasıl algıladığımızı gösterir. Örneğin sevinç duygusu bir hazzı yaşadığımızı veya önemli bir kaygı ve endişe sebebinin ortadan kalktığını iletir. Ya da suçluluk duygusu bir sevgi nesnesine zarar verdiğimizi, onun sevgisini kaybetme tehlikesinin oluştuğunu veya beklentilerimize, amaçlarımıza uygun davranamadığımız için gerçekleştirmek istediğimiz amaçlara zarar verdiğimizi bildirir. Böylece içsel gerçekliğimiz durumun değerlendirmesini bir duygu olarak zihinsel alana ve bilince aktarmış olur. Bu haliyle duygular, oluşma sürecinde sözel değildir; söz öncesi dönemden beri var olan, canlı ve yaşayan (deneyimleyen) tarafımızdan gelmektedir. Anne karnında da bebeğin duyguları vardır. Ayrıca anne karnındaki bebeğin annenin duygularını algıladığını söyleyen birçok araştırma vardır.
Bir de düşünen, değerlendiren, tanımlayan tarafımız vardır. Bu tarafımız, bilindiği gibi zihindir. Zihin doğumla beraber gelmez, sonradan oluşur. Bebek, dışındaki dünyayla etkileşimi içerisinde bu dünyanın bir iç temsilini oluşturur; dış dünyayı soyutlayarak içselleştirir. Bu içimizdeki dış dünyaya, zihin diyoruz. Sözel her türlü etkinlik, zihin tarafından gerçekleştirilir. Düşünme yeteneği de zihne aittir; bu nedenle, düşünmenin kelimelere ve kavramlara ihtiyacı vardır. Oysa duygular içsel hakikatimizin dolaysız ifadeleri olduğu için, kişi üzerindeki yaptırımları sözcüklerden ve akıl yürütmeden daha fazla ve etkilidir.
Bir insanın düşünceleriyle duyguları çatışmaya başladığında, duygular aslını, kendisini, düşünceleri ise ona dışarıdan aktarılmış, öğretilmiş olanı temsil eder. Duygu dünyasıyla ilişkisini kesmiş insanların kendilerini bir oyun içerisindeymiş gibi hissettiğini, hem kendilerinin hem de hayatlarının hakikiliğini algılayamadıklarını görürüz. Zihin ile duyguların ahenk içinde çalışması ise, zihin tarafından ve kendiliğinden geçekleştirilemez. Zihnin duyguları bir yerden öğrenmesi gerekir. Bu da ancak, insanın annesinin, bebekliğinden itibaren onun duygu dünyasını hissetmesi ve anlayabilmesiyle mümkün olur.
Öyleyse şöyle bir saptama yapabiliriz: Anne karnını ve doğumu da kapsayacak biçimde, yaşanmış bütün deneyimlerle bir içsel gerçeklik oluştururuz. Bu gerçeklik bize kendisini duygularla belli eder. Bu içsel gerçekliğin örgütlenme biçimleri ise kişilik örgütlenmeleri ve onun bir alt kategorisi olarak da kişilik yapılanmalarıdır. Kişilik yapılanmaları, bütün sistemler gibi önce varlığını sürdürmek, daha sonra da kendini gerçekleştirmek ve üretmek amacındadır. İnsan denilen varlık da öncelikle korunmak, kendini onarmak, bozulan dengesini yeniden tesis etmek, değişen koşullara ayak uydurmak için yeterliliğini artırmak, daha sonra da gelişmek, büyümek ve üretmeyi temin etmek zorundadır. Bunları gerektiği gibi yapabiliyorsa, kişi kendisini canlı, güvende, huzurlu ve doygun hissedecektir. Bu amaçların karşılanması öfkesiz, korkusuz, müsterih ve sevgi dolu olmak gibi bir duygusal durum yaratır. Mutluluk olarak adlandırdığımız, bu duygudan başka bir şey değildir; içsel hakikat açısından her şeyin yolunda olma halidir. Aksi takdirde gergin, sıkıntılı, öfkeli ve korku içinde olunacaktır.
Sonuçta, iç gerçekliğimiz durumu algılamış, yorumlamış ve buna uygun bir tepki oluşturmuştur. Bu tepki ister sevinç, ister üzüntü olsun, bir duygu olarak içimizi kaplar. Dolayısıyla diyebiliriz ki, sistem, kendisi hakkında duygular aracılığıyla bilgilenir. Bu sayede, duygu diliyle zihne iletilen bilgi iç gerçekliğimizin ne durumda olduğunu zihinsel olarak idrak etmemizi ve anlamamızı mümkün hale getirerek kendimizi doğru idare etmemizi sağlar. Bunların sonucunda da, bebeklikten itibaren birikmiş birçok deneyimi, kişilik yapımızın imkânlarını ve sahip olduğumuz malzemeyi kullanarak uygun çözümler ararız.
Ruhsal enerjimizin çok büyük bir kısmı ise, iç gerçekliğimizin dayattığı öncelikli amaçlar için kullanılır. Bu öncelikli amacın ne olduğunu tayin eden duygu, bir insanı anlamakta özel bir öneme sahiptir. Karşınızdaki insanın duygusal dünyasını keşfetmeye çalıştığınızda, bütün davranışlarını ve seçimlerini etkileyen, insanı hayalci, tedbirli veya cesur yapan, arka planda çok etkili bir biçimde çalışan bir duygu olduğunu fark etmeye başlarsınız. İnsanı yöneten bu temel duyguyu, “hâkim duygu” olarak adlandıracağım. Ruhsal yönelimimizin, günlük eylemlerimizin, seçimlerimizin, kendimize kurduğumuz dünyanın niteliklerinin en önemli belirleyicisi, “hâkim duygu”dur. Hayatımızı nasıl bir çizgi üstünde yürüttüğümüzü bu duygu tayin eder; çoğu zaman insanın iç dünyasını oluşturan diğer duyguların ne içerikte ve ne yoğunlukta olabileceğini belirleme gücüne de sahiptir. “Hâkim duygu”, ruhsal yapılanmanın örgütlenme düzeyine göre değişir ve yapılanma amacını gerçekleştirir.
Normal gelişen bir çocuğun hayatının değişik dönemlerinde hâkim duygu değiştikçe, çocuğun duygusal dünyasının da nasıl değiştiğini gözlemek mümkündür. Çocuktaki büyümeyi, en şaşmaz biçimde bu duygusal dönüşümde izleriz. Birçoğumuz büyüdükçe duygularımızın da değiştiğini hatırlarız. Birçok insan, daha önce kıskandığı ve neredeyse yok olmasını istediği kardeşlerini daha sonraları nasıl sevmeye başladığını hatırlar. Oysa kişilik örgütlenmesi bebeksi düzeyde kalan birisi için kardeş kıskançlığı hiçbir zaman tam anlamıyla geride bırakılamayacaktır. Bebeksi kişilik örgütlenme düzeyindeki bir insanın yapabileceği, kıskançlığının hayatı bozmasına izin vermemek, onu denetimi altında tutmaya çalışmak veya belli etmemekten ibarettir.
Bir insanı hangi hâkim duygunun yönettiğini anladığınızda, kişilik örgütlenmesinin düzeyinin ne olduğunu da anlamış olursunuz. Örgütlenme düzeyinin ve buna bağlı yapılanmanın en basit olduğu (bebeksi) durumda amaç ruhsal sistemin çökmesinden, yani akıl hastalığından ve fazla öfkenin neden olduğu ruhsal acıdan korunmakken, en yüksek düzeydeki örgütlenmenin amacı sevgi duygusunu çeşitli biçimlerde tezahür ettirmektir.

Üç hâkim duygu

2016-02-05T12:32:00.000-08:00

Normal bir insanın hayatında hem kendi bütünlüğünü muhafaza etmek, hem dışındaki dünyaya uyum sağlamak, hem de sözgelimi çocuk büyütmek gibi değişik amaçları kapsayan ve değişik duyguları harekete geçiren yaşantılar vardır. Hayatımızı sadece tamamen yeterli ve hazır olduğumuz alanlarda yaşamıyoruz. Kimimiz iş hayatında, kimimiz karşı cinsle olan ilişkisinde, kimimiz de ebeveyn olarak zorlanıyoruz. İnsanlar, fazlasını yapabilmeyi çok isteseler bile, kişilik yapılanmalarının ve ruhsal malzemelerinin dayattığı sınırlar içerisinde var olmak zorundadır; bu sınırların dışında ise yeterli olamadıklarını ve yerlerini dolduramadıklarını görmek zorunda kalırlar. Bütün bu yaşantılar acı, sevinç, kendine güven, yetersizlik, suçluluk gibi birçok duygu oluşturur. Fakat bu duygular herkeste aynı içerikte değildir. Kimisi yaptığı bir yanlışı insani bir hata olarak değerlendirilirken, aynı durum başka birisi için büyük bir utanma konusu olacaktır. Bu farkı, büyük ölçüde “hâkim duygu” oluşturur.
İnsanın nasıl bir dünyada yaşadığını hâkim duygusu ve bununla beraber duygu dünyası belirler. Yaşadığımız dünya korku dolu bir yer midir, içinde sevgi var mıdır, bizi içine kabul etmekte midir, yoksa her an bizi dışlayacak bir yer midir? Böyle olunca, hâkim duygu insanın birçok tutumunu, dünyaya bakışını ve kişilik özelliklerini belirleyecektir. Örneğin korkuları fazla olan bir insanın çok temkinli olması ve hayatın tehlikelerini gözünde büyütmesi beklenir. Bu insanın ebeveyn olduğunda korkularını çocuğa yansıtmaması, çocuğun bu tutumdan etkilenmemesi ve korkak bir çocuk olmaması beklenemez çünkü çocuğunu fazlasıyla korumaya çalışacak ve kendi korkuları yüzünden çocuğun dünyayı olduğundan daha tehlikeli bir yer olarak algılamasına yol açacaktır. Bu kişi, çocuğun yaşam deneyimini fazlasıyla sınırlar ve ürkek olmasına yol açar. Ebeveyn, çocuğun dış dünyaya yönelmesini geciktirdiği için ebeveyn olarak en uygun büyütme koşullarını oluşturamayacaktır.
İnsanın doğumundan sonra içinden geçtiği üç büyüme dönemine karşılık geldiğini düşündüğüm üç kişilik örgütlenme düzeyi ve bu düzeylerin hâkim duyguları şunlardır: “Kendini kötü hissetmekten kaçınma” (bebeklik çağı), “hayatta kalma dürtüsü” (erken çocukluk çağı) ve “sevgi duygusu” (3 yaş sonrası çocukluk ve erişkinlik çağı).
İnsanların kişilik sistemleriyle ilgili gözlemler arttığında, bazı kişilik sistemlerinin öncelikli olarak insanın dağılmaktan, parçalanmaktan, bütünlüğünün bozulmasından kaçınmaya çalışması üzerine kurulduğunu görürüz. Bu durumda ruhsal yapılanmanın önceliği, tamamen, kendini bir sistem olarak sürdürme amacını gerçekleştirmektir; bütün çaba, yok olmaktan kaçınmaktır. Bu durumda sistem zayıftır ve dengesi her an bozulabilir. Bu, bebeklikteki duruma benzer.
Bebeğin ruhsal alanının, doğum travmasındakine benzer bir biçimde yok olma korkusu ve yok edici bir öfke ile dolmaktan korunması gerekir. Bu travmatik durumun sürüp gitmesi, var olamamak anlamına gelir. Bu nedenle, doğumdan itibaren ruhsal refleksler, bebekte büyük bir gerginlik, benlikte parçalanma ve bununla beraber açığa çıkan yok olma ve hiç olma korkularından kaçınmayı sağlayacak şekilde oluşmuştur. Bebek gerginleşmeye ve korkmaya başladığında annesini istemeye, huzursuzlanmaya ve ağlamaya başlar. Bu belirtiler bebekte yok olma korkusunun başladığını gösterir. Bebeklik döneminde anne, bebeğin kendini kötü hissetmesini engelleme işlevini üstlenmiştir ve bebeğiyle ilişkisi ne kadar güçlüyse, bu işlevi o kadar iyi biçimde yerine getirir. Bebeğin bütün ruhsal sistemi “kendini kötü hissetmekten kaçınmak” üzerine kurulmuştur.
Örgütlenme düzeyinin en basit seviyede olduğu bu kişilik sisteminde bütün çaba, yoğun bir gerginlik, sıkıntı ve yok olma korkusundan oluşan bir duygu karışımından kaçınmaktır. Böyle insanlar ağırlıklı olarak kendilerini öfkelerinin artmasından ve ağır bir değersizlik duygusundan korumaya çalışırlar. Bebeklikte annenin yaptığını, bu kişilerde oluşan kişilik sistemi yapmaya çalışmaktadır. Zaten kaçınmaya çalıştıkları ağır duygular ortaya çıkarsa bütün işlevselliklerini kaybederek çocuklaşır, hatta bebekleşirler. Kendilerini tekrar toparlayana kadar bakıma ve ihtimama muhtaç hale gelirler. Bu kişilik organizasyonuna sahip kişilerde çok fazla haset ve yok edici öfke vardır; yok olma korkusu taşırlar; ruhsal olarak hastalanma riskleri vardır.
Doğal olarak bu insanların öncelikleri kendilerini korumak olduğu için, en fazla donanım ve vericilik gerektiren, hayatın en zor alanını oluşturan sevgi ilişkilerinde yerlerini doldurabilmeleri zordur; eş ve ebeveyn olarak zorlanacaklardır. Dışarıdan bakılınca kendi merkezli, bencil, sorumluluklarını yeterince yerine getiremeyen, rahatına ve keyfine düşkün kişiler olarak görüleceklerdir. Aslında öncelikleri kendilerini gergin, sıkıntılı ve öfkeli olmaktan, yok olma korkularından korumak ve bu nedenle kendilerine iyi gelecek fantezilerini sürdürmek olan bu insanların elinden gelen ancak bu kadardır.
Bir üst kişilik sistemine geçebilmiş insanlarda ise çeşitli ruhsal sorunlar olabilir ama ruhen hastalanma tehlikesinden uzaklaşılmıştır. Bu kişilik organizasyonundaki kişiler bulundukları ortamla baş etmeye, yeterlilik geliştirmeye, dünyanın tehlikelerinin altından kalkmaya ve bunların sonucu olarak da dünyayla uyumlu olmaya çabalarlar. Onlar için yeterliliklerini artırmak, güçlenmek, kendilerini güvence altına alabilmek, “hayatta kalma”yı garantilemek en önemli amaçtır. Bu insanların duygu durumu, annesine bağlanmış, onun sevebileceği bir çocuk olmaya çalışan 2 yaş çocuğu gibidir. Korkulardan kurtulmanın, dünyayı kendileri için daha az tehlikeli bir yer haline getirmenin ve kendilerini güvence altına alabilmenin yolunun donanım sahibi olmaktan, güçlenmekten geçtiği, bu kişilik örgütlenmesindeki kişiler tarafından iyice anlaşılmıştır. Dış dünyayı sevebilmek ancak bu aşamadan itibaren mümkün hale gelmeye başlar çünkü herhangi bir şey bizde büyük bir korku yaratıyorsa ve varlığımızı tehdit altında tutuyorsa onu sevebilmemiz mümkün değildir. Bu kişilik örgütlenmesinin hâkim duygusu, “hayatta kalma dürtüsü“nü gerçekleştirebilmektir.
Normal gelişme koşullarına sahip bir çocuk 3 yaşından sonra anne ve babasını oldukları gibi sevmeye, onların da ihtiyaçları olduğunu anlamaya başlar. Kız ya da erkek çocuğun bu süreçte oyunlarında, fantezilerinde, hayatta üstleneceği rollere kendisini hazırladığını gözleriz çünkü anne babalarının varlığında korkularından kurtulmuşlardır ve artık ruhsal meşguliyetleri gelecekte üstlenecekleri rollere hazırlanmak üzerinedir. Bu çocuklar gelecekte dünya gerçeğinin altından kalkabilecek donanımı oluşturmaya çalışmaktadır. Kişilik sistemleri gereği hayatı sevebilir ve içlerindeki sevgiyi kendilerini geliştirmek, sevdikleri varlıklar için emek vermek, sorumluluk üstlenmek, hayatı ve ilişkileri üretmek için kullanabilirler. Bütün örgütlenmiş sistemlerde olduğu gibi, insanın da ruhsal yapılanması ne kadar zayıf ve tehlikelere açıksa o düzeyde korunma amacı, ne düzeyde güçlü ve sağlamsa o düzeyde üretkenlik, yaratıcılık, verimlilik ve mutluluk amacı öne çıkar. Bu kişilik örgütlenmesinin hâkim duygusu, “sevgi”dir.
Bu aşamada, “kendini kötü hissetmekten kaçınma”ya ve “hayatta kalma dürtüsü”ne duygu ismini vermenin doğru olup olmadığını tartışmak isterim. Adı üzerinde, birisine “kaçınma reaksiyonu”, diğerine “dürtü” demekteyim. Kaçınma reaksiyonu olarak adlandırdığımız tutum güçlü olduğunda ve zihinle denetlenemez bir özellik gösterdiğinde reflekse benzer bir davranışı akla getirmektedir. Gerçekten de, “kendini kötü hissetmekten kaçınma” neredeyse bir refleks gibidir. Bir insanın, her yaptığı şeyin ve her türlü eğiliminin altında “kendini kötü hissetmekten” kurtulma arzusunun yattığını anlaması bu eğilimlerini değiştirmez; bu eğilimler akılla denetlenemez. Reflekse benzer kaçınmayı harekete geçiren, “gerginlik, sıkıntı, öfke ve korku” karışımı bir duygudur. Bu duygunun belirmeye başlaması, derhal bundan kurtulacak yolların aranmasına neden olur. Birçok savunma mekanizması hizmete sokulur ve bu duygu ortadan kaldırılmaya çalışılır. Durum, insan bedeninin acı veren bir uyaran karşısında hissettiğinden farksızdır.
Bu duygu filozoflar, yazarlar, psikoloji ve psikanalizin kurucuları tarafından çeşitli isimlerle tanımlanmaya çalışılmıştır. Buna anksiyete, anguaz, öfke, kaygı, bunaltı, elem gibi isimler verilmiştir. Bu tanımların ve isimlerin hiçbirisinin burada anlatmaya çalıştığım duyguyu tam karşılamadığı kanaatindeyim. Bu duygunun nereden kaynaklandığını ve tanımlanmasını ileri bölümlere bırakarak, kısaca, kendini kötü hissetmeye yol açan duygunun “yok edici öfke” ve “yok olma ve hiçleşme, hiç olma korkusu”nun bir karışımı olduğunu ve bu iki duygunun ortaya çıkmasının büyük bir gerginlik doğurduğunu söyleyebilirim.
Hayatta kalma dürtüsünün ruhsal alana çıkması ise bir duygu aracılığıyla olur. Biz böyle bir dürtümüz olduğunu bu duygu aracılığıyla anlarız. Hayatta kalmamızı tehdit eden her şey bizde korku uyandırır; dolayısıyla korku, hayatta kalma dürtüsünü aktif hale getirir ve bu korku sayesinde hayatta kalmayı becerebiliriz. Bu yüzden, hayatta kalma dürtüsünün, nihai amacı olan hayatta kalma durumunu korku duygusu sayesinde gerçekleştirebildiğini söyleyebiliriz. Bu kişilik örgütlenmesindeki korku, ilk kişilik örgütlenmesindeki yok olma korkusundan farklı olarak “tehlikeler karşısında duyulan korku”dur.
“Gerçeklik sevgisi” olarak da nitelediğim üçüncü kişilik örgütlenmesinde sevginin duygu olarak yöneticiliği net bir şekilde görülür. Bu üçüncü ve en gelişkin kişilik örgütlenmesindeki temel amaç kendimize sevgi içinde yaşayabildiğimiz bir dünya kurmaktır. Çalışkanlık, dürüstlük, adil olmak, hak hukuk bilmek, kimseyi kullanmamak gibi özelliklerimiz bu amaca erişebilmek içindir.
Her bir kişilik örgütlenme düzeyinin hâkim duygusu farklıdır ve hâkim duygu bütün sistemin arka planını oluşturur; her şey bu duygunun zemini üzerinde oluşur, dolayısıyla, devamlı ön planda hissedilen bir duygu değildir. Örneğin bebeksi öfkesi çok fazla olan ve bu sebeple işlevselliği sınırlı, bazen hastalanma riski taşıyan bir insan, içinde oluşan “kendini kötü hissetme” duygusuyla aslında farkında olmadan öfkesinin yatıştırılması için çabalar. Bunu yapan bilinçli kendisi veya zihni değildir, kişilik sistemidir. Aynı şekilde, korkusu fazla olan bir insan birçok tedbir alarak bu duygusunu hiç fark etmeden yaşayabilir, ama aslında hayatı korkusu tarafından yönetilmektedir. Bazen bir duygunun şiddeti bütün ruhsal yapılanmayı tek bir duygu durumuna ve amaca kilitleyebilir. İnsanı başka hiçbir şey hissedemez ve düşünemez hale getirebilir. Sözgelimi yukarda sözünü ettiğim “kendini kötü hissetme” duygusu ya da korku duygusu da şiddetli olduğunda insanı böyle bir duruma sokar; kişi hiçbir işlev göremez hale gelir.

Hâkim duygu ve duygusal çatışma

2016-02-05T12:30:00.002-08:00

Duygular, kişinin davranışlarının amaçlı olabilmesi için gereklidir. Aksi takdirde ya kişi ne yapacağını bilemez ya da hayatı sürekli kendi kendini tekrar eden bir oyuna dönüşür; monoton, sıkıcı, anlamsız ve heyecansız bir hayat yaşanır. Duygu dünyalarıyla ilişkisini kesmiş insanların kendilerini bir oyunun içindeymiş gibi hissettiklerini, hem kendilerinin hem de hayatlarının hakikiliğini algılayamadıklarını ve sıklıkla anlamsızlık ve yabancılaşma duygularının ortaya çıktığını görürüz. Duyguların kullanılamamasının kişiyi ne kadar işlevsiz hale getirdiği konusundaki en görünür durumlardan biri, iki zıt duygunun aynı anda hissedildiği duygusal çatışmalardır. Duygusal çatışmaların en yoğun olduğu durumlarda kişilik bütünleşmesi tamamlanmamıştır; kişinin bir tarafı bir şey isterken, başka bir tarafı tam tersini istemektedir. Çatışma durumları, bir duygunun öne çıkıp belli bir amaca doğru hareket edilmesini sağlayamamasının örneklerini oluşturur.
Bazen de gerçekçi tarafımız ile fantezi dünyamız arasındaki çatışma bizde acılı bir kararsızlık durumu oluşturur. Bir hasta, beraber olduğu kız arkadaşıyla ilgili olarak büyük bir kararsızlık içindeydi; onunla evlenme isteğiyle ayrılma isteği arasında gidip geliyordu. Şikâyetlerinden, kadın arkadaşını fantezilerindeki ilişkiyi oluşturamayacak birisi olarak değerlendirdiği fakat bir yandan da kadına, ondan ayrılmakta zorlanacağı bir ruhsal yatırımı yapabildiği anlaşılıyordu. Aslında hasta kız arkadaşını seviyordu ama fantezilerini de seviyordu ve bunlardan vazgeçemiyordu. Bu durum hastada birbiriyle çelişen duygular uyandırıyordu. Aslında hastanın gerçeğe yönelmiş tarafıyla fantezilerinden vazgeçemeyen tarafı arasındaki çatışma gerçeklik sevgisinin artmasıyla çözülür ve kişilik bütünleşmesinin önündeki engel kalkmış olur. Bir tarafımız bir şey, başka bir tarafımız da onun tam tersi bir şey söylediğinde, bir duygunun öne çıkarak yönlendirici olamadığı bir durumla karşı karşıyayız demektir. Bu durum bizi karar veremeyecek, iş göremeyecek bir hale getirir.
Ne yapılması gerektiğini gösteren hâkim ve yönlendirici bir duygunun belirememesi, kararsızlık olarak görünen bir hareketsizlik yaratır ve işlevsellikte kayıp oluşturur. Bu çatışma durumlarında, ruhsal sistemin amaçlı bir biçimde çalışabilmesi için yönlendiren bir duyguya ne kadar ihtiyacımız olduğunu net olarak görürüz. Bazı kişilik yapılanmalarında, örneğin obsesif özellikleri belirgin olan kişilerde, kişinin kendisini aklıyla idare etmeye çalıştığını ve duygularını yeterince ciddiye almadığını görürüz. Bu insanlar sürekli birtakım kararlar verirler ama bunları -nedenini tam anlamadan- bir türlü uygulayamazlar. Hatta bu sebeple kendilerine çok kızarlar. Halbuki aslında yanlış kararları uygulamaya çalışmaktadırlar. İçsel gerçekleri, duygularını hesaba katmadan verdikleri kararlara, yanlış kararlara direnmektedir.
İnsanın iç dünyasında büyük bir öfke veya korku uyandığında, sürekli bu duyguları hissederek yaşamak çok zor olduğundan, bir süre sonra kişi duygusal dünyasıyla ilişkisini keser ve hiçbir şey hissetmeden yaşamaya başlar. Örneğin deprem gibi çok büyük bir tahribat oluşturan tabii afetlerden sonra, toplama kamplarında bulunan insanlarda ya da travmatize edici herhangi bir olaydan sonra bu hissizleşmeyi görürüz. Duyguların hissedilememesi insanları amaçsız, oradan oraya sürüklenen, pusulası bozulmuş bir gemi haline getirir. Bundan da anlaşılıyor ki, insanın kendisini doğru idare edebilmesinde duyguların çok önemli bir işlevi vardır; duyguların yönlendirici olamaması kararsızlık, boşluk, kaybolmuşluk hali yaratır.
“Hâkim duygu” ya da “yöneten duygu” ismini verdiğim kavram, ruhsal yapılanmanın işlevselliğinde bir kayıp olmadan varlığını sürdürebilmesi için ruhsal sistemin kullanmak zorunda olduğu yön gösterici bir duygudur. Bu duygunun olmaması halinde ruhsal sistem kendini doğru idare edemeyecektir. Örneğin “kendini kötü hissetmekten kaçınma” duygusu, kişinin öfkesindeki artışın hastalanmaya, “psikoza” varmasını engeller. Ya da “hayatta kalma dürtüsü” ve hayatta kalmanın tehlikeye girdiği durumlarda oluşan korku kişinin kendisini geliştirmesini, yeteneklerini artırmasını, tedbirler alarak kendine bir dünya kurmasını sağlar. Eğer bunlar yapılamazsa, kişi kendisini güven içinde hissedebildiği çok kısıtlı bir alanda yaşamak zorunda kalır.
Bu örneklerde de görüldüğü gibi, bütün ruhsal sistem bu hâkim duyguyu hesaba katarak ve rehber alarak örgütlenmiştir. Bu yüzden, var oluşumuzun her alanında büyük bir etkisi vardır. Hâkim duygu kişiliğin parçalanmadan ve bölünmeden tutarlı bir bütünlük taşımasını, kişilik sisteminin kendi gerçeğine en uygun verimliliği yakalamasını mümkün kılar. Bu kadar önemli bir işlevi olan bir duygunun çok fazla etkili olması ve bütün sistemi yönetmesi de zaten beklenir. Hâkim duygunun hangisi olacağını tamamen içsel gerçekliğimizin, hakikatimizin nitelikleri belirler. Temel belirleyici faktör, ruhsal enerjimizdeki öfke içeriğidir. En öfkeli içerikte en bebeksi örgütlenme biçimi olan “kendini kötü hissetmekten kaçınma” durumu mukadderdir. Öfkenin en az olduğu durumlarda ise kişiyi gerçeklik sevgisi yönetir.
Demek ki hâkim duygu ruhsal sistem üzerindeki etkinliğini yine duygular aracılığıyla gerçekleştiriyor. “Kendini kötü hissetmekten kaçınma” önceliğini yaratan etken, büyük bir ruhsal acı kaynağı olan, “gerginlik, sıkıntı, öfke, korku” karışımı olan duygudur. Neredeyse, yandığında refleks olarak elimizi çekmemiz gibi, söz konusu karışım ortaya çıktığında da bu yakıcı duygudan kaçınacak bir yol ararız. Eğer bir insanın iç dünyasında bu taşınamaz duygu karışımı fazla kalmışsa, bunun ortaya çıkmasından kaçınmaya çalışmaktan başka yapabileceği bir şey yoktur. Zaten bu duygu karışımından kaçınamamak travmatik bir durumun ortaya çıkmasına yol açar, büyük bir ruhsal hasar oluşur.
“Hayatta kalma dürtüsü”, tehlikeler karşısında duyulan korku duygusu aracılığıyla etkisini sürdürür. “Sevgi” duygusu ise dünyanın ve başta kişinin kendisi olmak üzere insanların sevilebilir olmasını sağlamaya çalışır. Bütün bu sebeplerle, anlatmak istediğim kavramı en iyi karşılayan terimin “hâkim duygu” veya “yöneten duygu” olduğunu, buna tekabül eden duyguların da “yok edici öfke” ile beraber “yok olma korkusu”, “tehlikeler karşısında duyulan korku” ve “sevgi” olduğunu düşünüyorum.

Sistemin aklı

2016-02-05T12:29:00.000-08:00

Hâkim duygunun kişiliğin parçalanmadan ve bölünmeden tutarlı bir bütünlük taşımasını, kişilik sisteminin kendi gerçeğine en uygun verimliliği yakalamasını mümkün kılması bize, kişilik örgütlenmelerinin kendine göre bir “akıl” taşıdığını düşündürmektedir. “Sistemin aklı” diyebileceğimiz bu unsur, sistemin iyi olma halini sağlamaya ve sürdürmeye yöneliktir. İnsanın kendi iradesi ve değer sistemi, “sistemin aklı” üzerinde hiçbir zaman egemenlik oluşturamaz. Çoğu zaman deneyimlerle şekillenmiş olan ve zihinden tamamen bağımsız olan bu yapı, akıldan daha bilgedir. Neredeyse fizik kanunları kadar etkin kanunlar söz konusudur; sistemin kendi gerçeğinden kaynaklanan rasyonalitesi, aklın, değer yargılarının ve zihnin müdahalelerine rağmen hükmünü sürdürür.
İnsanın kendi aklından ve iradesinden daha güçlü, çoğu zaman daha bilge bir “sistem aklı” olduğu düşüncesi, tarih boyunca da birçok metafizik kavramın oluşturulmasına ve kullanılmasına yol açmış olmalıdır. Bu sistemin nasıl oluştuğunu ve nasıl böyle bir işlev oluşturabildiğini tartışmak gerekir diye düşünüyorum.
En ilkel ve bebeksi kişilik örgütlenmesi olan “kendini kötü hissetmekten kaçınma” üzerine düşünmeye çalışalım. Yeni doğan bebek meme emerken veya beslenirken karnını doyurmaktadır ama aslen kendisini daha iyi hissetmeye çalışmaktadır çünkü beslenmek, gerginlik oluşturan bir ruhsal enerjinin deşarjına ve rahatlamaya, bunun sonucunda da “kendisini daha iyi hissetmesine” yol açar.
Ruhsal olarak en ağır problem olan otizmde de benzer refleksler gözlenir. Otistik çocukların dönme ve sallanma gibi birçok davranışı kendini kötü hissetmekten kurtulup anne karnındaki huzuru tekrar yaşama, kendini iyi hissetme amacına yöneliktir. Fakat elbette yeni doğan bir bebek veya otistik bir çocuk davranışlarının anlamını bilmez. Meme emmenin ona neden iyi geldiğine, sallanmanın neden rahatlatıcı bir etki yaptığına dair en ufak bir fikri yoktur; bunu sağlayan, “sistemin aklı”dır. Bu akıl o denli güçlüdür ki, otistik bir çocuğun sallanma ya da dönme isteğini durduramazsınız. Hatta onu anlamayıp engellemeye çalıştığınızda kendini daha da kötü hisseder, anne karnına dönme isteği artar ve daha fazla sallanmaya veya dönmeye başlar. Otistik çocuk ısrarla engellenmeye çalışılırsa, ortaya, çocuğun kendisine de yönelebilen müthiş bir öfke çıkar.
Buradan şöyle bir sonuç da çıkıyor: Demek ki canlılık baştan beri, doğumdan itibaren, anne karnı ile kıyaslandığında bir mutsuzluk kaynağıdır, kendini kötü hissetmeye müsait bir durumun oluşmasına yol açar ve biz hep bu olasılıktan kaçmaya çalışırız. Bu, bir fizik kanunu gibi, bir refleks gibi etkili ve durdurulamaz bir eğilimdir. Kendini kötü hissetmek olarak adlandırdığım durumda ortaya çıkan korku, gerginlik, sıkıntı ve öfke karışımı duygu da tabiatı gereği bundan kaçınma çabası oluşturur.
Doğum, insan yavrusunda büyük bir ruhsal altüst oluşa sebep olur. Bebek doğum sırasında kendisini “hiç olmuş”, “yok olmuş” hisseder. Fakat kedi ve köpek gibi evcil hayvanların yeni doğmuş yavrularını gözlediğinizde, onlarda doğum travmasına rastlamazsınız. Yavrular acıkmayla ilgili bir gerginlikten kaçınmayı bilir gibi davranırlar. Karınları doyduğunda sanki anne karnındaymış gibi yaşamayı sürdürürler. Dış dünyayı yavaşça fark ederler ve dünya onlarda korku yaratmaz, sanki hep oradaymış gibi davranırlar. Halbuki insan yavrusunun dengesi çok kolay bozulur ve yeni doğan bebeğin annesine ihtiyacı sadece doyurulma, bakılma içerikli değildir; anneye gerginliğin ortadan kaldırılması gibi ruhsal bir ihtiyacın da olduğu gözlenir. Bebeğin dengesinin çok kolay bozulmasından dolayıdır ki, insan yavrusu kendini kötü hissetmekten kaçınmayı ustaca, bir refleks kadar etkili bir biçimde kullanmayı öğrenmek zorunda kalmıştır. Eğer bebek bu ustalığı edinemezse, büyük olasılıkla canlılığını sürdüremez, bağışıklık sistemi çöker ve bir sebeple ölür.
Bebek iyi bir annelik alıyorsa, büyüdükçe gelişir. Bunu sağlayan, bebeğe bakan kişilerin, özellikle annenin bebeği koruyan ve duyarlılık içeren tutumunun bebek tarafından içselleştirilmesidir. Anne, daha baştan itibaren bebeğe gösterdiği duyarlılıkla onun kendisini kötü hissetmesini engellemeye çalışır, yani bebeğin doğal sistemine uygun davranır. Annenin bebeğe karşı hissettikleri arasında onun mutlu, huzurlu ve iyi olmasını dilemek ve bunun gereklerini yerine getirmek vardır. Böylece bebek, annenin kendisiyle kurduğu ilişkiyi bütünleşme döneminde -bebekliğin 6. ayı ile 9. ayları arası- içselleştirir ve kişilik örgütlenmesinin travmadan korunma refleksine uygun bir etki, içselleştirilmiş annelik olarak bebeğin yapısına eklenmiş olur. Bu sayede bebek, büyüdükçe çocuk ve erişkin de kendisini mutlu, huzurlu ve doygun bir durumda tutmaya çalışır. Normal koşullarda hayatı boyunca da ustalaşarak bu tutumunu sürdürür. Bir anlamda kendisine annelik yapmayı sürdürür.
Annenin tutumunun doğru bir sistem aklının oluşmasında ne derece önemli bir rolü olduğunu, ağır problemli insanlarda görürüz. Böyle insanlar kendilerini huzurlu, mutlu, güvenli olacak şekilde idare edemezler. Anne zamanında bu rasyonaliteye uygun davranamamışsa, insan da sürekli kendisinde gerginlik oluşturacak şekilde yaşar.
Yirmili yaşlarının sonlarındaki bir erkek hasta, devamlı kendisini başkalarıyla kıyaslıyordu. Başkalarının özellikleri ve sahip oldukları gözünde büyüyor, kendini ise devamlı yetersiz ve eksik buluyordu. Bu hasta, bu özelliğiyle intihar düşünceleri taşıyor ve acı çekmekten bıktığını söylüyordu. Hastanın devamlı hasedini kaşıyarak yaşaması ve kendini haset içinde yanar bir hale getirmesi ona yardım etmeyi çok zorlaştırıyordu. Hastanın kendisini devamlı kötü hissettiren yapısı son derece dikkat çekiciydi. Annesi, bütün çocukluğu ve gençliği boyunca oğlunu başkalarıyla kıyaslayarak terbiye etmeye, devamlı yeğenleri, komşu çocuklarını örnek göstererek oğlu üzerinde bir baskı oluşturmaya ve böylece onun daha başarılı olmasını sağlamaya çalışmıştı. Hasta da aynı tutumu, kendisinde sürekli bir gerginlik, öfke ve haset oluşturmasına rağmen, annesinin kendisiyle kurduğu ilişki biçimini devam ettiriyordu. Bu örnek, annenin tutumunun kişilik yapılanmasını yöneten “sistem aklının” oluşmasında ne kadar etkili olduğunu göstermektedir.
Kişilik sistemlerinin genel işleyiş biçimi, varlığını sürdürmek ve verimli olmak gibi bir sistem aklını taşır. Bu sistem aklının büyük oranda annenin bebeğini/çocuğunu hayatta tutmak ve korumak, onun iyiliğini istemek, ona verebileceklerini elinden geldiği kadar verebilmek gibi duygu ve isteklerden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Bebekliklerinde anneyle yeterince yoğun bir ilişki yaşayabilmiş insanlar, annenin iç dünyasının bir parçası olan bu duyguları sezerek içselleştirirler. Bunların bebeklikte içselleştirilmesi, zihinden ve akıldan bağımsız bir biçimde hayat boyu etkili olmalarına yol açar; kişinin kendisiyle ilişkisinin doğal içeriğini oluşturur. Akıl hastalığı düzeyinde problemleri olan insanlarda, kişinin kendisine sevgi ve şefkat duyması anlamındaki sistem aklının ya hiç olmadığını ya çok yetersiz olduğunu görürüz. Hastalığın seyrinde bu özelliğin çok önemli bir payı vardır. Kendine karşı sevgisi ve şefkati olmayan hastalar kronikleşme eğilimi gösterirler. Ayrıca annenin yakın korumasından ve itinasından yoksun büyüyen insanların çok kolay kaza yaptıklarını, kendilerini korumakta çok beceriksiz olduklarını da gözleriz.
Her kişilik örgütlenme düzeyinin temel prensipleri zarardan korunma, hayatta kalma, alabileceğini alma, yapabileceğini yapma gibi ortak özellikler gösterse de, hâkim duygu ile beraber “sistem aklı” da farklılık gösterir. Örneğin belli bir durum karşısında kendini kötü hissetmekten kaçınmak üzere yapılanmış insan ile gerçeklik sevgisi oluşturmuş insan farklı tepkiler verir. Bu iki insanın donanımı, duygusal dünyaları, öncelikleri arasındaki fark kendini herhangi bir olayın algılanmasında, yaşanışında, değerlendirilmesinde ve tepkilerin yansıdığı davranışlarda gösterir. En basitinden, kendini kötü hissetmekten kaçınmak üzerine yapılanmış insan ya başkalarını kabahatli bulmak eğilimindedir ya da kendisini ağır bir biçimde, günahkâr olarak tanımlayacak kadar suçlar. “Gerçeklik sevgisi” geliştirmiş insan ise sorumluluğunu alır ve deneyimi kendisiyle yüzleşme, ders alma ve gelişme için kullanabilir. Bu durumdaki suçluluk duygusu hatanın ağırlığı ve verdiği zarar oranında olacaktır.

Hâkim duygu üzerine iki örnek

2016-02-05T12:27:00.001-08:00

VAKA 1
İlk hâkim duyguyu, “kendini kötü hissetmekten kaçınma” olarak adlandırmıştım. Aşağıdaki örnek, bu örgütlenmenin gelişmiş seviyelerine aittir, ilk basamakları ise şizofreniye kadar uzanır.
G., 40 yaşında, evli, erkek bir hasta. Karısıyla birlikte 14 yaşındaki oğullarının durumunu konuşmak için geldiler. Çocuk, evde her istediğini yaptırmak istiyor, istekleri yerine getirilmediğinde öfke krizleri içine giriyor, küfür ediyor, anne babasına saldırıyormuş. Anlatılanlardan, çocuğun dış dünyaya yönelemediği, daha çok evde oturma eğilimi gösterdiği, bu sebeple okul hayatını da sürdürmekte zorlandığı anlaşılıyordu. Okulda da arkadaşlık oluşturmakta, derslere katılmakla zorlanıyormuş. Daha çok evde olduğu ve annesi daha kural koyucu olduğu için annesiyle çok sık kavga ediyormuş ve bu kavgalar annesine küfürlü, sözel ve fiziksel saldırıya kadar varabiliyormuş.
Anne, çocuğun bu halde olmasının sorumlusu olarak babayı görüyor ve babanın küçüklüğünden beri çocuğun her istediğini yapmaya eğilimli olduğunu, çocuğa hiç kural koyamadığını, bütün kuralları kendisinin koymak zorunda kaldığını, bütün gün çocuğun isteklerine, sorumsuzluklarına kendisinin muhatap kaldığını ve “hayır” diyen kişi olarak çocuğun gözünde evdeki “kötüyü” temsil ettiğini anlatıyordu.
G., aile içinde otorite figürü olamadığını kabul ediyor, bu yüzden çocuğunun da zarar gördüğünü artık anladığını söylüyordu. Yine de çocuğu mutsuz gördüğünde buna katlanamadığını, çok üzüldüğünü ve dayanamayıp istediği şeyi yapmaktan kendisini alamadığını ekliyordu. Ayrıca gerek evde, gerek dış dünyada aksamalarını fark ettikçe canının içki istediğini, son zamanlarda içme eğiliminin arttığını, ancak içince gerginliğinin azaldığını ve dinlenebildiğini ifade ediyor ve yardıma ihtiyacı olduğunu söylüyordu. Bütün bu anlatılanlarla ve çocuğun babasının açık yardım alma talebi dikkate alınarak, seansların erkek ile sürdürülmesine ve gerektiğinde çocukla ilgili olarak da, anne babanın işbirliğini temin etmek üzere bir araya gelinebileceğine karar verildi.
Hasta, babasının arka planda olduğu ve ailenin yönetiminin annesinde olduğu bir ortamda büyümüş. Çocukları olana kadar karıkoca olarak çok iyi anlaştıklarını anlatıyor. G.’nin tüm ilişkilerinde gözlenen karakteristik yapı, karşısındaki kişilerin beklentilerine uygun davranmak ve onları memnun etmek; bunu sevilme ihtiyacına bağlıyordu. İşyerinde her işe kendisinin koşulduğunu ama hakkının verilmediğini, maddi koşullarını zorlayarak karısının isteklerini karşılamaya çalıştığını ama onun istek ve şikâyetlerinin bitmediğini, çocuğunu mutlu etmeye çalıştığını, her istediği oyuncağı almaya ve her istediğini yapmaya uğraştığını söylüyordu. Zaten gençlik yıllarının başlangıcından beri etrafındaki herkesin başı sıkıştığında kendisinden bir şeyler istediğini ekliyordu. Başka bir deyişle, bütün hayatını hem kendisini hem de etrafındaki insanların kendilerini iyi hissetmelerine adamıştı. Bunların karşılığını bulamamış olmaktan dolayı çok mutsuz olduğunu, ayrıca bu tutumunun kendisine, karısına ve çocuğuna zarar verdiğinin farkında olduğunu da belirtiyordu. Değiştirmeye çalıştığı ama değiştiremediği bu tutumun bütün problemlerinin temelini oluşturduğunu, değiştiremedikçe kendisine çok kızdığını söylüyordu.
G., oğlu ve karısı da dahil çevresindeki herkese, aslında onlardan beklediği tutuma uygun davranıyordu; sanki insanları memnun ederse karşılığında insanlar da onu memnun edermiş gibi bir farz ediş içindeydi. Bu özelliği, kişilik yapılanmaları “kendini kötü hissetmekten kaçınmak” üzerine kurulu insanlarda görürüz; istekleri gerçekleştiğinde kendilerini “iyi” hissederler, gerçekleşmediğinde ise çok öfkelenirler. Hastanın duygusal dünyasına bakıldığında, bir bebek gibi her istediğinin olmasını beklediği, isteklerine duyarlılık gösterilmesini sevgi olarak tanımladığı görülüyordu.
Bu yapıdaki insanların bir bebekten farkı, başkalarına onlardan beklediklerini verebilmeleridir ve hayatlarının önemli bir kısmı kendilerine iyi gelecek durumlar tasarlayıp bunları gerçekleştirmeye çalışmak üzerine kuruludur. Tasarladıkları şeyleri gerçekleştirebileceklerine inandıkları sürece kendilerini iyi hissetmeye başlarlar ve bunları yapabilmek için çok fazla borca girmek, diğer sorumluluklarını ihmal etmek sıklıkla içine düştükleri açmazlardır. Fakat kendilerini kötü hissetmekten kaçınabilmek için yaptıkları birçok şey daha sonra büyük sıkıntılar oluşturur.
G. de bir yandan kendisini iyi hissettirecek yollar ararken, diğer yandan karısına ve oğluna iyi gelecek şeyleri oluşturmak için uğraşıyor, böylece onlarla ilişkisini bozmadan, onları da mutlu ederek, fantezilerini gerçekleştirerek yaşamaya çalışıyordu. Bu tutumuyla, karısını ve oğlunu da içerecek biçimde büyük bir içtenlikle, hep birlikte mutlu olmaya çalışıyordu. Hayatında olup bitenleri değerlendirirken bu tutumunda bir yanlış görmüyor, sadece bunun neden bir türlü olmadığını anlayamıyordu. Aslında yardıma ihtiyacı olduğunu söylemesi bu yüzdendi; bu kadar uğraşmasına ve her türlü fedakârlığı yapmasına rağmen neden herkesin birden mutlu olmasını sağlayamıyordu? Eksik bıraktığı neydi? Hastanın kafasındaki sorular bunlardı. Mevcut yapılanmasını, mutlu olacak biçimde sürdürmek istiyordu, değişmek gibi bir niyeti yoktu. Mutluluğun isteyerek elde edilebilecek bir hedef olmadığını, insanın birçok özelliğiyle bunu oluşturduğunu anlayamıyordu.
Hastanın bir bebek gibi, her istediğinin olmasını sevgi olarak tanımladığı dünyasında sözgelimi oğlunun istediği oyuncağı almamak onu sevmemek anlamına geliyordu. Dolayısıyla kendini oyuncağı almaya neredeyse mecbur hissederken göze alamadığı şey oğlunda öfke uyandırmak ve onun tarafından sevilmemekti çünkü kendisi böyle algılıyordu. Diğer taraftan, oğluyla tam bir özdeşleşim içindeydi ve bu yüzden, oğlunun isteğinin yerine gelmemesiyle kendi isteğinin yerine getirilmemesi aynı şeydi. Özdeşleşerek ilişki kurmak, kendisiyle başka insanlar arasındaki farkı tam algılayamamış, ayrışma süreci gecikmiş insanlarda görülen bir ilişki biçimidir. Bu kişiler başkalarıyla ilişki içindeymiş gibi görünmelerine rağmen aslında hep kendileriyle olan ilişkilerini tekrar ederler. Kendilerini acıma duygusu çok kuvvetli, çok iyiliksever, çok merhametli insanlar olarak addederler. Kendilerinden bekleneni yapmaya çok yatkındırlar, bir türlü hayır diyemezler.
İnsanlarla herhangi bir şekilde çatışmaya girmek hastanın korkmasına ve kendisini kötü hissetmesine yol açıyordu. Bu yüzden herkesi memnun edecek, uyum sağlayacak bir yol bulmaya çalışıyor, bu özelliğini de “iyi niyetlilik”, “iyi insan olmak” olarak tanımlıyordu. Halbuki bir insanın çatışmadan bu kadar korkması için, kendi öfkesinin bebeksi düzeyde, yani yok edici mahiyette olması gerekir. Bütün çabalarına rağmen bir türlü insanlarla arasında öfkesiz bir ilişki oluşturamıyor, bunun sonucu kendisini kötü hissediyor ve son çare olarak alkole yöneliyordu. Alkol kullanmayı kendisine yakıştıramamasına rağmen içme isteğini denetleyemiyordu, bunun için kendisine çok kızıyor, ancak içki miktarı giderek artıyordu.
Alkol, bu özelliklere sahip birçok insanda psikolojik acıyı durduracak bir ağrı kesici olarak kullanılır. Öfke, gerginlik, sıkıntı duygusu karışımı olan kendini kötü hissetme durumunu ortadan kaldırarak neredeyse dinlenmeyi, biraz rahat etmeyi ve çoğu zaman uyuyabilmeyi sağlar. Ancak, ruhsal sorunları ruhen büyüyerek çözmek yerine -örneğin isteklerini denetleyerek imkânlarına göre yaşamayı öğrenmek yerine- hissedilmez hale getirmeye yarar. Çoğu zaman içki, kişinin aslında kendisine duyduğu öfkeyi yatıştırma yollarından biridir.
Burada hastanın iki özelliği dikkati çekmektedir. İlkinde, hastanın başkalarından beklediklerini onlara vermek zorunda hissettiğini görüyoruz. Karşılık alamamasına ve özellikle oğluyla pek çok soruna yol açmasına rağmen bundan vazgeçemiyordu. Bu tutumda özdeşleşerek ilişki kurması önemli bir yer tutsa da, ölçüleri kaçmış da olsa, hasta, yakınlarına karşı sıcak duygular hissedebilen bir insandı. İkinci olarak da, hastanın eşine ve oğluna kalıcı bir ruhsal yatırım yapabildiği ve onları hayatında muhafaza edebilmek için çaba içinde olduğu görülüyordu. Hasta bütün problemlerine rağmen onlara karşı bir sorumluluk hissetmekte, yerine getiremediğinde suçluluk duymaktaydı. Bu iki durum, karşımızda kendi içinde bir bütünlük ve tutarlılık taşıyan, iyi organize olmuş bir kişilik örgütlenmesi olduğunu gösterir. Hasta, dünyayla arasında bir alma verme dengesi oluşturmaya çalışmıştı. Kişilik yapılanması bebeksi düzeyde olmasına rağmen hayatın içerisinde kalabilmesini bu özellikleri sağlıyordu.
Ayrıca, hasta duygusal ihtiyaçlarını kabullenmişti ve bağlanmaya, kendince sevmeye ihtiyaç duymaktaydı. Bu tip bir yapı, hastanın hem dış dünyayla hem de iç dünyasıyla ilgili bir “gerçekçi gözün” oluştuğunu gösterir. Bu göz, bekledikleriyle verebildiklerini tartarak ilişkileri belli bir gerçeklik temeli üzerine oturtmaya çalışır ve kişinin yeterli olduğu ölçüde kendine güvenmesini, yeterli olmadığı konularda daha dikkatli ve tedbirli olmasını sağlar. Kişi ne kadar dürüstse kendisine o kadar güvenileceğini, saygı görmek için saygın olmak gerektiğini kavramıştır. Bu şekilde oluşmuş bir yapı, tutarlı ve iyi örgütlenmiş yapıdır, dengeleri sağlamdır. Her ne kadar bu örnekte olduğu gibi alkolizme eğilim görülse de bu kişilerin akıl hastalığına yatkınlıkları yoktur. Bu tip özellikler “kendini kötü hissetmekten kaçınma” kişilik örgütlenmesinin üst düzeyinde görülür.

VAKA 2
Akıl hastalığı kapısının kapandığı ama kişinin hayatını korkuların belirlediği, bütün yaşam enerjisinin korunma ekseninde kullanıldığı daha gelişmiş, bu kez çocuksu diyebileceğimiz büyümüşlük seviyesi ve bu seviyenin hâkim duygusu, tehlikeler karşısında duyulan korkudur.
35 yaşında bir erkek hasta, iş hayatında ve sosyal yaşamında kendisini verimsiz ve çekingen bulduğu için gelmişti. Akrabalarıyla çalışıyordu ve aralarında bir yandan yüksek bir rekabet ve yarış, bir yandan da dayanışma vardı. Önemli iş toplantılarında, özellikle kendi çıkarlarını koruması gerektiğinde kafasını toplayamadığından, söylemek istediklerini söyleyemediğinden şikâyet ediyordu. Durumunu, “sanki aklımdakiler bir çekmecede ve lazım olduklarında çekmece kilitleniyor, bir türlü erişemiyorum; toplantı bittikten sonra çekmece açılıyor ama bir işime yaramıyor,” diye ifade ediyordu. Bu durumun onda ağır bir yetersizlik duygusu oluşturduğunu, kendisini aptal gibi hissettiğini söylüyordu.
Aynı şekilde, sosyal ilişkilerinde ve özellikle tartışma ortamlarında benzer bir kilitlenmenin olduğunu da ekliyordu. Ayrıca kalabalık ortamlarda, özellikle dikkatler üzerine toplandığında kendisini ifade etmekte ve göstermekte zorlanıyordu; oluşan gerginlik ve heyecan içinde konuşamaz, bazen konuşulanı dinleyemez hale geliyordu. Hasta, insanlarla rekabet duygusu oluşturmayacak şekilde ilişki kuruyordu. Genel olarak uzlaşma noktalarını vurgulayarak, farklılığını silerek ve bir çatışma durumunda karşısındaki insanın bakış açısına adapte olarak davranıyordu. Bu tutumunu suiistimal etmeyen arkadaşlarıyla ilişkisini sürdürüyor, daha rekabetçi ve açgözlü olan diğerleriyle görüşmeyi kesiyordu. Bu yüzden, görüştüğü insan ve arkadaş sayısı çok azdı.
Hastanın hayatının ayrıntılarına biraz daha girildiğinde, kendisi için esas yaşam alanı olan evini her türlü ihtiyacını karşılayacak, sinema için bile dışarı çıkmasını gerektirmeyecek şekilde tanzim ettiği dikkati çekiyordu. Bu haliyle bakıldığında, hastanın varlığını güvence altına alma ihtiyacının diğer bütün ihtiyaçlarından ağır bastığı görülüyordu. Hasta bu uğurda başarıdan, çıkarlarını korumaktan, kendisini gerçekleştirmekten vazgeçerek var oluşunu kısıtlı ama güvenli bir alanda tutmaya çalışmıştı.
Hasta dört yaşında annesini kaybetmiş, ancak o yaşa kadar annesi tarafından büyütülen sağlıklı bir çocukmuş. Diğer kardeşlerin kişilik özelliklerine bakarak, annenin çocuklarına yeterli bir annelik yapacak kapasitede olduğu anlaşılmaktaydı. Hasta, annesinin ölümünden sonra halası tarafından üç kardeşiyle birlikte halasının evinde büyütülmüştü, ancak kadının çocuklar için uygun bir büyüme ortamı oluşturamadığı anlaşılıyordu. Kadın çocuklarla bir ilişki oluşturamamış, sadece abisinin kendisine verdiği görevi, yani çocuklara bakmayı ve onları korumayı becermeye çalışmıştı. Hasta, annesinin kaybından sonraki çocukluk yıllarının ayrıntılarını hatırlayamadığını, genel olarak okula gitmek istemediğini, canının çok sıkıldığını ve halasının “gürültü etme, koşma, oynama, yapma” gibi ikazlarının kulaklarından gitmediğini söylüyordu. Bir duygu olarak da karanlıkta kalmışlık ve kaybolmuşluk duygusu taşıdığını hatırlıyordu.
Annenin ani ölümünden sonra babanın ayrı bir eve taşındığını biliyoruz. Erkek çocukların babalarını benimsemelerinde ve ona ruhsal yatırım yapabilmelerinde babanın çocukları dış tehlikelerden korumasının önemli yeri vardır. Bu durumda çocuk, ilerde de detaylı olarak anlatacağım gibi, omnipotansını (tümgüçlülüğünü) babaya aktarır. Bu aktarıma uygun ortamı oluşturan şey, babanın sağladığı güvenlik duygusudur. Hasta sadece annesini kaybetmekle kalmamış, koruyucu bir imge olan babayla de ayrı evlerde yaşamak zorunda kalmış, dolayısıyla, kendisini güven içinde hissedebileceği bir aile ortamı kalmamıştı. Annesinden sonra çocukların sorumluluğunu üstlenen kadın (halası), kendisi de çocuksu, geceleri çok fazla korkan, evhamlı bir kadınmış; böylece fazlasıyla kısıtlayıcı, dış dünyayı çok tehlikeli bulan bir büyüme ortamı oluşturmuştu. Bu ortamda çocukların dış dünyaya yönelimi engellenmiş, arkadaşlık ilişkileri kısıtlanmış, sadece akraba çocuklarıyla ilişki kurmasına izin verilmişti.
Baba, denizcilikle uğraşan başarılı bir işadamı ve ailenin tüm iş hayatını ve sermaye birikimini oluşturan kişiydi. Hasta, çocukluğu boyunca babasıyla sık sık buluştuğunu, babanın ona devamlı nasihatlerde bulunduğunu ve hayatı anlatarak öğretmeye çalıştığını hatırlıyordu. Babayla ilgili hatırladığı en önemli özellik onu çok akıllı ve yeterli, herkesle baş edecek güçte görmesiydi. Baba her zaman bütün ipleri elinde tutarmış; bunu işinde çok başarılı olarak, bir yandan devamlı okuyup çalışarak, diğer yandan da çevresindeki insanlara bir şeyler vererek yaparmış. Böylece kimsenin kendisine itiraz etmemesini sağlarmış. “Ne yapar eder, kimsenin kendisinden daha iyi olmasına izin vermezdi,” diyordu hasta.
Hastanın dürtülerini annesinden çekebilmesi için gereken koşullar, onu erken kaybettiği için ortadan kalkmıştı. Normal koşullarda, erkek çocuk 5 yaş civarında annesine dürtülerden arınmış bir sevgi duymaya başlar. Ancak annesine dürtüsel bir ilgiyle bağlı olduğu dönem (5 yaş öncesi) “korku çağı”dır; çocuk kendisini hem babası hem de dış dünya karşısında tehlike içinde hisseder. Babasının, kendisini annesine duyduğu dürtüsel ilgi yüzünden cezalandıracağından korkar. Çocuğun anneyle cinsellik yaşama arzularını içeren dürtüsel ilgisinin yoğun olduğu ve baba tarafından da cezalandırılma korkusu yaşadığı bu döneme, “ödipal dönem” denir. Babanın cezalandırmasından duyduğu korkuya ise “kastrasyon anksiyetesi”-“iğdiş edilme korkusu” denir. Bu vakada, hasta babasının ayrı bir eve taşınmasını ve kendisini terk etmesini bir ceza olarak algılamıştı. Çocuk bir anlamda iğdiş edilmişti; o yüzden hakkını korumaktan, insanlarla çatışma içine girmekten korkuyordu. Ruhsal gelişmenin iğdiş edilme korkusu aşılamadığı için durması, onun kişilik örgütlenmesinin “gerçeklik sevgisi” düzeyine erişmesini engellemişti. Hâkim duygusu, tehlikeler karşısında duyulan korkuydu.
Bütün bu nedenlerle, hastanın kişilik yapılanması hem annenin erken kaybı hem de babasının onları terk etmesi ve babanın diğer çeşitli özellikleri tehlikeler karşısında duyulan korku duygusunun fazla olmasına yol açmıştı. Böyle bir durumda kişilik örgütlenmesi korkuyu en az hissedecek şekilde oluşur. Babanın her konuda en iyi olma arzusu, rakiplerini bir şekilde bertaraf etmeyi becermesi, kendisiyle rekabete girenleri yok etme arzusu çocuktaki baba imgesinin korkutucu yanını iyice ön plana çıkarmıştı.
Baba imgesinin hem korkutucu hem de koruyucu taraflarının bir denge içinde olması çocuğun ödipal dönemden sağlıklı çıkmasını kolaylaştıran bir etkendir. Baba bir yandan çocuğa sözünü dinletebilen ve onun çekindiği, bir yandan da dış dünyada kendisini güven içinde hissetmesini sağlayan bir yapıda olmalıdır; çocuk yanlış bir şey yapmadıkça babası tarafından korunacağını bilmelidir. Babanın korkutucu veya koruyucu herhangi bir niteliğinin eksik olması çocuğun dürtülerini anneden çekmesini zorlaştırır ve çocuk hep bir ceza beklentisi içinde olur, hep en kötü şey olacaktır. Elbette böyle bir erkeğin korkuları çok fazla olacaktır.
Öte yandan, sağlıklı bir baba, çırağının kendisinden daha iyi olmasını isteyen bir usta gibidir. Hastanın babasında bu vasfın hiç bulunmadığını anlıyoruz. Babanın temel özelliklerinden biri, kimsenin kendisinden daha iyi olmasına katlanamamasıydı. Hastanın erkeklerle ilişkisinde babanın bu kişilik özelliğinin belirleyici olduğu görülüyordu çünkü hasta için rekabet ve karşısındakinin hasedinin uyanması son derece büyük bir tehlike duygusu oluşturuyordu. Bütün bu verilerle, hastanın davranışlarını ve hayatını yöneten temel duygunun “hayatta kalma dürtüsü”nün tezahürü olan, “tehlikeler karşısında duyulan korku” olduğu görülüyordu.
Hasta, bütün bu özellikleriyle korku duygusunu en az hissedebileceği şekilde yaşamaya ve davranmaya çalışıyordu. Yaşama alanını bu sebeple kısıtlıyor ve her türlü çatışma olasılığını, kendisini başarısızlaştırarak da olsa hayatının dışında tutuyordu. Başarıyı, karşısındakilerin öfkesinin ve hasedinin artmasına yol açan bir tehlike olarak tanımlamıştı, dolayısıyla başarısızlık neredeyse istediği bir durumdu. Ayrıca, kendisini “bir hiçmiş gibi” algılama eğilimi vardı. Bu yüzden görünmek istemiyor, kalabalıkta aşırı heyecan ve gerginlik duyduğu için performansı düşüyor ve başarısız oluyordu.
Hasta, annesinin ölümünü uzun zaman boyunca kendisini bırakıp gittiği şeklinde algılamış, bu yüzden annesine çok öfkelenmiş, bu da kendisini değersiz hissetmesine yol açmıştı; kendisini “hiç olarak” algılamaya müsaitti. Yaşı büyüdükçe de babasını çok başarılı ve işinde büyük bir usta olarak algıladığı, kendisini ise çok beceriksiz ve başarısız bulduğu anlaşılıyordu. Hastanın değersizlik duyguları, başarıyı taşıyacak ruhsal gücünün olmaması ve başarıyı tehlikeli olarak algılaması bir araya geldiğinde hayatta kalma dürtüsü ağır basıyor ve başarısızlık üretiyordu.
Bu hastada da kendi beklediği davranış biçimini başka insanlara uygulama eğilimi görülüyordu. İnsanlardan beklediği yumuşaklığın karşısında, onlarla rekabet etmesini ve çatışmasını gerektiren durumlarda bile uzlaşma ve bütünleşme çabası ağır basıyordu. Bu durumlarda kendisini fazla uzlaşmacı, fazla yumuşak ve başarısız buluyordu çünkü bu, babasının tutumunun tam tersiydi. Onun yapabildiklerini yapamamak kendisini bir hiçmiş gibi hissetme eğilimini besliyor ve kendisine karşı büyük bir öfke duymasına neden oluyordu. Buna rağmen bu tutumunu bırakmak elinden gelmiyordu çünkü hastayı yöneten “hâkim duygu”, “hayatta kalma” dürtüsüydü ve başarı, üstünlük, para kazanma gibi diğer ihtiyaçlar bu ihtiyacın önüne geçiyor ve gerçekleşemiyordu. Bu hastanın kendisini “hiç hissetme” eğilimi onun en zayıf halkasıydı; bu duyguyu ortaya çıkaran koşullar oluştuğunda kişilik örgütlenmesi bir aşağı düzeye kayıyordu. Bu sefer hasta kendisini kötü hissetmekten kaçınma ağırlıklı bir hâkim duygunun etkisi altına giriyor, işlevselliği bozuluyor, ilişki kuramaz hale geliyordu.
Bu iki örnekte de görüldüğü gibi, “hâkim duygu” bütün davranışlarımızın, tutumlarımızın, seçimlerimizin altındaki en önemli belirleyicidir. Biz farkında olmadan o bizi yönetir.

Kişilik örgütlenmeleri ve büyütme ilişkisi

2016-02-05T12:25:00.000-08:00

Üç hâkim duygu, üç temel kişilik örgütlenmesine yol açar. Her bir kişilik örgütlenmesinin dayanıklılığı, zorluklarla baş etme gücü ve uyum sağlama kapasitesi farklıdır. “Kendini kötü hissetmekten kaçınma” hâkim duygusu üzerine yapılanmış insanlar fantezi dünyasında kalır. Bu, insanın inanmak istediklerine inanmayı sürdürmesi anlamına gelir. Dış gerçeklik onların kabul edemeyeceği kadar sert, kendileri ise kabul edemeyecekleri kadar zayıftır. Bu yüzden hayatı olduğundan daha “kolay”, kendilerini de olduklarından daha “mükemmel” olarak algılamaya çalışırlar; gerçekliğe yönelimleri yetersizdir. Fantezilere inanmak hem insanın korkularının ve yok edici öfkesinin azalmasını sağlar, hem de umut etmeyi sürdürerek hayata daha fazla bağlanmasının imkânını oluşturur, ancak ruhsal gelişmeyi de durdurur; insanı kendi nesnel dünyasının içine, fantezi dünyasına hapseder.
Hayatta kalma dürtüsünün yönettiği insanlarsa fantezi dünyalarından çıkmış ve dış gerçekliğe yönelmişlerdir, ancak onlar için de dış gerçeklik tehlikelidir; bir yandan çok dikkatli ve temkinli olmak, öte yandan da kendilerini geliştirerek tehlikeyi azaltmaya çalışmak zorundadırlar. Gerçeklik sevgisinin yönettiği insanların ise korkuları azalmıştır çünkü yeterlilikleri ve güçleri hayatın altından kalkmaya yetecek düzeye ulaşmış, içlerindeki yok edici öfke ve bununla beraber yok olma korkusu azalmış ve onlar için hayatı sevmek mümkün hale gelmiştir.
Üç temel kişilik örgütlenmesinin güçlerindeki ve yeterliliklerindeki farklılıklar hedeflerin ve amaçların da farklılaşmasına yol açar. Her kişilik örgütlenmesi, kendine özgü bir sistemdir. Her sistemin duygusal içeriği farklı niteliktedir. Herkes doğumla birlikte kendini kötü hissetmenin nasıl bir duygu olduğunu deneyimler ve başlangıçtan itibaren bundan kaçınmaya çalışır. Ruhsal gelişme sürebiliyorsa, ilerleyen yaşlarda daha üst örgütlenme düzeylerine geçilir. Daha üst ruhsal örgütlenme düzeylerine geçmiş insanlar daha alt örgütlenme düzeyindeki insanların ne hissettiklerini anlayabilirler. Daha alt örgütlenme düzeyinde olanlar ise onları ancak kendilerinden yola çıkarak anlamaya çalışırlar. Bu ise yetersiz kalır. Aynı zorluk çocuklarla ebeveynler arasında da yaşanır. Ancak ergenlik çağını geçip bir erişkine dönüştükten sonra, anne babamızın ruhsal gelişmişlik düzeyine geldiğimizde onları gerçekten anlarız.
Çoğu zaman insanların yetişme koşullarındaki aksamalar, anne babanın çeşitli özellikleri ve aralarındaki problemler kişilik örgütlenmesinin en üst düzeye erişmesini engeller. Zaten olağanüstü bazı durumlar hariç, insanlar, ancak onları yetiştiren insanların büyümüşlük düzeyine çıkabilirler. “Büyüme” diye nitelendirdiğimiz süreçle “gelişme” diye nitelendirdiğimiz süreç farklıdır. Büyütmede, ruhsal bir gelişme olur, kişilik örgütlenme düzeyi ve bununla beraber hâkim duygu ve bütün duygular değişir; aslında içimizdeki çocuk giderek daha az korkan, daha fazla çalışabilen, daha fazla sorumluluk üstlenen, daha fazla sevebilen biri haline gelmektedir.
Büyüme her zaman bir ilişki içinde oluşur, buna, büyütme ilişkisi diyeceğim. Büyütme ilişkisi, daha büyümüş bir insanın daha az büyümüş olanı kendi seviyesine çıkarma çabasıdır ve bu ilişkinin doğası gereği en çok, bizi büyüten kişi kadar büyüyebiliriz. Büyütme ilişkisinin orijinal şekli ebeveyn ve çocuk arasında yaşanır ama ayrıca bir sevgili ilişkisi, usta-çırak ilişkisi, politik ilişki veya bazen çok inanmış bir insan için Allah ile kurulan ilişki de ruhsal büyümeye neden olabilir.
Bütün büyütme ilişkileri, tabiatı gereği hiyerarşiktir. Büyütenin büyüyen üzerinde bir ağırlığı ve yaptırımı vardır. Bunun dışında, her zaman için büyüten daha fazla seven, büyüyen ise daha ihtiyaçlı olandır; ihtiyaçların karşılanmasında büyütülenin önceliği vardır; büyüten, nefsini arka plana atar. Gelişme ise becerilerimizle, zihnimizle ilgili bir sürece işaret eder. Gelişme söz konusu olduğunda, genel anlamda yeterliliğimiz artar, meselelerle veya hayatla baş etme yeteneğimiz gelişir. Büyümenin kesintisiz sürebilmesi için gelişmeyle edinilen yeterlilik de gereklidir. Elbette bizi büyütenlerden daha bilgili, daha iyi mesleklere sahip insanlar olabiliriz ama bu edindiklerimiz ya da zihnimizin daha gelişmiş olması, ruhsal olarak bizi onlardan daha büyük bir insan yapmaz, olsa olsa daha bilgili yapar. Bir çoban, ruhsal olarak bir bilim adamından daha büyük, yani ruhen daha gelişkin olabilir. Tarihte, bugünün gözüyle bakılınca, bilgisi günümüz insanından çok daha az olan ama ruhen çok gelişkin birçok insan bulabiliriz.
Ruhsal büyümenin en önemli parametresi, sevme kapasitemizin düzeyi ve bunun hayat içindeki tezahürlerini gerçekleştirebilme becerimizdir. Sevme kapasitesi arttıkça paylaşabilme, işbirliği yapabilme, yardımcı olabilme, sorumluluk üstlenme, karşımızdakinin iyiliğini isteyebilme özelliklerimiz gelişir, çalışma, yoğunlaşma, üretebilme kabiliyetimiz artar. Bunlara paralel olarak mütevazılaşma da gerçekleşir; sevme kapasitesi artarken, narsisistik özellikler azalır. Bir insan önemli olabilecek şeyler yaptığında kendini daha çok önemsemeye başlıyorsa, bu durumda ruhsal büyüme olmamaktadır; kişi başarılı olmakta, zenginleşmekte, statüsü yükselmektedir ama büyümemektedir. Gerçek bir büyümüşlük halinde, insan, yapabildiklerinin kendisine verilmiş olanlarla, koşullarla ilgili olduğunu, başarılı olmanın insanın insan olma gerçeğini değiştirmediğini fark eder.
Bir insan için en olası durum, bizi büyüten insanların ruhsal düzeylerine erişmektir; sevmeyi, onlardan aldığımız sevgiyle biliriz ve ancak sevildiğimiz kadar sevebiliriz; sevme kapasitemiz onlarınki kadardır. Yine de onların ruhsal düzeylerinin altında kalma olasılığımız vardır. Örneğin günümüzde, bebekliklerinde kendi anneleri tarafından büyütülmüş birçok kadın, meslek sahibi oldukları için bebeklerini bakıcılara bırakıp çalışma hayatına erken dönmekte ve bu kadınların çocukları annelerinin ruhsal düzeyine erişememekte, daha alt örgütlenme düzeylerinde kalmaktadır.
Aynı şekilde savaşlar, büyük doğal felaketler de gerek ebeveyn kaybına, gerek ebeveynlerde ruhsal sorunlara yol açarak büyüme ortamını bozabilir ve gelecek nesillere olumsuz yansımalar oluşturabilir. Öte yandan, günümüz dünyasında açlık, işkence, salgın hastalıklar gibi tarih boyunca insanları çaresiz bırakan felaketlerin azalmış olması, birçok hastalığın ilacının ve antibiyotiklerin bulunmuş olması, narkoz teknikleri sayesinde ağrısız ameliyatlar yapılabilmesi dünya gerçeğini yumuşatan faktörler olarak olumlu bir etkide bulunuyor. Bu gelişmeler, maruz kaldığımız darbeleri azaltarak korkularımızın ve yok edici öfkemizin azalmasına katkıda bulunuyor.
Her ne kadar bilim ve teknolojide, özellikle tıptaki gelişmeler hayatı kolaylaştırmış gibi görünse de, günümüz dünyasında insanlık idealinin daha narsisist yönde değiştiği de bir vakıadır. Eşler arasındaki ilişki sevgi ilişkisinden çıkar ortaklığına dönüştükçe, birçok çocuğun ilerde anne babalarından daha alt kişilik örgütlenme düzeyinde kalmaları muhtemeldir. Elbette anne babanın birbirlerine ve çocuklarına yaptıkları yatırımın azalması çocukların büyüme ortamının kalitesinin düşmesine yol açar. Bunun sonucu, çocuğun ruhsal malzemesinin yetersiz kalmasıdır. Bağlanma kapasitesi düşük, dikkati bozuk, fazla çalışamayan, çabuk sıkılan, istediği bir şey olmadığında yok edici öfkesi ortaya çıkan çocuklarla gittikçe daha fazla karşılaşıyoruz.
Genel olarak sağlıklı bir büyüme ortamı hem bebeğe/çocuğa gelişmesini ve daha sonra da büyümesini sağlayan bir malzeme verir, hem de anne babanın çocuğa örnek olması yoluyla, verilen malzemenin nasıl kullanılması gerektiğini gösterir. Uygun koşullarda çocuk ebeveynleriyle özdeşleşir. Ebeveynlerin, mutlu etmek adına çocuğun elinde oyuncak olduğu, aslında suçluluk duygusu ile davranıldığı koşullarda çocukların anne baba gibi olmak istemesi ve onlarla özdeşleşmesi beklenemez.

Hâkim duygunun oluşmasında ailenin rolü

2016-02-05T12:23:00.002-08:00

İnsanın ruhsal gerçekliği, içinde büyüdüğü ortamın bir ürünüdür; bu ortamın gerçekliğinin bütün unsurları kişiliğin bir parçası olacaktır. Ancak, büyüme ortamının özelliklerinin bir insanın oluşmasına ne gibi yansımaları olduğunu görmek bir uzmanlık işidir. Bir insanın özelliklerinden kalkarak onun nasıl bir annelik ve babalık aldığı, annesi ve babası arasındaki ilişkinin karakteristikleri, kardeşler arasında nasıl bir ilişki olduğu kestirilebilir. Örneğin bir insanın sahip olduğu özelliklere bakarak, bebeklik döneminde anne babası arasında yakın bir işbirliği varmış veya anne babası birbirinden kopukmuş denebilir. Hatta bir insanın bebeklikte annesiyle babası arasındaki ilişkisi “a” iken daha sonra ilişki “b”ye dönüşmüş gibi bir tahminin bile tutma oranı yüksektir.
Anne ve babanın kişilik özelliklerinin etkisi çocuğun çeşitli gelişim dönemlerinde kendini gösterir. Çocuğun gelişiminin bazı aşamaları belli özelliklere duyarlılık gösterir. Örneğin annenin ilişki kurma kapasitesinin yüksek olması, bebeklik döneminde bebeğin ruhsal gelişiminde çok etkilidir ya da annenin kuralcılığı ve titizliği, etkisini en fazla 1,5-2 yaş arasında gösterir. Ayrıca çocuğun özelliklerinin de anne babayı etkilediğini ve anne babanın her bir çocuğa yaklaşımının aynı olmayacağını hesaba katmak gerekir.
Çocuk, içinde büyüdüğü gerçekliğin bir parçasıdır, ancak kendisinden kaynaklanan etkiler de bu ortamın oluşmasında ciddi pay sahibidir. Bu anlamda, her insanın büyüme ortamı kendine özgüdür. Aynı ailede büyümüş de olsa, çocukların her birinin büyüme ortamı farklıdır; her çocuk anne babada aynı duyguları ve ruhsal yatırımı uyandırmaz. Burada çocuğun kaçıncı çocuk olduğu, cinsiyeti, fiziksel görünüşü, anne babanın o sıradaki ilişkisinin vasıfları çocuğa yapılan ruhsal yatırımı ve yatırımın içeriğini etkiler. Ayrıca karıkoca arasındaki ilişki de sürekli değişim gösterir, her zaman aynı karakteristiklerde değildir.
İnsanlık tarihi boyunca aile, çocuk yetiştirmenin temel ortamını oluşturmuştur. Ancak aile, çağlar içerisinde devamlı değişim göstermiştir. Hem ailenin boyutları, bununla beraber aile üyeleri hem de ilişkilerin niteliği değişmiştir. İnsanların beraber yaşamaya başladıkları ilk çağlarda aile, klanın kendisiydi. Zaman içerisinde aile küçüldü ve büyük babanın aile reisliğini sürdürdüğü yapı, yerini anne, baba ve çocukların oluşturduğu çekirdek aileye bıraktı. Aile içi ilişkilerde de aile üyelerinin aile reisine kesin itaatinin yerini daha çok işbirliği aldı. Çocuklarla kurulan ilişki ise, onlardan aile ekonomisine katkı yapmasını bekleyen yapıdan, onlara duygusal yatırım yapma yönünde değişti. İlk çağların ailesiyle, hatta bundan yüz yıl öncesinin ailesiyle bugünkü aile arasında büyük farklar var.
Her çağın ailesi farklı özellikler taşıdığı için, farklı bir büyüme ortamı oluşturur. Böyle olunca, elbette her çağın insanı farklı özellikler gösterir. Örneğin eski çağların insanları şiddete çok daha fazla yatkınken, günümüzün insanının öfkesini kontrol altında tutması ve şiddete başvurmaması beklenir. Günümüz ailesinde, çocuk yetiştirilirken çocuğa kendisini denetlemesi öğretilir. Buradan anlaşılan, aile sisteminin özellikleriyle yaşanan çağın özellikleri arasında çok yakın bir ilişki olduğudur. Aslında aile, toplumun kültürünün ve özellikle ebeveynlik anlayışının taşıyıcısı ve çocuklara aktarıldığı alandır. Gelecek kuşakların nasıl birer ebeveyn olacakları, ebeveynlerin tutumlarıyla aile içinde öğretilir.
Aile insanın kişilik yapılanmasında bu kadar önemli bir yer tuttuğu için, ailenin ve aile ortamının etraflıca ele alınması gerekecektir. Hiçbir toplum yekpare olarak ve aynı hızla dönüşmez. Eski ile yeni her zaman beraber, yan yana olur. Özellikle geçiş toplumlarında, toplumun değişik kesimleri arasındaki farklar daha da derin olur; eski, yeni ve çok yeni bile bir arada bulunabilir.
Her aile sisteminin farklı bir büyüme ortamı oluşturması hâkim duygunun akıbetini de etkilemektedir. Normal bir ruhsal gelişmede hâkim duygu en bebeksi seviye olan kendini kötü hissetmekten kaçınmaktan, en gelişkin seviye olan gerçeklik sevgisine doğru seyreder. Kişiliğin daha yukarıdaki örgütlenme düzeyine çıkabilmesi, yani hâkim duygunun ve bütün kişilik sisteminin değişmesi, ancak aile içerisindeki koşulların bu dönüşümü sağlayabilmesi halinde gerçekleşir. Örneğin geleneksel ataerkil aile sistemi tamamen hayatta kalabilmeyi sağlamak üzerine kurulmuştur ve bu sisteme uygun şekilde yapılanmış bir anne babanın çocuğunun bu düzeyin üzerine çıkabilmesi, ancak istisnai durumlarda mümkün olabilir. Bu sisteme uygun yapılanmamış, örneğin gerçeklik sevgisi seviyesine erişmiş bir insan için bu sistemin kurallarına uymak mümkün olmaz. Bu aile sisteminin eşlerden beklentileri, uyulması gereken kurallar gerçeklik sevgisine erişmiş bir kişi tarafından sevgisizlik, şekilcilik, baskıcılık, ikiyüzlülük olarak algılanacaktır. Bu sisteme uyum sağlamak, bu kişi için ruhsal gelişiminden vazgeçmek veya korkuya yenik düşmek anlamına gelecektir.
Ruhsal gelişme ve kişilik örgütlenme düzeyinin, bununla beraber hâkim duygunun büyüme ortamının özelliklerine böylesine endeksli olması, kişinin içine doğduğu aile tipinin de ne derece önemli olduğunu gösteriyor. Aynı zaman dilimi içinde değişik aile sistemleri bir arada olabilirse de, her çağın hâkim bir aile sistemi ve her çağın insanının da kendine özgü nitelikleri vardır. Bu da bize, insanoğlunu ve onun ruhsal yapılanmasını tam anlayabilmek için, diğer niteliklerin yanı sıra tarihsel bir perspektife de ihtiyacımız olduğunu gösteriyor. Böyle bir perspektifin olmaması bizi anakronik bir yanlışa götürür. İnsanı kendi koşullarında ve içinde yetiştiği sistemin gerçeğiyle birlikte anlayamazsak ister istemez çok kolay yargılar ve normatif bir bakış açısına kayarız. İnsanoğlunun öfkesinin zaman içindeki dönüşümüne ve aile sistemlerine ilişkin ileriki sayfalarda bir tarihsel perspektif oluşturmaya çalışacağım ama önce, bebeğin insanlaşma sürecini, üç hâkim duyguyu ayrıntılı olarak ele almak gerekiyor.

II. BÖLÜM: ÜÇ HÂKİM DUYGU-ÜÇ BÜYÜME DÖNEMİ - I KENDİNİ KÖTÜ HİSSETMEKTEN KAÇINMA

2016-02-05T12:22:00.000-08:00

Kendini kötü hissetme deneyimini anlamaya çalıştığımızda, bu duygunun her durumda ve her insanda aynı biçimde yaşanmadığını, şiddetinin ve duygusal içeriğinin farklılıklar taşıdığını görürüz. İnsanın, sözgelimi zamanının ve enerjisinin büyük bir bölümünü yatırdığı işinde terfi etme beklentilerinin boşa çıkmasının ardından hissettikleriyle, sokakta herhangi biriyle yaptığı bir tartışma sonucunda hissettiği şeyler bir değildir. Aynı şekilde, yok olma korkuları fazla olan bir insanla bu korkuları geride bırakmış bir insanın herhangi bir tartışmanın ardından hissettikleri aynı değildir. Fakat hangi güçte olursa olsun, bütün kötü hissetme hallerinin bağlandığı temel bir zemin vardır: Aslında ya umduğumuz kadar mükemmel değilizdir ve umduğumuz kadar beğenilmiyoruzdur veya fantezisini kurduğumuz kadar güven içinde ve güçlü değilizdir. Kendimize kurduğumuz ve doğruluğuna inandığımız birçok inanç, hayatla yüzleşmemiz sonucu sarsılır; o an adı tam konamayan öfkeli, sıkıntılı, gerginlik oluşturan ve korku da içeren bir duygu içimizi kaplar.
Böyle bir yüzleşme anında kendimizi kötü hissetmemizin dozunun belirleyicisi, gündemi oluşturan konuya olan yatırımımızın ölçüsü ve hayat gerçekliğine ne ölçüde uygun olduğumuzdur. Mantıken, öfkemizi ya yüzleşmeye neden olan kişiye yönelterek ya da bir haksızlığa maruz kaldığımıza inanmaya, böylece öfkenin kendimize dönmesinden kaçınmaya çalışarak yüzleşmenin şiddetini azaltma yoluna gideriz. Yetişkin olma durumu ve yaşantıları bu zemini örtmüş gibi görünse, mantığımız başka şeyler söylese de bütün kendini kötü hissetme deneyimleri, şizofreni gibi uç deneyimlerin dışında, asla yok olmayacak olan bebeksi çekirdekten gelir. Elbette mantıklı düşünceler içimizdeki bebeğe hitap etmez; o, kendisine söyleneni değil, yaşadığını bilir. Başlangıçtan itibaren bebeğin en temel iki duygusu kendini iyi hissetmek -huzurlu ve öfkesiz olmak- ve öfke, sıkıntı, korku ve gerginlik oluşturan enerji ortaya çıktığında da kendini kötü hissetmektir.
Bebeksi çekirdek kendini kötü hissetmenin zeminini oluştursa ve laf, söz, mantık dinlemese de, bir yandan da canlılığın ruhsal düzeyde deneyimlenmesini garantiler. Bebeksi çekirdeğin ölmüş veya çok derinlere itilmiş hali hiçbir şeye bağlanamayan, üzülmeyen, hiçbir şeyden etkilenmeyen, dolayısıyla sevinmeye, bir şeylerden haz almaya da kapalı olan tam bir umursamazlık halidir. Bu bir hastalık tablosudur; neredeyse kişinin yaşamadığı duygusunu verir, hayat deneyiminin dışında kalmışlığa yol açar. Bunun en hafif şeklini, tamamen mantık temelinde yaşamaya, her türlü mantık dışılığı hayatının dışında tutmaya çalışan insanlarda görürüz. Bu insanlar içsel gerçekliklerini inkâr etmeye, ilişkilerini kesmeye çalışırlar çünkü içerdeki bebeksi çekirdeğin onları güçsüzleştirdiğine inanırlar. Bu sebeple iç dünyalarının gerçeğinden kopuk yaşarlar.
İçerdeki bebeksi çekirdeği anlamak için bebeklik dönemini anlamak gerekir. Bebeğin kendisini kötü hissetmesi, hiçbirimizin hatırlayamayacağı bir deneyimdir. Yeni doğan bebeğin zihinsel alanı yoktur. Zihin sonradan, bebeğin içinde bulunduğu dış gerçekliğin bir temsili olarak, dış gerçeklikle ilişki kurulduktan sonra oluşacaktır. Bu alan daha sonra oluştuğu için, ilk dönemlere ait anıların durum olarak hatırlanması beklenemez. Bir yaşantının anı olabilmesi için öncelikli koşul, kişinin bir benlik duygusu oluşturmuş olması, yani kendisini bir nesne olarak tanımlamayı öğrenmiş olmasıdır. Bir benlik bilinci olmadan tanımların yapılabileceği, durumların birbirinden ayrılabileceği kültürel bir çerçeve, dille ifade edilebilecek bir yaşantı oluşmaz. Ayrıca, bir durumun anı haline gelebilmesi için kişinin oryantasyon dediğimiz özelliğinin oluşması gerekir.
Oryantasyon yer, zaman ve durumla ilgili değerlendirme yeteneğinin oluşmasıdır; bir referans noktasına ihtiyaç duyan bir koordinat sistemi gibi işlev görür. Oryantasyonun kaybı, kişinin kendisinin de kaybolmasına yol açar. İnsan uzayda zamanı ve yeri bilmeden sürükleniyor, boşlukta kayboluyor gibi olur. Oryantasyon zihne ve akla, içinde çalışabileceği bir çerçeve sunar. Bu çerçeve olmadan zihin işlev göremez. Bazı hastalık durumlarında ve zehirlenmelerde oryantasyon bozukluğu oluşur. Örneğin LSD gibi kimyasallar, fazla alkol, epilepsi nöbeti sonrası dönem, bazı ağır gebelik psikozu tabloları, eskilerin melankoli dediği ağır depresyonun bazı formları oryantasyon kaybına yol açar. Bu durumlar hasta tarafından hatırlanmaz. Hastada bu yaşantının sonuçlarını korku, yalnız kalamama, dikkat bozukluğu, işlev kaybı olarak görürüz, fakat bunlar dile getirilebilecek biçimde hatırlanmaz. Demek ki oryantasyon zihnin çalışabilmesi için gereken bir çerçevedir. Bebeğin de, oryantasyonu bozulmuş insanlarda olduğu gibi, yaşadığı deneyimleri hatırlayamaması bunların onun üzerindeki etkilerini azaltmaz.
Ruhsal gelişimimiz ve içsel gerçekliğimiz söz konusu olduğunda, akıl ve zihin çok küçük ve yüzeysel bir parçamızı oluşturur. Gerek doğum travması, gerek bebekliğimizde yaşadığımız çeşitli travmalar ve yanı sıra olumlu yaşantılar bizi hayat boyu etkilemeye devam eder. Nasıl bir insan olacağımız, ne kadar sevebileceğimiz, kapasitemizin ne kadar olacağı, öfkemizin ve korkularımızın düzeyi yaşadıklarımızla belirlenir. Hatta bütün tasavvur etme yeteneğimizin sadece yaşadıklarımızla sınırlı olduğunu bile söyleyebiliriz. Örneğin bir insanın çok korkunç bir filmde tasavvur edebileceği korku nesnesi, kendi yok edici öfkesinin oluşturabileceği imgeler kadardır. İnsanı yiyip yok eden canavarlar, içinde büyüyüp onu ele geçiren “yabancılar”, hayaletler, vampirler hep bebeksi korkularla ve daha sonraki yansıtılmış öfke ile ilgili imgelerdir. Birisi bu imgelemin dışına çıkıp başka bir korkutucu imge yaratsaydı, muhtemelen bizi pek korkutmazdı.
Aynı şekilde, Tanrı tasavvurumuz da annemizle bebeklik boyunca ve daha sonraki erken çocukluk yıllarında yaşanan deneyimlerden oluşur. Allah’ın birçok sıfatı bebeklik annesinin sıfatlarıdır. Bebeklik annesi, bir bebek açısından yaratan ve yaşatandır, o eşsizdir ve tektir, onun yapabileceğini başka hiçbir varlık yapamaz. Böyle bakıldığında, insanın tasavvurunun yaşadıklarıyla sınırlı olması anlamında, insan Tanrı’yı tasavvur edemez. Tanrı, insan için “bilinemezlik” alanına aittir. Buna rağmen bir Tanrı tasavvurumuz olduğuna inanıyorsak, bu tasavvurumuz tamamen bebeklik ve erken çocukluk yaşantılarımızla ilgilidir. Aslında herkesin deneyimi kendine özgü olduğu için, Tanrı tasavvurumuz da öyledir. Çok açıktır ki, oluşan her şey yaşanmışın, olmuş olanın içinden çıkar. Bütün deneyimlerimiz ruhsal organizasyonumuzun oluşma düzeyini, hedeflerini ve çalışmasını etkiler. Ne olumlu yaşanmışlıklar ne de travmalar, olmuş bir şeyi asla olmamışa çeviremez.

Kendini kötü hissetme deneyiminin yetişkinlik dönemindeki görünümleri ve fanteziler

2016-02-05T12:17:00.001-08:00

Hiç kimse kendini kötü hissetmek istemez. Her ne kadar bu herkesin bildiği bir yaşantıysa da, nedenleri ve ölçüsü herkeste farklılık gösterir. Bazıları için, olağanüstü durumlar hariç, bir süreliğine keyfin kaçması ve can sıkıntısından ibarettir. Bazıları için ise her gün yaşanan, hafif durumlarda öfkeli bir rahatsızlık yaratan, ağır durumlarda ise insanı yerinde duramayacak, hiçbir şey düşünemeyecek hale getiren bir ruhsal durumdur.
İnsanların çok büyük bir kısmı kendini kötü hissetmekten kaçınmak için çeşitli yöntemler geliştirmiştir, öyle ki, bunlar bazen kişinin en önemli özellikleri arasındadır. Kendini kötü hissettiğinde alkol almaya yönelmek veya kumar oynamaya başlamak, alışverişe çıkmak gibi problemli davranışlar olabileceği gibi, kişinin kendisini geliştirmesine yardımcı olacak müzik dinlemek, kitap okumak, film seyretmek gibi hobiler geliştirmek de söz konusu olabilir. Daha yakından baktığımızda, birçok davranışın veya alışkanlığın altında, düşünmeden bulunmuş bir “kendini iyi hissetme çabası” yattığını görürüz. Kiminin onu sürekli onaylayan çok yakın arkadaşları vardır, kimi de başarılı olduğu işine büyük bir düşkünlük gösterir. Herkes elindeki imkânları ve yeteneklerini kullanarak en uygun yolu bulmaya çalışır.
Rahat ilişki kurabilen, sosyal özellikleri gelişmiş bir kişinin bulduğu yollar farklıdır. Böyle insanların geniş bir sosyal şebekeleri vardır, cep telefonları susmaz. Yalnız olmayı seven, ilişki kurmakta zorlananların da kitap, sinema, bilgisayar oyunları gibi meşguliyetleri vardır. Çalışmakta ve ilişki oluşturmakta zorlananlar için de birçok eğlence yeri ve sosyal alan bu işlevi görür. Herkes için bir lokanta, gece kulübü, spor alanı vardır. Buralarda kimi kendini oyalayacak, kimi eğlendirecek yollar bulur.
En temel kendini kötü hissetme nedenlerinin başında, başarısızlık veya yenilmek gelir. Sonraki önemli neden, yalnız kalmış olmak ve can sıkıntısı çekmektir. Başarısızlık veya yenilgi aslında önemli bir yüzleşmedir; o kadar da yeterli olmadığımızı ve bizden daha iyilerin olduğunu anlatmış olur. Bu, kabul edemediğimiz veya etmek istemediğimiz bir gerçekse, kendimizi kötü hissetmek kaçınılmaz olacaktır. Çok yeterli olduğumuz ve herkesi yeneceğimize olan inancımız ne kadar yüksekse, başarısızlık veya yenilgi de o kadar sarsıcı olacaktır. İnandıklarımız bizi ne ölçüde ayakta tutuyorsa, bunlara o oranda dört elle sarılırız.
Birçok insanın ruhsal dengesi “olanlar” üzerine değil, “olmasını istedikleri” ve “olduğuna inandıkları” üzerine kuruludur. Bu duruma, “fantezilerine inanmayı seçmek” diyeceğim. Fanteziler pek çok insan için ruhsal dengenin sürdürülmesinde bu kadar önemli bir işlev taşıdığına göre, en önemli kendini kötü hissetme durumlarının başında, fantezilerin sarsılmasının geldiğini söyleyebiliriz. Zaten fantezinin işlevi kendini kötü hissetmekten kaçınmayı sağlamaktır. Kişilik örgütlenmesi bebeksi ve hâkim duygusu “kendini kötü hissetmekten kaçınmak” olan kişilerin en tanımlayıcı özelliklerinin başında, fantezilerine inanmak gelir. Fantezilerin sarsılmasının neden bu kadar “kendini kötü hissettirici” bir etkisi olduğunu anlamak, bize insanoğlunu anlamak yolunda kayda değer bir kavrayış oluşturacaktır.
İnsanın ruhsal gelişimiyle bilinçdışı fantezi içeriği arasında çok kuvvetli bir ilişki vardır. Fantezi derken, bilinçli olarak düşünülüp karar verilen zihinsel içeriklerden bahsetmiyorum. Fanteziler, ruhsal sistemin her an kendini kötü hissetmekten kaçınabilmek için inanmaya mecbur olduğu, zihinsel olmayan, ruhsal alana ait içeriklerdir. İnanılan bu içeriklerin “gerçekliğe” uygun olmaması, bunlara “fantezi” ismini vermemize neden olmaktadır. Bebek ya da ruhsal gelişiminde ağır sorunlar olan birçok insan için temel fantezi kalıbı, “Tanrı”dır. “Tanrılık”, “evrenin merkezi olmak”, “her şey olmak”, “her şeye gücü yetmek (omnipotans)”, “zarar görmeyecek bir varlık olmak”, “biricik olmak”, “ölümsüz olmak” çeşitlemeleriyle görünür hale gelir.
Fanteziler zihinsel değildir çünkü daha zihnin oluşmadığı en erken dönemlerden, anne karnından gelir. Fantezi dünyası zihinden daha derin bir düzeyde bulunur, dolayısıyla zihin oluşurken onlar zaten vardır. Zihin ise, bebek önce anne üzerinden dış dünyayla ilişki kurmaya başladıktan sonra oluşmuştur. Kişinin fantezilerini zihinsel olarak fark etmesi çoğu zaman kendisini anlamak için harcadığı özel bir gayretle veya birisinin yardımıyla olur. Fantezilerin zihinsel olarak fark edilmesi, gürültülü bir ortama doğmuş ve hep onun içinde yaşamış bir insanın o gürültüyü ancak kesilmesi halinde fark etmesi gibidir.
Fanteziler, bir bebekte olduğu gibi, “her istediğini yapabilmek”, “her istediği şeyi olabilmek” gibi yüksek narsisistik içerikler taşıyorsa, bu yüzden de gerçeklikle büyük bir kopuklukları varsa, muhafaza edilemediklerinde çok büyük bir yok edici öfke miktarı ruhsal alana çıkar. Bu yüzden akıl hastalığına yol açar. Burada yok edici öfkeden kasıt, bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak ele alacağım, doğumla birlikte getirdiğimiz, aslen haset içerikli olan orijinal ruhsal enerjidir. Fantezilere inanmak yok edici öfkeyi potansiyel hale geçirirken, fantezilerin sarsılması veya yıkılması öfkeyi ortaya çıkarır (kinetik hale getirir). Bu durum, bu kadar yüksek narsisistik içerikli fantezileri olan insanların akıl hastalığına yatkınlıklarının nedenidir. Bu yapıdaki insanlar fantezilerini kaybetmek istemezler ve öfkelerinin uyanmasına neden olabilecek her türlü yüzleşmeden de uzak dururlar çünkü ancak bu sayede yoğun ve şiddetli bir öfkenin selinden kaçınabilirler.
İnsanların kendilerini iyi hissedebilmek için fantezilere inanmaları bilinçli bir tercih değildir. Ruhsal sistemin aklının bir sonucudur. Genellikle kişi, sözgelimi kendisinin son derece gerçekçi olduğuna inanmaktadır ama aslında gerçekçi bir insan olduğu fantezisine inanmayı sürdürmektedir. Birçok insan da farkında olmadan, yapacağı şeylerin önce fantezisini kurar, sonra da kurduğu fantezileri gerçekleştirmeye çalışır. Bunu da kendisine ve çevresine, plan yapmak, yapacaklarına hazırlanmak olarak sunar. Bu uğurda da belki imkânlarını zorlamak, kimi tehlikelere maruz kalmak, yapması gereken birçok şeyi yapmamayı tercih etmek zorunda kalır.
Örneğin hafta sonu maça gitmeye karar veren bir insan zor ve sıkıcı hayatını renklendirmek, kendisine bir ödül vermek için maça gitme hayali kurmaktadır. Çoğu zaman bu fantezisini gerçekleştirecek şekilde davranmaya başlar. Ekonomik durumu uygun olmasa da bir yol bulmaya çalışır, muhtemelen borçlanır, çocuğu hasta olsa, onu eşine havale ederek maça gidecek bir yol bulmak için uğraşır. Maça gitme fantezisini gerçekleştirmeye çalışırken, aslında kendisini iyi hissetme telaşındadır fakat maça gidebilmek için hayatını bozacak hatalar yapacak, sonrasında, eşiyle ilişkisi bozulduğu için, çocuğuna karşı kendisini suçlu hissettiği için, giderek daha fazla borçlandığı için kendisini kötü hissedecektir.
Çoğu insan, kararlarını inandığı fanteziler üzerine kurar. Birçok iş kararı her şeyin yolunda gideceğine, çeşitli risklerin bir tehlike oluşturmayacağına inanılarak, insanın kendisine bir şey olmayacağını farz etmesi sonucunda verilir. Bazen sıradan bir fantezide bile bu inançlar öylesine yaygındır ki, böyle bir insanın henüz gerçek hayata yönelememiş olduğunu görürüz. Bu insanların hayatla olan bağları fanteziler üzerinden yürür ve fantezilerini kaybettiklerinde depresyona kaydıklarını, hiçbir şeyden zevk alamaz hale geldiklerini gözleriz. Sanki hayat, hayalini kurduğumuz isteklerin gerçekleştirilme alanıdır ve bu istekler olmuyorsa hayatın da bir anlamı kalmamaktadır. Bu kişilerin ruhsal yatırımları fantezi dünyası dediğim alanda kalmıştır ve sürekli olarak fantezilerini yaşamaya, bunları gerçekleştirmeye çalışırlar.
Fantezilerin insan hayatında bu kadar önemli bir yer tutmasının asıl nedeni, öncelikle öfkeyi ve bununla beraber korkuyu azaltmalarıdır. Bir insan her şeyin yolunda gideceğine, tehlikeleri kolaylıkla aşabileceğine inanıyorsa, daha az öfkeli ve korkusuz olur. Aksilikler karşısında fazlasıyla öfkelenen insanlarda, istediklerinin olacağı yönündeki inançlarının öfkelerini kontrol altında tutmalarına yardımcı olduğunu gözleriz. Bir fantezisini gerçekleştirmeye çalışan insan, bu çaba sırasında çok canlı ve enerjiktir; o sırada, fantezisini gerçekleştirebilirse mutlu olacağına, birçok sorunu geride bırakacağına inanmaktadır. Hayat anlamlanmıştır, verilen mücadele ve emek bütün sorunların çözülmesini sağlayacak, büyük bir mutluluk getirisiyle geri dönecektir. Görüldüğü gibi, fanteziler insanların depresyondan korunmasında, hayatın anlamlandırılmasında, korkunun ve öfkenin azaltılmasında çok önemli bir işlev taşıyor. İnsanlar hayata fantezileriyle bağlanıyor, fantezilerini kaybettiklerinde ise hayatla ilişkileri bozuluyor; çoğu insanda içe kapanmaya, depresyona neden oluyor.
Unutkanlık, hayatla ilişkinin bozulduğunu gösteren önemli bir belirtidir; hayata yapılan ruhsal yatırımın azaldığını gösterir. Yaşlılarda fantezilerin gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması, dışarıdan bakıldığında bunama zannedilebilecek, yoğun unutkanlıkla birlikte seyreden birçok tabloya yol açar. Yaşlılık, hücrelerin yaşlanmasından kaynaklanan biyolojik bozulmayla beraber hayat boyu gerçekleştirilmeye çalışılmış fantezilerin gerçekleşeceğine dair umutların da kaybedildiği dönemdir. Yaşlılık tablolarında bunun da dikkate alınması gerekir. Anlaşılıyor ki, fantezilere inanmak mücadele etme ve çalışma arzusunda büyük bir güdüleyici role sahip. “Umut ettiğin kadar yaşarsın” türü laflar boşuna söylenmemiştir.
Ancak fanteziler bütün bu faydalarına rağmen bizi gerçeklikten uzaklaştırmak gibi çok büyük bir sakınca taşır çünkü gerçeği olduğu gibi değil, istediğimiz gibi görmemize neden olur. Bu da her ne kadar insanlara kendilerini iyi de hissettirse de, olan yerine olmasını istediğimiz şeyi görmenin sonucu hatalı kararlar vermek, birtakım tehlikelere maruz kalmak ve zarar görmektir. İnandığımız şeylerin doğru olmadığını görmek, bir süre sonra hayal kırıklığının neden olduğu depresyonu yaşamak, kendine olan güveni kaybetmek veya başarısızlığımıza sebep olduğunu düşündüğümüz insanlara karşı büyük bir öfke duymak gibi sonuçlar doğuracaktır.
Hayatımızı fantezilerimizi gerçekleştirmek üzerine kurduğumuzda ister istemez fantezilerimize büyük bir ruhsal yatırım yapmış oluruz; o zaman bunlardan vazgeçmek de o kadar zor olur. Fantezilerimizi gerçekleştirmemize engel olduğunu düşündüğümüz insanlara karşı büyük bir öfke, hatta düşmanlık hissedebiliriz veya öfke kendimize yönelir ve depresyona yol açar. Hayatla fantezilerine inanmak üzerinden ilişki kuran insanlar böyle bir depresyon döneminden çoğu zaman yeni bir fantezi kurarak, bu kez onu gerçekleştirmek üzere çıkmaya çalışırlar. Bu insanlarda depresyonun devamlı tekrar etmesi hastalığın bünyesel, organik kökenli olduğunu zannetmemize neden olur.
Majör depresyon denen ağır depresyon tablolarını yaşayan insanların fantezi dünyaları çok yüksek narsisistik amaçlar taşır. En çok sevilen, hep kazanan, hiç yenilmeyen, vazgeçilmeyecek kişi olmayı isterler, her şeyi en iyi kendilerinin düşüneceğine inanırlar. Bu fantezilerin gerçekliğine inandıklarında klinik bir durum göstermezler. Fakat en ufak bir eleştiri, bekledikleri kadar önemsenmediklerini gösteren küçük bir ihmal bu insanların fantezilerini kaybetmelerine sebep olabilir. O zaman kendilerini “hiç olmuş” gibi hissederler. Kendilerini kimsenin yüzüne bakamayacak kadar değersiz ve önemsiz bulmaya başlarlar. Bu yüzden, yaşamak onlar için tam bir eziyete döner ve bu ruh haliyle yaşamak istemezler, yüksek bir intihar eğilimi gösterirler.
İnsanların fantezileriyle ilişkileri sadece bunları gerçekleştirmeye çalışmak üzerine değildir. Zaten gerçekleştirilmeye çalışılan fanteziler genellikle gerçeğe yakındır, olabilir niteliktedir. Ancak yüksek narsisistik içerik taşıyan, o ölçüde gerçeklikten kopuk olan fantezilerin gerçekleştirilmekten çok, muhafaza edilmesi önemlidir. Böyle durumlarda bütün ruhsal sistem bu fanteziler üzerine kurulduğu için, bunların yıkılması, kişinin kendisini çok kötü hissetmesine yol açar.
Bunun örneklerini ağır kişilik bozukluklarında veya akıl hastalıklarında görürüz. Ağır kişilik bozukluklarında kişi kendisine bir şey olmayacağı, yenilmez ve vazgeçilmez olduğu şeklinde yüksek içerikli fantezilere sahiptir. Bu yapıdaki bir kişi, örneğin bir kaza geçirdiğinde müthiş sarsılır. Sarsılmasının nedeni uğradığı fiziksel zarar değil, kendisine bir şey olabileceğini algılamasıdır. Aynı şekilde, bu kişiler ilişkilerinin, eşlerinin onları bırakmasıyla bitmesine katlanamazlar. Kendileri daha önce davranıp ayrılmış olsalar kolay atlatılabilecek bir ayrılık, “vazgeçilmez” oldukları yönündeki inançlarını sarsarak ciddi bir çöküş yaratır. Bu örneklerde bütün kişilik yapısı fantezilere inanmak üzerine kurulmuştur. Bu fantezilerin çökmesi, yok edici öfke niteliğindeki çok büyük miktarda orijinal ruhsal enerjinin açığa çıkmasına yol açacaktır. Bu miktardaki bir öfke uzun süreli dikkat bozukluğuna, çalışma kapasitesinin düşmesine, uyku bozukluğuna, kimseyi sevemeyecek hale gelmeye ve fantezilerin çökmesine sebep olan kişiye karşı düşmanlık hissi veya kin duyulmasına neden olur.
Her istediğinin olacağına inanmaya ihtiyaç duyan bir insanın, hayal kırıklığına uğramaktan korktuğu için hayatın içine girmesi mümkün olamaz çünkü en ufak bir engellenmenin ve başarısızlığın büyük bir öfkeye ve rahatsızlığa neden olacağını kişi daha önceki deneyimlerinden bilmektedir. Daha hafif durumlarda da aynı kaçınma davranışını görürüz. Yenilmez olduğuna inanmaya ihtiyacı olan kişi kimseyle mücadeleye girmez, takımın yenilebileceği korkusuyla takım bile tutmaz; bu durumunu sürdürebilmek için de çoğu zaman takım tutanları küçümser. Vazgeçilmezliğine inanmak isteyen birisi ise insanlarla ilişki kurmaktan, birisine bağlanmaktan devamlı kaçınır. Hayal kırıklığına uğrama ve fantezilerine olan inançlarının sarsılması korkusu böyle kişileri hayatın dışında kalmaya mecbur eder.
Her ruhsal gelişme, fantezi içeriğinin değişmesine yol açar ya da fantezi içeriğindeki her türlü değişim, gelişmeye yol açar. Fanteziler ve fantezi içeriğindeki değişimler normal bir gelişmenin temel eksenlerinden birini oluştururken, ruhsal gelişimin nihai noktasında fanteziler de ortadan kalkar. Artık kişinin kabul edemeyeceği bir gerçeklik kalmamıştır; kişi, gerçeğin iyi işleyen tam bir parçası haline gelmiştir. Fanteziler, içerikleri ne olursa olsun, tamamen terk edilene kadar gerçeklikle her zaman çatışma halindedir. Gerçeğin kabulü ruhsal gelişmeyi, güçlenmeyi ve büyümeyi, fantezilerin ağır basması ise ruhsal regresyonu -çocuklaşmayı- ve güçsüzleşmeyi ifade eder.
Bazen bir insanın başına ruhsal dengesini bozacak bir şey geldiğinde, kişinin olan biteni daha gerçekçi bir gözle algılayarak hayatı ve kendisini de daha gerçekçi bir şekilde tanımlayabildiğini gözleriz. O olay, bu kişide bir büyümeye yol açmıştır. Bazen de kişinin kendisini devamlı haklı ve kusursuz bulmaya çalıştığını, çevresini suçladığını, hatta megalomanlaştığını görürüz. Bu durumda kişi fantezi dünyasına kaymakta ve fantezilerine sarılırken, başına gelen olayın yorumunu dış gerçeklikle ilişkisinin bozulmasına yol açacak şekilde yapmaktadır.
Gerçeklikle fanteziler arasındaki çatışmanın bir savaşa dönmesinin yaygın örneğini, takıntılı düşüncelerde görürüz. Bütün takıntılı düşünceler, fantezilere inanma ihtiyacıyla bu fantezilerin doğru olmadığını, bunlara inanmamak gerektiğini hisseden taraf arasındaki çatışmadan kaynaklanır. Takıntılı düşüncelerin hâkim olduğu kişilerin gücü, fantezi içeriğinden vazgeçmeye yetmemektedir. Fanteziden vazgeçmek büyük bir öfke, anlamsızlık duygusu veya yok olma korkusu yaratacaktır. Bu insanlarda fantezilerin sarsılması bile büyük bir gerginliğe ve sıkıntı duygusuna neden olur. Zaten bu duygu durumunu kişide açıkça gözlemek mümkündür.
Örneğin hastalık korkularıyla hayatı yaşayamaz hale gelen ve çok büyük bir acı çeken bir insan, kendisine bir şey olmayacağına, ölümsüz olduğuna inanmak ister. Buna inanmak mümkün olamadığı için de -inanabilmiş olsa gerçeklikten kopuşunun düzeyi psikotik bir boyut taşımış olur- devamlı hastalık ve ölüm korkusuyla yaşar. Eğer böyle bir insanın ruhsal gelişimi, “herkes gibi ben de bir gün ölüp gideceğim” anlayışını öfkesizce kabul edebileceği düzeye gelseydi, takıntılı düşünceler sağlıklı bir biçimde ortadan kalkardı. Bu olamadığında kişinin aklı tamamen bu konu ile meşgul olduğu için, hastalık korkusu “takıntılı bir düşünce” halini alır. Bu arada, böyle bir insana yakınlarının, “merak etme, bir şey olmaz” diyerek, yani onun fantezilerine inanmasını sağlamaya çalışarak yardımcı olmayı denediklerini, aslında onun büyümesini durduracak şekilde davrandıklarını görürüz. Böyle durumlarda, bu problem etrafında bir ilişkiler ağı gelişir ve problem iyice sabitlenir, değişmez hale gelir.
Görüldüğü gibi, fantezi dünyası ruhsal yapılanmamızda çok büyük bir yer tutar. Bu dünyanın nasıl oluştuğu ve nasıl geliştiğinin iyi anlaşılması gerekir. Bunun için bebeklik dönemine inmek ve o dönemdeki fantezi içeriğini ve dönüşümünü anlamak gerekecektir.

Bebeklik dönemine ilişkin bilgi kaynakları

2016-02-05T12:14:00.004-08:00

Bebeklerin neler yaşadığını onlardan öğrenmek mümkün olmasa da, bu konuda bir şeyler söyleyebilmenin birkaç yolu vardır. Biri, tabii ki doğrudan bebeklerle ve anne bebek ilişkisiyle ilgili gözlemlerdir. Diğeri, bunama gibi, organik kökenli, beynin korteks kısmında ağır bir yıkımının neden olduğu tablolarla ilgili gözlemlerdir. Yıkımın ilerlemesiyle adeta basamak iniyormuş gibi hastanın tekrar çocukluğa, erken çocukluğa ve bebekliğe indiğini görürüz. Bu tablolarda beynin zihinsel faaliyeti gerçekleştiren kısmı tamamen ortadan kalkmakta ve hastalığın ilerleyen dönemlerinde, hasta kendi bebekliğine tam bir geri dönüş yaşamaktadır. Böyle bir hastada fantezi dünyasının içeriğinin nasıl değiştiğini, kavramların ve soyutlama kabiliyetinin nasıl yok olduğunu, geriye gidildikçe dürtülerin nasıl sapkın özellikler göstermeye başladığını, nesne ilişkilerinin giderek parçalı hale geldiğini, hem nesnelerin hem de benliğin bütünlüğünün nasıl bozulduğunu çok acı verici bir biçimde gözlemek mümkündür.
Gerçekten de, çok büyük bir emekle ve disiplinle oluşmuş bir insanın tekrar küçük bir çocuğa ve bebeğe dönüşmesi dışarıdan gözleyenler için, hele de bu insanın yakınları için çok sarsıcı ve acılı bir deneyimdir. Belki burada bize avuntu verebilecek tek şey, hastanın durumu bu kadar farkında olmadan yaşamakta olduğudur. Hastalığın başlangıç dönemlerinde kişi durumunu değerlendirebilecek haldedir ve buna uygun bir ruh hali oluşur. Korkmakta, acı çekmektedir, başkalarına muhtaç hale gelmek onu mutsuz, kuşkucu ve huysuz yapar. Fakat bir süre sonra, hastanın gerçeklikle ilişkisi zayıfladıkça -ki bu da çocuksulaşmanın bir parçasıdır- durumunu değerlendirme yeteneğini kaybeder. Giderek, kendi dünyasında yaşayan küçük bir çocuğa dönüşür. Hastalık ilerledikçe, hastalığın neden olduğu ruhsal acı da ortadan kalkar.
Bu durumda, hastanın bebeklik dönemi tepkileri bize hayli fikir vermektedir. Bebeklik dönemine inildiğinde, özellikle nesnelerin parçalı hale geldiğini görürüz. Hastanın, bakımını uzun süredir üstlenen kişiyi “kızan anne”, “gülen anne”, “seven anne”, ”besleyen anne” gibi birçok parçaya böldüğünü gözleyebiliriz. Bir hastanın annesi mikro amboliler sonucu giderek ilerleyen bir bunama tablosu oluşturmuştu. Hasta, ona bakan ve devamlı yanında kalan kendi kızına “anne” diye hitap etmeye başladı. Karnı acıkınca besleyen anneyi, canı sıkılınca gülen anneyi çağırıyordu. Kızı kızınca, “Sen git, seven anne gelsin,” diyordu.
Bize bebeklik dönemiyle ilgili bilgi verecek bir başka alan, ağır akıl hastalığı tablolarıdır. Bu hastaların zihinleri ve akılları ne kadar gelişmiş olursa olsun, fantezi dünyaları bebeklik düzeyinde kalmıştır, yani içsel gerçeklikleri çok bebeksidir. Zaten akıl hastalığına da bu durum yol açmaktadır. Bunun yanında, hastalık tablosuna girdiklerinde bu hastalar daha da bebeksi bir düzeye kayarlar. Ayrıca bu hastaların tedavi sürecinde ve seanslar sırasında bebeksi regresyona girmeleri de olağanüstü bir gözlem şansı vermektedir. Bu tanıklık sayesinde bebeklikle ilgili çok kıymetli gözlemler yapma şansım oldu. Bu gözlemlerin daha çok anne bebek ilişkisine benzer bir yaşantı içinde oluştuğunu ve tıpkı bir annenin bebeğini aklıyla değil de sezgileriyle bilmesi gibi bir içeriği olduğunu söylemeliyim.
Akıl hastalığı tablosunda, zaten hasta ruhsal olarak bebekliğe geri dönmüştür. Hastanın hangi döneme gerileyeceğini, hastalık sırasında ortaya çıkan iç dünyasındaki yok edici öfkenin düzeyi belirler; öfke ne kadar fazlaysa, o oranda erken bebekliğe dönülür. Hasta, bu öfke düzeyine uygun savunmalara başvurmak zorunda kalır ve nesne ilişkisi de o düzeye geriler. En ağır akıl hastalığı tablolarında, hasta 3 aylık bebeğin kişilik organizasyonu düzeyine geriler. Öfkenin miktarı ve içeriği ve benlik duygusu o dönemdeki gibidir; algı bebeksidir, yani parçalıdır; canlı varlıklarla cansız olanlar birbirinden ayrılamaz, cansızlara canlılık atfedilir; muhakeme ortadan kalkar, oryantasyon bozulur, kişi kim olduğunu, nerede ve hangi zamanda bulunduğunu idrak edemez.
Böyle bir tabloyu yaşamış bir hasta, iyileşmesinin hemen ardından o dönemin başlangıcını, “İnsanların seslerini, yüzlerini, vücutlarını birbirinden ayrı algılıyordum; aynı insanın sesi ve görünüşü gibi değildi. Ne dediklerini anlayamıyordum, dikkatim sanki hareket halindeydi, devamlı bir şeylerin üzerinde kayıyordu, bir yere bağlanamıyordu,” diye anlatıyordu. Hastanın en son hatırlayabildiği, kendisinin de “her şey olabildiği” idi. “Kuşa bakınca, sanki ben de kuş olmuşum gibi geldi. Bir yandan da çok büyük bir korku ve panik vardı ama düşünemiyordum,” diyordu. Bu hastada, hastalık tablosunun üzerinden birkaç ay gibi kısa bir zaman geçtikten sonra hastalık dönemi kalın bir sis perdesi arkasında kaldı ve sonra da hiç hatırlanamaz hale geldi.
Benzer yaşantıları LSD gibi, peyote gibi halüsinasyon yapan maddeleri kullananlarda da görebiliriz. Söz konusu hastanın yaşadıkları erken bebeklik döneminde, henüz bağlanma ve dikkat kapasitesinin oluşmadığı süreçlerdeki algının, nesne ilişkisinin ve fantezi dünyasının içeriği hakkında çok önemli bilgiler vermektedir. Burada hasta, nesneleri algı düzeyinde bile bütünleştiremediğini, seslerinin ayrı, görüntülerinin ayrı durduğunu ve kendisinin de “her istediği şey” olabileceği fantezisine sahip olduğunu söylemiş oluyordu.
Psikotik anksiyete -doğum travmasının küçük bir örneğidir- geçiren ve hiç olma deneyimini müthiş korkutuculuğuyla yaşayan genç bir hasta ise, toparlanma sürecinde, “Bebek gibi oldum, devamlı çişimle, kakamla, geğirmemle meşgulüm. Bir de tuhaf düşünceler aklıma geliyor. Acaba ben Tanrı mıyım, gibi bir düşünce takılıyor aklıma,” diyordu.
Genel olarak akıl hastalığı tablolarının oluştuğu durumlarda, ruhsal alan yeni doğan bebeğinkinin aynısı olan orijinal ruhsal enerjiyle dolar. Ruhsal alana dolan enerjinin miktarı, bütün ruhsal yapılanmanın hangi düzeye gerileyeceğini belirler. Akıl hastalığı, hastalığın başlangıç döneminde inanılmaz ölçüde ıstıraplı, taşınamaz duygularla dolu bir tablodur. Ruhsal sistem gerçekliği feda ederek, fantezi dünyasına sığınarak, kendiliği tamamen yok olmaktan korumak için parçalara bölerek ıstırabını hafifletmeye çalışır ama bu yüzden de ortaya hezeyanlar, algı ve muhakeme bozuklukları çıkar ve akıl hastalığı tablosu oluşur.
Bu anlattığım örneklerden, akıl hastalığını, psikotik anksiyete gibi ağır ruhsal deneyimleri, taşınması çok zor olan duyguları anlamak için bebeği anlamak zorunda olduğumuz sonucu çıkmaktadır. Bunları anladıkça da bebeği, bebeğin deneyimlediği ağır duyguları daha iyi anlarız. Bebeklik aslında insan hayatının en zor, en ağır dönemidir; hatırlanmak istenmeyecek kadar zor bir dönemdir, inanın. Bebeklerin bizde büyük bir şefkat duygusu uyandırması boşuna değildir.

BEBEĞİN İNSANLAŞMA SÜRECİ

2016-02-05T12:13:00.000-08:00

Kendini kötü hissetmek olarak adlandırdığım ruhsal durumun oluşmasına yol açan duygu karışımının insanlık kültürü içinde tek bir tanımı yoktur. Belki de bu tanımsızlığın nedeni, bu duygunun taşınamaz nitelikte olmasıdır; bu yüzden travmatiktir ve insanlık kültürünün tam içinde değildir, kıyısındadır. Bebeklikteki ruhsal enerjinin niteliği bir kültür oluşturmaya yeterli olamayacak kadar öfke doludur ve yok edicilik gücü çok yüksektir. Bunun yanında, bebek her an yok olma korkusu içindedir ve ancak dış koşullar durumuna uygun hale getirilebildiğinde öfkesiz olabilir. Bebeğin öfkesinin içeriği yangın gibi, yiyip yutmak gibidir. Bebeğin bu yok edici öfkesi, insanın doğuştan bir kültür varlığı olmadığını, başlangıçta yok edici bir varlık olduğunu gösterir. İnsan yavrusu, çocukluğu boyunca önce annesi, sonra da babası tarafından, onlardan aldığı sevgiyle bir kültür varlığına dönüşecektir.
Kendini kötü hissetme halinin duygusal içeriğinin öfke, korku, gerginlik ve sıkıntı duygularının bir karışımı olduğunu anlatmıştım. Bu duygu karışımı ilkin ve en yoğun olarak doğum sırasında ortaya çıkar. Doğumla beraber insan yavrusu yok olmayı ve hiç olmayı, korku ve öfkeyle dolmayı deneyimler. Bu yaşantı muazzam bir altüst oluşa yol açar ve doğum, her insan için hayat boyunca yaşanabilecek en büyük travmayı oluşturur. Bebeklik boyunca bu duygunun doğuma oranla daha hafif şekilleri bebeğin ihtiyaçlarına duyarlılık gösterilmeyen veya onda gerginliğe yol açan her durumda ortaya çıkar. Doğumu sadece hatırlatacak şiddette ortaya çıkması bile bebekte travmatik bir etki oluşturur. Daha hafif durumlar bebeğin huzursuzlanmasına ve ağlamasına yol açar.
Bu duygu karışımında büyük ölçüde öfke olmasına rağmen, bu, günlük hayattan bildiğimiz, herhangi bir durum karşısında duyduğumuz öfkeden farklıdır. Ayrıca bu karışımda büyük miktarda korku da vardır ve doğumdakine benzeyen bir içerikte, yok olma korkusu şeklindedir. Bu korku da herhangi bir şeyden korkmaktan farklıdır. Burada sözünü ettiğim öfke ve korku taşınamayacak niteliktedir ve ortaya çıktığında travma oluşturan duygulardır. Yeni doğan bebekte çok yoğun olarak bulunan öfke ve korkunun somut bir nedeni veya hedefi yoktur. Zaten henüz zihin dediğimiz alanın oluşmadığı bebekte herhangi bir değerlendirmeye dayalı başka türlü bir korku ve öfke de beklenemez. Bu duygu karışımı, öfke ve korkunun oluşturduğu bir sıkıntı ve gerginlik de taşır.
Karışımın içeriği her zaman aynı değildir. Bebeğin susama, acıkma gibi biriken ihtiyaçlarının daha çok öfke yaratması, ani bir sesin, ortamda alışmadığı bir değişikliğin ise daha çok korku yaratması beklenir. Bu durumu çoğu zaman anne hisseder ve bebeği rahatlatacak bir yol bulur. Demek ki bu duygu karışımında bazen öfke daha belirgindir, bazen de korku ön plana çıkmaktadır. Bu duygular psikoz başlangıçlarında, yoğun anksiyetenin gözlendiği durumlarda ortaya çıkar.
Kendini kötü hissetme hali her insanın bebekliği boyunca yaşadığı bir deneyimdir ve hafiflemiş ve dönüşmüş biçimleriyle sonraki hayat dönemlerinde de sıklıkla ortaya çıkar. Fakat ruhsal enerji içeriğinde bebekliktekine benzer enerji miktarı fazla olan bazı insanlarda bu karışımın ortaya çıkma potansiyeli daha yüksektir. Açığa çıkan öfke, korku, gerginlik ve sıkıntı karışımı halindeki duygunun miktarıyla bağlantılı olarak, değişik derecelerde “kendini kötü hissetme” durumu oluşur. Bu karışım o kadar rahatsız edicidir ve ruhsal yapılanmanın öylesine tehlikeli olarak algıladığı bir duygudur ki, bütün kişilik yapılanması bundan kaçınmak üzere inşa edilir. Bu duygu karışımının kaynağını ve ortaya çıkış nedenlerini anlamadan insanı anlamanın mümkün olacağını sanmıyorum. Bu öfke, korku, gerginlik ve sıkıntıdan oluşan duygu karışımı, insanın orijinal ruhsal enerjisinin ruhsal alana çıktığı her durumda oluşur.

Doğum travması ya da "Bölünmez Bütünlükten" kopuş

2016-02-05T12:11:00.000-08:00

Doğumla birlikte ruhsal alana dolan ve kendini kötü hissetme duygusunu oluşturan enerjinin niteliğini daha iyi anlayabilmek için, doğum öncesine değinmekte fayda var. Orijinal ruhsal enerji, henüz bebek anne karnındayken oluşan ve onun canlı olmasını sağlayan enerjidir, yani dünyaya bu enerjiyle beraber geliriz. Fakat bebek anne karnındayken söz konusu enerji hareketsizdir, yani henüz potansiyel haldedir ve bu durumda bebek tam bir huzur içindedir.
Huzur kavramı öfke, sıkıntı, korku ve gerginlikten tam olarak arınmış olmayı, bu karışımın ruhsal alanın tamamen dışında tutulabilmesi durumunu ifade eder. Anne karnındaki bebeğin böylesine tam bir huzur içinde olmasının nedeni sadece bütün ihtiyaçlarının karşılandığı bir doymuşluk hali değildir. Zira annenin de bazen acıktığı ve kan şekerinin düştüğü ya da bir şeylere üzülüp sinirlenerek adrenalin düzeyinin yükseldiği olur. Fakat buna rağmen anne karnı her bebek için huzuru simgeler.
Bunu oluşturan temel neden, derin mistik deneyim yaşamış bazı insanların ifadelerinde de yer alan, ancak kutsallık duygusuyla ilişkilendirilebilecek olan, bebeğin orada hissettiği “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olma halidir. Bu yaşantının normal hayatta bir karşılığı yoktur. Ancak bu duruma uzaktan yaklaşmak bile kutsallık duygusu oluşturur. Bütün büyük aşkların, büyük ideallerin, ütopyaların, aşkın meşguliyetlerin, mistik arayışların, estetik ihtiyaçların temelini bu kaybedilmiş cennetle ilgili, “Bölünmez Bütünlük”ün yeniden parçası olma arzusu oluşturur. İnsan ruhu, hayatın nihai anlamının yeniden “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olmak olduğunu bilir.
Bebeğin anne karnında tam anlamıyla kutsallık içeren büyük bir huzur ve sükûnet içinde olması, “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olma hali, bebeğin kendisini “her şey” olarak telakki etmesine yol açar. Neyin “parça” (bebek) neyin “bütün” (Allah) olduğu karıştırılır. Başka bir ifadeyle, anne karnındaki bebek kendisini çok büyük bir bütünlüğün parçası olmak bir yana, o bütünlüğün bizzat kendisi, Allah zanneder.
Anne karnında yaşanan bu deneyim doğumla beraber paramparça olur ve bebek tam öbür uca savrularak müthiş bir altüst oluş yaşar; salt bütünlükten “hiçliğe, yok oluşa” savrulur. Bu nedenle, bebeğin ruhsal alanındaki ilk duyguları “yok olma” ve “hiç olma” deneyimiyle oluşur ve müthiş bir korkudur. Bu korku her an hissedilmese bile, ortaya çıkmasından korkulur ve bundan sonraki var oluşun ayrılmaz bir parçası olacaktır.
Bu savruluşta ikinci unsur, potansiyel haldeki orijinal enerjinin de ruhsal alanı adeta sel gibi kaplamasıdır. Bebek, parçalanma ve hiçlenme duygusunu ve öfke ve korku ile dolmayı aynı anda yaşar. Anlaşılacağı gibi, bu olağanüstü bir travma, yok olma, hiçleşme ve parçalanmadır. En yoğun ve altından kalkılamaz korku, “yok olma” ve “hiç olma” korkusudur. Orijinal ruhsal enerjinin yakıcı öfkesi dış dünyaya yöneldiğinde yok eder, öznenin kendisine yöneldiğinde ise hiçleştirir. Kanımca var olma arzusunu ve “benlik bilincinin” temelini yok olma korkusu ve hiçleşme deneyimi oluşturur.
Doğum travması, bir insanın hayatı boyunca yaşayabileceği her türlü travmanın azamisini oluşturur. Anne bebeğiyle ne kadar bütünleşirse bütünleşsin, ona ne kadar duyarlı olursa olsun, “yok olma” ve “hiçleşme” korkusu doğumla beraber insanoğlunun ruhuna bir daha unutulmayacak biçimde kazınır. “Bölünmez Bütünlük”ten kopuşun ilk tezahürü, bebeklik boyunca gelişen “kendilik imgesi”nin oluşumunda görülür. Bebeklik boyunca, özellikle erken bebeklikte öfke, korku, sıkıntı ve gerginlik duyguları ortaya çıktığında, bebekte henüz taslak halinde oluşmuş kendilik imgeleri, “iyi anne” imgeleri, algıların depolandığı anılar gibi yapı taşları parçalanır ve bebek, doğum travmasından daha hafif de olsa yeniden yok olma deneyimi yaşar.
Melanie Klein, yok edici öfkenin ve beraberindeki duygu karışımının çok yoğun olduğu bu dönemi “şizoid-paranoid dönem” ve yok edici öfkenin yoğunlaştığı koşulları da “şizoid- paranoid pozisyon” olarak isimlendirir. Pozisyon, bebeklik boyunca ve hatta bazı insanlar için hayat boyunca, büyük sarsıntıların içine düşüldüğünde tekrarlayabilir. Buradaki pozisyon sözcüğü, bu öfke durumunun sadece bebekliğe özgü olmadığını, daha sonraki hayat olaylarının da aynı öfkeyi ortaya çıkarabileceğini ifade eder. Nitekim savaş, toplama kampı, deprem, kasırga gibi çok yıkıcı ve yok edici durumlarda, insanların içindeki yok olma korkusu ve bununla beraber öfke, gerginlik ve sıkıntı uyanır. Bu durum kişiyi şizoid-paranoid duruma gerileterek hastalanmasına veya işlevlerini yerine getiremeyecek hale gelmesine yol açar.
Yok olma korkusunun ve “hiç olma” deneyiminin doğum sırasında yaşanmış olması, insanın psikolojik yapılanmasına son derece büyük bir etkide bulunur. İnsanın “benliğinin farkında olmasının” bu deneyimle ilgisi vardır. Yetişkinlik halinde deneyimlenemeyecek olan bu korkuya varoluşçu filozof Heidegger, “angst” der ve bunun sıradan korkudan (furcht) farklı olduğunun altını çizer; “angst”, hiçlik deneyimi yaşatır. “(…) yalnız bir an devam eden angst (korku) halinde vukua gelir. Angst ile sıklıkla rastlanan ve prensip bakımından kolayca meydana gelen korku halini kastetmiyoruz. Angst, temelde korkudan (furcht) farklıdır,” der.
Heidegger bu duygunun yoğun olarak ortaya çıktığı anı şöyle tanımlar: “Angst, hiçliği ifşa eder. Angst içinde boşlukta yüzeriz. Daha açıkçası, varlık bütünlüğü ile kaybolup eridiği için bizi boşlukta dolaştırır. Biz de kendimizden sıyrılırız. Bu surette bizzat biz -var olan insanlar- var olanın ortasında kendimizden geçip eriyoruz.” “Angst içinde dil tutulur. Çünkü var olan, bütünlüğü içinde erir.” Heidegger’in burada bahsettiği “angst”, doğumda ortaya çıkan duygunun çok az miktarda olanıdır. Aksi durumda gözlemlenebilir, tanımlanabilir nitelikte değildir; kişiyi kim, nerede ve hangi zamanda olduğunu algılayamayacak hale getirir.
Varoluşçu düşünürler benlik bilincine sahip olmanın insana yüklediği sorumlulukla meşgul olmuş ve “varlık” ve “hiçlik” üzerine saptamalarda bulunmuşlardır. Heidegger’in “Metafizik Nedir?” yazısında “hiçlik” üzerine söylediklerine değinmek istiyorum. Heidegger varlığı ararken, “hiçlik nedir” sorusunu sorar. Bunun mantıken bir cevabı olamaz, çünkü tanımlanırken, “hiçlik”, hiç olmaktan çıkar, tanımı olan bir şeye dönüşür. Akıl ile bir soruya yanıt arandığında, zihnin, “değil” ve “hayır” kavramlarına sahip olmasından kalkarak, bu kavramların “hiçliğin türevleri” olduğunu, “değil” ve “hayır”ın ana kaynağının “hiçlik” olduğunu söyler. Zihnimiz “hiçlik” kavramına sahip olduğuna göre, bunun deneyimlenmiş olması gerekir. “Bu deneyimi nerede arayacağız,” diye sorar Heidegger. “Derin iç sıkıntısı, sessiz bir sis gibi varlığın uçurumlarını kaplayarak bütün şeyleri, insanları ve kendimizi genel bir farksızlık içinde, garip bir surette eritir,” diye cevap verir.
“Hiçlik” deneyimi, derin iç sıkıntısı ve “angst” denen korku ile beraber yaşanmaktadır. “Bölünmez Bütünlük”ün parçalanmasının “hiç olma” deneyimini yaratması konusunda Heidegger şunları söyler: “Angst içinde, bütünlüğü ile var olan ile hiçlik arasında parçalanmaz bir birlik vardır (…) hiçlik kendine çekmez, tersine, mahiyet bakımından kendisinden uzağa fırlatır. Fakat bu kendisinden uzağa fırlatış bütünlüğün iyice erimesine neden olur”, “mevcudiyet her defasında ortaya çıkan hiçlikten oluşur”, “kendisini hiçlik içinde devam ettirmek suretiyle insan varlığı, aktüel olarak var olanı aşar. Var olanın bu dışına çıkmaya, aşkınlık (transcendence) deriz. Eğer insan varlığı, özünün derinliğinde aşkınlığa varmasaydı, yani hiçlik içinde kendisini muhafaza etmeseydi, asla var olanla, netice itibariyle kendi kendisiyle ilişki içinde bulunamazdı.” Öyleyse, “hiçlik nedir”? “Hiçliğin asli görünüşü olmaksızın ne kendi olmaklık vardır, ne de özgürlük. (…) Hiçlik, insan varlığına, var olanın olduğu gibi görünmesi imkânıdır. Hiçlik kavramı, var olanın zıddı bir kavram değildir, belki bizzat varlığın özüne aittir. Var olanın varlığında, hiçliğin hiçleşmesi (neantissement) ile meydana gelir.”
Heidegger, muhtemelen kendi deneyimlerinden bildiği korku, öfke, gerginlik ve sıkıntıdan oluşan duygu karışımının bütünlükten kopma sonucu oluştuğunu, fakat varlığın bütünlükten kopmadan kendi var oluşunu oluşturamayacağını, bütünlükten kopmaya, bir anlamda hiç olmaya rağmen varlığını sürdürmenin ancak insana özgü olduğunu anlatır. Ona göre, hiçliğin içinde var olanı sürdürmek, mevcudiyeti devam ettirmek -buna aşkınlık diyor- ancak bütünlükle ilişki halinde mümkündür. Sanki bu ifadeleriyle Heidegger, bebeğin doğumla beraber “Bölünmez Bütünlük”ten kopmayı ve hiçliğe yuvarlanmayı gerçek anlamda yok oluşa dönüşmeden taşıyabilmesi için, anneyle bütünlüğe ihtiyacı olduğunu söylemektedir. Aksi takdirde bebek var olamayacaktır. Kısacası, doğumla yaşanan “hiç olma” deneyimi, bütün altüst ediciliğine ve ruha damgasını vuran dehşet duygusuna rağmen, “insan” olabilmenin en temel niteliklerinden biridir.
Hiç olma korkusu doğum dışında, benzer içerikle, hastalık olarak yaşanır. Akıl hastalığı deneyimi yaşamış ve tekrar bir benlik duygusu oluşturmuş insanlarda yeniden aynı duygunun oluşması korkusu kalır. Hiç olma duygusu devamlılık taşıyamaz çünkü taşınabilecek bir duygu değildir; ruhsal yapılanma bu duyguyu taşıyamaz, bütün benlik parçalanır ve kişi yok olur. “Ben” duygusu ortadan kalkar. Bu, olabilecek en kötü duygudur. Bu nedenle, bu insanlar hastalık sonrasında çekingenleşir, herhangi bir konuda karar veremeyecek ve harekete geçemeyecek hale gelirler. Böyle insanlar kendilerine öfkelenmekten duydukları korku nedeniyle karar verme sorumluluğunu üstlenemez hale gelir, bu nedenle de hata yapmaktan çok korkarlar. Sonuçta çoğu zaman işlerini yapamaz, evden çıkamaz hale gelirler. Yok edici öfkesi fazla olanlarda, yok olma korkusu hastalık dışında da fazladır. Zaten yok olma korkusu ile yok etme korkusu aynı ruhsal enerjinin değişik yüzlerini oluşturur. Bu insanlar ne yenilgiye, ne başarısızlığa, ne beğenilmemeye katlanabilir. Bütün bu durumlar yok edici öfkenin ortaya çıkmasına neden olur.
“Yok olma”, “hiç olma” deneyiminin yaşanması insanda “varlık” ile beraber “hiçlik” kavramını oluşturur. Aynı zamanda, her şeyin bir başlangıcı ve sonu olduğu duygusunu ve zaman kavramını ediniriz. Demek ki doğum ve “hiç olma” deneyimi, bütün altüst ediciliğine rağmen, varlığımızı diğer canlılardan ayıran çok temel bir etki oluşturuyor. “Doğumdan sonra anne yenidoğana tıpkı anne karnındaki koşulları sağlayabilse, bebeği yeniden ‘Bölünmez Bütünlük’ün parçası olduğuna inandırabilseydi ne olurdu,” diye sorulabilir. Bebek doğum travmasını yaşadıktan, bir kere o yok oluşu deneyimledikten ve büyük miktarda orijinal enerji ruhsal alanına girdikten sonra, hiçbir şey bir daha eskisi gibi olamaz. Kaldı ki anne, ne kadar yeterli olursa olsun, bebeğiyle ne kadar bütünleşirse bütünleşsin, elbette insandır ve acıkır, uykusu gelir, yorulur, gün gelir morali bozuk olur, her an enerjisi aynı yoğunlukta olamaz. Mükemmel bir annelik ancak teoride olabilir ama olabilmiş olsa, bebeğin ruhsal malzemesi çok kaliteli olur, fakat ruhsal gelişmesi hiç değilse çocukluk boyunca yavaş olurdu; fazla saf ve iyi niyetli, ailesine fazla bağlı bir çocuk oluşurdu.

Orijinal ruhsal enerji

2016-02-05T12:09:00.001-08:00

Doğum esnasındaki altüst oluş o zamana kadar anne karnında yaşadığı huzuru tamamen yok ettiğinde, bebeğin potansiyel enerjisi de zincirden boşalmışçasına harekete geçer. Böylece, doğum travması potansiyel enerjinin ruhsal alana çıkmasına neden olur. Yani bebeğin kendisini her şey zannettiği sıradaki huzurlu (öfkesiz) hali, hiçliği yaşadığında tamamen ortadan kalkar. Bu savrulma, ateş topu gibi yıkıcı bir enerjiyi açığa çıkarır. Doğum hadisesi sadece fiziksel doğumun değil, ruhsal doğumun da oluşturucusudur. Bu oluşum son derece allak bullak edici bir deneyimle başlamış olur.
Orijinal ruhsal enerji, öfke ve dürtünün birbirinin içinde tamamen erimiş bir karışımından oluşur. Karışımın içinde orijinal olarak öfke ve dürtü aynı oranlarda bulunur. Bu karışımın içeriği, bebek ruhen gelişiyorsa, bebekliğin ilerleyen dönemlerinde öfke içeriğinin azalması olarak değişecektir.
Kendine ait kılarak yok etmek orijinal ruhsal enerjinin amacıdır. Bebekte bu yutarak, emerek, tutarak içine alma isteği olarak görülür. Orijinal ruhsal enerjinin dürtüsel bölümü, içine almak isteyecek kadar büyük bir ilginin oluşmasına yol açar. Öfke kısmından ise yok etme arzusu oluşur. Tabiatı gereği zaten dürtü bütünleşmeye, bir olmaya, birbirinin içinde erimeye, öfke ise yok etmeye, tek olmaya çalışır. Öfke ve dürtü karışımı halinde olan ayrışmamış enerji, yok edici özelliğinden dolayı ilişki oluşturmak için kullanılamaz. Bebeğin ruhsal alanında karışım halindeki enerji hâkim ise bebek bu enerjiyle ya beslenmektedir ya da bu enerjiyi kullanamıyorsa huzursuzdur. Anne, bebeği anne karnındakine benzer bir durum içinde tutabiliyorsa, yani bütün ihtiyaçlarını karşılayıp onunla bir bütünleşme ilişkisi kurabiliyorsa, yeni doğan bebeğin ruhsal alana çıkmış olan orijinal enerjisi yatışır ve bebek sakinleşir.
Bütünleşme, bebeğin yeniden anne karnındaki temel duygu durumuna dönmesine, “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olarak hissetmesine yol açar. Bu enerjinin tam olarak dönüşemediği, yani öfke-dürtü karışımı halinde olduğu bebeklik yıllarında, kaçınılmaz olarak, annenin en ufak aksaması ve bebeği huzursuz eden her durum, orijinal enerjinin ruhsal alana çıkmasına ve bununla beraber korku, öfke, gerginlik, sıkıntı karışımı bir duygunun oluşmasına yol açar. Potansiyel haldeki orijinal ruhsal enerji bu vesilelerle kinetik hale gelir. Kendini kötü hissetme dediğim durumu yaratan, bu harekettir. Doğumda ilk defa ortaya çıkan bu ruhsal enerji bebekliğin ilk aylarında maksimum düzeydedir. Dolayısıyla bebeğin dengesi çok kolay bozulur; kadının müthiş bir duyarlılıkla annelik yapmasını gerektirir. Normal gelişmesini sağlayacak bir anneliğin yapılabilmesi halinde bebek daha dengededir, en azından durum travmatik bir noktaya varmaz.
Bebekle güçlü bir ruhsal ilişki kurulması ve iyi bir bakımdan başka, bebeğin gelişmesine hizmet eden bir diğer imkân uykudur. Uyku, anne karnına tekrar dönüştür. Dengesi bozulan bebek, dengesi annesi tarafından tekrar kurulamıyorsa uykuya dalarak bozulan dengesini onarabilir. Demek ki uyku, ruhsal alanda çok artmış olan orijinal ruhsal enerjinin kinetik halden tekrar potansiyel hale dönmesini, yani ruhsal alandan uzaklaştırılabilmesini sağlayabilmektedir. Annenin olmadığı veya anneliğinin yetersiz kaldığı durumlarda bebeğin yok edici öfkesinin dehşet duygusuna ve yok olma deneyimine dönüşmesini uyku engeller.
Uyku, sağlıklı erişkinlerde de özellikle derin uyku fazında, anne karnına dönüştür. Böyle bir uykunun ardından dinlenmiş, yenilenmiş ve rahatlamış olarak kalkarız. Ancak her zaman anne karnına dönülemez ve uyku her zaman dinlenmiş ve yenilenmiş olmamızı sağlamaz. İnsanın öfkesinin çok arttığı durumlarda uykuya ya hiç girilemez ya da uyku yüzeysel kalır; anne karnına gidişi sağlayamaz. Öfkesi çok artmış insanların bu dönemlerde kâbuslar görmeye müsait hale gelmeleri de, anne karnına dönüşün ortadan kalktığını gösterir. Ayrıca alkol tesiri ile oluşan sızmanın veya uyku ilaçlarının yardımıyla girilen uykunun anne karnına regresyonu engellediği ve yenileyici olmadığı da bilinen bir gerçektir. Kişi bu durumlarda uykudan dinlenmemiş ve hatta yorgun kalkar.
Anne karnına dönüşü sağlayan uykunun erişkinlerde onarıcı, dinlendirici ve yenileyici bir tesiri olduğunu biliyoruz. Acaba bu tesir, ruhsal alanda birikmeye başlamış gerginlik, sıkıntı, korku ve öfke oluşturan orijinal ruhsal enerjinin uzaklaştırılmasından mı kaynaklanır? Yoksa anne karnına dönüş, öfke dürtü karışımı halindeki ruhsal enerjinin ayrışma sürecini de sağlıyor olabilir mi? Bu soruların yanıtlarını oluşturacak bir gözleme sahip değilim. Derin bir uykunun son derece onarıcı olabileceğini klinik gözlemlerimle biliyor olmama rağmen, doğru olduğuna inanmaya eğilimli olduğum cevap, en iyi uykunun sadece öfkeli enerjiyi uzaklaştırabileceğidir. Dinlenmişliği ve yenilenmişliği oluşturan, ruhsal enerjideki öfke miktarının azalmasıdır. Aksi takdirde uykunun insanın kapasitesini artırması gerekirdi. Yine de bebeklik döneminde bebeğin uykuya girmesinin hayati önem taşıdığı açıkça görülmektedir. Bebeğin derin bir uykuya girmesi bazen annenin yapamadığını yaparak, bazen annenin dinlenmesini ve rahatlamasını sağlayarak çok önemli bir yardımcı imkân oluşturmaktadır.
Bebeklik dönemini uygun koşullarda yaşayamamış her insan bu öfke-dürtü karışımı halindeki ruhsal enerjiden tam anlamıyla kurtulamayacağı ve ölene kadar bu enerjiyi taşıyacağı için, dengesini bozan durumlara maruz kaldığında aynı “kendini kötü hissetme duygusunu” yaşar. Bu insanların ruhsal alanlarında, potansiyel olarak her an açığa çıkabilecek orijinal ruhsal enerji bulunur. Bu kadar ağır ve kötü hissettirici nitelikteki bu duyguya düşmeden yaşamak, ister istemez böyle insanların en önemli ruhsal önceliğidir. Ruhsal örgütlenme düzeyi, büyük ölçüde ruhsal malzemenin içeriğiyle ilgilidir. Elbette bu durumda kişiliğin örgütlenme düzeyi de bebeksi nitelikteki “kendini kötü hissetmekten kaçınma” olarak kalacak, amaç, bu öfkenin kişinin kendisine ve oluşturduğu dünyasına zarar vermesine, yok etmesine engel olmak olacaktır. Bu nitelikteki ruhsal enerjinin yeterince azalması veya ortadan kalkması halinde ruhsal örgütlenmenin öncelikleri “hayatta kalmaya” veya daha ileri aşamada “sevmeye” dönüşebilir.
Öfke-dürtü karışımı halindeki orijinal ruhsal enerjinin azalması, anneyle veya bebeğin bakımını üstlenen kişinin bebekle kurduğu ilişki sayesinde mümkün olur. Temel olarak daha sonra ayrıntılarına gireceğim iki süreç, bebeğin öfke-dürtü karışımını değiştirir. Bu süreçlerden ilkinde, bebeğin bakımı ve beslenmesi sırasında “dönüşmüş enerji” ve ikincisinde ise anneyle bebek arasında kurulan ruhsal ilişkiyle “ayrışmış enerji” oluşur. Ayrışmış enerjide dürtü ve öfke birbirinden tamamen ayrılmıştır. Saf dürtü ve saf öfke alanları oluşur. Dönüşmüş enerjide ise öfke-dürtü karışımının öfke oranı azalmıştır. Ruhsal enerji son derece yıkıcı olan orijinal içeriğinden kurtulmuş, beslenme dışında başka amaçlar için kullanılabilir hale gelmiştir. Ayrışmış enerji ne kadar fazlaysa, yani saf öfke ve saf dürtü miktarı ne kadar artmışsa, bebek, saf dürtüyü kullanarak o nispette haz alabilen ve bağlanabilen bir varlığa dönüşür. Herhangi bir nesneye dikkatini verebilecek, onunla meşgul olacak hale geldiyse, bağlanabilmeye başlar. Dikkat kapasitesi, bağlanabilmek anlamına gelir.
Haz ve bağlanma kapasitesini oluşturan, öfkeden arınmış saf dürtünün miktarıdır. Gelecekteki sevme kapasitesinin malzemesi de öfkeden arınmış ruhsal enerjiden, yani dürtüden oluşur; sevgi, dürtüsel enerjinin bir türevidir. Sevgi enerjisi ise dürtüsel enerjinin cinsellikten arınmış rafine biçimidir. Sevme kapasitesi oluşmuş bir insan sevdiği bir insanla cinsellik yaşayabilir de yaşamayabilir de; bu durum onun sevgisini etkilemez. Öte yandan, bir insanın saf dürtüsü ne kadar fazlaysa, dürtülerini bir sevgi ilişkisi içerisinde yaşayabilmesi de o oranda mümkündür. Bu durumda haz kapasitesi yüksek olur.
Ruhsal enerjinin öfke içeriği ne kadar azalmışsa, bebek/çocuk o nispette güçlü, dayanıklı ve kapasitelidir; bağlanabilmekte, ilişki kurabilmektedir, çevresine karşı meraklı ve ilgili, canlı ve neşelidir. Ruhsal enerjinin öfke oranı azaldıkça, bir üst örgütlenme düzeyine geçmek de olası hale gelir. Ayrıca koşulların da çocuğu bir üst örgütlenme düzeyine geçişe zorlaması, çocuğu büyümeye mecbur eden bir çerçevenin oluşturulması gerekir. Bu çerçeveyi oluşturmak da ebeveynlerin sorumluluğundadır.
Orijinal enerjide öfke ile dürtünün tam bir karışım olarak birbirinin içinde erimiş halde bulunması, öfke ile sevginin veya birbirine zıt iki duygunun aynı anda yan yana durdukları ambivalanstan farklıdır. Ambivalansta, kişi sevgi nesnesini sevilebilmektedir, ancak bir yandan da öfke duyar; bütün bağımlılıklarda böyledir. Orijinal ruhsal enerji ise neredeyse fiziksel niteliktedir. Sadece beslenme ve yakalayıp kendinde tutma amacı için kullanılabilir. Bu enerji ile bir ilişki oluşturulamaz, bir varlığa kalıcı bir yatırım yapılamaz çünkü aynı zamanda nesnesini yok etmek istemektedir.

Ruhsal alanın oluşması

2016-02-04T11:35:00.001-08:00

Yeni doğan bir bebeğin orijinal ruhsal enerjisinin iki temel niteliği vardır: Bir şeye ilgi duymak ve ilgi duyduğu şeyi yok etmek. Bu nitelikleriyle orijinal ruhsal enerjinin en uygun kullanım biçimi, beslenmedir; bu amacın dışında kullanılamaz. Zaten yeni doğan bir bebeğin beslenme dışında yapabildiği şeyler sadece yakalama refleksiyle bağlantılı olanlardır. Yakalama refleksi de beslenme sırasında ağzın yaptığını elin yapması gibidir. Bebek, avucuna değen nesneyi tutar ve kendine ait kılar, ağız ve dudaklar da, kendisine dokunan her şeyi içine alarak kendine katar. Bu benzerliğin nedeni, her iki durumda da aynı enerjinin kullanılmasıdır.
Orijinal ruhsal enerji her an bebeğin ruhsal alanında değildir. Örneğin bebek uyurken enerji ruhsal alandan çekilmiştir, bebek anne karnındaki gibidir. Annesinin kucağında meme emerken bebeğin ruhsal alanında bu beslenmeyi sağlayacak kadar enerji varsa, bebek huzurlu bir biçimde emer, fakat ruhsal alanda gerektiğinden fazla orijinal enerji varsa, bebek huzursuz ve gergindir. Bu noktada, “ruhsal alan” kavramıyla ne kastettiğimi anlatmam gerekiyor.
Anne karnındaki bebeğin kendisini “Bölünmez Bütünlük”ün bir parçası zannettiğini anlatmıştım; bu aynı zamanda “her şey olmak” anlamına gelir. Bebek, daha anne karnındayken bile annesiyle arasında bir ilişki oluşmasına ve onunla etkileşim içinde olmasına rağmen, henüz bir benlik bilincine sahip değildir çünkü büyük bütünlükten ayrılmamıştır. Varlığın, “benlik bilinci” dediğimiz, kendisinin ayrı bir varlık olduğuna dair farkındalığı, ancak “Bölünmez Bütünlük”ten koptuktan, “hiç olma” deneyimi yaşandıktan, yani doğumdan sonra oluşmaya başlar. Normal gelişme koşullarında uygun bir büyüme ortamına sahipse, bebek, kendisinin ayrı bir varlık olduğunu ancak 9. ayda kabul edecek hale gelir. Bebeğin doğumla oluşan benlik bilinciyle, kendisini ve dünyayı/annesini ayrı var oluş durumları olarak ayırt etmesi aynı zamana denk gelmez. Bu farkındalık için bir gelişme gerekmektedir.
Bebeğin ruhsal alanının oluşumunu dış dünyayla ilişkisi, gerek dış dünyaya yönelimi, gerekse dış dünyanın başlangıçta anne üzerinden onun ihtiyaçlarına gösterdiği duyarlılık, bu ilişki içinde yaşanan her türlü deneyim ve duygu sağlayacaktır. Ancak doğum travması yatışmadan bebek ruhen var olmaya başlayamaz çünkü travma durumu taşınamaz bir durum oluşturur ve “an”, “şimdi”, “deneyim” başlamaz. Bu durumda bebeğin fantezi dünyası travmayı uzak tutma işlevi görür. Bebek anne karnındaki huzuru oluşturan algısını sürdürmeye çalıştığında, fantezi dünyasına sığınmış olur. Böylece, hâlâ “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olduğuna ve kendisinin “her şey” olduğuna inanmış olur; bir yandan annesinin bebeği, bir yandan da “Bölünmez Bütünlük”tür. Annesi her aksadığında fantezi dünyasına sığınacaktır. Böylece bebeğin, özellikle annesiyle olan reel ilişkisi, bu ilişki içinde yaşadıkları ve oluşan duyguları, fantezi dünyası ve daha sonra oluşacak olan zihni onun ruhsal alanını oluşturacaktır.
Bebek, içinde bulunduğu bir anda kendisinin “her şey” olduğuna inanabiliyorsa, tekrar anne karnındaki huzurlu yaşantı oluşur. O sırada bebeğin ruhsal alanında öfke-dürtü karışımı enerji kalmaz. Her şey olduğuna inanma hali, orijinal ruhsal enerjinin, tıpkı anne karnında olduğu gibi ruhsal alanın dışında kalmasına yol açmaktadır. Bebek, ruhsal alanını bu fanteziyle öfkeli enerjiden temizlemiş, anne karnındaki cennete geri dönmüş olur.
Demek ki ruhsal alanda bulunan, öfke ile dürtünün tam bir karışım halinde olduğu ve büyük bir gerginlik, korku ve sıkıntı oluşturabilen öfkeli enerjinin miktarıyla fanteziler arasında doğrudan bir ilişki vardır. Aslında fantezilerin işlevi, orijinal enerjiyi ruhsal yapılanmanın taşıyabileceği, kabul edilebilir sınırlarda tutmaktır. Kısaca, orijinal ruhsal enerji beslenme için kullanılmıyorsa ya da o anda bebeğin ruhsal alanında fazla miktarda bulunuyorsa gerginlik, sıkıntı, öfke ve korku oluşturur. Gerginlik ve öfke arttıkça, durum, bebeğin doğum travmasında yaşadığı yok olma deneyimine benzemeye başlar ve duygu karışımına “yok olma ve hiç olma” korkusu da eklenir. Anne, bebeğine gösterdiği duyarlılıkla ve onunla kurduğu ilişkiyle bebeğin kendisini her şey zannetmesini sağlayabiliyorsa, bebek tekrar öfkesinden kurtulur. Bebeğin açığa çıkan öfkesi ne oranda orijinal travmaya, yani doğum travmasına benziyorsa, kendisini kötü hissetmesinin şiddeti de o oranda artacaktır.
Şizofreni gibi ağır akıl hastalığı tablolarında bu enerjinin ruhsal alanı dolduruşunu, önce müthiş bir gerginliğe ve öfkeye, sonra varlığın kendisini de kapsayacak şekilde her şeyin yok olmasına, bütün yatırımların çözülmesine yol açması şeklinde görürüz. Eğer hasta bir fantezi sistemi yaratıp onun içeriğine tutunabilirse, bu fantezi dünyasında yaşar. Fakat bunu yapamazsa, hastanın bütün yatırımları çekilir ve tam bir sessizliğe ve yalnızlığa gömülür. Akıl hastalıklarında bütün ruhsal alanı kapladığı görülen bu enerji herhangi bir çaba, farkındalık ve irade ile denetlenemez. Ancak anti-psikotik denen ilaçlarla denetlenmesi mümkün olabilir. Ruhsal organizasyonun bu enerjinin açığa çıkmasını engellemek için kullandığı başlıca yol, fantezilere inanmaya çalışmaktır. Bunun için, başta inkâr ve omnipotan kontrol olmak üzere çeşitli savunmalar kullanılır. Daha hafif durumlarda yansıtma savunması kullanılır. Fantezilerin temel işlevi, bu yok edici enerjinin açığa çıkmasına karşı tampon olmasıdır.
Beslenme eylemi, yani “içine alarak yok etme ve içine aldığı şeyi kendisinin bir parçası haline dönüştürme” tam da orijinal enerjinin tabiatına uygundur. Bu nedenle, sadece bu enerjiye sahip olan yenidoğanın beslenmek dışında bir işlev oluşturma kabiliyeti yoktur. Bebeğin yapabildiklerinin artması enerji içeriğindeki dönüşüm sayesinde olur. Bir bebek amaçlı hareketler yapmaya başladığında, örneğin bir nesneyi alıp dikkatlice ağzına götürdüğünde, yine onu yiyip yok etmek istemektedir ama artık nesneye dikkatini bağlayabilmesi, el ve kol kaslarını amaçlı bir biçimde kullanabilmesi için ruhsal enerjisinin içeriğinde öfkesiz ve orijinal ruhsal enerjiden farklılaşmış az öfkeli bir enerji alanı oluşmuş durumdadır. Bir bebek gülmeye başladıysa, annesinin yüzüne bakıp sevinç gösteriyorsa, artık annesine kalıcı bir yatırım yapmaya başladığını, ruhsal alanında öfkeden arınmış bir ruhsal enerji oluştuğunu söyleyebiliriz.
Gerçekten de, ruhsal enerjinin öfke içeriğinin azalıp azalmadığını bebekteki gelişmeye bakarak söyleyebiliriz. Bebekteki her türlü gelişme, ruhsal enerjisinin içeriğinde bir değişim olduğu için gerçekleşir. Bir bebeğin amaçlı hareketler yapabilmesi, anneye bağlanması, anneyle bir ilişki oluşturması ancak ruhsal enerjisinin öfke içeriği azalıyorsa mümkündür. Ruhsal enerji öfkesinin bir kısmından kurtulduğunda, artık bu enerjinin oluşturduğu duygu gerginlik, sıkıntı, korku ve öfke değildir. Örneğin huzursuzluktur, dikkat bozukluğudur. Öfkesi daha da azalmış enerjiyle amaçlı hareketler yapabilmek, öğrenmek mümkün hale gelir. Öfkeden tamamen arınmış enerji ise ilişki kurmak, bağlanmak, haz almak ve daha sonra da sevmek için kullanılacaktır. Ruhsal enerjinin bu değişim sürecini anlamak, insanın insanlaşma ve gelişme sürecini ve akıl hastalıkları gibi insanlık durumlarını anlamanın anahtarıdır.

Orijinal ruhsal enerjinin ayrışması ve dönüşmesi

2016-02-04T11:33:00.001-08:00

Ruhsal enerjinin, beslenme dışındaki herhangi bir amaç için kullanılamayan orijinal halinden, hayat içinde çeşitli durumların altından kalkabilmemizi, anne babalık yapabilmemizi, en büyük bağlılıkları yaşayabilmemizi, haz duyarak sevişebilmemizi sağlayacak bir niteliğe dönüşmesi çoğu zaman iç içe geçmiş iki ayrı süreçte gerçekleşir. Bu süreçleri “ayrışma” ve “dönüşme” olarak adlandırmıştım.
Başlangıçta bebeğin yatırım yapabilecek, ilişki oluşturabilecek bir ruhsal enerjisi yoktur; onunki daha çok, yıkıcı bir enerjidir; nesnesini muhafaza edemez. Öfke ve dürtü karışımı halindeki orijinal enerjisi ancak dönüştükten ve ayrıştıktan sonra bebek de annesiyle ilişki kurabilecek hale gelecek ve giderek “bütünleşme ilişkisi” yaşanacaktır. Bu iki yanlı ilişkinin oluşabilmesi için gereken ruhsal malzemeye bebek ancak 3. ayında ulaşır.
Dönüşme sürecinde orijinal ruhsal enerji, bir başka ifadeyle haset enerjisi, bünyesinde eşit miktarda ve birbirinin içinde erimiş halde bulunan öfke ile dürtünün öfke içeriğinin giderek azaldığı bir değişim sürecine girer. Ayrışma sürecinde ise öfkeden tamamen arınmış bir “mutlak/saf dürtü alanı” ile, dürtüden tamamen arınmış bir “mutlak/saf öfke alanı” oluşmaya başlar.
Dönüşmüş enerji, bebeğin bakımı ve beslenmesi sırasında oluşur. Bu enerjinin oluşması için bebeğe annesinin bakması gerekmez. Güvenilir, tecrübeli ve kendisi doğurmasa dahi bir bebeğe yatırım yapabilecek nitelikleri olan, çocuğa karşı sevgi hisseden, iyi niyetli herhangi bir bakıcı dönüşmüş enerjinin oluşmasını sağlayabilir. Beslenme esnasında, besleyen ister doğuran anne olsun ister bir bakıcı, sadece beslenme için kullanılabilen orijinal enerjinin öfke içeriğinde azalma olur. Bunun nedeni, bebeğin beslenme üzerinden, haset enerjisinin niteliğine uygun olarak bir yok etme tatmini yaşamasıdır, dolayısıyla öfkenin yok etme içeriğinde azalma meydana gelir. Böylece, bebeğin bakımı sırasında da öfke içeriği giderek azalan bir enerji alanı oluşmaya başlar.
Dönüşme sürecinde oluşan, öfke içeriği zamanla azalan ama hiçbir zaman yok olmayan dürtüsel enerji, ayrışmış/saf dürtüsel enerjiden farklı olarak bütünleşme için kullanılamaz çünkü içinde mutlaka bir miktar yok edici öfke taşır. Dolayısıyla bu şekilde açığa çıkan dürtü sınırlı ölçüde haz yaratır. Bu enerjiyle uzun süreli bir dikkat yoğunlaşması mümkün olmaz. Kişi çabuk yorulur çünkü yöneldiği nesneyle bütünlük oluşturamaz ve bir süre sonra sıkılır. Söz konusu enerjiyle öfke deşarjı imkânı taşıyan bedensel bir iş yapmak mümkünken, oturarak yapılan kitap okumak, ders çalışmak gibi faaliyetleri sürdürmek çok zordur çünkü ruhsal enerjinin içindeki öfkeyi boşaltmanın en uygun yolu, hareket etmektir. Hareket ederken öfkenin bir kısmını kullanmış oluruz ve ondan kurtuluruz. Ruhsal enerjisi ağırlıklı olarak dönüşmüş nitelikte olan kişi kısa sürede kendisini hareket etmeye mecbur hisseder.
Hayatımızdaki birçok eylem, aslında bir öfke içeriğiyle bir arzuyu içerir. Örneğin bir yerden bir yere giderken, aslında bulunduğumuz yerden memnun değilizdir, olmak istediğimiz yerde olabilmek için hareket ederiz. Başka bir ifadeyle, öfkeden kaçınmak için yola çıkmışızdır. Bir yandan da, olmak istediğimiz yer bizim için bir çekim oluşturmaktadır; varmak istediğimiz yere veya amacımıza yönelik bir ruhsal yatırımımız oluşmuştur. Yatırımın oluşturduğu isteğe ve arzuya onay verdiğimiz için bu zahmete katlanırız. Böyle bir durum, ancak içinde öfke olan bir enerji biçimiyle gerçekleştirilebilir. Nitekim hareket enerjisi, öfke barındıran bir enerji biçimidir. Öğrenmek ise bir içeriği, bilgiyi kendine mal etmenin bir yoludur. Bir sorunsalı çözebilmek, bir zayıflığı ya da yetersizliği aşabilmek için, birilerinin sahip olduğu bir bilgiyi içimize alıp, onların bilgisini kendi bilgimize dönüştürmenin bir yoludur. Yok edici olmayan, kimseye zarar vermeyen ve gıda kadar somut olmayan bir beslenme biçimidir aslında. Öğrenme sırasında kullanılan ruhsal enerji, öfke içeriği çok azalmış, yok ediciliği tamamen ortadan kalkmış ama yine de içine alma, kendine ait kılma gibi, orijinal ruhsal enerji kalıbının devam ettiği bir enerji biçimidir.
Bu tip durumlarda kullanılan ruhsal enerji, bebeklikte, beslenme sırasında orijinal ruhsal enerjinin kullanılması ve böylece bu enerjinin yok edici öfke içeriğinin azalmasıyla oluşur. Demek ki ihmal edilmeyen, iyi bir bakım gören bebek, beslenme dışındaki amaçlar için kullanabileceği bir enerjiye sahip olur. Bu enerjinin en az dönüşmüş kısmı ile bebeğin dokunma, tutma, ağzına sokma gibi belli amaçları gerçekleştirmek için elini, kolunu oynatması, çeşitli kaslarını kullanması mümkün hale gelir. Daha fazla dönüşmüş kısmı ise çeşitli öğrenme amaçları, zihnin geliştirilmesi ve böylece çevre üzerinde bir hâkimiyet sağlamak için kullanılır.
Ruhsal gelişmenin sürükleyicisi ise, ayrışma ile oluşan mutlak/saf dürtü ve mutlak/saf öfke alanıdır. Bu süreci sağlıklı olarak oluşturup ilerletebilecek kişi sadece annedir. Doğumla birlikte paramparça olmuş bebek, sadece kendisiyle “bütünleşme” ilişkisi kurabilecek bir varlık tarafından sakinleştirilebilir. Ancak böyle bir bütünleşme ilişkisi bebeğin doğumla birlikte kaybettiği “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olma deneyimini az çok karşılayabilir. Anne ise bebeğini karnında büyütmüştür, onu kendi içinden çıkan bir parçası olarak algılamaktadır ve onunla kurabileceği ilişki, zaten bütünleşme ilişkisi olacaktır.
Anne, ancak akıl hastalığı varsa, gebelik veya lohusalık psikozu geçiriyorsa ya da bebeği benimsemeyi reddediyorsa kendi doğurduğu bebekle bütünleşme ilişkisi kuramaz. Bu durumlarda bebeğe karşı bilinçaltında çok büyük bir öfke vardır. Bunun dışında anne, içinde bulunduğu koşullarda, çoğu zaman kocasına veya kayınvalidesine karşı çok büyük bir öfke taşıyorsa, ruhsal enerjisi çok öfkeli bir içerikte olduğu için bebeğiyle ilişki kuramaz ve bütünleşemez. Yoğun öfke, ilişki kurma kapasitesini ortadan kaldırır.
Bebeğin orijinal ruhsal enerjisinin ayrışmasını sağlayan, annenin bebeğiyle kurduğu bütünleşme ilişkisidir. Böylece, karışım halindeki orijinal ruhsal enerji saf dürtü ve saf öfke olarak ayrışır. Saf dürtü enerjisi yöneldiği nesneyle bütün olmak, aynı olmak ister; kalitesi çok yüksektir, bebekte dikkat ve haz kapasitesi oluşturur ve yıkıcılık içermeyen bir bağlanmayı sağlar. “Dikkat” olarak nitelendirdiğimiz özellik de, saf dürtü enerjisiyle oluşur. Başka bir ifadeyle, herhangi bir şeye dikkatimizi bağlamamız, onunla bütünleşmekte olduğumuz anlamına gelir. Dikkat, zaten ruhsal enerjinin bir nesneye, bir duruma bağlanması, ilgilendiğimiz nesne veya durumla kurduğumuz ilişkidir. Bunu yapabiliyorsak, “dikkatimiz yoğun” ya da “yoğunlaşma kapasitemiz yüksek” demektir. Anlaşılıyor ki, saf dürtü bebeğe hazzın yanında bütünleşebilme ve dikkat oluşturma yeteneği kazandırıyor.
Saf dürtü enerjisinin oluşmasının en önemli sonuçlarından biri, bebekte “haz alma kapasitesi”nin oluşmasıdır. Bebek, başlangıçta ağzından ve vücudundan haz alır. Haz kapasitesi oluşmadan önce bebek için beslenmek bir gerginlik azaltma yoluyken, haz kapasitesi oluştuktan sonra memeden/beslenmekten haz almaya başlar. Aynı şekilde, annesinin kucağında olmak, onun bedeniyle temas halinde olmak ister. Ayrışmış saf dürtü miktarı arttıkça, bebek annesine daha çok bağlanır, annesiyle ilişkisini güçlendirir. Yeni doğmuş bebek annesi kendisiyle bütünleşme ilişkisi kurduğunda sakinleşirken, saf dürtüsel bir alanı oluşmuş bebek bu bütünleşmeyi ister ve kendisi de annesiyle bütünleşerek bu ilişkiye katkıda bulunur. Böylece, daha önce sadece anneden kaynaklanan bütünleşme çabasına bebek de katılmaya başlar. Bebek anneye bağlandıkça, “yok olma” korkusu da azalır çünkü anneye bağlanmak, aslında bu dünyaya bağlanmak demektir ve yok olma korkularının ortadan kalkması için insanın bu dünyanın bir parçası haline gelmesi gerekir.
Yeterince saf dürtüsel alanı oluşmuş bir bebek, gelecekte de cinselliği sadece bir gerginlikten, birikmiş bir ihtiyaçtan kurtulmak için değil, haz alarak yaşayan bir erişkin olacaktır. Saf dürtüsel alanı gelişmiş insanların cinsel hayatları canlı ve aktif olur; bu insanların cinsel gücü fazladır. Neredeyse denebilir ki, ayrışmış ve öfkesiz bir dürtü alanı, gelecekte hayatın en güzel, en anlamlı taraflarını oluşturacak, bir insanın mutlu olmasını sağlayacak en önemli malzemedir. Bu malzemeyle dikkat, ilgi, anlama arzusu, bağlanma ve sevgi oluşur.
Elbette dikkat kapasitesi yüksek, işine, çevresindeki insanlara bağlanabilecek, onlarla ilişki oluşturabilecek, onları anlamak isteyen bir ilgiye sahip bir insan hem sevilecek hem de başarılı olacaktır. Hayatını anlam üzerine kurabilecek bir malzemeye sahiptir; anlam, ne yüksek statü simgelerine sahip olmakta, ne korkusuzlukta, ne de rahat etmektedir; anlam, sevgidedir. Böyle bir insanın bütün meselesi bu malzemeyi doğru kullanabilmektir.

"İyi" ve "kötü" imgeleri

2016-02-04T11:27:00.001-08:00

Bebekte oluşmaya başlayan saf dürtü ve saf öfke alanları, bebeğin “iyi” ve “kötü” imgelerini de oluşturur. Haz kapasitesiyle doğrudan ilişkili olan “iyi” imgesi haz veren, bebeğin bütünleşmek istediği, parçası olmaya büyük özlem duyduğu bir yaşantıdır. Bu imgenin kalıcı hale gelmesi, zihin dediğimiz alanın da oluşmasını sağlar. Kokusuyla, sesiyle, bedeniyle, görüntüsüyle algıladığı somut annenin yanı sıra bebeğin iç dünyasında soyut bir anne, anne imgesi oluşmaya başlar. “İyi anne” imgesi, anne yokken de bebeğin annesiz kalmamasını sağlayacaktır. Bu gelişme bebeğin her an anneye sahip olması anlamına gelir, dolayısıyla birçok aksaklığa karşı daha dayanıklı olacaktır.
Bebeğin iç dünyasında bir iyi anne imgesinin oluşması, aynı zamanda iç dünyasında dış dünyanın bir temsilinin yaratılması anlamına gelir. Bunun devamı, zihnin ve dış dünyadaki nesnelerin sembollerinin oluşması şeklinde olacaktır. Bebekte düşünme, dil kullanımı gibi özelliklerle, bir kültür varlığı olmak dediğimiz yapının malzemeleri oluşmaktadır.
Ayrışmayla oluşan “mutlak öfke” ise “kötü” imgesine bağlanır. “Kötü”, bütünleşmek istemediğimiz, uzak olmasına ihtiyaç duyduğumuz, yakınlığından rahatsız olduğumuz, yok olmasını istediğimiz nesnedir. Kişinin kendisi olarak kalmasını ve farklı olmak istemesini sağlayan bütünleşme karşıtı bir duygu yaratır. “Kötü”, uzak olmasına ihtiyaç duyduğumuz bir varlıktır. Yakınlığı öfke uyandırır; ya yeniden uzaklaştırma ya da yok etme ihtiyacı oluşturur. Gelecekteki ötekileştirmelerin orijinal nesnesidir. Öfke kötü imgesine bağlanmadan önce tanımsız ve hedefsizdir; bir an dış dünyaya, bir an benliğin kendisine yönelir. Kötü imgesi yok edici öfkenin çeşitli tanımlara bağlanmasını ve kendine bir hedef bulmasını sağlar. Böylece, sürekli olarak varlığın yönelimini bozup onun gerek kendisini, gerek dış dünyayı tanımlamasını imkânsız hale getiren önemli bir öfke miktarı, bu amorf ve stabilize olmayan durumdan çıkarak “kötü”ye duyulan öfke haline gelir.
Bir varlıkla onu “iyi” ve “kötü” diye ikiye ayırarak ilişki kurmak, “bölünme” (splitting) denilen bir savunmadır ve aslında öfkenin “kötü” imgesine bağlanması sayesinde “iyi” nesnenin muhafazasına hizmet eder. Böylece bebek, öfkesi arttığında iç dünyasında anneyi yok etmekten kaçınmış olur. Bebek, annenin bir duyarsızlığına maruz kaldığında öfkesi “kötü anneye” kayacak, “iyi anne” öfkeden etkilenmeyecek, bebek bu imgeye olan bağlılığını sürdürebilecektir. Zaman içinde çocuk kötü anne imgesini canavarlara, korkunç varlıklara bağlayarak anneden koparır. Bölünme savunması sürdükçe onu duymamış olan anne, o sırada ihmal etmiş olan anne gibi, öfke düzeyi düşük sebepler kalır çocuğun hayatında. Bölünme savunmasına ihtiyaç kalmadığında ise yorulmuş olan anne, o sırada film seyreden anne, acıktığı için yemek yiyen ve onunla ilgilenemeyen anne gibi içerikler kazanır. Bunların çocukta yarattığı duygu artık öfke değildir.
“Mutlak dürtü alanı” ve “mutlak öfke alanı” oluşmamış, hiç ayrışmış ruhsal enerjisi olmayan bebeklerde -büyük oranda kendilerini doğuran anneleri tarafından büyütülmeyen bebeklerde- bölünme savunması ya oluşmaz ya da yetersiz oluşur. Bu bebekler için iyi, aynı zamanda kötüdür, kötü, aynı zamanda iyidir. Savunma bir türlü tam çalışmaz. Bunun nedeni, bebeğin ruhsal yatırım kapasitesinin sadece dönüşmüş dürtü enerji içerikli olmasıdır. Dolayısıyla nesneye yapılan yatırımın içinde her zaman, azalmış da olsa, öfke vardır. Bu durumda kullanılan savunma dayanıksız olur; “iyi anne” tam “iyi” olamadığı için, bebek bazen annesini iç dünyasında kaybeder ve o an büyük paniğe kapılır. Böyle durumlarda katılarak ağladığı, bir türlü sakinleştirilemediği, derin bir altüst oluş yaşadığı gözlenir. Durum kontrol altına alınamıyorsa, doğum travmasını hatırlatan, yok oluş deneyimi yaratan bir dehşet duygusu oluşur. Bu çocukların dikkatleri, algıları, düşünce süreçleri bozulur; dışarıdan bakıldığında zekâları düşük zannedilebilirler.
Aynı durum bir erişkinde oluştuğunda ise “iyi” ve “kötü” birbirine karışır. Beraberinde, zihinde de bir karışıklık başlar, kişi neyi nasıl yorumlayacağını şaşırır. Bu durum bazen oryantasyonun/yönelimin bozulmasına kadar gider. Bazen “iyi”nin kaybı, dış dünyaya hiçbir ilgi duyulmamasına yol açar. Bazen önce bir kuşkuculuğun oluşmasına, daha sonra da paranoid bir psikotik tabloya dönüşür.
Akıl hastalığı öncesindeki en kayda değer aşamalardan biri, “bölünme savunma mekanizması”nın çökmesidir. Kimi insanların bu çöküşe yatkın olmalarının altında, kesinlikle, yeterince ayrışmış mutlak dürtü ve mutlak öfke enerji alanlarına sahip olmamaları yatar. Bu durumda, “iyiliği” ve “iyi”yi muhafaza edebilmek imkânsız hale gelir. Bölünme mekanizmasının varlığı bebekte ve erken çocuklukta “iyi annenin” muhafazasını sağlarken ve çocuğun canının yanması, korku, ayrılıklar gibi çeşitli travmalardan daha az etkilenmesi için zorunluyken, erişkinlikte, nesneleri “iyi” ve “kötü” olarak bölerek onların oldukları gibi, ne melek ne şeytan yerine konmadan kavranmasını da bozar. Bu savunma mekanizmasını erişkinlikte kullanan insanlar her şeyi siyaha ya da beyaza çevirmek zorunda kalırlar; gri renkleri yoktur. Söz konusu savunma mekanizması ya hep ya hiç algılamasıyla hayatı yüzeyselleştirse de, bu savunmayı kullanmak zorunda olan insanların hayatla bağının sürmesini sağlar ve hastalanmalarını engeller.
Sağlıklı bir gelişmede bölünme mekanizması ancak 3 yaşından sonra, çocuğun içindeki yok edici öfke, yani orijinal ruhsal enerji iyice azaldıktan sonra ortadan kalkar. Öncesinde bu savunma nesneleri muhafaza etmek gibi son derece önemli bir işlev görür; nesne devamlılığını ve nesnelerle kalıcı bir ilişki oluşturmamızı sağlar. Yok edici öfkesinden kurtulmuş, zaten nesne devamlılığını sağlamış çocuk bu savunmayı artık ebeveynlerinde, arkadaşlarında kullanmayı bırakır. Onları daha iyi anlar, “iyi” ve “kötü” yönleriyle kabullenir. Ancak savunma bu kez, çocuğun oyunlarındaki iyilere ve kötülere aktarılır. Ergenlik çağının altüst oluşunda ise, ergenin, yoğun olarak tekrar yakınındaki insanlara da aktarmasıyla sürer. Bölünme savunmasının tamamen bırakılması, ancak erişkinlikte mümkündür. Bu durumda herhangi bir ayrımcılık, ötekileştirme, birilerini Allahlaştırma, aşırı yüceltme, aşırı hayranlık gibi eğilimler insanın hayatından çıkar; artık sevgi çağı başlamıştır; ne düşmanlığa ne de abartmaya gerek ve ihtiyaç kalmıştır.

BEBEĞİN FANTEZİ DÜNYASI VE DÖNÜŞÜMÜ

2016-02-04T11:25:00.000-08:00

İnsan olmanın kaderi, üç-dört yıl içinde bir yandan kendisini Allah zanneden bebeğin bir çocuk olduğunu ve annesi ve babası sayesinde hayatta kalabildiğini kabul etmesi, bir yandan da bir hiç olmadığını, çalışarak, emek vererek sistem kuran, çocuk yetiştiren bir varlık olduğunu, insanlığı ileriye taşıyabilecek bir potansiyele sahip olduğunu anlamasıdır.
Bebeğin, doğum sonrasında da anne karnındakine benzer bir duyguyu yeniden oluşturmaya çalıştığını, bunun sonucunda Tanrı olduğuna inanıp öfkesiz olmaya çabaladığını ifade etmiştim. Anne de, bebeğe karşı müthiş bir duyarlılık göstererek onun ihtiyaçlarını daha gerginliğe dönüşmeden doyurmaya çalışırken, aslında bebeğin kendisini Allah zannetmesini sağlamaktadır. Gerçekten de, anne için bebek her şeyden önemlidir. Bebeği doyurmadan kendisi yemek yemez, o uyumadan uyuyamaz; bebek, annenin hayatının merkezindedir. Bütün bunlar bebeğin de kendisini ihtiyaçsız, her istediği kendiliğinden olan, her şeyin merkezi olarak algılamasını sağlıyorsa, bebek tıpkı anne karnındaki gibi huzurlu olur. Fakat bebeğin Allah olduğuna dair inancı sarsıldığında açığa çıkan öfke, sıkıntı, gerginlik ve korku karışımına yol açan orijinal ruhsal enerji, insanın temel özelliklerinden birinin, dengesini inandığı fantezilerle kuran bir varlık olması sonucunu doğurur. Fantezilerin temel işlevi, kişinin yok edici öfkesinin, orijinal enerjisinin ruhsal alana girmesine engel olmasıdır. Ruhsal alanın dışında tutulan orijinal enerjinin düzeyi ne kadar yüksekse, orijinal enerjinin ruhsal alana girmesini engelleyecek fantezilerin içeriği de o kadar yoğundur. Fanteziler kendi seçimimiz değildir, ruhsal gerçekliğimizin bir parçasıdır.
Ruhsal gelişim fantezilerin ve narsisistik sistemin küçülmesi, dolayısıyla sevgi kapasitesinin artmasıyla ilerleyen bir süreçtir. Bebek ya da ruhsal gelişiminde sorunlar olan birçok insan için temel fantezi kalıbı, “Allah”tır. Birçok narsisistik sorun “benzersiz olma”, “vazgeçilmez olma”, “biricik olma”, “her istediğini yapabilme”, “her istediğini olabilme”, “her istediğini elde etme” “yenilmez olma” gibi, Allah’a atfettiğimiz nitelikleri kendimize istemek şeklinde görünür hale gelir. İnsan bu fantezilerini geride bırakmadan, bu beklentilerle gerçekliğin bir parçası olamaz ve sevgi ilişkisi sürdürecek hale gelemez.
Yeni doğan bir bebek için iki var oluş biçimi iç içedir. Bir yanda uyanıkken içine girdiği dünya vardır; bu dünyada temel olarak ona karşı büyük bir duyarlılıkla davranan ve kendisiyle bir bütünleşme ilişkisi kurabilen anneyle ilişki halindedir. Diğer yanda da, annesi aksadığında onu yeniden “her şey olmaya”, “Allah”a dönüştüren fantezi dünyası vardır. Ayrıca derin uykuya daldığında tekrar anne karnına dönmekte ve dinlenmiş, öfkesi yatışmış olarak uyanmaktadır. Böylece bebeğin, bir yandan annesi üzerinden “gerçeklik”le ilişkisi, öte yandan da kendi ruhsal gerçekliğine uygun olan ve onu öfkesiz, korkusuz, gerginlikten uzak tutan fantezi dünyası yan yana var olur. Anne, bebeğe ne kadar duyarlı olursa olsun, onun fantezi dünyasına hiçbir zaman tam anlamıyla uygun davranamaz ve bebek, her an açığa çıkabilecek bir öfke potansiyeliyle yaşar.
Anneyle bebek arasında bebeğin anneye güçlü bir yatırım yapabildiği bir ilişki oluştuysa, bebeğin fantezi dünyası bu ilişki içinde zamanla dönüşecektir. Aksi takdirde bebek katlanılamaz bir korku ve öfkeden kaçınabilmek için fantezilerini muhafaza edecektir. Bu durumda fantezi dünyası dönüşemez; bebek ruhen büyüyememiş olur. Bebekleriyle ruhsal ilişki kuramayan annelerin bebeklerinin başına gelen budur. Bebeksi fanteziler dönüşmeden kaldığında, bunların hayatla uyumsuzluğu o kadar yüksektir ki, ileride kişi kaçınılmaz olarak akıl hastalığı yaşar. Birey, derinlerinde kendisinin “Allah” olduğuna inanırken normal bir insan hayatı sürdüremez. Bir bebeğin buna inanması son derece doğalken, aklı farklı bir şey söylese de bir erişkin içsel olarak buna inanıyorsa, hastalanmadan yaşayamaz.
Demek ki normal bir insan olabilmenin en kritik dönemeçlerinden birini, bebeklik döneminde anneye fantezi dünyasının dönüşümünü sağlayacak bir yatırım yapılabilmesi oluşturuyor. Ancak bebeğin anneye bağlanması bebekle değil, annenin ne kadar bebek annesi olabildiğiyle ilgilidir.
İlişki, tanımı gereği, sürdürülebilen bir bağlantıdır. İki taraflıdır ve kısa süreli de olsa, birbirine yatırım yapabilmeyi gerektirir. Taraflar birbiri için yatırım nesnesine dönüşmüştür. Anneyle bebeğin ilişkisi, yenidoğan döneminde henüz tek yanlıdır, annenin bebekle kurduğu ilişki söz konusudur. Anne daha hamileliği sırasında karnında büyüyen ve hareketlendiğini algıladığı bebekle, “ruhsal” olarak nitelendirdiğim bilinçaltı bir ilişki kurar. Bu ilişkiyi ruhsal olarak nitelememin nedeni, akıl ve zihinle kurulan bir ilişki biçimi olmamasıdır; bu ilişkiyi oluşturan şey bilgi değildir. Tabii ki anne, bebeğine bakarken aklını ve zihnini de kullanmaktadır ama annenin aklı, bilgisi ve tecrübesi sezgilerinin ve hissettiklerinin emrindedir. İlişkinin bilinçaltı olmasının nedeni, bu ilişki için annenin iradi bir tutum göstermemesidir. İlişki, uygun koşullar varsa kendiliğinden biçimlenir; “ben iyi anne olmalıyım” diyerek oluşmaz. Hatta iyi anne olma arzusu araya aklı ve mükemmeliyetçiliği sokacağı için ilişkiyi bozabilir. Bu ilişki aynı zamanda, anne, bebeğini kendi parçası olarak algıladığı için bir bütünleşme ilişkisidir. Bebekse henüz herhangi bir ilişki oluşturabilecek kapasitede değildir.
Anne bebekle ruhsal bir ilişki kuramıyorsa, bebeğin enerjisinin bir kısmının tekrar ruhsal alanın dışına çıkması veya ruhsal yatırımın tekrar öteki tarafa dönmesi olasıdır. Bu, bebeğin anneye bağlanamadığını, annenin bebeğin ruhsal yatırımını kendinde tutacak bir annelik yapamadığını gösterir. Bu durumda durgun, ruhsal kapasitesi düşük, bağlanma kapasitesi çok sınırlı, duygusal ihtiyaçları oluşmamış, ihtiyaçlarını hissetmeyen bir bebek oluşur. Bazı çocukların ise daha ileri yaşlarda çocukluk psikozu geliştirme olasılıkları vardır.
Çocukluk psikozlarında, hasta çocuklar “öteki tarafla” çok meşguldür, sanki bu dünyanın bir parçası olamamışlardır. “Bu dünyaya ait olmayan” varlıklarla meşguliyetleri vardır fakat içerik fantezilere benzemez; bunlar, daha çok yansıtılan benlik parçaları gibidir. Ancak gerek bu imgelere bakarak, gerek dünyasını gözleyerek, çocuğun kendisini tamamen insan olarak hissedemediğini, bazen cansız nesnelerle, bazen hayvanlarla önce bütünleşip sonra onlara dönüştüğünü -bu savunmaya “aynılaşmak” denebilir- ve aslında hayvan dünyasına yakın tarafları olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin koku alma duyusu çok gelişmiş olabilir, davranışları hayvan davranışlarını andırır, hatta bazen çocuğun yüz ifadesi hayvansı olur. Psikotik bir çocuk köpek sesleri çıkarıyordu ve kendisinin köpek olduğunu iddia ediyordu. Bütün bunlar, insanı insan yapan, bu dünyanın bir parçası haline getiren unsurun annesi olduğu düşüncesini güçlendirmektedir.
Anlaşılacağı gibi, bebeklik annesinin vasıfları, bebeklik döneminin nasıl yaşandığı bir insanın oluşmasında en temel belirleyicidir. Temeli bozuk bir sistem, üzerine daha sonra ne yapılırsa yapılsın, ne yazık ki sağlam bir kişilik yapısının oluşmasını sağlayamaz; kişilik örgütlenmesinin “kendini kötü hissetmekten kaçınma” üzerine kurulması kaçınılmaz olacaktır.

Bütünleşme dönemi

2016-02-04T11:23:00.000-08:00

Anne, bebekle bütünleşme ilişkisi kurabildiği ölçüde onun enerjisinin ayrışmasını sağlar ve ayrışmış enerjisi ne kadar fazlaysa, bebek o oranda haz duyar ve bununla beraber bağlanma kapasitesi yüksek olur. Bu sayede anne, bebeğin iç dünyasında önemli bir ruhsal yatırımı kendisine bağlamış olur. Bu durum bebeğin fantezilerine bağlı olan narsisistik enerjisinin bir kısmının anneye, gerçek bir varlığa, yani “gerçekliğe” yatırılması demektir ve bebeğin fantezilerinde ve narsisistik sisteminde küçülme olması anlamına gelir.
Bebek ilk 3 aylık dönemde ilişki kurma kapasitesine sahip değildir. Bu dönemde ruhsal enerjisi yoğun olarak orijinal ruhsal enerjiden oluşmaktadır ve her an doğum travmasını hatırlatacak bir altüst oluşa yakın durumdadır. Anne, bebeğe karşı çok duyarlıdır; onun ihtiyaçlarını hissederek onu her türlü gerginlikten korumaya çalışmaktadır. Bebek, annesini gördüğünde gülümseyecek, sevinç gösterecek hale geldiğinde, genel olarak 3 aylık olmuştur ve artık o da annesiyle ilişki kuracak bir ruhsal malzemeye sahiptir. Bundan sonra bütünleşme dönemi başlar.
Bütünleşme dönemi boyunca anneden alınan haz, anneyle yaşanan huzur arttıkça, bebeğin bir yandan mutlak/saf dürtü enerjisi artar, diğer yandan da ayrışan dürtü anneye bağlanmaya devam eder. Bebek, özellikle annenin kucağındayken veya annesinin memesini emerken aldığı hazzın artmasıyla beraber, kademeli olarak, “Bölünmez Bütünlük”ün parçası olma deneyimini “annenin bir parçası” olmaya doğru dönüştürür. Böylece, süreç içinde giderek annesine büyük bir önem atfetmeye başlar; bebeğin fantezi dünyası da o nispette küçülmeye ve dönüşmeye hazır hale gelir. Yani bebek bazen kendisini Allah olarak algılarken, artık bazen de annesini Allah yapmaktadır. Öfkeliyken kendisi Allah, annesi ise onun bir parçasıdır; anne, haz kaynağıyken Allahlaşmakta ve bu kez bebek onun bir parçasına dönüşmektedir ama hep bir “bütün ve parçası” ilişkisi vardır. Duygu içeriği bakımından erişkin bir insanın kutsallık olarak tanımlayabileceği bir atmosfer oluşur; ilişki “ilahi”, hatta bebekliğin erken dönemlerine, anne karnına doğru gidildikçe “mistik” bir mahiyet taşır.
Bütünleşme döneminde bebeğin anneye olan ruhsal yatırımı artar, ona daha çok bağlanır; bir dürtüsel alanının oluşmasıyla da anne, bebek için haz kaynağı haline gelir ama bebek anneyle kendisini ayrı varlıklar olarak algılamadığı için, fantezi içeriği değişmez. Sadece, “her şey olmak” anneyi de kapsayarak, anne ve bebeği içine alan bütünlüğün adı haline gelir. Bebeğin ruhsal malzemesi bu dönemde çok büyük ölçüde dönüşür, -anne başta olmak üzere bütün aile üyeleri, bazı oyuncaklar gibi- yatırım yapabildiği nesneler oluşur ve artan “nesne sevgisi” kapasitesiyle beraber, bebeğin narsisistik sistemi küçülür. Yine de bütünleşme dönemi bebek için anne karnının bir devamı gibidir. Bu anlamda bebeğin ruhsal enerjisi gerginlik ve ihtiyaç olmadan da anneye yönelebilecek hale gelmiştir. Fakat artık anne karnındaki kesintisiz huzurlu hal de yoktur. Sıcak soğuk farkları, açlık, bağırsak faaliyetleri, gürültü, ışık… Bütün bunlar hayatın gerçekleri olarak bebeğin içine düştüğü yeni dünyanın çok önemli unsurlarıdır ve bebek bütünleşme döneminde bunlara uyum sağlayacak zamanı kazanmış olur.
Anne-bebek bütünleşmesinde, bebeğin annenin bütün bilinçaltını algıladığı bir ilişki söz konusudur ve bu ilişki bebeğin iç dünyasını alabildiğine zenginleştirir. Annesiyle böyle bir ilişki içine giren bebeğin yüz ifadesinde, çeşitli durumlara verdiği tepkilerde, sevincinde, ağlamasında, annesinin de sevdiği yakın çevredeki insanlara yönelmesinde şaşırtıcı bir çeşitlilik ve zenginlik gözlenir. Bebeğin annesine bağlanmaya başladığını, onu görünce sevinç göstermesinden anlarız.
Bebek haz alabilecek bir dürtüsel alan oluşturduğunda, meme emmekten büyük bir haz almaya başlar. İlerleyen aylarda, dürtüleri vücuduna yayılmaya başladığı için bebek, annenin temasından, onun kucağında olmaktan daha da çok hoşlanır. Bebek için annenin bedeni içine girmek, içinde erimek istediği kutsal bir mabede dönüşür. Annesinin içine girme isteğini muhafaza edemediğinde, bebek bu kez onu kendi içine almak ister.
Öfkeden temizlenmiş saf dürtünün oluşturduğu bütünleşme anne karnındaki “Bölünmez Bütünlük” halinin tekrar oluşmasına yol açtığı için, yoğun bir kutsallık duygusu taşır. Bu dönemde bebek, annenin iç dünyasının duygusal içeriğini, onun kendisine karşı hissettiği sevgiyi olduğu gibi algılar ve böylece sevgi duygusunu tanır. İnsan bu duyguyu ancak annesinden alabildiyse, sonrasında kendisi de aynı duyguyu hissedebilen biri olacaktır. 3-9 ay arasını kapsayan bütünleşme döneminde annenin bebeğin yanında olabilmesi gelecekte bebeği biçimlendirecek, sorunlarının niteliğini belirleyecek son derece hayati bir öneme sahiptir.
Annenin bedeniyle temas halinde olmaya imkân sağlayan her türlü aktivite bir yandan bebeğin ayrışan dürtüsünün bedenine kaymasına ve vücudun bir haz alanına dönüşmesine yol açarken, öte yandan da bebeğin bedensel bütünlüğünü algılamasını, buna uygun bir beden imajı oluşturmasını sağlar. Anneyle bebeğin sarılması, bebeğin annenin kucağına oturması, annenin sıcaklığını, kokusunu hissetmesi, aralarındaki ruhsal bütünlüğü bedensel düzeyde tamamlar. Bütünleşme döneminin ortalarından itibaren -6. ay civarında- bebekte beden imajının oluşmaya başlaması, bebeğin annesiyle arasındaki fiziksel sınırları ayırt etmesini ve daha sonra, 9. ayda, annesiyle kendisinin ayrı varlıklar olduğunu fark etmesi için bir hazırlık oluşturur. Hazırlığın bir parçası da bebeğin kendi vücuduyla meşguliyetidir. Bebeğin elini emmesi, ayaklarıyla oynaması, oturmak, hareket etmek için gösterdiği çaba, bedenini algılama sürecinin bir parçasıdır.
Annenin bedeni, insanın bu dünyadaki ilk mekânıdır. Mekân duygusu, anne bedeninin deneyimlenmesiyle oluşur. Kokusuyla, sıcaklığıyla, yumuşaklığıyla, taşıdığı pozitif enerjiyle annenin bedeni bebek için bir çekim oluşturur. Bebeğin dürtüsel gelişiminin sürmesi ve fiziksel yakınlık yaşama kapasitesinin oluşması için, annenin bedeninin, bebekle ilişkinin önemli bir parçası olması gerekir. Annenin bedeninin bebek için bir mekân olamaması “kaybolma korkusu” oluşturacaktır. Kişi kendisini bu dünyaya ait hissedemeyecek, bedeni haz duyusu taşımayacak, genel dürtüsel gelişimi cinsel organların ön planda olduğu bir cinsel hayatı sağlıklı olarak yaşamaya uygun olamayacaktır.
Bebek kendi bedenini, bir bakıma annesinin bedeni üzerine, onun bedeni üzerinden inşa eder. Bu anlamda, doğduğunda aslında bebeğin bedeni yoktur denebilir, en azından bebeğin algısı böyledir. Hissettiği fiziksel problemler ya da gerginlikler öfkenin bir tezahürü gibidir, enerjiyle ilgilidir. Fakat anne, ayrışma sayesinde ve bebeğin bedeniyle de kurduğu ilişkiyle, bebekte, benliğinin bir parçası olarak beden imgesinin de oluşmasını sağlar. Bunu oluşturan, bizzat annenin bedenidir.
Anne karnından bu dünyanın bir parçası olmaya giden süreçte bütünleşme döneminin bebeğin yumuşak bir geçiş yapmasını sağlayan bir niteliği vardır. Bebek artık bir tek kendisinden oluşan bir evrende olmadığı gibi, anneden gelen hazza, canlılığa, sıcaklığa “ihtiyaç duyan” bir varlıktır, “samed” değildir. Ruhsal alanı orijinal ruhsal enerjiyle dolduğu zamanlarda annenin yatıştırmasına ihtiyaç duymaya başlar. Bir yanıyla anne artık adeta güneş gibidir, ısıtır, canlandırır, hayat verir, bebek de onun etrafında ve neredeyse bir yörüngeye sahip olarak dönen bir dünya gibidir. Görüldüğü gibi, bütünleşme sürecinin bebeğe kattığı özellikler çok fazladır ve bu dönemin yaşanamaması büyük eksiklikler oluşturacaktır.
Bütünleşme dönemi boyunca oluşan gelişim sürecinde, başlangıçtan itibaren kendisini “her şey” olarak algılayan bebeğin hayatına önemli bir varlık daha eklenmiş olur. Fakat aynı zamanda bebeğin “her şey olmak” iddiası, bu fantezi de ciddi bir yara almıştır.
Bu bölümü, bütünleşme dönemine ilişkin bir regresyon deneyimini aktararak kapatmak istiyorum. Bebek son derece huzursuz ve gerginken ve öfkesi bütün yok ediciliğiyle anneye yönelmişken, bütünleşme sonucunda hissettikleri tam bir şükran duygusuyla dolup taşan bir yetişkinin hissettiklerinin ana kalıbı gibidir. Bazı hastaların, seanslar sırasındaki regresyonların ardından bu dönem üzerine anlattıkları dikkat çekicidir. Derin regresyon sayesinde neredeyse tam anlamıyla 9 ay öncesinin çeşitli evrelerine ulaşan bir hasta, bir tür karanlık bir boşlukta olma duygusundan söz ediyordu. Uzayda, karanlıkta sürüklenmek, tutunabilecek hiçbir şeyin olmaması, derin kayboluş olarak adlandırdığı bu durumda, orijinal ruhsal enerjisini de tıpkı diş kamaşması gibi, etinin kamaşması şeklinde hissettiğini ve bunun onu olağanüstü huzursuz ettiğini söylüyordu. Hem bu nedenle hem de yok olma korkusu nedeniyle kendisini uykuya bırakamıyordu ve ciddi bir uyku sorunu vardı.
Kaybolma duygusunu sonsuz boşlukta kaybolmak olarak tarif ederken, ölüm korkusu da hissettiğini ama bunun ruhun ölümü olduğunu ve tarifsiz bir dehşet duygusu yarattığını söylüyordu. Bütünleşmeyle beraber önce o sonsuz karanlıkta bulunmuş oluyordu, böylece ruhunun ölümüyle ilgili yaşadığı dehşetten, yok olma korkusundan kurtuluyordu. Fakat sonra, daha önceki imgenin tam tersi olarak onu kuşatan, kavrayan, saydamlaştıran, içinden bilinen ve bilinmeyen bütün renklerdeki ışıkların geçebildiği bir sıcaklığın ve canlılığın onu bağrında erittiğini, tarifsiz bir huzur hissettiğini söylüyordu. Hasta bu yaşantıyı, bebek cenneti olarak adlandırıyordu. Böyle yaşantıların ardından derin bir şükran duygusuyla, bir bebek gibi ağlıyordu.

Haset duygusu

2016-02-04T11:21:00.000-08:00

Normal gelişen bir bebek, 9. ay civarında artık annesiyle kendisinin ayrı varlıklar olduğunu algılamaya başlar. Bu algı, bebeğin fantezi dünyası için çok büyük bir darbe oluşturur çünkü bütünleşme dönemi boyunca kendisinin annesiyle beraber “her şey “olduğuna inanmıştır. Bunun böyle olmadığını algılamak bebeğin fantezi dünyasının büyük bir gürültüyle çökmesine sebep olur; ya annesi “her şey” olacaktır ya da kendisi.
Dışarıdan bakıldığında bebek elbette bağımlıdır ama bunu 9. aya doğru kavramaya başlar ve benimsemek de istemez. Aklı tekrar Tanrı olmaktadır. Dolayısıyla karşılaştırmalar yapmaya da başlar. Bu dönemde, kendisinden ayrı bir varlık olan annesinin, kendisinin yapamadığı şeyleri yapabildiğini artık görmektedir. Kendisi yürüyemezken annesi yürür, kendisinin çıkarabildiğinden daha farklı ve fazla sesler çıkarır, daha büyüktür vb. Bu fark edişlerin ezici etkisi altında, bebeğin, kendisinin “her şey olduğuna”, “her istediği olabileceğine” dair inançları kesin bir biçimde sarsılır. Fantezi dünyasını ayakta tutamamak ve bu fantezinin yıkılması büyük bir narsisistik çöküş oluşturur; bu da, 9 aylık bebeğin ruhsal alanına öfke-dürtü karışımı halindeki orijinal ruhsal enerjinin dolmasına yol açar.
Bebeğin fantezi dünyası terimini kullanırken kafa karışıklığına neden olmamak için şöyle bir saptama yapmakta yarar var: Tarif ettiğim durum, bebeğin zihinsel ve kavramsal alanı oluşmadan önceki dönemleri kapsamaktadır. Bebeğin henüz insanlık kültürünün bir parçası haline gelmediği bir dönemi, insanlık kültürünün verilerini kullanarak anlatma çabasının “tam gerçeği” ifade etmesi mümkün değildir. Bir durumu, başka bir durumun malzemelerini kullanarak tam aslına uygun bir şekilde inşa etmek imkânsızdır. Yine de, akıl hastalığı yaşamış insanların hastalıkla ilgili deneyimlerinin ve bu insanların ruhsal yapılanmasıyla ilgili gözlemlerin konuyu ele alınabilir kıldığını düşünüyorum.
Bebeğin artan öfkesi anneye yönelir çünkü yapabildikleriyle ve özellikleriyle bu duygu karışımının ortaya çıkmasına yol açan, annedir. Annenin varlığı, “her şey olma” fantezisine tutunmaya çalışan bebeğin bu kez tam diğer uca savrulmasına, kendisini bir “hiç olmuş” gibi algılamasına yol açar. Anneye yönelen ve 9. ay civarında bebeğin annenin ayrı bir varlık olduğunu idrak etmesiyle ortaya çıkan bu öfke biçimi, hasetten kaynaklanır. Bebeğin anneye karşı hissettiği duyguya da haset duygusu denir. Haset duygusunun ortaya çıkması, bebeğin hayatında doğumdan sonraki ikinci büyük gelişimsel travmayı oluşturur. Fantezilerin sarsılması, büyük miktarda orijinal ruhsal enerjinin bu sefer haset duygusu olarak ruhsal alana girmesine neden olur.
Burada öncelikle şunu belirtmek isterim: Enerji niteliği bakımından orijinal ruhsal enerjiyle haset enerjisi aynı şeydir. Dolayısıyla haset enerjisi canlı kalabilmenin, ruhsal gelişimin enerjisidir aynı zamanda. Haset enerjisi dolayısıyla 9. ayda oluşan haset duygusu da haset edilen varlığı içine alma, onu yiyip yutma arzuları oluşturur; tıpkı yeni doğan bebeğin orijinal ruhsal enerjisi gibi bir kullanım potansiyeli vardır. Bununla birlikte, haset enerjisiyle haset duygusu arasında büyük bir fark vardır. Haset enerjisi, bir fizik kanunu gibi çalışır; ortaya çıktığında büyük bir öfke, gerginlik ve korku olarak yaşanır, daha çok ruhsal bir atmosferi ifade eder. Bu anlamda, kişiye bir sorumluluk yüklemez; kişi, fail konumunda değildir, sadece, adeta cehenneme düşmüş gibidir. Haset duygusunda ise kişi, karşısındakinin yok olmasını istediğinin farkındadır, onun özelliklerini kendisine isterken, onu içine almak istediğini de algılamaktadır. Hatta derinlerde yamyamlık arzusu bile hissedebilir. Bu yüzden kendisini “kötü”, “günahkâr” ve “lanetli” olarak niteler.
Bu anlamda, haset duygusu zarar verme korkusunun gelişmesine de neden olur. Haset yok etmek isteyen, yok ettiğini içine alıp (yiyip) onun özelliklerini edinmek isteyen bir duygu olduğu için, anneye karşı oluşan bu yamyamca istekler bebeğin dünyasını allak bullak eder. Hasedin bu içeriği, bebeğin annesine zarar vermekten korkmasına neden olur. Bu durum bebeğe, yakınlığını doğru idare etmeyi öğretmeye başlar. Bebek, zarar görmekten veya zarar vermekten kaçınmanın uzaklaşmakla mümkün olduğunu anlar. Bu bilgi bize hayatımız boyunca yardımcı olacaktır. Yine, bebeklik döneminde, annenin yapabildiklerini yaptıkça hasedin azaldığını anlamamız bize, haset ettiklerimize benzedikçe hasedimizin azalacağını öğretir. Bir bakıma onları yiyip yutmadan, öğrenme aracılığıyla onlar gibi olmanın bir yolu olduğunu anlarız. Böylece önce taklit etme, daha sonra da özdeşleşim ihtiyaçlarımız oluşur. Bütün bunlar insanın insanlaşmasında olmazsa olmaz önemde konulardır. Uygarlığımız, haset duygusunun dönüştürülmesiyle oluşmuştur. Ham haliyle yakıp yıkıcı, parçalayıp yok edici olan bu enerji dönüştükçe yapıcı bir enerji haline gelir; insan ruhunda birçok duygunun oluşmasına hizmet eder.
Bebekliğin 9. ayı, bir bakıma bebeğin ikinci doğumu gibidir fakat bu kez söz konusu olan, annesinden ayrı bir varlık olan bebeğin “kendiliği”dir. Bu seviyede bebekte “ben” kavramı oluşur. Bebek, kendisi dışında anneye de Allahlık atfederken, ona benzemek için büyük bir çabaya girişir. Böylece, haset duygusunun açığa çıkmasıyla beraber kendiliğin inşası büyük bir hız kazanır.
Bebekte haset duygusunu açığa çıkaran, annesinin kendisinden ayrı bir varlık olduğu ve kendisini “her şey” zannederken aslında annesinin kendisinden daha üstün olduğu şeklindeki kavrayış bebeğin gelişmesi açısından olmazsa olmaz iki temel gerçektir ve anneyle yaşadığı binlerce deneyim sonucunda oluşur. Bu kavrayış bütün bebekler için kaçınılmaz olmakla ve büyük bir çöküşü getirmekle birlikte, daha kısa sürede ve daha sağlıklı atlatılabilmesi, bütünleşme döneminin ne oranda güçlü yaşanabildiğiyle ve dolayısıyla bebeğin ayrışmış enerji miktarıyla doğrudan ilişkilidir. Bebeğin bu aşamaya gelebilmesi için annenin kendisiyle bebeği karıştırmayan bir kadın olması ve bebekle beraber olması gerekir. Annenin bebekle sınırlı saatler içinde ilgilenmesi bu kavrayışları geciktirir. Her iki durumda da bütünleşme dönemi uzar. Bu da bebeğin ruhsal gelişmesinin yavaş veya hasarlı olması demektir.
Haset duygusunun ortaya çıkmasıyla bebek bir yandan annesine büyük bir ihtiyaç duyar ve onunla yeniden bütünleşmek ister, diğer yandan da ondan uzaklaşıp, uyandırdığı hasetten kurtulmaya çalışır. Anneye yakın olduğunda hasedi açığa çıkar, uzak olduğunda da onu ister. Bu çatışmalı duygular bebeği alabildiğine huzursuz ve mutsuz eder ve anne üzerindeki yükün de artmasına yol açar. Bu dönem bebeğini memnun etmenin bir yolu yok gibidir adeta. Annenin yapabildiklerini yapmak haset duygusunu azalttığı için, bebek annesini taklit etmeye başlar. Bu dönem hızlı bir öğrenme süreci haline gelir. Bebeğin kendisinin hareketsiz, annenin ise hareketli olduğunu fark etmesi hem haset oluşturduğu hem de anneden uzaklaşma ihtiyacına cevap verdiği için, bebek hızla emeklemeye ve yürümeye yönelir.
Bebeğin bu dönemdeki en büyük korkularından biri, kendi hasedini annesine atfetmesinden kaynaklanır. Bebek, annesinin de kendisine haset etmesinden, onu yok edeceğinden korkmaya başlar çünkü annesiyle kendisinin ayrı varlıklar olduğunu algılamıştır ama henüz annesinin kendisinden “farklı” olduğunu bilmemektedir. Annesini kendisiyle karıştırır ve onu da kendisi gibi zanneder. Böylece bebekte, anne tarafından yok edilme korkusu başlar.
Yine bu süreçte, anne tarafından yok edilme korkusuna eşlik eden diğer duygu, bebeğin kendi hasediyle anneyi yok etmekten duyduğu korkudur. Anneyi yok etmek annesiz kalmaya yol açacağı için, “yok etme korkusu”nun etkisi “yok edilme korkusu” kadar ağırdır. Eğer bebek annesi, bebeğin bu huzursuzluğuna öfkesiz, onu anlayan ve yatıştıran bir tutumla karşılık verebilirse, bebek, annesinin kendisi gibi haset dolu olmadığını, kendisine haset etmediğini kolaylıkla ve kısa sürede anlayacaktır. Aksi takdirde, bebekte “yok etme ve yok edilme korkuları” olacak, bunlarla bağlantılı olarak, ilerleyen yıllarda paranoid eğilimler ve günahkârlık duyguları ağır basacaktır.
9. ayda ortaya çıkan anneye haset duygusu, bebeğin doğum sırasında yaşadığı altüst oluştan farklıdır. Doğum travması, neredeyse fiziksel şiddete maruz kalmak gibidir; bir yok olma deneyimidir ve ardında büyük bir yok olma korkusu ile yakıcı, yok edici bir öfke bırakır. Halbuki 9. aya geldiğimizde, bebekte bir ruhsal yapı oluşmuştur; bebek, iyi ve kötü kavramlarına sahiptir. Bu anlamda, 9. ay bebeği hasette her kayboluşunda, anneyle bebeğin bütünleşme döneminin adeta kutsallık duygusu içinde oluşturdukları “iyilik” kavramı yok edilmiş olur. Bu, bebeğin ruhsal yapılanmasının o an için çöktüğü anlamına gelir. Bebek için çok büyük bir kayıptır, taşınamaz ağırlıkta bir duygu oluşturur.
Bebekliğin bu dönemi için kullandığımız öfke, gerginlik, korku gibi kavramlar nasıl ki bildiğimiz içeriklerinden farklıysa, buradaki iyilik kavramı da öyledir; bütün iyiliklerin özünü oluşturur. Varlık, ancak bu iyilikle var olabilir ve anlam kazanır. Kaybedilmekte olan “Bölünmez Bütünlük” ile kalan yegâne ilişki imkânı, insanlık halinin üzerine bina edileceği zemin, bu “iyi”dir. Bebek, içindeki bu “iyiliği” kaybettiğinde yok olmuş gibi olur. Bu yok oluşun sebebinin kendisi olduğunu da idrak eder. “İyilik”, kendisi tarafından yok edilmiştir. Bu dönemin yoğun hasedini halen taşıyan insanların hissettikleri Tanrı’yı öldürmüş olma, lanetlenmiş olma gibi duygular, bebekliğin o döneminden kalmadır. Bu nedenle, haset enerjisine oranla haset duygusu daha karmaşık ve bebeğin daha fazla sorumlu olduğu, bir bakıma bunun farkında olduğu bir ruhsal durumdur.
Bunun yanında, hissettiği yok edici öfkenin kaynağının kendisi olduğunu idrak edecek gelişmişlik düzeyine sahip olmanın, bu idrakin, kişiyi herhangi bir ruhsal travma durumunda ağır depresyona veya en fazla paranoid bir sendroma sürükleyebileceğini ve aslında bir iyileşme zemini oluşturduğunu da belirtmek gerekir. Bu zeminin oluşmadığı kişilerde şizofreni gibi kalıcı akıl hastalıkları oluşur.
Bütünleşme döneminin Tanrısal, kutsallık duygusuyla dolu atmosferinin yerini paramparça edilme, yenilip yutulma, hasedin ateşinde yakılma korkuları, dahası, hasedi yüzünden en ağır cezaları hak ettiğine ilişkin ağır suçluluk duygularının hüküm sürdüğü cehennemi bir hava almıştır. Artık anne karnı tamamen terk edilmiştir ve bebek “bu dünyanın” duygularını ve korkularını yaşamaya başlamıştır. Bu döneme ait duygusal havayı “paranoid psikozlar”da ve eskiden melankoli denen ağır “majör depresyonlar”da görmek mümkündür. Söz konusu hastalıklar, bu dönemin aşılamamasından ve ruhsal yapılanmanın bu dönemde takılıp kalmış olmasından kaynaklanır.
Haset duygusu, yarattığı bu ağır atmosfere rağmen insanın kendi benliğine yaptığı yatırımı sürdürebilmesi bakımından son derece önemlidir. Karşımızdaki kişiyi kendimizden daha fazla beğenmek, ona kendimizden daha fazla ruhsal yatırım yapmak bizi yok eder. Bu durumda kendi gördüğümüz şeye değil onun söylediklerine, kendi duyduğumuz şeye değil onun inanmamızı istediklerine inanacak hale geliriz, onda kayboluruz. Bu, kendiliğin yok olması demektir; kişinin kendiliğine yaptığı yatırımın azalması, asıl yatırımın haset edilen kişiye kaydırılmasıdır. Böyle bir durumun sonucunda, bu yok oluşa sebep olan kişiye karşı yok edici bir duygu açığa çıkar; bu duygu, hasettir. Bu durumda, hasedin kişinin kendiliğinin yok olmasını engelleyici bir duygu olduğunu söylemek mümkündür.
Haset duygusu, insanlık kültürü içinde en olumsuz duyguların başında sayılır. Gerçekten de, hayata sokulduğunda yıkıcı bir duygudur. Haset eden kişi kendisini o kadar kötü hisseder, o kadar yakıcı bir duygunun tesiri altına girer ki, hasedini uyandıran kişiden nefret eder. Ancak haset ettiği varlığı yok ederse, ona ciddi bir zarar verirse veya çok mutsuz edebilirse rahatlayacakmış gibi bir ruh haline girer. Bu durumda haset edilen kişi sevilemez, iyiliği istenemez; onun kötü duruma düşmesi hasedin yatışmasına neden olacağı için, kötülüğü istenir. Bu nitelik, hasedi yaşam içinde birçok kötülüğün kaynağı haline getirir. Bir insan hasedi tarafından yönetiliyorsa bütün çevresini yok eder ve yalnızlaşır. Bu nedenle, bütün dinler ve ahlak sistemleri insanlardan hasedin denetlenmesini bekler. İnsanlık kültürü hasedi en büyük günah sayarak denetlenmesini sağlamış, bunun tam karşıtı olan sevgiyi yücelterek gelişmiştir.
Haset en ağır haliyle son derece yıkıcı bir duyguyken, hafiflemiş biçimlerinin de çok yaygın olduğunu görürüz. Örneğin rekabet duygusu, rakibe duyulabilecek hasedin onu yenerek daha ortaya çıkmadan engellenmeye çalışılmasıdır. Ya da piyasaya çıkan güzel bir ürüne hemen sahip olma isteği, onu alacak kişilere karşı oluşacak hasedi baştan engelleme isteğidir. Çok başarılı olmak, çok güzel olmak, başarılı veya güzel olanlara haset etmekten kurtulmak için çok önemlidir. Günümüz ekonomik sisteminde yeni tüketim alanlarının ve yeni ihtiyaçların insanların haset duygusunun kaşınmasıyla yaratıldığı son derece açık bir biçimde görülmektedir. Ekonomik sistemin malını satmak, kâr etmek için başvurduğu bu yol, insanları birbirinden üstün olmaya sevk etmektedir. Hasedin kaşındığı ve kullanıldığı toplumlarda insan ilişkileri hızla yıpranmakta, insanlar yalnızlaşmakta, gerçek dostluklar, dayanışmalar görünmez hale gelmektedir. Bunlar hasedin kaçınılmaz sonuçlarıdır. Haset “kötülük” değildir ama sonuçları kötücül ve yıkıcıdır; deprem gibi, sel gibidir.

Yansıtma mekanizması

2016-02-04T11:19:00.001-08:00

Anneye karşı hissettiği haset duygusunun yarattığı gerginlik o denli büyük bir sıkıntıya yol açar ki, bebek, öfkesini inkâr etmeye ve yansıtacak dış nesneler bulmaya mecbur kalır. Bu sıkıntının nedeni, bebeğin annesine karşı bir yandan büyük bir yok edici öfke hissederken, diğer yandan da büyük bir ihtiyaç duymakta olmasıdır. Bebeğin anneye duyduğu ihtiyaç onunla kutsal bir bütünlüğü oluşturmak, onunlayken her şeyin anlamlanması, o yanındayken canlanmak, kendini hissetmek ve var olabilmek gibi derin bir ruhsal içerik taşır. Bebek neredeyse, sadece anneyle birlikteyken ruhsal olarak oluşabilmekte, içi dolmakta ve anlamlanmaktadır.
Bebek böylesine bağlı olduğu anneyi yok etmek istediği için kendisini olabilecek en büyük cezalara layık bir varlık olarak algılar. Bütün bu duygu karmaşasına, bir de anneyle kendisini karıştırmaktan, annesinin kendisini yok etmek istediğini sanmasından kaynaklanan güçlükler eklenmekte, tüm bu duygular devamlı hareket halinde, birbirinin peşi sıra bebeğin iç dünyasında dönüp durmaktadır. Böyle bir durumda bebek ya yansıtma mekanizmasını kullanmayı becererek bu karmaşanın dışına çıkacak ya da yeni doğmuş bebek gibi, yeniden kendisinin “her şey” olduğuna inanmak zorunda kalacaktır.
Yansıtma mekanizmasının kullanılabilmesi için bebeğin orijinal ruhsal enerjisinin mutlaka az ya da çok ayrışmış, öfke içeriğinin azalmış olması gerekir. Aksi takdirde orijinal ruhsal enerjiyle ancak görünüşleri bile olmayan, tanımlanamaz, enerji gibi, sis gibi, insanı içine çekip yok eden varlıklarla dolu bir dünya yaratılır. Bu dünya algı ve tanım dışı olduğu için ondan kaçmak, baş etmek gibi bir olasılık yoktur, burada yaşayabilmek mümkün değildir. Böyle bir dünyanın içinde olmak, “yok oluş” demektir.
Orijinal ruhsal enerjinin öfke içeriği azaldıkça bu yansıtma nesneleri de biçim kazanır ve görülebilir, işitilebilir, fark edilir hale gelir. Bebeğin annesine karşı hissettiği, öfke içeriği bir miktar azalmış hasedin yansıtılma nesneleri de, insan yiyen canavarlar olacaktır. Böylece, 9 aylık bebek, annesine duyduğu öfkenin bir kısmını kendi yarattığı nesnelere yansıtmaya başlar ve yansıttıklarını da dış dünyaya atar. Bu, bebeğin içinde bulunduğu koşulların değiştiği anlamına gelir. Bebek artık anneye karşı daha az öfkelidir fakat bu sefer de dış dünya daha tehlikeli bir hale gelmiştir. Bebek kendisine zarar verecek, parçalara ayıracak şeylerden korkmaya başlar. Yalnız kalamaz hale gelir, gece uykuları bozulur. Bunlar, biraz daha büyüdüğünde korkacağı insan yiyen canavarlar, çocuk kanıyla beslenen yok edici varlıklar gibi imgelerin daha da korkutucu, ama görülebilen ve kaçılabilen ilksel taslaklarıdır. Böylece bebek, annesine karşı hissettiği yok edici öfkeyi, dışarıdan kendisine yönelebilecek büyük bir tehlikeye, korkuya dönüştürmüş olur.
Bu korku öylesine gerçeküstü bir nitelik taşır ki, bununla baş etme çabası ilkel kavimlerdeki primitif dinlerin oluşmasının en önemli nedenlerinden biridir. Bu korkutucu nesnelere karşı koruyucu ruhları veya totemleri, daha sonra da Tanrıları yardıma çağırmak için yapılan uzun ibadetler ve kurban törenleri, Tanrılara sunulan hediyeler dinlerin temelini oluşturur. Dinlerin özünde, daha önce deneyimlenmiş olan “iyi anne”nin kalıcı bir inanç sistemi haline getirilmesi yatar.
Aslında 9-12. aylar arasında bebeğin annesine karşı duyduğu hasetle başlayan dönem yoğun bir ruhsal zorlanma yaratır ama bebeğin bulduğu yol, yani sevgi nesnesini yok etmek yerine dış dünyadan dehşete kapılmayı seçmek ve sevgi nesnesinin himayesine sığınarak yakın olabilmenin koşullarını yeniden oluşturmak, insanı bir kültür varlığı haline getirir. Buradaki kritik seçim, aslında hasedin yok edici enerjisini uygun bir manevra ile geçiştirmektir. İnsanın bir kültür varlığı olabilmesinin, kalıcı ilişkiler kurabilmesinin en önemli belirleyicisi, hasedini tehlikeli olmaktan çıkarıp çıkaramamış olmasıdır. Zaten bunu yapamaması akıl hastalığına yol açar.
Böylece bebek, yansıtma mekanizması sayesinde annesiyle birlikteyken hasedin oluşturduğu büyük gerginliği yaşamaktan kurtulur. Tersine, tehlikelerle dolu bir dünyada annesinin yanında kendisini daha güvende hisseder fakat bir yandan da annesinin neler yapabildiğine bakarak ona benzemeye çalışır. Aslında bebek, annesinin “her şey” olmasına katlanamamakta, içten içe “her şey” olmaya hazırlanmaktadır, ancak bunu kendisine kanıtlayabilmek için yürümeyi ve konuşmayı öğrenmesi gerekmektedir. Bebek 9-12 ay arasında bütün ruhsal enerjisini anneye benzemeye çalışmak ve yeniden “her şey” olabilmek için seferber eder. Yürümeye başladığında, kaybettiği fantezisini yeniden yaratabilmek için tekrar seferber olacaktır.
Hasedini -öfke içeriğinin çok yüksek olması nedeniyle- yansıtamaması halinde bebeğin büyümesi durur. Öfke içeriğinin çok yüksek kalmasının hemen her zaman sebebi, anne-bebek bütünleşmesinin yaşanamamasıdır. Bu gibi durumlarda bebek ya annesiyle bütünleşmesini sürdürmeye ve ayrı varlıklar oldukları gerçeğini inkâr etmeye çalışacaktır ya da kendisinin her şey olduğuna inanmayı sürdürecektir. Annenin ayrı bir varlık olduğunun inkârı, “iç gerçeklik” ile “dış gerçekliğin” birbirinden ayırt edilememesine yol açar. İnsan bu durumda kendi hissettikleriyle başkalarının hissettiklerini birbirinden ayıramaz. Örneğin kendisine öfkeliyse, herkesin kendisine düşman olduğunu zanneder. Bazı akıl hastalarında görülen tablonun arka planını bu içerik oluşturur.

Dönemin anneliği

2016-02-04T11:18:00.000-08:00

Bebeğin annesiyle bütünleşmeyi sürdürebilmesi için annenin de buna müsait olması gerekir. Anne bebeğin her istediğini yapmaya çalışan, bebekten kopamayan, onu kendinde tutmak isteyen yapıdaysa uzamış bir bütünleşme tablosu, yürüdüğünde bile anneye yapışık, anneden ayrılmaya katlanamayan bir çocuk gözlenir. Anne, bebeğin yükünün giderek hafiflemesini isteyen ve onunla bütünleşme eğilimi yüksek olmayan bir insansa, bebek tekrar kendisinin “her şey” olduğu fantezisine döner ve anneyi umursamayan hareketli bir çocuk olur. Bu bebek hasedini anneyi “hiç”e, kendisini ise “her şey” olmaya çevirerek halletmiş olur.
Yenidoğan anneliğinin vasıflarının aksine, 9. ayda, dönemin sorunlarının bebeğin ruhsal yapılanmasında bir zarar oluşturmadan aşılmasını sağlayacak annelik farklı vasıflar gerektirir. Artık bebek anneyle bütünleşememektedir ve annesiyle kendisinin ayrı varlıklar olduğunu anlamıştır. Anneye hem uzak, hem yakın olmak ister. Annesini istediği için ağlarken, annesi kucağına aldığında, bu sefer uzak olmak istediği için ağlamaya başlar. Birçok anne bu durumu çocuğun diş çıkarmasına, kulağının ağrımasına bağlar ve anlayışla taşımaya çalışır. Bazı anneler ise durumu taşıyamayıp çocuğa öfke duyarlar. Anlaşılacağı gibi, bu dönem annesinin en önemli özelliği, “taşıma kapasitesi”nin olmasıdır.
Henüz annesiyle kendisinin özelliklerinin farklı olduğunu anlayamamış, kendi yok edici öfkesinin annesinde de olduğuna inanan bebeğe annenin öfkesiz davranması, bebeğin annesiyle kendisini ayırt edebilmesini çok kolaylaştıracaktır. Bu yüzden, annenin taşıma kapasitesinin yüksek olması, bebeğin tutarsız görünen isteklerine karşı öfkesiz kalabilmesi büyük önem taşır. Annenin taşıma kapasitesi düşükse, çocuk, gelecekte kendisiyle diğer insanları birbirinden ayırt edemeyen, herkesi kendisi gibi zanneden birisi olur.
9. ay annesinin çocuğun rahat ettiği mesafeye saygı gösterebilecek yapıda olması da büyük önem taşır. Anne, bebeğiyle yakın olma arzusu tarafından yönetilmemeyi becermelidir. Böylece bebek, annesine çok yakın olup ona duyduğu haset tarafından yıpranmaktan ya da çok uzak olup kendini boşalmış gibi hissetmekten kurtulabilir.
Yürümeye başlayan çocuğun kısa zamanda annesini bırakıp “her istediğini yapmaya” çalışmasının altında, aslında annesiyle çok büyük bir yarış içerisinde olması yatar. Yürüme ile eline fırsat geçmişçesine, anneye hiç ihtiyacı yokmuş havasına girer ve onun yapabildiği her şeyi yapmaya çalışır. Çocuk, bütün can yanmalarına ve zorlanmalarına rağmen, “her istediğini yapabileceği” fantezisini 18. aya kadar sürdürür. Sağlıklı gelişme koşullarına sahip bir çocuk bu dönemde kendisinin çocuk, annesininse “her istediğini yapabilen” bir varlık olduğunu kabullenir. Bu kabul, çocuğun kişilik örgütlenmesinin değişmesine yol açacaktır.
Özetle, bebek, doğumdan sonra değişen gelgitlerle Allah’tır fakat bu, özellikle ilk 9 ay için geçerlidir. Allah olma fantezisi sayesinde ruhsal alanın dışında tutulabilen orijinal enerjinin, anneye duyulan hasetle ruhsal alanı kaplaması durumunun yetişkinlikte tekrar etmesi halinde, ortaya akıl hastalıkları çıkar. Bebeğin bir insana dönüşebilmesi için annenin, onun ham haldeki enerjisini, deyim yerindeyse çalıştırması gerekir. Bu hammaddeyi işleyip yaşanabilir bir nitelik kazandıracak olan da annenin ruhsal kapasitesi, bebeğine yaptığı yatırımdır.
Annelik vasıfları, bebeğin ve çocuğun her bir gelişme aşamasında farklılıklar gösterir; bu anlamda, doğru bir anneliğin ne kadar çok özellik ve büyük bir gelişkinlik gerektirdiği açıktır. Hiç kuşku yok ki, iyi bir annelik, annenin kendi arzularını devamlı geri çekmesi, bencil eğilimlerini denetim altına alması ve her zaman için çocuğun iyiliğini ön planda tutmasıyla gerçekleştirilebilir. Bütün bu özelliklerin yanı sıra, annenin bebeğine ve çocuğuna büyük bir yatırım yapabilmesinin zorunlu olduğu, kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ortadadır. Anne, burada sözü edilen niteliklerdeki anneliğin gerektirdiği yüksek performansı, içinde yaşadığı sistemden büyük bir destek almadan ve kendisi de mutlu bir kadın olmadan gerçekleştiremez. Anneliğin gerektirdiği yüksek kalitede ve yoğunluktaki emek başka türlü uzun süre verilemez.
Öte yandan anneliğin nitelikleri, annenin nasıl bir aile sisteminde yaşadığıyla çok yakından ilişkilidir. Bugünün Türkiye’sinde üç aile tipi yan yana var oluşunu sürdürüyor. Geleneksel ataerkil, modern ataerkil ve tüketim toplumu aile sistemlerinde -bu sistemlerin detayına daha sonra girilecek- karıkoca ilişkisi, ailenin duygusal iklimi ve çocuğa yapılan ruhsal yatırım farklıdır. Bu farklılıklar, bu aile sistemlerindeki annelik niteliklerini de belirler, dolayısıyla, her bir aile sisteminde yetişen çocuklar, o sisteme özgü ortak özellikler gösterirler.