Etruskowie

Etruscy i greccy piraci

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 7 Aug 2011 06:56:00 -0700

Jak wspominałam już wcześniej- Etruskowie nie mieli raczej dobrej prasy wśród ludów, których zapiski na ich temat przetrwały: szczególnie Greków i Rzymian. Zwłaszcza wśród tych pierwszych zachował się w literaturze pewien stereotyp, mówiący, że każdy Etrusk to pirat.

Pogłoski o pirackiej działalności Etrusków koncentrują się głównie na VI i V wieku p.n.e. Nie ma się zresztą czemu dziwić- łupienie statków było wtedy zajęciem dochodowym i w miarę rozsądnym. Żadne państwo nie miało floty dość silnej, by rozgromić morskich rozbójników. Zresztą wiele państw i państewek utrzymywało floty kaperskie, tym samym korzystając z usług korsarzy i dzieląc z nimi zyski. Niekiedy kupcy z danego miasta lub państwa byli łupieni przez swych dawniejszych kamratów, którzy np w wyniku sztormu stracili majątek i zeszli na złą drogę. Dopiero Imperium Romanum w miarę ucywilizowało transport w basenie Morza Śródziemnego. Była to zresztą jedna z przyczyn olbrzymiego sukcesu tego państwa.

Wróćmy jednak do Etrusków- na pewno pośród nich rekrutowali się piraci, nie można jednak powiedzieć, że całe społeczeństwo żyło z łupienia na morzu. Etruskowie kontrolowali do bitwy pod Kyme w 474 r. p.n.e. niemal całą linię brzegową zachodniej Italii, co bardzo w niesmak było Grekom. Po przegranej bitwie udało im się jedynie zachować władzę nad Morzem Tyrreńskim, a za przegraną srogo zapłacili poźniejszym upadkiem i podbojem przez Rzymian.

O etruskich piratach znaleźć możemy kilka wzmianek w grekciej mitologii.

Najbardziej znanym jest mit o porwaniu przez Etrusków boga Dionizosa i przetrzymywaniu go na statku. Rozwścieczony bóg wina miał przemienić piratów s delfiny. W innym przekazie znależć można informację o Herkulesie, którego etruscy piraci zamierzali sprzedać jako niewolnika. Zdaniem Davida Ridgwaya, jest to prosta reministencja z Odysei, gdzie podobnie postąpili z głównym bohaterem (Odyseuszem, tak dla przypomnienia) Fenicjanie. Zdaniem etruskologa oba ludy, jako konkurencyjne dla greckiej ekspansji kolonizacyjnej, stały się po prostu ofiarami czarnego pijaru greckich pisarzy.

Grecy zresztą sami nie byli lepsi, handlowali niewolnikami, "piracili" i łupili kogo popadnie, szlachetnie jednak nie wspominając za wiele w swych źródłach o tym. Niestety, nie znamy etruskiego punktu widzenia na tą sprawę.

Rodzina arystokratyczna w świecie Etrusków

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 2 Aug 2011 04:30:00 -0700

Jedną z najważniejszych myśli, jaka nasuwa się przy analizie grobowców etruskich, jest fakt, że groby te nie mają charakteru indywidualnego, lecz stanowią rodzinne katakumby. Poszczególne grobowce użytkowane były przez dłuższy czas, stanowiąc miejsce pochówku dla całych pokoleń danego rodu. Arystokracja narodziła się w schyłkowym okresie epoki brązu, około VII wieku p.n.e. Wtedy to, poszczególni mieszkańcy Toskanii zaczęli bogacić się na handlu żelazem, w który Etruria obfitowała. Właśnie z tych obrotnych kupców, nadzorujących handel w imieniu swej wioski, narodziła się warstwa książąt, których znamy z bogatych pochówków okresu orientalizującego, takich jak Tomba Regiolini-Galasi, Bernardini i Barberini.

Wokół swego bogactwa sprytnym handlarzom udało się zbudować potęgę całego rodu. Co prawda, już na początku VI wieku p.n.e. zyski z handlu żelazem zmalały, lecz i tak ich wysokość pozwalała na dostanie życie nie małej grupie ludzi. To właśnie oni tworzyli trzon arystokracji.

Rodzina dla arystokracji stanowiła bardzo ważny czynnik identyfikacyjny. Odnajdujemy to w sposobie zapisu imienia i nazwiska, odziedziczonego potem przez Rzymian. Zresztą sama instytucja rodów patrycjuszowskich zdaje się sięgać tradycji etruskiej.

Praenomen -imię w naszym potocznym tego słowa znaczeniu. Imiona etruskie, w przeciwieństwie do rzymskich, miały liczne formy tylko żeńskie. Jest to o tyle ciekawe, że przez wiele lat uważano, że zwyczaj ukrywania imion dziewcząt (nadawano im imiona od imienia ojca, np. córka Juliusza Cezara miała na imię Julia, a Klaudiusza-Klaudia, innych nie ujawniano publicznie lub w ogóle nie nadawano, by nie opętały ich demony) pochodzi właśnie od Etrusków
Patronymicum i matronymicum- przydomek, wskazujący rodziców danej osoby. Miał kilka przypadków gramatycznych: genetivus: larth arnthal oraz arth clan arnthal i formę nominalną: arnth larthal-isa. Wszystkie możemy przetłumaczyć jako Larth, syn Arntha. Kobiety miały podobne przydomki, lecz określające matkę, niekiedy zyskiwały także gamonymicum- czyli nazwisko pochodzące od imienia męża. Czasami spotyka się postaci z dwoma przydomkami, zarówno patronymicum, jak i matronymicum.
Nomen gentile- nazwisko rodowe, najczęściej dwuczłonowe (jeden z członów mógł tworzyć praenomen). Narodziło się prawdopodobnie w wspomnianym już okresie orientalizującym. Nazwiska etruskie miały rożne końcówki dla kobiet i mężczyzn (jak polskie nazwiska na -ska lub -ski).

Pełne nazewnictwo etruskie mogło brzmieć np- Arnth Velimna Aules clan Larthalisla - Arnth Velimnia, syn Aula z rodu Lartha.

To co jednak odróżniało rodzinę rzymską od etruskiej, to pozycja kobiety. W świetle zabytków archeologicznych kobieta etruska miała dużo ważniejszą rolę społeczną do spełnienia niż Rzymianki. Nie miała być tylko prządką i rodzicielką dzieci, lecz także towarzyszką swego męża. Prawdopodobnie, jak w całym , przedindoeuropejskim basenie Morza Śródziemnego (czego najlepsze dowody mamy na Krecie minojskiej), małżeństwo miało także rolę sakralną, wyznaczało porządek i harmonię.

Co jednak ciekawe, w kulturze Etrusków nie brakuje dowodów na istnienie prostytucji i homoseksualizmu. Greków oburzał sposób prowadzenia się etruskich arystokratek, które miały być rozwiązłe i ucztować ze swymi mężami na jednym łożu, a nawet zarabiać na swój posag na ulicy, jak Lidyjki. O ile sami sławili także urodę młodych ciał chłopięcych, ich homoseksualne zapędy nie były przedstawiane w sztuce. Etruskowie natomiast nie kryli się ze swoimi zapatrywaniami i akty seksualne pomiędzy parą mężczyzn są nieraz przedmiotem malowidła nagrobnego (Grób Byków) lub na naczyniu (liczne przykłady).

Etruskolodzy uważają jednak, że seks w sztuce, szczególnie funeralnej, miał na celu bardziej afirmację życia niż sianie zgorszenia. Młode, kobiece i męskie ciała, swawolne tańce, zabawa i wino, odganiać miały strach przed śmiercią.

Etruskie dzieciństwo

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 26 Jun 2011 06:17:00 -0700

Dzieciństwo to temat w archeologii wciąż czekający na głębsze zbadanie. O ile gender studies mają się dobrze ze względu na wielką ilość organizacji kobiecych i feministycznych oraz badaczek, którym na sercu leży poznanie roli kobiety w kulturze, o tyle dzieci wolą piaskownice, a wiedza o tym, jak żyli ich rówieśnicy kilkaset, kilka tysięcy lub milion lat temu, przegrywa z bajkami na Disney Channel. Poważni profesorowie nie widzą powodu, by się schylać nad tak niepoważnym zagadnieniem. Lecz dziś zajmiemy się tym, pokrótce, na niniejszym blogu.

Mater Matuta- etruska kanopa (urna), przedstawiająca albo matkę z dzieckiem albo Wielką Boginię (http://www.smu.edu/News/2009/~/media/Images/News/Stories/etruscan-man-with-child.ashx?w=250&h=358&as=1)

Etruskie dzieci, co jest dość ciekawe, bo nie mające raczej precedensu w świecie greckim, pojawiają się w sztuce, na malowidłach, naczyniach. Jednym z przykładów są kanopy, wielkie, wapienne lub terakotowe urny, w kształcie kobiety, trzymającej na kolanach niemowlę.Do dziś nie wiadomo, czy miały przedstawiać zmarłą, pochowaną w danym ossuarium, zaś kształtem dawać świadectwo, że ich właścicielka była dobrą matką lub została pochowana w połogu. Ponieważ wiele z tych urn od wielu lat znajduje się w kolekcjach, dawno pozbawione zostały zawartości i nie ma możliwości przeprowadzenia analizy antropologicznej. Inna hipoteza mówi, że rzeźba na urnie to wyobrażenie Mater Matuty, Wielkiej Matki, bogini przyrody i dobrobytu.

Najczęstsze przedstawienie dzieci, szczególnie tych w starszym wieku, to postać służącego, tancerza lub kuglarza na malowidłach grobowych. W starożytności okres, od którego zaczynało się pracę był dużo niższy niż obecnie, już kilkuletnie dzieci mogły wykonać proste prace. Im niższy był status społeczny rodziców- tym więcej obowiązków spadało na potomstwo. Służba na ucztach arystokracji, usługiwanie państwu i pomoc w kuchni- to mogły być ścieżki kariery, o jakich dla swoich dzieci marzyły bogatsze wieśniaczki. Synowie rzemieślników i kupców od najmłodszych lat poznawali tajniki zawodów ojca, by później najczęściej odziedziczyć rodzinny biznes. Dziewczęta uczyły się prac domowych i bycia dobrą gospodynią.. Nie wiemy, czy Etruskowie sprzedawali swe potomstwo za długi, lecz patrząc na praktykę w świecie starożytnym, było to możliwe. W każdym razie- los 90% dzieci, urodzonych w niższej warstwie społecznej, był nie do pozazdroszczenia. Ich dzieciństwo kończyło się wraz z nauką chodzenia, mówienia i umiejętności wykonania kilku prostych czynności.Zabytków związanych z dzieciństwem nie znamy zbyt wielu- są to głównie gliniane grzechotki, które mogły jednak służyć za instrument muzyczny.

Scena bankietu ze ścian grobowca- z lewej chłopiec z wachlarzem (http://www.cookingtuscany.com/Etruscan_mural_banquet72.gif)

Dużo prostsze i zapewne szczęśliwsze życie wiedli potomkowie arystokracji. Ich dzień wypełniały lekcje, gry z rówieśnikami, spotkania towarzyskie oraz religijne powinności. Chłopcy obowiązkowo odbierali przeszkolenie militarne, dziewczynki- zarządzania domem, przędzenia itp. Pamiętać jednak należy, że nawet w tej grupie społecznej śmiertelność wśród dzieci musiała być wysoka, o czym świadczy sporo figurek dzieci, jakie znajdowane są w sanktuariach. Figurki wykonywano jako ofiarę przebłagalną dla bogów- zamiast np chorej nogi bóstwo miało zadowolić się jej glinianym odpowiednikiem i odpuścić nieszczęśnikowi. Wiele z tego typu depozytów dotyczy chorób dziecięcych, a modele nóg, rąk, głów itp. "niedorosły" charakter.

Osobną kategorię stanowią pochówki dziecięce. W tej chwili brak jakiejkolwiek monografii tego zagadnienia. W okresie Villanova dzieci chowane były na tych samych cmentarzach, co dorośli. Zdarzają się pochówki podwójne, np. matki z dzieckiem lub dwojga dzieci. Ponieważ nie ma dokładnych danych na ten temat- trudno powiedzieć coś konkretniejszego: czy dzieci chowane na cmentarzach były już po o osiągnięciu pewnego wieku? Czy młodsze dzieci, chowane były w dużych amforach pod podłogami chat, jak także ma to miejsce? Czy też nie było żadnej reguły? Jak wygląda procent grobów dziecięcych z wyposażeniem? To wszystko pytania, na które być może w przyszłości będziemy umieć odpowiedzieć.

Dyscyplina etruska - haruspikowie, wróżby i magia

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 12 Jun 2011 05:14:00 -0700

Jedną z pierwszych rzeczy, która kojarzy się przeciętnemu znawcy starożytności z Etruskami jest ich umiłowanie do wróżb. Ogół rytuałów, procedur przepowiadania przyszłości, ubłagania bogów i chęć ich zadowolenia była tak ogromna, że zyskała miano dyscypliny.

Rzymianie epoki augustiańskiej uważali Etrusków za największych wróżbiarzy. U etruskich haruspików i kapłanów zasięgano porady we wszystkich niemal dziedzinach życia, od spraw politycznych, jak wypowiedzenie wojny, zawarcie sojuszy lub lokalizacja kolonii, po sprawy jednostkowe, takie jak zawarcie ślubu, obsianie pola lub kupno prosiaka. Bogowie etruscy musieli być bardzo kapryśni, lecz sądząc z rozbudowanych rytuałów, udawało się przekonać ich, by byli przychylni śmiertelnikom. Religia etruska dopiero pod koniec swego istnienia uległa antropomorfizacji bogów- zresztą francuski religioznawca Jannot uważa, że nawet po wymieszaniu się religii etruskiej z grecką i nadaniu bogom ludzkich rysów- ci dawniejsi, bezpostaciowi nadal mieli większą część, niż grecko-etruskie twory.

Aby poznać wolę bogów czyniono wiele starań. Najbardziej znanymi technikami wróżenia są:

-ornitomacja czyli inaczej wróżenie z lotu i zachowania ptaków. Najważniejszym ptakiem był orzeł, jego pojawienie się miało symbolizować wielkie wydarzenia

-haruspicja wróżenie z wnętrzności, głównie wątroby, zwierząt ofiarnych. Za pomocą specjalnych modeli, takich jak wątroba z Piacenzy, szukano na organach specjalnych obszarów, poświęconych określonym bogom. Wypukłości lub wklęsłości miały symbolizować zadowolenie lub gniew danego boga.

-piromancja - wróżenie z płomieni

-aeromancja- wróżenie z kształtu chmur, siły wiatru itp.

-oinomancja- wróżenie z rozlewanego rytualnie wina

-dafnomancja- wróżenie z płonących liści lauru. Liście, które płoną głośno- wróżą powodzenie, bezszelestnie- wręcz odwrotnie

Jak widać- dyscyplina etruska miała rozbudowany charakter, pomimo to wiedzę o niej mamy jedynie fragmentaryczną,

Legenda mówi, że sztuki wróżenia miał nauczyć Etrusków Tages, chłopiec o twarzy starca, zesłany przez bogów, by umniejszyć cierpienia tego ludu, wynikające z nieznania i nieprzestrzegania woli bóstw.

Etruskowie mieli opinię ludu bardzo religijnego, wręcz zabobonnego. Wierzyli silnie w moc przeznaczenia i porządek, który gwarantowali bogowie.

Ceramika etruska- bucchero nero

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 5 Jun 2011 03:51:00 -0700

Etruskowie w świecie starożytnym słynęli jako zdolni metalurdzy. Ich brązowe i żelazne naczynia, szczególnie w okresie orientalizującym (VII w. p.n.e.) były towarem poszukiwanym i cenionym, część z nich trafiała nawet na dalekie rynki, jak Egipt i Azja Mniejsza. Jednak przedmioty z metali były niezwykle kosztowne- a ich na ich posiadanie mogli pozwolić sobie jedynie naprawdę zamożni.

By zaspokoić potrzeby, jak byśmy dziś to nazwali klasy średniej, zaczęto produkować naczynia ceramiczne, o charakterystycznej, czarnej, połyskliwej barwie, mającej imitować pojemniki metalowe. Ceramikę taką nazywa się bucchero nero (czyt. bukero). Istnieje kilka jej rodzajów:

bucchero pesante (tzw. bucchero grube)- wyrabiane głównie w Clusium,bardzo bogato zdobione reliefem lub ornamentem rytym
bucchero sottile (tzw. bucchero cienkie)- również zdobione, lecz delikatniej, o bardzo cienkich ściankach

Rozkwit produkcji bucchero przypada na VII-V w. p.n.e. Technika wypału do dziś pozostaje tajemnicą, a eksperymentatorom nie udało się do tej pory osiągnąć ceramiki o identycznych parametrach.
Bucchero było przedmiotem pożądania arystokracji nie tylko epoki orientalizującej i klasycznej, lecz także w czasach późniejszych. W XVIII i XIX -wiecznej Europie handlowano nim na potęgę i było chętnie widziane w kolekcji, szczególnie, że trudno było je podrobić. W Polsce największe zbiory bucchero znajdują się w Pałacu w Wilanowie, dokąd sprowadził je Stanisław Kostka Potocki, wielki miłośnik starożytności.
Bucchero różnią się kształtem, dekoracjami i wielkością. Pod koniec VI wieku najpopularniejsze stało się wyciskanie na ich powierzchni ornamentów stempelkowych.

A oto galeria:


Kolekcja naczyń bucchero

Orientalizujące naczynie bucchero z inskrypcją, zdobione techniką rycia

Przykład bucchero pesante z Chiusi z reliefowym zdobieniem figuralnym

Bucchero sottile - o cienkich ścinakach i bardzo prostym reliefie

Ofiary z ludzi a Etruskowie

noreply@blogger.com (Unknown) — Tue, 15 Mar 2011 10:54:00 -0700

Czytając niniejszy blog odnieść można wrażenie, że cywilizacja Etrusków jest nam bardzo bliska kulturowo, bo podobna do rzymskiej. Nic tylko z takim jednym czy drugim arystokratą umówić się na bankiet, a potem leżąc na klinai*, dyskutować o przyszłości, poezji i wdziękach dam. Można także dojść do wniosku, że Etruskowie byli bardzo sympatyczni- tak sympatyczni, że Rzymianie żyć bez nich nie mogli i dlatego postanowili ich podbić.

Zapewne są w kulturze etruskiej elementy miłe sercu współczesnego Europejczyka, ale na pewno nie należy do tego składanie ofiar. Szczególnie z dzieci.

Jak wielu w innych kulturach śródziemnomorskich, Etruskowie także, by uczcić bóstwa, stosowali libację i składanie ofiar z żywności i zwierząt. Libacja to nic innego, jak polewanie specjalnego ołtarza winem lub winem zmieszanym z krwią- ślad tego pradawnego obrządku można znaleźć zresztą nawet w religii chrześcijańskiej pod postacią kielicha z winem. Ołtarze libacyjne miały najczęściej kształt niewielkiej studni lub sporej misy. Także składanie ofiar z żywności- praktykowane nawet dzisiaj w święto Matki Boskiej Zielnej nie budzi zdziwienia. Przeboleć można także ofiary z bydła lub innych zwierząt, zresztą te były dużo bardziej popularne w innych kulturach. Etruskowie nie stosowali chyba hekatomby, czyli ofiary ze 100 wołów, jaka duże znaczenie miała w Grecji- tam przy każdym niepowodzeniu politycznym na przebłaganie bogów urządzono istną rzeźnię niewinnych zwierząt.

Natomiast o ofiarach z ludzi źródła greckie raczej milczą. Podobnie rzecz ma się z Rzymianami- oni ofiarę z ludzi mieli złożyć jedynie, gdy groził im najazd Celtów. Na Forum Romanum zakopano po szyję parę Celtów, pozwalając im umierać przez kilka dni z głodu i pragnienia.

Wróćmy jednak do Etrusków... Ponieważ stan źródeł pisanych po etrusku jest mikry i w ogóle nie wypowiada się w tej kwestii, z pomocą przychodzi nam archeologia. Badania wykopaliskowe, przeprowadzone na terenie kilku świątyń, dają świadectwo dość wstrząsające.

Na stanowisku w Tarquinii odkryto w obrębie świątynnym pochówek 8-10-letniego chłopca. Dziecko, wedle badań antropologicznych, chorowało na epilepsję oraz było nieforemnie zbudowane. Przyczyną śmierci prawdopodobnie była choroba. Chłopca pochowano ze wszelkimi oznakami honorów- miał złożone na klatce piersiowej ręce, w których trzymał fasces- symbol władzy religijnej w Etrurii (później symbol ten wszedł do kultury rzymskiej). Prawdopodobnie jego chorobę uznano za znak od bogów, może był kapłanem lub przepowiadał przyszłość. I wszystko byłoby fajnie, gdyby nie fakt, że w tym samym grobie znajdowały się przemieszane kości wielu innych dzieci. Ich szczątki nosiły ślady cięcia i miażdżenia, żadne nie zginęło śmiercią lekką. Ich życie było formą daru dla owego chłopca. Być może miały mu służyć w zaświatach jako niewolnicy albo stanowiły przebłaganie. Jakiekolwiek były motywy-nie ulega jednak wątpliwości, że były ofiarą z ludzi.

W trakcie badań w innych sanktuariach także odkrywane są jamy z kości dziecięcymi. W przypadku kompleksu w Caere mogło mieć to jednak inny charakter- tam wyeksplorowano kilka obiektów ze szczątkami niemowląt. Nie ma jednak dowodów, że dzieci te nie zmarły naturalnie, co w tamtym czasach zdarzało się bardzo często. Pochowanie ich na terenie świątyni mogło być próbą odwrócenia uroku od rodziny lub zapewnienia zdrowia następnego potomka.

Dość ciekawe znalezisko pochodzi z północy Włoch, z rejonu,.gdzie wpływy etruskie ścierały z celtyckimi. W potoku, pełniącym zapewne ważną rolę w obrzędach, z racji znalezionych tam przedmiotów, które ludzie wrzucali tam zapewne jako ofiarę, znaleziono wiele kości dzieci. Stan ich zachowania nie pozwolił jednak stwierdzić, czy topiono je tam celowo (szczątki były rozwleczone przez nurt, równie dobrze dzieci mogły być ofiarami nieszczęśliwych wypadków). Wątpliwości budzi także etruska proweniencja tego ośrodka- co prawda część depozytów ma wybitnie etruski charakter, lecz wiele nosi także cechy celtyckie. Miejsce mogło być czczone przez obie grupy, lub tylko przez jedną- która np. Składała w ofierze dobra zrabowane sąsiadom.

*klinai (liczba pojedyńcza kline) to łoża, na których odbywały się bankiety

Zwiedzamy Toskanię. Przewodnik etruski

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 23 Feb 2011 12:51:00 -0800

Ostatnio znajomy poprosił mnie, bym napisała parę słów o etruskich zabytkach w Toskanii, które warto odwiedzić. Prawda jest taka, że odwiedzając ten region Włoch trudno o etruskie pozostałości nie potknąć. Jakieś murki, kawałki ceramiki, fragmenty wapiennych bloków wystają z ziemi na każdym kroku. Jednak zwykły turysta, nie wiedząc czego ma szukać, najwyżej się na nich poślizgnie i pójdzie dalej, nie wiedząc nawet, że właśnie miał kontakt z najcudowniejszą cywilizacją Półwyspu Apenińskiego.


Prowincje Toskanii. Ich granice wiążą się z podziałem terytorialnym Etrurii

Ponieważ nie zamierzam pisać całego przewodnika postaram się ograniczyć do krótkiej listy miejsc naprawdę godnych uwagi:

1) Nekropola Banditaccia koło Cerveteri- wpisana na listę UNESCO, najciekawszy jest rejon, gdzie skupione są groby tumulusowe. To jedno z największych cmentarzysk na świecie, jego powierzchnia (nie cała jest objęta ochroną) wynosi prawie 500km 2. (galeria zdjęć)


Etruski grobowiec na Banditaccia. Nazwa nekropoli pochodzi od słowa "bandyta". Wielu ich ukrywało się przez wieki w grobowcach, żyjąc ze skarbów, które zrabowali zmarłym.

2) Nekropola w Tarkwinii- również wpisana na listę UNESCO. W przeciwieństwie do Caere (czyli Cerveteri), w Tarkwiniach dominują groby podziemne, bogato zdobione malowidłami. Część z nich udostępniona jest zwiedzającym (jak np malowidło umieszczone pod logo niniejszego bloga).

3) Mury obronne i stare miasto Volterry- rozsławione na świecie przez pewną sagę o dobrym wampirze o spojrzeniu zbitej krowy. Ja jednak polecam odwiedzić ją nie tylko fanom literatury popularnej. Volterra wspaniale nadaje się na leniwe spacery. Do starego miasta wchodzimy bramą, Porto all'Arco, pochodząca, podobnie jak mury, z epoki etruskiej. Polecam także Museo Etrusco (Muzeum Etruskie). W Volterze warto także przyjrzeć się ... pracowniom kamieniarskim. Volterra już w starożytności słynęła z produkcji alabastru. Cienkie płyty służyły nawet jako szyby...

4) Villia Gulia w Rzymie- to co prawda już Lacjum, lecz jedna z najciekawszych kolekcji zabytków etruskich znajduje się właśnie w tym muzeum. Z południowej Toskanii można dojechać kolejkami podmiejskimi.

5) Pitigliano - Miasto Tufu. Położone w południowej Toskanii, na wysokim, tufowym klifie. W miękkiej skale już od starożytności drążono jaskinie, które pełniły rolę magazynów (taka naturalna lodówka), pracowni oraz (te dalej położone od miasta)- grobowców. Wąskie uliczki starówki wytyczone zostały w IV wieku p.n.e., co potwierdziły badania archeologiczne.

6) Livorno - jeśli jednak nie interesują Was zaskorupiałe ślady przeszłości, a historię lubicie poczuć osobiście, to by poczuć klimat starożytnych, etruskich miast- warto odwiedzić Livorno. W przewodnikach turystycznych to miasto reklamuje się jako odmienne od klasycznych, turystycznych atrakcji. Przede wszystkim dlatego, że to miasto portowe. Ważnym ośrodkiem było już w starożytności, dlatego w miejskim muzeum można obejrzeć wystawy poświęcone nie tylko Etruskom, ale także Fenicjanom i Grekom. Miasto zachowało swój międzynarodowy charakter do dziś i naprawdę można w nim znaleźć ślady wielu kultur.

Livorno- oprócz śladów Etrusków odkryjemy tam także pozostałości greckie i fenickie...

7) Pyrgi- to także portowe miasto. Biuro turystyczne w Pyrgi w swej ofercie ma "etruski piknik". W trakcie degustacji w przyjemnych okolicznościach przyrody skosztować można tradycyjnych, toskańskich serów, win oraz innych przekąsek. Urok niniejszego przyjęcia zepsuć może jedynie słona opłata za wstęp. Więcej szczegółów tutaj.

W najbliższym czasie kolejne posty w podobnej tematyce.

Przeczytaj także:

Czy Etruskowie jadali makaron?

O literaturze etruskiej

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 16 Feb 2011 10:50:00 -0800

Język etruski, pomimo wieloletnich prac, nadal pozostaje językiem nie do końca odczytanym. O znaczenie każdego słowa toczą się całe debaty, a żaden słownik nie podaje 100% pewnych znaczeń. Gramatyka jest skrzętnie rekonstruowana na podstawie znanych nam procesów językowych, jednak brak zaklasyfikowania etruskiego do konkretnej rodziny języków pozostawia ją w pewnej sferze umowności. Językowcy do dziś kłócą się, czy etruski był językiem indoeuropejskim czy nie. Dominuje drugi pogląd, jednak warto podkreślić, że nie wszyscy się z nim zgadzają.

Co w takiej sytuacji powiedzieć można o literaturze etruskiej? Jak zapewne domyślacie się- niewiele. Najczęstszą formą literacką, jaka zachowała się do naszych czasów, są inskrypcje, dotyczące spraw urzędowych, prawnych, religijnych lub nagrobne epitafia. Jednak nawet ich poziom językowy pozwala podejrzewać, że Etruskowie lubowali się w zawiłych formach gramatycznych.

Cippus (stela) graniczny z Perugii, z tekstem prawnym o własności gruntu

O wysokim poziomie literatury pięknej zaświadczyć mogą jedynie przekazy rzymskie, o czym wspominali Cyceron i Liwiusz. Zapewne scenom bankietowym, którymi tak chętnie zdobiono ściany grobowców, towarzyszyły popisy recytatorskie, śpiewacze lub nawet niewielkie spektakle. Społeczeństwa z silnie wyodrębnioną klasą arystokratyczną, a takim niewątpliwie byli Etruskowie, charakteryzują się ogromną różnicą pomiędzy kulturą tzw. wysoką, uprawianą przez dobrze urodzonych, oraz ludową. Arystokracja, podkreślając dodatkowo swoje predestynowanie do rządzenia, zapewne mocno angażowała się w sztukę i inwestowała w mecenat, budując przepaść mentalną w stosunku do poddanych. Wszystko to jednak hipotezy.

Nieco lepiej poznanym działem literatury etruskiej jest twórczość religijna. Mamy rzymskie przekazy o "Disciplina etrusca", jej fragment zachował się na bandażu mumii z Zagrzebia.Religijny charakter mają także wspomniane powyżej inskrypcje, które odnajdowane są nie tylko na terenach świątynnych, ale także na posążkach wotywnych i kultowych.

Znanych jest także kilka graffitti, czyli napisów z murów, w etruskim. Odkrywane są w trakcie wykopalisk, na fragmentach ścian budynków. Rzadko jednak da się z nich odczytać cały tekst.

Więcej podobnych postów:

Tabliczki z Pyrgi

Bandaż mumii z Zagrzebia

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 28 Oct 2010 08:23:00 -0700

Bandaż mumii z Zagrzebia, zwany także Liber Linteus, czyli Lnianą Księgą, to fragment rytualnej księgi Etrusków. Wykonano ją z lnianego płótna, na który pędzelkiem naniesiono napisy wykonane czarnym tuszem. Materiał podzielono na 34 arkusze, które rozdzielały pionowe linie. Księgę składało się niczym harmonijkę, a linie namalowane wyznaczały kolejne "strony".

Mumia z Zagrzebia

Księga powstała prawdopodobnie w Etrurii, rodzaj używanego języka wskazuje na rejon Perugii i Kortony. Jej powstanie przypada na III-I wiek p.n.e. Treść zapisu dotyczy szczegółowego kalendarza rytualnego: jakie rytuały należy poświęcić jakiemu bogu w jaki dzień. Przykładowo, 3 wers 1 arkusza: 26 września było świętem etruskiego odpowiednika Neptuna- Nethulsa, któremu trzeba było ofiarować 20 ... (czegoś- tekst w tym miejscu się urywa). Prawdopodobnie była własnością jakiegoś haruspika. Z Etrurii księga w jakiś sposób, być może z właścicielem trafiła do Egiptu, gdzie ostatecznie została wykorzystana jako opakowanie dla mumii.

Fragmenty napisów na Liber Linteus

Obecnie księga znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Zagrzebiu, dokąd trafiła w XIX wieku z Egiptu jako jedna z pamiątek z wyprawy chorwackiego pisarza Mihaila de Brariæ. W 1892 roku jeden z gości pisarza badał przywiezioną przez niego mumię, do owinięcia której użyto księgi. Liber linteus pocięto w tym celu na długie, wąskie pasy i pokryto żywicą, zachowała się jednak część napisów.

Początkowo sądzono, że to nieznany rodzaj pisma egipskiego, jednak szybko stwierdzono, że napisy wykonane są w języku etruskim. Jest to najdłuższy znany tekst etruski: zawiera ponad 1200 słów i 230 linii. Nie jest jednak kompletny, stan zachowania bandaży był różny i nie ze wszystkich dało się odczytać napisy. Trudno stwierdzić, w jaki sposób księga trafiła do Egiptu.

Fragmenty napisów z Liber Linteus

Demoniczna bogini Vanth

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 21 Oct 2010 03:49:00 -0700

Vanth to piękna boginka, towarzysząca odrażającemu Charunowi na przedstawieniach z okresu hellenistycznego. Nie wiele wiadomo o narodzinach kultu tej postaci. Prawdopodobnie pełniła rolę przewodnika do krainy zmarłych i czuwała nad duszami opuszczającymi świat żywych. Mogła być także jednym z kobiecych demonów w orszaku boga zmarłych, Aity.

Vanth z pochodnią

Najstarsze ślady kultu Vanth pochodzą z VI w. W jednym z grobów z Marsiliany odkryto olpe z inskrypcją „piękny dar dla Vanth” .

Nie wszyscy etruskolodzy jednak zgadzają z tak wczesnym datowaniem kultu Vanth, według Larissy Bonfante Vanth pochodziła od greckiej furii Lassy i w kulturze etruskiej pojawiła się ok. IV w., natomiast sama weszła do rzymskiej kultury jako Allecto u Wergiliusza.

Figurka Vanth trzymającej węże z kolekcji British Museum

Vanth przedstawiana bywa w różny sposób- ubrana bywa w rozwiane szaty lub strój do polowania z przewieszonym kołczanem i wysokimi butami, oraz naga lub półnaga. Jej atrybutami były skrzydła, klucze, pochodnia, miecz, księga lub łuk. Etruskowie bardzo chętnie dodawali jej postać do wyobrażeń mitów greckich, przykładowo scen z Iliady w Grobowcu Francois, gdzie Vanth stoi pomiędzy Achle i Patrokle.

Detal z malowidła w Grobowcu Francois- bogini Vanth

Na wyobrażeniach tych Vanth czeka na śmierć herosów, by odprowadzić ich do krainy zmarłych, lub jest znakiem rychłego zgonu. Przypisuje jej się rolę przewodniczki dusz i zwiastunki śmierci. Pomimo wiązania jej z greckimi eryniami wydaje się, że była raczej bóstwem opiekuńczym i przyjaznym, mającym czuwać nad zmarłym, a nie mu szkodzić .

Tabliczki z Pyrgi

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 13 Oct 2010 06:29:00 -0700


Złote tabliczki z Pyrgi

Pyrgi było najważniejszym portem miasta Caere, w jego sąsiedztwie znajdowały się bardzo istotne ośrodki świątynne, do których pielgrzymowali także Fenicjanie. W wyniku wykopalisk odkryto dwie świątynie poświęcone bogini Uni, w mitologii fenickiej tożsamej z Isztar (lub też Asztarte). Starsza świątynia założona została prawdopodobnie w połowie VI wieku p.n.e. W trakcie prac archeologicznych odkryto trzy złote blaszki, pokryte inskrypcjami- dwie są w języku etruskim, jedna po fenicku. Fenicjanie i Etruskowie w tym czasie zawarli sojusz przeciw Grekom, który zaowocował między innymi usunięciem tych ostatnich z Korsyki. By umocnić współpracę polityczną i gospodarczą przedsięwzięto właśnie budowę wspólnej świątyni w Pyrgi. Konsekracji świątyni dokonał tyran Caere- Thefarie Velianas.

Treść tabliczek nie jest jednakowa w obu językach.

Oto zawartość tabliczek etruskich:

Oryginalna pisownia etruska

Transliteracja:

ita.tmia.icac.he
ramasva.vatieKe
unial.astres.ðemia
sa.meK.ðuta.ðefa
riei.velianas.sal
cluvenias.turu
ce.munistas.ðuvas
tameresca.ilacve.
tulerase.nac.ci.avi
l.Kurvar.tesiameit
ale.ilacve.alsase
nac.atranes.zilac
al.seleitala.acnasv
ers.itanim.heram
ve.avil.eniaca.pul
umKva.

Tłumaczenie:

Ta świątynia i (jej) posąg, które zostały dedykowane Uni / Astarte.

Thefariei Velianas, głowa ludu, przekazał go do kultu naszych narodów.

Dar tej świątyni i sanktuarium i konsekracja jej granice w trakcie jego trzyletniej kadencji w miesiącu Xurvar (czerwiec?) uczynił,

w ten sposób, w Alsase (lipiec?) ta statua/bogini musi więc być pochowana(ukryta?) postanowieniem Zilach, a sojusz może przetrwać lata gwiazd.

Co chrześcijański diabeł ma wspólnego z Etruskami?

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 6 Oct 2010 09:04:00 -0700

Gdyby chcieć uczciwie powiedzieć na to pytanie, odpowiedzieć winna brzmieć: praktycznie nic.

My jednak przeprowadzimy śledztwo poszlakowe, by udowodnić, że rogaty pan z oślim ogonem i rogami może mieć rodowód nieco starszy, niż na to wygląda.

Ten okropny pan z młotem to etruski Charun, waza z Muzeum w Luwrze

Pierwsza poszlaka: pierwsi chrześcijanie w Rzymie byli nielegalną sektą religijną, która spotykała się po kryjomu. Na miejsca odprawiania mszy często wybierali opuszczone grobowce i katakumby. A tych w okolicach Wiecznego Miasta nie brakowało. Tym bardziej, że pierwsi chrześcijanie zamieszkiwali albo Zatybrze, albo mieszkali poza samym Rzymem. Idealnym miejscem spotkań mogły być etruskie nekropole- cmentarzyska Wejów znajdowały się praktycznie na Zatybrzu, nekropole innych miast także znajdowały się w promieniu kilku kilometrów od Rzymu.

Druga poszlaka: Etruskowie w okresie hellenistycznym (IV-I w. p.n.e.) zdobili swe grobowce dość specyficzną tematyką malowideł: królowały na nich demony i potwory, mające zamieszkiwać zaświaty. Czołową postacią był Charun. Nie miał on za wiele wspólnego z greckim Charonem, staruszkiem przewożącym przez Styks zmarłych, no może nie licząc brody. Charun był raczej odrażająca postacią: miał ośle uszy (wyglądające niekiedy jak rogi), ogon, długą brodę i niezbyt przyjazną aparycję. Niekiedy posiadał skrzydła. Na niektórych przedstawieniach jego skóra jest zielonkawa lub niebieskawa, jakby poddana rozkładowi. Do tego w ręku zazwyczaj dzierżył: topór, młot, miecz lub trójząb (mamy nasze diable widełki!).

A teraz zbierzmy poszlaki do kupy: oto mamy garstkę chrześcijan, zbierających się na mszę w etruskim hypogeum. Z malowideł patrzy na nich potworny Charun, podczas gdy oni słuchają o Szatanie, który kusi ich dusze... Musiało to silnie oddziaływać na ich wyobraźnię...

Oczywiście- nie ma bezpośrednich dowodów, na to, że moje twierdzenie jest prawdziwe.

Anioł i diabeł? Nie, to Vanth i Charun na malowidle w Grobowcu Aninas

Dowody są natomiast na dużo późniejsze przyswojenie wizerunku Charuna przez sztukę europejską, bo pochodzące dopiero z Renesansu. Wiadomo na pewno, że inspiracją dla wizerunku szatana dla włoskich malarzy były właśnie etruskie malowidła grobowe.

Miesiące w kalendarzu etruskim

noreply@blogger.com (Unknown) — Sat, 2 Oct 2010 06:16:00 -0700

O kalendarzu etruskim wiemy niewiele, nie licząc może informacji, że samo słowo łacińskie "kalendas" ma rodowód etruski. Prawdopodobnie Etruskowie stosowali podział na dni, tygodnie i miesiące. Dzień, podobnie jak u Rzymian, mógł zaczynać się o świcie. Tydzień, wedle wszelkich, przypuszczeń był 7 -dniowy. Miesięcy, podobnie jak w pierwotnym kalendarzy rzymskim miało być 12.
Językoznawcy, w tym Giovanni Ugas, twierdzą, że kilka łacińskich nazw miesięcy z kalendarza sprzed reformy Juliusza Cezara ma pochodzenie etruskie.

Są to:
uelcitanus (łac.) = marzec
aberas (łac.) = kwiecień; = apirase w kwietniu.
ampiles (łac.) = maj; = ANPIL w maju.
aclus (łac.) = czerwiec ACAL (v) = w miesiącu czerwcu.
traneus (łac.) = lipiec.
ermius (łac.) = sierpień.
Celius (łac.) = wrzesień; = CELI w miesiącu wrześniu.
XOF (f) er (?) (Łac.) = październik.

Czy Etruskom dokuczała jesień?

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 29 Sep 2010 08:27:00 -0700

Dotychczasowe wpisy były nieco naukowe i skomplikowane. Dla kogoś, kto nie ogarnia terminologii historyczno-archeologicznych zbyt „suche”. Postanowiłam naprawić ten błąd i napisać dzisiejszy post w lżejszej tematyce.

Za oknem jesień- szaro, buro i ponuro. Nawet jak nie leje- warunki pogodowe nie zachęcają do spacerów.

Ciekawe, czy taka sama jesienna melancholia dokuczała Etruskom?

Teren zajmowany przez Etrusków

Odpowiedzi na to pytanie poszukać możemy w badaniach klimatologicznych, jakie dla Toskanii w I tyś. p.n.e. przeprowadził Amerykański Instytut Etruskologiczny w Rzymie*.

Wedle wyników badań- od VII do V wieku p.n.e. w Italii istniały bardzo sprzyjające warunki. Jesienie były ciepłe i suche. Pogorszyło się to w V wieku p.n.e, w którym zresztą zmienił się klimat dla całego kontynentu- stał się suchszy, temperatury były niższe. Wpłynęło to ujemnie na, i tak podniszczoną przez wojny z Grekami, gospodarkę etruskich państw-miast. Pora jesienna na wykresach z tamtego okresu zaznacza się wysoką ilością opadów, co także nie sprzyjało zbiorom. Najlepszy klimatycznie okres przypada na drugą połowę IV do II w. p.n.e. Temperatura była wtedy średnio o 2° C wyższa w skali roku niż obecnie. Wydaje się to niewielką różnicą, jednak wystarczy sobie przypomnieć, że średnia temperatura roczna na terenie Polski w XVI wieku była o tyle niższa od obecnej- a Bałtyk zamarzał zimą...

Do odpowiedzi na nasze pytanie przydać się może także analiza współczesnej pogody w Italii.

Przede wszystkim- pora jesienna w centralnych Włoszech zaczyna się około miesiąca później niż w naszej strefie klimatycznej. Wiele rosnących tam roślin jest zimozielona, dlatego nie ma, jak w Polsce, całych lasów gubiących liście. Letnia pogoda utrzymuje się do końca września, a do połowy listopada pogoda przypomina nasz słoneczny wrzesień. Później zaczyna lać i sumie możemy mówić już o początku zimy.

Zresztą Etruskowie w okresie września-listopada nie mieli czasu wpadać w depresję. Trwał dla nich w najlepsze czas zbiorów i produkcji przetworów. Do najważniejszych należało winobranie... A gdy już ostatnie winogrona trafiły do beczek lub suszyły się na rodzynki- należało odpowiednio podziękować bogom za urodzaje. Okres jesienny obfitował w święta dziękczynne- organizowano misteria, igrzyska oraz uczty dziękczynne. Być może to przez ten istny jesienny karnawał Etruskowie otrzymali od greckich pisarzy antycznych łatkę żarłoków i pijaków?

Najistotniejszym były dziękczynienia ku czci Fuflunsa, w tradycji rzymskiej nazywane Bachanaliami**.

*Sama pobrałam ten artykuł dwa lata temu- gdyby ktoś go potrzebował, a nie umiał znaleźć- proszę pisać na maila podanego tutaj
** Termin etruskich bachanaliów jest sporny. W Rzymie odbywały się w marcu, co być może także wywodzi się z etruskiej tradycji. Wielu etruskologów uważa jednak, że święto etruskie odbywało się w październiku.

Populonia- etruskie miasto

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 22 Sep 2010 14:21:00 -0700


Tumulus z populońskiej nekropolii

Populonia, po łacinie zwana Popluną lub Fofluną, swoimi korzeniami sięgała epoki brązu. Ulokowana była w Zatoce Baratti, miasto mieściło się bezpośrednio nad morzem i posiadało port z długim molo, zbudowanym z kamieni.
Osada tam się znajdująca pełniła zapewne rolę łącznika z wyspą Elbą, jej mieszkańcy mogli także kontrolować transport metali na Elbie wydobywanych. Populonia od VII wieku p.n.e. pełniła także rolę centrum obróbki żelaza i cyny- w jej okolicach archeolodzy odkryli wiele pieców wytopiskowych, mieszczące się współcześnie w Poccarecia i San Cerbone.

Etruskowie zamieszkujący to miasto mieli prawdopodobnie monopol na surowce pochodzące z Elby, co wpływało na pozycję i bogactwo miasta.
Topografia miasta była niezwykle ciekawa- osadę ulokowano na cyplu łagodnie opadającym ku Morzu Tyrreńskiemu. Niezwykłe są populońskie nekropole- wznoszono je na wzgórzach z widokiem na morze(patrz zdjęcie u góry). Groby często wyposażane były w tarasy widokowe, a sam kult morza być może odrywał pewną rolę w rytuałach pogrzebowych (np wiara w wędrówkę na Wyspy Szczęśliwe po śmierci). Część nekropoli kuto także w wysokich klifach:

Groby kute w skale- Populonia

Czy Etruskowie jadali makaron?

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 19 Sep 2010 02:59:00 -0700

Nie jest to może zbyt inteligentne pytanie, ale jakoś nie daje mi spokoju.

Skojarzenie mam proste:

Etruskowie-> Italia-> tradycyjna kuchnia włoska

Jeśli współczesna kuchnia włoska sięga swymi korzeniami do tradycji etruskiej i rzymskiej, to czy jest w niej miejsce na potrawy, z której Włosi słyną?

Temat etruskich kulinariów ma dość bogatą literaturę. Wzmianki o tym znaleźć możemy w "The Etruscan" autorstwa Graeme Barkera i Toma Rasmussena, "Art, Culture, and Cuisine: Ancient and Medieval Gastronomy" Phylisa Praya Bobera oraz "A Salute to the Etruscan Origins of Tuscan Cuisine" Lucio Sorre.

Z niniejszych tekstów dowiedzieć się możemy, co spożywali Etruskowie. O makaronie jednak cicho sza! Autor ostatniego artykułu używa w angielskim tekście włoskiego terminu pasta na oznaczenie podstawowego składnika dań. Gdybyśmy zajrzeli do słownika, to dowiemy się, że pasta oznacza: ciasto, makaron oraz potrawy mączne. Z mojego doświadczenia z pobytu we Włoszech mogę powiedzieć jedno- to najmniej precyzyjny termin kulinarny, jaki znam. Porównać można go z hasłem "drewno". Wyobraźcie sobie: ktoś mówi do was "drewno". I teraz jedynie od kontekstu zależy, czy chodzi mu o drewno na opał, deski, biurko czy może materiał na bobrzą tamę.

Dokładniejsza lektura pozycji angielskich oraz kilka wzmianek w polskiej literaturze informuje nas jednak, że owa pasta dotyczy raczej placków* w typie podpłomyków lub prostego ciasta drożdżowego niż makaronu.
Zresztą może należałoby zacząć od kwestii- kiedy makaron wynaleziono? Wszystkowiedząca Wikipedia w kwestii makaronu milczy o prahistorii wstążek i muszelek nawet w swej angielskiej edycji, od razu przechodząc do źródeł pisanych.W antycznych zapiskach przepis na coś w rodzaju makaronu podaje Galen w II wieku n.e, wcześniejsze jego dzieje w basenie Morza Śródziemnego giną w pomrokach. Włoska Wikipedia historię makaronu we Włoszech zaczyna od średniowiecza, wstydliwie ukrywając luki w nauce.
Tak więc na dzisiejsze pytanie odpowiadam: nie wiem. Czuję jednak, że o niniejszej sprawie poinformuję włoski odpowiednik naszego IPN. W końcu makaron dla nich to jak nasz bigos... Potrawa narodowa i symbol kultury.
A propos- wie ktoś, kiedy zaczęto gotować bigos? I czy jakaś kultura pradziejowa maczała w nim swoje palce?

*Kilka zdań o kuchni etruskiej zamieszcza Witold Dobrowolski w swym "Malarstwie..." oraz Eleonora Sandrelli w "Etruskach...". Nieco szerzej pisze o tym Jaques Heurgon w "Codziennym życiu Etrusków".

Etruska biżuteria

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 16 Sep 2010 14:18:00 -0700

Zestaw biżuterii pochodzący z Grobu Bernardini, VII wiek. p.n.e

Wprowadzenie

Biżuteria etruska słynęła w świecie antycznym ze swego poziomu i kunsztu wykonania. Rzemieślnicy z Toskanii byli doskonałymi brązownikami i jubilerami, znana im była sztuka granulacji (zdobienie przedmiotów drobnymi kuleczkami złota lub srebra), filigran (technika złotnicza polegająca na zdobieniu lub wykonywaniu całego przedmiotu z cienkich drucików ułożonych w ażurową siatkę), technikę niello (wzór wyryty w metalu wypełniano specjalną pastą złożoną z siarczków srebra, miedzi i ołowiu, a następnie poddaje polerowaniu w celu uzyskania rysunku, kontrastującego z tłem), oraz złote i srebrne aplikacje na przedmiotach wykonanych z innego materiału. Oczywiście- jest to stan przypadający na rozkwit kultury etruskiej-czyli V-III w. p.n.e. W początkach formowania się kultury etruskiej, przypadających na tzw. kulturę Villanova (lub villanowiańską), produkcja biżuterii miała charakter lokalny, głównym materiałem był brąz i żelazo, a w zdobnictwie przeważały motywy geometryczne, podpatrzone u Greków oraz przedstawicieli kultury halsztackiej.

Biżuteria okresu villanowiańskiego (800-600 p.n.e.)

Dla wczesnego okresu rozwoju kultury villanowiańskiej charakterystyczne są ubogo wyposażone groby popielnicowe. Do zestawu biżuterii w nich znajdowanych zaliczyć można: zapinki z blaszaną, ornamentowaną tarczką, zapinki o fantazyjnie powyginanym kabłąku, bransolety pełne oraz z rozklepanymi końcami. Nie znaleziono dotychczas w wyposażeniu żadnych importów. W motywach zdobniczych dominuje linearyzm i geometryzm, przedmioty zdobione są rzędami linii prostych, kratką, kołami, trójkątami itp.

Od roku około 750 p.n.e. zauważyć można przełom- pod wpływem kontaktu z cywilizacji grecką, fenicką a pośrednio także egipską etruskie warsztaty powoli zmieniają kierunek rozwoju. Bardzo popularnym motywem, obok wcześniejszych geometrycznych, staje się uproszczony wizerunek barki słonecznej, zapożyczony z Egiptu, motyw kaczuszek w heraldycznych lub symetrycznych układach, szczególnie na bransoletach. Zapinki zdobione są szeregami guzków lub grupami koncentrycznych kół. Powoli do przeszłości przechodzi styl geometryczny, jego miejsce zajmuje styl orientalizujący, którego prądy płyną ze Wschodu. Orientalistyczna dekoracja charakteryzuje się bujnymi ornamentami roślinnymi, postaciami demonów, egzotycznych lub fantastycznych zwierząt, które zmieniały powierzchnię

Etruska złota zapinka z grobu w Regiolini Galassi, VII wiek p.n.e.

dekorowanego przedmiotu w plątaninę linii i motywów( jak na przedstawionej na ilustracji etruskiej fibuli z VII wieku z Regiolini Galassi).

Jeden z włoskich etruskologów, Coche de la Ferte, ujął nagłą zmianę tak: „[…] biżuteria wyłania się z ciemności, w której pogrążone są początki cywilizacji etruskiej, jak spontaniczny twór, już z całym mistrzostwem swej techniki i dekoracyjnym bogactwem, […], w miejsce dotychczasowych brązowych ozdób, w które obfitują groby kultury Villanova, stopniowo pojawia się biżuteria, w której nie pozostało nic z tego, co ją bezpośrednio poprzedzało”.

W muzeum w Populonii prowadzono badania eksperymentalne nad tym, jak mogła wyglądać granulacja w wykonaniu etruskich jubilerów. Wynika z nich, że do złota, z którego miano zrobić ozdobę, dodawano nieco miedzi. Potem, walcowano je na cienkie pasemka, które łączono w pęk, a potem krojono na drobne kawałki. Te skrawki układano warstwami w glinianym tyglu, starannie izolując je pyłem węglowym. Po stopieniu tygiel wyjmowano z pieca, kulki myto i suszono. Potem dzielono je według rozmiaru. Przed naniesieniem na powierzchnię przedmiot i kulki podgrzewano na wolnym powietrzu, po czym nakładano kulki na przedmiot, mocując je odrobiną śliny, po czym ozdobę podgrzewano aż do stopienia tlenków miedzi, które wytwarzały się wcześniej, a następnie ostudzano. W tym momencie kuleczki były już umocowane na stałe.

Bransolety-kolczyki z grobowca Regiolini Galasi, VII wiek p.n.e.

W złotnictwie etruskim tego okresu można wyróżnić dwa ośrodki: południowy i północny, które mają nieco odrębne style. Południe charakteryzuje się bogatą ornamentyką, północne motywy są nieco bardziej zachowawcze i nawiązują do stylu geometrycznego.

Najbogatszy zbiór biżuterii ośrodka południowego znaleziono w kompleksie grobowców rodzinnych Regiolini Galassi. Pochodzi z nich przedstawiona na ilustracji bogato zdobiona zapinka, z tarczką zdobioną motywem lwów( identyczny motyw zdobi również kabłączek) oraz równoległa do niej tarczka zdobiona granulacją. Innym zabytkiem sztuki złotniczej jest też komplet dwóch bransolet (lub kolczyków, bo też z taką hipotezą się spotkałam, złota blaszka, z której wykonana jest ozdoba, jest bardzo lekka) zdobionych motywem Pani Ze Zwierzętami oraz jej świtą. Jest to popularny motyw sztuki kultury egejskiej i stamtąd musi pochodzić inspiracja, wykonanie jest na pewno miejscowe.

Złotnictwo północnej części Etrurii, rozwijające się głównie w okolicy Vetulonii, doskonale oddaje słynna zapinka Corsini znaleziona w grobie Circilo Della Fibula w Marsigliana. Jest to zapinka z grobu męskiego, o wygiętym kabłączku ozdobionym szeregiem kaczuszek. Ten typ należy do bardzo rozpowszechnionych, stanowił główną ozdobę męskiego stroju. Wytwarzano go właśnie w Vetulonii, znaleziono nawet egzemplarz z ułożonym z granulowanych kulek imieniem właściciela.

Zapinka Corsini z grobu Circilo Della Fibula w Marsigliana, koniec VII wieku

Biżuteria okresu archaicznego (600- 400 p.n.e.)

Od końca VII wieku wpływy orientalne: fenickie i egipskie, wypierać zaczynają zupełnie prądy płynące z Grecji, początkowo z Koryntu, a od V wieku z Attyki i Egei. W zdobnictwie biżuterii dominować zaczyna porządek i ład, chaotyczne wcześniej plątaniny wici roślinnych i postaci antropo- i zoomorficznych stały się uporządkowane i ułożone w rządki. Popularnym wzorem staje się meander.

Fibula ze złota z końca VI wieku z nekropoli w Boloni

Zabytki ze złota nie są aż tak spektakularne, lecz nie można im odmówić kunsztu wykonania.

Złoty wisior z przedstawieniami ludzkich głów, inspirowany sztuką celtycką z V wieku p.n.e.

Złotnicy etruscy wykonywali ozdoby również na eksport. Ich wyroby znajdujemy w całej antycznej Europie- od Scytii, gdzie trafiały za pośrednictwem greckich kupców, jak i w Wielkiej Brytanii, dokąd docierały w wyniku wymiany z Celtami. Ci ostatni byli częstymi klientami etruskich jubilerów. Powstawały dla nich bransolety, fibule, pierścienie i wisiory zdobione częstymi w celtyckiej kulturze motywami: ludzkimi głowami, postacią jelenia i niedźwiedzia, jeźdźcy na koniu czy Epony, bogini wojny.

Pod wpływem kultury greckiej, w której mitologia pełniła role ilustracyjną w dekoratorstwie, powoli także do zdobnictwa biżuterii etruskiej przekradają się powoli motywy religijne i postaci bogów i bogiń.

Biżuteria okresu klasycznego (400- 330 p.n.e)

Okres klasyczny charakteryzuje się pozostawaniem sztuki etruskiej pod wpływem kultury greckiej, które zdominowała w tym okresie cały basen Morza Śródziemnego. Miasta etruskie przeżywały wtedy kryzys w wyniku trwającego podboju przez Rzymian, który jednak nie odbił się zbytnio na jubilerstwie i złotnictwie. Stało się ono jednak wtórne do produkcji greckiej, w zasadzie kontynuowało styl poprzedniej epoki.

Nausznica (kolczyk) ze złota z początku IV wieku

Głównymi motywami zdobniczymi są grupy kulek z granulacji, meander, trwające od okresu orientalistycznego postaci fantastycznych i egzotycznych stworów, celtycki motyw ludzkiej głowy oraz wężowate i roślinne kształty.

Biżuteria okresu hellenistycznego (330- 220 p.n.e.)

Główka z brązu z końca IV w., ukazująca sposób noszenia biżuterii przez Etruski

Okres hellenistyczny, zapoczątkowany przez podboje Aleksandra Wielkiego, był dla Etrusków okresem utraty niepodległości politycznej i gospodarczej. Etruskowie wtapiali się powoli w społeczeństwo rzymskie. Ponieważ kultura całego basenu Morza Śródziemnego stała się wtedy ujednolicona- także biżuteria etruska niczym nie różniła się od ozdób z greckich lub rzymskich pracowni.

Klasyczny zestaw biżuterii, w jaką stroiła się wtedy etruska kobieta, przedstawia główka z brązu. Obowiązkowe były kolczyki- nausznice o różnorodnych kształtach, diademy ze skręconego drutu lub metalowej taśmy, spinki i ozdoby do włosów oraz naszyjniki.

Naszyjniki były wielosegmentowe, składały się z łańcuszka oraz ozdób.

Orvieto- etruskie miasto Volsinii?

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 16 Sep 2010 04:22:00 -0700

Pozostałości świątyni etruskiej w Orvieto

Naukowcy nie są pewni, czy współczesną lokalizacją etruskiego ośrodka Volsinni jest Orvieto- jako alternatywę podaje się miasto Bolsena. Istnieje także koncepcja mówiąca, że istniały dwa Volsinni- stare czyli Veteres, dzisiejsze Orvieto, oraz młodsze, zbudowane już w epoce rzymskiej, Volsinni Novi- Bolsena. Sama nazwa Orvieto zanotowana została po raz pierwszy w średniowieczu i wywodzi się od słów Vetus Orbieto Urbs- "Stare Miasto". Jednak nawet jeśli Orvieto nie należało do dodekapolis- ligi dwunastu miast etruskich- było znacznym ośrodkiem.

Początki Orvieto sięgają epoki żelaza. Pierwsza osada zamieszkiwana była przez przedstawicieli kultury Villanova, jednak szczyt rozwoju przypada na okres panowania Etrusków, szczególnie na VII-V w. p.n.e.

Miasto miało strategiczne położenie- ulokowane było na wysokim, wapiennym klifie, z którego roztaczał się dogodny widok na otaczające go doliny. Nie pozwalało to na atak z zaskoczenia.

Inskrypcje etruskie, jakie odkryto w trakcie badań, dowodzą, że pełniło ważną rolę handlową i mieszkało w nim wiele znacznych rodów kupieckich, zarówno etruskich, jak i cudzoziemskich. Orvieto było także znacznym ośrodkiem religijnym- Pericle Perall szacował, że mogło znajdować się w nim 17 świątyń, lecz inni badacze skłaniają się raczej ku 12. Najsłynniejszą świątynią jest Belvedere, której fundamenty można oglądać do dziś (zdjęcie powyżej).

Od lat 60-tych XX wieku trwają intensywne prace archeologiczne na terenie cmentarzysk otaczających miasto. Największe nekropolie noszą nazwę Camiccela i Croceffiso del Tufo.

Lista miast etruskich

noreply@blogger.com (Unknown) — Thu, 16 Sep 2010 03:38:00 -0700

Mury cyklopie Vetulonii

Dodekapolis- dwanaście głównych miast etruskich:

Nazwa etruska Nazwa rzymska Nazwa współcz.

Aret-	Arretium	Arezzo
Chaire, Chaisrie, Caisra, Cisra	Caere, Agylla	Cerveteri and its frazione Ceri
Clevsin	Clusium, Camars	Chiusi
Curtun	Cortōna	Cortona
Perusna, Persna	Perusia	Perugia
Pupluna, Fufluna	Populōnia	Populonia
Tarchuna, Tarchna	Tarquinii	Tarquinia, Corneto
Vatluna, Vetluna	Vetulōnia	Vetulonia
Veia	Veii	nieznana
Velathri	Volaterrae	Volterra
Velch, Velcal, Velcl	Vulci	Volci
Velzna-	Volsinii	Bolsena or Orvieto?

Pozostałe miasta etruskie:

Capna	Capena	Capena
	Careiae, Careae	Galera
Cusi	Cosa	Ansedonia
Hepa?	Heba (Greek name)	Magliano in Toscana
Narce?	Narce	Mazzano Romano
Nepete, Nepet	Colonia Nepensis	Nepi
	Rusellae	Roselle, Grosseto
Saena?, Sena	Saena	Siena
Sveama-, Suana	Suana	Sovana
Statna?	Statōnia	Poggio Buco
Surina, Surna	Surriīna	Viterbo?
Suthri	Sutrium	Sutri
(?)	Telamōn	Talamone
(Tular)	Tuder	Todi
Visul, Vipsul	Faesulae	Fiesole

Etruska moda

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 15 Sep 2010 11:38:00 -0700

Etruskie damy, jak wspominają o tym źródła antyczne oraz przedstawienia na zabytkach, lubowały się w zbytku i zapewne były modnisiami.

Pierwsze spostrzeżenie, jakie można odnieść z obserwacji malowideł grobowych prezentujących uczty, pokazuje, że stroje były niezwykle kolorowe. Barwy ubrań Etrusków to czerwienie, błękity i granaty, zielenie, żółcie, pomarańcze, brązy- barwy nasycone i radosne. Tkaniny, wedle świadectw ikonograficznych, były bogato haftowane lub zdobione koralikami, złotymi blaszkami, frędzlami itp.

Kitarzysta i tancerka z malowidła grobowego- przykłady wzorzystych ubrań etruskich

Do charakterystycznych strojów etruskich należały:

-tebenna- niewielkich rozmiarów płaszcz, noszony na krótką tunikę. Bardzo szybko stał się symbolem władzy i dostojeństwa, w starożytnym Rzymie noszonym przez patrycjuszy. Tebennę wyróżniał szczególnie kolor- płaszcz był ciemny, z białymi obramowaniami. Płaszcz noszono zwyczajowo na lewym ramieniu, prawe pozostawiając odkryte. W okresie późniejszym tunika pod płaszczem wydłużyła się, tworząc togę(widoczną na poniższym zdjęciu).

Długa tebenna

tuniki- bardzo popularnym, szczególnie pośród sług, tancerzy i akrobatów, przedstawionych w sztuce grobowej, była tunika. Tuniki mogły być krótkie lub dłuższe, proste lub dekorowane. Najczęściej charakteryzowały się rękawami do połowy łokcia i kolistym dekoltem. Często przewiązywano je w pasie szarfą lub paskiem.

Phersu z Grobowca Augurów, ubrany w krótką, wojskową tunikę

suknie damskie- początkowo Etruski nosiły ciężkie, długie suknie, jednak od V w. p.n.e, wzorując się na Greczynkach, zaczęły ubierać się w lekkie suknie, spięte na ramieniu, bogato drapowane. Popularne były także, noszone też przez mężczyzn, długie, jasne tuniki- chitony, z narzuconym na nie płaszczem (himationem).

Etruska dama w ciężkiej sukni i spiczastych bucikach- malowidło z Grobu Żonglerów

nakrycia głowy- typowym, etruskim nakryciem głowy był tutulus- wełniana, spiczasta czapka. W Etrurii nosili go zarówno mężczyźni, jak i kobiety do V wieku p.n.e., w Rzymie stały się nakryciem niektórych kapłanów. Od V wieku Etruski noszą jedynie lekkie welony lub wpinają we włosy drobne ozdoby, mężczyźni głowy mają odkryte.

Tancerka z Grobu Żonglerów w tutulusie na głowie

obuwie- w okresie archaicznym etruscy eleganci nosili pełne obuwie ze spiczastym zakończeniem (calcei repandi). Popularne były także sandały (tyrrhenica sandalia) oraz wysokie buty z rzemianiami (calcei patricii- w Rzymie noszone przez patrycjuszy, stąd ich nazwa).

Pochodzenie Etrusków

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 15 Sep 2010 08:26:00 -0700

Sprawa pochodzenia Etrusków jest zagadką historii, którą od lat próbują rozwikłać badacze.
Istnieją trzy teorie naukowe:

wschodnia- Etruskowie przybyć by mieli z wybrzeży Azji Mniejszej. Teorię tę już w starożytności lansował Herodot z Halikarnasu, a ponieważ cieszył się zawsze dużą estymą wśród historyków jako autor dość prawdomówny- dość długo była to hipoteza wiodąca. Głównymi argumentami allochtonistów były: nazwa Tyrrhenowie, którą Etruskowie się określali, a która pojawia się w wschodnich rejonach basenu Morza Śródziemnego, tabliczki z Lemnos, wskazujące na podobieństwa do języka etruskiego, nagła rewolucja w kulturze villowiańskiej, objawiająca się skokiem cywilizacyjnym, zmiana obrządku pogrzebowego z ciałopalenia na inhumację oraz badania genetyczne mtDNA krów toskańskich.Teoria ta do dziś ma wielu zwolenników, jednak większość argumentów da się obalić. Jej podstawą jest twierdzenie, że przedstawiciele kultury villanowiańskiej stali na zbyt niskim stopniu rozwoju, by móc stworzyć kulturę etruską-jednak jest to zwykłe nadużycie. Gdyby było prawdziwe- nadal tkwilibyśmy w paleolicie. Nie można zaprzeczyć, że istnieje podobieństwo nazewnictwa pomiędzy Etruskami a Azją Mniejszą, lecz może ono wynikać z istnienia przed pojawieniem się ludów indoeuropejskich wspólnoty językowej(przez niektórych badaczy wiązanej z kulturą Terramare). Poza tym-istnieją dowody na kontakty kultury mykeńskiej z Italią drogą morską. W czasach historycznych Etruskowie panowali na Morzu Tyrreńskim, a ich flota dorównywała greckiej i fenickiej-bardzo prawdopodobne, że w okresie kultury villlowiańskiej także żeglowali- świadczyłyby o tym zresztą silne wpływy na Korsyce, Elbie oraz Sycylii, być może zapuszczali się także dalej na wchód, na co mogłyby wskazywać tabliczki z Lemnos, które wykazują pokrewieństwo z językiem etruskim-być może była tu jakaś faktoria handlowa lub ludy te stanowiły jedną rodzinę językową. Niektórzy badacze początek pobytu Etrusków w Italii wiążą jeszcze z epoką brązu- mieli by przybyć w ramach wędrówek "Ludów morza", które miały napaść na Egipt w XII wieku p.n.e. Nazwa jednego z ludów według egipskich kartuszy brzmieć miała Tursu- kojarzy się to ewidentnie z Etruskami- jednak, czy można mówić o istnieniu ludu na 6 wieków przed pojawieniem się konkretnych informacji? Jako dowód na to można podać Wenedów- nazwa ta pojawia się na kartach dziejów kilkakrotnie- a trudno uwierzyć, by Wenedowie z północnej Italii początków epoki żelaza wyskoczyli nagle znienacka tysiąc lat później na wschód od Karpat i byli utożsamiani ze Słowianami.

Allochtoniści zyskali ostatnio cenny dowód na poparcie swej teorii- badanie mitochondrialnego DNA z kości 11 ras krów toskańskich. Wyniki badań, opublikowane przez "Proceedings of the Royal Society", sugerują, że Etruskowie pochodzili ze Wschodu. Sześć spośród jedenastu przebadanych przez włoskich naukowców ras krów wywodzi się od starożytnego bydła z rejonu Bałkanów, Anatolii i Bliskiego Wschodu, a cztery spośród tych sześciu ras są ściśle związane z rejonem Toskanii i wschodniej Ligurii, centrum krainy Etrusków. Autorzy uważają, że krowy, jako zwierzęta hodowlane nie mogły samodzielnie przywędrować do Etrurii, słusznie poniekąd zresztą. Zapomnieli jednak o ważnej rzeczy- udomowienie bydła nastąpiło na Bliskim Wschodzie i stamtąd, wraz z przybyciem do Europy pierwszych rolników przywędrowało też bydło. Potem udamawiano także rasy lokalne, krzyżowano je ze "wschodnimi", handlowano nimi, kradziono je, a stada mogły przechodzić z ręki do ręki i pokonywać ogromne odległości w ciągu kilku zaledwie krowich pokoleń.

północna- (w tej chwili praktycznie nie brana pod uwagę) autorstwa archeologów niemieckich, którzy dowodzili ją źródłami pisanymi z czasów cesarstwa (więc nieco późnymi), wiążących Etrusków z mitycznymi Pelazgami lub Retami. Badacze widzieli w Etruskach doby kultury villanowiańskiej Indoeuropejczyków, natomiast ludy italskie miały zamieszkiwać Półwysep od czasów neolitycznych.

autochtonistyczna- autorem tej tezy jest E. Meyer. Teorię autochtonistyczną argumentują badania lingwistyczne nad toponomastyką (pochodzeniem językowym) nazw geograficznych starożytnej Italii.Wykazano, że podłoże językowe nazewnictwa, wiążącego się z językiem etruskim jest starsze niż nazewnictwo indoeuropejskie, więc Etruskowie musieli być tam wcześniej. Dowody stanowią także wyniki badań archeologicznych- kultura villanowiańska nie znika nagle, a na jej miejsce nie pojawia się cywilizacja etruska- zmiana jest ewolucyjna, powolna- zachodzi ewidentnie w obrębie tej samej kultury. Jak mówi Pallottino- kultura Villa Nova to po prostu Etruskowie niepiśmienni, nie odnotowani w źródłach historycznych, styl orientalizujący i hellenizacja nie musi (choć może) być skutkiem najazdu nowego ludu, a wynikiem nawiązania trwałych kontaktów i zmiany kulturowej. Oczywiście, nie można wykluczyć osiedlenia się jakiejś innej grupy na terenie Toskanii, którą społeczeństwo etruskie wchłonęło, lub która przejmując język narzuciła swoją kulturę. Na pochodzenie ze wschodu nie wskazują także zabytki, charakterystyczne dla Lidii, a kompletnie nieobecne w Italii-nawet w ramach kontaktów handlowych. Na pochodzenie z Italii wskazują także źródła historyczne, a raczej ich brak- gdyby migracja Etrusków dokonała się, jak chce tego Herodot, w VII wieku p.n.e., gdy Grecy mieli już pierwsze kolonie na zachodzie- musiały by się znaleźć o tym jakieś informacje. Historycy rzymscy w większości byli zgodni, co do tego, że Etruskowie to rdzenni Italijczycy- długą mowę na ten temat napisał cesarz Klaudiusz, jednak jak wszystkie jego dzieła- znamy ją tylko z przekazów.

Moim zdaniem najsłuszniejsze jest zdanie Massimo Pallottino, który zmienił zasadniczo treść teorii autochtonicznej- odrzucił prostą ewolucję, wskazał na istnienie wielu procesów, które mogły mieć miejsce, a które z braku źródeł pozostają w sferze domysłów.
Pallottino stwierdza ważną rzecz- w pochodzeniu Etrusków ważne jest nie geograficzne położenie ich pierwotnych siedzib, lecz samo się etniczne formowanie ich kultury. W powstaniu ich społeczeństwa brały udział różne ludy.
Proces powstania jakiejkolwiek kultury nie jest prosty i możliwy do prześledzenia w najdrobniejszych szczegółach- wystarczy popatrzeć jakie problemy sprawia nam określenie początków etnicznych Rzymu czy wykrystalizowanie się Greków czy Słowian.

Panteon bogów etruskich

noreply@blogger.com (Unknown) — Wed, 15 Sep 2010 08:20:00 -0700

Religia etruska nie jest tak dobrze poznana, jak wierzenia Greków czy Rzymian. Do dzisiaj spory budzą interpretacje pewnych zjawisk. W dawniejszej literaturze bardzo powszechny jest pogląd, że Etruskowie znaczną część mitów zaczerpnęli z religii greckiej, a ich bogowie, pod wpływem helleńskim, stali się odzwierciedleniem panteonu Hellady. Sądy takie należy traktować z pewną ostrożnością- mimo pewnych podobieństw oraz niewątpliwych wpływów- różnice nadal były istotne. Równie dyskusyjny jest wpływ religii etruskiej na rzymską- był niewątpliwie ogromny, natomiast kłopot budzi już odróżnienie tradycji rzymskiej od zapożyczonej.
Bogowie etruscy pierwotnie prawdopodobnie nie mieli ściśle określonego "pola działalności" ani określonego wizerunku. Początki wierzeń etruskich określane są mianem politeistycznego panteizmu z elementami totemizmu. Dominująca wtedy była wiara, że każdy przejaw natury to manifestacja bóstw- żyjących w drzewach, strumieniach, ciskających w złości piorunami lub karzących chorobami. Najpopularniejszym kultem, według badaczy wtedy, miał być kult bogini matki i kulty agrarne, rozpowszechniony także w innych kulturach śródziemnomorskich (kultura minojska, a także kultury późnej epoki brązu).

Od VI w. p.n.e. pod wpływem greckim rozpoczął się proces antropomorfizacji bóstw. Nie był on jednak pewny, o czym świadczy fakt, że niektóre bóstwa były przedstawiane jako i męskie i żeńskie, oraz, że niektórym bogom zmieniała się "specjalizacja", jak w sytuacji Woltumny, który początkowo był bogiem podziemi, potem plonów, a na końcu wojny. Część bóstw znamy z wyobrażeń, część z inskrypcji, część ze źródeł pisanych: greckich i rzymskich.

Lista bogów, niepełna i pozbawiona szczegółowych informacji:
Aita, Eita- pan podziemnej krainy
Ani- dwugłowy bóg utożsamiany z rzymskim Janusem
Aplu- etruskie zapożyczenie Apollona
Artumnes- Artemis, bogini łowów
Atuns- bóstwo towarzyszące Turan, przedstawiane jako kobieta i mężczyzna, w męskiej postaci interpretowany jako Adonis
Cauth- bóg słońca
Cel- bóstwo o niepewnej proweniencji
Charun- straszny demon, przewodnik dusz do świata zmarłych, z greckim Charonem mający jednak tylko podobieństwo w nazwie
Feronia- bogini lasów, ognia
Fufluns- bóg wina i dobrej zabawy
Horta- bogini rolnictwa
Herc, Herlce- Herakles
Laran- bóg wojny
Lusna- bogini księżyca, łączona z rzymską Luną
Menvra- Minerwa, bogini nauk i uzdrowicielstwa
Nerthus- bóg morza
Nortia- bogini przeznaczenia i powodzenia
Persipnai- Persefona
Satres- bóg czasu i dostatku
Selva- bóg ziemi, uprawy roli
Sethlans- utożsamiany z rzymskim Wulkanem, bóg kowalstwa
Tecum- bóg opiekuńczy lukumonów, zarządców miast
Thesan- bogini narodzin
Tuchulcha- demon lub potwór, pilnujący dusz w krainie umarłych
Tinia- jedno z ważniejszych bóstw, miotający piorunami bóg nieba, choć jego kompetencje nie do końca odpowiadają Zeusowi i Jowiszowi
Turan- bogini miłości, bardzo często przedstawiana na etruskich lustrach
Turms- bóg kupców, handlu, interesów
Uni- bogini małżeństwa, opiekunka rodzących kobiet, identyfikowana z Junoną
Usil- bóg słońca
Woltumna- jedyny bóg etruski, mający wspólne dla całej ligi wspólne sanktuarium

Należy liczyć się z tym, że część kultów wyżej wymienionych bóstw ma charakter lokalny, a późniejsze, powolne ujednolicanie się religii doprowadzało często do scalaniu się kilku bóstw jedno. Nie zawsze można też z całą pewnością określić charakter danego bóstwa- Usil, według niektórych naukowców miał być bogiem wschodzącego słońca, lecz z braku pewniejszych źródeł, przypisuje mu się bardziej ogólną "działalność".