Afgelopen maandag bezochten we een bijeenkomst van ouderlingen en diakenen in de stad Rumphi. Zij volgen een cursus pastoraat en het onderwerp vandaag was pastoraat onder jongeren. Namens de GZB coördineert zendingswerker Tjerk Visser de ontwikkeling van toerustingsmateriaal voor ambtsdragers in de CCAP. Na de opening werden de deelnemers geïnstrueerd om in groepen te zitten om een aantal vragen met elkaar te bespreken. Waar gaat het volgens jou om jeugdwerk om? Wat zegt 1 Kor. 12:27 over jeugdwerk? En aan de hand van soortgelijke vragen werden de ouderlingen geholpen om te reflecteren op hun rol als pastor in de gemeente. Dat is dringend nodig, want het predikantentekort is groot. Na de groepsbespreking werden de deelnemers uitgenodigd om na te denken over hoe ze hun eigen contact met jongeren op dit moment evalueren – en wat hun droom is. Op deze manier worden ze meegenomen in een proces om te groeien in hun werk als ouderling. Herkenbare werkvormen, die we zo ook in Nederland gebruiken. Kennis wordt gedeeld en ingezet in de wereldkerk. Zending die past in onze tijd: kerken ondersteunen in hun roeping om zelf het evangelie gestalte te geven. Hoe belangrijk toerusting voor ambtsdragers is, weten we in Nederland ook. De intensieve cursus hier een stadje in Noord-Malawi brengt dat weer eens goed onder de aandacht.

Halverwege de ochtend vertrokken we van het kerkgebouw waar de cursus gegeven werd naar een kerkje in een van de dorpjes in de buurt. We wonen een Malawiaanse begrafenis bij. Rouwende mensen in open wagens. Een kleine bestelbus met de eenvoudige kist, omringd en begeleid door het gezang van de Woman’s Guild, de vrouwenvereniging. Geen professionele begrafenisonderneming, maar dichtbij: de eigen mensen uit kerk. Zoals ook het graf gedolven is door vrijwilligers uit het dorp, jonge mannen tussen de 16 en de 20. In het kerkgebouw, zoals ook op het graf, zijn de gemeente van St. John Calvin’s Church en de gemeenschap uit het dorp aanwezig. Mensen laten hun werk liggen. Of je nu een eigen winkeltje hebt of in het ziekenhuis werkt. Een vreemde en intense ervaring. Het luide gehuil, het indringende zingen, de cadans van de vrouwen die om de kist bewegen, beschermend haast. De dominee preekt over het einde van de mens, en over het kennen van jezelf. De gezinsrelaties tussen ouders en kinderen gebruikt hij om iets te zeggen over hoe God met ons omgaat en hoe wij respect en gehoorzaamheid verschuldigd zijn aan God. Het is een cultuur waarin de familie voor alles gaat. Je bent geen individu, maar je hoort bij een familie. Zo’n gelegenheid waar je je te gast voelt in het huis van een ander. Zo’n moment waarop de Afrikaanse cultuur boeiend en vervreemdend tegelijk is. Een spiegel, als we denken over onze betrokkenheid bij het overlijden van gemeenteleden? Dat niemand alleen begraven mag worden?

Een maandagmorgen in Rumphi, Noord-Malawi. Twee ervaringen kort op elkaar. Het botste. Dat gebeurt als culturen elkaar ontmoeten.

Op de veranda van het guesthouse in Ekwendeni, de missionpost in het noorden van Malawi, testen we vroeg in de avond onze internetverbindingen. Met 9 predikanten zijn we met de GZB mee om zendingsprojecten te bezoeken en kennis te maken met één van de snelgroeiende kerken in Afrika. Maar waar zouden we zijn, als we toch niet zouden blijven proberen het contact met thuis vast te houden. Je ontdekt weer even hoe afhankelijk van de techniek we zijn geraakt. Als je verbinding het af laat weten…

Zo’n reis gaat over verbindingen. Over verbindingen met kerken en christenen in een ander deel van de wereld. Die verbinding belijden wij als we zondags de geloofsbelijdenis uitspreken. Maar die verbinding beleef je in echte ontmoetingen. Waar mensen elkaar in de ogen kijken. Elkaars stem horen. Samen bidden en samen lachen. Getuigenissen delen en uitdagingen benoemen – problemen zijn er nergens, dat zijn tegenwoordig ‘challenges’. Verbondenheid betekent vooral samen het geloof beleven.

Een van de ontdekkingen van zo’n eerste dag is dat er, ondanks veel oppervlakkige verschillen, ook veel opvallende overeenkomsten zijn. De kerk van Noord-Malawi, deel van de CCAP (Church of Central Africa Presbyterian), heeft 200 gemeenten en als de huidige groei doorzet, zullen dat er over 15 jaar 325 zijn. Voor veel kerken in Europa geldt een ander scenario. De 200 gemeenten zijn onderverdeeld in zo’n 1600 kleinere gemeenten (presbyteries). Predikanten reizen rond, en de kleine gemeenten worden meestal geleid door ouderlingen. Die leren dan ook preken en worden pastoraal getrained. De inzet van de GZB is onder meer gericht op het helpen ontwikkelen van trainingsprogramma’s voor ouderlingen. Hier begint ook de herkenning, want toerusting van ambtsdragers is ook in de Nederlandse context een belangrijk thema. Opvallend was ook een andere overeenkomst. Een kerk met 1000 leden, heeft zo’n 500 kerkgangers, waarvan er 250 deelnemen aan het avondmaal. Getallen die ook in Nederland herkenning zullen oproepen. Dezelfde vragen delen, legt verbindingen.

Ontmoetingen met de andere kerken en christenen, helpen ook om zending in breed perspectief te zien. Bij de opening van het programma sprak ds. Mulagha, de predikant van de zendingspost Ekwendeni, over partnerschap. Zending vraagt ook om wederkerigheid. Je bent partners van elkaar. Dat is een belangrijke houding. Om bij zending niet te denken: wat kunnen wij brengen of bijdragen. Partnerschap gaat ook over het erkennen en herkennen van elkaar. Tegelijk laten ontmoetingen als van vandaag ook nog een andere verbinding zien waar het in zending om gaat. God gaat in deze wereld zijn gang. Het evangelie gaat rond, raakt mensen aan of stoot mensen af. Zending is ook verbonden worden aan de gang van het Evangelie door de wereld. Los van de vraag wat de ene kerk voor de andere kerk kan betekenen. Die verbinding stijgt boven alles uit en is meer reëel dan welke virtuele verbindingen dan ook. Als u dit kunt lezen, is het met onze internetverbinding inmiddels gelukt…

When Jesus stands before Pilate, he does in fact display a quite remarkable power over the Roman governor of Palestine. It is the power to be true to his ultimate calling, the power to sacrifice himself for the sake of others.

Hier wordt de liefde van God zichtbaar, deze daad van zelf-overgave, tegen de menselijke arrogantie in. Welke arrogantie dan ook.  Want zo schrijft Paulus in Romeinen 5:

Want bij hoge uitzondering zal iemand voor een rechtvaardige sterven, hoogstens immers heeft iemand de moed om voor een goed persoon te sterven. God echter bevestigt zijn liefde voor ons, dat Christus voor ons gestorven is toen wij nog zondaars waren.

Met het commentaar van Tomlin kunnen we het doen: ‘This is the power of God: the power to go to a cross for people who do not deserve it. It is the power to love’ (p. 76).

Liturgie, de stem van de kerk

Stel, je vindt dat de kerk deel is van de samenleving. Hoe en waar spreekt zij dan? Een petitie aanbieden aan het parlement? Een open brief in een paar landelijke kranten? Dat zijn gebruikelijke democratische middelen om de politiek te bewegen. En toch een kerkdienst. Dat is natuurlijk ook heel link. Want een kerkdienst is een speciale bijeenkomst waarin gelovigen het leven plaatsen voor het aangezicht van God, en waarin door mensenwoorden – in preken, riten, liederen en gebeden – de tegenwoordigheid van God wordt beleden en beleefd. Hoe gemakkelijk krijg je geen situatie zoals beschreven in 1 Samuël 4, waar Israël de ark tevoorschijn haalt in haar strijd tegen de Filistijnen?

Tegelijk is de enige stem die de kerk heeft – dat wat de kerk uniek maakt in de samenleving – de eredienst. De liturgie is met duizend draden verbonden met het leven in deze wereld en het functioneren van de christelijke gemeente in de samenleving. Dat heeft de gereformeerde filosoof Nicholas Wolterstorff in een aantal essays over de relatie tussen liturgie en gerechtigheid wel duidelijk gemaakt. De vraag is dan wel: lukt dat zonder te oordelen, vanuit de eigen aard van het evangelie en zonder een politiek statement af te geven? In dat licht viel mij bij deze kerkdienst op dat waar er geoordeeld werd, dit heel dichtbij het eigen hart bleef, bijvoorbeeld in de toespraak van Tom Mikkers over hoe onverdraagzaamheid bij jezelf werkt; dat de eigen aard van het evangelie verwoord werd in termen van humaniteit en liefde; en dat het enige evident politieke, de ambtsketen van de Haagse burgemeester Jozias van Aartsen (VVD) was.

De ambtsketen van de burgemeester

Die aanwezigheid van Van Aartsen riep onmiddellijk hoon op van twitteraars: Van Aartsen als burgemeester in een kerkdienst, hoe hypocriet is dat? Dit is toch de burgemeester die vond dat kerken geen stemlokalen mogen zijn? Nog voor de ouderling van de dienst de dienstdoende voorganger – zichtbaar voor alle aanwezigen – de hand gaf en dus vóór de dienst daadwerkelijk begonnen was, sprak de burgemeester vanuit een oude tekst van de Grondwet over de gulden regel. Wie geen kaas van kerkelijke diensten heeft gegeten, kan in verwarring raken. Wie wil politiseren, doet alsof deze enscenering geen enkele betekenis heeft. Terwijl op deze manier de scheiding tussen kerk en staat glashelder werd aangegeven: ondubbelzinnig in zijn rol als burgemeester, buiten de liturgie, deed de burgemeester een beroep op de grondslag van onze democratie.

De kerk als instituut

De Protestantse Kerk was initiatiefnemer van de dienst. Dat bleek onder meer uit het feit dat de preses van de Protestantse Kerk de dienst opende met votum en groet en sloot met het uitspreken van de zegen. De orde van dienst, de toga van de voorganger – en het gewaad van de rooms-katholieke bisschop – maakte dat de kerk als instituut present was. Op het institionele van de kerk wordt nog wel eens wat afgegeven. Vooral onder protestanten die vanuit de eigen historie al minder met het institutionele van de kerk hebben. Toch kun je daar te hyper-protestants in zijn. De kerk is meer dan een verzameling van gelovigen. Zonder die gelovigen kan het niet. Dat is een belangrijk protestants inzicht. De waarden van het christelijk geloof worden belichaamd door individuele gelovigen, in gezinnen, op de werkvloer, in scholen en in andere verbanden in de samenleving. Maar de kerk als religieuze instelling moet ook ergens durven staan, zichtbaar en verantwoordelijk.

Mijn gereformeerde tenen

Maar, hoe doe je dat en welke inhoud klinkt dan mee? Als predikant sta ik in de gereformeerde traditie. De eerlijkheid gebied te zeggen dat die traditie op het gebied van de oecumene niet zo sterk is. Er zijn veel goede intenties, maar als het aankomt op concrete samenwerking buiten de eigen traditie, dan houdt het vaak gauw op. De Raad van Kerken is in mijn deel van de kerk geen vaste oecumenische partner. De kracht van de gereformeerde traditie ligt in haar nadruk op de waarheid, op de confessie en het geloof dat zich door het belijden van de kerk laat vormen. Natuurlijk valt mij als gereformeerd mens dan op dat er in de dienst geen geloofsbelijdenis is uitgesproken. En ik beluister de dienst ook gauw vanuit een theologische vraag: wat wordt hier gezegd over God en mens en over Christus de Gezondene van de Vader tot verzoening en vergeving. Maar ik besef ook dat mijn gereformeerde tenen soms te lang zijn. De kracht van deze dienst bestond uit het gezamenlijk optrekken van christenen uit diverse tradities, en daar staat het gereformeerd protestantisme bepaald niet om bekend. Het gebed van bisschop De Korte raakte mij diep. Misschien wel vanwege een theocratisch residu op de bodem van mijn denken: in het gebed voor de nucleaire top in Den Haag gehoorzaamt de kerk haar roeping om deze wereld en haar leiders publiekelijk voor het aangezicht van God te brengen.

‘Geloven in de kracht van mensen’? De kerk heeft een beter verhaal

Het ging in de dienst veel over liefde en verdraagzaamheid. En nee, dat had het humanistisch verbond nooit zo kunnen doen. De confessionele kracht van deze bijeenkomst lag voor mij in de verkondiging dat liefde, verdraagzaamheid, erkenning van anders-zijn alleen vanuit het christelijk geloof goed te articuleren zijn. Alleen vanuit de Schepper die in Christus mensgeworden is, krijgen begrippen die op het oppervlakkige gehoor ‘algemeen menselijk’ zijn, de verdieping die het fundament vormt onder de Westerse democratie. Dat kerken in deze tijd Nederland herinneren aan haar christelijke wortels, wie kan daar tegen zijn? En misschien ligt daar wel een stille oproep aan onze politici: ga weer eens een verhaal vertellen. Want dat verhaal komt niet van seculiere denkers, die waren opvallend stil de afgelopen week. Dat verhaal komt ook niet op uit het loutere recht op demonstratie, dat heeft de ‘verschrikkelijke solidariteitsdemonstratie‘ voldoende laten zien (stiekem hoop ik dat Esther Voet van het CIDI de dienst in Den Haag wel heeft kunnen uitzitten).

Als de kerk het verhaal waar wij vandaan komen – de joods-christelijke traditie (als die al bestaat) – niet meer vertelt, rest het misbruik ervan door politici. En als onze volksvertegenwoordigers in de grote invloed die zij hebben te ver gaan, moet er af en toe maar een kerkdienst gehouden worden.

En nu denk je: dat heb ik al zo vaak gehoord. Is er dan niet meer? Er zijn toch wel intensere, meer praktische, meer eigentijdse voorbeelden van Gods aanwezigheid?

In de lijdenstijd wordt tot onze verbijstering gezegd: nee, híer zie je de glorie en de wijsheid van God – in het kruis van Jezus. Graham Tomlin schrijft in het hoofdstuk ‘The Cross and Wisdom’, dat Jezus

‘had allowed himself to be hung, nailed, impaled on this roughly and hurriedly assembled scaffold, amongst the assortment of criminals, rebels and general riff-raff that the Roman occupation in Jerusalem had decided should die that day. … There were no halos, no doves, no divine glow, just the slow, low groaning of a long-drawn-out, excruciating painful death.’ (p. 23)

Het kruis is het symbool van ‘death and defeat’.

Hoe dicht staan we  bij de geleerde, ontwikkelde, wereldwijze christenen uit Korinthe? Kom, laat ons eens iets zien wat geloven de moeite waard maakt! Kom, laat ons iets horen waar we mee voor de dag kunnen komen!

‘A crucified, shamed and humiliated man is in fact the wisdom and the revelation of the God who made the universe’ (p. 25)

Waar zie je iets van God? Hij laat iets van zichzelf zien. En daarvoor moeten we misschien al onze ideeën over wie God is willen opgeven. Het kruis van Jezus maakt ons stil, om in de stilte opnieuw te luisteren wie God werkelijk is.

Een boek over het kruis dus. Hét christelijke symbool, maar tegelijk ook een symbool waarvan de waarde zomaar uitgesleten raakt. In veel kerken wordt de komende periode gezongen over de betekenis van het kruis, er wordt over gepreekt, misschien dragen we ook een kruisje om onze nek. Maar heeft het symbool nog dezelfde kracht als het geval was voor christenen in de eerste eeuwen? Justin Welby (aartsbisschop van Canterbury) schrijft in de inleiding van het boek treffend: “Cross-shaped churches may be the architectural norm – but they are also the spritual exception.”

Graham Tomlin roept ons in zijn boek op om het kruis als startpunt te zien. Het werpt licht op onszelf en op de wereld waarin we leven. Het kruis verandert onze levens én onze manier van kijken.

This book is an act of two kinds of looking – looking at and looking through. First, it looks at the cross, trying to understand more about this strange idea, that (as Christian theology has always claimed) God the Father allowed his Son to die a gruesome and painful death. It tries to understand what that means and why it was in some sense necessary. The first two chapters therefore look at what the cross tells us about God and about ourselves.
The rest of the book is an exercise, not so much of looking at, but in looking through. It proceeds to view the cross, not only as an object to be studied or examined, but also as a lens through which we might look at the world (5).

In het boek van Tomlin komen de volgende hoofdstukken aan de orde: (1) The Cross and Wisdom, (2) The Cross and Evil, (3) The Cross and Power, (4) The Cross and Identity, (5) The Cross and Suffering, (6) The Cross and Ambition, (7) The Cross and Failure, (8) The Cross and Reconciliation, (9) The Cross and Life.

In de komende periode zullen we afwisselend een korte blog met een treffend citaat uit de opeenvolgende hoofdstukken van ‘Looking through the Cross’ plaatsen.

Voor wie het boek in bezit heeft: een leesrooster is hier te vinden.

Theo Pleizier
Marco Batenburg

Ben Myers, Christ the Stranger (2012)

Het theologisch denken van Rowan Williams heeft een poëtische gevoeligheid: de dichter wekt in ons de aandacht, niet om iets nieuws te zien, maar om als nieuw te zien wat zich voor onze ogen bevindt. De theoloog Williams wil onze aandacht richten op de dingen die we eigenlijk allang kennen, maar nog nooit echt hebben gezien. Hij schrijft soms ingewikkeld, maar het doel is om de vreemdheid van het Christelijk geloof in beeld te brengen, om ons opnieuw in contact te brengen met de vreemdheid van onze godsdienstige taal.

In The Telegraph van 22 april 2011 staat een bijzonder voorbeeld. Een 6 jarig Schots meisje, Lulu, schreef een brief aan God: “Aan God. Hoe bent u uitgevonden?” De vader van Lulu, die zelf geen gelovige was, zond haar brief door naar de aartsbisschop van Canterbury. En hij schreef de volgende brief:

Beste Lulu,
Je vader heeft me je brief doorgestuurd en gevraagd of ik een paar antwoorden heb. Het is een moeilijke! Maar ik denk dat God een beetje op de volgende manier zou antwoorden –

“Beste Lulu – niemand heeft Mij uitgevonden – maar heel veel mensen hebben Mij ontdekt en waren behoorlijk verrast. Ze ontdekten mij toen ze rondkeken in de wereld en dachten dat het echt heel mooi was en vol geheimen en ze begonnen zich af te vragen waar dat toch vandaan kwam. Ze ontdekten mij toen ze heel stil alleen waren en een soort vrede en liefde voelden die ze niet hadden verwacht. Toen bedachten ze ideeën over Mij – sommige daarvan heel zinnig en sommige niet zo zinnig. Van tijd tot tijd heb Ik ze wat aanwijzingen gestuurd – speciaal in het leven van Jezus – om hen te helpen om dichterbij te komen bij wat Ik werkelijk ben. Maar er bestond niets of niemand voor Mij om Mij uit te vinden. Het is meer zoals iemand die een verhaal in een boek schrijft. Ik begon het verhaal van de wereld te maken en heb uiteindelijk mensen uitgevonden. Mensen zoals jij die mij hele lastige vragen konden stellen!”

En dan zou Hij je heel veel lieve groeten sturen en Zijn handtekening zetten. Ik weet dat Hij gewoonlijk geen brieven schrijft, dus ik heb namens Hem mijn best proberen te doen. Heel veel lieve groeten, ook van mij.

+ Aartsbisschop Rowan.

Dit is een vrije vertaling van pagina 2-3 uit het boek van Benjamin Myers, Christ the Stranger. The Theology of Rowan Williams (London 2012). Een korte recensie van het boek verschijnt in het Nederlands Dagblad.