Fikir Lokantası

OTOMASYON ZIRVASI - Astra Taylor - Çeviri

2021-04-09T10:07:00.002+03:00

Artık olmayan Punto Dergi için çevirmiştim zamanında. Şimdi aklıma geldi bir vesileyle.

Robotların yükselişi fazlasıyla abartılıyor. Bu durum kime hizmet ediyor?

1920'lerdeki bir Hoover kataloğundan bir görsel. Bir kadın süpürürken ne kadar enerji harcadığını ölçmek için, nefesinden çıkan karbondioksit miktarını ölçen bir maske takıyor. Katalog "Hoover halı ve kilim temizlemenin en az yorucu yolunu sunuyor." iddiasında. Smithsonian Kütüphaneleri'nin Ticaret Literatürü Kolleksiyonu'ndan.

Şu anda, bir yerlerde, bir yönetici monoton bir ses tonuyla yorulmuş ve dağılmış bir astına başka birinin aynı işi daha azına yapacağını yahut başka bir şeyin bedavaya yapabileceğini söylüyor.

Piyasa toplumunun doğuşundan beri, patronlar işçilere yerlerinin doldurulabilir olduğunu söylemekten keyif aldılar. Yüzlerce yıllık bu ilişkilenme biçimi, robotlar ile yeni ve sorunlu bir yere sapıyor: İşverenler, işçileri makinelerle rekabet etmeleri üzerinden tehdit ediyor ve teknolojik determinizme oportünüstik bakışları ile paragözlülüklerinin sorumluluğunu üstlerinden atıyorlar. Bize söylenen işsiz bir geleceğin kaçınılmaz olduğu, inovasyonun karşı konulamaz aşırı gelişmişliği ile ilerlemenin insanın rızkını yutan bedeli. (İşsiz kitlelelerin gelecek hayatı; bugün kar payı, faiz, rant ve bir parmak hareketi ile banka hesaplarının büyüdüğü yüzde birin yaşadığı işsiz hayata, üzücü bir şekilde, hiç de benzemiyor.)

Otomasyon tarafsız bir süreç olarak, teknolojik gelişimin doğrudan sonucu gibi sunulsa da, durumun bu olmadığını görmek için çok yakından bakmaya dahi gerek yok. Otomasyon bir gerçek olduğu kadar bir ideoloji olmasıyla beraber, ayrıca yoksullara ve daha iyi muamele talep edecek yürekliliğe sahip işçilere ya da sadece geçinmeye çalışanlara karşı kullanılan bir silahtır.

Yalnız daha da yakından bakarsanız, işler daha da ilginçleşir. Otomatikleştirilmiş işlemler, etraflarını saran abartı ve propagandanın gösterdiğinden daha az etkileyicidir ve bazen görülemezler bile. İşler yok olmakta ve ücretler düşmekte olsa da, insanlar makinelerin yanında veya arkasında hala işleri niteliksizleştirilmiş veya ücretsizlendirilmiş olarak çalışmaktadır.

Gerçekten dikkate değer teknolojik değişimler gerçekleşmekte; ama bu işe alım sürecinin evrimsel açıdan ve genel olarak toplumsal anlamda dünyanın önceden belirli olduğu anlamına gelmez. Biz da sadece arkamıza yaslanıp, donakalmış şekilde yapay zekalı iş gücünün gelişini beklememeliyiz. Otomasyon ideolojisi ve onun yardakçısı olan insanın eskimişliği mitini daha iyi tanımalıyız.

OTOMASYONUN GÖKLERE ÇIKARILMASI

İnsanın eskimişliği miti, elitlerin "15 için Mücadele"¹hareketine cevaplarında tamamen göz önündeydi. Sömürülen ve düşük ücretle çalıştırılan fast-food çalışanları 2013'te ülke çapında greve gittiğinde, ki yaşanılabilir bir ücretten biraz fazlası için uğraşıyorlardı, uzmanlar grevin sadece işverenlerin burger çeviren robotlara geçişini kolaylaştıracağı için gülüyordu. Muhafazakar bir düşünce kuruluşu olan, İstihdam Politikaları Enstitüsü, Wall Street Journal'da tam sayfa bir reklam ile bu mesajı inancı azalmış gıda hizmet sektörü çalışanlarını işleri olduğuna şükretmeleri için ikna etmek adına yaygınlaştırdı.

Fast-food restoranlarına karşı sendikaların örgütlediği, günümüzde yaşanan eylemler yönetime karşı bir mücadele değildir, bu eylemler teknolojiye karşı bir mücadeledir. $15 dolar ücret zorlaması ile karşılaşan restoranlar, müşterilerin düşük fiyat taleplerini karşılamak için hizmet maliyetini düşük tutmak zorundadır. Bu, mutfakta dahi, daha az giriş seviyesi iş ve daha çok otomatize edilmiş alternatifler anlamına gelmektedir.

Eski McDonald's CEO'su Ed Rensi benzer açıklamalarıyla basının ilgisini fazlasıyla çekmişti. Rensi: "Bu sadece fast-food sektöründe böyle değil; makul bir ücrette insan sağlayamazsanız, işi makinelere yaptıracaksınız." dedi. Devamında da, işçilerin asgari ücret kanunu sebebiyle aldığından daha azının, başlangıç seviyesindeki işçiler ve lise öğrencileri gibi belli kesimlere daha az ücret ödemesine izin verilmesini savundu.

Bu açıklamaları yaptıktan kısa bir süre sonra Rensi, Forbes.com'a otomasyona dair uyarılarının ne kadar doğru çıktığına dair böbürlenen yorumlarda bulundu. "$15 içi Mücadele"ye şükürler olsun ki, McDonald's ülke çapında işçilerin yerine geçen self-service büfeleri hizmete açtı." başlığı ile yayınlanan yorumlarda, Rensi keyfini zorlukla saklayabiliyordu; ama yine de burger devinin artık gereksiz görülen işçileri için timsah gözyaşları dökmeyi denedi. "Bu ayın başında, McDonald's ülke çapında dokunmatik ekranlı self-service büfelerin hizmete sunulduğunu açıkladı." ve Rensi devam etti: "Şirketin yayınladığı yeni müşteri tecrübesini gösteren videoda, nakit girişini idare eden işçilerin, ipad tarzı bir büfede müşterilerin girdilerini izlemeye gerilediğini görmek çok çarpıcı."

Gerçekte videoyu izlediğinizde ise, sizi çarpan şey sahnenin sibernetik fütürizmi değil de tam tersi ne kadar da otomatize olmadığı. İş restorandan ayrılmamış; ancak işi yapan kişi değişmiştir. Müşterinin taleplerini giren çalışan yerine, müşteriler bunu kendileri adına bedavaya gerçekleştirmekte iken civarda bekleyen genç ve arkadaş canlısı çalışanlar masalara yemekleri getirmektedir.

Rensi'nin böbürlenmesi için haklı sebepleri kesinlikle vardı, hangi şirket ücret ödediği çalışanlarını, parasını verdiği işi yapan insanlarla değişmek istemezdi ki? Ama bu son hareketi az nitelikli hizmet işini karanlık bir yeniden adlandırma ile otomasyon olarak nitelendirmek değişen çalışma alanı dinamiğinin yersiz pohpohlanmasıdır. McDonald's müşterileri Black Mirror'da(Kara Ayna) veya Minority Report'ta(Azınlık Raporu) görebileceğimiz hiper dijital bir ticari ortama dalmaktan ziyade yüzyılın ortasındaki otomatların antika tecrübesini yeniden yaşamaktadır.

Dolayısıyla, benim önerdiğim; bizim otomasyon ideamızın kendisinin eskimiş olduğudur. Yeni bir terim olarak "sahtemasyon" daha uygun gözükmektedir.

Herkes İçin Daha Fazla İş

Daha zararsız bir versiyonunda, sahtemasyon sadece bir pazarlama taktiği; işe yaramaz ürünleri son model gösterme şekli. (Örneğin, Tovala "akıllı fırın", kablosuz yerel ağ bağlantılı ve abone olunan bir teslimat hizmetindeki hazır yemeklerin barkodlarını okutarak doğru ısıtma sağlıyor. "Kendi malzemelerinizi akıllı telefonunuzla pişirin." gibi sloganlarla ve tost makinesinde pişen, aşırı ücretlendirilmiş televizyon yemekleri nadiren bunu karşılıyor.)

Reklamda gösterilen ile gerçek arasındaki fark gülünç seviyelerde olabilir; ama sahtemasyonun daha hain bir amacı da var. [Sahtemasyon], eğer ücret karşılığı yok ise, emeğin hiç bir değeri olmadığına dair bakış açısını güçlendiriyor ve bir gün bize ihtiyaç duyulmayacağı fikrine alıştırıyor.

Hollywood'un bilim-kurgu fütürizmi ve öncü teknoloji uzmanları bizi baştan çıkarsa da; sosyalist feminizm, tekno-kapitalizmin kendini pohpohlayan görüşlerinden bizi koruyacak aşıyı yaparak, [sahtemasyonun] iç yüzünü anlamamızı sağlayacak değerli görüşü sunabilir. Merkezindeki kaygısı "işin ne olduğu?" ve belirli işleri gizleyerek, ücretlendirmeyi reddederek ve aslında iş değilmiş gibi davranarak kapitalizmin nasıl büyüdüğü olduğu için sosyalist feminist gelenek çok güçlü bir kaynak.

Kadınların teknolojinin iç yüzü üzerine özel bir görüşü olduğu şaşırtıcı olmamalı: sonuçta kitlesel tüketimciliğin başlangıcından beri, başta mutfak aletleri olmak üzere(kendini temizleyen fırınlardan, kendi pişiren fırınlara olan sıçrama kısa ve oldukça üzücü), işten kurtaran cihazlar ile özgürlük vaat edilenler onlar. Buna rağmen iş yükleri azalmamış, artmıştır.

Ruth Cowan, "Anneye Daha Çok İş: Açık Ateşte Pişirmeden Mikrodalgaya Ev Teknolojilerinin İronisi" adlı çalışmasında elektrikli ütü ve süpürge gibi yeniliklerin ev hayatına kapatılmış kadınların gündelik ev işleri listesini arttırması üzerine şaşırtan bir ışık tutuyor. Bu yenilikler temizlik standartlarını arttırırken -ev içi çalışanlara dair verimlilik beklentisini iş yükleri ile birlikte arttırdı- aynı zamanda evin idaresini de daha cinsiyetlendirilmiş, yalnız ve zaman alan bir uğraşa dönüştürdü. Bu durum, otomasyonun anlaşıldığı gibi olmadığı ve iş yokluğunu pek de garantilemediğine dair patriyarkal geçmişimizden berrak bir hatırlatıcı.

Yalnız buraya ilişkin eleştiri sadece teknoloji sayesinde daha iyi yaşamlar sürdürdüğümüzün boş bir reklam sloganı olmasından daha derinlere iner. Sosyalist feministler, nicedir kadınlara yalan -cinsiyetlerinden bağımsız olarak tüm topluma yutturulan bir yalan- söylendiğini iddia etti: onlara işlerinin ücrete değer olmadığı ve bu sebeple sosyal değeri olmadığı söylendi.

İtalyan teorisyen Silvia Federici, kadınlaştırılmış ev içi emeğin -kendi deyimiyle emeğin yeniden üretiminin-, onun varlığını reddeden kapitalistler ve patronlar için hangi şekillerde olmazsa olmaz olduğunu inatçı bir şekilde analiz etmiştir. 1970'lerdeki Ev İşi İçin Ücret grubuyla yaptığı aktivizm ile başlayarak, Federici gündelik yaşamı ayakta tutan işin, gereğinden az değer gördüğü ve karşılığını alamadığını görmemiz gerektiğini iddia etmiş ve her tür ücretli işin kayıtlı ekonomi tarafından tanınması gerektiğinin dayanağını oluşturmuştur. Her köprü, her fabrika, her Silikon Vadisi uygulaması, bir buzdağı olan emeğin yeniden üretiminin yalnızca gözüken yüzü.

Bu görüş çok aşikar gibi dursa da, aslında oldukça açığa vurucu. 2017'de Toronto Üniversitesi'nde Federici'nin, bir yüksek lisans öğrencisinin otomasyonun yedek işgücü ordusunu -istikrarlı bir istihdama erişemeyen işçi yığını için Karl Marx'ın kullandığı terim- nasıl arttıracağına dair ciddi bir sorusunu yanıtlayışını izledim. Yüksek lisans öğrencisi, yakında yapılacak çok fazla iş kalmayacağı ve bir çok insanın fazlalık, gözden çıkarılabilir ve etkin bir biçimde toplum için alakasız kalacağını baştan kabul etmişti. Ben dahil, izleyicilerin çoğu onaylayarak kafasını salladı.

Federici'nin cevabı canlandırıcıydı. Sorunun, büyük otomatikleştirilmiş kıyamet geleceği ve bir çok insanın yapacak üretken bir işi olmayacağı fikrine razı gelmek olan, önkabulünü ateşli bir şekilde reddetti, tutkulu bir şekilde:"Onların seni harcanabilir olduğunu düşündürtmesine izin verme," dedi. Tam o anda, Federicinin görüşünün derinliğini anladım. Onun parmak bastığı nokta, kadınların emeğin yeniden üretimini, tarihsel olarak, ücretli iş alanının dışında yapmadığı, onların çabalarının asıl eylemi bütünleyici olduğuydu. Hatta, emeğin yeniden üretiminin tamamıyla eylemin merkezi olduğunda ve yokluğunda tüm sistemin çökeceğinde ısrar ediyordu.

Sosyal hayatın müşterek yaratımı tüm iktisadi faaliyetlerin temelindedir. O olmadan, katkı yapılacak bir GSMH, koz olarak kullanılacak mallar veya toplanacak karlar olmazdı. İnandırıldığımızdan daha önemli ve güçlüyüz – ve buradaki biz artık sadece emeğin yeniden üretimini sağlayan ötekileştirilmiş kadınlar değil, ortalıkta giderek artan post-endüstriyel prekarya.

Robotik Yedek İşgücü Ordusu

Sosyalist feminizmin altını çizdiği gibi; kapitalizm, olabildiğince çok hayati önemdeki emeğin karşılıksız kalmasını güvence altına almaya çalışır. Bu, her kendimiz hesap kapadığımızda, aldıklarımızı çantaya koyduğumuzda veya internetten yemek söylediğimizde kendini gösterir. Bu örnekler, artık bayağı denebilecek kadar çok. Gerçekten de, varlıklarını fark ettiğimiz andan itibaren her Yeni Ekonomi işleminde gözümüzün önüne geliyorlar.

Geçenlerde bir akşamüstü, bir restoranda eski usül sipariş ettiğim -tezgahın arkasındaki bir kadın ile konuşarak ve nakit para vererek- bir paket yemek için bekliyordum. Öğle yemeğimin hazır olmasını beklerken, önümdeki adam yemeğini alırken afallamıştı. Şaşkın bir şekilde"Uygulama siparişimin yirmi dakika önce hazır olacağını nerden bildi?" dedi, telefonuna sarılarak. Garson: "Çünkü aslında o bendim." dedi. "Hazır olduğunda ben size mesaj gönderdim.

İşte, dijital çağda silinen bir küçük emek hikayesi. Uygulamanın kolaylaştırıcı ve dakik gözükme istekliliği; bu işlemdeki ilgili insan tarafı basitçe kestirip atmıştı. Bu sayede tatmin olmuş müşteri, sanki her şeyi gözleyen bir robot onun organik pirinç kasesini hazırlarken insan işçileri gözetliyormuşçasına, yemeğinin dijital müdahele sayesinde oluştuğu hakkında fantezi kurabiliyordu.

Her gün kullandığımız platformların ve hizmetlerin nasıl çalıştığına dair genel bir merakın yoksunluğu [otomasyonun] yanıltıcı reklamına inandığımız anlamına geliyor ve ona hak ettiğinden daha çok pay veriyoruz. Bu süreçte, insan hemcinslerimizin emeğini göremiyor ve bu emeklerine değer veremiyoruz. Sahtemasyonu gerçek şey ile karıştırıyoruz ve makinelerin aslında olduğundan daha akıllı oldukları ilüzyonunu güçlendiriyoruz.

Tanımı gereği sahtemasyon, ilgili işin asıl karakterini gizlemeyi hedeflediğinden; her yerde var olsa dahi farkına varmak bazen zor olabilir. Field of Vision serisi ile internet üzerinden yayınlanıp, Adrian Chen ve Ciarán Cassidy tarafından yönetilen 2017 yapımı belgesel "The Moderators", internet içeriklerini izleyip sansürleyen işçilerin bireysel hayatlarına az bulunur bir pencere açıyor. Yüzbinlerce insan bu alanda çalışıyor, sosyal medya akışlarında neyin gözükeceğini filtrelemek için durmaksızın kafa kesme, tecavüz, hayvan işkencesi ve diğer yaralayıcı görüntüleri izliyor.

Facebook, OkCupid ve diğer internet platformlarında karşılaştıklarımız genel olarak "iş için güvenli"² ise, bunun sebebi algoritmaların karmaşayı çözüp görüntülenmesinden gizlemesi değil. Daha ziyade, dijital akışın içerisine mide bulandırıcı olmayan dalışlar yapabilmemizi gece-gündüz ekranlarının başına oturup içerikleri müstehcen, şiddet içeren ve saldırgan olarak etiketleyen gerçek insanların emeklerine borçluyuz. Chen'e göre, Facebook ve Google'ın resmi istihdam rakamlarından çok daha fazla sayıda insan içerik idare etme işinde çalışıyor. Sahtemasyonlar interneti yaşanılabilir bir mekan kılıyor; dijital kamusal alanı, çoğumuzu internetten yüz yüze etkileşimin nispeten güvenliliğine kaçıracak, pisliklerden temizleyerek yaşanılabilir bir yer kılıyor.

Hepsi olmasa da, bugün çoğu içerik idarecisi yurtdışında, Filipinler ve Hindistan gibi, ücretlerin nispeten düşük olduğu yerlerde yaşıyorlar. Dijital dünyamızı ayakta tutacak en karanlık işler, değerli madenlerin çevreye zarar verici şekilde çıkarılması ile sağlığa zararlı elektronik çöplerin atılmasından içerik idaresinin psikolojik zararlarına kadar, daha fakir ülkelerdeki fakir insanlara fason olarak yaptırılıyor. Tüm emek ilişkileri gibi; ırk, cinsiyet ve coğrafya rol oynuyor ve hangi işçilerin emeklerinin adil bir şekilde karşılığının verileceği ile hatta hangi işçilerin ücrete değer gerçek işçiler olduğunun kararını veriyor. Otomasyon, sahici ya da sahte de olsa, bu rahatsız edici dinamikleri bitirmediği gibi, iyice arttırıyor da olabilir.

Altın Kaplama Zincirler

Çoğu kişi için, sahtemasyon konsepti, onsekizinci yüzyılda yapılmış ve satranç oynadığı varsayılan birtuhaf makine olan Mekanik Türk'ün ünlü görüntüsünü canlandırır(Gerçekte, Türk özenle hazırlanmış bir hileydi, insan bir oyuncu oyun tahtasının altında saklanıyordu). Amazon, Türk'ü kitle kaynaklandırma hizmetinin reklamı için maskotu olarak benimsedi; ki bu hizmet, devasa bir dağınık iş gücünün bölük börçük görevleri(çoğu "turker" A.B.D.'de yaşadığı halde) asgari ücretin altında sağlamasına alan oluşturdu.(Rensi gibi otomasyonun amigoları, hiçbir uygulamanın hala kızartmaların uzaktan nasıl paketleneceğini çözememesinden müthiş hayal kırıklığına uğruyor olmalılar). Amazon'un küstah sloganı "yapay yapay zeka" bir çok işin korkunç bir şekilde az ücret ödenen insanlar tarafından robotlardan daha iyi yaptığını kabul ediyor.

Yalnız benim anladığım şekli ile, sahtemasyonun daha iyi bir selefi Thomas Jefferson'un salak garsonu olurdu – bu, eğer günümüzde icat edilseydi, Silikon Vadisi'nin zeka-fetişisti argosuyla büyük ihtimalle "akıllı garson" olarak adlandırılırdı. Jefforson büyük bir Amerikan düşünürü ve mucidi olarak takdir toplamış biri. Ama aynı zamanda muhtemelen ilk büyük Amerikan sahtematörü olarak da övgüyü hak ediyor. Efsanevi konağı, Monticello, bir çok yaratıcı cihazla doluydu.

Jefferson, salak garsonu kendi icat etmedi; ama hevesli bir kullanıcısıydı; Monticello'nun websitesi açıklıyor ki: "Salak garson'un – bir kısmı Monticello'da yapılmış olan – masaya sürülebilmesi için küçük tekerlekleri vardı. Jefferson'un görevi süresince Başkan'ın Evinde akşam yemeğine davet edilmiş bir misafirin anılarına göre:'her bir kişinin yanına, yemeğin başından sonuna kadar gerekecek her şeyi barındıran, bir salak garson yerleştirilmişti.'".

Thomas Jefferson Vakfı tarafından yapılmış bir Youtube videosu daha da ayrıntıya girerek, tarihi cihazın tam olarak nasıl işlediğini gösteriyor. Biz, salak garsonun antika tasarımına hayret etmeye teşvik edilirken, yumuşak bir sesli anlatıcı Jefferson'ın aletlerindeki zalimliği uygun bir şekilde anlamakta zorlanıyordu:

Jefferson'ın yemek odasında, aptal garsonlar şöminenin iki tarafına kurulmuştu. Bir ağırlık aşağı indirildiğinde, yemek odasının hemen altındaki şarap mahzeninden bir şişe yukarı çıkar. Yemek odasının hemen dışında üstünde raflar olan bir döner kapı vardır, böylece yemek sunuma hazır olduğunda üst kata çıkarılıp raflara kurulabilir ve kapı odaya döner. Bu cihazlar misafirleri hayran bırakır; ama bu aynı zamanda misafirlerinden bir şeyi saklamasını sağlar ve bu sır köleliğin gerçekliğidir... Jefferson'ın misafirlerinden biri, Jefferson'ın yaptıklarının notlarını aldı Notlarında Jefferson'ın, sanki daha iyi hale gelebilirmişçesine bahsettiği, "sağaltıcı kölelik" diye tanımladığı bir şeyden bahsettiği vardı – ve onun gözlemleri basitçe şuydu: Jefferson köleliğin zincirlerini altınla kaplamaktan başka bir şey yapmıyordu.

Jefferson zincirleri, onların görünürlüğünü zorlaştırarak, altınla kaplıyordu. Köleler(videonun garip seslendirmesindeki ifade ile "köle topluluğunun üyeleri") sıcak yemeği pişiriyor, raflara koyuyor ve akşamın yemeklerinin büyü ile yapılmış gibi gözükmesini sağlıyordu. Bazı görünmez eller kirli tabakları hızlıca yok ediyordu. Köleler ayrıca efendilerinin ve onun misafirlerinin istediği herhangi bir şarabı yüklemek için mahzende bekliyordu. Otomatikleştiştirilmiş gibi gözüken zenginliğin görüntüsü Jefferson tarafından öyle bir azimle geliştirilmişti ki, ciddi miktarda ek emek gerektiriyordu – emeği görünmez kılmanın emeğini.

150'den fazla yıl sonra, Detroit'te Amerika'nın en güvenli ve simgeleşmiş işi olarak gözüken işlerde – otomobil montaj hattı - çalışan siyah işçilersahte yeniliğin yeni bir formu ortaya çıkardılar. Radikal örgütçü ve editör John Watson, 1968'de şöyle dedi; "Hızlanma, kötü çalışma şartları, otomasyon", ki bu "bir siyahın daha önce üç beyaz tarafından yapılan işi yapması anlamına gelir", daha iyi bir şekilde "zencimasyon" olarak anlatılabilir.

Dan Georgakas ve Marvin Surkin'in Detroit: Ölmemin Sakıncası Var'da açıkça belirttiği gibi; bu terim iyi bir nedenle yaygınlaştı:"1946'da, 550.000 otomobil işçisi üç milyondan fazla araç üretmişken; ama 1970'te 750.000 otomobil işçisi sekiz milyondan fazla araç üretti." Bu aşırı hızın insanların hayatlarını ve sağlıklarını mahveden bir bedeli vardı, milyonlarça işçi sakatlandı veya öldü; bir çalışmanın tahminlerine göre "her gün otomobil işçileri arasından altmış beş kişi ölüyordu". Otomobil endüstrisi yöneticileri endüstrinin üretkenlilik patlamasının sebebi olarak makinelerin gelişmesine bağlıyordu; ama çoğunluğu siyah olan iş gücü biliyordu ki aslında, otomasyon değil, eski usül sömürü idi: ağır iş yükleri ile güvenliksiz, sağlıksız şartlar.

Makine Rüyaları

2000 yıl önce Aristo, kölelik ve sömürüyü bitirecek olan, kendi kendine dokuyan bir tezgah hayal etti. Ondokuzuncu ve onsekizinci yüzyıllarda Luddit'ler, yeni makinelerle gelen hakimiyet ve yoksulluğa karşı protesto olarak dokuma tezgahlarını bozdular, ve sadece haksız bir şekilde ilerleme düşmanı olarak hatırlandılar. Günümüzde, işten kurtaran cihazlar hakkındaki iyimser hayallerimizde, çoğu zaman sormayı unutuyoruz: Tezgahların sahipleri kimler?

Bir cenerasyon önce hayal edilmesi dahi zor olan teknoloik imkanların şu an mevcut olduğunu reddetmeden ve yapak zeka ile makine öğrenimi³ ve görüsü yeni bir kısım işleri risk altına soktu. Kimi endüstrilerin tamamı şimdiden yok olacak ölçüde otomatikleştirildi: Kodak dijital fotoğrafçılık ve İnstagram tarafından yok edildi, Netflix ve Amazon Blockbuster⁴'ı öldürdü, ve ATM'ler sayısız banka veznedarını işe yaramaz hale getirdi.

Sorun, sanki "bozucu yenilik" hiçbir yerden gelmiyormuş gibi veya sınıf çatışmasında derin kökleri olan bir şeyin üzerine üstüne suç yüklenemez bir kaçınılmazlık üfleyen serin bir meltem gibi doğalamışçasına, sadece teknolojik etmenlerin üzerinde durmak. "Robotlar işlerimizi çalıyor." söylemi, teknolojiye (henüz?) sahip olmadığı bir öznelik atfediyor, halbuki "kapitalistler, daha da zengin olmak için insan işçileri zayıflatacak ve onların yerine geçecek robotlara yönelmiş yatırımlar yapıyor" daha az ilgi çekici ama daha isabetli.

Kapitalizm işçilerin saldırıya açık olmalarına ve böyle hissetmelerine ihtiyaç duyar, ve otomasyonun teknolojik boyutuyla beraber ideolojik bir işlevi de olduğundan, solcuların teknolojik değişim ve bununla ilgili ne yapılması gerektiği ile ilgili konuşmalara müdahil olması gerekmektedir. Sahip olan sınıfın otomasyonun, üretimin sonraki aşaması olarak hükmü önceden verilmiş olmasına dair boşboğazlığına teslim olmak yerine, öngörülü ve makul istekler ile karşılık vermeliyiz: isteyen herkese anlamlı iş için federal garanti veya çalışma haftasında kayda değer bir azalma ile iş paylaşımı gibi. Uzmanlar, robotların devralması ile kitlesel işsizlik tahmin ederken, biz robotların kollektif mülkiyeti ve 1970'lerde sosyalist feministlerin Her İş için Ücret⁵(sadece patronların kıt bir ücrete uygun gördüğü işler için değil) sloganını güncelleyen bir evrensel temel gelirin ilerici çeşidini de dahil eden, çalışan statüsünden bağımsız cömert sosyal yardımlar için çağrılar yapmalıyız.

Otomasyona ilişkin hem tehlikelerim hem de imkanların farkına varırken; teknolojinin mevcut ve potansiyel imkanlarını, emeğin ve ücretin organizasyonunun kaçınılmaz ve aşırı sömürücü bir yolu olarak bağlayan retorikte sürekli gedikler açmalıyız. Sahtemasyonun, otomasyon olarak tanınma çabalarını ifşa etmeliyiz.

Tabii ki de, kapitalistler çalışanların güvencesiz, birbirleriyle karşışıya gelmiş ve geleceğin ne getireceği hakkında ürkmüş olmasını istiyor. Tabii ki de, eğer karşı saldırırsak ve bizim yerimize geçecek robotların hurdalarından fazlasını istersek, bir tuşa basılmasıyla otomatikleştirilebileceğimizi düşünmemizi istiyorlar. Durumun aslında böyle olmasını istiyor olabilirler ve şüphesiz ki servetlerini böyle gözükmesine yatırıyorlar. Ama, bu durum ve hatta benzeri herhangi bir şey hakikate yaklaşamıyor dahi. Eğer o otomatikleştirilmiş kıyamet günü aslında yakın olsaydı, bunu öyleymiş gibi göstermek için bu kadar uygulamayı icat etme ihtiyacında olmazlardı.

Astra Taylor İnsanların Platformu: Dijital Çağ'da Gücü Geri almak ve Kültür'ün yazarıdır.

Bu yazı Logic'in beşinci sayısı "Hata"'da yayınlanmıştır.
https://logicmag.io/failure/the-automation-charade/

1ç.n.:asgari ücretin saatlik 15 dolar olmasına yönelik siyasi hareket

2ç.n. ingilizce "sfw - safe for work", müstehcenlik ve aşırı şiddet içermeyen, "-18" olarak adlandırabileceğimiz görüntüler için kullanılıyor,

3ç.n. Machine Learning yerine uzlaşılmış bir Türkçe kavram ne yazık ki yok.

4ç.n. Amerika'nın zamanında en yaygın video/film kiralama servisi.

5Wages for All Work

Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı ve Ehlileştirilen İsyanlar

2020-06-07T18:25:00.000+03:00

A.B.D.’de George Floyd’un ölümüyle başlayıp, bütün ülkeye yayılan isyan dalgası boyunca, bir çok başka isyanda olduğu gibi, barışçıllık üzerinden bir tartışma aldı başını gitti. Dükkan yağmalayan eylemcilerin kınanması veya “öfkelerini kusmalarının haklılığı” üzerinden savunulması gibi siyasiden çok ahlaki veya belki insani denebilecek düzlemde kalan bir tartışma var. Bir de kimi yerlerde gerek polisin, gerek kolluğun “halden anlar” tavırları yüceltiliyor. Bu ikincisinden de toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı sanki toplumsal bağlamın dışında bir varlığı olan ve kutsal bir değer olarak görüldüğünü görüyoruz. Sonuçta insan hakkı, yani seçtiğiniz yoruma göre “insanın, sırf insan olduğu/insan onuru için doğuştan sahip olduğu haklar”, kavramsallaştırması da bu hakların doğallığına bağlı kutsiyetine dayanıp, bu sebeple de dokunulmaz olmasına dayandığı için bu toplumun dışında varoluşunun buradan kaynaklandığını pekala varsayabiliriz.

İnsan haklarının doğal olduğunu kabul edecek olsaydık dahi, tipik bir “is/ought” sorunuyla karşılaşırdık. Yalnız doğal bile değiller, biz primatlar sürü halinde yaşarız. Fiziki gücümüzün kapasitesi gereği de toplumsal yaşamdan önce sürüden ayrılanları kurt kapacağından bir sonraki jenerasyona dayanışmacı olmayan eğilimlerin aktarılamayacağı yüz bin yıllar geçirdik. Buradan dayanışmanın olması gereken olduğu sonucuna ulaşamayız yukarıdaki “is/ought” sorunu sebebiyle; ama bireyden topluma geçiş veya doğa durumundan sivil topluma geçişin sadece kötü bir faraziye olduğunu görebiliriz. Olsa olsa sürüden topluma geçişte bir anı kırılma seçip, o an için sivil toplumun kuruluşundan bahsedilebilir. Çoğunlukla ilk normun bu sürü halinden çıkılan an olduğu haklı bir şekilde var sayılır; ama bu konu bu yazının kapsamının çok dışına çıkar.

Konumuza hemen olmasa da adım adım dönersek toplum öncesi bireyler olarak değil, sürü halinde yaşadığımızdan “özgür” bireyler olamayacağını çıkarabiliriz. Bunu biraz daha açmaya çalışırsak; bireylerin aralarında bir sözleşme yapmadan önce sahip oldukları haklar olamaz; çünkü haklar veya özgürlük topluma özgü kavramlar. Sürü hali ile sivil toplum arasındaki ayırıcı farkın da en az bir normun varlığı olmasına değinmiştim(hala bireylerin tek tek var olduğu “doğa durumu” konuşmuyoruz umarım), normun olmadığı yerde hangi etkinliği yapmakta özgür olup olmadığımıza dair bir tartışma nasıl olabilir veya neye hakkımız olduğuna yahut neyin sorumluluğumuz olduğuna? Farkındaysanız bu kavramaların hepsinin içeriğinde dayanılan bir çeşit norm yatar. Bu normun kaynağının neresi olarak görüldüğü, meşruiyetini nerden aldığı çeşit çeşit olsa da, hak kavramının kendisi bir norma atıf yapmadan zaten anlamsız bir ses dizisinden başka bir şey olmayacaktır. Bu sebeple de hür iradeye inanıyor dahi olsanız, olmayan şeyin(konumuzda haklar) korunmasına dair bir irade koymaları da pek tabii ki mümkün olmayacağından, sözleşme öncesi doğal haklardan bahsedilmesi de pek mümkün değildir. Bu bağlamda doğa durumu faraziyesi sürdürülse ve bireylerin iradesi tek tek olsa dahi olmayan şey üzerinde tasarruf edilemeyeceğinden, zaten ilk normla toplum kurulacağından toplumun sözleşme ile kurulması ve bu sözleşme dışında bırakılan / bırakılması gereken / dokunulamayacak haklar da temelsizdir.

Peki “Bu insan hakları faraziyesinin, bu hakların böyle aşkınlaştırılmasının bir zararı yok, hatta yararları var, sadece işlevsel bakamaz mıyız?” denemez mi? Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı da bu temelsiz insan hakları faraziyesine dayalı ve bu anlayışın temelsizliği, herhangi bir talepten sonuç almayı imkansızlaştırdığını iddia ediyorum. Şöyle ki; bu anlayışsa göre, haklar toplumun dışında bir varlık olarak zaten varlar. Yani özgürlük, haklar, sorumluluklar toplumda kurulmuyor, kendiliğinden bir varlığı var. Sorun kişilerin o hakka sahip olmaması veya şu özgürlüğü olmaması olamıyor; çünkü adeta büyü gibi bir şeyle doğuştan zaten sahipler. Dünya dışında var olan hakların ve o hakların bedenlerinden bağımsız sahiplerinin de bulunduğu ikinci bir evreni de zorunlu kılıyor. Fiziksel evren dışında bir varlık evrenini, cinler periler için kabul etmezsek “insan hakları” için niye kabul etmeliyiz?

Bu noktada, “E iyi ya, kutsal/aşkın/dışrak görülüyorsa tam tersi daha da işlevsel olabilirler.” denebilir. Yalnız sorunun hakkın olmamasından çıkarıldığından; çünkü hakların toplumun dışında kendi varlığı olduğuna değindim ve işlevsizleşme de zaten tam da buradan kaynaklanıyor. Toplumun dışındaki bu haklarla ilişkin tartışmaların içeriği de aşkın bir alanla ilişkileniyor. Toplumun dışında, maddi dünyanın konusu da olamayan haklar kendi başlarına amaç olarak görülüyor. Mesela toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının ne anlam ifade ettiği, niye olduğu, nasıl bir araç olduğu değil; bu kutsala erişmek tartışma konusu yapılıyor. Bütün bu kutsal nesnelere(insan hakkı olarak görülen haklara) erişenler de “gerçek insan” olmanın hazzını yaşıyor. Hak mücadelesi, hakkı kazanma mücadelesi olmaktan çıkıp; zaten hakkı olana erişmesi veya hakkın ihlalinin engellenmesi mücadelesine dönüşüyor. Bu insan olma anlayışını, sıkça kullanılan “insanca yaşamak” şeklindeki antroposentrik bakışta görebiliriz. Dahası bu insan hakları inanışı, siyaset başlığında konuşulan meseleler adeta siyasetsizleştirilip, isyan gibi her unsuruyla maddi bir siyasi etkinliği dahi toplumun dışında gördüğünden toplumsalın dışındaki kendi evrensel ahlakı ve benzeri aşkın veya dışrak şeylere atıf yaparak konuşmayı zorunlu kılıyor.

Peki bu nasıl oluyor? İnsan hakları inanışının kendisi de metaetik olarak moral realist. Doğa durumu iddiası ile de naturalist bir realizm perdesi çekiyor; ama bu doğa durumu iddiası yukarıda belirtildiği gibi temelsiz. Bundan da bağımsız olarak, hakları toplumu aşan bir konuma yerleştirilmesiyle zorunlu olarak non-naturalist bir ahlak inanışı halini alıyor. Moral realizmin halihazırda kendinden menkul ahlaki doğruların varlığını savunması da siyasete veya toplumsala bir alan bırakmıyor. Doğrular zaten hali hazırda varlar, sadece buna uyup uymamak bir sorun.
Bu elinde meşaleleri ve dirgenleriyle lordlarına isyan eden köylülerin, fabrikaları yakan işçilerin, tarım aletlerini bozan marabaların isyanını haksız kılıyor. Onlar barışçıl değiller veya haklarının ihlal edildiğini söylemiyor, hak talep ediyorlar yani evrensel doğrulara karşı geliyorlar. İsyanlar, günümüzün ezilenlerin güç alanlarında temsili veya sesi duyulmasından ibaret siyasetiyle de uyan bir biçimde, iktidar yapısını veya muktediri değiştirme yetisini yitiren bir hale sokulmak isteniyor. Zaten bu şekle büründüğünde artık isyan olmaktan çıkıyor. Bunun itirafı da hakkın adındaki “gösteri” yürüyüşünde beliriyor. İsyan, yıkıcı(buna içkin yeniyi yapıcı) hali yerine bir “gösteri” halini alıyor.

Polisin eylemleri korumalarını beklediğimiz (nasıl uygulandığından bağımsız olarak) konuya ilişkin normlardan ve tek tük denk gelen bu hukuk normlarına uyumlu uygulamalardan ortaya çıkar. Polisin koruduğu bir isyan kelimenin içini boşaltmaktan başka bir şey olmadığından, bu olsa olsa bir gösteri olabilir, tıpkı bir konserin güvenliğinin sağlanması gibi. İsyan eylemin araç olacağı sonuç değil, eylemin kendisi, yani büründüğü gösterinin kendisi, amaç halini alıyor. Eylem toplumun dışında değerlendirilen bir kavram haline getirildiğinden, toplumsal alana dair maddi bir tartışma yetisi törpüleniyor. Konu eylemin somut amacından, soyutlaştırılmış bir protesto hakkı, yani protesto gösterisi, haline geliyor.

Barışçıllık talebine vurgu yapmayan diğer kanatta da öfke ve diğer kimi duyguların kontrollü salınmasına dair bir araç olarak görülme eğilimi de yapılan yorumlarda dikkatimi çekti. Duygular; herhangi bir etkinliği gerçekleştirme istenci olarak görülmeyip, sebep sonuç ilişkisi tersine çevrilirmişçesine kurtulunması gereken, boşaltılması gereken şeyler olarak değerlendiriliyor. Bu söylemde “aksi halde daha kötü olacağı”nın zımnen ifade edildiği kolayca görülüyor. Bu anlayış; kontrollü bir şekilde, yani amaçsız veya amaca ulaşmaya elverişsiz şekilde, salınan duygular ile sistem korunabileceğini düşünüyor. Aksi halde duygular gerçekten sonuca ulaşabilecek bir siyasi istenç olabilir. İzin verelim, bu duygular gösteri yoluyla salınsın. Barışçıl olmasa dahi toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını, insan hakkı olduğu için savunmayı talep eden bu versiyonun daha da kutsallaştırdığı bile iddia edilebilir; ama buna dair benim bir iddiam yok.

Yukarıda bahsedilen ehlileştirmelerin sonucunda; mitinglerin/toplantıları siyasi gücü değiştirici işlevi tabii ki de pek kalmıyor. Etkinliğin katılımcılarının ortak anılarının oluşturulduğu, bunun üzerinden bir dayanışma ve birlik hissinin geldiği, katılımcılar ve/veya destekçileri arasında bir ortak kimlik inşası sürecine hizmet ediyor. Ya var olan kimlikleri güçlendiriyor ya da çok daha derinden etkili bir gösteri ise yeni kimlikler ortaya çıkarıyor. Yakalara takılan yeni bir etkiket oluyor. Bu etkikete sahip olanlar olmayanlar arasındaki, o kimlikten olanlar olmayanlar arasındaki, yani daha genel söylersek grup içi ve dışı arasındaki bağın da daha da kopmasına, deneyimlerin farklılaşmasına sebep oluyor. Amaca ulaşma değil, amaç sahibi olma yetisini dahi kaybetmiş bir etkinlikten bahsettiğimizi unutmazsak, bunun çok aşırı bir spekülasyon olduğunu da söyleyemeyiz diye düşünüyorum.

Son olarak bulunduğumuz ay nedeniyle Pride’a ilişkin pek de konuşulmayan ve bu gösteriye dönüştürmenin dışında, kapitalizme nasıl entegre edildiğine dair uç bir örnek paylaşmak istiyorum. İsveç’teki veya İsrail’daki artık herkesçe bilinen “pinkwashing” bir yana, Londra’da Pride bir gösteri yürüyüşü değil, bir festival gibi sınıflandırılıyor. Londra Belediyesi, Pride organizasyonundan kira v.b. ücretler alıyor. Buna bağlı olarak da yürüyüş yapmak istenen gruplardan ücret talep ediliyor. Yüz binlerce pound’u bulabilen bu ücretlerin karşılanabilmesi için şirketlerden sponsorluk alıyor gruplar. Sloganınızın yazdığı pankartın yanında, belki daha çok dikkat çeken biçimde, “Barclay’s” yazabiliyor. Dahası kimi gruplar sponsor bulamayıp katılamayabiliyor. Bu bağlamda bakıldığında siyasi özelliğini tamamen yitirmiş, bir gösteriye dönüşmesinin en uç hali yaşanıyor.

Sonuç olarak, hem barışçıllığa odaklanan hem de barışçıl olmasa dahi sırf gösteri olarak savunulan bir hak halini aldığında isyan, artık bu şekilde adlandırılamayan, amacı olabilme kabiliyetini yitirmiş bir etkinlik halini alıyor. Siyasi bir etklinlik değil, dualist evrene dayalı bir teolojinin ritüeli oluyor. Gösteriye döndürme de her zaman Londra’daki gibi alenen olmasa da, sosyal medyada “iyi polis” diye övülen videolardan birinde Genesee County Sherifi Chris Swanson nasıl ağzından kaçırıyor: “I wanna make this a parade, not a protest”

Symposion'la Karşılaşmalar, Sayıklamalar

2020-04-14T03:42:00.001+03:00

Antik Yunan’dan herhangi bir şey okuduğumda sadece “Off ne boş yapıyorlar ya!” tepkisi verebiliyorum. Sanırım felsefeye uzak kişilerin “Felsefe zaten boş yapmak değil mi?” tepkisi ile Antik Yunan’a verilen önemin bir ilişkisi var. Zaten felsefeden çok tarihiyle uğraşan, yazılanın yorumlanmasıdan ibaretleşmiş akademinin kamuyla ilişkisizliği de biraz bu hantallıktan. Neyse, Symposion da öyle bir eser; ama şöyle bir farkla okurken çok eğlenceli. Genel olarak Platon’un sohbet havasındaki üslubu(burada böyle tırnak içinde diyalog yazıp tribe girilir aslında) çok akıcı olmayabiliyor; ama metinde içkili atıp tutan erkekler havası baya baya alınıyor.

Metnin en ünlü kısmı malum(günümüzdeki şöhretinde Coelho’nun büyük payı olsa gerek) androjen insanlara yönelik öfkesiyle Zeus’un insanları ikiye ayırması ve sevginin aslen insanın kendi eşini/benzerini araması olmasına ilişkin Aristophanes’e anlattırılan hikaye. Bu hikayeden kendi çıkardığı ders ise bize oldukça tanıdık.

Hikayede, kişilerin kendisiyle aynı veya farklı cinsiyeti sevmesinin kökeni de böyle bir özleri olduğu iddiasına dayandırılır. Hatta bu yapılırken diğer cinsiyeti sevme ile mantık zincirinde bir boşluk oluşturan aşırı libido da ekleniverir. Yalnız benim değineceğim kısımda erkek seven erkeklerin, bu sevgisinin kimilerince sapkın görülmesinin yanlış olduğunu ve tam tersi bunların özünde daha çok erkeklik olduğunu bu yüzden erkeklere yöneldiği ifade edilir. Zaten metinde kadınlara olan sevginin, kadınlığın daha aşağı görülmesi sebebiyle, küçümsendiği bolca görülür.

Erkeklere olan ilginin o kişinin özündeki daha çok erkeklikten kaynaklandığı ve bu sebeple de daha çok el üstünde tutulması fikri günümüzden, bu coğrafyadan bir deyişi hatırlatıyor, “Erkek adam erkek siker.” Erkekler içi sosyalleşmede homofobinin ısrarlı şekilde kendini göstermesi erkeklik üstüne yazılmış herhangi bir toplumsal cinsiyet çalışmasında zaten görülür. Erkeklik sürekli ispat edilmesi gereken, sürekli ulaşılması gereken bir amaç olarak heteroseksüelliği de içinde barındırır vs. vs. Bu şaka yollu laf da heteroluk üzerinden erkekliğin sürekli kanıtlanması ihtiyacına cevap veren bir işleve sahip. Kendiliğinden bir oluşu tahayyül edemeyince, tekil temelli bir var olma hali öngöremeyince bu rekabetler de düşüncelerin kaçınılmaz parçası oluyor sanki.

İşte bu kendiliğinden oluşun çoğunlukla kenara atıldığı söylenebilecek symposion’da da, sevginin nasıllığı vs. üzerine konuşulurken hangi durumda övüleceği ve güzel olacağı anlatılır. Yani bir nevi meşru olan sevginin ne olduğu söylenir. Pausanias konuşmasının başlangıcında iki Afrodit’ten bahseder, biri göksel(Urania) biri kamusal(Pandemos). Tabii ki de göksel(ilahi?) Afrodit övgü alırken kamusal olan yerilir.

Metinde pek tabii ki kişinin içselliğine olan sevgi övülür, kişinin sabit bir özü olup olmadığına dair tartışma dahi yoktur, üstüne bu kişinin özüne yönelen sevgi ilahi görülür ve bu sebeple de meşrudur. Tıpkı pre-modern siyasetin meşruiyetinin de göklerden gelmesi gibi. Yerilen ise kamuya ait olan, insandan gelen, seküler olan. Sevginin kutsallığı bir zincir halinde kopulamayan, ayrılmanın kötü görüldüğü ilişkilere korunması ayakta tutulması gereken kutsal aşklara ve belki de buradan saygı duyulması gereken, kutsal görülen çeşitli ilişkilenmelere(aile gibi, toplum gibi) götürür bizi.

Meşruiyet yer yüzüne indiğinde kendi zamansallığından(sekülerliğinden) alırken meşruiyeti, bir anlatıyla kendini ispat yükümlülüğü gelir. Ezeli ve ebedi anlatılar üreterek bu zamansal meşruiyetini kurarken belki de eski araçlardan yararlanıyordur; çünkü Aristophanes’in anlatısı da aslında bu ezelilik ve ebedilik iddiasına oldukça yarayabilir. Sevginin meşruiyeti ise modern dönüşümüne geç başlayan ve modernite içinde zirve yaptığını dahi görmediğimiz bir dönüşüm içinde.

Bu dönüşümlerden biri de kapitalist modernitenin maddi şartlarının ortaya çıkardığı serbest flört piyasası ve bu piyasanın ortaya çıkardığı “incel”ler. Flört serbest piyasasının dijital araçları(Tinder vs.) kolay erişilebilir bir cinsel haz iddiası ile ortaya çıkıyor. Günümüzde artan erkek hakları aktivizminin önde gelen toplumsal hareketlerinden incel grupların bu uygulamaların verilerini kendi argümanlarında nasıl kullandığını da görüyoruz. Erişilebilirlik bir tartışma konusu yapıldığı anda liberal bir buna erişme hakkı, adeta bireyci bir fırsat eşitliği de beraberinde geliyor. İşte sevgi nesnesi olmamalarının sebebini bu serbest flört piyasanın beklentilerine, bu piyasanın değerlemesine uygun olmayan bir özleri olduğuna bağlamak da popülerliği giderek artan “incel”liğin başat iddialarından.

Yani görülüyor ki meşruiyet yeryüzüne inerken, kendinden önceki bazı parçaları ya beraberinde almış, alamadığı bazılarını ise bırakmamış; ama halının altına süpürmüş. Ordan burdan pörtlüyor. Toplumsal bir değerlemedeki(flört serbest piyasasında arzu nesnesi olarak değer biçilmesi) konumlanmaları belki ilahi öze dayanarak yapılmıyor; ama yine de kamusaldan çok göksele yakın görülebilecek biyolojik bir öze dayanabiliyor. “Chad” olmaya atfedilen spesifik çene yapısı, bahsedilen “incel” örneğinde buna oldukça uygun.

Diotima ve Sokrates arasında geçen kısmında metnin ilginç bir iddia ortaya atılır. Sevgi daimon olarak tanımlanarak yukarıda bahsedilen ikiliğin ortasında tanımlanır. Burada ortası olmasına vurgu yapmak gerek, dışında veya bütünlüğünde değil. Bu arada derede kalmışlık hali kültürel/toplumsal/kamusal olan ile ilahi/göksel/özsel olanı aynanda barındırabilecek bir belirsizliği hatırlatır. Sanki sürüden topluma geçişin belirsiz ve tahmini noktası olan haram birleşme yasağı/ensest tabusu gibi veya moderniteye geçişte belki de benzer bir noktada olabilecek Machiavelli gibi. Yine de ikilik üzerinden düşündüğü için şeylerin kendi oluşlarındaki farklılığa değil dışsal bir farklılığa atıf yapan bir yerde kalıyor gibi. Zaten penia(yoksunluk) ile poros’un(çare-ilgili yoksunluğun çözümü olsa gerek burada) çocuğu sevginin özünde güzelliğe düşkün olması ifadesi de tam böyle dışsal bir varolmayı ifade etmiyor mu?

İşte bu ikilik, modernitenin saptığı kartezyen yoldan ileri gelir; ama yeryüzüne inmenin tek yolu bu muydu diye sormaktan da öte, şunu dahi sorabiliriz: Hem metindeki hem de verilen incel örneğinde veya sürekli ulaşılmaya çalışıldığı ispat edilmesi gereken erkeklik özünün kabulünde olduğu gibi, bu durumlarda gerçekten yeryüzüne göklerden inildiği söylenebilir mi ki? Yoksa bir ayağımız göklerde, güneşte değilse bile ayda mı? İkilik yeryüzüne inmemize izin vermediyse post-modern derken neyin sonrasından bahsediyoruz, belki de yaşadığımız dünyanın mütehakkim düşünsel evreni hala zirvesini bile görmediğimiz ve tırmanan adına modern denmiş -zamansallığı ile seküler; ama dünyadanlığı meçhul- ikilik düzenidir.

TOPLUMSAL CİNSİYET KİMLİKLERİNİN DOĞALLAŞTIRILMASI ÜZERİNE

2019-09-10T18:19:00.000+03:00

2019’un Ağustos ayında Gazete Duvar’a[1] da yansımış olan ve aslen sosyal medyada ve internet sitelerinde devam eden feminist tartışmanın temeli nedir? Söz konusu temeli anlamak için, transaktivizm içerisinde yaygınlaşmış sloganların kaynağı olan tek bir fikre bakmamız gerekir. Bu fikir ve ona dayanan argüman, bence, transların haklarını ve hatta ataerkillik, heteronormativite veya ikili cinsiyet düzeni olarak üretilen iktidar yapıları altında ezilen grupların haklarını savunmak için elzem değildir. Hatta tam tersine, cinsiyet temelli tahakkümü güçlendirmesi sebebiyle, transaktivizm ile feminizm arasında bir ortaklık kurulması için bu argümanın aşılması gerekmektedir.

Bu tartışma esnasında hep etrafında dolaşıldığı halde sorun olarak görülmemesine çok şaşırdığım bir konu var: doğallık. Kelime doğrudan kimse tarafından kullanılmıyor; ama ona dolaylı göndermeler bulmamak da mümkün değil. Transaktivizmin tamamını tartışmayacağım, sadece herkesin doğuştan toplumsal cinsiyet kimliği olduğu iddiasını ele almak istiyorum. Doğadan başlamayı zorunlu kılan bu kavramda insan merkezciliğin kibri var. Neden bunu söylüyorum? Ataerki, ikili cinsiyet rejimini kendisini meşrulaştırmak için kurmuştur. Cinsiyet kimliklerinin doğuştanlığını ve cinsiyetin doğallığını savunmak, insana özgü toplumsallaşmanın dahi doğallık üzerinden değerlendirilmesini zorunlu kılar. Toplumsal iktidar ilişkilerini meşrulaştırmak için ilişkiye girenlerin statülerinin doğallaştırılması, doğanın insanmerkezci bir bakışla ele alındığını gösterir. Zira böylece evrendeki başka varlıklar ile aramıza doğal olduğu iddia edilen bir katman ilave edilmiş olur ve sadece insan sosyalleşmesine özgü bir durum varlığa içkin kabul edilir. ‘İnsanmerkezciliğe içkin kibir’ derken kast ettiğim budur. Ancak bu yazıdaki amacım, doğanın haklara erişmenin meşru gerekçesi olarak sunulmasını tartışmak olduğu için, insan merkezcilik sorunu üzerinde daha fazla durmayacağım.

Her ne kadar fertlerin hür iradesi olduğu ve bu hür irade kapsamında ‘sorumluluklandırılmaları’[2], aslında toplumsallaşmanın başlangıcıyla eş zamanlı sayılabilse de, bunu kurumsallaştıran modernitedir. Modernitenin hukuk tahayyülünün temelini kartezyen zihin-beden ikiliği oluşturmuştur. Bu zihin-beden ikiliği de; zihinde doğal olmayanı, toplumsalı, hür irademizi; bedende ise doğallığı ve kontrolümüz dışındakini bir araya getirmek suretiyle ‘insan’ı kurar. İşte bu ikicilik bağlamında, “doğal olan” sorumluluğumuz dışında olduğundan modern hukukun dışında bırakılması meşru görülmüş; ama elbette, neyin doğal olduğu ise zamana ve mekana bağlı olarak günün iktidar ilişkileri çerçevesinde tekrar tekrar tanımlanmış ve değişmiştir. Siyasal ve toplumsal iktidar ilişkilerinin bir yansıması da ‘epistemolojik baskı’ olarak böylece kendini göstermiştir. Muktedir, etkin bilgi üretimini, yani ortak kaynaklara erişimi ve bilgiyi ikna edici bir şekilde sunma yetisini denetlemiş ve doğalın ne olup olmadığını saptayarak modern hukuk kapsamında fertlerin sorumluluklarını çizmiştir.

Meşru olan ile olmayan arasındaki sınırlar da bu ‘doğal olan’ çerçevesinde belirlenmiş olduğu halde, direnen grupların kimi kazanımları bazen iktidarı dönüştürmüş ve ayrıca, iktidar da zamana ve mekana göre kendini değiştirmiştir. Bir örnek vermek gerekirse, Anglosakson dünyada kendini “born this way” sloganıyla gösteren ve ülkemizde ise “yönelim/tercih” tartışması biçiminde eşcinsel haklarıyla ilgili kampanya da, iktidarın, sınırlarını kendisinin çizdiği ve meşrulaştırdığı doğallık ekseninde sıkıştırılmasıdır. Burada ‘muktedir’e (bu terimin yerine burada ‘heteronormatif ikili cinsiyet rejimi’ koyabiliriz) ‘bu alanı düzenlemeyemezsin veya sınırlayamazsın’ denmemekte; eşcinselliğin de bir “yönelim” olduğu ve bu bağlamda “doğal” olduğu için korunması gerektiği söylenmektedir. Gerçekten de, bu cinsel yönelimin doğuştan gelmesi fikri, bu fikrin kitleselleşmesine çok büyük alan açmaktadır. Bu argüman ile karşılaşan kişiler doğru bilginin nasıl üretildiği, kişiyi oluşturan şeylerin varlığı veya bu argümanın meşruluğu hakkında bir karşı çıkış veya çelişki ile karşılaşmamaktadır. Tercih değil, yönelim argümanı, sadece burada neyin doğal veya hür irade olduğu konusunda yanlış bir kategorizasyon yapıldığını iddia eder. Bu anlamda gerçekten etkili olduğunu gördüğümüz bu savın geçtiğimiz on yıllarda hem ülkede hem de özellikle batılı dünyada nasıl dönüştürücü bir etkisi olduğunu pekala görebiliriz; ama bir yandan da giderek “Velev ki tercih!” diyebilme gücümüzü bu sav ile kaybetmekteyiz. Fertlerin cinsel ve/veya romantik olarak arzuladığı kişilerin belirleniminin tercih değil yönelim iddiasında bulundukça, hem cinsel ve romantik ilişki kurmanın doğallığını kitleselleştiriyoruz, hem de bunun doğal olduğuna dair anlatıyı daha da büyütüyoruz. Bu anlatı ile doğallaştırmaya katıldıkça iktidarın bu alandaki söz hakkını da, zımnen de olsa, kabul ediyoruz. “Velev ki tercih” demediğimiz her an; “heteronormativite toplumsal inşa” diyemiyoruz, Netflix’ten çok daha önce -çocuk masallarından, büyük masallarına- anlatılar heteroluğa özendiriyor diyemiyoruz.

“Born this way” argümanı ile; hem heteronormativitenin temellerindeki ikili cinsiyet rejimi, eşcinselliğin doğal olduğu iddiası ile farklı bir varoluş imkanı sağlanarak daha da güçlendiriliyor, hem de ikili cinsiyet rejiminin doğallığı iddiasının kapsadığı alan, bu sağlanmış olan farklı varoluş imkanı ile daha da büyüyor. Bu doğallık iddiasının bir başka görünümü ise günümüzdeki transaktivizmin önde gelen argümanı, “doğuştan gelen, herkesin içinde olan, subjektif bir his olarak toplumsal cinsiyet kimliği” ile oluyor. Bu aslında transaktivizm yapılırken söylenen argümanlardan sadece biri. Bütün transaktivizmin bu iddiayı savunduğunu söylemiyorum; ama şimdi yapılan tartışmanın aktörlerinin söyleminde başat rol üstlenen bu iddia iken Anglosakson dünyada da şu an en yaygın söylemlerden biri yine bu iddiadır. Bu iddianın yönelim konusunda belirtildiği gibi bilginin neliğini veya varlığın nasıllığını tartışmaması yahut sorgulamaması bu kadar çabuk ve kolay kitleselleşmesini sağladığı söylenebilir. Ayrıca hem yönelim hem de doğuştan sabit cinsiyet kimliği iddialarının ikili cinsiyet rejimi üzerine sorgulamaları da, yine yukarıda sunulan bağlam üzerinden düşünüldüğünde, sınırladığı ifade edilebilir. Bu yaklaşımın iddiasına göre, toplumsal cinsiyet kimliği doğuştan ise modernitenin kurumsallaştırdığı hür irade alanında olamaz ve “doğal” olduğu için de korunması gereken bir haktır.

Bu kurama göre; kişiler: “Bende doğuştan gelen böyle bir his yok” diyemezler. Bunu söyleyebilmeleri atanmış cinsiyetleri ile uyumlarından gelen ayrıcalıklarından kaynaklanır. Eğer doğuştan gelen sabit cinsiyet kimliği olmayan kişiler olsaydı bunun doğallığı sorgulanabilir olacaktı. “Agender” ya da “genderfluid” gibi kimliklerin sabitliğin veya ikili cinsiyet rejiminden üretilen spektrumun dışında kalan ve yine doğuştan hissedilebileceği belirtilen toplumsal cinsiyet kimlikleri olduğu belirtilse de, bunların hepsinin ortaklaştığı kısım bu kimliklerin de sabit ve doğuştan olduğu ve kendilerini de yine ikili cinsiyet rejimi üzerinden üretilen bir spektruma göre tanımladıklarıdır. Ayrıca bir kişinin beyan ettiği kimlik her değiştiğinde bunun geriye doğru bir etkisi olur ve aslında doğuştan beri o yeni beyan ettiği kimlik onun olmuş olur. Herhangi bir an itibariyle beyan ettiği kimlikten önce sınırsız sayıda farklı kimlik beyan etmiş olabilir; ama bunlar hissettiği şeye denk gelen kavramı bilmediği veya bu kavramsallaştırmayı yapamadığı için düştüğü bir hata olarak addedilir ve o an verdiği beyan her zamanki beyanı haline gelerek, eski beyanlarını iptal eder. Toplumsal cinsiyet kimliğini hissetmeme şansı olmayan ve hissedilmesinde de değişiklik olamayan; ama hatalı adlandırılabilecek kadar sabit bir şey olarak tanımlanması toplumsal cinsiyet kimliğinin toplumsal alanın dışında olma zorunluluğunu doğuruyor. Eğer toplumsal alanın dışında olmasaydı, böylesine bir sabitliği olamazdı. İkili cinsiyet rejimine dayanarak kurulan bu cinsiyet kimlikleri spektrumu kullanılarak kişilerin doğdukları anda sabit bir cinsiyet kimliği kadın/erkek ikiliğine sınırlı değildir deniyor; ama üretilen şey spektrumun bu ikili cinsiyet rejimi üzerinden kendini var ettiği gözden kaçırılıyor. Yani diğer bütün kimliklerin varlığı da yine kadın/erkek ikiliğinin zaten var olmasına bağlı kalıyor. Kadın ve erkek ikiliğinin iki uç olduğu bir spektrum ile üretilen bu çoklu kimlikler, sadece bu ikilik var olduğu halde olabildiğinden; aslında bu spektrum ikili cinsiyet rejimine meydan okumayıp ona yeni bir var olma biçimi sunarak güçlendiriyor.

İkili cinsiyet rejiminin yukarıda anlatıldığı şekliyle güçlendirilmiş bu yeni biçiminin doğallık iddiasını kendisine katan bu toplumsal cinsiyet kimliğinin doğuştan itibaren var olan ve içten gelen bir his olduğu argümanı, doğuştan gelen bu şeyin ne olduğuna verdiği cevapta yine kendisine gönderme yapar. Bu argümanın cinsiyet kimliği tanımında yine cinsiyet kimliği geçer. Üstüne kişilerin bu tanımda yer aldığı şekliyle içlerinden gelen bir cinsiyet kimliği hissinin olamayacağı iddiası üzerinden, cinsiyet kimliğinin ne olduğunu anlamak en azından toplumsal alanda mümkün görünmemektedir. Tanım açıkça “toplumsal cinsiyet kimliği, kişinin içinden gelen toplumsal cinsiyet hissidir” demektedir. Hal böyle olunca da cinsiyet kimliğinden bahsedilirken sanki aşkın bir varlığı olan bir şeyden söz edilmektedir. Şöyle ki, eğer bu iddia edildiği gibi herkeste olan bir şey ise ve yukarıda açıklandığı üzere bu hissedilen şeyin toplumsaldan bağımsız olması gerektiği düşünüldüğünde; yeryüzünün ve toplumun dışında kendiliğinden varlıkları olan bu spektrum içerisinde sınırsız sayıda cinsiyet kimliği vardır. Her ne kadar sonsuz miktarda olsa da, hepsi tek tek sabittir; çünkü kişinin doğduğu andan itibaren sahip olduğu bir şey olmasının başka bir imkanı olmadığı gibi, toplumsal olandan ayırmadan da doğuştan var olamaz. Burada düşülmesi gereken bir not da spektrum ve sonsuz sayıda cinsiyet kimliğinin ikili cinsiyet rejimini yıkmadığı, beslediğidir. Spektrumun kendisi iki karşıt olarak zaten kurulan kadın ve erkek arasındadır. Bir tarafında en erkek, diğer tarafında en kadın olan spektrumun içinde veya bu ikilik üzerinden tanımlanan konumlarda hareket edebilme imkanı tanınan kişilere; bu spektrum içinde sabit duramama zorunluluğu gelmektedir. Bu düşünüldüğünde, söz konusu spektrumu var eden şeyin ikili cinsiyet rejimi olduğu görülür. Spektrum, ikili cinsiyet rejimi olmadan var olamaz ve ikili cinsiyet rejimine yeni bir varoluş imkanı sağlar. Bunun ürettiği soru o halde şudur: “Eğer cinsiyet kimliği toplumsaldan bağımsız ve aşkın olmasa kişi nasıl buna nasıl doğuştan sahip olabilir ve/veya subjektif olarak içinde hissedebilir?”

Toplumsal cinsiyet kimliğinin doğuştan olan ve kişinin subjektif olarak içinde hissettiği fikrinin doğallık kaynağını aşkından alması, ayırıcı özelliği meşruiyetin yeryüzünden gelmesi olan modern siyasette meşru bir fikir olmadığı pekala söylenebilir; ancak modern siyasal iktidar böyle esnemelere zaten kapısını çoktan aralamıştır. “İnsan onuru” gibi aşkın bir göndermesi olan “İnsan hakları” nasıl meşru görülmekte ise, bu aşkın kaynaklı doğallık iddiaları da kendine yer bulur. “Ulus miti” gibi modern egemenliği meşru kılmak için üretilen ezelilik ve ebedilik anlatıları, zaten bu aşkın göndermelere kapı aralandığından beri kendilerine yeniden daha güçlü şekilde yer bulmakta ve günümüzde aşkın olana yönelen kitleselleşmiş siyasi hareketleri tekrar güçlenmiş olarak görmekteyiz. Günümüzün milliyetçiliğinin ifadelerine bakılırsa yüz yıl öncesinden farklı olarak aşkın kavramlara ne kadar daha çok gönderme yapıldığını fark edebiliriz. Modernite, egemenliğini meşrulaştırmak için kurduğu sabit ezeli-ebedi mitlerin tuzağına(ulus miti gibi) kendisi düşmektedir (Bu paragraf anlam alanı aşırı genişletilerek artık hiç bir anlama gelemeyen o ünlü kelime, “Neo-liberalizm”i yazmayarak ücretsiz solcu puanlarının kaçırıldığı yer).

Cinsiyet kimliğinin insanların içinden gelen subjektif bir his olduğu iddiası ile de ulusun modern inşası gibi bir anlatı kurgulanmakta. Bu kimlikler, modern siyasi iktidarın egemenliğinin meşruiyetinin geldiği yer gibi ezeli ve ebedi olmaları üzerinden kutsanmaktadır. Aşkına atıf yapan bu görüşün diğer ifadelerinde de yeryüzünden olmayanla meşruiyetini kuran pre-modern düşüncenin diğer birçok yöntemi de görülmektedir. Bu örneklerden belki en barizi din gibi hareket ettiği cinsiyet kimliğinin doğuştan olduğunu savunanlarda da görülmştür. Feminist düşüncedeki “karşılıklı öğrenme”nin yerine cinsiyet kimliğinin doğuştan olduğu ve içten gelen bir his olduğu argümanını savunanlar tarafından “öğreticez” konmuştur. Bu öğrettikleri kişilerin aslında neyi bilip, neyi bilmediklerini bile “öğretenler” çok daha iyi bilmektedir. “Öğretenler”in bilgisi toplumunun dışında bir varlığı olduğundan kutsaldır ve bu bilgi ile medeniyet daha “ileri”ye taşınacaktır. Geleceğin ve tarihin doğru tarafında olmanın bilgisine sahip olduklarından, bu bilginin önceden sahibi olan kişiler olarak kendilerini bu bilgiyi bilmeyen kişilere göre daha yukarıda konumlandırdıklarından ilişkilerini de bu yukarıdan bakışla kurarlar. Bu şekilde ilişki kurulduğunda, cinsiyet kimliğinin aşkın bir varlığı olduğunu ileri sürenler, kadınları aşağılarken sıkça kullanılan “kezban” deyimi gibi sürekli sınıfsal, entelektüel ve çeşitli şekillerde aşağılamayı o kutsal bilgiyi sloganlarla tekrar ederek öğretecekleri kişilere hitap ederken kullanırlar. Toplumsal cinsiyet kimliklerinin aşkın bir sabit olduğu düşüncesine samimi şekilde inanan insanların; var olduğunu kabul ettikleri aşkına inançlarını tek doğru bilgi olarak görmesinde, bunu herkese yayması gerektiğini düşünmesinde ve buna inanmadığı için kendilerinden aşağı gördükleri bu kişilere bilgilerini öğretecek olmasında aslında şaşılacak bir şey yoktur. Kolonyal güçler de diğer coğrafyalara medeniyet götürdüğünü söylerken bir yandan cizvit misyonerler, sömürülen coğrafyalardaki o kişilere yardım ettiklerine samimi şekilde inanarak, Hristiyanlığı öğretiyordu. Toplumsal cinsiyet kimliğinin doğuştanlığını savunanlar, ileri ve yeninin kutsal bilgisine sahip olduklarından ve gelecek düzenin temsilcileri olduklarından karşılarındaki insanların eski rejimden kaynaklanan ayrıcalıklarını(akademisyenlik gibi) ön plana çıkarmaları; söyleneni sırf söyleyen kişinin konumu üzerinden yok saymaktır. Medeniyeti getiren misyonerin kabilenin eski büyücüsünü geri kalmanın sebebi olarak görmesinde ‘kesişimsellik’ nerededir?

Aşkın olan, toplumsalın dışında kendini var ettiği için aşkına dayanan düşünce de pekala toplumsalın dışından gelen göndermelerle konuşulur. Tartışan tarafların kimisinin akademisyen kimliği üzerinden yapılan “teori ve pratik ayrımı” iddiası da aslında bundan bağımsız değildir. Gerçekten de pre-modern bir düşünce kendini sıklıkla bu ayrımın ortasında bulur; çünkü bu düşünce bilgisinin gerçekliğini iddia ederken yeryüzüne değil, aşkına atıf yapar. Halbuki modern düşüncenin ayırıcı özelliği, ilgili düşüncenin meşruiyetini aşkından değil, yeryüzünden almasıdır. Ne de olsa modern düşüncenin doğuşu, iktidarı göklerden yeryüzüne indirme ile gerçekleşir. Yine bu aşkına dayanmanın bir sonucu olarak, toplumsal alanda geçerli argümanların kurulmasına gerek yoktur. Aşkın olanın gerçekliği zaten yeryüzünde değildir, burada tartışılamaz. Tanrının varlığı nasıl verili bir bilgi ve onun varlığından yahut emirlerinden sual olmaz ise, burada da sırf aşkın varlığı olduğu için sorgulanamayan bir varlık olarak cinsiyet kimliği ile karşı karşıyayız. Aşkına ilişkin sorgulayamama bir yasak şeklinde kendini göstermez. Aşkın bir varlığı olan bir şey zaten varlığına içkin olarak sorgulanabilir bir niteliğe sahip değildir; çünkü sorgulama davranışına konu olamaz. Buna bağlı olarak argümanlar yerine daha çok slogan kullanıldığını cinsiyet kimliklerinin doğuştan olduğunun iddia edilmesinde görüyoruz. Tıpkı bir kökten dinci -doğru veya yanlış olarak- tartıştığı sırada argüman oluşturmak yerine, “Bak kutsal kitapta yazıyor” der veya bir argüman kurarsa ve bunun atfı zaten o kutsal metine olursa; burada da aynı şekilde zaten sabit bir gerçeklik olduğu önceden kabul edilmiş ve tartışılamaz olana atıf yapan sloganlar ya da bunu tartışmanız halinde dahi geçerli olmayacak argümanlar kullanılır. Ortada bir önkabul vardır ve bu kabul dışına çıkılamaz. Çıkılabildiği anda zaten konuşulan şey yeryüzüne indirilecek ve kutsallığını, aşkınlığını yitirecek olduğundan başka bir şey konuşuluyor olacaktır.

Cinsiyet kimliğinin doğuştan olduğu iddiasında da, yukarıdaki din örneğini gibi var olan önkabul toplumsal cinsiyet kimliğinin kendinden menkullüğü ve sabitliğidir. Halbuki cinsiyetin bir toplumsal inşa olduğu gerek feminist gerek queer teorinin içinde nicedir söylenegelir. Çoğunlukla burada bir anlam karmaşası başlıyor. Bir şeyden “toplumsal inşa” olarak bahsedildiğinde “sözde” olduğundan yahut “maddi olmadığından” değil, tam tersi aslında ne kadar gerçek olduğundan toplumsal olduğundan ve yeryüzünde olduğundan bahsediyoruz. Üstüne bu kavramı “doğal olan”dan ayırıp, siyasal ve toplumsal bir alana sokmuş oluyoruz. Toplumsal inşa olduğu söylenebilen bir başka kavram olan milleti/ulusu düşünelim. Kurumsallaşmış siyasi iktidarın coğrafi sınırları içindeki kişileri ortaklaştırmak için ürettiği mitlerle ezeli ve ebedi olarak kurduğu bu anlatı, fiili hayatla doğrudan doğruya çelişen soyut bir millet atar ortaya. Bunun soyutluğu üzerinden, bunun sözde olduğunu iddia ederek, argüman kurulduğunda ise etnik ayrımcılığa karşı kör bir pozisyonda kalırız. Tam tersi olarak ise tolumsal inşanın bir gerçeklik olduğu bilgisi ile etnik ayrımcılığı görebiliriz. “Bunlar hep toplumsal inşa ya” derken aslında, bu gerçekliğin olmadığını iddia etmek ezilen ulusun uğradığı ayrımcılığı yok saymak olacak olduğundan, buradaki ezen-ezilen ilişkisini de yok saymış oluruz. Yok sayarak da bu ezen-ezilen ilişkisinin yıkımına dair politika üretmek pek tabii olarak mümkün olmayacaktır.

Queer politikanın oldukça ilgilendiği bir başka toplumsal inşa olan engellilikten bahsedersek, ulus üzerinden verileceklere göre daha net örneklendirilebileceğini düşünüyorum. Bedenlerinin “normal” görülenden farklılığı üzerinden yapılan ayrımcılıkları bu toplumsal inşayı oluşturan maddi gerçeklikten ayrı düşünemeyiz. Engelliler üzerinde kurulan tahakkümde araçsallaştırılan motifleri eril tahakkümde veya etnik tahakkümde de pekala görebiliriz; masumiyet, meleklik, muhtaçlık gibi. Bu tahakkümün bir parçası olarak mekanların bedensel farklılıklara göre tasarlanmaması veya kurumların erişilebilirliği hesaba katmayan uygulamaları gibi madden karşılığı olacak şekilde bu kişilerin hayata eşit ve özgür katılımı ya engelleniyor ya da zorlaştırılıyor. Bu ayrımcılığı üreten şey, bedensel farklılık değil, toplumsal ve siyasal hayatın düzenlenişidir demek toplumsal inşacı bir konum almaktır. Bu bedensel farklılıkları yok saymak değil, tam tersi onları görmenin söylemini üretir ve bu sayede bunla mücadele edebilecek bir siyaset alanı açar.

Belirli bir bedensel farklılık için ise farklı bir kavramlaştırma konusu; cinselliğe ilişkin fark. Bu konuda öylesine doğallaştırılmış bir tutum var ki, interseksler buna çok bariz bir örnek oluştururlar. İntersekslerin bedenleri, hangi ameliyatın kolay olacağı gibi akıl almaz sebeplerle uygulanan tıbbi müdahaleler ile ikili cinsiyet rejimine uygun hale getirilmeye çalışılır. Cinsel fark, yukarıdaki engellilik örneğiyle paralel şekilde normal insan olarak görülen erkek bedenden sapan bedenler üzerinde kurulan tahakkümü üreten maddi gerçekliktir. Bunun üzerinden toplumsal olarak inşa edilen patriarka ise kendi meşruiyetini güçlendirmek için heteronormatif ikili cinsiyet rejimine dayanır. Queer’in, belki de, en yaygın özetlendiği şekli olan “kimliksizleşme” ise zaten bu farklılık üzerine odaklanmadan fiilen mümkün olabilecek bir şey değildir. Bu toplumsal olarak üretilen eşitsizliğin çözülmesi ise bedenin kendisinden ayrı değildir. Bu anlamda queer maddi olanı reddetmez, tam tersi bunun üzerine bina edilebilir. Feminizmde ise zaten “kadın doğulmaz, kadın olunur” denirken de bu şekilde toplumsal olarak inşa edildiğinden bahsedildiğini anlamaktayım. Bu bağlamda kromozomların, genlerin, cinsel organların kadınlığı veya erkekliği toplumsaldır. Kendiliğinden kadın cinsel organı olamaz. Toplumsalın dışında bu kavramlar yoktur; çünkü bu bedensel farkı “cinsel fark” olarak kuran ve buna bağlı bu kimlikleri üretenler de toplumdur. Cinsel organlar maddi gerçeklerdir; ama toplumsal ve tarihsel bir bakış açısı içerisinde anlamlandırılırlar. Bu anlam maddi ilişkiler ile üretilen cinsiyetler arası hiyerarşi, yani patriyarka tarafından üretilmiştir.

Feminizmin ve queer’in cinsiyet kimliklerini toplumsal görmesine karşılık olarak, yukarıdaki bahsedilen toplumsal cinsiyet kimliklerinin doğuştan olduğu argümanı zorunlu aşkınlığı sebebiyle toplumsal alanda cinsiyetin varlığını kabul edemez. Burada cinsiyetin ne olduğuna dair bir temel çatışma, aynı düzlemde konuşması mümkün olmayan taraflar ortaya çıkarmaktadır. Bir başka çatışma da aşkına gönderme yapan ve yapmayan cinsiyet kimliği tanımlarının neyin kadınlık/erkeklik olduğuna dair anlayışlarının farklılığından doğmaktadır. Gerçekten de kadınlık/erkeklik kendinden menkul kimlikler ise “kadın kromozomu” ya da “erkek cinsel organı” dendiğinde bu tanımlamalar da toplumsalın dışına çıkarılacaktır. Cinsiyet kimliğinin içeriden gelen subjektif bir his olduğuna samimi bir şekilde inanan insanlar, ister istemez feminist veya queer söylemden başka şekilde bunu anlayacaktır; çünkü cinsiyet kimlikleri burada adeta sesteş kelimeler haline gelmiştir. Kadın, erkek veya diğer cinsiyet kimlikleri başka anlam alanlarını göstermektedir. Feminist ve queer söylemin karşısında, toplumsal cinsiyet kimliğini aşkın bir yerde tanımlayanlar, aşkın tartışılamayacak bir konumda olduğundan ve aşkınlık içkin bir kutsallık ürettiğinden; kendini inancı yok sayılan biri olarak görür. Bu inancına, dolayısıyla da kendisine bir saldırıdır. Feminizm ve queer içine tıkıldığımız mavi ve pembe kutuların toplumsal olduğunu ve onların içinden çıkmamız gerektiğini savunurken, toplumsal cinsiyet kimliğinin doğuştan olduğunu iddia edenler bu kutuların doğallığını ve herkese uygun sınırsız sayıda kutu olabileceğini söylemekte, bu sebeple aynı bağlamda dahi buluşulamamaktadır.

Cinsiyet kimliğinin toplumsal inşa olması toplumsal cinsiyet kimliği doğuştandır iddiası ile şu şekilde taban tabana zıtlaşır. Kimse için doğuştan basketbol oyuncusu demeyiz. Bir kişinin uzun boylu olması, çevik olması, kas gelişimi vs., gibi bir şekilde basketbol oynamaya yatkın özellikleri pekala olabilir. Bu benzer özelliklerin,yine bu özelliklerin fayda sağlayacağı diğer alanlarda da başarılı olma ihtimalini arttıracağı pekala söylenebilir. Yalnız toplumsal bir olgu olarak basketbol ve basketbolcu olmak doğuştan sahip olunabilecek veya hissedilebilecek bir şey değildir. Yukarıda verilmiş etnisite ve engellilik örnekleri için de pekala doğuştan gelen bir his olmadığı söylenebilir, cinsiyet kimliği de bundan azade değildir. Siz hiç “Ben kendimi doğuştan Japon hissediyorum ve bu subjektif hissimin siyasal alanda korunması gereken bir hak olduğunu düşünüyorum.” diyen biri ile karşılaştınız mı? Toplumsal olanın fertlere etkisi maddi hayatta olur ve iktidarın davranışları karşısında dezavantajlı gruplar, normlara aykırı olanlar bunu içlerinde gayet subjektif olarak ve fazlasıyla hissederler; ancak bunun toplumsalın dışında bir kendiliğindenliği olmadığı gibi, aksine toplumsal hayatın ürettiği statülerin sonucudur.

Eğer cinsiyet kimliği subjektif ve kişinin içinde hissedilen bir şey ise dışarıya yansımasının tek ölçütü beyandır. Toplumsal cinsiyet kimliğinin doğuştan olduğu düşüncesinde zaten beyan dışında cinsiyet kimliğinin bilinemeyeceği ve tek ölçütün beyan olması gerektiği de belirtilmektedir. Yani beyan bunun dışavurulabilir tek şekli, tek ihtimali ise ve dış dünya bunu başka türlü bilemiyorsa; bir kadın sadece erkeğim diyerek hayatı boyuncu yaşadığı eril tahakkümden sadece bu beyanı ile kurtulabilir mi? Kurtulabiliyorsa bu tahakküm müdür? Hangi iktidar tanımı kişilerin istediği anda bu iktidar yapısından çıkmasına izin verir? Eğer bu beyanın “yalan” olması ise problem, yani aslında bunu söyleyen kişinin subjektif cinsiyet kimliği beyanı ile örtüşmediği için mi bu yaşanıyor? Örtüştüğünde yaşanmıyorsa(ki bunun deneyini yapabilmek mümkün değildir), mesela trans erkekler, erkekliğin tanımlandığı kaygan zeminde sürekli kendilerini tekrar erkek olarak kanıtlamak zorunda olmuyorlar mı? İsteğe bağlı olarak ezen veya ezilen olunabilen bir tahakküm yapısı, bir iktidar şekli mümkün olamayacağından, eğer cinsiyet kimlikleri arasında beyan ile geçiş yapılabiliyorsa ne patriyarkadan ne de ikili cinsiyet rejiminden bahsedilebilir. Dış dünya ile ilişkisi sadece beyan ile olması toplumsal statünün mümkün olmaması dışında, böyle bir politik sorun da ortaya çıkarıyor. Bizi patriyarkayı yok saymaya götürüyor Ayrıca deminki örnekteki “yalan” veya genel olarak translara yönelik “sahtelik” iddiaları sadece bu cinsiyet kimliğinin subjektif tanımı halinde mümkün olabilir. Toplumun belirlediği bir toplumsal statüye ilişkin “sahtelik” iddiası, en azından o toplumsal statünün belirlendiği norm açısından o statünün sahteliğini tanımı gereği üretemeyecektir. Zaten toplum ilgili ferdi o statüye sokmaktadır, statüyü ilgili toplumsal norm üretmektedir. Sahtelik iddiasının olabilmesinin tek yolu bu beyana dayalı subjektif cinsiyet kimliği hissi argümanıdır. Transların sürekli karşılaştığı “sahtelik” veya “pass olma/olmama” baskısı cinsiyet kimliklerinin içten gelen subjektif his olduğu iddiasından beslenir.

Cinsel farkı öne çıkarmak; bu farkı verili ve değişmez görmek değildir. Tam tersi kurulan ikili cinsiyet rejiminin yıkılmasını önünü açar bize. Artık pembe ve mavi kutulara tıkılmamanın yolunda ise bu kutuların toplumsallığını reddetmemek yatar. Bunu reddeden gruplar deyince akla yurtdışında “incel” vb., gruplar geliyor ve bir benzerini de ülkemizde nafaka zombileri vd., gruplarda sıkça görmekteyiz. Bu gruplar kadın dendiği için ayrımcılık yapıldığını ve insan denmesi gerektiğini savunmaktalar. İnşanın sözdeliği ve dezavantajlı grubun toplumsal statüsünün reddi burada ortaya çıkar. Cinsel fark ve üstüne bina edilmiş hiyerarşi yok sayılır. Yukarıda açıklandığı üzere patriyarkayı ve cinsiyet kimliğinin bir toplumsal statü olduğunu yok sayma kabul edilirse, olmayan statünün siyaseti de olamayacağından, mücadelesi de olamaz.

Bir toplumsal statü olarak cinsiyetin/toplumsal cinsiyet kimliğinin, fertlerin subjektif hisleri ile belirlendiğini söylemek de bunu tahakkümün olmadığı bir alanda kurmak olacaktır. Şöyle ki; zaten ikili cinsiyet rejimini bize burada seçme hakkı vermemektedir. Kişilerin patriyarkanın koyduğu normlar dışında hareket edebilme özgürlüğünün ve bu rejimin yarattığı eşitsizlikleri hakkaniyete kavuşturmanın mücadelesi olan feminizm ve genel olarak kimliklerin ürettiği normların iktidar ilişkilerini zorunlu kıldığını söyleyen queer, eğer bu statülerden sadece kişisel hislerimizle veya bu hislerin beyanı ile çıkabiliyor olsaydık anlamsız olmaz mıydı? Erkeklik ve kadınlık zaten bize zorlanan değil, kendi hissettiğimiz şeyler ise bu nasıl bir iktidar oluşturabilir?

Toplumsal statü olarak cinsiyeti seçemiyor olmayı bir gerçeklik olarak ifade etmek, bizi bu kutuların içine sıkıştırmaz. Hiç bir fert tek başına o zaman ve mekanın soyutlanmış ideal cinsiyet kimliğine karşılık gelmiyor, zaten gelemez de. Aşkın varlıkları olmayan bu kimlikler davranışları belirlemediği için bu düzen zaten değişmeli diyebilecek iken, patriyarka ile neredeyse eş anlam alanını gösterecek kadar iç içe geçmiş ikili cinsiyet rejiminin kendisi, bu kimlikleri ve kimliklere bağlı roller ile hiyerarşiyi kuruyor. Kişinin cinsel organı bebekle mi arabayla mı oynayacağından ev-içi emeği kimin üstleneceğine kadar belirlememeli demenin mücadelesini vermek bu kimlikleri ve dolayısıyla bu tahakküm düzeninin yıkmanın mücadelesini vermektir. Kadınların saçı uzun, erkeklerinki kısa olurun karşısında durmak var iken, bütün bu rolleri değişmez kabul etmek bunları siyaset alanının dışına itmektir.

Bu tartışmanın önemi izleyeceğimiz siyasi yöntemi de belirleyecek olmasındadır. Cinsiyet kimliklerine dair tek bir anlatı üreten cinsiyet kimliğinin doğuştan gelen ve subjektif bir his olduğu iddiası, doğru siyasi yöntemlere erişmemizi engellediği gibi aşkınlıktan gelen genelleştirici tavrı ile fertlerin özgürlüğünün önüne geçmekte. Patriyarkanın kurduğu normları başka bir formda ayakta tutarak, fertlerin farklılıkları ile var olması yerine ismi değişmiş başlıklarda aynı normlar altında ezilmesinin önünü açmaktadır. Siyasi yöntem değişikliği açısından, bunun nasıl büyük meselelerde daha farklı bir boyuta taşınabileceğine dair kendi fikrinizi oluşturmanız için kasıtlı küçük seçilmiş, bir örnek vereceğim. Doğuşta kadın atanmış trans bir youtuber’ın başına gelmiş bir olay bu. Kılık kıyafet yönetmeliğinde cinsiyete bağlı farklılık olan bir kurum düşünün. Kurumda kadınların topuklu ayakkabı ve elbise zorunluluğu var. Halihazırda kurulu olan ikili cinsiyet rejimi çerçevesinde cinsiyet kimliklerine ait olduğu düşünülen kıyafetler bir norma bağlanmış ve bedensel farklılıktan türetilen toplumsal anlamıyla cinsel fark bir eşitsizlik üretmiştir. Kadınlar işe topuklu ayakkabı ve elbise ile gelmek zorundadır. Feminist bir tepki buna cinsiyet odaklı bir ayrımcılık olarak bu kuralın kaldırılması gerekeceği olurken, doğuştan sabit cinsiyet kimliği savunan görüş kapsamında ilgili trans iş yerine kimliğine ilişkin olarak açılmış ve ilgili kıyafet zorunluluğundan kurtulmuştur. Kurumda ise cinsiyet temelli ayrımcılık devam etmektedir. Bu youtuber topuklu ayakkabı giymek zorunda kalmamıştır; ama uygulama aynen devam etmektedir[3].

Bu siyasi pozisyonun belirlediği yöntem tartışmalarını kişilerin kişisel deneyimleri hakkında atıp tutmamak için kasıtlı olarak uzatmayacağım. Yalnız belki de yine mücadele şekline ilişkin olabilecek bir noktaya değinmek istiyorum. Yakın zamanda bu tartışmaya ilişkin olarak “üslup” kelimesi çok fazla kullanıldı. Ton polisliği gerçekten haklı öfkeyi yok sayan ve yok saydığı için öfkeyi daha da arttıran bir olgu. Fertlerin verdiği tepki içeriğinden bağımsız olarak üslubu ile eleştirildiğinde bilginin nasıl üretildiğine dair toplumsal normlar üzerinden bir sınırlama getiriyoruz. Bu bir epistemolojik baskıdır. Fertler bilgi üretimine katkıda bulunurken üslupları sebebiyle “haklıyken haksız konuma düştüğü” iddia edildiğinde, o fertlerin bilgi üretimine ikna edici yollarla katılması engellenmiş olur. Ben bir üslup sorunundan çok içerik sorunu gördüm.

İçerik sorunundan bir tanesi bu tartışmaya özel olmayarak kullanılan “homofobik/transfobik” ifadeleri ile bunlar kadar yaygın olmasa da şakayla karışık olarak gelen “tedavi ol” söylemi. Bu kavramsallaştırmanın konuyu patolojikleştirerek sorumluluk alanından çıkardığını düşünüyorum. Nasıl cinsel şiddet uygulayan insanlardan bahsedilirken sapık, pedofili vd., sıfatlar kullanıldığında hayır diyor ve patriyarkayı, iktidar ilişkilerini gösteriyor isek; burada da aynı şekilde kişilerin sorumluluğunu kesen “tedavi olmak” gibi politik alanın dışına çıkaracak kavramlardan kaçınılmalıdır. Bunun yerini adını ya doğrudan ayrımcılık ya da buna gönderme yapan bir söz olarak kurabilmeliyiz.

Bu tartışmaya özel olarak söyleyeceğim içeriğe dair diğer sorun ise, çoğunlukla içeriğin olmayışıydı. Yukarıda açıklandığı gibi aşkına gönderme yapan düşünce, buna bağlı olarak üretilen düşünceleri ve bunların ifadelerini de aşkınlığa özgü ifade biçimlerine doğru çekiyor. Hakaret ve aşağılamalar öfkenin yansıması olarak bence kabul edilebilecek iken, eğer bunları bilgi üretimi veya aktarımı yahut en azından bir görünümü ile düşünceler takip ediyor ise bu anlamlı olacaktır. Hakaretin yanında bir argüman olmadığında sonrasında atılan slogan ise kimseye hiçbir şey anlatmıyor. Sloganı zaten benimseyen grup içi toplumsal puanları toplamaya yarıyor; ancak bu grubun dışarısında kalan kişilere zaten erişmediğinden veya erişecek bir içerik sloganda olmadığından “aktivizm” anlamında da sınıfta kalıyor. Eğer kesişimsel epistemoloji en yüksek sesi çıkaranın en doğru bilgiyi üreten olduğunu söylemiyorsa, dezavantajlı grupların kaynaklara erişiminin ve ikna edebilecek şekilde kendilerini “üslup” ile sınırlandırmadan ifade ederek bilgi üretimine katılımlarının nasıl sağlanacağının sorularını sormak gerekmez mi?

Sloganlar, hakaretler ve aşağılamalar yanında bilgi üretimi ile pekala bir öfke ifadesi olarak olacak; ama bunun olamamasının sebebinde bence özcülük yatıyor. Aşkın olan kavramların kişilerin doğuştan cinsiyet kimliği oldukları iddiası ve bu cinsiyet kimliklerinin kendinden menkul olması, bu kimliklerin bir özü olduğunu ve herkesin bir kimliği özünde barındırdığı iddiası ile birliktegeliyor. Özcü yaklaşımda niteliği gereği argüman üretebilme kapasitesi sınırlıdır. Bir şeyin diğerinin özü olduğu bilgisi ve buna bağlı diğer sorgulamaları küfür sayar. Bu sebeple de karşılığı içeriksizdir; çünkü zaten samimi olarak bu özcü yaklaşıma inanan bir insan için bu özün sorgulanması da içeriksiz olarak algılanır. Hatta bu bilginin daha ileri yarınların bilgisi olduğu, tarihin doğru tarafında durdukları veya bu bilgiye inancın kazanacağı da özcü yaklaşımlarda sıkça görülür. Nitekim cinsiyet kimliğinin doğuştan geldiği ve subjektif bir his olduğu iddiasında da görmekteyiz. Siyasi yelpazenin her tarafında çatışmanın kazanılacağının kesinliğine dair sloganlar, bilme yerine inanmayla ve özcülükle omuz omuzadır. Halbuki tarih artan eşitsizlikler ve haksızlıklar ile doludur. Tarihin sonuna gelmediğimiz gibi her ileriye dair olan daha eşit ve özgür olana doğru yahut hakikate doğru gittiğimiz anlamına gelmez. Gerçekten de bu yaklaşım cinsiyet tahayyülünde hakim yaklaşım olacaksa da, kitleselleşmesi ve norm haline gelmesi cinsiyet kimliğinin doğuştanlığı argümanını ne haklı ne de hakiki kılacaktır. Söylenen şeyin sesinin kuvveti veya söyleyenin gücü ile bilginin meşruluğuna inanmıyorsak, bu bir bilgi üretim metodu olamayacaktır.

Sonuç olarak, ikili cinsiyet kimliklerinin ve bunlara dair rollerin doğallaştırılması ile kendini meşrulaştıran patriyarkaya karşı bir mücadele alanı olarak feminizm ve queer bu kimliklerin sabitleştirilmesi fikri ile pekala taban tabana zıttır. Bu kimliklerin sabitliğini güçlendirmek herkesin bu düzen içinde daha da kapana kısılmasına katkı sağlayacaktır. Kişilerin hayatlarının, ne yaptıklarının, sorumluluklarının, ne giydiklerinin zaten cinsel organlarından veya anatomik özelliklerinden bağımsız olması mücadelesi verilebilecek iken bunları siyaset alanının dışına iten bir argüman, patriyarkanın ekmeğine yağ sürmektedir. “Erkek Fatma” yahut “karı gibi” diye yaftalamalar ile aynı yerden gelen bir argüman olarak kişilerin pratikleriyle ilgili ikili cinsiyet kimliklerinden birine yahut arasındaki spektrumda bir yere ait olduğunu söylendiğinde, ikili cinsiyet rejimi farklı görünümüyle aynen korunmaktadır. Kişilerin hayat pratiklerini özgürleştirmek yerine, sayısız cinsiyet kimliği yine bu ikili cinsiyeti doğallaştırmayı pekiştirdiğinde, sonsuz sabit kimlikler kurulduğunda cinsiyet kimliklerini kişilerin özünde bulduğunuzda aşkına atıf yapan, toplumsal varlığı olmayan bir siyaset çıkar. Bunun hakikatle bağı dışında da, bu anlatı patriyarkanın meşruluğunu sağladığı düzeni güçlendirdiği için besler. Patriyarkanın meşruiyet alanının genişletilmesi translar dahil herkesin hayatını sınırlandıran normların yeni görünümleri ile korunacağı anlamına gelir. Hem hakikat ile ilişkisi hem de siyasi alandaki bu çıkmazı sebebiyle transaktivizmi sadece bu yaklaşıma sınırlamadan düşünebilmeliyiz. Daha önce bu alan vardı, yine olabilir. Transfeminizme dair ve transaktivizme dair yılların birikimi bir çok başka alan da açıyor, bunları sadece bu düşünceye indirgemek akımın kendisine haksızlık olur.

Kimliksiz ve normsuz bir imkansızlığı düşünmek olarak queer tahayyül, normlara sıkışabilecek bir yerde değil. Bu sabit doğuştan cinsiyet kimlikleri, yeni dışlayanlarını üreterek queer’in hedefinde olan kimlik politikalarından çıkışı değil tam tersi aşkın özü olan kimliklerin politikasını yaparak, bizi daha da güçlü yeni normlar üretmeye götürüyor. Patriyarkanın kendini meşrulaştırdığı ikili cinsiyet rejimi anlatısının karşısında bu an çatışan gruplar bir ortaklık kolayca bulabilir. Bu anlatı karşısında dayanışma ile patriyarkaya beraber karşı durmanın ortaklaştırdığı yerde öğretmek yerine karşılıklı öğrenerek, her zaman aynı yerde olmadan ama yan yana durmayı bilerek mücadele verilebilir. Bu mücadelenin kendisi de zaten ezeli-ebedi meşrulaştırmasına sıkışmayan cinsiyet kimlikleri tahayyülü ile modernitenin de dışında bir siyaset alanı açarak daha özgür veya eşit bir yola yönelebilir.

1 https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/16/feminizm-ve-kimlik-siyasetinin-bedelleri/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/22/merhaba-ben-liberal-feminist/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/21/tebrikler-terfsiniz-cinsiyet-kimligi-aktivizmi/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/18/feminist-harekette-2-dalgadan-3-dalgaya-gecis-sancilari/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/18/postyapisalcilik-butler-ve-bedenler/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/16/transgender-dogma-naif-ve-freudla-uyumsuzdur/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/17/ikiligi-parcalamak-uzerine-bir-not/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/15/gender-kritik-feminizmin-anti-trans-aktivizmini-gormek/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/13/cis-feminizmin-iktidar-savasi/

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/08/12/hinc-ve-linc-siyaseti/

2 Suç ve cezanın şahsiliği de modernite ile sıkı sıkıya bağlıdır. 20.yy’ın başında dahi cezalandırma yetkisinin aile reisinde olduğu veya cezalandırılanın o ailenin reisi olduğu durumlar var. Kurumsallaşmış siyasi iktidar öncesi ise sorumluluğun ilgili fiilin sorumluluğunun failinden çok, failin ait olduğu cemaate ait olduğu fikri hem formel hukukta hem toplumsal normlarda yaygın olarak gözlenebilir.

3 https://www.youtube.com/watch?v=SCfdXOl-jVM

Ata Mert Binicioğulları

9'luk Çükler ve Dalga Geçme

2018-10-09T21:37:00.001+03:00

"Dokuzlar İzmir'den ayrıldı. Yaz ortasında kara süvari kılığında Isen nehrini geçtiler. Haritayı yapanı bulup alnından öpecekler."

Penisle veya penis boyutuyla dalga geçilmesi konusu sadece 'beden olumlama'ya sıkışıp kalmamalı. Bu bağlamda söylenecek şey oldukça belli ve tartışmaya da uzak zaten. Yalnız konuyu beden olumlamaya indirgemek, fallo-sentrizm üzerinden söylenegelen nice iktidar anlatısını gözden kaçırmak olur. Bu indirgeme üzerinden, 'dalga geçme' pratiğine dair kesin bir kategorik pozisyon alınırsa, pratiğin toplumsal cinsiyet normlarını güçlendirdiği ya da yıktığına dair olası tartışmayı da engeller.

Söylemin bağlamı üzerinden normla/iktidarla olan mücadelede stratejik olup olmadığı deşilmelidir. Stratejik kelimesi burada eril tahakküm ile ve/veya toplumsal cinsiyet normları ile mücadele dendiğinde özel bir anlam kazanır. Eril tahakkümün alanında kurulan meşruiyet sabitlik ve sertliğe atıf yaparken siyasi yöntemlerini de bu şekilde yargılar. Bu göz önüne alındığında; toplumsal cinsiyet normlarını yıkan pratiklerin de evrensellik iddia eden sabitlere değil de, belki de anarko-queer siyasi yöntem olarak da nitelendirilebilecek, akışkan ve stratejik politik eylemlere dayanmasının gerekli olduğu dahi söylenebilir. Dalga geçen söylem pekala stratejik olarak 'büyük penis-erkeklik-iktidar' bağını yıkıcı bir şey de olabilir. Hatta dalga geçmenin kendisine kategorik olarak karşı çıkmanın, 'büyük penis-erkeklik-iktidar' bağını kopmaz gösterdiği de iddia edilebilir. Şöyle ki, dalga geçmenin dahi bunu doğrulayacağını söylemek, aslında bu bağın kopmaz olduğunu, "doğal" olduğunu, iddia etmek olabilecektir. Bu bağlamda ilgili dalga geçme başka bir kudretin olabileceği imgesi sunan bir performansa dönüşebildiğinde; iktidarın büyük penisle ilişkisinin doğallığını parçalayan, meşruiyetinden soyan ve çıplak bir şekilde normu gözümüzün önüne seren bir "gösteri/spectacle" olacaktır.

Tartışmayı başlatan "Similyatör" haritası ve bu haritaya da bağlı olarak yapılan 140 Journos videosunda toplumsal cinsiyete dair normların pardosinin yapıldığı aşikardır. Parodik bir performans, bir gösteri(spectacle) olarak, normları ve iktidar ilişkilerini ortaya çıkarabilen ve onları meşru kılan perdeleri indiren bir direnme biçimi, hakim normları destekleyen değil yıkan bir politik eylemdir. Yani burda aslında soyup soğana çevirilen küçük penisler değil, penislerin büyük olması gerekliliğidir. Yüze vurulan şey de, 'büyük penis-erkeklik-iktidar' şeklinde kurulan bağın abzürtlüğüdür. Gösterinin; kişilerin, başta cinsiyet kimliği olmak üzere yalnız onunla sınırlı olmayarak, toplumsal rolleri ve penis boyutlarıyla arasındaki ilişkiyi ve cinsel organı üzerinden kendini ifade edişini tiye aldığı söylenebilir. Röportadaki kola şişesi örneği başta olmak üzere, "Erkeklik satıyorsanız aslında sikiniz küçüktür." ve "Büyük sikliler herkes görsün istiyor kocaman olduğunu." ve erkekliğin penis boyuyla okşandığı ifadeleri aslında neyle dalga geçildiğini çok güzel bir şekilde gösteriyor: rezil olmaktan korkan küçük penisli erkeklerin kendi penislerini büyük olarak ifade etmesi ya da gerçekten büyük zannetmeleri.

Dalga geçmenin çükleri küçük diye marjinalleştirilen erkeklerin daha da marjinalleştirilmesine hizmet ettiği iddiasında ise şöyle bir problem olduğunu düşünüyorum. Erkekliğin ne olduğu sorusunun cevaplarından biri "büyük penis", yani ne olmadığı sorusunun cevaplarından biri de "küçük penis" ise; en azından bu alanda marjine itilmiş olan grubun daha da dışarı itilmesi "büyük penis-erkeklik-iktidar" bağının abzürtlüğünü daha da ifşa eden bir siyasi eylemdir. Toplumsal alanda, penislerinin görünür olmadığı her alanda erkeklik atanan bireylerin bir anda "iktidarsız"(gerek ereksiyon, gerek tahakküm bağlamında) addedilen bir alana itilip "erkek olmayan"a nasıl da dönüşebildiklerini ifşa eder. Aynı zamanda kimliklerin sadece beyan edilen veya ifade edilen olarak sabit olmadığı değil de, atanan kimliğin de göçebeliği bu şekilde ortaya çıkarılır. Küçük penislilerin erkeklikten marjinalize olmaları erkekliği yıkıcı bir yerden kullanılmış olur, aksi halde sadece neden bu kişilerle de iktidarınızı paylaşmıyorsunuz sorusu sorulmuş olacaktır. İktidarın yapısının köküne dair bir direnme, dalga geçmeye karşı çıkan söylemden çıkamayacaktır.

Bu bağlamda penis boyuyla dalga geçmeyi sadece beden olumlama üzerinden değerlendirmek yerine, parodik bir performans içeren gösteri olarak toplumsal cinsiyet normlarının meşruiyet ayaklarını yıkan bir siyasi faaliyet olarak değerlendirmek erkekliğin kendisine karşı güçlü bir araç olarak sabitliğe dayanmayan bir politika üretmek olabilir. Ayrıca zaten çok zevkli ve komik. :)

https://twitter.com/ladyvitasolos, https://twitter.com/Tontis_Feminiz, https://twitter.com/burcin_ttk ve https://twitter.com/suspicatur aralarında olan tartışmanın düşündürdükleri.

Liverpool, Baltimore, İsyan

2018-08-22T12:37:00.001+03:00

2011'de İngiltere'yi saran isyanlar çıktığında Liverpool'daydım. Bu video ile oradaki alakalı bir ders için, isyanın sebepleri ile ilgili bir sunum yaptığımda hocadan ve kimi öğrencilerden aldığım tepkiyi hatırladım. İşin ilginç yanı şu; 1981'de İngiltere'de birebir aynı şehir ve mahallelerde aynı isyan yaşanmış. Bu isyanı "ders alınması gereken eski ırkçı günler" olarak hatırlıyorlar. Liverpool'da Atlantik köle ticareti üçgeninin Avrupa yüzü olarak köleliğe ilişkin bir müze var. Müze kronolojik sırayla ilerlerken en son bu 1981 isyanlarıyla bitiyor. Yani resmi anlatı dahi o dönemdeki isyanlar ile ırkçılık arasındaki bağları kuruyor. Hatta sınıfta bir başka öğrenci de bu 1981 isyanından bahsetti sunumunda. Çok da takdir topladı, kurduğu ırk ve sınıf bağlantısıyla, benim o sırada güncel olarak yaşanan isyana ilişkin bu bağı kurmam ise anlaşılmadı.

Tekrar söylüyorum, İngiltere'nin her yerinde tamamen aynı şehirlerde aynı mahallelerde çıkıyor isyanlar. 2011 isyanına dair, polis gözetiminde bir kişinin öldürülmesine ilişkin protestoların medyada yer alıp almadığına dair gazeteleri taradım. Hiçbir şey bulamamakla beraber, şimdi hatırlamak için tekrar olayları arattığımda kimi önde gelen yayın kuruluşların olaylardan bahsederken bu kısımdan bahsetmediğini gördüm. Sadece bir yerleri yakarsalar medyanın dikkatini çektiklerini ve o zaman dahi bağlamından koparılmış şekilde sunulduğunu, polis şiddetinin sadece daha çok kızıştırdığını ve senelerde birikmiş gerilimin böyle yansıdığını anlattım. Sınıftaki kimileri ve en önemlisi hoca(ki kendisi de Hintli azınlık idi), bu insanların sadece ortalığı yakıp yıkmak isteyen irrasyonel kişiler olduğunu iddia ettiler. Etrafa verilen zararda dahi seçicilik vardı. Mesela pahalı arabalara saldırılıyor, ucuz arabalar bırakılıyordu. Zincir veya büyük dükkanlar zarar görüyor, ufak yerel dükkanlara dokunulmuyordu. Bunun hem sınıf hem ırk meselesi olduğunu, aralarından bir kişi polis eliyle öldürüldüğünde ve bunu günlerce protesto ettiklerinde ne ölümün ne eylemin medyada yer bulmadığını; ama bir cam kırdıklarında anında uluslararası medyaya kadar gözükebiliyorlardı. Başka seslerini duyurabilecek yol gerçekten kalmadığını ifade ettiğimde ise, artık saçmaladığıma karar verilmişti.

Dersin adı "Power, Culture and Society" idi. Dersin içeriği olan şeyleri güncele uyarlayıp, geçmişe sıkışmayınca tepkiler ne kadar farklılaşıyor. Nice olay da hem bizim memlekette, hem elde böyle olacak; sonra ben demiştik diyeceğiz de bir işe yaramayacak.

İdam ve Hadım - Eril tahakküm uğruna şehit edilecek erkekler.

2018-07-12T11:16:00.000+03:00

Toplumumuzda ne yazık ki, idam ve hadıma yönelik tartışmalar tekrar alevlendirilmiş. Kimi kesimler kendi siyasi emelleri için, toplumun geniş kesimlerine hitap edebilecek 'çocuğun cinsel istismarı' gibi konulara yönelik haberleri ön plana çıkarmakta ve bununla kendi siyasi emellerine uygun düşecek ceza infaz araçlarına yönelik tartışmalar yaratmaktadır.

Bu araçlardan biri de idam. İdam, yani devletin hukuka uygun bir şekilde öldürmesi, tek bir şeye yönelen bir fiildir; ilgili bedene. İdam, kişiyi onun asli varedicisi olarak görülen bedeni üzerinden cezalandırır. Mutlak anlamda sorumlunun kim olduğu bellidir, diğer her şey tali dahi değildir. Bu anlamda idam ile cezalandırılan kişinin kendisi ve bedeni arasındaki ilişki devam etmediğinde sorunun çözüleceği iddiasını taşır. Bu da kişilerin tamamen kendinden menkul bir 'hür irade'si olduğu inancının tabii sonucudur. İdam ile bu ferdin 'hür iradesi'nin artık, 'bizim dünyamız'a etki etmemesi sağlanmış olur.

Tartışılan bir diğer araç ise kimyasal hadım. Hadım ise münferitleştirme anlamında benzer, bir iddia taşısa da iradeye bakışında ayrışır. Hadım cezası verilen suçların, ilgili bedenin doğal sonucu olduğu iddiasındadır. Doğal olduğu için, siyasi/sosyal alanda tartışılabilir değildir. Biyolojik bir değiştirilemezdir. Bu sebeple, beden dönüştürülmeli/değiştirilmelidir. Bedenin bu değişimi ile kişinin hala aynı kişi olduğu iddiası dışında, bu 'doğal' olan ve bedene dair alanın kişinin 'hür iradesi'yle kontrol edememesi iddiası ile de hadım, idamdan ayrılır.

İkisinde de ortaklaşan kavram bu fiillerin devlet eliyle işlenmesini hukuki kılan şeyi, suçu, sadece ve sadece faile yüklemesidir. Suçu ve suçluyu toplumdan uzaklaştırır, suçluyu canavarlaştırır ve suç kaf dağının ardında erişilemez tanımadığımız bir şeye dönüştürülür. Bunun böyle olmasının çok önemli de bir işlevi vardır. Bu şekilde toplumdaki iktidar ilişkileri sorgulanmaz, toplumun sağlıklı ve iyi olduğu iddia edilebilir ve mevcut tahakküm de devam eder. Tahakkümün korunması için, iktidar ilişkisinin varlığı adeta sansürlenir. Siyasi sorumluluk hiç olmamış, sadece bireyler ve hatta bazen onların iradesi dışında bedenleri sorumludur.

Türkiye aslında suça, hatta şiddetin toplumsal cinsiyet yüzüne, dair yabancılaştırmaya hiç de yabancı değildir, benzer bir dezenformasyon senelerce "namus cinayetleri" üzerinden yapılmış ve "gelenek" söylemi ile bir 'onlar'(Kürtler) ve 'biz' ayrılığı yaratılmıştır. Bu iddiaya göre, bir kısım erkekler gelenek ile öldürürken, bir kısım erkekler 'cinnet' ile öldürmüştür. Şiddetin toplumsal cinsiyete ilişkin temelleri bu sayede sorgulanmamış ve eril tahakkümü korumak için, bir başka iktidar ilişkisinden etnik ayrımcılıktan yararlanılmıştır. Bugün de bu ayrıştırma kişilerin "pedofil" olduğu iddiası ve bu kişilerin toplumun dışında münferit "sapık"lar olması üzerinden sağlanmaktadır. Bu kavramlarla kişilerin durumu patolojikleştirilmekte, tartışma siyasetin alanından çıkarılıp tıbbın alanına sokulmaktadır. Bu 'hasta' kişilerin tedavi edilemez olduğu iddiası üzerinden idam veya tedavi edilebilir olduğu iddiası üzerinden hadım savulmaktadır. Suçu 'hastalık' olarak tartıştığımızda, geriye siyasi bir alan kalmamaktadır.

Şiddet ve şiddet tehditi, eril tahakkümün üreticilerinden/yeniden üreticilerinden iken, aynı zamanda bu tahakkümün de ortaya çıkardığı bir şeydir. Başkaları üzerinde söz söyleme, onlar üzerine eyleyebilme yetisini kendinde görmek olarak kısmen özetlenebilecek "erkeklik" pratiklerinin de bir parçasıdır. Bir başkasının bedenine müdahele etme, üzerine eylemek tam anlamıyla tipik bir "erkeklik" pratiğidir. Erkeğin erkek olmayan yahut kendisi kadar 'makbul erkek' olmayan diğer herkes üzerine hak sahibi olduğu iddiası devletten okula, aileden medyaya çeşitli söylemlerle tekrar edilmektedir. İkili cinsiyet tanımlamaları üzerinden kurulan bu iktidar ilişkisi de sürekli doğallaştırılarak hem meşruiyeti sağlanmış hem de siyasal olarak tartışılamaz hale gelmiştir.

Her türlü suç için toplumsal bağlamından bahsedebilecek iken, toplumsal cinsiyet temelli şiddetin, sadece ve sadece faile bağlanması sorunu çözmeye yönelik değil, yalnızca intikam hissini tatmin etmeye yöneliktir. Bu sayede eril tahakküm de doğallığını koruyacak ve devam edecektir. Bu anlamda iktidarın toplumsal cinsiyet yüzü ile doğrudan doğruya bağlantılı bu eylemlere münferitmiş gibi yaklaşmanın sorunu çözmeyle hiç bir alakası olmadığı zaten alenidir.

Tecavüz üzerine kamusal söylemin kendisi zaten bir denetim biçimidir. İffetlilik üzerinden kimlere tecavüz edilebileceği tanımlanır. Tahakkümü güçlendiren yaygın söyleme göre, iffetli olmayanların "rızası var" olduğundan tecavüz söz konusu olamaz; ancak bir 'masumiyet' atfedildiğinde tecavüz olabilir. Bu "kendini tutamama" söylemiyle de paralel ilerler. Kendilerini kontrol edemeyen erkekler dayanamadıkları için hadım edilmelidir. Tecavüzün bir kısmını meşrulaştıran söylemin, diğerini de münferitleştirerek suçun toplumsal yönünü görmemekten de öte, bu tecavüzün kendisinin sebebi olan tahakküme hizmet ettiği pekala görülebilir.

İdama karşı çıkanlar içerisinden de iki farklı söylem kesinlikle rahatsız edici. Birincisi, geri alınamayacak ve tazmin edilemeyecek olması üzerinden yapılan karşı çıkış. Bu söylem yargılamada hatalı karar çıkabileceği; ancak ölen kişinin parasal olarak dahi tazmin edilemeyecek olması üzerinden yapılan bir iddia. İkincisi ise, idamın "insancıl" yahut "ahlaki" olmadığı üzerinden yapılan karşı çıkış.

Birinci karşı çıkış suçun toplumsal yönünü yok sayan, kişinin 'hür iradesi'ni adeta vahiy gelirmişçesine karar vermesinde bir problem görmeyen yahut görüyorsa dahi, bunu vazgeçilebilir gören bir pozisyon olarak problemlidir. Geri çekilerek muhalefet etmenin, olası uzlaşmada, buluşulan pozisyonu kaydıracağına dair aktivizme yönelik pratik argüman dışında, yargılamada hata olmadığında idamı kendiliğinden haklı görmektir. Bu anlamda aslında, idamı meşrulaştırıcıdır. Sadece uygulamasına yönelik bir çalışma yapılmasını söyler.

İkinci karşı çıkış ise, aslında idamı tartışmamaktadır. İdamın "insani" yahut "ahlaki" olmadığı argümanı, bize doğrudan doğruya hangi fiillere idam cezası verilmesi gerektiğini de söyler. İdamı değil, ahlaksızlığı tartışmak üzerinden alınan pozisyona şöyle bir cevap verilebilecektir; eğer işlenen suç idamdan daha "ahlaksız" veya "insanlık-dışı" ise, idam kendi kendini meşrulaştıracaktır. Aslına bu şekilde meşrulaştırılmış cinayetler ülkemizde zaten bolca işlenmektedir. Linç edilen kişiler, öldürme fiilinin kendisinden daha "ahlaksız"dırlar. Hrant Dink veya Tahir Elçi öldürülür ve hakim söyleme göre bu ahlakidir; çünkü "devlet-düşmanı" olduğu iddia edilen pozisyonları, idamın kendi ahlaksızlığını aşar. Bu anlamda "ahlak" veya "insanlık" üzerinden idama karşı çıkılamaz; her hangi bir değerler sisteminde bir başka fiil idama göre o kadar ağır bir "ahlaksızık" içerebilir. Bu idam ve ilgili fiilin ahlakilik kıyaslaması dışında bizi bir yere götürmez. Bu anlamda ilki için söylenebilecek geriye çekilmiş bir pozisyon dahi değildir, idama ilişkin bir pozisyon değildir.

Sonuç olarak; erkek şiddetinin yöneldiği bireylere dair devlet, erkek kimliğine de uygun olarak, bir koruma mekanizması pekala sağlamaz. Bu korumama, eril tahakkümü ortaya çıkarma riskini beraberinde taşır. "Masumiyet" atfedilebilenlere, mesela çocuklara, uygulanan şiddet "doğal" görülmediğinden bu duruma eril tahakkümü korumak için müdahale edilmelidir. İşte "doğal" iktidar ilişkisini bozanlar da "doğaları gereği"(biyolojileri gereği) kendilerini tutamadığı iddia edilen "sapık"lar olacaktır. Bu "hasta" konumuna getirilmiş erkekler artık, erkek devletin gerçek kişi erkeklerle olan dayanışmasının dışına itilir. Bu "sapık" erkekler, erkeklik için feda edilecektir. Eril tahakkümün şehitleri olacaktır. İdam ve hadım da tam da budur ve bu sebeple karşı çıkılması gerekir. Suçun toplumsallığı üzerinden kurulmayan argümanlar, idama karşı çıkıyor olsa dahi korunabilecek pozisyonlar olamaz.

Handmaid's Tale ve İktidar Üzerine Kısaca Düşünceler

2017-07-28T00:09:00.000+03:00

Handmaid's tale alışılageldik distopyaların, hatta bir çok siyaset üzerine konuşmanın kaçırdığı bir noktaya dört elle sarılıyıor: cinsiyet. Siyasi iktidarın tanımında bir uzlaşma mümkün olamayacaksa da; en azından yasayı koyma gücünün, yani Leviathan'ın asasının, varlığı çoğunlukla kabul edilecektir. Normu(yani istisnayı) belirleme gücü iktidardır, dersek büyük ihtimalle eksik; ama yanlış olmayan bir tanım olacaktır. Bu siyasi iktidarı elinde bulunduranların, ünvanları ne olursa olsun. Bu belirleyicilerin bir diğer adı daha vardır: Erkek(tabii ki bireyler değil kast edilen). Sadece erk sahibi anlamıyla yapılacak dümdüz bir yorumla değil, çoğunlukla kuramsal ama dayanağını tarihten alan bir gerçeğin yansımasıdır bu kelimenin böyle kurulması.

Gelelim dizinin kendisine, dişiler iki kategoriye ayrılmış durumda: Doğurgan olanlar ve doğurgan olmayanlar. Dolayısıyla kadının korkutucu yaratıcılığına ilişkin erkeğin kendini insanlığın kendisi olarak görerek var etme çabası, o gruplardan doğurgan olana yönelirken; doğurgan olmayan kadın ise, sosyal hayattan işlevsiz görülerek adeta silinmektedir. Ancak doğurgan olmadıklarından bir tehdit unsuru değildirler ve bu silinme işlemine özel bir çaba harcanmaz. Doğurgan olmayan kadın, yaratıcı olmadığı için daha az korkulur ve erkek hakimiyeti uğruna dışına itildiği insanlığa biraz olsun yaklaşırılmışsa da, erkek de olmadığı için merkeze gelmesine de pekala müsaade edilmemektedir. Doğurgan kadınlar kutsallaştırılmış, yani zorla toplumun dışına itilmiş, bir çeşit sürgüne gönderilmişlerdir. Kutsallaştırılmış Handmaidlerle, arkaik toplumlardaymışcasına, iletişimin çok sert ve belli kuralları vardır. Bütün bu ritüeller yeni düzenin anlamlandırıcılarıdır.

Gilead'daki toplumu şu şekilde üçe ayırabiliriz: kadınlar(doğurmayan dişiler), kutsal kadınlar(doğurgan dişiler) ve insanlar(erkekler). Bu ayrım, erkek ve erkek olmayan ayrımının antropoloji'de bulunacak doğurganlığa ilişkin köklerine çok gerekli bir vurgu yapmaktadır. Yukarıda da belirtilen korkutucu yaratıcılığın kaynağıdır bu doğurganlık. Gerçekten de, karmaşık toplumlarda görmenin daha zor olduğu cins hakimiyeti, basit toplumlarda daha kolay gözükür ve Gilead karmaşık bir toplumda basit toplumlardaki kadar görünür olsa nasıl olurdu sorusunun olağanüstü bir cevabıdır. Kadınlar, dişiliklerinin tanımlandığı doğurganlık açısından dahi, erkeklere bağımlı kılınıyor ve her alanda özerkliklerini kaybediyorlar. Daha doğrusu dünyamızın toplumlarına bir büyüteç tutularak bu ilişki çok daha çarpıcı bir şekilde gösteriliyor. Bunun bir görüntüsü kısır eşin çocuğunun ebeveynlerden sadece babayla biyolojik ilişkisi olmasıdır. Kadının çocuğu olması, eşinin spermine bağlıdır. Yaratıcılığı denetimine almaya ilk toplumdan başlayan erkek, burda doğrudan doğruya kendine bağlandığı bir sosyal norm inşa ediyor. Diğer bir görüntüsü ise handmaid ile “baba”nın ilişkisindedir. Handmaid'in doğurmak dışında hiç bir işlevi yoktur. Kadının “alet-beden”inin muazzam bir gösterimi olan bu durumda yaşanan şey, Gilead toplumuna göre tecavüz değil, dini bir ritüeldir. Handmaid'in bu ilişkiye girmeye moral bir zorunluluğu olduğu düşüncesi pratik nedenlerle hakim kılınmıştır. Erkeğin, yaratıcılığı böylesine denetime alınmasından pek tabii olarak; kürtajdan doğum kontrole, nice oldukça güncel konuya ilişkin mesele ortaya çıkarılabilir. Yalnız bu ve benzeri dizinin çeşitli noktalarından çıkarılabilecek olan bariz noktalara pek de değinmek istemiyorum. Zaten yazının kapsayıcılık iddiası da yok. Ancak söylenmesi gereken bir şey var ki; bütün bu denetim ilişkisinin normdışı alanda değil, sivil alanda yapılıyor olması, meşrulaşmış şiddetin günümüz için tekrar düşünülmesine en yardımcı olacak yanlarından biridir.

Handmaidler “red center”da içinde işkencenin de olduğu, sert bir eğitimden geçerler. Karmaşık toplumlarda da, basit toplumlarda da görülen: kadının çok boyutlu ve çok baskıcı bir cinsel ğitim sürecinden geçirilerek, üreme alet-bedenine dönüştürülmesi burada söz konusu olur. Handmaidler psikolojik ve fizyolojik yapılarının karmaşık ve eksiksiz bir biçimde terbiye edilip yönlendirilmesine dayanan ve üreme işlevinin denetlenmesine yönelik bir cinselliğe burada zorlanır. Handmaid'lerin bedeninden öte bir kimliği olamayacaksa da, bedenleri onlardan başka bir şeydir. Gilead'da kadının cinselliği tabii olandan soyutlanarak yeniden, yeni sosyal düzlemde yaratılır. Dişi ve kadın aşağı yukarı burada ayrılır. Kısır kadınlar ve handmaid kadınlar arasında adeta artık iki yeni cinsiyet olmuş. İkisi de erkeğin altında olsa da; en tehlikeli olan doğurganlar, bu yeni sosyal düzende de en alta itilmişlerdir.

Anlatıya dair problemler de pekala var; şöyle ki Gilead yeni kurulduğu için bu yeni sosyal düzen daha tam anlamıyla yerleşememiştir. Bu durumda, günümüz için söyleyebileceğimiz şu gerçek sanki yokmuş gibi olur: kadınların da erkeklerle beraber günümüzde, hakim erkek idolojisinin değerlerini beraber benimsemiş oldukları. Yahut katastrofi öncesi kapitalist düzenin idealize edilmesine yakın bir şekilde güzel eski günler anılmaktadır; sanki bütün bu distopyada görülenler gündelik hayatın dikkat çekmesi için bir mercekle büyütülmüş halleri, sembolleri, değilmişçesine.

Yalnız yine iktidar üzerine konuşurken aleni olarak cinsiyetten bahsetmenin önemi o kadar büyük ki. Şöyle ki; yukarıda iktidarın en azından norm/istisna belirleyici olduğu konusunda çoğunluğun uzlaştığını düşünerek, ilk evrensel norma gitmemiz gerektiğini söylüyorum. Tabiattan kültüre, sürüden topluma(kelimelere takılmayalım bence de sıkıntılı ifade ikisi de) geçerken ilk norm neydi diye düşünürsek en makul cevap haram cinsel birleşme yasağıdır. Gerçekten de antropolojik çalışmaların bize gösterdiği şudur ki, tüm insan topluluklarında evrensel/ortak bulabildiğimiz ilk norm, ensest yahut haram cinsel birleşme yasağı şeklinde adlandırılabilecek yasadır. Toplumdan topluma içeriği ve kapsamı değişse ve bir tarihi gerçek olarak hepsinde bunun ilk norm olup olmadığını bilmesek de, buraya kadar olan bilgi bu normun en olası ilk norm olduğunu ortaya koyar. Ve bu yasakla, akrabaların isimleri, ailenin kuruluşu, sivil toplumun yaratılışı; erkeğin insanlığı tekeline alıp bir sözleşmeyle kadını yaratması gerçekleşir. İçindeki bireylerin toplamından daha fazla olan toplumun kurulması ve kadının nesneleştirerek gruplar arası değiş tokuş nesnesi hale getirilmesi tarihte dondurduğumuz bu ana dayanır. Kısacası bu kural koyduğu an yaratılmıştır erkek ve kadın. Yani sosyal olan en azından bir norma bağlı yaşayan insan topluluğu ise, erkek bu normu belirleyen yani hükümdar olmuştur. Penisliler erkeğe, vajinalılarsa kadına bu kuralla dönüşmeye başlar.

Bütün bunlardan anlaşılabilecek olan temel şey; İktidar ve iktidar ilişkisinin erkeğe dair olmasıdır. Anayanlı toplumlar olup anaerkil toplum gösterememiz de belki bundandır ya. Yalnız belki açıkça söylemek gerek, bu tespit "kadınlar doğa/biyolojik olarak erkeğin hükmüne girmelidir"in değil, tam tersi sosyal olarak oluşturulmuştan da öte; "sosyalliğin kurulmasıyla bu iki kavram birbirinden bir iktidar ilişkisiyle ayrılmıştır"ın tespitidir. Ayrıca ilk sözleşmeyi kuranlar kuramsal olarak doğrudan doğruya erkek bireyler olsa da; iktidarın asıl sahibi erkek bireyler de değil; bu bireylerin de altında ezildiği, bir kurum olarak erkeklik olacaktır. Bu sosyal sözleşmeci yaklaşım bir tarihi gerçekliği anlatmıyor olsa da, iktidarın yapısı gereği erkek olduğunu bize göstermek için doğru bir yöntemsel araç olacaktır.

Yani iktidara dair konuşmak istediğimiz her durumda aslında zaten cinsiyetlere ilişkin konuşuyor olsak da; bunun aleni ifadesi doğru bir karşı çıkış yapmak için fazlasıyla kritiktir. Sonuç olarak düzene dair her itiraz cinsiyet bağlamında da düşünülmelidir. İktidarın erkekliğine parmak basmadan yapılan her iktidar yorumu, insanı erkeğe sıkıştıran görüşün bir parçası olmaktan çıkamayacaktır. Erkeklik iktidarın ta kendisi olduğundan, her karşı çıkış erkeğe karşı çıkıştır. Ve Handmaid's tale, bunu bastıra bastıra gösterdiği için özeldir.

Bir bebekten bir katil yaratan karanlık

2017-01-20T23:04:00.000+03:00

10 sene önce 19 Ocak günü; her cuma olduğu gibi Bursa'ya, eve, dönmek için Pendik'ten feribota binecektim. Yalnız feribot iptal olmuş, iskelenin önüne minibüsçüler doluşmuştu. Yalova'da minibüsten inip Bursa otobüsüne geçmeden tuvalete girdiğimde almıştım haberi.

Yıldırım Bayezid Interact Kulübü'nde kendi dönemim dışında fiilen başkanlık yaptığım bir kaç seneden biriydi. Mekanlarda "Coffee News" adında bir yayın standlarda mekanlara gelen kişilerin okuması için beklerdi, "Gaste"nin ve "20 Dakika"nın da çıkmasına daha bir sene kadar vardı. Kendimiz benzer ücretsiz ve yerel ufak bir yayın hazırlamak istemiştik. Adını hatta biz de "Gaste" koymuştuk.

İlk yazının konusuna ilişkin kafamda hiç tereddüt yoktu; Hrant'tan bahsedecektim. Sonuçta o zamanlar daha her gün üç bomba patlamıyordu. Yazmak/bahsetmek dediğime de bakmayın, çoğunluğu Wikipedia'dan kopyalanıp yapıştırılmış ufak bir biyografiden başka bir şey de değildi metin. Yanına da ufak bir vesikalık fotoğrafını yerleştirdik.

O gasteyi biz gerçekten basabildik, dağıtım olarak ilham aldığımız "Coffee News" gibi mekanlarda standlara koyma yolu seçilmişti, ilk o zaman kimi mekan sahipleri karşı çıkmıştı; 'görüş' gerekçesiyle. Daha sonra hami kulübümüz olan Yıldırım Bayezid Rotary kulübü'nden bir kaç kişi de keşke 'siyasi' olmasaydı demişti.

O günden bu yana keşke siyasi olmayarak bir bebekten bir katil yaratan karanlık büyüdü de büyüdü. Şu röportajdaki çocuğa ve daha nicelerine, hepimize yazık oldu.

Rıza, çocuk, cinsel istismar, evlilik vs. konusu

2016-11-22T08:40:00.000+03:00

Uzun uzun "hür irade" vs. tartışmadan konuyla ilgili fikir beyan etmek benim için mümkün gözükmüyor; rızanın kendisini tartışmadan geçerliliğini tartışacak kadar kestirip atmak cehaletten kaynaklanmıyorsa; ancak manipülasyon olabilir. Önerilmiş tasarının kendisi rezalet olsa da; durum aslında tartışılmayı hak ediyor. Bari pratikten fikir yürütelim (artık düşünmeye dair sadece bu yapılıyor herhalde). Her canlanan soru işaretine yeni bir kelebek doğuyormuş:

1- 18 yaşındaki (lise son sınıftaki) Mehmet ve 14 yaşındaki (lise birinci sınıftaki) sevgilisi Fatma ile yaşadığı cinsel bir yakınlaşmanın duyulması ile başlayan olaylar sonucunda Mehmet hapse atılır. [Üç sene sonra evlenirler ve ertesinde Mehmet hapisten çıkar.]

2- 45 yaşındaki Mustafa, 12 yaşındaki Ayşe'yi kendisiyle birlikte olmaya ikna eder, bu durum ortaya çıktığında Mustafa hapse girer. Durumu “aile onuru”na yakıştıramayan Ayşe'nin ailesi D ve C arasında dini nikah düzenler. [Dört sene sonra hakim izniyle Mustafa ve Ayşe evlenir. Mustafa hapisten çıkar.]

3- Ahmet ile Emine beşik kertmesidir. Yaşadıkları köyde süregeldiği gibi Emine adet olduktan bir süre sonra Ahmet 16, Emine 14 yaşındayken evlendirilirler. Emine bir sene sonra doğum yapar. Doğum için hastaneye gittiklerinde Ahmet yakalanır ve devamında hapse girer. Ahmet ile Emine iki sene sonra hakim izni ile resmi nikah ile evlenir. [Ahmet hapisten çıkar.]

4- 15 yaşındaki Ali ve 13 yaşındaki Hüseyin kuzendir. Ali ve Hüseyin; Ali'nin odasında birbirlerine cinsel organlarını gösterirken ebeveynlerine yakalanırlar. Bir sebeple polisin haberdar olduğu olay sebebiyle Ali hapse girer.

5- 16 yaşındaki Hasan ile 14 yaşındaki Elif bir anadolu kasabasındaki sevgilidirler. Elif'in ailesinden gizli ilişkilerinden bıkarak İstanbul'a Hasan'ın amcasının yanına kaçıp beraber yaşamaya başlarlar. Bir sebeple ayrılırlar ve Elif ailesinin yanına dönüp yaşananları anlattıktan sonra, Hasan hapse atılır.

Sevgili Soma duyarlıları

2014-05-20T02:40:00.001+03:00

Sevgili Soma duyarlıları,

Bu yazının ilk planına göre gitseydim en az 300-400 sayfa civari ve atiflar seklinde uzun olacaktı. O yüzden aklımda tam bir günün hem tamamını hem de aşağıdakinden daha ayrıntılı incelemek olmasına rağmen kısa kesiyorum, umarım algılayabilirsiniz demek isteneni, yataktan kalkmak bile istediğimden kısa kestiğim haliyle bu kadar uzun sürdü, yaşarken önünüzdeki günü devamını siz getirebilirsiniz. Burada maden işletmesi yahut devlet savunulmuyor. Sadece günlük hayatınıza kıyasla bu "üzüntü"nüzdeki tutarsızlık gösterilerek sorunun Soma yahut AKP veya Türkiye değil; modernitenin ta kendisi olduğu gösterilmeye çalışılmaktadır. Anlamayı baştan reddetmemeniz dileğiyle.

Bugun sabah yatağınızda yatarken ilk algıladığınız şey iphone'unuzun alarm sesi oldu. Guneydoğu asyada is guvenligi ve sosyal guvencesi olmayan 12 yaşında bir çocuğun çalıştığı fabrikada üretilmiş iphone'unuzun varlığını sağlayan madenler Kongo'da madenlere 12 yaşında tüfek taşıtılan çocuklarin daha da küçüklerini zorla soktuğu madenlerde çıkarıldı. Bir yandan da bu çocuklar birbirlerini o madenler için öldürüyordu. O madenler uzak asyaya, ve o telefon oradan türkiye'ye içinde çalışan insanların yarısının kayıtdışı olduğu gemilerde taşındı. O gemi de ürettiği gemi sayısından çok cenaze çıkaran rershanelerde üretildi. O telefonunuzun şarjını sağlayan elektrik kabloları taşeronun taşeronu bırakın sigorta ve iş güvenliğini maaşını dahi alamayan işçiler tarafından döşendi.
Hala yataktasınız bakın; o en pahalı marka diye düşündüğünüz nevresiminiz fason olarak Bursa'da bir atölyede 12 saat çalışıp yine iş güvenliği olmayan kişiler tarafından yapıldı. Nevresimin pamukları Çukurova'nın sıcağında, güneşin altında evlerinden kilometrelerce uzakta günde tam 32 liraya daha türkçe bilmeyen Suriye'deki savaştan kaçmış okula gitmeyi bırakın sıcak yemeği olmayan 13 yaşınsaki bir çocuk tarafından bütün gün toplandı. İş güvenliği mi, ülkede bulunması bile yasal değil. O aldığı para daha eline geçmeden onu pazarlayan kaçakçıya gidiyor. En başta ikibin avroyu veremediği için şimdi üst sınırı belirsiz bi şekilde sürekli artan borcu için. Babasını öldüren bombanın parası ise doğalgaz faturanda ya vergi ya da gazın kendi parasında iki taraf da olsa. Bursa yolculuğunda ise mal, yetiştirmesi gerektiği için günün nerdeyse tamamında yolda olması gereken kamyon şöförü tarafından tasınıyor. Sigortası olmamasi ne kelime, uyumamasi icin yolda hap bagimlisi edilmis yahut kullanirken uyudugu icin "Konya otobanında tüm ailenin 'katili' oldu"diye kanseti atilan canavarlastirilan bir ekmek parasi kovalayicisi bu adam. Kullandigi kamyon almanya'da Polonya'dan gelen kaçak işçiler tarafından yapılmis. Içindeki benzini ise biliyorsun sanırım? Ha bir de deseni var ya o nevresimin, o kimyasal boyalar... Üzerindeki pijamayı da tahmin ediyorsun sanırım.
Uyandın hadi alarmla, kalktın o bastığın zemin varya,evinin zemini hani. Tası topragi altin denmis Istanbul'a gelmis, barakalarda yasayip gunde uc ogunu bir araya zor getiren kürt bir işci yapti onu. Yine sigortasi ve is guvenligi yoktu. Basinda onlardan nefeet eden bir muteahhit, belediye'deki hemsehrisi araciligiyla edinmis araziyi, butun mahalledeki ufak bir arsa icin ihale kazanmis, ek sozlesmelerle o ufak ihalesinin kapsami genisletilmis ve davasa bir alani olmus. Tam orada yikik dokuk bir ev varmış. Icinde de kara mi kara Somalili 30 kadar genc. Gecen gün kafede otururken saat satmaya çalıştığı için rahatsız olduğun zenci var ya, ha o iste. Kuraklık ve iç savaşta kırılan ülkesinde bıraktığı ailesine yolluyor neredeyse gelirinin tamamını, kalanını da kendisini Avrupa'ya kaçıracağını iddia ederek kandıracak olan bir adama vermek için biriktiriyor. O Somaliler çıkartıldi da yapıldı o bina. Peki ya nası boş kalmıştı ki,en başta? Nerdeyse 60 sene önce aylardan eylüldü ve yine "Bu vatan bizim!" demen gerekiyordu ve orda oturan Kevokyan ailesi Kars'taki amcalarının basına gelenleri bildikleri icin evlerini terk etmişti, arkalarına bakmadan. Halbuki onlar'da Etiyopyalı köleler ve eşeklerin beraber, Marmara Adası'ndan gelen gemiden indirilen, taşları taşımasıyla yapmışlardı evlerini. Kuru ekmek parasına çalıştırdıklari Trabzonlu Ahmet'e yaptırmışlardı daha doğrusu. Bu böyle gider ya, sen anladın..
O da ne evvelsi gün yemek dökülmemiş miydi o bastığın yere? Nasıl temiz? Aaa, evet Ayşe hanım gelmişti dün. Ayşe hanımın eli yavaşlığından şikayetçisin; ama en azından çalmıyor diye yeni birine güvenmiyorsun. Soyadı da var mıydı acaba onun, hiç merak ettin mi? Aa nası bilmezsin, yoksa sigortası yok mu? Ya camı silerken aşağı düşerse? Ilgili güvenlik önlemlerini de almadın mi? Ama nasıl olur, kayıt dışı çalışanlarına iş güvenliliğini önemsemeyenlere kızgın Somalı madencinin destekçisi sen yaparmısın böyle bir şey? Hele haftasonları bırakçak yeri olmadığından beraberinde getirdiği küçük kızına verdiğin eski kiyafetler ve ojul kitapları yeterli değil mi? Adı neydi kızın? Ya onun başına bir şey gelse? Ama sen duyarlı bir vatandaş olarak önlemler almışsındır.
Yolda gürültüsünden rahatsız olduğun çim biçen belediye işçisi, kahveni alırken tavrına kızdığın garson, sana ters bakan metro turnikesinde bekleyen güvenlik, sokağındaki lamba bozulduktan iki gün sonra onu tamir eden işçi, okul yahut işinde ortalıkta dolanıp toplantına yahut dersine geç kalmana sebep olduğunu düşündüğün temizlikçi, arabesk radyo çalıyo diye sinirini bozan taksi şöförü, sıra sana gelene kadar popkek bittiği için sana veremeyen şehirlerarası otobüs muavini, bagajini attigi icin kizdigin ido gorevlisi, kolay gelsinini esirgedigin copcu ve sen; evet hangi is guvenlii uzmani kontrol etti is yerini? Buroda calistigin icin guvende misin, ta o korkulugu olmayan ve surekli kaygan olan o merdivenler? Belki de kendi isindir, o yaninda calisan garson cocugun sigortasi var miydi yahut yazin aldigin univrrsite iki ogrencisi stajyerin? Hatta calisan da olsan, arabanin muayenesi geceli ne kasar oldu, merkezi isitmali apartmaninin kazani guvenli mi, yoksa eskidigi halde masrafa girmek mi istemiyorsun? Son lodosta catidan kiremitler ucmustu, iyi ki asagidan gecen kucuk bir cocugun kafasina carpmamis.

Black Kaghan V0.1

2014-02-17T07:46:00.000+02:00

Feedback bekliyorum, daha geliştirilcek. Sadece bu gecenin eseri bu. 8-9 saat diyelim.

T.C. Meselesi

2013-04-19T17:10:00.001+03:00

Son günlerin en popüler konularından biri anlaşılan kimi devlet dairelerinin başından “T.C.” ibaresinin kaldırılması olmuş. Aslında güncel polemikler hakkında yazmak istemem; ama her şey fazlasıyla sinir bozucu hale geldi. CHP Bursa Gençlik Kolları’nın “Direndik Kazandık!” ifadesi yapılan bunca boş konuşma beni bir şeyler söylemeye itti.

Şu an Türkiye’de olmadığım için ve haber siteleri bilgi vermekten özellikle imtina ettikleri için ayrıntılardan haberdar değilim. Anlaşılan hükümet kimi devlet dairelerinden “T.C.” ibaresini kaldırınca büyük bir çoğunluk vatanın elden gittiğine karar vermiş, tıpkı başı kapalı kız öğrenciler okula gidince şeriatın gelmesi, kış sert geçince komünizmin gelmesi, ülkedeki azınlıklara insanca yaşama imkânı verilirse ülkenin bölüneceği gibi. Gerçekten Türkiye’de şu an direnmemiz gereken mesele bu mudur? T.C. ibaresinin devlet dairelerinde olup olmaması ülke sorunlarının başında mı gelmektedir, gerçekten bir tartışma konusu hale nasıl gelebilir?

Politik görüşlerin temeli zaten öncelik verilen konulardır, yoksa ülke gerçekleri politik görüşlerle değişmez; peki CHP gibi ülke nüfusunda büyük bir çoğunluğa hitap eden bir partinin bu dönemdeki birinci önceliği devlet dairelerindeki T.C. ibaresi mi olmalı? Şimdi CHP’nin önceliklerini anlamak için akla gelebilecek ilk kaynaklardan seçim bildirgesine bakalım. Daha ilk cümlede partinin tanımı yapılırken “sosyal demokrat” olduğu belirtilmiş; CHP’nin hangi sosyal demokratik değerler için böylesine savaştığını böyle büyük kampanya yaptığını hatırlıyorsunuz yakın zamanda? “CHP özgürlükçüdür”; denmiş kendi tutuklu sempatizanlarına arka çıkmak dışında CHP’nin hangi hak ve hürriyet için mücadele ettiğini gördünüz? Bu liste daha uzar gider ve CHP büyük ihtimalle bu grubun tamamını temsil etmiyor.

Ülke gerçeklerine geldiğimiz zaman birçok öncelikli konu sayılabilir daha bugün Emek Sineması’nın yıkımının durdurulması için yapılan gösteridekilere “Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu”na muhalefetten dava açıldığı haberini gördüm. Burada önemli olan sinemanın yıkılmasından çok artık böyle bir konuda bile kişilerin ifade hürriyetlerinin kısıtlanmaya çalışılmasıdır. İfade hürriyeti ile ilgili niye kimse bu kadar direnmiyor ve kazanmıyoruz? Bu şekilde tek bir konuda yoğun kamuoyu baskısı yaparak bir şeyleri değiştirme gücü var ise bu sadece tabeladaki iki harfe bile duyarlı olan insanlar neden başka konulara karşı böylesine duyarsızlar?

Ülkedeki tek sorun tabii ki de ifade hürriyeti değil; ancak toplum kaynaklı sorunların protestolarla önlenmeyeceği belli; ancak devlet kaynaklı hallerde madem bu baskıyla bir şeyler elde edilebiliyorsa bu duyarlı insanlarımız ifade hürriyeti ile ilgili ne yapmakta? Yine bu duyarlı vatandaşlar başı kapalı olduğu için okuluna gidemeyen kız öğrenciler için, sırf etek boyu yüzünden işinden olan hâkime için, sürekli ölüm haberleri geldiğinden artık önemli haber konusu bile olamayan tersane işçileri için ve buraya sığdırılamayacak nice konu için bu duyarlı insanlar ne yaptılar?

Bir tabelada T.C. ibaresinin olması yahut olmaması bu ülkeye hiçbir şey kazandırmaz ya da kaybettirmez. Sadece tabeladaki iki harf için bu kadar yaygara koparan insanlar aynı önemi gerçekten bu ülkeye bir şeyler kazandırabilecek konulara neden vermiyor? “T.C.” ibaresi geri geldi ve ne değişti; Çin’deki fabrikalar misali atölyenin içindeki koğuşlarda kalıp uyurken bile o kumu ciğerlerine çeken ve daha biriktirmek için uğraştığı paranın yarısını kazanamadan ölen kot taşlama işçileri artık yok mu? Artık sokakta en soğuk kış gecelerinde bile çakmak, mendil satmaya zorlanan çocuklar yok mu? Bu ülkeye hiçbir artısı eksisi olmayan bir konunun bu kadar uzun süre gündemde olması, bunun için kimi insanlar tarafından “mücadele” verilmiş olması Türk siyasi hayatı için çok büyük kayıptır.

Üstte siyasi görüşlerin farkının ülkeyle ilgili öncelik verdikleri konulardan kaynaklandığını belirtmiştim; lakin bu “T.C.” konusuyla ilgili “mücadele” verdiklerini söyleyen insanların herhangi bir siyasi görüşü olamaz; çünkü bu hiçbir şekilde bir memleket meselesi değildir. Manipule edilmiş bir güruhtan fazlasını oluşturamaz, keşke yanılsam; çünkü gerçek eşitlik, hürriyet sade ve sadece kamuoyuyla vatandaşlarla mümkün olduğuna inanıyorum. “T.C.”ye gelene kadar daha neler var demiyorum; “T.C.”ye gelmenin konuşulmasının bile ne kadar mantıksız olduğunu; bunun hiçbir siyasi tartışmaya konu olmaması gerektiğini söylüyorum.

Eğer mücadele ettiyseler neyi savundular ve neye karşı savundular? “T.C.” ibaresi ile hangi değer korundu? Ortada bir mücadele olmadığı gibi bir galibiyet de yoktur. Sadece bu ülkenin gerçek sorunlarının boş yere haftalarca yine bir kenara itilmiştir. Bu gündem olarak gerçek konular gündemden uzak kalmış ve bu yaygara sadece ve sadece ülkeye zarar vermiştir. Ya nasıl bir insanoğlu bir tabeladaki iki harfe böyle önem ithaf ederken, gerçek insanları böylesine görmezden gelir. Kendi kendine bir kere sormaz mı, şu T.C. için yaptıklarımı neden sigortasız günün 16 saati köle gibi çalışan işçiler için, neredeyse çökmüş üniversite sistemi için, hala her kış aylarca hiçbir ulaşım ve iletişimin olmadığı üç yüzden fazla köy için ve daha nice konu için yapmadım diye. Nasıl bir vicdan, nasıl bir mantık gerek bu konu için sözde verilen “mücadele”yi gerçek bir konu için vermemeyi makul bulur. Siyasi görüşün olmamasından da öte bu sadece kalpsizliktir.

Yeni Bir Dünya Yaratmak İster Miydik?

2012-01-03T04:28:00.000+02:00

Bu kitap tanıtım yazısı NOTOS'un Ağustos-Eylül sayısında yayınlanmıştır.

Hepimiz, hayatın her sahasında bir şeylerin yolunda olmadığını, ideal olmadığını düşünürüz. Hep bir şeyleri değiştirebilmenin, kendi doğrularımıza çevirmenin peşindeyizdir. Belki bir bütün olarak inşa etmeyiz de kafamızda bir ütopyamız vardır. Dünyayı ideal bir iyi-kötü, doğru-yanlış kavramlarımız açısından eleştiririz(Modernitenin içine doğmadık mı, sonuçta hepimiz Kant’ın çocuklarıyız.) Modernite ile beraber bu kıstasları rasyonelliğe göre değerlendiririz. Aklı ve bilimi başköşeye oturturuz, bu değerlendirmelerde. İdeal bir ahlak anlayışımız vardır. Peki ya bu değişim isteklerimizi gerçekleştirebilseydik dünya gerçekten çok daha iyi bir yer mi olurdu? İşte bu soruya kendisini tanıyanların tahmin ettiği cevabı veren Ursula Kroeber LeGuin, 1971 yılında yazılmış olmasına rağmen Türkçeye yeni çevrilmiş romanı “Rüyanın Öte Yakası”nda bu konuya eğilip, bir pozitivizm ve determinizm methiyesi meydana getiriyor.

Romanın başkarakteri George Orr, kendisinin “etkili-rüya” diye isimlendirdiği rüyalarıyla dünyayı değiştirebiliyor. Hem de öylesine ki buna şahit olanlar hariç herkes için dünya sanki başından beri bu yeni halindeymiş gibi hafızalarına kadar her şey değişiyor. Karakterin ismi pek tabii olarak bize “George Orwell”i hatırlatıyor, kitapta da zaten Orwell deyince akla gelenlerden “Cesur Yeni Dünya” tamlamasını fark etmek çok da zor olmuyor. Olaylar onların hayallerine benzer bir dünyada başlıyor. Modern devlet hayatın içine inmiş her tarafı kuşatmış halde. Yoğun bi takip düzeni ve otorite hali var. Küresel çapta büyük savaşlar uzun süredir var ve bitecek gibi değil, küresel ısınma ve radyasyon hat safhada, kıtlık ise olağan hal olmuş. Hayat olabildiğine makineleşmiş, hizmet sektörüne kadar her alan otomasyondan etkilenmiş. Olaylar, günümüzde geçse de çok farklı bir (daha doğrusu bir çok) süreçten geçmiş dünya. Orwell de Huxley de o insana sunulan ütopyaların ne hale dönüşebileceğinden bahsetmişti; ama ikisinde de genel bir ütopyaya karşı çıkış gözlenmemekteydi, sadece o an gözleri önünde olanlara ve ya olabileceğini düşündüklerine itirazları vardı. Kitabın kahramanı ise bu ütopyacı zihniyete her davranışı, her özelliğiyle bir muhalefet halinde. Dünyanın en vasat insanı George Orr, Tao ve Spinoza öğretilerinin peygamberi niteliğinde bir karakter.

Dr.William Haber ise kitabın ikinci karakteri ve George’un karşısında moderniteyi temsil eden karakter olarak yer alıyor(Yine isminin yaptığı çağrışımla Jurgen Habermas olarak düşünülebilir). Doktor kendi tabiriyle “Yahudi-Hıristiyan-Batı’da yetişmiş bir adam” ve George’un “pasifliğini” de açıkça doğu mistisizmiyle ilişkilendirerek yazarın kaynağına bizi yönlendiriyor. Doktor var olduğunu düşündüğü evrensel doğrulara göre evreni George’a telkin ettiği rüyalarla şekillendirirken, George ise varoluşu kendi akışına, kendi bütün ve tekliğine bırakmaktan yana. İdeal düzenin ve iyinin olamayacağını düşünen George zaten evrene yaptığı müdahelelerden rahatsız olduğu için doktora gitmektedir; ama doktor onu çok daha büyük müdaheleler için kullanmaktadır. Doktor aklı ve bilimi esas alarak dünyayı daha “iyi” bir yer hale getirmeye çalışırken, ortaya çıkan sonuçlar, insanın kendini diğer varlıklardan üstün görerek kendine dünyayı değiştirme görevi verildiğini zannetmesinin aslında ne kadar asılsız olduğu çok iyi ortaya çıkıyor. Zaten bu karşı çıkış LeGuin’in diğer kitaplarında da sıkça rastlanır; ama asıl konu olmamıştır. Kitap Tao’nun “Wu Wei”, Spinoza’nın “zorunluluk” kavramlarının adeta bir manifestosu olmuş.

Kitabın temel noktası Tao ve Spinoza olunca beraberinde buna bağlı birçok konu da geliyor. Yazarın başka kitaplarında da bahsettiği “Eşzamanlılık” kuramının da bir savunması denebilir. Uzay-zaman ilişkisinin ardışık değil, aksine paralel denebilecek bir halde olduğunu “etkili-rüya”ların uzay-zaman ilişkilerine yarattığı değişimle anlatıyor. Ayrıca modernitenin “normalleştirme” pratiklerinden tedaviye ve cezaya(tabii ki de özellikle tedaviye) yine bu evrensel doğrunun olamayacağı sorunundan yaklaşıyor. Amaç-araç ilişkisinin aslında amaç diye bir şeyin olmadığı, elimizdeki tek şeyin araç olduğu ve buradan kendine amaç addeden insanın tanrıcılık oynayamayacağına varıyor. Ne de olsa Flaubert’in dediği gibi tanrının bir amacı olsaydı, gereksinimi de olacak ve kusursuz olmayacağından tanrı olmayacaktı.* Ve tabii ki hürriyetin(belki de daha doğru bir kelime ile özerkliğin) varoluş bilinci ve kendinden başka bir şey olmama ile geldiğini de atlamıyor. Evrenin çeşitliliği ve bunun içindeki birliğine paralel olarak değişim ve durgunluğu bir bütün olarak değerlendirmesi de kaçınılmaz olmuştur. Tahmin edilebileceği gibi de ilerlemeci, toplumsal ahlakçı fikirlere de sert bir karşı çıkış oluşturmuştur. Bunlarla birlikte insanın gerçek ve gerçeküstü ile olan ilişkisinde gerçeğin çok daha tahammül edilebilir olduğuna da pekala değinmiştir. Yazar, bütün bu konu çeşitliliğini ise hiç sırıtmadan, bir bütünlük içinde hiç bir konuyu havada bırakmadan anlatmayı becermiştir, hatta bunlara değinmezse kitabın eksik kalabileceğini de rahatça söyleyebiliriz sanırım. Yazıldığı dönemle de bağlantılı olarak herhalde hippiler ve ’68 kuşağı gibi öğeler de kitapta nesneler olmuş.

Kapağı Andrei Tarkovsk’nin “Stalker” filminin kapağına benzemesi oldukça manidar olan kitap, sıradan bir fantastik, bilim-kurgu romanı değil. Derin felsefi muhteviyatına rağmen tek okuyuşta her noktayı yakalanabilecek şekilde özenle ve apaçık işlenmiş. “Rüyanın Öte Yakası” bilinçli bir zihnin, bilerek ve özenle bütünün bir parçası olma çabası.

*Aktaran Akal, Cemal Bali. (2006). Özgürlüğün Geleceği Yoktur Edebiyatta Spinoza. Ankara: Dost s.34)

Ata Mert Binicioğulları

Rüyanın Öte Yakası

Ursula K. Leguin

Çeviren: Aylin Üçer (Orjinal Dili: İngilizce)

İstanbul: Metis Yayınları

Yayına Hazırlayan: Özde Duygu Gürkan

224 sayfa - 1.Baskı: Mart 2011

Çatışmaların temel noktası:kimlik

2011-07-11T03:15:00.000+03:00

Varlıkların her zaman bir sürü etiketi, bir sürü kimliği olmuştur. Her şeyin dahil olduğu kategoriler vardır, her zaman da uyuşmaz bu kategoriler. Dahil olduğumuz bu kategoriler bizleri oluşturur bunların bütünüyüzdür: İnsan olmak, bir etnisiteye dahil olmak, bir dine mensup olmak, bir takımı tutmak, bir siyasi görüşe sahip olmak, bir şeyi sevmek ya da sevmemek v.s.. Bütün bu kategorilerin kendi kültürleri vardır, bu kimliklerimizin hepsinden bir şey alırız. Varlıktan varlığa değişmek suretiyle bunların hepsine aidiyetimizi de farklı tanımlarız, kimine daha fazla öncelik veririz. İşte bu önceliklere göre de kültürel atışmalar ortaya çıkar. Etnisite ön plandaysa bizim için, diğer insanları da buna göre değerlendiririz, din ön plandaysa dine göre, insan olmak ön plandaysa da yine buna göre. Bunlar diğer varlıklarla olan çatışmalarımızın temel noktasını oluşturur.

Hayat her zaman kültürel çeşitlilik içindedir, tarih bir kültürler çatışması da olsa aslında sayısız kültürün de beraber yaşadığını görmekteyiz; ama bu kültürel çeşitliliğin tamamen olduğu bir ana pek tabii olarak şahit olamadık; tarihsel bir gelişim içinde her zaman çoğunlukça ön planda olan kimlikler oldu orta çağda din, yeni çağda milliyet, günümüz içinse bilgi iletişim teknolojilerinin gelişimi ve bilgiye erişimin kolaylaşması ile ön planda olan kimlik sayısı da pekala arttı. Bunu pekala şöyle açıklayabiliriz. Mesela eskiden basılan kitap sayısı azlığı ve bunlara erişimin zorluğundan tüm edebiyat dünyası benzer kaynaklardan yararlanırdı ve ortak akımlar, ortak edebi hareketler pekala rahatça ortaya çıkardı; ama şimdi her yazar çok farklı kaynaklardan pekala yararlanmakta ve farklı bir edebi yer edinmektedir. İnsanların sahip olduğu kimlik sayısı hızla artmakta ve çeşitlenmektedir. Yalnız her halde herkesin kimi öncelikleri olduğundan ve devletler de ulus devlet çıkmazından kurtulmadığından kültürel çatışmalar da pek tabii sürmektedir. Bu kimlikler bazen tutulan takımlarda, bazen çevreye bakışta, bazen siyasette, bazen yediğimiz yemekte,bazen yolculukta ortaya çıkar ve bütün bu tercihlerimiz karşıtlarıyla karşılaştığında çatışmaya sürükleniyor.

Bu kimlikler farklı şekilde bir arada bulunur, bazen bir kimlik diğerini sıkıştırır asimile eder, bazen bir kimlik diğerini yok eder, bazen bu kimlikler yan yana birbirine değmeden mozaik taşları gibi yaşarlar, bazen kaynaşıp tek bir kimlikte birleşirler, en zoru da bazen beraber, birlikte yaşarlar. Bu birlikte yaşamak hem kültürel alış verişin olduğu, yakın ilişkilerin olduğu, şartların taraflar için eşit olduğu şartları kast ediyor. Yan yana da belki eşit şartlarda yaşayacaklar ama birlikte yaşamayacaklardır.

Her şey için öncelikli kimlik şey olma, var olma olduğunda, öncelikli kategori bu olduğunda; gerçekten beraber yaşanıp tamamen kültürel çeşitlilik sağlanabilecektir. Her şeyin bütün bu evrenin parçası olduğunu algılarsak, taş ile ağacı canlı cansız diye ayırmaz, canlıları akıllı akılsız diye ayırmaz, insanı her şeyden üstün görmezsek, insanın kendi içindeki ayrımları da pekala yok edebiliriz. Bütünde birler olarak birleşmiş haldeyiz ya zaten, sadece bunun farkına varmamız gerek. İnsanın kendini çeşitli uydurduğu kategorilerle kendini evrenin parçası değil, hakimi fikri kaybolursa, kendine hükmetme hırsı da kaybolacaktır. Bütün bunlar boş laflarsa bana sadece şunun cevabını verin: Senin içindeki proton, nötron ve elektron ile bir taşın içindeki arasında ne fark var? O elektron bir ara da o taşın için değil miydi?

Dicle, Haberal ve Balbay kararları

2011-06-23T15:44:00.000+03:00

Öncelikle Hatip Dicle kararını incelemek gerekirse bu kararın tamamıyla hukuk dışı olduğunu söylemek çok kolaydır. Şöyle ki milletvekilliği statüsü mazbatanın alımı ile başlar. Hatip Dicle'nin avukatları da 17 Haziran 2011 tarihinde Hatip Dicle'nin mazbatasını almıştır. Yani o andan itibaren Hatip Dicle milletvekili statüsünün tüm yönleriyle haizdir. Tabii ki kesin seçim sonuçları o ana kadar ilan edilmemiştir ve bu sonuçlara ilişkin değişiklikler mahfuzdur. Bunun dışında milletvekilliği üyeliğini düşürebilecek tek makam Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir. Anayasamızın 84.maddesi üyeliğin düşmesini düzenler ve her halde bu yetkinin meclise tanındığı görülür. Hiç bir kişi veya kurum da anayasanın kendisine vermediği bir yetkiyi kullanamayacağından YSK burada kendine verilmeyen bir yetkiyi kullanmaktadır. Ayrıca 2009 yılında aldığı cezayı 2011'de onayladı Yargıtay ki bu Türkiye şartlarında hızlı diyebileceğimiz bir işlem iken seçimlere yetiştirmek için itirazı daha da büyük bir hızla karara bağladı ve karar 22 Mart'ta kesinleşti yani karar 22 Mart tarihinden beri biliniyordu, bu kararın 9 haziranda YSK'ya ulaşması kağıt işlerinin ağır yürüdüğünden başka bir şey değildir, yalnız YSK sadece kendine gönderilen kağıtları zahmet edip kendisi araştırsa adaylığı önceden reddedebilirdi. 9 Haziranda aldığı kararın basına açıklanmaması ise tek bir amaca hizmet etmektedir: bir az bağımsız milletvekili. Eğer seçimden önce bu karar açıklansa Hatip Dicle'ye verilecek oylar 7.adaya verilebilir ve yine 6 bağımsız aday çıkabilirdi. Bunun yerine YSK bu ara kararını gizli tuttu ve Hatip Dicle'nin milletvekilliği tutanağını milletvekili seçim kanununun 39.maddesince iptal etti ve o milletvekilliği de AKP'ye gitti. Diyarbakır'da AKP'nin iki katı fazla oy alan blok 5 milletvekili çıkarırken AKP 6 milletvekili çıkarır hale geldi. Mesela Halim Aşaner, Hatip Dicle'nin kararını onayan Yargıtay 9.Ceza Dairesi üyelerinden aynı zamanda da YSK üyesi yani kararı biliyordu; ama yine de görmezlikten gelindi, adaylık sırasında blok yeni bir aday gösterebileceğinden, daha sonra da oylar boşa gitsin diye. Ayrıca Türkiye'de milletvekili olma şartları amacının dışında olacak şekilde ağırdır. Mantıklı olanı tek şartın okuma-yazma bilmek iken Türkiye'de yasakoyucu olarak hiç bir fayda sağlamayacak yığınla şart vardır. Yasama; kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak iradesini kullanmaktadır yani zaten neyin yasal olup olmadığına karar verir, o halde bu kişilerin mevcut mevzuata karşı gelmiş olması onların bu görevi gereğince yerine getiremediği anlamına nasıl gelebilir ki? Eğer işlediği suçlara rağmen halkın güvenini kazanmışsa bir kişi onu engellemek hangi mantığa sığmaktadır?

Haberal ve Balbay kararlarının ise hukukiliğinin sorgulanacak bir noktası yoktur. Hukuki zemini bellidir anayasanın 14.maddesine ilişkin suçların dokunulmazlık kapsamında olmadığı anayasanın yasama dokunulmazlığına ilişkin 83.maddesinde belirtilmiştir. Yalnız bu kanunun da amacının dışında olduğunu söylemek gayet rahattır. Yasama dokunulmazlığı milletvekillerinin, hükumetin asılsız kovuşturmalarından korumak amacıyla ortaya çıkmıştır. Yani meclisteki muhalefeti korur. O halde şunu söyleyebiliriz ki iddia edilen suçun ciddiyeti iddianın ciddiyetini göstermez. Yalnız kanun burda iddianın değil iddia edilen suçun ciddiyetine ilişkin bir sınırlama getirmiştir ki oldukça yersiz olduğunu pekala görmekteyiz.

Kar Beyaz

2011-05-05T03:43:00.000+03:00

Sabahattin Ali’nin “Ayran” adlı hikayesi iki küçük kardeşi ve kendisine ekmek edinebilmek için uzaktaki bir tren istasyonunda ayran satan küçük Hasan’ın bir gününü o sırada da geride kalan hayatının özetini ihtiva eder.

Hikaye oldukça akıcı, Hasan’ın bir günü üzerinden ilerlese de biraz da Hasan’ın zihninde canlananlardan gidercesine lazım hallerde yazar zamanda geriye gitmiş, lazım açıklamaları yapmış tabii buradan hikayede ilahi bakış açısının kullanılmasının çok isabetli bir tercih olduğunu görebiliyoruz. Hikaye başından sonuna kadar canınızı yakıyor ve bir acıma hissi uyandırıyor, sonu ise, Hasan’ın kurtlar tarafından yenmesi, yüreği oldukça burkuyor; ama tabi yazarın bizden beklediği merhamet değil, acıma hissini fazlasıyla uyandırarak hikayeden fazlasıyla etkilenilmesini sağlamaya, üslubu ile okuru kalbinin orta yerinden vurmaya çalışmıştır. Hikayede mevsimler Hasan'ın hayatını en çok etkileyen öğelerden biri olarak kullanılmış ve kasten kış seçilmiş. Hasan'a daha çok acıyalım diye. Halbuki yazın tüm güğümü bitirebiliyor ve yalnızlığı hem yolda hem istasyonda azalıyordu. Bu amacına da ulaşmıştır. Hikaye şehir-kırsal kopukluğunu, kırsal hayatının sorunlarını ve yoksulluğunu, köylerin sosyal sorunlarını, toplumsal tabakalaşmayı sorguluyor. Eşitsizlik temelli bu meselelere insan vicdanı üzerinden bir eleştiri getiriyor. Hikaye özellikle çarpıcı üslubuyla tekrar tekrar okunsa yine etkileyici bir yapıya sahip ve üslubun bu kadar açık olması, her şeyin net bir şekilde ortada olması ikinci bir okumanın lazım olmamasını da sağlıyor.

Yazar hem üslup açısından hem de muhteviyat açısından kendi çerçevesinin dışına pek çıkmamıştır. Hatta diyebiliriz ki “Toplumcu-Gerçekçi” yazarlar tarafından sıkça ele alınan meselelere, genel hatlarıyla yine böyle yazarların yaptığı gibi oldukça ciddi bir üslupla yaklaşmıştır. Yalnız Sabahattin Ali özellikle cezaevinde yattığı dönemde dinlediği anılarla, müthiş bir gözlemci olmasıyla, olayları yakınından; ama büyük meselelerle ilgisini koparmadan inceleyebilen bir yazar. Bunları bu hikayesinde de görebiliyoruz. Üslubun çarpıcılığı ise fazlasıyla şahsına münhasır. Yani ne muhteviyat ne üslup bir klişe olarak nitelendireceğimiz türden değil.

Küçük Hasan, hayatı istasyona gitmek ayran satmak ve ordan tekrar gelmekten ibaret görmektedir. Hayat onun için 4 ayranın bir ekmek değerinde olduğu denklemin içindedir. Başka türlü bir hayatı tahayyül edememektedir. “Hayatı istasyonda ayran satmaktan ve küçük kardeşlerini beslemekten ibaret sanıyordu.”.¹ Yani Hasan için bir çıkış yolu yoktur. Köyden kaçmak, başka bir iş denemek v.s. onun zihninde varolabilecek bir şey değildi. Bu gibi klişeler ayrıca hikayeyi sıradanlaştırırdı da. Zaten materyalist olduğunu bildiğimiz Sabahattin Ali’nin burada tüm sıfatlarımızı, daha doğrusu bizi biz yapan her şeyin mecburiyetlerden kaynaklandığını gösterdiğini söyleyebiliriz. Ayrıca hikayedeki bütün öğelerin, karakterlerin bir değişmezlik içinde olması da bize bu mecburiyeti faslasıyla hissettiriyor.

Küçük Hasan yoksullukla boğuşur ve bununla o yoksulluğun sebep ve sonuçlarını da çok iyi görürüz. Boyu ve kuvveti yüzünden güğümü taşımak Hasan için çok büyük bir eziyettir, hele koşturmak. Zaten hikayenin odağı da bu yoksulluktur. Zor şartlar altında hayat mücadelesi veren köy insanları Sabahattin Ali’nin bir çok hikayesinde işlenir. Burada Cumhuriyet sonrasında özellikle “Toplumcu-Gerçekçi” yazarlar ile birlikte köylere bürokratik ya da romantik gözle bakmak yerine köylerin sorunlarına da eğilinmeye başlanmasının da bir misalini görüyoruz.

Hasan ayrıca doğa şartlarıyla da boğuşmaktadır. Özellikle kışın soğuyan ve erken kararan hava ona dönüş ile ilgili sıkıntılar yaşatmaktadır. Hem akşam trenine kaldığından gece zifiri karanlık, hem de hava çok soğumuş olmaktadır. Zaten yaz da olsa kış da olsa oldukça uzun bir yolu gidip gelmek zorundadır; ancak yazın en azından dönüşü güğüm boşken oluyordu. Ayrıca hikayenin sonunda kurtlar tarafından yenecek olduğunu düşünürsek bir de bunun vahşi hayat tarafından hayati bir tehdit kısmı da var. Yani Hasan’ın hayat mücadelesinin önemli bir kısmı da fiziki bir mücadele olmaktadır.

Hikayede ayrıca oldukça yoğun bir yalnızlık işlenmektedir. Normalde babasız çocuklara sahip çıkacak köylü, büyük ihtimal yersiz dini korkuları sebebiyle bu zina sonucu babası bilinmeyen çocuklara yaklaşmak dahi istememektedir. Belli ki istasyon memuru da bu halden haberdardır ve Hasan’la muhattap olmamaktadır. Yani kırsal hayatının şahsına münhasır sosyal ilişkileri de göz önüne seriliyor, buradaki sorunlar da dile getiriliyor.

Hikayede ayrıca elinden geldiğince yardım eden, belki de pek uğraşmak istemediği için az ilgilenen bir anne figürü vardır. Anne haftada bir gelir üçüne iki gün yetecek kadar yemek yapar gider, çoğunlukla da tek kelime bile konuşmaz. Hasan’ın da en büyük korkusu da annesinin “kendi kendine”²doğum yapmasıdır.Kardeşleri de öykü boyunca Hasan'ın gördüğü gibi kindar bakışlı aç mahlukat iken, sonunda abileri ile aynı kaderi paylaşıcakken, yazar bize onların da çocuk olduğunu hatırlatıyor. Tabii Hasan'ın kardeşlerina bu bakışından , kardeşlerine bakma yükümlülüğünü onları çok sevdiğinden duymadığını rahatça görürüz. Zaten köylülerle bir iletişimi de olmadığından gelişebilecek bir ahlak, iyi-kötü, doğru-yanlış algısı da yoktur. Yani bu bakma işi daha çok üstte bahsettiğimiz mecburiyet meselesinden kaynaklanmaktadır. Annesi ise sadece korktuğu bir öğe değildir Hasan, ona kendisi gibi çalıştığı için merhametle bakar aynı zamanda. Kendisiyle zorlama bir paralellik kurar; içinde bulunduğu halde zihni istemsiz olarak yalnız olmadığını ve hayat tarzının meşruiyetini ispatlamaya çaba sarf etmektedir. Fertlerin toplumsal öğelerle etkileşimi “Toplumcu-Gerçekçi” yazarların zaten dikkat ettiği bir konudur.

Hikayede ilk göze çarpan küçük Hasan ve ailesinin yalnızlığı da olsa, istasyonun civarındaki köylerin tamamı için o istasyon “Her gün yüzlerce adamı bilmediği bir yerden alıp bilmediği bir yere götüren bu upuzun ve sonu olmayan demirler...”.³Yani mekan bu hikaye için tercihi bırakın bir olmazsa olmazdır. Kırsaldaki hayatlar, kırsalın sorunlar her zaman görünmez olmuştur. Bizler için her zaman gitmesek de görmesek de orada uzakta bir köy vardır ve çoğu zaman gitmeyiz, kimi zaman ise gitsek dahi görmeyiz.

Ayrıca toplumsal tabakalaşmaya da trendeki insanlar üzerinden yer verilmiştir. Tren geldiğinde Hasan camlara bakar; ancak “boyalı saçlı, yün bluzlu kadınlar”⁴ vardır. Yazarın üslubundan bu kesimin zaten alma ihtimalinin olmadığını görürüz. Çocuk da inadına ayranın temiz olduğuyla ilgili bağırır hani. Daha sonra da belirtileceği gibi çocuğun gözleri de zaten köylü, esnaf, asker aramaktadır. Yani iktisadi olarak daha yakın olan büyük ihtimal o ayrana vereceği çeyrekliğin dahi hesabını yapıp da öyle içmeye karar verecek olan, o yolculuğun parası zaten ona ağır gelen kişiler almaktadır ayranı. Zaten daha sonra da üçüncü mevki vagonlarından kasketli biri isteyecektir ayranı.

Hikayede bahsi geçen alış-veriş zaten hikayenin düğüm noktasını oluşturmakta. İki maşrapa ayran için yolcu Hasan’dan para üstü alamaz. İstasyon memuru bozmaz, Hasan da ayranları bedavaya satmış olur. Burda yazar başından beri acıdığımız Hasan’a karşı haksız bir durum yaratır ve hatta vagon hareket ederken adamın “Hakkını helal et!”⁵bağırışıyla üsteler. Burada Hasan haksızlığa uğrasa da üçüncü mevkide yol alan o yolcu için de o aradaki beş kuruş pek de az fark etmeyecektir. Yalnız yine de bu adamı tabii ki de pek de haklı çıkarmaz. Onun da kendi mecburiyetleri vardır, arada tam tersi para üstünü almayan yolcular da olabilir tabi. Bunun da kendi için de bir dengesi vardır diye düşünülebilir; ama tabi bu hikayenin çerçevesinden düşünecek olursak şehrin köye yaptığı nice haksızlığın bu hikayedeki en belirgin misali, bu olaydan nice büyük olan eşitsizliğin bu hikayeye bir yansıması belki de ölçekle hikaye boyutlarına küçültülmüş hali de denebilir. Bu olayı Sabahattin Ali’nin işlediği eşitsizlik mevzuuna ilişkin bir sembol olarak görebiliriz.

Kaynakça:

1-Ali Sabahattin(2007). Ayran. Murathan Mungan(Der.) Büyümenin Türkçe Tarihi sf.92 İstanbul: Metis.

2-Ali Sabahattin(2007). Ayran. Murathan Mungan(Der.) Büyümenin Türkçe Tarihi sf.92 İstanbul: Metis.

3-Ali Sabahattin(2007). Ayran. Murathan Mungan(Der.) Büyümenin Türkçe Tarihi sf.89 İstanbul: Metis.

4-Ali Sabahattin(2007). Ayran. Murathan Mungan(Der.) Büyümenin Türkçe Tarihi sf.89 İstanbul: Metis.

5-Ali Sabahattin(2007). Ayran. Murathan Mungan(Der.) Büyümenin Türkçe Tarihi sf.91 İstanbul: Metis.

Ata Mert Binicioğullari

Yazmasaydım çıldırır mıydım?

2010-12-17T03:59:00.000+02:00

Bilemem ben yılanın zehirli olduğunu sokup, hasta etmedikçe, öldürmedikçe beni. Anlamam ki ben yılandan falan, nereden biliyim zehirli olduğunu sokmadan. Zaten bir yılan soktuğu kadar zehirli değil midir, ne yapsın sokmasa o zehri? Ne fark eder kimseyi sokmasa o zehir, zehirlemek için var ya sonuçta, içinde kalsın diye değil ki yılanın. Tabii ki sokacak seni yılan da, sokmayacak olsaydı hiç olmazdı. Eğer kendin büyüttüysen o yılanı ama, zehri de kendin büyütürsün yılanla beraber, e işte o zaman kendi kendini öldürmüş mü olursun? Bilmiyordun ki zehirli olduğunu, zehirli olsa da sokacağını, habersizce öldürdüm mü kendimi, intihar etmiş olur muyum? Ya sevmişsem o yılanı ihanete uğramış olur muyum, ya da o yılan sonuçta zehrinden şikayet ettim mi ben ihanet etmiş olur muyum? Eh be yılan ne edebiyat yaptırdın şuncacık zehir meselesine, gel sok da bitsin bu hikaye.

'İYİ' DEMOKRASİ

2010-12-02T05:49:00.000+02:00

Günümüzde devlet dediğimizde standart batı demokrasisi kavramı geliyor. Cumhuriyet, ya da bir organının seçimle karar alması meşruiyetini tartışmaktan vazgeçtiğimiz konular oldu. Bunun en büyük kanıtı olarak Sosyal, demokratik, hukuk devleti kavramları iyi ve doğru ile eş anlamlı olarak kullanılmasını gösterebiliriz. Halbuki bunlar liberal politikaların sistemin varlığını sürdürebilmesi için geçirdiği değişimden ibaretti. Kitlelere artık alenen burjuvanın ve mülkiyetin koruyucusu olduğunu söylemekten çekinen bir uzlaşı kültürü olduğundan bahseden liberal tavır ortaya çakıştı. Hatta bu liberal kesimin isteklerinin sol hareketlerle özdeşleşmesi sol hareketi liberal tarafa çekti ve zayıflattı. Liberal Demokrasi artık kendini açıkça ideal toplumsal düzen ilan eder konuma geldi.
Sol hareketin artık devrim isteğinden çıkıp demokrasi içinde iyileştirmeler ve değişimler kovalar hale gelmesiyle demokratik cumhuriyetin temel meşruiyet kavramını oluşturan ulus-devlet mantığını zora soktu. Kimi devletler üstü hukuk normları oluşturma çabası iktisadın da hukukun da küreselleşmesi her devlette bunların benzeşmesine yol açtı. Tabi bu sosyal ve siyasal hayatı da etkiledi. Artık siyasal, sosyal, iktisadi, hukuki sözün kısası her alanda devletler benzeşmeye devam ediyor. Yani bu ulus-devletten vazgeçmeye çalışan arayış bir sözleşme üzerinden meşruiyetin peşinde, peki o zaman ister istemez neden durum bu kadar zorlanıyor da devlet mantığı bu kadar destekleniyor, küreselleşmeye karşı çıkılıyor? Yani devletlerin farklı sınırlara sahip olmasını millet kavramı dışında sadece ortak bir sözleşmeye bağlayabildiğimizi düşünürsek bu sözleşmenin küresel olması gerektiğini sınırların gereksiz olduğunu neden düşünmeyelim ki? Yani ulus-devlet kavramı olmadan birden fazla devletli dünya düzenini nasıl savunabiliriz? Milliyetçilik olmadan sınırların meşruiyetini nasıl sağlarız?
Yani bu bildiğimiz anlamda devletin ve cumhuriyet kavramlarının temelini milliyetçiliğin sağladığını çok rahat söyleyebiliriz. Küreselleşmeye karşı sunulan belki de en büyük argümanın farklılık olduğu düşünülürse eninde sonunda birden çok ulusu içinde barındıran bir devletin diğer meşruiyet temeli de milliyetçilik. Milliyetçilik zaten özünde farklılıklara çok saygı duyan bir fikir olmadığına göre diğer milletlerin hakkı ne kadar korunmaktadır bu devletlerde? Milliyetçilik devletin meşruiyetini sağlamakla beraber devletin kendi içinde de resmi yollardan ayrımcılığın zeminini hazırlıyor. Kendi meşruiyetini korumak için içindeki farklı unsurları yok sayıyor ya da yok edebiliyor. Ya da azınlık kavramı ortaya çıkıyor ve ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı yok sayılarak egemen olan millet diğer unsurlara bazı haklar tanıyor, onlar adına karar veriyor; ama bu pratikte yaşam koşullarını iyileştiren bir hareket olduğundan kendi kaderini tayin hakkını yok saysa da liberal toplum tarafından doğru görülüyor. Yalnız azınlık kavramının başlı başına bir hak kısıtlaması olduğu unutuluyor ya da görmezden görülüyor. Yani milliyetçilik kavramının temel taşı olan ulusun bağımsızlığı yok ediliyor. Bu çelişkiyi yok etmek için etnik anlamda en küçük parçalara kadar bölünen bir dünya çıkıyor karşımıza ya da meşru olmayan iktidarlar.
Buradan o zaman pek rahatlıkla görebiliyoruz ki cumhuriyetin ve liberal demokrasinin meşruiyetini sağlamaya çalışan iki yöntem de çok farklı sonuçlara ulaşıyor. İki sonuç da birbirinden sıkıntılı olduğuna göre belki de asıl sorunu demokrasi ya da cumhuriyet kavramlarında göremez miyiz? Yani bize idealliği dayatılan liberal demokrasinin daha kendi meşruiyetini dahi sağlayamadığını, sağlarsa kesinlikle demokrasinin kendi isteklerinin dışına çıktığını görebiliyoruz. O zaman rahatlıkla söyleyebilmeliyiz günümüzün siyasi sorunları demokrasi içindeki iyileştirmelerle çözülebilecek gibi değil daha çok yeni sistemlere, yeni kuramlara ihtiyacımız var.

Hemen bir üst sokak

2010-10-01T04:05:00.000+03:00

Haftanın 5 günü gittiğim bir semt var, İstanbul'un göbeğinde Taksim'den 10dk.da yürüyebilirsiniz çok uzak değil. Hayatın içinde, çoğumuzun girmediği çekindiği umarsızca yanından geçip gittiği: Dolapdere. Görmezden geldiğimiz tanımadığımız hayatlar var orda. Korkunun da en büyük kaynağı bilgisizliktir ya -yoksa niyo korksun insan karanlıktan- çok da kortuğumuz yerler hani. Sırf bu yüzden çok rahatça dışladığımız bir yer, orda yaşanaları görmeyiz, aslında görmek istemeyiz. Önyargılarımızı kapatırız, cahillikle bile suçlamayız onları cahilliğin getirdikleriyle suçlarız nasıl ve neden demeden hiç merak edildi mi nedeni?
Gündem malum "anadilde eğitim", çoğu kişi için tartışılabilcek bir şey bile değil. Şırnak'da bir köy okulunda değil Hacıahmet mahallesinde kampüsümün olduğu mahallede yaşananlar bunlar. 90'yıllardaki köy yakma olaylarıyla gelen zorunlu göç eden ailelerin yerleştiği bir semt burası. Çoğunluğu da Kürt, bir mahalle Siirt'ten, Mardin'den, Diyarbakır'dan, Batman'dan gelenler, daha doğrusu gelmek zorunda kalanlar. İçiçe evler, sokakta sürekli koşturan çocukların yanında çuvallarla pamuk taşıyan küçük çocuklar da var, yoksulluk bariz; ama insanları içiçe sanki hepsi bir aile. Resmi dilleri değil ama; mahalli dilleri pek tabii Kürtçe. Aileler kalabaık 6-7 kişilik, mahalledeki konfeksiyon atölyelerinde çalışan babalar getiriyor parayı. Evde, sokakta Kürtçe konuuluyor; ancak çocuklar okula gittiklerinde karşılarına çıkan dil bambaşka. Türkçe öğrenmeye çalışırken aynı anda dersleri de öğrenmeye çalışan bir çocuk grubu. TRT 6 da kurulmuşken bu inat ne diyor insan bazen. Öğretmemek için bu çaba da kasıt aramamak zor oluyor. Okulda dahi sınıfta, tenefüste kendi aralarında Kürtçe konuşan bu çocukları böylesine zorlamak niye. "Anadilde eğitim" gibi bir tartışma içinde değil çoğu sadece bir şeyler öğrenmek niyetine giren bu çocuklara okula gitmek fırsatı tanınmış; ama öğrenmek fırsatı?
Çocuklar derste parmak kaldıramadıklarından, sorunun cevabını bilse de Türkçe kendini ifade edemediğinden cevaplayamadığından, tuvalete gitmek istediğini bile Türkçe söylemeyip Türkçesi daha iyi olan birinden rica edip o şekilde gittiğinden bahsediyorlar ve daha nice örnekler tabii ki de.
Konuyla ilgili temel sorun belki de bizim o yüksek duvarlı, çelik konstrüksiyon, güvenlikli binada değil de bir üst sokağa çıkıp belki de sadece 25 kuruş fazla vererek çay içmeyişimizden kaynaklanıyor. Kolayca yargılamaktan, bununla beraber gelen hatta aşağılamadan en çok. Haftanın 5 günü aynı havayı solduğun insanlardan kaçarak değil de onlara azıcık olsun güvenemiyoruz, her şeyi tehdit olarak algılayan korku cumhuriyetimizde yaşıyoruz. Çıkmak da istemiyoruz, biz "doğru" yaşayanlar alışkanlıklarımızdan vazgeçme tehdidi yüzünden başkalarının alışkanlıklarına müdahele ediyoruz.
İşte burada Bahçeşehir, vb. gibi kendini şehir üni. diye adlandıran üni.lere inat, Kuştepe'de camından bakınca gecekonduların arasından yükselen Trump Towers'ın gözüktüğü, Dolapdere'den bakınca o evlerin üzerinden yukarıdaki Ciner Medya Grup binasının gözüktüğü okuluma teşekkür ediyorum. Boğaz kıyısında güzel bir semtte değil; hayatın ve gerçeklerin içinde, şehirde, sokaklarda, ve dediği gibi dürüstçe şehir üniversitesi olduğu için.

Referandum

2010-09-15T04:24:00.000+03:00

Referandum sonrası yine ulusalcılar çıktı: "Halk cahil zaten", "Bu halka bu yaraşır", "Gidicem buralardan" laflarına. Şu an hayırcı olan partiler geçen seçim 18 milyon oy almışlar, üstüne 2.5 milyon seçme eklenmiş ama 15 milyon hayır çıkıyor, bu hiç bir şey anlatmıyor mu? Oylarını durmaksızın kaybettiklerini anlamıyorlar mı? MHP'nin güçlü olduğu Erzurum'da, Osmaniye'de açıkça evet denmesi halkın artık o kadar da boş olmadığını göstermiyor mu? Eğer bu insanlr bu kadar cahil olsaydı direk kendi partileri hangi oyu diyorsa ona vermezler miydi? Paketle ilgili fikir sahibiler ki oylarını diğer yönde kullanmışlar; çünkü belirtilen şehirlerde MHP'nin güçsüzleşmesi bu kadar bir anda olabilecek şey değil. Halk artık bu statükoculuktan, baskıcılıktan bu uzaklıktan sıkıldı ve o kadar da aptal olmadığını açıkça gösterdi, en azından memur Kemal'den farklı olarak oy atabildiler.
Paketten konuşursak paket oldukça yetersiz, ama pakete şu maddelerde niye değişim yok diye yaklaşmanın anlamı yok çünkü bu anaysanın komple değişmesi gerekiyor zaten. Benim bahsettiğim değişen maddelerdeki değişim de yetersiz; ancak mevcut yasalardan daha iyi olması evet demek için yeterli; çünkü bize sorulan soru bu maddeler mevcutlardan iyi mi değil mi? Evet demek bunlar yeter demek değil aksine yeni anayasa için güvenoyu demek, CHP ve MHP bu işi siyasi bir tartışma gibi göstermeseydi bu paketin hakkı %70'ten aşağı değildi; ancak hayır kazanır ve ya %45+ çıkarsa genel seçimlerde AKP'nin zayıflayacağını düşünüyorlardı ki haklıydılar ancak o kadar hayır çıkması için gerekecek bir durum yoktu, ayrıca kendi seçmenlerinden bile tam oy alamadılar!
Halk kutuplaşıyor kutuplaşıyor diye bas bas bağırıyorlardı, boykotçuların oy kullansa evet atacağını ayrıca tamamen AKP kaynaklı hayırcıları düşününce şu an eskimiş mevcut düzenden memnun olmayan %70'e varan bir kesim var ki buna kutuplaşma pek denmez ki aslında o iki kesim arasında da çok fark yok. KONDA'nın Haziran 2010 tarihli raporuna göre(ki o tarihte yapılmasına rağmen %1.2 ile saptı referandum tahmini) arada çok bir uzaklık yok. 9 soruya 10 seçenek verilmiş ve o seçeneklere 0'dan 9'a kadar puanlama yapmılmış ve partilere göre not ortalaması alınmış. CHP seçmeni'nin ortalaması 3.5, MHP'nin ki 4 BDP'NİN 6 AKP'nin 6.5 çıkmış ki görüşler arası farkın normal olduğunu gösterir bu. Ayrıca anket toplumu üç kesimde incelemiş "Modernler", "Gelenekselci Muhafazakarlar" ve "Dini Muhafazakarlar". Bu iç kesimin not dağılımına baktığımızda ise sırasıyla 3.5, 4.0 ve 7 notlarını görüyoruz. yine makas çok açılmamış. Ayrıca kutuplaşmanın derinliği de çok farklı soruların üç gruba toplanmasıyla incelenmiş: laiklik, hoşgörü, siyasi değişimcilik. Bu üç konuda halkın görüşlerinin radikalliği 1'den 5'e kadar puanlanmış ve Laiklik konusunda çoğunluğun 2-3 bandında, siyasi değişimciliğin ve hoşgörünün ise sivri bir şekilde sırasıyla 3 ve 4'te toplandığını görüyoruz. Yine bu olası bi kutuplaşmanın da derinliğinin çok yüksek olmadığını göstermektedir. Yani "Halkı ikiye böldüler" "Yine 80 öncesi gibi oldu" gibi bas bas bağırmaya da gerek yok, çünkü ortada öyle bir durum yok. Halkı birbirine düşürmek isteyenler asıl bunları söyleyenler olmasın sakın?

Radikal'deki radikal değişiklik

2010-09-01T05:19:00.001+03:00

Bugün İsmet Berkan'ın gazeteyi bırakmasıyla, Radikal'de yeni bir dönem başladı; herkes İsmet Berkan'ın gazeteyi bırakmasını konuşurken, kimse yerine gelen ismi konuşmadı: Eyüp Can Sağlık. Çoğu kişi kendisini Elif Şafak'ın kocası olarak, ya da 11 günlük Fethullah Gülen mülakatından tanıyor. Teyidini alamamış da olsam edindiğim ilk bilgi kendisinin Türker Alkan ve Haluk Şahin'in görevine son verdiği. Bu iki isim Radikal'deki sosyal demokrat kanadı oluşturuyordu. Radikal'i az satan; ancak her tür fikre yer verilen, okuyucusunun da yazarın görüşünden çok karşısındakinin entellektüel seviyesine göre değerlendirdiği bir gazete olmaktan çıkarmayı mı planlıyor yoksa?Radikal, İsmet Berkan döneminde Türkiye'nin yapay veya popüler gündemi ne olursa olsun; gerçekten önemli olaylara yer veren, olaylara çok farklı açılardan bakan ve bence Türkiye'nin en iyi gazetesi iken Hürriyet gibi bir gazete olmaya mı hazırlanıyor? Hürriyet'in haber koordinatörlüğünü yürüten bu zatın Radikal'de de o tarz popüler haberlerden oluşan tek yönlü bir gazete mi hedefliyor? Radikal okuru genelde Türkiye'nin liberal kesimini oluştursa da, sosyal demokrasiye yakın insanlardır ve SODEP'in kurucularından Haluk Şahin'in bu kişi tarafından gönderilmesi bir tesadüf değil herhalde. Türker Alkan ise yorum sayfasında çıkan yabancı dergi ve gazetelerdeki makaleler kadar düzgün bir üslubu olan ciddi bir entellektüel. Doğan grubu Türkiye'deki her liberali ulusalcılığın karşısında diye AKP'li mi sanıyor da, Gülen sermayesiyle Amerika'da öğrenim görmüş, yıllarca Zaman'da çalışmış bir ismi bu göreve getiriyor. Hanımı Elif Şafak'ın din konusunda bilgili olmaktan çok uzak olduğunu "Aşk" kitabının tarihi, dini ve tasavvufi açıdan yanlışlarla dolu olduğunu günümüzün konuyla ilgili en uzman kalemlerinden olan Dücane Cündioğlu tarafından oldukça sert bir şekilde belirtildiğini de hatılamak lazım. İyi bir gazete okuru olmasam, günü gününe takip etmesem de benim gazetem Radikal'dir, derdim; artık diyemeyecek miyim? Biraz önce bahsi geçen Haluk Şahin, "Ermeni Konferansı"nın iptaline karşı çıkan yazılar yazdığı için yargılanmış bir insan; Eyüp Can Sağlık da Referans'ta Hrant'ın öldürüldüğü gün oldukça sert çıkmıştı; sadece Hrant rüzgarının büyüklüğünden yararlanmak için miydi bu? Umarım Eyüp Can Bey dini görüş kısmından yetişmiş sayılı sağlam aydınlardan biridir; çünkü liberal takılıp kendi içinde özgürlükçü olamayan Taraf okuru olmak istemiyorum; Türk medyasındaki vahim durumdaki en büyük umut ışığım olan Radikal'in bozulmaması dileklerimle.