Gaiak berriak

XIX. eta XX. mendeetako gizon-emakume zientzialariak

XIX. eta XX. mendeetako gizon-emakume zientzialariek gure egungo mundu ikuskera aldatu egin dute inongo zalantza izpirik gabe. Zientzialari hauen nondik norakoak kontatzen zaizkigu honako estekan. Beraien ekarpenen eta bizitzaren inguruko pasarteak dakarzkigu. Zientzialari zerrenda honetan beste batzuen artean hauek ditugu: Marie Curie, Stephen Hawking, Lynn Margulis, Gregor Mendel eta Colin Renfrew.

Biosferako krisia eta etorkizuneko erronkak

Hobeto, gehiago, azkarrago, ederrago... eta erosoago egitea. Milaka urtetan, gizadiaren aurrerapena puntako teknikek eragin dute. Teknika horien garrantzia gero eta handiagoa da, kopuruari, bolumenari eta indarrari dagokienez. Beste animalia-espezieen antzera, azaleko harrapari izatetik baliabide naturalen ustiatzaile nagusi izatera igaro da gizakia. Gure Lurra planetako oreka ekologiko handiak agortzeko eta mehatxatzeko zorian da. Horregatik, energiaren eta norbanakoen arloan gaur egungo puntako tekniken joera baliabide naturalak gordetzea edo aurreztea da.

Zientzia, komunikazioa eta kultura

Azken hirurogei urteotan, zientziak itxuragabe garatu dira eta gizadiaren etorkizun intelektuala aldatu egin da. Ezagutzen den unibertsoaren muga guztiek, infinituki handiarenek eta infinituki txikiarenek, atzera egin dute. Zientziaren aurrerapenek eero eta inbertsio garrantzitsuagoak bereganatu dituzte eta ekonomian eta gizartean eragin handiak izan dituzte. Arlo guztietan eguneroko bizimodua aldarazi egiten dute, hasi osasunetik eta komunikabideetaraino; bestalde, azken horiek gizabanakoaren bizitzan gero eta leku handiagoa hartu dute eta gaur egungo kultura-mutazioen muinean daude. Lilura-iturri den zientzia-iraultza hau, aldi berean, larritasun-iturria ere bada. Izan ere, aurrerapen teknikoek arazo etiko larriak plazaratzen dituzte, askatasunari eta pertsonari mehatxu egiten dietenean.

Gaur egungo munduko sineste eta balioak

1970eko hamarkadaren amaiera arte erlijioek eta sinesteek eguneroko bizimoduan, gizarte-antolakuntzan, politikaren eboluzioan eta nazioarteko harremanetan izan duten zeregina badirudi gero eta txikiagoa dela. Mendebaldeko herrietan, aberasteko eta gizartean ospea izateko irrikak Jainkoaren beharra ordezkatzen du. Ekialdean komunismoak erlijioari (“herriaren opioari”, Karl Marxen esanetan) kontra egin zion eta etorkizun oparoak agindu zituen. Hegoaldean nazionalismoen gorakadek indarrak kolonien askatasunera eta garapenera bideratu zituzten. Hala ere, iraganeko hainbat sineste eta ideologia gainbehera etorri direlako, “erlijioen itzulera” edo mesias-aro berria datorrela dirudi. Ekialdeko herrietako hondamenak ezkutarazi du itxaropen komunista. Herrialde aberatsetan hazkundearen akatsek eta produkzio-aparatuaren mutazio azkarrak langabezia, zokoratzea eta segurtasunik eza jariatzen dituzte. Asiako herri batzuk alde batera utzita, Hegoaldeak miserian segitzen du, zorpetuta, enplegu faltan eta garapen-politiken porrotean. Hainbat eratan, hasi sekten ugaltzetik eta mugimendu integristen gorakadaraino, erlijioak ideologia-krisia gainditu nahi du eta oinarrizko premia bati (bizitzari zentzua emateari) erantzun nahi dio.

Hirugarren Mundua, aniztasun handikoa

XIX. mendeko Industria Iraultza ezagutu ez eta, ondorioz, azpigarapen gordina nozitzen duten herrialdeek osaturik dago Hirugarren Mundua. Kontzeptu horrek mobilizazio politikorako tresna bihurtzen zuen Hirugarren Mundua; kolonizazioaren arduraduna izan zen Mendebaldearen kontra, matxinada eta emantzipaziorako dei iraultzaile gisakoa izan zen. Egun, hala ere, badirudi izen hori zaharkiturik dagoela: Hirugarren Munduko herrialde horiek dezente bilakatu eta alde handiak agertu dira haien artean, bai Latinoamerikan bai Asian oparotasun ekonomikoan bizi diren eskualde zenbaiten ondoan zeharo alde txiroak daudelako, Afrika Beltzean –bereziki– gertatzen den moduan. Esakunea, beraz, sinboliko bilakatu da batez ere eta ordena ekonomiko berritik kanpo geratu diren herri eta nazio batzuek dituzten zailtasunen inguruan nazioarteko kontzientzia astintzeko balio du gaur egun.

Mundu komunista ohia

1995ean, alderdi bakarrean eta ekonomia planifikatuan oinarritutako erregimen komunista tradizionala SESBen eta Ekialdeko Europan desagertu zen. Gertaera latzenak Jugoslavia ohian gertatu ziren, Titok sortutako federazioa hautsita serbiarren, kroaziarren eta bosniar musulmanen arteko gerra zibila medio. Trantsizioa, 1991. urteaz gero, Sobietar Batasun ohian nahikoa kolokan ibili zen. Errusiak, batetik, zatitzera eta, bestetik, botere inperiala osatzera jotzen zuen. Atzerriko laguntza izan arren, ekonomiaren beherakadak segitu zuen eta mafia-erakundeek aurrera egiten zuten. Merkatu-ekonomiara igarotzeko bidea badirudi Europako erdialdean hobeto gidatua izan dela: Polonian, Hungarian, Txekian eta Eslovakian. (Azken bi errepublika horiek 1992an sortu ziren, lehengo Txekoslovakia bake-giroan zatitu zenean). Eboluziorik harrigarriena Txinak egin du, baina horretaz aurreko kapitulu batean aritu gara.

Japonia eta Asiako potentzia berriak

“Erdigune berria” edo “munduko zilbor berria”. Gehiegizkoa iruditzen bazaigu ere, Asiari buruz esan ohi diren esaera horiek 1970eko hamarkadaren depresio ekonomikoaren hasieratik ekiniko munduko potentzien banakuntza berria adierazten dute. 1978an, oraindik ere, bazirudien Asiak “gosearen mamua behin betikoz uxatzea” ez zuela lortuko. Gaur egun, berriz, hazkunde-tasarik handiena dauka eta munduko produkzioan duen zatia izugarri handia da. Japoniak besteek baino lehenago ekin zion bideari; horren arrastoari segika beste gune berriak azaldu ziren han-hemen, oparotasunezko giroa sortu zutenak. Hasieran, “Lau Dagroietan” (Hego Korean, Taiwanen, Hong Kongen, Singapurren) erdigune hartuta, pixkanaka, lehendabizi, “Tigreak” edo “Dragoi Txikiak” (Thailandia, Malaysia, Indonesia, Filipinak) eta, gero, Txina 1980ko hamarkadan eta India 1990eko hamarkadan sartu ziren barruti horretan. Egun beste herrialde batzuk ere (Vietnam, Laos, Kanbodia, Birmania) hasi dira atzerriko inbertitzaileei harrera ona egiten.

Stonehenge-ko misterioa

Honako bideoak Stonehenge-ko misterioaz hitzegiten digu. Laburbilduta, wikipediak honakoa dio misterio honi buruz: Stonehenge historiaurreko neolito garaiko monumentua da, harrespil motakoa. Brontze Aroan eraikia, Amesburytik 3,2 km mendebalderantz dago, Wiltshire konderrian, Britainia Handia, Salisbury udalerritik 13 kilometro inguru iparralderantz. Stonehenge, Avebury eta lotutako lekuak deritzon multzoko zati da. Stonehenge harri bloke laukizuzen handiez osatutako lau zirkunferentzia kontzentrikoz osatuta dago; kanpoaldekoak, hogeita hamar metroko diametroa du, hareharrizko harri laukizuzen handiez osatuta dago, jatorriz, goialdea ateburuez gain hartua zegoen, hauek ere harrizkoak, gaur egun beren lekuetan zazpi ateburu besterik ez direlarik gelditzen. Kanpo lerro honen barnean beste hareharri urdinezko bloke txikiagoen zirkulua dago. Honek kolore berdineko hareharrizko harriekin eraikitako ferra itxurako egitura bat du bere barnean hertsirik, bere barnean "aldarea" ezinez ezagutzen den hareharrizko harlauza bat dago.

Mendebaldea: Europa eta Estatu Batuak

Hurrengo jarraitzaileetatik bereizten duen distantzia azken 35 urteotan asko murriztu den arren, AEB herrialde garatuenen artean punta-puntan dabil. 2004an, 11,6 bilioi dolarreko nazio-produktu gordina zuen; Japoniak eta Alemaniak, berriz, 3,8 eta 2,3, hurrenez hurren. Produkzioan ere AEB ere lehen potentzia da (munduko produkzioaren % 20,9, 2004an). Europako Batasunak eta Asiako herrialdeek eragindako lehia gogorra gorabehera, Estatu Batuek mundu osoko merkataritzaren zati handia daukate, bertako finantza-sareei, “multinazionalen” nonahiko agerpenari, hegazkinen eta ontzien garrantziari, eta hainbat herrialderantz zuzendutako inbertsioen aniztasun geografiko eta sektorialari esker; hala ere, merkataritzako defizita gero eta handiago dela esan behar da, batez ere, 2001. urtean hasi zen ekonomia-dezelerazioaren ondorioz (2005. urtearen hasieran, AEBren kanpo-zorra 8,5 bilioi dolarrekoa zen, hau da, hiru aldiz garapen-bidean dauden herrialdeen guztizko kanpo-zorra).

Mundu Ordena Berria

Gerra Hotzak sortutako ordena bipolarrean 45 urte bizi izan ondoren, XX. mendearen amaieraren ezaugarria potentzia sobietar eta ideologia komunistaren bat-bateko hondoratzea izan zen. Sobietar Batasunak munduan zuen eragina galtzearen, Ekialdeko eta Erdialdeko Europako erregimen komunisten erorialdiaren (1989) eta SESBko barne-eztandaren ondorio izaki, aldakuntza nagusi hori munduko ordena berriaren ataritzat jo zen. Hegoafrikan gutxiengo zuriaren eta gehiengo beltzaren arteko, Ekialde Hurbileko israeldarren eta palestindarren arteko, Kanbodiako (Kanputxeako) Khmer Gorrien aldekoen eta kontrakoen arteko “adiskidetzeak” bideratu omen zituena izan zen Gerra Hotzaren amaiera hura. Munduko Ordena Berriaren zoragarria eta agindutako “Historiaren Amaiera”, ordea, tamaina urrikoak zirela agertu dute azkar asko. Ez dirudi etorkizuna gizadiaren gehiengoarentzat bakean eta oparotasunean bizitzeko gune egokia denik: gaur-gaurkoz bloke kapitalisten arteko lehiakortasuna gorantz doa eta ekonomikoki nahiz geoestrategikoki interesgarriak diren eskualdeak kontrolatzeko borroka bizian dihardute; potentzia handiek ezarritako birmoldaketa liberal gordinen ondorioz, pobrezia gero eta gorriagoa da eta herrialde txiroen eta aberatsen arteko aldea ere latzagoa; Mendebaldeko ereduak ehunka milioi lagunen frustrazioa (Zaire zenean edo Hego eta Erdialdeko Amerikan askapen mugimenduen edo “fundamentalismo-integrismo” islamiarraren suspertzearekin batera) ekarri du; SESBren inplosioaren ondoren nazio-askapenerako mugimenduak piztu egin ziren, eta planeta osoan liskar eta gune beroak ugaldu egin dira.

Bloke komunistaren amaiera eta Txinako esperientzia

Sekulako ahalmena zeukan mundu komunistak. 1970. urtean, gizadi osoaren herena (1.170 milioi pertsona, alegia) komunista zen. Ahalmen demografiko horri berebiziko natura-bitartekoak –espazioa eta era guztietako baliabideak– eransten zitzaizkion. Ondasun horien zerrenda egiteak behatzaileak harritu, harrotasun nazionala areagotu eta propaganda erraztu egiten zuen. Hainbat arlotan, gainera, arrakasta nabarmena zen (siderurgian, industria kimikoan, energia-sektorean, armagintzan, eta abarretan). Gizarte komunistetan, mundu kapitalistaren desberdintasunei berez dagozkien orban asko desagertu ziren, gainera. Oinarrizko premiak beterik zeuzkan populazioak. Txinan izan ezik, goserik ez zegoen. Izan ere, Txinan landa-munduak elikagaien produkzioaren eta (1970eko hamarkadara arte aurrera egin zuen) biztanleriaren areagotzearen arteko desberdintasun latza zuen ezaugarri. Gainerako herrialdeetan, hainbat eskasia kroniko zen arren, gosetearen mamua suntsitua zuten ordurako. Hezkuntza eta babes soziala ziren bi arrakastarik garrantzitsuenak. Gizarte sobietarra, Khrustxeven eta Brejneven eskutik, “gizarte eskolatu” bilakatu zen. Horrelako ahaleginak beste herrialdetan ere izan ziren nabarmenak (Castrok boterea hartu zuenean, adibidez, Kubako nekazarien % 45ek ez zekien ez idazten, ezta irakurtzen ere). Sobietar Batasunean osasunean egindako inbertsioa ere egundoko ahaleginaren seinale zen. Estatu horien eta Ekialdeko Europaren garaipenen artean, besteak beste, garraioaren, etxetresnen eta alokairuen prezio apal-apalak ziren. Azkenik, etxegintzak erdietsitako maila goresten zen: etxebizitzak premia larrikoak ziren, gerra, populazioaren tamaina, baserritarren lekualdaketa eta beste alderdi batzuengatik.

Artikoa kinka larrian

Espainiar estatuko ikerlari talde batek Artikoan gertatzen ari diren aldaketen inguruko ikerketa inetersgarri bat burutu du. Ikerketa honen arabera, egun Artikoko bertako ekosistemek ezin dute berregituratze naturala gauzatu beroketa erritmoa gailentzen baitzaie.

Nazioarteko harremanak, 1975etik 1985era

Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko distentsio-prozesua 1962ko “misilen krisialdiaren” ondoan hasi zen, eta gailurra izan zuen 1975eko abuztuaren 1ean, bi blokeen arteko liskarraren funtsezko alderdiak baretu omen zituzten Helsinkiko Agiria sinatzean. Baina, aldi berean ere, urte horretatik aurrera garatu zen Gerra Hotzeko espiritu berria: Indotxinako penintsula osora komunismoa hedatu zen, Afrikan eragin sobietarrak aurrera egin zuen eta Europan SS-20 misil sobietarrak ezarri ziren. Bi “Handien” arteko elkarrizketa etenik eta estatubatuarren diplomazia zalantzan zegoela, arma-merkatua etengabe hedatu zen eta, antzinako gatazka-lekuetan ez ezik, ordura arte baketsu ziren tokietan ere ugaldu ziren liskarrak. Krisi ekonomikoaren eraginez, Hirugarren Munduan tentsio handiak sortu ziren; tentsio horien eraginez, II. Mundu Gerraren ondoko mundu bipolarraren ordez, bi “Handien” eragina horren erabakigarria izan ez zen mundu multipolarra nagusitzen hasi zen. Aurrerantzean, liskar “erregionalak” bi superpotentziek elkarri zeharbidez aurka egiteko erabili zituzten borrokaguneak baino zerbait gehiago izan ziren.

1973an hasi zen depresio ekonomiko handia

1973ko urriaren 6an, Israelen Yom Kippur Eguna ospatzen ari zirenean, armada israeldarraren lehen lerroak astindu zituen sekulako erasoaldiari ekin zioten Egiptoko eta Siriako armadek. Urriaren 17an, “juduak lurralde okupatuetatik erabat alde egin eta Palestinako eskubideak ostera indarrean ezarri arte” petrolio-produkzioa hilero % 5ean murriztuko zutela iragarri zuten ALPEEko (Arabiar Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundeko) ministroek. 1973ko abenduaren 23an, Teheranen batzartuta, petrolioaren prezioa bikoiztea erabaki zuen ALPEEk.1974. urtearen hasieran, hilabete batzuk lehenagoko prezioaren lau halako egin zuen petrolio-upelak. Luzaro uste izan da gertakari horrek munduko krisialdi ekonomiko nagusiaren hasiera adierazi zuela; gaur egun, berriz, garbi dago ezetz. Hogei urte baino gehiagotan finkaturik, iraupen luzeko depresio gisa, azalpenik ez duen eta era guztietako politikak antzu bihurtzen dituen balioen eta hierarkien aldakuntza gisa agertzen zaigu krisialdia. Ekonomialari eta aditu batzuen ustean, gaur egun ere, krisialdi horren eraginak nabariak dira, eta, oraindik ere, nolako irtenbidea izango duen galdezka ari dira.

Hazkundea eta horren ondorioak

1945etik 1973ra arte, sekulako hazkunde-aroa gozatu zuen mundu kapitalistak. Espero ez zenean, gainera, berreraikuntzaren ondoren langabezia noiz etorriko zain beldur baitziren aditu gehientsuak. Hazkunde hori hogeita hamar urtez luzatu zen, eta horrekin batera gertatu zen aurrerakuntza zientifikoak aldakuntza teknikoak eta berrikuntzaren eta produktibitatearen neurrigabeko ugalpena ekarri zituen. Hasieran, berreraikuntzari eta AEBren laguntzari esker sustatu bazen ere, berehala estatuen esku-hartze aktiboa, truke eta kapitalen mundializazioa eta lehiakortasunaren igoera izan ziren hazkundearen eragile behinenak. Masa-kontsumorantz zihoan gizarte-aurrerapen nabarmena akuilatu zuen arren, hazkundeak akats asko ere bazituen: herritik herrira, eskualdetik eskualdera eta sektoretik sektorera alde handiak zeuden, ez zen herritar guztientzat mesedegarri gertatu eta tentsio inflazionistak sorrarazi zituen. Mendebaldeko arrakastarekin batera, Hegoaldeko lehengaien eta energien erauzketa (oso prezio apaletan) gertatu zen: hori “Hirugarren Munduko lapurreta” zela esan zuten batzuek. 1973an, petrolioaren prezioak berebiziko igoera nozitzean, amaitu zen ekonomia- eta gizarte-aurrerakuntza aparteko fase hori.

Gerra Hotzetik bakezko bizikidetasunera

1945etik iragartzen zen bi Potentzia Handien arteko haustura 1947an gertatu zen. Harrezkeroztik, hamar urtetan zehar, aurkakotasun erabatekoa –politikoa, ideologikoa, ekonomikoa– bizi zuten bi Handiek, bai Europan bai Asian. Hala ere, ez ziren haien arteko zuzeneko gatazka militarretara iritsi. “Gerra Hotza” deitu zuten hartan, arerioek bata bestearen aurka armak erabiltzeari uko egin zioten eta elkarren aurkako borrokan ezarri zituzten liskar armatuetan nahasterik ez zuten nahi izan.

Kepler-rek 26 planeta berri aurkitu ditu

NASA-ren Kepler teleskopioak 26 planeta berri aurkitu ditu 11 planeta sistematan zehar sakabanatuta. Aurkikuntza honek, astronomoei, planetei buruzko informazioa handia emango die eta hauen sorrera hobeto ulertzeko bidea irekiko du.

Neutrinoak argia baino azkarragoak

LHC azeleragailuak, ustez, argia baino azkarrago bidaiatzen duten neutrinoak detektatu ditu. Albiste honek oihartzun zabala izan du, zalantzan jartzen baitu erlatibitate bereziaren teoriaren oinarria. Hau horrela izanda, oker al zebilen Einstein erlatibitateare teoriarekin? Fisikariak zuhurrak dira.

Elikadura eta osasuna liburua salgai

Ohitura txarrak baztertzeko eta dieta orekatuak prestatzen laguntzeko tresna bat da liburu hau. Honako gai hauek ere garatzen dira barruan: koipea, azukrea edo fibra janarian, kolesterolak, aditiboak, zabor-janaria, elikadura eta kultura...

Deskolonizazio-mugimenduak

XIX. mendean kolonizatu zituen inperioen gainean Europak zeukan tutoretza zalantzan jarri zen, Bigarren Mundu Gerran zehar. Sobietar Batasuna eta Estatu Batuak izan ziren gerraren bi irabazle nagusiak eta kolonialismoaren kontra argi eta garbi agertu ziren; potentzia kolonialek, aldiz, ezin zuten ezikusiarena egin, beren inperioetan gero eta nabarmenagoak ziren protesten aurrean. Gatazkak amaituta, emanak izan edo eskuratuak izan, independentzia-prozesuak bata bestearen atzetik etorri ziren. Ingelesek Palestina eta India utzi behar izan zituzten; Herbehereek, gogoz kontra bazen ere, Indonesia; Frantziak, berriz, Indotxina Dien Bien Phu-n jasandako porrotaren ondoan. Aljeriako drama eta Kongoko krisialdia askapen-mugimendu zabal haren adibideak izan ziren. Asian Afrikan baino azkarrago gertatu ziren arren, 1970eko hamarkadara arte itxaron behar izan zen kolonialismoaren azken gotorlekurik gehienak erortzeko. Horrela, bada, Portugalgo edo Hego Afrikako Batasunako erresistentziak gaindituta, hogeita hamar urte behar izan ziren inperioak eraisteko. Harrezkero, neokolonialismoa izan zen herrialde garatuek herrialde garatugabeak politikoki eta ekonomikoki menderatzeko erabili duten modu berria.