Göktürkçe Araştırmaları

Özleştirme Yabancılaştırıyor mu?

2011-12-05T17:59:00.001+02:00

Biz Türkistanlı Türkler bugün Anadolu Türklerinin yazdıklarını okuyamaz hale geldik. Halbuki 60 senelerinde bile Türk şairlerini tercümesiz okuyabiliyorduk.

Muhammed Salih

***

Güneş parlıyordu, biz sıcaklığını duyamıyorduk. Yél esiyordu, biz saçlarımızı dalgalandıramıyorduk. Kar yağıyordu, biz kartopu yuvarlayamıyorduk. Yağmur çiseliyordu, biz altında ıslanamıyorduk. Yağılarımız özgürdü, biz tutsaktık.

Birgün tutsakeviniñ öreklerini yıktık da kaçtık. Güneş ışığını duyuyorduk, ne var ki aydan yansıyanı ile yétiniyorduk. Kaçtığımızda géceydi. Saçlarımız daha görkemli dalgalanıyordu; yél bir yandan, bizim yéle koşuşumuz öbür yandan. Kurtulduk yağıdan.

Özgürlüğümüze ulaştık, bozkırda yalınayak savaşarak. Bir tastan yémek yédik, yoksulluğumuza ağlayarak. Ortanca kardeşlerimden olan Kazak o gün şunu démişti; Kişioğlu, üç güne tamuya da alışır. Bu düşünce öbür kardeşlerimiñ de usunda yér édinip, bilinçaltına inince yoksulluklarına alıştılar. Ben buna karşı çıktım. Varsıllaşacağım dédim. Ayrıldım onlardan, pılı pırtımı toplayıp kendi yolumu tuttum.

Ben çalıştım, ürettim. Böyle yaptıkça varsıllaştım. Kardeşlerim arasıra yanıma konuk da geldiler. Eñ küçük kardeşim Kosovalı, benim yanımda kaldı. Bugün eñ çok onuñla añlaşabiliyorum. Onuñ bir büyüğü Gagavuz ise, arayı sıkı tuttuğundan bugün bizimle bir dilde konuşuyor. Bakma, yine arada küçük ayrımlar var. Azer ise arada gelip yardım alıyor. Böyle yaptığı için öyle böyle de olsa añlaşabiliyoruz. Öbür kardeşlerim de yokluğa öylesine alıştılar ki, varlığı yadırgar oldular. Birgün büyük kardeşim Türkistan şöyle démişti; Bizler bir ara bir tastan yémek yérdik. Şimdi sen değme birimize ayrı tabak koyuyorsun. Tarhanadan başka çorba içmezken, şimdi adını bilmediğimiz yémekler sunuyorsun. / Ah güzel ağabeyim! Direnmeyi bırak da, varlığımdan pay al. Ürettiklerim seniñ de sayılır. Adını bilmiyoruz dédiklerini, adını bildikleriñle pişirdim. Sana nice pişireceğini öğretebilirim. Çorba ile yétindiğimiz günler géride kaldı. Bağımsızlığımızıñ gücünü kullanmamız gerekmez mi? Benimle ol. Yéñi yémekler pişir.

Esik Kurganı Yazıtını Okuma Çalışması

2011-10-21T19:34:00.000+03:00

Vikipedi'de kurgan ülevinde şunlar yazmakta:

Esik Kurganı, 1969 yılında Kazakistan SSC'nin Salgar alüvyonlu toprağının 20 kilometre doğusunda Kemal Akişev başkanılığındaki Kazakistan Tarih, Etnografya ve Arkeoloji Enstitüsü'nün arkeolog timi tarafından keşfidelen İskit veya Saka kurganı. MÖ 5. yüzyıldan kalma olduğu düşünülen kurgan, Kazakistan'da gün ışığına çıkarılmıştır.

Kurganda üç binden fazla altın eşya, seramik küpler, tahta tabaklar, iki gümüş çanak bulunmuştur. Gümüş çanak içinde Kharosthi alfabesinin örnekleri görülmektedir.

Realistik süsleme sanatı bu kurganda da bulunmuştur. Eyer örtüleri, tahta eyerler ve silahlar da bulunmuştur.

Kurgandan çıkan kalıntılar günümüzde Ermitaj Müzesinde sergilenmektedir.

Bunlara ek olarak, altından yapılma bir giysi de yér almaktadır. Günümüzde Altın Giysili Adam diye de anılır.

Bu çalışmamda, kurganda yér alan Türk damgalı bir yazmayı okumaya çalıştım. İkinci yatay için söyleyecek sözüm olmasa da, ilk yatayda yazanlar üzerine aşağıdakiler düşünüyorum.

orkunla:
��

lâtinle:
ag a es ö/ü p a/e ñ iç ñ ak

çevriyazı:
ağa[1] söp/süp[2][3] añ[4] içiñ[5] añ[6] ak[7]

yorum:
Söp adında bir ağa için yazılmış olmalı. Yazınıñ testi üzerinde kurganda bulunması, bana günümüzdeki bir geleneği anımsattı; gideniñ arkasından su dökmeyi. Öyle ise, ölünüñ uçmağa çarçabuk varması dilenmiş olabilir. Buna dayanarak kabın içine bir sıvınıñ da bırakıldığını, bunuñ da adınıñ añ olduğunu öne sürüyorum. Böylece; Söp Ağa'nıñ añ içip uçmağa akması dileniyor diyebilirim.

açıklamalar:
[1] ağa.
[2] söp azı süp, bir kişi adı.
[3] 𐰾 damgasından sonra geleniñ 𐰇 ile 𐰯 damgalarınıñ bitişik yazılmışı olarak görüyorum.
[4] añ, bir tür içki olmalı.
[5] içiñ, içme eylemini yapması için ikinci tekil kişiye bildirilen buyrum.
[6] bak: [4]
[7] ak, akmak eylemi; "gecelere akmak, akın yapmak" gibi.

TDK Türk Dili Dergisinde Yayınlanan Öyküm

2011-10-05T09:32:00.001+03:00

Uzun süredir üzerinde çalıştığım, çalışmayı da sürdürdüğüm öykümüñ bir bölümü, Türk Dil Kurumu'nuñ aylık çıkardığı Türk Dili dergisiniñ Temmuz sayısında (715. sayı) yér aldı.

Uluç, Gökbey. Gönül Çiçeği, (Hikâye) Temmuz 2011, C: CI, S: 715, s. 73-84 / 100. Yılında Yeni Lisan Hareketi, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi

Gönderdiğim öyküdeki /ñ/ ile /é/ damgalarına yér vérmemelerine gocundum doğrusu. Yine de, özleştirilerek yazılmış bir öyküyü géri çévirmediklerine séviniyorum. Bu, TDK'nıñ özleşmeci tutumunuñ sürdüğünü de gösterir.

Sözünü éttiğim öyküyü okumak isteyenler için bağlantı:
http://www.turkcesivarken.com/belgeler/2011s715uluc.pdf

Öztürkçe Konuşun Démiyoruz ki!

2011-08-27T20:08:00.000+03:00

Türkçesi Varken Akımında, altın kayığımız ile ilerliyoruz. Akıntıda oluşan dalgalar kayığımızı sallamasa, daha da iyi olurdu ancak esen yél, yüzümüzü okşayıp géçince tüm kaygımızı da sıyırıp alıyor. Kötü olan ise, kayıktan düşenleriñ olması!

Türkçesi Varken diyerek kasıldığımızı, yapay olduğumuz düşünüp, suya atlayanlarımız da yok déğil. Yok, yok! Kayığımıza soñradan girenlerden söz édiyoruz. Akıntıda çırpınıyorlardı, ellerinden tutup kayığa çekmiştik. Kimisi dédi ki; Benimle dalga géçiyorlar, kimisi de dédi ki; Ne zamandır bu kayıktayım da, yok yani, hiç olmuyor artık. Çok bayıyor. Kasmaya gerek yok. 'Search etmek' demek olmaz ama gidip hiç kullanmadığım halde öztürkçe kelimeler kasacak halim yok. Allah aşkına, sizler evde kaç kez 'betik' kelimesini duydunuz? Ööh! Bu edinilmiş Türkçe değil. Zorlama.

Kayıktan atlayan güzel kardeşim!

Oturağıñ yérinde duruyor. Onu seniñ için temizliyoruz. Dalgalarla gelen su, seniñ yérinde birikse de, aramıza yéñiden döneceğin için kurulamaktan géri kalmıyoruz. Dinle! Bak yıllar önce Falih Rıfkı Atay neler démiş;

Özleştirmeciler her zaman, her yerde uygularlar mı bunu? Nerede! Kadar derler değin yazarlar. Bir defa derler bir kez yazarlar. Tabiî der doğal yazarlar. Konuşurken, üniverisiteler muhtar olmalıdır derler de iş yazmaya gelince muhtarı da muhtariyeti de kapı dışarı edip özerk derler. Öyle ise bu kişilerde samimiyet diye birşey aramak koca bir yalandır.

Oysa bugün böyle mi? Doğal sözcüğünü yadırgayan gördün mü? Özerk sözcüğünüñ dillerde sakız olduğunu söylesem, şaşırmazsıñ bile. Bu sözleri yazan kişi, bugün seniñle dalga géçenlerle aynı ruh halini yaşadı. Alıştığını bir kıyıya atmak istemedi. Sigara bağımlısı olan biriniñ elinden sigarasını alırsan, o sana kötü sözler dér. Sen onlarıñ yad sözcüğünü alınca, sana bu yüzden kötü davrandılar.

Göñlü kırılan arkadaşlar!

Sizlere Öztürkçe konuşun démedik ki! Özleşme yazıda başlar. Yazılarınızı özleştiriñ, diliniziñ özleşmesini zamana bırakıñ. Bir süre soñra göreceksiniz ki, ayrımında bile olmadan o sözcüğü kullanıyorsuñuz. Eñ önemlisiyse konuştuğuñuz kişiniñ bu sözcüğü yadırgamayacak oluşudur. Yol, yordam budur. Böyle yapmadığıñız için vücuda giren virüse benzediñiz. Vücuduñ savunma düzeneğiniñ sizi sindirmemesi sıradışı olurdu. Sizi sindirenleriñ sözleri A. Fenik, F. Baysal, E. Bayrakdaroğlu gibi kişilerinkine mi benziyordu?

Türkçemizin güzel âhengini, ceviz çuvalı boşaltırken çıkan takur tukur seslere boğmakta, meselâ o cânım rüyâyı çüşten farkı olmayan düş, hâtırayı anı kılığına sokmakta midesi bulanmış insan ağzından çıkar gibi bir sesle söylenen ödül kelimesi de dâhil bir dil çorbası oluşturmaktadırlar. Oysa bizim alışkın olduğumuz kelimeler velevki yabancı bir dilden aktarılmış bile olsalar bu garçlı gırçlı lâflara hem zevk hem âhenk bakımından yüz defa müreccahtır.

Sindiricileriñ sözüne gücenen kayıktaş!

Eski Türkçeden gelen düş sözcüğüne yapılan aşağılamaya gücenmediñ de, anadiliniñ sözcüğüne mi küstüñ? Yörelerimizde anamızıñ, babamızıñ kullandığı ödül sözcüğünü yazı diline aktaranlara sövenleriñ yanında mı durursuñ?

***

Güneş kollarımızı yaksa da, inceden esen yélle birleşince tatlı bir sıcaklık uyandırıyor derimizde. Kayık da küçük gelmeye başladı. İlk karada değiştirmek, gemi almak gerek oldu artık. Altın bir kayık karşılığında büyük bir gemi alacağımıza kuşkum yok. Eñ azından gümüş bir gemi ile değiştokuş édebiliriz.

dipçe:
Özleştirmeye dil uzatanlarıñ sözlerini şuradan aldım:
Tahsin Yücel, Dil Devrimi ve Sonuçları, Bétler: 36,48,64,70,149

Göktürkçe Öğreneğiniñ Soñucu

2011-08-22T22:44:00.000+03:00

Türk damgalarını öğrenmek istediğinizde, bunu nice yapacağınızı bilemezsiniz. Çok kısıtlı kılavuzlarıñ olduğu bu ortamda, bocalamadan su üstüne çıkamayacağınız acı bir gérçek olarak karşınızda durmakta.

Kılavuz eksikliğinden azı yétersizliğinden yakınılan dönemlerde Yavuz Tanyeri'niñ anıkladığı belge, kurtarıcı görevini üstlendi.

Yéñi yazılan kılavuzlarıñ niteliğine sözüm yok ancak değinmek istediğim yér, kılavuzlarda kuru kuruya kurallarıñ añlatılmış olmasıdır. Öğrenmeye başlayacağız ancak hangi damgadan? Bunuñ yanıtını bilmiyoruz?

Böyle bir sorunuñ olduğu dönemimizde, sévindirici bir deneyim yaşadım. Kışın benden görüp heveslenen kız kardeşim Begüm'e, birkaç damga öğretmiştim. O hevesi içinde saklayıp, kendinden küçük Ayla'ya da aktarınca, yaz tatilinde ikisi de damgaları öğrenmek istediklerini söylediler. Pek yanaşmasam da, diretmelerini es géçemedim. Böylece 2 kişilik Göktürkçe Öğreneği'ni de başlatmış olduk.

İlk başlarda pek önemsemiyordum ancak bu deneyimiñ bir fırsat olduğu yargısına vardım. Böylelikle günlük öğretme sırasında yaşananları günlüğümde tutmaya başladım.

İlerleyen günlerde öğrencim sayım artıp 6'ya dek çıktı. Başarılı bir biçimde bitirdik.

Artık, çocuklarıñ öğrenme sırasında neler yaşadıklarını biliyorum. Günlük dipçelerimi, çocuklarıñ bétlekleriniñ taramasını aşağıda paylaştım. Bir kılavuz anıklanacaksa, uzmanlar bu deneyimlerimizden yola çıkabilirler.

BELGELİK
Çocuklara Göktürkçe Öğretme Günlüğü
Özgün günlük kayıtları
Ayla'nıñ Bétleği - 1
Ayla'nıñ Bétleği - 2
Ayla'nıñ bulmacası
Ayla'nın süslü damga çalışması
Begüm'üñ Bétleği - 1
Begüm'üñ Bétleği - 2
Begüm'üñ bulmacası
Begüm'üñ süslü damga çalışması

Göktürkçe ile Sanatsal Yazı Çalışması

2011-08-19T14:42:00.000+03:00

Arap damgalarıyla yapılan hat sanatını az çok biliyorsunuzdur. Bediz çizmek inanç gereği uygun görülmediğinden yazıya odaklanan sanatçılar, içlerini böyle dökebilmiş, kendinilerini bir biçimde dışa vurmuşlardır.

Türk damgalarında ise, böylesi bir çalışmanın değil izlerini, kendisini bile taşlardan sonra görebilmiş değiliz. Doğrusu, neredeyse görebilmiş değiliz. Yoksa, Irk Bitig olsun, Turfan yazmaları olsun, birkaç ürünümüz var.

Damgalarımızla yazı uzu (sanatı) üzerine çalışmalarım sonucu aşağıdaki bedizi elde ettim.

Burada damgalarımızla Türkay yazıyor. Balığa benzetmek istedim. Çünkü Türkay, balığı çok seviyor.

Balık sözcüğü ile balık yapmaya çalışsam da, pek becerili olamadım. İlerisi için örnek olacağını biliyorum.

Artık Konuşmadan da Danışabiliyoruz

2011-07-31T08:17:00.001+03:00

Konuşmak, danışmak, söyleşmek, deyişmek, atışmak gibi bir çok karşılıklı ses iletimini, düşünce aktarımını sağlayan eylemlerimiz bulunmaktadır. İlk bakışta tümü birmiş gibi görünse de, Türkçede bir añlama gelen iki sözcük bile olmadığından, bunlarıñ da ayrı ayrı añlamları olduğunu söyleyebiliriz.

Déyişmek sözcüğü eski Türkçe té- köküñden gelip, söz yaratma eyleminiñ gérçek añlamlı karşılığıdır. Té- eylem köküne birliktelik añlamı katan -Iş ekiniñ koşulması, araya bir de kaynaştırma ünsüzü /y/'niñ girmesine neden olmuş, böylelikle déyiş- eylemi ortaya çıkmıştır. Kişileriñ karşılıklı söz yaratarak, düşünce aktarımını sağlar.

Söz köküne gelen addan eylem yapıcı -lA eki ile sözle- eylemi oluşturulmuştur. Bugün için Türkmence bu biçimini koruyarak sürdürmüşse de, bizde z > y dönüşümü géçirip söyle- olarak dillerdeki yérini korumuştur. Bu eyleme gelen -ş eki ile de birlikte yapılma añlamı katılmıştır. Böylece söyleşmek, karşılıklı söz (kelime) oluşturup, birbirine iletme añlamına gelir.

Soñradan dile kazandırılan sözleşmek ise, vérilen antlarıñ (yéminleriñ) karşılıklı tutulacağı añlamı ile dilde yér édindirilmiştir. Töz añlamı söyleşmek ile birdir. Söylem ile sözlem sözcükleriniñ bir oluşu gibi.

Atışmak da, bir bakıma söyleşmeniñ türevi sayılabilir. Söyleşme sırasında ağzımızdan çıkan sözüñ karşıya daha sert iletilmesini bildirir. Dilimizde yarattığımız sözü, sözcüğü karşıya atmasak, nice aktarım sağlardık? İşte! Bunuñ incelikli olanına söyleşmek, kaba olanına atışmak diyoruz.

Danış- eylemine Kaşgarlı Mahmut'uñ bétiğiñde tanuş- olarak denk gelmekteyiz. Dilimizdeki t > d dönüşümünüñ örñekleriñden biridir; temür > demir, tıl > til > dil. Soñdaki /u/ sesi de daralma géçirip /ı/ sesini vérince, tanuş- sözcüğü olarak danış- olmuştur.

Kaşgarlı'dan birkaç örñek verecek olursak;

tanuştı تنشتى
olar ikki söz tanuştı: onlar birbirine söz danıştı

tanuttı تنتّى
ol manğa söz tanuttı: o bana söz danıttı (başkasına danışmamı sağladı)

Örñeklerden görüldüğü üzre danışmak, karşılıklı işe yarar sözcüklerıñ aktarımı olarak tanımlanmaktadır. İşe yarar sözcüklere öğüt dések, añlamı daralır. Elimizdeki belgeleriñ nerede tuğralanacaklarını sorduğumuz kurum danışmanınıñ bize söylediği sözleriñ işe yarar olup, öğüt olmaması gibi.

Vérdiğim ikinci örñek sözlem incelendiğinde dan- diye bir köke ulaşılır. Yazı dilimizde yaşamasa da yörelerimizde konumunu korumaktadır. Ancak kimi yörede düşünmek, kimisinde sormak, düşünce almak, kimisinde inkâr étmek, kimisinde de hor görmek, ayıplamak añlamlarıñda...

İşte! Sıra eñ can alıcı eylemimize geldi; konuşmak. Eylem olan ko- köküne dönüşlülük eki -n'niñ gelmesiyle kon- eylemi oluşur, bir yérde durmak, yérleşmek gibi añlamlar vérir. Konut, konak, konaklamak gibi sözcükler hep bu köktendir. İlginç olan ise, karşılıklı düşünce aktarımı añlamına nice geldiğidir.

Bunu atalarımızıñ geleneğine bağlayarak açıklayabilirim. Ne var ki, bu geleneği çok eskilere dayandıramam. Geyik yiyip, kımız içen, at üstünden inmeyen atalarımıñ déğil, Anadoluya yérleşen atalarımıñ geleneğiñden söz édebilirim. Önseyin, konuşmak sözcüğü Anadoluya özgüdür.

Geleneğe göre, danışmak için konuşmak gerekiyordu. Danışacak kişiler önce uygun bir yére konuyor (yérleşiyor, oturuyor), böylece konuşmuş oluyorlardı. Ardından da söyleşmeye, karşılıklı söz iletimine géçiyorlardı. Bir süre soñra söz iletimiñde işe yarar düşünceleri ileten sözcükleriñ oluşumu, söyleşmeniñ niteliğini danışmaya çéviriyordu. Böylelikle konuşarak danışmış oluyorlardı.

İlerleyen dönemlerde ise konuşmadan soñra yapılan töz eylem artalanda kalıp, konuşma eylemi öne çıkmış, ses erkiyle düşünce aktarımını bildiren kavram biçimini almıştır. Buna benzer birçok örñek vérilebilir. Gelen kız tanımlamasınıñ sonuñdaki kız sözcüğünüñ kısalmaya uğrayıp kopması, geriye gelen sözcüğünüñ kalmasına yol açmışken, gelen sözcüğünüñ soñ sesleminiñde de daralma olmuş, gelin biçimini almıştır.

Yalın Damgalarıñ Adlandırılması

2011-07-30T07:59:00.000+03:00

Damgalarda ince, kalın ayrımı olması ile adlandırmalarınıñ bu töz üzerine kurulu oluşu, yalın olan damgalarda ince olarak mı, yoksa kalın olarak mı adlandırılmalı diye bir sorunuñ ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Çocuklara damgaları öğretirken[1] de yaşadığım bu sorunu, iki ad ile çözmeye çalışsam da, işe yaramadığını, daha da karışıklığa yol açtığını gördüm. Örñeğin /ş/ damgası için hem aş, hem de eş damgası olarak belirtme yaptığımda, çocuklarıñ bu damgayı bir süre soñra aşeş olarak adlandırdıklarını görmüştüm.

Uyumluluk olması için tüm yalın damgaları kalın azı ince olarak niteleyip işiñ işiñcen çıkıbilirdi. İnce olarak nitelediğimizde, kökü ant'dan gelen /nt/ damgası ent olacak, türetilmesiniñ bir añlamı kalmayacaktı. Kalın olarak nitelendiğimizde ise, /m/ damgası am diye okunacak, toplumda uygun karşılanmayacaktı. Çok büyük bir sorun olmasa da, /m/ damgasınıñ adlandırılması başlı başına bir sorun olarak duruyordu.

Bundan ötrü, yalın damgalarıñ adlandırılması üzerine bir çözüm geliştirdim. Damgalar, kökenlerine göre adlandırılacaklar.[2] Böylece hem kökeni bilinecek, hem de adlarıñda ikileme yaşanmayacak.

/nt/ damgası: Kımız kabına damlatılmış kan damlacıklarını simgelediği için adı ant olarak okunacak.

/lt/ damgası: Kökü kesin bilinmese de, alt olarak okunması daha doğrudur. Elt diye añlamlı bir kavramımız olmadığından, eñ azından alt olarak bir sözcüğüñ yérine géçebilir.

/ny/ damgası: Türetimi /an/ damgası üzerinden olduğu için any okunacaktır.

/nç/ damgası: Bunuñ türetimi de /an/ damgası ile ilişikli olduğundan anç olarak okunacaktır.

/ñ/ damgası: Eñ kavramınıñ betimlenmesi olduğundan eng olarak okunacaktır.

/m/ damgası: Soñradan türeyen /m/ sesi, dönüştüğü /b/ sesini karşılayan /eb/ damgasınıñ yan yatırılarak, daha doğrusu 90 derece sağa yatırılmasıyla oluşturulduğundan dolayı, em olarak okunacaktır.

/ç/ damgası: Aç- eylemini betimlediğinden aç olarak okunacaktır.

/z/ damgası: Türetimi /ar/ damgası üzerinden olduğu için az olarak okunacaktır.

/ş/ damgası: Türetimi /el/ damgası üzerinden olduğu için eş olarak okunacaktır.

/p/ damgası: Bu damga için kesin sözüm yok, ap da dénebilir ep de. Bir yére dayandıramıyorum.

Bu yöntemi yéñi türetilen damgalar[3] üzerinde de uygulamayı sürdüğümüzde;

/c/ damgası: /aç/ damgasıñdan geldiği için ac,

/h/ damgası: /ak/ damgasıñdan geldiği için ah,

/f/ damgası: Fışkır- eylemini betimlediği için fı, fış diye okunabilir. Uyumlu olsun diye af azı ef de dénebilir. İkisi arasında séçim yapamıyorum.

dipçe:
[1] http://kokturukce.blogspot.com/2011/07/cocuklara-gokturkce-ogretme-deneyimi.html
[2] http://turkcesivarken.com/turk-damgalarinin-kokeni/
[3] http://kokturukce.blogspot.com/2011/04/yeni-damgalar-yeni-yaz-duzeni.html

DİL KURUMU Kurulmalıdır

2011-07-29T11:46:00.001+03:00

Yéryüzüne dışarıdan gelmiş biri gibi düşünelim. Tutanak tutup üstlerimizi bilgilendirmemiz, türlü bölgelerde yaşayan topluluları uramlandırmamız gerek. Toplumları nice ayırt édecektik? Afrikalı ile Asyadaki toplumları ayırmak için deri öñlerine bakmamız yéterli olurdu. Derileri bir öñ olanlarıñ ise gözlerine, saçlarına bakarak ayırma konusunda işimizi sürdürebilirdik ancak tümden birnine benzeyenleri nice ayırt édecektik? Burada yardımımıza, dil koşuyor. Dillerini inceleyip, kesin yargıya varabilecektik.

Diliñ, birleştirici étkisi olduğu gibi ayırıcı, koparıcı étkisi de bulunmaktadır. Öyle ki; bana bir dil vérin, size bir ulus yaratayım diyerek Konfiçyus da buna vurgu yapmıştır.

Bütün kişioğlunuñ tek dilde añlaşacağı bir yértinç düşlemek, yalnızca çağımızda oluşan bir akım, bir olasılık déğildir. Günümüzde İngilizce'niñ ortak yértinç dili olarak öne çıktığı bilinen bir gérçek olsa da, bu yapaydır. Daha önceki çağlardan Arapça'nıñ aynı konumda olduğunu biliyoruz. Bilim, uz, yazın ile benzerleri ne varsa, Arap dilinde yapılıyor, géñiş topraklara yayılıyordu. Arap soyundan gelmeyen bilimerleriniñ de, yazı dili olarak Arapça'yı séçmesi, bir dönem Lâtince'niñ bu hazzı yaşaması, günümüzde ise İngilizce'niñ aynı yazgıda ilerlemesi şunu gösteriyor ki, bir diliñ ortak yértinç dili olması, o diliñ konuşucularınıñ gücü ile koşuttur. Öyle ise, yârın Türkçe'niñ bu konumda olması, hiç de uçuk bir düşünce déğildir.

Evrensellik güç ile gelip gidiyorsa, tekdillilik düşten öte olamaz. Kimi öy, diller ölüyor, ölü dil gibi kavramlara denk geldiğiñiz olmuştur. Böylece, yéryüzüñde konuşulan dilleriñ tek tek ölüp, soñ bulacağını, eñ soñuñda ise tek dilde yargıya varacağını düşünürsüñüz. Oysa bu yanılsamadır. Ölen dil déğil, diliñ bir koludur. Ağacıñ kurumuş dalınıñ kesildiğini düşünüñ. Göktürkçe ölü bir dil midir? Yoksa, ölü bir Türk ağzı mı? Türkçe'niñ budanmış bir dalı dések yérinde olur.

Böyle olunca, dilleriñ korunup gelişmesini istemek, yérinde bir yargı gibi durmaktadır. Diller, yéryüzünüñ ekinsel varlığıdır. Varlıktan yokluğa géçmeyi kim ister? Öyle ise, bu varlığımızı daha sıkı korumalı, dilleri başıboş bırakmamalı, gemi elimizde sıkıca tutmalıyız. İşte! burada önerimi açıklayabilirim; Dil Kurumu kurulmalıdır.

Bütün ülkeler Dil Kurumu kurmalı, içinde barındırdığı dilleri koruma altına almalı, incelemeli, gelişimine katkıda bulunmalıdır. Yéri geldiğinde budanmasına olanak sağlamalıdır.

Türkçesi Varken, Öbürleri Ölsün mü?

2011-07-28T20:00:00.002+03:00

Türkçesi varken! diyerek yürüttüğümüz bu akımda, birçok kez yañlış añlaşıldığımıza denk geldim. Añlaşılan géñel kanı, salt Türkçe'niñ kullanılması, öbür dilleriñ dışlanmasıdır.

Bu yañlış añlaşılmanıñ önüne géçmek için belirtmeliyim; Türkçesi Varken! démek, öbür diller ile savaşmak déğil, Türkçe'niñ gelişimi için uğraşmaktır.
Ne İngilizce'ye ne Arapça'ya ne de başka dillere karşı bir tutum izlediğimiz sanılmasın. Başka dillere kesinlikle karşı déğiliz. Olanaklı ise dört dil bilin, yapabiliyorsanız sekiz dilde konuşun. Bir tansık yaratın da, yéryüzündeki bütün dilleri öğrenin!

Diller, yéryüzünüñ ekinsel varlığıdır. Dolayısıyla varsıllığa katkılıdır. Bunuñ için eriyip yok olan dillere üzülürüz. Öbür uluslarıñ da bizim tuttuğumuz yolu tutmasını, anadillerine yiyelenip geliştirmeleri için uğraşmalarını dileriz.
Sözüm ona; yad dile déğil, yad dilde eğitime karşıyız. Türkçesi varken, yad dilde eğitim istemiyoruz. Bu düşünceden ödün vérmiyor, kesin söz söylüyoruz; Türkçesi Varken!

Yalnızca bunuñla yétinmiyor, özleşme de istiyoruz. Bunuñ için kendimize Z. Gökalp'iñ sözünü uranlık olarak séçtik; Başka sese benzemez ananıñ sesi, değme sözüñ ararsan vardır Türkçesi. Böylece dilimizde yér édinmiş, édinmekte olan yad kökenli sözcükleriñ yérine géçebilecek uygun sözler bulmaya, varsa yaygınlaştırmaya çalışıyoruz. Bunu yaparken de, kimseye baskı uygulamıyor, kişisel yéğlemine bırakıyoruz. Nice ki, kelime ile sözcük birlikte kullanılıp, ikisi arasında bir yadırganma yaşanmıyorsa, vitrin ile sergen arasında da bu durumuñ olması için çabalıyoruz.

Bizi yañlış añlayanlarıñ öne sürdüğü gibi, yad yır (şarkı) dinlemeyin, yad bétik okumayın, yad olan bilmem neyi kullanmayın démiyoruz. Dileğimiz; başka diller ile anadilimiziñ birbirinden ayrı tutulması, ikisi arasına çizgi çekilmesidir. Anadilimizi kullanırken de, duruluktan yana olunmasıdır. Doğrusu, evrensel olan ezgiyi, yırı yasaklamak usdışı olur.

Böyle yapmasak, aşırıcı oluruz. Aşırılık karşıtını doğurur, soñra da onu besler. Türkçe karşıtlığını doğurmak için, art amaçlı olmak gerek. Oysa biz dilimizi séviyoruz.

Çocuklara Göktürkçe Öğretme Deneyimi

2011-07-11T17:56:00.001+03:00

Kardeşlerime Türk damgalarını öğretiyorum. Begüm'e geçen yıl öğretirken yarım kalmıştı. Şimdi ufak kardeşimi de işin içine katarak ciddi bir öğretim sürecine aldım.

Bu deneyimlerimi günlüğüme de yazıyor, öğrenim kılavuzu anıklama durumunda kaynak niteliğinde olacağından, saklıyorum. Böylece deneyimler ışığında yapmamız gerekenleri bileceğiz.

Bu başlıkta da, günlüğüme yazdıklarımı sizlerle paylaşmayı, aldığımız yolu göstermek istedim. Daha ileride; kullanılan betlekleri, öğretimde kullanılan araçları da paylaşacağım.

Öğrencilerimizi tanıyalım;
Begüm, 9 yaşında. Daha önceden damgalar ülevinde biraz bilgisi var.

Ayla, 8 yaşında. Bu konuda kof sayılır; /ok/ ile /ay/ damgasının dışında bilgisi yok.

GÜNLÜKTEN:

02.07.11

Bugün /ok/ ile /ay/ damgalarını öğrettim. İki damganıñ da kökeniniñ belirginliği, añlaşılırlığı çok kolay olduğundan, séçimim böyle oldu.

04.07.11

Bugün /el/ ile /er/ damgalarını öğrettim.

Begüm, öğrendiği damgalarlar “Eray” sözcüğünü yazarak güzel bir sürpriz yaptı.

05.07.11

Bugün /ot/ ile /at/ damgalarını öğrettim.

Begüm, “atla” ile ne añlama geldiğini kendi de bilmediği “ota” sözcüklerini buldu. Géçen yıldan /a/ damgasını bildiğinden, işi kolaydı.

Ayla ise beni şaşırttı. Bulduğu “otel” sözcüğü çok yaratıcı olmuştu.

06.07.11

Bugün /ev/ ile /ek/ damgalarını öğrettim.

Begüm, “Okay ekmek ek.” yazarken, “Evren” sözcüğü ile sévindirdi. Yazısında /en/ damgası için ipucu vérdim.

Ayla, “ekmek” sözcüğü ile yétindi.

08.07.11

Bugün /em/ ile /aç/ damgalarını öğrettim.

/em/ damgasını yazmakta çok çetinlik çektiler. /ev/'iñ yan yatırılmış biçimi olduğunu diyerek kavramlarına yardımcı oldum.

Begüm, /aç/ damgasını nice “ça” olarak kullanabileceğini sordu. Bu erken sorusu beni sévindirdi, böylece bana, yazım kurallarından birini kendisine añlatma olanağı vérdi.

/aç/ damgasını çok kolay öğrendiler. Düz bir çizginiñ aşağı doğru inerken ikiye bölünmesi olarak añlattım da, benimsediler.

09.07.11

Bugün sözlemler kurup, onlar üzerinde çalıştık. Öğrendikleri damgaları uygulamada görmeseler unutacaklardı.

“Oktay ok attı”, “Aytaç ot ek” gibi sözcükleriñ yanısıra; Eray, Okay, Ekrem, Ayça gibi adlar da yazıldı.

Salar Türkleri İle Söyleşi

2011-05-24T14:07:00.002+03:00

Çoğunluğu oluşturan Oğuzlarıñ içindeki küçük bir boydan söz étmek istiyorum; Salarlardan. Kaşgarlı Mahmut'uñ 24 boydan 5.'si olarak tanımladığı Salgurlardan.

Bediz 1: Salar boyunun damgası.

Köp beyix şeherler men varmış,
Köp çoñ deryalar mende görmiş,
Bir gün öyüm menden yırax volsa eğer,
Göñlümde başqa yoxdur,
Her vağıt yireğimde yamğur yağır.

Üyesi olduğum www.salars.cn yérliğiñdeki üyelerden SalarArslan, sorduğum sorulara şu yanıtları verdi:

Salarlar kimdir? Kime Salar dénir?
Salırlar Oğuz 24 boyuları biridir,
Salırları eski adı Salğur çağrır,
Salırınıñ atası Dağ handır,
Babası Oğuz handır.

Nerede yaşarlar? Dünyada ne kadar Salar vardır?
Salırlar Türkmenistan, Türkiye ve Çin'de yaşağan.
Türkmenistan'da Salyr çağrır.
Türkiye'de Salar çağrır.
Azerbaycan'da Salur çağrır.
Çin'de Salır çağrır.
Çin'de Salırlar 14 tümen kişi vardı.

Salarça hakkında neler diyebilirsiniz?
Salırca Türk Oğuz dilidir.
Örneğin;
Men oxuma varğur. (Ben okumaya varır.)
U oxuma vardı. (O okumaya vardı.)

Salarların temel sorunları nelerdir?
Dağı yok.

Salarların Türk dünyasına bakış açısı nedir?
Öxreşme, uruşma, birleğe bolsun! Hemme Türk dünyası birdir.

Azerbaycandaki kardeşlerinize neler demek isterdiniz?
Esalam aleykum Azerbaycandağı qardaşlarım yaxşı mı seler, xoşgeldiñiz Çin'e, xoşgeldiñiz Salır'a.

***

Çin damgalarını kullanan Salarlar, artık büsbütün Latin damgalarını kullanmak istiyorlar. Kendi oluşturdukları Latin düzeniyle çok az kaynakları da bulunmaktadır.

Séçtikleri damgalara göz attığımızda görüyoruz ki, ortaklığı, birlikteliği savunucu yönde séçim yapmışlar. Özbekler gibi [ç] yérine [ch] azı [ş] yérine [sh] gibi séçim yapmayarak doğru bir iş görmüşler. Bu yönden kutlanmayı hak édiyorlar.

Bediz 2: Salarların Latin tözlü damgaları.

Özgür Belgelik olan Vikipedi'de Salarca olarak şunlar yazmakta:

Türkçele Salar'dır, Türkmençele Salyr'dır, Azeriçele Salur'dur, Salar öz dili oğuşla Salır çalır. Salır Çin'de elli altı milletler işindiği bir milletdir.

Salır mekan yeri Çin Gökdeñiz (Çiñxey) velayat şünxua salır özbaşdak yurtdir, başgı mekan yeri Çin Gansu velayat Dunşañ, Bo'an ve Salır özbaşdak yurt ma Şincañ Uyğur Özbaşdak yurtdiği İli yeridir, Salır Çin'de ilat 140000 kiş vardı.

Salırça öz Oğuş var，muñdan ili pişdiğanı Salır Türk oğuşdur，çoxur pişdiğanı Salır Latin Oğuşdurya.

Bediz 3: Çinde Salarların yaşadığı bölge.

Tarix'te Salır kimdir? Salır beyix Oğuz Han atababanığı oğul-balasdır. Beyik Dağ Han baba ma Salır Xan babanığı oğul-balasdır. 1255 yılda Salır Han babanığı nesili Qaramañ Xan ve Axmañ Xan bir Salır taypa adamlarnı başla Mongollarığı iraş Türkmenistan Marydan Çin'ni cilen gelci. Salırla ad daxgen Millet bu Dünyada Çin Salır daşi başqa yoxdur.

Salır Türkmenleri Oğuzlarınığı beyix Salır Hannığı taypasından çıxqan, Salır Xan Oğuz Hannığı beşinci oğul Dağ Hannığı ulu oğullarıdırya. Selcuk Türkmenleri Eyrañnı eyelegalı, bu Dövlet şol yerde 1147-nci Yılda Oğuz Xannığı agtıgı Salır Xannığı nesillerinden Atabeg Suñur tarapından gurulcı.

Dövleti binyat edenler Selcuk Türkmenleriniği Salırdan galdan nebereleridir.Salırlar dövletiniği paytagtı Şirazdır. 1284-nci yılda bu Salır dövlet yıxıllınmış, yerine Mongolları İli Hannığı dövleti goşulcı.

Yéñi Damgalar, Yéñi Yazı Düzeni

2011-04-16T09:27:00.002+03:00

Eskiden ayrı olarak birkaç damga ile kural eklendiğinde, günümüzdeki değme yazı kolaylıkla yazılabilmekte, çağımıza ayak uydurulabilmektedir. Süreci izlediğimizde bir gelişmeniñ olduğunu, çıkan yéñi sesleri karşılamak için yéñi damgalar türetildiğini görüyoruz. Bu türetimlerde de kendilerini kasmadan, eski damgalardan birine ekleme yaparak sorunu gidermişler. Bugün için biz de yéñi eklemeler ile gelişimi sürdürmeli, özgünlüğümüzü korumalıyız.
Türetimi eski (kök) damgaya beñekler ekleyerek yapalım diyenler olsa da, buna karşıyım. Örñeğin biz, /ö/ sesi için /o/ damgasınıñ üzerine iki beñek koyduk.^¹ Dışarıdan bakıldığında ne denli yapay bir damga olarak göze çarpar! Özgünlük nerede? Hadi diyelim, lâtin damgası bizim déğildi, dışarıdan aldık diye géçiştirici çözüm ürettik. Oysa bunlar kendi öz çocuklarımız, bizim kurallarımız, birim yaratımız. Atalarımız Türkçe yazalım diye tözünü attı, torunları olarak bu dikintiye taşlarını koymayı sürdürmeli, ardını getirmeliyiz.

Damga türetiminde duygusal olunmaması, türetime gidilmesi, günümüzüñ gerektirdiği kurallarıñ eklenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda atalarımıñ izlediği yolu doğru bulup damga türetimine gidiyor, yéñi kurallar ekliyorum.

/ah/ damgasınıñ türetimi
Günümüzdeki /h/ sesi /k/ sesiniñ yumuşamışı olarak önümüzdedir; kagan > hagan > hakan, katun > hatun gibi. Bundan ötrü, /ah/ damgasınıñ türetimi için kökü olan /ak/ damgasından yola çıkıp, /ak/ damgasınıñ sağına bir ekleme yapıp /ah/ damgasını türettim. Bu yéñi damga harma^² adı vérilen dam ayağını, desteğini de andırmakla birlikte tırpana benzeyip harmanlama işini usa getirmektedir.

/o/ ile /ö/ damgalarınıñ türetimi
Yalnızca sözcüğüñ ilk sesleminde kullanılmalarından dolayı, işleklikleri daha az olan iki ünlü (/o/ ile /ö/) damgaları için de türetim gerekmektedir. İkisi sesi birden véren damgalarda yalınlaşmaya gidilerek tek ses indirgenmeleri, bu indirgemede de /u/ ile /ü/ seslerinin yéğlenmeleri doğru yargı olur. Yéñi damga türetimleri için de kök damgalara eklenme yapılması yéterlidir.

/ac/ damgasınıñ türetimi
Eklemeniñ yanısıra silmekte de yarar var; /ac/ damgasınıñ türetiminde kök olarak ele alacağımız /aç/ damgasınıñ kuyruğunu silmek, yéñi damgayı kök damgaya benzetmekle kalmayacak, özgünlük de katacaktır.

/av/ damgasınıñ türetimi
Günümüze b > v dönüşümü olduğunu daha önce belirtmiştim. Bu yüzden ab > av olarak günümüze gelen sözcüklerden biridir. Damga olarak kullanılan simgeniñ avcılığı simgeleyen kanca ile ilişkili olduğu gözüme çarpmaktadır. Dolayısıyla /ab/ damgasınıñ ucuna ekleme yapıp boğumu, boğumlamayı da belirterek, avcılıkla olan ilişkisini sürdürmek istedim.

/ev/ damgasınıñ türetimi
Eñ eskin yazıtlarda, yazmalarda kullanılan /eb/ damgası birebir çadırı, dolayısıyla evi andırmaktadır. Soñraki dönemlerde yalınlaştırmaya giden atalarımız eviñ çatılarını sökmüş, kullanımı öyle sürdürmüşlerdir. Bu yüzden elimizde bir sesi véren iki damga varken yéñi bir türetime gerek görmüyorum. Eskin biçimli olanı /ev/ yérine kullanırken, soñraki dönemlerde geliştirileni de /eb/ olarak kullanagidelim.

/ef/ damgasınıñ türetimi
Kök damga olarak séçim yapmaktansa, özgün bir türetim olarak fışkırmak éylemini betimleyen yéñi bir damga öneriyorum; /ef/. Kök damga yéğlemememiñ nedeni, kök damga olarak séçeceklerimiziñ biçimleriniñ onsuz da karışık oluşundan dolayıdır. /eb/ ile /ab/ damgalarından yola çıkarak /ev/ ile /av/ damgalarını karşıladık; bunlarla da yola çıkarak /f/ sesiniñ karşılanması gerekiyordu ki, alacağı biçimleri özgün bulmadığım gibi kullanışsız da geldiklerinden yéğlemedim.

Yéñi eklenenlerden yalnızca /v/ için kalın-ince ayrımına gittim, öbürlerinde gerek yok. Şimdiye dek yazım sorunu olarak tanımlayabildiğim bir karışıklık olmadı. Bu yüzden /v/ sesi dışında kalınlı inceli damga türetimine gidilmesini şimdilik yéğlemiyorum. Bunuñla birlikte, /ğ/ sesi için de ayrıca bir damgaya gerenme durumu yoktur. Sözcük başında kullanamadığımız için sözcük içinde /ag/, /eg/ damgalarıyla işlenebilir. Ayrıca belirtmek istiyorum ki, dilimizde işletmediğimiz, yalnızca yad kökenli sözcüklerde olan /j/ sesini simgeleyen damgaya da yér ayırmayı doğru bulmuyorum. Yad sözcükleriñ yazımı için /c/ damgasıyla iş görülebilir; jandarma > candarma örñeğindeki gibi.

Yéñi Düzende:

Sözcükler arası boşluk konur.
Beñekleme imleri olarak uluslararası ölçün kullanılır.
Sözlem soñlarında duygu beñizlerine yér vérilebilir; :) :/ :(
Sözcük başında art arda iki ünsüz damga geldiğinde ilk damganıñ adı ile okunmaya başlanır.
Birinci seslemde ünsüzden soñra ünlü varsa ünsüzle okunmaya başlanır.
Damga tek başına kök sözcük olarak kullanılacaksa, kendinden soñra gelen ekiñ karışıklık doğurmaması için kesme imi kullanılır: ev'i, ad'ı
Kök sözcükler olduğu gibi yazılır, aldığı değme ek kısaltma yapılmaksızın yazılır.
/ok/, /ök/, /ık/ damgaları sözcük soñuñda ulayı uzun ünlüleri göstermek için kullanılır.
Yad kökenli özel adlar okunduğu gibi yazılır. Eksik sesler yakınlarıyla karşılanır.
Uzun ünlüler damgalarla gösterilir.

dipçe:

1Şimdiye dek Türk damgalarında beñekten yararlanılmadığı düşünülse de, Turfan yazmalarında bir gedik olarak /ş/ sesini karşılamak için /s/ damgasınıñ üzerine beñek eklendiğini görüyoruz.

2Harma: Eski yapılarda kırılmak üzere olan çatı ağaçlarınıñ altına vurulacak direğe başlık olarak konulan parça, destek – Iğdır (TDK Türkiye Türkçesi Ağızlar Sözlüğü)

Dile Yansıyan Sapkınlık

2011-04-03T21:56:00.002+03:00

- Kızım dur! Ben véreyim benim ki bozuk zaten...
- Amaan ne olacak sanki! Nasılsa benimki de bozulacak, ben véreyim!

Türkçe lastik gibidir, nereye çekersen oraya gider diye bir sözlem ortaya atmışlar da, arkasını getirmişler; kendi sapıklıklarını örtbas étmeye çalışıyorlar.

İlkokul öğrenciliğimi anımsıyorum; dilimiziñ töz sözcükleri olan almak, vérmek, koymak ib. sözcükleri sıradan bir biçimde kullanıyorduk. Oysa günümüzde bu sözcükleri kullanmaktan çekinmeye başladım. Ben de ona vérdim diyorum, karşımdaki düzeysiziñ yüzünde gülümseme oluyor. Ne! Ne oldu? Soñradan añlıyorum, karşımdakiniñ lastiği çektiğini.

Suyuñ yoğunlaştırılıp, öd katılmış doğal boya ile üzerine çizim yapıldığı bir uzumuz var; ebru, öbür adı dalgır. Géçenlerde, birazdan ebru yapmaya gidiyorum, isteyen gelsin dédim de, birden kahkaha koptu. Ne oluyor ya! désem de karşılık alamadım gülüşmeler arasından. Soñradan çaktım olayı, çekmiş bizimkiler lastiği.

Yok arkadaş! Sorun dilde déğil, sözcüklerde de aranamaz. Sorun; bastırılmış duygularıñ dile yansımasındadır. Belaltı konuşmayı, belaltı fıkraları añlatmayı séviyoruz. İçimizde kalan düşleri, fantezileri dile yansıtarak doyum sağlıyor, gereksinimi gideriyoruz.

İnançsal yönden sürekli baskı görenlerde buna daha çok denk gelinmektedir. Okul bitirmiş, diploma almış olması da bunuñ önüne géçemiyor, öyle ki édinilen deneyimlerden daha çok sözcüksel kurgular yapabiliyor, karşısındaki yéñiyétmelere bu yönde yol gösterebiliyor.

Doğanıñ eñ töz kurallarından biri olan karşı cinsle ilişkiyi kestikten soñra tüm yapılasılar dile yansıyor. Dile gelen sözcükler öyle kendi başlarına göre gelmiyor, yapılan şakalar öyle anlık düşünceler de déğil. Bilinçaltında biriktirdiklerindir yaptığıñ şakalar. Öylesine şaka déyip géçemezsiñ!

Sözü getirmek istediğim yér şurası; esnek olan Türkçe déğil, onu konuşan kişileriñ düşünceleridir.
Kanıt isteyenler için aşağıdaki görüntünüñ varlığı yéter.

Dilimiziñ bir de sövüş konusunda incelenmesi gerekir ki, bu konuda uzun uzadıya yazılar yazılabilir. Ben konu açılmışken teğet géçmek istiyorum:

Kişi, kendine olmayana ilgi duyar, sıradışı olana azı eksiğini kapatana. Bu yüzden belaltı dizileri, izlenceleri ilgi ile izliyoruz. Aşk-ı Memnu (Yasak Sévi) dizisinde örñeğin, yeğen yenge ilişkisi ilgi izlendi. Bu toplum yapısınıñ bozulduğunu göstermez. Böylesi bir olay sıradışı geldiği için olaylar ilgiyle izleniyordu. Bildik bir olay olsaydı kimin ilgisini çekerdi?

Sövüyoruz, doğru. Öyle ki, yéryüzü dillerinden hiçbirinde sövüş yazını (küfür edebiyatı) Türkçe'deki gibi çağ atlamış, doruğa çıkmamıştır. Bu bir bakıma iyi sayılır. Sövüyorsak, bizde olmadığındandır. Kuşkusuz var ancak géñelden söz édiyorum. İstisnalar kaideyi bozmaz. Gérçi, kaideyi bozan istisnalardır ya neyse.

Sövgü, sövüş ne üzerine olur? Karşıdakiniñ değerleri üzerine. Birbirine yağı olan iki ulusuñ birbirine sövgüsü neyle olacak? Eñ değer vérdikleri nesneye yönelik kuşkusuz; bayrak. Biri öbürünüñ bayrağını yakarsa ona büyük sövgü göndermiş olur. Bunuñ gibi bakarsak; ana bacıya sövmek bir bakıma bizde ana bacı (namus) değeriniñ ne denli yüksek olduğunu gösterir.

Ana bacı sövüşlerine Ruslarda denk gelemezsiniz. Onlarda çok da önemli déğildir. Ancak karşıdakine küçük yaraklı dérseniz, bunu sövgü olarak algılayabilir, sizinle arayı açar, belki dövüşür de, karşınızdakine bağlı bu.

Bunuñla övünelim mi yérinelim mi bilemedim! Gereksinim olmadan üretim olmaz; sorun olmadan çözüm aranmaz. Öyle ise sövgüye gereksinim duymuş ulusum, hem de öyle böyle déğil!

Türk Damgalarınıñ Dile Yararları

2011-03-23T08:49:00.002+02:00

Türk damgaları, Türkçe yazmak için yaratıldığından katı kuralları vardır. Bundan ötrü dil yapısını sıkı sıkı koruma altına almıştır. Türkçe'niñ ses kurallarından kesinlikle ödün vérmez. Yad sözcükleriñ Türkçe'ye girmesi olanaksız bir durum alır. Yurt dışında ortaya çıkan yéñi bir kavram, Lâtin damgalarınıñ olduğu dönem elini kolunu sallayarak girerken, Türk damgalarınıñ olduğu dönem bunu yapamayacak, zorunlu olarak öz dilden bir karşılığınıñ üretilmesiñe yönlendirecektir. Nedeni, yad sözcükleri Türk damgalarıyla yazmak çetin, dahası olanaksızdır.

Bunlarla birlikte bu damga düzenine géçmeniñ eñ büyük getirisi, ulus olmanıñ bilincini doya doya yaşatması olur. Kendimize ait olan bir yazı düneni démek, gérçek bir ulus olduğumuzuñ kanıtıdır.

Damgalarıñ yararları konusunu biraz daha düşündüğümde şu başlıklar usumdan géçti:

Anımsatır: Lâtin damgalı herhangi bir yazı görüldüğünde doğrudan Avrupalı usa gelmektedir. Çin damgaları görülünce, bétin Japonca bile olsa tezden uslara Çin gelir. Arap damgaları da Arapları çağrıştırır, Osmanlıca yazılmış bir bétin olsalar da... Bu yüzden damga éşittir kimlik démek doğrudur. Yazıya göz ucu ile bakıldığında Türkleriñ usa gelmesi için kullanılmalıdır.

Dili korur: Türkçe için yaratıldığından Türkçeniñ tüm kurallarını savunur, onları korur. Ödün vérmez. Eñ sıradan örnek, ünlü uyumuna girmeyen Ali adı bile yazılamamaktadır. Eli azı alı yazabilirsiñiz. Böylece dile girmeye çalışan yéñi bir kavram olduğunda yazılamayacak, öz dilden karşılık türetilmesine neden olacaktır.

Ortak dili yansıtır: Ünlüler değme durumda yazılmadığından ortak Türk diline hizmet éder. Unuturum ile unutaram sözcükleriniñ yazımı birdir. Ancak okuyanıñ kimliği, bakış açısı ile ayırt edilebilir. Bir Türkiyeli unuturum dérken, Azerbaycanlı unutaram diye okuyacaktır.

Kolay öğrenilir: Damgalarıñ her biriniñ bir köken açıklaması olduğundan usta kalıcıdır. Bunu 8 yaşındaki kardeşim üzerinde denedim; iki saat içinde sözlem yazmaya başladı. (bak: http://kokturukce.blogspot.com/2010/03/8-yasndak-kz-kardesim-begumun-kendi-el.html)

Hızlı yazılır az yér tutar: Ünlüler her durumda yazılmadığından hızı artıracak, daha az yér kaplayacaktır. Ancak sözü 5 lâtin damgası ile yazılırken Türk damgaları ile bu sayı 2'ye inmektedir.

Dilbilimi sévdirir: Sözcükleriñ köken açıklamasını anlaşılabilir kılar, Türkçe'ye ilgi doğurur. Böylece gencler dili séver, bir bakıma dilbilime ilgi duyarlar, dilimizi geliştirirler. Örñeğin oktay sözünüñ ok, at ve ay damgalarıñdan geldiğini bilmek, ilgi yaratabilir.

Yad adlarıñ yazımındakı çelişkiyi kaldırır: Bambaşka bir düzenek olduğundan yad dildeki özel adlarıñ okunduğu gibi yazılmasını sağlar, lâtinda yaşanan çelişkiyi köküñden siler.

Kürtçe Tabelalarda Erek Ne?

2011-03-18T09:03:00.000+02:00

Dilbilimsel olarak bakarsak; özel adlar başka dillere çévrilirken iki kural göz önüne alınır. Birincisi iki ayrı yazım düzeni arasında géçiş yapılacaksa, yéñi düzende okunduğu gibi yazılır. Örñeğin, kiril düzeniyle Гёкбей diye yazılan sözcüğü, lâtin ile yazmak istediğimizde okunduğu gibi çéviririz, olur Gökbey. İkincisi ise, köken olarak bir olan yazım düzenlerinde özel adlar olduğu gibi bırakılır, dilenirse yanına ayraç açarak okunuşu da yazılır. Örñeğin, Albert Einstein sözcüğü lâtin kökenli yazım düzeni ile yazıldığından, bunu Türkçe bir bétinde kullanmak istediğinizde olduğu gibi yazarız: Albert Einstein (Albert Aynştayn).

Birinci kural ışığında gidilerek, ayrık yazım düzenleri olan ülkeler, gezginlere kolaylık olsun diye yér adlarını kendi dilleriniñ yanı sıra, lâtin damgalarıyla da yazarak, ülkelerine gelen konuklara yardımcı olmaktadırlar. Örñeğin yukarıdaki bedizde Gürcistan'dan bir tabela görmektesiniz, damga çévrimi yapılmış.

Ne var ki, kamusal déğilmiş gibi gösterilen ancak alttan alttan da bölgesel dil olma yolunda ilerleyen, epey de yol almış Kürtçe üzerine bir iki söz démek istiyorum. Bölgedeki tabelalarda bir değişim yaşanıyor. Yukarıda saydığım dilbilimsel kurallar dışında başka işler dönüyor. Örñeğin aşağıdaki tabelayı inceleyelim:

Öncelikle biz de Kürtler de lâtin düzenini kullanıyoruz, dolayısıyla yazı çévrimi baştan yañlış sayılır. Hadi bunu es géçelim, kimi damgaları ayrı okuduğumuzu varsayalım da, ikinci kuralı uygulamaya çalışalım. Bu durumda Pınardüzü sözcüğü eñ çok Pınardûzû olarak déğiştirilebilirdi ancak bakıyoruz altına Cırnık diye eklenmiş. Kendi taktıkları belki de önceden söyleyegeldikleri adı kullanmışlar.

İkinci yér adı Doğuçanakçı. Kürtçesine bakıyoruz Çanaqçiyaserqé. Olduğu gibi çéviri yapılmış; Çanaqçi > çanakçı, şerqé > şark (doğu).

Özel adlarda ne aradır birebir çéviri yapılıyor? Bunlarıñ dilbilimsel bir açıklaması yok. İyimser bakılacak yanları hiç yok. Ortada göz göre göre dönen bir dümen olduğunu biliyoruz bilmesine de, yine de ilgimizi çektiği için soruyoruz; Kürtçe tabelalarda erek ne?

Azerbaycan'da Özleşmeye Bakış Açısı

2011-03-15T21:44:00.003+02:00

Daha önceki bir yazımda[1] Azerbaycan'da özleşme akımıñdan daha doğrusu gizli bir dil devrimi olduğundan söz étmiştim. Toplum arasında özleşme varken yétkili kişilerde, yüksek orunlarda olanlarda ise Rusça'dan İngilizce'ye doğru bir akım olduğu gözle görülmektedir.

Özleşmeyi yalnızca kendimiz için istemek, kuşkusuz çok sığ bir bakış olur. Ben, özellikle tüm Türk soylu uluslarıñ özleşme akımına katılmasını istiyorum. Ortak Türk Dili diye kendimizi yiyip bitirdiğimiz bir konu da eñ usa yatkın yoluñ bu olduğu su götürmez bir gérçek. Kimiñ ağzı ortak olacak? Kim kime uyarlanacak? Yoksa Türk dilleriniñ bir karması yapıplıp yapay bir dil mi yaratılacak? Soruları çoğaltabiliriz; yanıtlamamak koşulu ile. Daha doğrusu göreceli yanıtlarla. Oysa özleşme olduğunda istifade etmek diyen Azeriler dillerine uyarlanmış olarak qullanmaq sözcüğünü alacaklar. Yazıda olmasa da konuşmada ortaklık sağlanacaktır eñ azından. Bir süre soñra bu yazıya da yansıyacak, dönemiñ eñ güçlü ağzına göre toplumlarıñ kendileri yönelecektir.

***

Onbirinci ayın yédisinde Türküstan çavlığında gördüğüm bir çav ilgimi çekmişti; orada bir çavlık sorumlusunuñ, yazarlara kullandıkları Türkçe sözcüklerden dolayı sözcük başına 1 manat (~2 lira) kıyın vérdiğini yazıyordu. Bu ülkedeki Türkçü kesimiñ tepki vérmesine, şaşkınlığına yol açsa da benim için sıradan, hatta güzel bir çavdı.

Güzel gelmişti çünkü o sorumlunuñ böyle davranıyor olması, orada özleşme olduğunuñ, hatta onlara göre tehlikeli duruma çıktığınıñ eñ büyük somut kanıtıdır. Çekinceleri olduğu için bu yaptıkları da bir bakıma doğaldır, işimiziñ yolunda gittiğini bilerek bunuñla sévinip övünebiliriz.

Bu akımı Azerbaycan'da gözlerimle görmek, duymak beni hep heyecanlandırıyor. Çünkü bizdeki dil devriminiñ 60'lı yıllarındaki durumu olduğu gibi yansıtan bir yapıları var. Sürecin içinde olmak, gidişine étki édenlerden olmaktan duyduğum mutluluğu da belirtmek istiyorum.

Orta yaşlı yazarlar, özellikle de genç yazarlar yad sözcükler yérine anadilden sözcükleri séçmeye özen gösteriyor, bétiklerinde bunu yapmaktan övünç duyuyorlar. Hatta, Yad Dilde adlı bétiğinde yazar Perviz, tüm öykü kahramanlarınıñ adını Dede Korkut öyküsünde géçen adlardan séçmişti de bunuñla övünç duymuştu.

Bunlarla birlikte diyebilirim ki, burada olan özleşme akımınıñ kesintiye uğramadan gitmesi durumunda bir öngörü olarak 2040 yılına dek İstanbul Türkçesi durumuna çıkacaktır.

dipçe:
[1] http://kokturukce.blogspot.com/2010/02/azerbaycanda-sessiz-dil-devrimi.html

Türkçe Dersleri Nice Olmalı?

2011-03-11T06:42:00.001+02:00

Bunca yıldır öğrencilik yaptım, yapmaktayım ancak birine de denk gelmedim ki; Ben Türkçe derslerini séviyorum désin.

Kendimden örñek véreyim; dilbilgisi görmeye başladığımız ilkokul 4. sınıftan[1] beridir özne-yüklem, tümleç-belirteç gibi kavramlarıñ gerekliliğini hâlâ añlamış déğilim. Şuan bile bir tümce vérseniz büyük olasılık doğru yapamayacağım. Ne gereği var bunlara? Üstelik her yıl lise soñ sınıfa dek bu konular öğretilmeye çalışılıyor(!) Türkleriñ bunları bilmeye gereksinimi var mı diye düşünüyorum. Konuşmayı yéñi öğrenmiş 2 yaşındaki bir çocuk da, 90'lık okuma-yazma bilmeyen köylü bir ninemiz de Türkçeniñ tüm kurallarına uyarak konuşur. Hiç, biriniñ bardak yérine birdak dédiğini işittiñiz mi? İşitemezsiñiz. Türkçe kurallarıñdan ödün vérmez.

Lise 1'de Edebiyat dersinden kaldım. Bütünleme sınavında da véremedim. Lise 2'ye alttan ders bırakarak géçtim ancak bu yıl da yapılan her 2 bütünleme sınavında da kaldım. Eñ soñ lise 3'de gécemi gündüzüme katıp 60 aldım da géçtim dersi. Benim dönemimde lise 3 yıldı démeli sınavı véremezsem diploma alamayacaktım.

Peki neden kalıyordum? Çünkü, edebiyat dersi ilgimi çekmiyordu. Bana ne mefûlû, mefailün gibi uyduruklardan.

Türkçe dersleriniñ yéñiden düzenlenmesini, ilgi çekecek düzeye çıkarılmasını istiyorum. Dilbilgisi üzerinde çok durulmaması daha çok kökenbilim üzerine düşülmesiniñ yararlı olacağına biliyorum. Söz kökenlemesiniñ toplumca epey ilgi çektiği bir gérçek. Belki de dédikoduyu çok sévdiyimizden, sözlerin géçirmiş olduğu süreci de ilgiyle okuyabiliyoruz.

Bunuñla birlikte, konuştuğum yabancı kişiler Türkçe öğrenirken eñ çok eklerde sıkıntı yaşadıklarını söylüyorlar. Kökü añladıklarını, bunuñ çok iyi bir düzen olduğunu, ne var ki ekler yüzünden çetinlik çektiklerini yakınıyorlar. Bir bakıma tözlüler. Biz doğru düzgün eklerimizi kendimize öğretemediğimiz için başkaları da yansıtamıyoruz. Sözü şuraya getirmek istiyorum; Türkçe derslerinde ekler konusuna ağırlık vérilmesi, yéñi öğretim yordamlarınıñ geliştirilmesi gerekiyor. Örñeğin -lXk eki yér yapma ekidir, ad köküne gelince yér adı oluşturur; kömür + lük : kömürlük. Soñra sürdürülecek, bu ekiñ ticari sektör adı yapma özelliği de var dénilecek; etçi + lik : etçilik gibi...

Ek ile kökleriñ bilinmesi Türkçeniñ ilgi ile izlenmesiniñ yanısıra, dilin kendini geliştirmesi için çok önemli bir adım olacak. Çünkü bu öğrenimi alan öğrenci yéñi sözcük türetmesini de bilen biri olacaktır. Gelişen uygarlığımızda ortaya çıkan yéñi kavramları anadilimizle karşılayabilmek, ayak uydurmak için bu gerekir. Bugün böyle olmadığı için, sözcükleri basmakalıp beyninde tuttuğu, köken bilmediği için yad kavramları da yadırgamıyor ulusum.

dipçe:
[1] Varsa bile öncesini anımsamıyorum.

Göktürkçe Betikler Gönderiye Verildi

2011-02-07T16:51:00.005+02:00

2010 Kasım ayının 30'u önerdiğim Türk damgalarıyla yazışma akımına[1] katılan arkadaşlara ilk betiklerini bugün gönderdim.

Gönderide yalnızca yazışma kağıtları değil, Azerbaycan'da yayın yapan türkçü çavlık Türküstan'dan bir kesi ayrıca 2007 yılında basıp dağıttığımız dil bildirilerinden[2] elimde kalanları da ekledim. Bununla birlikte birkaç arkadaşa yine Azerbaycan'da yayın yapan türkçü dergi olan Kimlik'den birer kesi koydum. İki arkadaşa da özel istekleri doğrultusunda Azerice roman gönderdim.

Toplamda 8 kişi ile başladık. Başlangıç için iyi bir sayı olarak görüyorum. İleride sayının artacağı umuduyla ivedi biçimde geri dönüşleri bekliyor olacağım. :)

Ekleme (15.02.2011)
Bétikler yérine ulaştığı için içeriklerini tarayıp yayınlamanıñ iyi olabileceğini düşündüm.

İlk bétte, yazışma akımından, ereğimizden söz ettim. İlerisi için iyi dileklerde bulunup, soñraki bétlerde örñek bir bétin yazdığımı bildirdim.

Göñül kapalı bir evdir. Ne güzel ki, onuñ bir kapısı var. Açın o kapıyı! Açmazsanız sévgi içeri nasıl girer? Sévgi, soylu bir hanım gibidir. Kapıyı kırmasını bekleyemezsiñiz. Ya kulağıñızı dört açıp kapınıñ vurulmasını bekleyiñ ya da açık bırakın öylece. Ancak, uyanık oluñ. Kapıyı açık görüp hırsızlık yapmak isteyen olabilir. Evdeki kutsalı, göñlüñüzü çalabilir; ışığıñızı, gücüñüzü alabilir. Yılmayıñ! Alıñ o hırsızdan kutsalınızı ancak, kapıñıza kilit vurmayıñ. Böyle yapar kimileri, göñül evine bir kez hırsız girdi mi, kapar kapısını, gömer kendini...

Kimileriyse evde yoktur. Kapıyı kapatıp gezmeye tozmaya gitmiştir. Géceleri de uğramaz. Çapkındır onlar. Gittikleri yérde ancak konukturlar. Konuklar başka bir evde ne denli esen olabilir?

Görgüsüzler vardır bir de; kapıyı açmayanlar. Geleniñ giysilerini beğenmezler, dilenci dérler onlara. Bir bardak suyu çok görürler. Korkmayıñ! Vérin. Çünkü yañlış biliyorsuñuz; bu evdeki kutsal kaynak, kutsal su pınarıdır. Vérmekle tükenmez; artar, taşar. Taşarken evi bozmaz; yéñiler, büyütür. Köşkte oturmak varken, derme çatma barınakta kalmak deliliktir.

Işıkları kapatmış, sağ elimde kahve fincanı, sol elimde sigara, karanlığı dinliyordum. Düşünüyordum kara kara. Güñlerim böyle géçerdi; añlamsız bulduğum yaşantımıñ nedenlerini sorgulayarak.

O gün kapım çalındı. Umursamadım. Çoluk çocuktur dédim. Ancak ertesi güñ yine çalındı; kapıyı açmaya karar vérdim. Bir dilenci gördüm. Ne istersin dédim. Bir bardak su dédi. Yanaşmadım; neden ona suyumdan vérmeliyim ki dédim. İçeri döndüm. Gördüğüm beni şaşırttı; odamıñ ortasındaki çağlayan taşmaya başlamış, yérleri ıslatmıştı. Ayağım ıslanıñca, tez geri döndüm. Giden dilenciniñ ardınca seslenip çağırdım. Yardım istedim. Çağlayanıñ etrafını çévirmezsek evimi su basacak dédim. Benimle geldi. Ancak çok daha kötüsü oldu;

çağlayan daha şiddetli çağlamaya, taşmaya başladı. Suyuñ önü alınmaz oldu. Yüreğim korkuya düşerek, hızla atmaya başladı. Eşyalar su içinde kaldı, küçük olanlar yüzüyordu bile. Dilenciye baktım; herşey onuñ yüzünden olmuştu. İvedi biçimde mutfağa girip, temiz bir bardak aldım. Çağlayanıñ kaynağıñdan doldurup ona uzattım. İçtiğinde çağlayan duruldu. Tañrım! Bu o mu?

dipçe:
[1] http://kokturukce.blogspot.com/2010/12/gokturkce-betik-mektup-arkadaslg.html
[2] http://turkcesivarken.com/yazismalik/index.php?topic=321.0

Yasaklar Tatlıdır

2011-01-31T20:07:00.000+02:00

Üç yıl kadar önce teyzemgil Almanya'dan gezmeğe geldiğinde 7-8 yaşlarındaki çocuklarınıñ kendi aralarında Almanca konuştuklarına denk geldim. Öğseyin Türkçeleri de öbür alamancılar gibi bozuktu.[1] Teyzeme, "Türkçe derslerine gitmiyorlar mı?" diye sorup, "Yoo, aldırdım; artık gitmiyorlar." yanıtını aldığımda şaşırdım. "E neden aldırdın?" soruma karşılık; "Alman çocuklarından geri kalmasınlar diye. Çünkü Türkçe dersleri notlarını etkilemiyor." dédi.

Çok iyi biliyorum ki, Almanya'da Türkçe dersleri yasak olsaydı, böyle davranmazdı. Burada teyzemi suçlamıyorum, onuñ gibi niceleri var aynı biçimde davranan. Bu, tinsel bir durum. Yasaklar tatlıdır; sürekli ulaşılan değersizdir. Türkçe, bizim buradaki Kürtçe gibi yasak olsaydı orada yaşayan Türklerin vereceği tepkileri, taplatmak için yapacakları eylemleri kestirebiliyorum.

***

İçtenlikle diyebilirim ki; Kürt dilini Kürtler déğil, biz, Türkler koruduk. Bu düzeye çıkmasına, gündeme gelmesine biz neden olduk. Yok olmak üzere olan bir dile, kamusallaşma olanağını da biz sunduk. Kürtçe'yi yasaklayarak, Kürt'lere daha tatlı daha şehvetli biçime soktuk. Kürtler her anadillerinde konuştuklarında, bir yasağı çiğnemeniñ hazzını yaşıyorlar. Bu kişioğlunuñ doğasında var. İran'da yaşayan Türkler için de sözkonusu durum géçerlidir. Orada da Türkçe yasak. Bu yüzden "Anadilinde medrese, olmalıdır herkese" uranıyla ortalığı birbirine katmaktadırlar sürekli.

İkinci bir dile bu denli duyarlı olan ulusumun, aynı duyarlılığı İngilizce için göstermemesine añlam véremiyorum. Bırakın uluslararası ortamları, İngilizceyi toplumun her kesimi añlıyormuş gibi her yérde kullanıyoruz. Kimseniñ de gıkı çıkmıyor. Yalnızca TC yurttaşlarınıñ uğrayacağı, kırk yılın başı bir İngilizin (azı yad bir gezginiñ) yolundan géçeceği bir alışvériş merkeziniñ yangın çıkışları İngilizce yazılıyor örñeğin. Önce can soñra canan démişler de biz unutmuşuz sanırım. Bir İngilizi kurtarmak için canımızı tehlikeye atmaya bu denli istekliyiz.

Bir sürü TV-radyo arkından kimileri yalnızca İngilizce ağırlıklı ezgilere yér vériyor. Üniversitelerde eğitim dili olarak İngilizce kullanılıyor. Yeni başlayacak öğrencilere fazladan bir yıl dil hazırlığı okutuluyor. E hani kamusal dil Türkçe idi? Kendi içimizde çelişiyoruz!

Durum böyle iken ben de Kürt olsaydım zoruma giderdi doğrusu. Herkese şapur şupur, bize gelince yarabbi şükür. Ooh ne âlâ memleket! Onlarınki dilse bizimki de dildir arkadaşım. Biz de özgürce kullanmak istiyoruz diye yakınırdım.

Güneş balçıkla sıvanmaz. Yasaklamalarla da olgular ortadan kaldırılamaz. Devlet toplum için vardır, toplum devlet için déğil. Bu yüzden azınlık dillerine saygı duyulması gerekir. Kamusal dil bir tane olur ancak bölgesel diller birden çok olabilir. Kosova'da Türklerin yaşadığı bölgelerde Türkçe bölgesel dil olarak devlet dairelerinde kullanılıyorsa ve bu da bizim hoşumuza gidiyorsa kendi içimizde çelişiyoruz démektir.

Kosova Cumhuriyeti Anayasası: Madde 5 (Diller)

1. Kosova Cumhuriyeti resmî dilleri Arnavutça ve Sırpçadır.
2. Türkçe, Boşnakça ve Romca dilleri, belediyeler seviyesinde resmî statüye sahiptir veya yasalara uygun şekilde her hangi bir seviyede resmî kullanımda olacaklardır.

Soñuç olarak; İngilizce tabelaların donattığı, günde béş kez Arapça seslerin yankılandığı yurdumda Kürtçe'nin konuşulmasınıñ sinek ısırığından fazla bir etkisi olmaz.

dipçe:
[1] Göç édenlerin déğil ancak Almanya doğumlu olanların neredeyse tümünde bu durum géçerlidir. Ses tonları doğal olarak Almanlardan etkilenmiştir. Aynı biçimde Türkmenéli'ndeki Türklerin ses tonlarınıñ Arapça'yı anımsatması gibi.

Göktürkçe Bétik (Mektup) Arkadaşlığı

2010-12-02T13:56:00.001+02:00

Göktürk damgalarını kullanarak bétik (mektup) arkadaşlığı başlatalım diyorum.

Göktürkçe de olabilir ancak benim daha çok istediğim günümüz diliniñ Türk damgalarıyla yazılmışı. Böylece damgaların günlük kullanımda karşılaşabileceği sorunlar ile de yüzleşecek, günümüzdeki kullanımı için çağdaşlaştırma sürecini hızlandırabileceğiz. Bunuñ yanısıra, el yazımız oluşmaya başlayacak, okuma hızımız artacak. Yararlarını sayarak çoğaltabilirim ancak bunlar yéterli. Hiç bir neñ olmasa bile değişik bir etkinlik olur.

Yazışmak isteyenlerin geribildirimlerini ivedi olarak bekleyeceğim. :)

Eski Türklerde Para - Osman F. Sertkaya, Rysbek Alimov

2010-11-24T23:00:00.000+02:00

Konuyla ilgili başka bir kaynak yok gibi, hatta yok. Hiç denk gelmedim. Onsuz da bétiğin girişinde özetle şunlar yazıyor:
1890'lı yıllarda başlayan akça konusu, Türkiyede anca 1935'de Hüseyin Namık Orkun tarafından gündeme getiriliyor. Eski Türk Yazıtları adlı yapınıñ 2. cildinde yér vériyor. Daha soñra kimse el sürmüyor konuya... Taa ki 2005 yılına dek. 2006'da ise şuan sözünü éttiğim bétik yayınlanıyor.

Eski akçalarımız konusunda onat bir araştırma olarak karşımıza sunulmuş. Bu akçalardan özetle söz édecek olursam; yuvarlak olan akçanın ortası dördül biçiminde delik olarak dökülmüş. Sanırım o dönemde cüzdan olmadığından, akçaları bir arada tutmak, delikden géçirilen ip ile sağlanıyordu.

Azerice Öztürkçe Déğildir!

2010-11-09T09:12:00.001+02:00

Sıkça kullandığımız -ÇA ekiniñ dil yapma eki olduğu yanılgısı var: [ulus + ÇA : ulusca]. Örñeğin, Türk [ulus] + ÇA : Türkçe. İngilizce [ulus] + ÇA : İngilizce.

Oysa söz konusu ek -e göre añlamındadır. Türkçe: Türk-e göre, Almanca: Alman-a göre, Gökbeyce: Gökbey-e göre... Bu yüzden ketebe dédiğinde Arap-a göre (Arapça) söylemiş olursuñ ancak kitap dédiğinde Türk-e göre (Türkçe) olur. Démeli, kitap sözcüğü türkleşmiş azı türkçeleşmiştir. Kökeni Türk-e göredir démiyorum, türk dil yapısına göre evrilmiştir. Türkçe kökenli karşılığı bir başka déyişle Öztürkçesi bétiktir.

Okymak Türkmencedir, Türkmen-e göredir; oxumaq Azericedir, Azeri-ye göredir (Azerbaycanca: Azerbaycanlı-ya göre); okumak ise Türkçedir, Türk-e göredir.[1] Adım Gökbey Türkçedir ancak Azericesi Göybəy, Kazakçası Кёкбек (Kökbek) olmalıdır. Köken bir: köök. Ancak birine göre gök, birine göy, birine de göre de kök olarak gelişmiştir. Köken olarak bir olabilirler ancak söyleyiş bakımından ayrıldıklarından ayrı dil gibi görülmeleri gerekir.

Öztürkçe yéñi bir kavram. Kökeni Türk-e ait olan sözcükleri belirtmek için oluşturulmuş. Defter yad kökenlidir ancak ağızlarda yaşayan bétlek (bét: sayfa, bétik: kitap) Öztürkçe bir sözcüktür. Ne var ki, koca bir dil için bu kavram kullanılamaz. Ne Türkçe, ne Azerice ne de Kırgızca... Hiçbiri Öztürkçe déğildir. Kime göre öz? Neye göre öz? Anatürkçe'yi [2] töz alıp değerlendirme yapmak da yañlıştır. Göçten, savaştan soñra birbirinden uzak düşen soydaş toplumlar, kendi başlarınıñ çaresine bakmakla kalmadı, her biri anadilini (AnaTürkçe'yi) de kendince geliştirmek durumunda kaldı.[3][4] Bir ağacıñ dalları gibi düşünürsek; gövde, kök birdir ancak dallarıñ her biri ayrı yöne bakar. Hiç bir dala da sen özsün, sen üveysin diyemeyiz.

Bunlara karşın Türkçe kökenli diller arasında özlük oranlaması yapılabilir. Şu oranda yad, şu oranda öz kökenli sözcük barındırıyor diye, soñrasında da karşılaşmatırmalar...

Türkçede, dil devriminden önce çavlık dilinde %35 öz kökenli sözcük kullanıyordu.[5] Ağızlardan, soydaşlarımızıñ dilinden alınan, bunlara ek olarak türetilen sözcüklerle bu oran bugün için %90'lara dek çıktı. Benim gibi yazanlar arasında %98-99 oranlarından söz édilebilir. Bu oranda kitap, defter gibi sözcükler yad olarak sayıldı. Oysa Azerbaycanda basılan günlük bir çavlığın dili incelendiğinde özlük oranınıñ %60'larda olduğu görülmektedir. Bilimsel dilde ise korkutucu bir oran söz konusu: %3-4.

***

Sözü şuraya getirmek istiyorum; soñ yıllarda Türkiye'de büyük bir yañlış añlaşılma patlak vérdi: Azerice Öztürkçedir. Ortak dilimiz Azerice olsun... Kusura bakmayıñ ancak gündelik yazın diliniñ %40'ı yad sözcükler üzerine kurulu bir dil öz olamaz, %12'si yad olan Türkçe gibi...

dipçe:
[1] Türkiye Türkleri dışında kimse kendine Türk démez. Kökeniniñ, atalarınıñ bir olduğunu dér ancak kendine Türk diyen bir Özbek, Kazak, Tatar göremezsiñiz.
[2] Orkun Yazıtlarından da önce kullanılan dil: Anatürkçe.
[3] http://turkcesivarken.com/geliyom-gidiyom-demek-dili-bozar-mi
[4] http://turkcesivarken.com/turk-dillerindeki-ayrim-neden-olustu
[5] http://turkcesivarken.com/soylenenlerin-tersine-turkce-gelisiyor

Mutlağa İnanç ve Damgalar

2010-11-07T13:21:00.003+02:00

İlkyazda Türküstan[1][2] çavlığınıñ bétikliğiñde Türk damgaları ile yazılmış bir bétik kapağı gördüm. Göktürkçe üzerine neñleriñ yazıldığını düşündüm. İncelediğimde ilgisiniñ olmadığı añladım.

O gün üzerinde çok durmadım. Çünki, damgalarıñ yañlış yazıldığını görmüştüm. Türkçü olduklarından, ayrıca kapakta bunu belirtmek istemişler ancak ne yazık ki, damgalar konusunda yéteri denli kaynak olmadığından yañlış yazmışlar diye düşündüm.

Soñraları öğrendim, bunlar bir toplulukmuş. Düşünsel akım başlatmış İnam Ata'nıñ oğulları (övlatları - üyelere vérilen ad), ardıcıllarıymışlar.

Topluluklarınıñ adı: Mütləqə İnam [3] "Mutlağa İnanç" Bir düşünsel akımı sürdürüyorlar. Tözü, 32 yıl önce Ruslarıñ egemenliğinde atılmış. Birkaç kez kapatılmış ancak engellere karşın varlığını korumuş, bugün ise açıkça çalışmalarını sürdürmekte, bétiklerini olası her bétikçi de görebilme olanağı sunmaktadırlar.

Oğullardan Uluruh ile tanıştım. Türk damgalarınıñ tanıtımına katkı sağladıkları için övdüm. Ardınca öğrendim ki, topluluk içindeki yazışmaları da bu damgalarla yapıyorlarmış. Ben de dédim ki, boyna yañlış yazıyorsunuz. Hiç bir kurala uymuyorsunuz. Bana iyice añlattı durumu: Kendileri yéñiden bir düzen uyarlamışlar/uydurmuşlar. Bir bakıma Türk damgalarınıñ türevi bir düzen yaratmışlar. Hem sevindim, hem de üzüldüm. Sévindim; Lâtin, Kiril, Arap damgalarınıñ türevleri gibi bizim damgalarımızıñ da türevi çıkmıştı. Üzüldüm; türeviniñ déğil özünüñ kullanılmasını isterdim. Çünkü söz konusu topluluk bir Türk ulayı Türkçülük ülküsü gütmektedir.

***

Türk damgaları yaşıyor; yaşatılıyor. [4][5] Türkçü topluluklar arasında hızlı bir biçimde yaygınlaşıyor. Gençler büyük ilgi duymaya başladı; dövme yaptırırken[6] damgaları kullanmaya özeniyorlar. Mutlağa İnananlar gibi kendi içinde kamusallaştıranlar da var. Bunlar güzel çavlar... Umarım bu gibi yazıları daha sık yazarım.

dipçe:
[1] http://turkustan.net - Azerbaycan'da yédigünde bir yayınlanan çavlık/gazete
[2] http://dilcilik.blogspot.com/p/cap-olunan-yazlar.html
[3] http://asifata.com
[4] http://kokturukce.blogspot.com/2009/06/gunumuzde-turk-abecesinin-kullanm_21.html
[5] http://kokturukce.blogspot.com/2009/05/yurtdsnda-turk-abecesi-orkun-gokturk.html
[6] http://kokturukce.blogspot.com/p/dovmeler.html

Soñradan Türeyen Sesler Üzerine

2010-10-15T20:07:00.002+03:00

Dilimiziñ şöyle bir özelliği var; c, ğ, j, l, m, n, r, z sesleriyle başlayan öz sözcük olamaz. Bunuñ nedeni; bu sesleriñ Türk diline soñradan katılmış olmalarıdır.

Latin damgalarında /ç/ sesi /c/ 'den soñra gelmektedir. Bunuñ yanısıra /c/ damgasınıñ altına eklenen çentik ile simgelenmektedir. Böyle olması, /ç/'niñ soñradan türemiş bir ses gibi algılanmasına neden oluyor. Oysa, öz olan /ç/'dir. Yumuşayarak ortaya çıkanı ise /c/ 'dir. Söz başlarında yumuşamaya pek denk gelinmediği için de, /c/ ile başlayan bir iki söz dışında geriye kalanların tümü yaddır.

Yumuşak g /ğ/, /g/ sesinin yumuşamış, yok olmuş biçimidir. Türkiye Türkçesinde kendinden önceki ünlüyü uzatmakta kullanılır. Yazı birliği için damgalıktan çıkarılmamıştır. Yoksa, ağaç yerine aaç, boğa yerine booa yazacak, en azından Azerbaycan Türkçesi ile arayı açacaktık. Gérçi Gagavuzlar, Lâtin yazısına geçtiklerinde /ğ/ sesine yér ayırmadılar, bizle de arayı açtılar.

İçinde /j/ olan sözleriñ tümü yad kökenlidir. Dilimize katılan eñ soñ sesdir kendisi. Her ne denli batıda kendine yér édinmişse de, iç ve doğu Anadolu'da /j/ sesi yérine /c/ déndiği bilinen gérçektir. Örñeğin candarma sözü...

Türk damgalarıñdan kesin bildiğimiz /l/ sesi, el'e benzetilerek türetilmiştir. Dilimize soñradan girip girmediği konusunda kesin yargım yok ancak, bu sesle başlayan sözcükleriñ hiç biri bizim déğildir. Hatta /l/ sesiyle sözcük başlamaz kuralı öylesine benimsenmiştir ki, yad sözler bu kurala uydurulmaya çalışılmıştır. Çalıştırılmıştır dérken, birileri kendi keyfine göre yapmıyor bunu kuşkusuz. Bunu yapan, Türkçeniñ doğal dil yapısıdır. Anadolu kişisiniñ ayrımında olmadığı dil bilincidir. Bu yüzden limon yérine ilimon démek yañlış konuşma déğil, olması gerekendir.

Eskiler çadır kurar, içinde yaşarlarmış. Onlarıñ ev'leri öyleymiş. Damga oluştururken de, /ev/ damgasını çadıra benzetmişler. Başında bir çatı, alt kısmında da destekleri. Damgada da olduğu gibi böyle. Bilmemiz gereken; günümüzdeki /v/ sesiniñ /b/ sesinden dönüştüğüdür: eb > ef > ev. Ancak ilgimizi çeken, /m/ damgası için çok uğraşılmaması, /b/ damgasınıñ yan yatırılıp olduğu gibi kullanıma sokulmasıdır. Dudaksı sesleriñ (b, m, p) çıkış yérleri bir olduğundan bunlarıñ kendisi arasında géçişleri olur; dilbilimde de nöbetleşme dénir buna. Örñeğin ben dériz ancak Azeriler men der. Bin dériz ancak kimi eski yazmalarda min biçiminde de görürüz. Bu tür birkaç istisna dışı /m/ ile başlayan sözler bizim déğildir. Örñeğin maliye, manzara, mağaza...

Soñradan türeyip türemediği konusunda kesin yargı véremeyeceğim seslerden biri de /n/ 'dir. Ancak kesin olan bu sesle başlayanlarıñ, "ne" ve türevleri "neden, neyse, nasıl (ne asıl), nerede" dışında tümünüñ yad sözcük olduğudur. Bu sıradışılığın nedeni, günümüzde yitmiş olan /ny/ sesidir. İspanyolcada /ñ/ damgası ile varlığını sürdürmektedir.[1] Bu yüzden bu istisna dédiğimiz sözler eskiden; nye, nyeden biçiminde idi. Böyle bakınca istisna démek yañlış oluyor bir bakıma.

El damgasınıñ kollarından aşağı çekilen küçük çentiklerle /r/ damgası türetilmiştir. Bugün için bile r~l değiştokuşlarından söz édebilmekteyiz. Örñeğin otururlar yérine oturullar déyişi gibi. Doğu illerimizde ulayı Azericede böyle çok sayıda örñekleri vardır. Bunuñ yanısıra, /r/ sesi ile olan yad sözcükler de, tıpkı /l/ sesinde olduğu gibi başına /i-ı/ ekle, kullan kuralına göre söylenmektedir: ıramazan, iradyo...

Soñradan türeyen ancak kendisiyle söz başlatan seslerden biri de /ş/ 'dir. Eski yazmalarımızda türlü türlü gördüğümüz /ş/ damgası, Orkun yazıtlarında açıkça /ç/ damgasınıñ 180 derece dönderilip ortasına çekilen doğrusal bir çizgi ile oluşturulmuştur. Aynı sözü /l/ damgasından da türemiştir diye yineliyebiliriz. Ancak daha olası köken /lç/ sesiniñ evrilmesi ile oluştuğudur. Balç > baş örñeğinde olduğu gibi géçişi bitiren sözlerin yanısıra, alç + ak : alçak, alçaguluk (alç>aş) > aşağuluk > aşağılık gibi eski biçimini de koruyan sözlere ek olarak géçişe uğramayan ölç, yalçın gibi sözcükler de bulunmaktadır. Géçiş olsaydı ölç sözcüğü öş, yalçın sözcüğü de yaşın olacaktı.

Nedendir bilinmez, belki de bir akımdan dolayı olmuştur; sözcük sonuñdaki /r/ seslerini arı gibi vızıldatmak. Böylece, Ana Türkçe'de *höör [2] olan sözcük Eski Türkçe dédiğimiz Orkun yazıtlarınıñ yazıldığı dönemlerde ööz biçimini alır. Günümüzdeki öz sözcüğüdür bu.

Turfan yazmalarında kullanılan /z/ damgası, ara géçişin eñ açık kanıtıdır.[3] Açıkça /ar/ damgasınıñ sağ kısmından yukarıya doğru bir çizgi çizilmiş soñra sola doğru kıvrılmıştır. Soñraki yazmalarda ise, /ar/ damgasının yine sağına ancak bu kez aşağıya doğru çizgi çekilmiş ne var ki kıvrılma yapılmamıştır. Böylece eñ soñ biçimini almıştır.

Bediz 1 : Turfan yazmalarında kullanılan, ara géçiş örñeği olarak vérilebilecek damgalar.

Soñradan ortaya çıkan seslerin simgelenmesi için oluşturulan damgalarda çok da özenilmediğini, o sesi andıracak başka bir neñin simgeleştirilmediğini görüyoruz. Bugün Lâtin damgalarınıñ orasına burasına çizgiler, beñekler eklenerek nasıl yéñi damgalar türetiliyorsa eskiden de o biçimde türetmişler. Bir damgayı yan yatırmışlar yéñi sesi karşıla démişler, bir başkasınıñ ortasına çizgi çekilmiş, bir başkasına ise beñek eklemişler. Örñeğin Turfan yazıtlarında /es/ damgasınıñ üzerine bir beñek eklenerek /ş/ sesiniñ karşılandığını görüyoruz.[3]

dipçe:
[1] Bizimkinde /ng/ sesini vérmek için kullanılıyor.
[2] Çok eskiden sözcük başlarında /h/ sesi de vardı. Ne var ki, köylü dili dédiğimiz yérlerde yaşamını sürdürmekte... Anahtar añlamına gelen açar sözü haçar, şimdi añlamına gelen indi sözcüğü hindi biçiminde söylenmektedir.
[3] Damga kökenleri için şu bağlantıları inceleyiñiz:
http://kokturukce.blogspot.com/2009/07/turfan-yazmalar-icin-okuma-denemeleri.html (ara géçiş örñeği olarak bu yazmada kullanılan /z/ damgası incelenebilir)
http://kokturukce.blogspot.com/2008/09/gktrk-yazlarnn-harflerinin-kkeni-4.html
http://kokturukce.blogspot.com/2009/05/orkun-damgalarnn-birbirine.html
http://kokturukce.blogspot.com/2009/05/at-damgasnn-kokeni-uzerine-calsma.html