Güncel Tarih

Kalevala "Fin Halk Destanı"

2026-04-21T04:06:00.000-07:00

İskandinavya’da yaşayan ve Vikingler dışında kalan iki halktan birisi olan Finler dilleri, dinleri ve yaşayışlarıyla hem Vikinglerden hem de Sámilerden ayrılmaktadır. Sámiler ise Vikingler ve Finler dışında İskandinavya’da yaşayan üçüncü halk kitlesidir. Bu yazıda konu edilecek olan Finlerin inanç yapılarının merkezinde ise Kalevala isimli büyük destanları bulunmaktadır. Viking inançlarına ait birçok kadim metinde Finler ve inançları açıkça ötekileştirilmektedir. Bu çalışma kapsamında Vikinglerin kendilerinden ayrıştırmak için büyük çaba sarf ettiği bu halkın inançlarına ve inançlarının merkezinde bulunan Kalevala Destanı’na bakılacaktır. Kalevala insan yaşamındaki onur, refah ve aile gibi arayışların temelindeki istekleri sorgulayan, kişisel hırsları ve içsel duyguları anlamaya çalışan bir metindir. Germen destanlarındaki yüzüğün yerini Finlerde “sampo" refah değirmeni almıştır. Gerçekten de tüm halk destanlarında kahramanların peşinde koştuğu mutluluk nedir? İşte Kalevala bu soruya cevap arayan bir destandır.

Yazarı belli olmayan eski bir halk söylencesi olan Kalevala on dokuzuncu yüzyılın tam ortasında Elias Lönnrot tarafından yayınlanmıştır. Babası fakir bir köy terzisi, kendisi ise aslen bir hekim olan Lönnrot Fin insanının ruhunda beslediği güzel çiçekleri 1828 ile 1834 yılları arasında derlemiş ve 1849 yılında yayınlamıştır. Metin elli adet “runot" denilen bölümden oluşmaktadır. Lönnrot’un çalışmaları özellikle günümüzde Rusya ile Finlandiya arasında bölüşülmüş olan Karelya bölgesinde yoğunlaşmış olduğundan Finlerin bir alt topluluğu olan Karellerle ilişkilendirilmiştir. Ruslar bölgeyi Finlerden kopardıktan sonra etnik ve politik ayrılıkları halkları bölmüş ve günümüzde bir ayrışma yaşanmıştır. Karel dili Fince’nin bir lehçesi ya da şivesi olarak ele alınabilecekken Rusların Sovyet döneminden başlayarak devam ettirdiği ayrıştırma çabası siyasi olarak bölünmeyi de getirmiştir. Bu bir başka yazının konusu olsun, burada Kalevala üzerinden devam edelim.

Elias Lönrot
Çizim: Bernhard Reinhold, 1872

Kalevala’nın bulunup basılması Fin kültür çalışmaları için tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Kalevala’ya kadar Fin dili ve edebiyatı, folklorü, mitolojisi ve hatta tarihi hakkındaki tüm çalışmalar Viking tarihi ve inançlar hakkındaki kaynakları ve İsveççe üzerinde yapılabiliyordu. Oysa Kalevala’nın Viking Mitolojisi’nin esaslarını çizen Eddalardan ya da Germen mitolojisinin şaheseri olan Nibelungenlied’den farkı sadece dini ve tarihi anlatılardan farklı olarak sosyo-kültürel öğütler de içermesidir. Bu haliyle folklorün yansıması ve taşısıyıcı olduğu kadar mesleki, ahlaki ve uhrevi nitelikte çeşitli içerikleri bulunan didaktik bir manzumedir. Bu destan öteden beri merak uyandıran bir folklor ürünüydü. 1849’da Lönnrot tarafından unutulduğu kadim bilgeliğin tozlu raflarından indirilip yeniden tanıtıldığında hemen ilgi toplaması kaçınılmazdı. Unutulmamalı ki bu metin Grimm kardeşlerden Tolkien’e kadar Germen topluluklarla çalışan neredeyse herkes tarafından az çok merakla incelenmiş ya da çalışılmıştır.

Destanın anlatıcısı ve başkahramanı Väinämöinen isimli yarı-tanrıdır. Anlatının kahramanı olduğu kadar anlatanıdır da aynı zamanda. Büyüsel nitelikleriyle Väinämöinen’ın Viking-Germen inançlarındaki baş tanrı Odin-Wotan’ın bir eşdeğeri ya da yansıması olabileceği de konuşulmuştur. Otuzların Ülkü dergisinde henüz Türkçemize çevrilmemiş bu halk destanı tanıtılmış ve üzerinde yaşadığımız toprakların kadim ozanı Homeros’un yetkinliğiyle karşılaştırılmıştır. Derginin 26. Sayısında Kalevala hakkında bir yazı yayınlayan Koşay; “Odyssée’nin Sümerlilerin Gılgamış efsanesiyle alakası gösterildiğine göre Kalevala’nın proton tiplerini Asya’da aramaklığımız fazla cesaret olmayacaktır” diyerek Finlerle Türkler arasındaki ilişkileri işaret etmektedir. Bu ilişki daha sonra Ali Osman Abdurrezzak tarafından sürdürülmüş özellikle Türk destanlarıyla Fin destanları arasındaki benzerlikler üzerinde durulmuştur.

Herkesin Peşinde Olduğu: Sampo
Akseli Gallen-Kallela, 1897.

Destanın başta gelen kahramanı Väinämöinen dışında Joukahainen, Demirci Ilmarinen, Aino ve adını bilmediğimiz Pojohla bir kız da yer almaktadır. Destan dağınık ve yaygın bir coğrafya üzerinde derlenmiş olduğundan, olaylar arasında sıkı sıkıya bir bağlantı kurulamamıştır. Bu özellikleri Fin destanın mitolojik değerini düşürmektedir. Diğer yandan bu kadim metin Yunanların kitharasına, Türklerin kopuzuna benzeyen Finlerin kadim çalgısı kantele eşliğinde okunmak için yakılmıştır. Destan finlerin yaşadığı iki toprak parçası olan Kaleva/Väinölä ile Pojohla arasındaki ilişkileri, kendileriyle ve başkalarıyla yaşanan karşılaşmaları ve çatışmaları inceleyen bir metindir. Önce dünyaların yaratılışıyla başlayan anlatı sonrasında kahramanların tanıtılmasıyla devam etmektedir.

Destanın başında bir kahraman olarak Väinämöinen’in yaşamına tanıklık ederiz. Anlatıya göre çok uzun zaman annesin karnında kalan Väinämöinen bir aksakallı olarak dünyaya gelmiştir. İlk insan ve ozan olan Väinämöinen göklerin sahibi Ilmatar’dan doğmuştur. Ilmatar yerleri ve gökleri yarattıktan sonra doğan Väinämöinen de yeryüzüne ağaçları ve yaşamı bağışlamıştır. İnsanlığa arpadan içki yapmayı ve ezgi okumayı öğreten Väinämöinen olmuştur. Väinämöinen’in tanrısal yaratıcı zekasının göstergesi olan ozanlığına yüz çevirenler de olmuştur. Joukahainen isimli bir genç daha iyi şiirler yazabileceğini iddia etse de Väinämöinen tarafından kolayca yenilir. (III-V) Väinämöinen kendisine meydan okuyan gencin kızkardeşine talip olsa da ihtiyarlığı önüne engel çıkarır, genç kız bu saçı sakalı ağarmış bilgeyle evlenmek yerine kendisini derin sulara bırakır.

Väinämöinen’den hem yenilgisinin hem de kızkardeşinin intikamını almak isteyen Joukahainen aksakallı bilgenin önünü keser, Väinämöinen’in atını öldürse bilge ozan denize düşerek kurtulur. O esnada ortaya çıkan bir kartal tutup çıkardığı Väinämöinen’i kuzeyin büyücü bakiresi Louhi’nin memleketi olan Pojohla’ya götürür. Burada Louhi ile evlenebilmesi için sampo yapması istenir. Sampo hediye edildiği ülkeye bereket getiren büyülü bir refah değirmendir. Väinämöinen bu değirmeni yaptırmak için demirci Ilmarinen ile anlaşır, ancak bakire Väinämöinen’e değil Sampo’yu yapan demirci Ilmarinen’e kaçar. (VI-X) Daha sonrasında Lemminkäinen isimli bir başka karakterle tanışırız, yılanlar tarafından öldürülen Lemminkäinen annesinin büyüsüyle dirilmiştir. Kuzeye kendisine uygun bir gelin bulmak için yola çıkan Lemminkäinen annesine tarağını vermiş, annesinin korktuğu kaderiyle buluşursa taraktan kan sızacağını söylemiştir. (XI-XV) Pojohla’dan Louhi’yi istese de istediğini elde edememiş, Louhi’nin düğününe davet edilmemiştir. (XIX-XXV) Lemminkäinen düğüne davet edilmeyince hiddetlenir ve gelinin babasını öldürür. Pojohla’dan kaçmak ve annenisinin yanına gitmek zorunda kalmıştır. (XXVI-XXX) Bu esnada Demirci Ilmarinen bir köle almıştır. Kölenin babası Untamo kardeşini ve halkını öldürmüş sadece kardeşinin karısını sağ bırakmış ve kendisine eş yapmıştır. İşte bu birliktelikten Kullervo dünyaya gelmiş o da babası tarafınan Ilmarinen’e köle olarak verilmiştir. Ancak Kullervo ailesini bulmak amacıyla Ilmarinen’den kaçmıştır. Yolda genç bir kızla tanışan Kullervo ona aşık olmuş ancak kızın tanımadığı ailesinin bir ferdi, yani kızkardeşi olduğunu anlayına kahrolmuş ve kendini öldürmüştür. (XXXI-XXXVI) Kaçağı takip etmek üzere yola çıkan Väinämöinen’in gemisine ise devasa bir turna balığı çarpar, bu balığın kılçıklarından Kithara yapılacaktır. (XXXIX-XLIV) Lemminkäinen esir düşer, bekçileri uyandıran kitharası da parçalanır. Lemminkäinen küçük bir kuşun kanadında ülkesine döndüğünde Sampo’nun hakikatini ve kitharasının kıymetini anlar. Sampo’yu yitiren Kalevala üzerine hastalıklar ve canavarlar musallat olur. (XLV-XLIX) Marjatta isimli bir bakire yabanmersininden bir evlat peyda eder, bu çocuk Väinämöinen’e kötü haberler getirir. Kimse dinleme bilge ozanı, Karelya Kralı oğlanı alır ve besler. Väinämöinen’in gitme zamanı gelmiştir, kötü kehanetlerini eder, dizelerini ve kitharasının bırakıp denize açılır. (L) Şiir ellinci runotuyla burada biter.

Neredeyse bütün halk destanları gibi burada da asıl öykünün arkasında bir ahlaki sorgulama, halk inançlarındaki kimi öğretileri aktarma kendisini göstermektedir. Finler kadim zamanlardan bu yana edindikleri bilgileri yeni nesillere aktarırken inanç nüvelerini de ölümsüzleştirmişlerdir. Bir derleme olmasının yarattığı bağlamı kurmak modern okurlar için oldukça zordur. Metindeki temalar ise günümüzün dünyasıyla neredeyse uyumsuzdur. Yine de anlatının ardındaki sırra vakıf olmak elbette mümkündür. Öte yandan mitoloji, filoloji, sosyoloji ve dinler tarihi okurları için metnin taşıdığı hazineler de bulunmaktadır. Viking tarihi ve dini metinlerinde sıklıkla anılan Fin büyücülüğünün izleri Kalevala’da açıkça kendisini göstermektedir.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Kalevala: Fin Halk Destanı, Çev: Ritta Cankoçak, İstanbul: Everest, 2017.

2. Nanon Gardin, Larousse Dünya Mitolojileri, Çek: A. Altınörs ve G. R. Ayar, İstanbul: Bilge, 2021.

3. Hamit Zübeyir Koşay, Finlerin Milli Destanı: Kalevala, Ülkü Dergisi, 1935: 26, s. 123-125.

4. Ramazan Özey, “Fin Destanı Kalevala’da Coğrafi Görüşler”, EFAD, 1986:14, s. 215-223.

5. Ali Osman Abdurrezzak, Türk Dünyası Mitolojik Destanları ile Kalevala Destanının Tipolojik Açıdan Mukayesesi. Gazi Türkiyat, 2014: 1, s 189-223

6. Ali Osman Abdurrezzak, Kalevala Destanı Bağlamında Türk ve Fin Kültürlerinin Evlilik Adetleri ve Kadın Algısı Konusundaki Müşterekleri, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2015: 8, s. 167-189.

Efsanevi Kent El Dorado'nun Öyküsü

2026-04-13T03:41:00.000-07:00

Yeni dünyayı keşfeden Kolomb’un Hind diyarlarına yeni yollar aramaktan çok kayıp şehirlerin rüyasını gördüğünü düşünebilirsiniz. Ancak bu yolculuk çok daha derin bir etki bırakmıştı. Katolik İspanya’nın bilinenin ötesindeki topraklarından getirdiği zehirli bitkiler, yarı çıplak yerliler ve tükenecek gibi görünmeyen değerli taşlar Avrupalıların gözlerini kamaştırıyordu. Kolomb yeni dünyada korkunç ama bir o kadar da zengin kentlerle tanışmıştı. Bunlardan en önemlisi hiç kuşkusuz kaybolmuş bir kentti. Meksika'nın yüksek yaylalarının tam ortasındaki kadim Aztek ülkesinin keşfi ve onlardan artı kalanların ele geçirilmesi tarihsel açıdan Kolomb’tan ziyade "konkistador" olarak anılabilecek en büyük İspanyol kumandanlardan olan Hernando Kortez adıyla birlikte anılmaktadır.

Hernando Kortez ilk kez 1519'da Küba'dan on bir gemiden oluşan bir donanma ile yola çıkmıştı. Yanındaki altı yüz adam ve hayli yüksek sayıdaki yetişkin atıyla yeni dünyaya adım atmıştı. Uzun ve kıtalararası ilk yolculuklardan birisini gerçekleştiren Kortez ve ekibi Yukatan'ın körfez kıyısı boyunca yavaş yavaş ilerlemişti. İspanyolların şaşkın bakışları altında Aztek elçileri hükümdarlarının yolladığı selamları ve ince bir güzelliğe sahip armağanları konuklarının gözlerinin önünden geçirmişti. Kastilya'lı Bernal Diaz adlı bir görgü tanığına göre hediyeler arasında "üstünde pek çok resim olan ve bir araba tekerleği kadar büyük bir güneş çarkı" da vardı "tamamı altından ve akıllara durgunluk veren bir şeydi ve sonrasında bunu tartanlar çarkın on bin dolardan daha çok edeceğini söylediler." İspanyolların gözlerini kamaştıran hediyeler bunlarla sınırlı değildi, "gümüşten yapılma ve ayın taklidi büyük parlaklığı olan" bir çark daha geçince misafirler ev sahiplerinin zenginliğinden emin olmuştu.

Kuşanmış keyifle, yiğit bir şövalye, gün ışığında ve gölgede,

Bir şarkı söyleyerek, yol almıştı epeyce, arayarak Eldorado'yu.

Ama yaşlandı- bu korkusuz şövalye ve bir gölge düştü yüreğine

Bulamayınca hiçbir yer; anımsatan Eldorado'yu.

Edgar Allan Poe, 1946.

Elçiler bu armağanların hükümdarları Moctezuma tarafından kutsal Quetzalcoatl'a adandığını söylemişlerdi. Çok uzun zaman önce savaş Tanrısı tarafından Azteklerin ülkesini terk etmeye zorlanan büyük bir hayırsever olan Aztek tanrısı Quetzalcoatl "Tüylü Yılan" olarak bilinmekteydi. Azteklerin inancına göre "Tüylü Yılan" Quetzalcoatl aşk, rüzgâr ve bilim tanrısıdır. Takipçilerinden oluşan bir grupla Yukatan'a giden bu tanrı daha sonra doğuya doğru yelken açmış ve ilerleyen yıllardaki doğum gününde geri döneceğine kehanette bulunmuştur. Quetzalcoatl kült merkezlerinde sıklıkla karşılaşılan bir tanrıdır. Tüccarlar, şifacılar ve çiftçiler Quetzalcoatl'a adaklar adardı. Onun mesihçi bir tanrı olduğu da düşünülmektedir. Aztek takviminde yılların devri her elli iki yılda bir tamamlanmaktaydı; dolayısıyla söz konusu kehanet elli iki yılda bir meydana gelecekti. Bu özellikleriyle kimi araştırmacılar Quetzalcoatl'in Azteklerdeki tek tanrıcılığa doğru bir yönelme olduğunu dahi söylemişlerdir. Tarihin ve talihin bir cilvesi olarak Azteklerin kehanetlerin gerçekleşmesini beklediği yıl İspanyolların kıtaya çıktığı yıl ile örtüşüyordu.

15. Yüzyıldan kalma bir Quetzalcoatl tasviri

Amerikan topraklarına adım atan İspanyol konkistadorların komutanı Kortez’in de kıyafetleri ve sakalları da aynı kehanetteki Aztek tanrısı Quetzalcoatl’i anımsatıyordu. Neredeyse sakalsız bir topluluk olan Azteklerin sakallı bir tanrıyı bekliyor olması gerçekten de şaşırtıcı bir son olarak dikkat çekmektedir. İspanyolların talihi gibi görünen bu olay Aztek tarihinin de sonunu getiriyordu. İspanyolların Azteklerin kehanetini ne kadar anladığını bilmiyoruz ama talihlerini sonuna kadar kullandıkları da ortadadır. Altın Ülke’den gelen güneş diskleri eski kıtaya çoktan ulaşmıştı. Habsburglar, İspanyol asilzadeler ve Katolik ruhbanlar yeni kıtanın güzellikleri ve zenginlikleri ile tanıştıklarında binlerce kilometre ötedeki kayıp kentleri hayal etmekten kendilerini alıkoyamamamışlardı. Ama bu ışıltılı şeylerin özgün sanatsal, dinsel, kültürel veya tarihsel değeri her ne olursa olsun eski kıtanın kralları için bunlar her şeyden önce altın demekti. İspanyolların ve tabi Avrupa’nın köhnemiş siyasal yapılarının iç ayaklanmalara ve dış savaşlara karşı verdiği mücadeleleri madden destekleyebilecek olan altın böylece bulunmuştu.

Hernando Kortez (1485-1547)

İspanyol kralları Amerika’dan gelen değerli eşyaların eritilmesini ve paraya çevrilmesini emretti. Meksika'daki Kortez ve adamları da aynı tutumu benimsemişlerdi. Yavaşça ilerleyip karşılaşılan direnişi üstün silah gücüyle, o da olmazsa diplomasi ve ihanetle kıran İspanyollar Kasım 1519'da Aztek başkenti Tenochtitlan'ı ele geçirdiler. Günümüzde bu kadim başkent artık Mexico City olarak bilinmektedir. Bir gölün ortasına kurulmuş olan bu Aztek kentine ancak kolayca savunulabilen köprülerden ulaşılabilmektedir. Ama elli iki yıl sonra dönmesi beklenen Tanrı kehanetinin gerçekleşmesinden dolayı hala huşu içinde olan Moctezuma ve tüm asiller Kortez'i ve beraberindekileri sıcak bir kalp ile karşılamışlardı. Yalnızca Moctezuma'nın ayaklarında sandalet vardı, diğer Aztek askerlerinin ise ayakları çıplaktı, soyluları ve hizmetkarları ile tüm Aztek halkı bekledikleri beyaz tanrıların önünde tevazu gösteriyorlardı. Aztek kralı Moctezuma kehanetteki tanrılar sandıkları İspanyol konkistadorları gözleri kamaştıran sarayında ağırladı. Her yerde altın vardı, çatal kaşıklar bile altından yapılmıştı. Hatta kutsal varlıklar zannettikleri bu misafirlere altın eşyalarla dolu bir depoyu dahi gösterdiler. İspanyollar bir oyun kurup Moctezuma'yı yakalayıp kendilerine ayrılan bölümde tutsak aldılar ve salıverilmesi için fidye olarak altın istediler. Bunun üzerine Aztek soylular krallığın dört bir yanına koşucular yollayıp fidyeyi topladılar. Bir gemi dolusu altınla İspanyollar yeni kıtayı soyup soğana çevirmişti.

Gonzalo Jiménez de Quesada
(1509-1579)

Meksika gerçekten de bir Altın Ülkesi’ydi, Bu dönemde İspanya’ya taşınan altının altı yüz bin pezo ağırlığında olduğu kaydedilmiştir. Yine de İspanyollar duydukları ve öğrendikleriyle şaşkına dönmüştü. Karşılaştıkları altının kaynağını araştırmaktan ve daha fazlasını nasıl elde edebileceklerini sorgulamaktan geri durmuyorlardı. Kulaktan kulağa yayılan "altın olan" bir efsaneye kapılmamaları beklenemezdi. Bu efsanevi kent Aztekler tarafından tanrılarına tapınmak için yapılmıştı. Bu zengin kentte kral ile halkı eşitti, ölüm onları eşitleyecekti. Burasının Kutsal Kitaplarda bahsedilen cennetle kıyaslanması boşuna değildi.

Hakkında çok şey duydukları Altın Kent’in yağmaladıkları ve geriye pek de bir şey bırakmadıkları kadim Aztek başkenti Tenochtitlan olmadığına çoktan inanmışlardı. Kulaklarına gelen inanılmaz efsanelerden birisi el hombre dorado (altın adam)’dı. Burası öyle zengin bir ülkeydi ki, altınlar öyle çoktu ki yöneticisi olan adam her sabah altın tozlarıyla kaplanır, akşamları da göle girip bu altınlardan yıkanır arınırmış. İşte böylesine söylencelerle süslenmiş ve zenginliğine zenginlik katılmış efsanevi bir kenti aramak İspanyolların yeni kıtadaki bir sonraki amacı haline gelmişti.

Artık söylenceler yazılı belgelere de konu olmaya başlamıştı. Panama'da yaşayan İspanyol bir kaptan olan Francisco Pizzaro'ya dayandırılan bir bilgeye göre yeni kıtada zümrüt ve altın bakımından zengin bir ülke vardı. Kralın asil vücuduna ayağından başına kadar üstüne toz haline getirilmiş altın serpilir, kokulu yağlar sürülürdü, kral da güneş gibi parlardı, kralın halkı ise ona sunulmak için yine altın eşyaları girdiği göle bırakırlardı. Artık bu kentin varlığına dair bir kanaat birliği vardı, tek sorun bu kentin nerede olduğunu bulmaktı. Söylentiler çoktu, günümüzdeki isimlerle sıralarsak Peru’nun, Panama’nın ve Meksika’nın çeşitli bölgelerinde olduğu söyleniyordu. Her yeni bir fikir ortaya atıldığında takipçileri bu yeni yere yöneliyor, yeni umutlar yeni arayışlar efsaneyi daha da büyütüyordu.

Bölgede yaşayan Muiskalara göre efsaneye
konu olan şehir Guatavita Gölü'nden doğmalıdır.

Avrupa'ya giden sayısız altın, gümüş ve değerli taşlar yeni kıtaya ve efsanelerine olan bakışı etkilemişti. Yeni kıta artık fırsatların, zenginliklerin ve aşırılıkların ülkesi olarak görülmeye başlanmıştı. Arkası kesilmek bilmeyen altının kaynağı olarak ünlenen El Dorado hakkında daha çok spekülasyon yapılmaya başlanmıştı. Avrupa’ya gelen zenginlikler, bulunamayan altın kente olan merakı artırmıştı. El Dorado'nun henüz bulunmamış olması, efsanesini daha da artırmaktaydı. Yerlilere dayandırılan öyküler, tanrısal güçlerle harmanlanan efsaneler ve büyülü olduğu düşünülen haritalar efsaneyi daha da cazip kılıyordu.

Amerika’ya gidenler, yağmalayanlar ve zenginlikleriyle zengin olanlar bu kentin efsanesiyle büyülenip okyanusları aşıp gelenlerdi. Aradan geçen onlarca yıla rağmen El Dorado halen bulunamadı. Amerika’nın zenginlikleri bütün dünyayı büyüledi, kadim imparatorlukların toprakları üzerlerinde yeni ülkeler kuruldu, yağmacılar ile yerliler birleşip yeni halklar dahi oluşturdu ama El Dorado efsanesi hala açıklığa kavuşturulamadı. Bu efsane belki de sadece ellerindeki altının varlığını göstermek için yapılan bir efsanevi ifadeydi. Araştırmacılara göre Amerika’daki çağdaş madencilik faaliyetleriyle çıkarılan altın hala daha kadim imparatorluklardan yağmalanan İspanyol altınlarının sayısına yaklaşamamıştır. Gösteriyor ki El Dorado gerçek olsun ya da olmasın, Amerikan yerlileri modern uğraşlarımızla elde edebildiğimizden çok daha fazla altına sahipti.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Zecharia Sitchin, Kayıp Diyarlar, Çev: Yasemin Tokatlı, İstanbul: RM Yayınları, 2005.

2. Warwick Bray ve David Tramp, The Penguin Dictionary of Archaeology, Harmondsworh: Penguin, 1970.

3. Warwick Bray, The Gold of Eldorado, Londra: Times, 1978.

4. Umberto Eco, Efsanevi Yerlerin Tarihi, İstanbul: Doğan Egmont, 2013.

5. Alberto Manguel ve Gianni Guadalupi, Hayali Yerler Sözlüğü, Çev: S. Okyay, K. Kutlu, İstanbul: YKY, 2005.

Tarihi Bağlamında Bir Demokrasi Denemesi

2026-04-10T04:33:00.000-07:00

Halkın egemenliği temeline dayanan yönetim biçimi diyor sözlükler Demokrasi için, tarihi ise en az kendisi kadar muğlak bu kavramın. Antik Yunan'dan başlayıp Fransız Devrimi'ne, Sovyetlerden tutup Amerikalara kadar türlü öyküsü elbette yazılmıştır. Günümüzde artan baskılara rağmen dünyanın hala her köşesinde insanların dilinden düşürmediği ortak bir kavram var ise muhakkak Demokrasi olmalıdır. Üzerinde çokça uzlaşıya da varılamadığı aşikardır. Az biraz tarihine bakmak ve yeniden tartışmaya açılan bu kavramı anlamak adına kadim zamanlardan başlayarak, yurt bellediğimiz yaşadığımız topraklar üzerinde başlayan en eski öyküsüne odaklanmak gerekiyor belki de.

Kadim Yunan’ın en eski icatlarından birisi olarak bilinen bu kavram Avrupa’nın temel normlarından birisidir. Thukydides'in Perikles'e atfettiği kadarıyla basitçe yönetimin bir kişi ya da zümrede değil de tüm halkta olduğu yönetim biçimine denilmektedir. Oysa Perikles ne özgürlükten yana taraftı ne de muhalifleri onun adaletli yönetimine saygı göstermekteydi. Başarısız seferleri ve zorba idaresiyle eleştirilen Perikles kenti otuz yıl boyunca yönettiğinde, düşmanları tarafından halka rağmen halk adına idareyi ele almakla itham edilmekteydi. Thukydides ise Perikles'i daha üst bir sınıfa yerleştirmektedir. Yanı sıra asırlar sonra Roma’da da Augustus ona benzer bir idare tesis edince tarihi bir temellendirmeye ihtiyaç duymuştur. Baştaki liderler egemenlik hakkını halktan almayı söyleyerek çoğunluğun temsil ettiklerine kendilerini ve muhaliflerini ikna edebiliyorlardı. Hobbes’a göre de aslında Thukydides demokrasinin değil monarşinin teorisyeni kabul edilmelidir. Görülüyor ki mucidi olan Yunanlardan modern düşünürlere kadar Demokrasi tam olarak tanımlanamamış ve anlaşılamamıştır. Toplumun nasıl ve kim tarafından yönetileceği her zaman insanların merakını çekmekte olan bir problemdir. Basit bir yanıtla çoğulcu, eşitlikçi ve özgürlükçü bir tarihlendirmeye ve yorumlamaya ise hala ulaşılamamıştır. Kavram Yunan dilinde olsa da anlamın içini ve özgünlüğü tek başına Yunan kentlerindeki yavan tartışmalarla açıklamak mümkün değildir.

Entellektüel anlamda demokrasiden hoşlanıyorum,

ama içgüdüsel olarak aristokratım, yani kalabalıkları küçümser ve onlardan korkarım.

Özgürlüğü, hukukun egemenliğini tutkuyla sever ve haklara saygı duyarım,

ama demokrasiyi sevmem. En içten duygularım böyle.

Alexis de Tocqueville, Writings, Notes, and Political Speeches, 1994, s. 13

Tesadüfi olmayan bir şekilde Atinalılar Demokrasi’ye bağlı değildir ve içlerinden çıkan hiçbir düşünür de Demokrasi’ye öyle methiyeler falan da düzmemiştir. Herodotos, Perikles, Sokrates gibi isimler Demokrasi’yi savunsa da Aristofanes, Ksenofon, Platon, Aristoteles gibi bazı isimler de açıkça Demokrasi karşıtıydı. Onlar için yönetim belirli becerilere sahip olanlara bırakılmalıdır. Demokrasiye karşı olanlara göre ancak bu becerilere sahip olduğu düşünülen soylular, zenginler ve eğitimliler devleti iyi bir şekilde yönetebilirlerdi. Devlet yönetimi cahil halk tabakasına ya da "ayaktakımına" bırakılamayacak kadar ciddi bir iştir. Kentlerde yaşayan ve özgür bir halk olan Yunanlar kendilerini Avrupalı görüyor, medeni addediyor ve Perslerin barbarlara özgü rejimlerine de burun kıvırıyorlardı. Önce Persler Yunan’dan bir farkı olmayan İyon kentlerini Avrupa’dan, sonra da Arap fatihler Akdeniz’in doğusunu Avrupa kıtasından ayırdılar. Böylece Avrupa, “Küçük” Asya’da ve Akdeniz’in doğusunda olmayan şeyler olarak anlaşılmaya başlamıştı. Demokrasi de bu coğrafyanın yönetim şekli olarak yüzyıllar içinde şekillendi, meydana geldi ve toplumların ortak iradeleriyle yaratıldı. Avrupa’nın eşitlik, demokrasi ve özgürlük idealleri çoğu kez iki büyük kutuptan beslenmiştir ki bunlar Roma ve Yunan’dır. Hıristiyanlığın da bu iki kent bağlamında ikiye ayrılması da Avrupa tarihinin bir sonraki aşamasıdır. Demokrasi Hıristiyanlığın yüzyıllar boyunca Avrupa’yı kaplayan bir tül gibi üstünü kapatırken nefes almakta zorlanmış ve nihayetinde Aydınlanma’nın halkları silkelemesiyle yeniden yeşermiştir. Tabi bunu yapmak için önce dünya savaşları olarak bilinen ve tarihçilerin numaralandırarak anlatmayı sevdiği Avrupa’nın kendi içindeki paylaşımını tamamlaması gerekecektir.

Özgürleşen toplumların çığlığı Paris’te duyulduğunda yönetim erk sahiplerinden birliktelik sahiplerine olan topluma geçecekti. O zamana dek kolektif güçten bihaber olan ötekiler, dışlananlar ve aşağılanmışlar egemenliği kendi üzerlerine aldıklarında Aydınlanma’nın şairlerinin aklına eski Yunan düşünürlerinin unutulmaya yüz tutan idealleri gelmişti. Sahi güç halkta mı idi? Amerika’daki kolonilerin İngiliz krallarına karşı giriştikleri mücadele daha tamamlanmadan Fransızları yakan devrim ateşi, çok geçmeden halk adına yeniden gücü elinde toplamaya kararlı Paris’teki bir takım öncü kadroların ellerine yüzlerine bulaşmıştı. Robespierre’i ikiye ayıran giyotini kimler, neden hazır etmişti? Amerika’daki devrimin Avrupalı bir değer ve insanlık onuruna en yakışan yönetim şekli olduğunu ilk söyleyen ise Alexis de Tocqueville olmuştur. Krallarından kopan kitlelerin oluşturduğu toplumun yavaş yavaş her yere yerleşeceğine, Amerika Birleşik Devletleri'nde bunun zaten gerçekleştiğine ve bizi neyin beklediği konusunda kesin bir ipucu öne sürdüğüne inanıyordu. Ne o gün ne de bugün Amerika’da görülen sorunları görmüyor, Demokrasi’nin kaçınılmaz olarak dünya halklarının tüm sorunlarına çare olacağını düşünüyordu. Zaten Alexis de Tocqueville’in Demokrasiye dair kehaneti iki yüz yıl içinde tüm dünyadaki siyasal gelişmeleri bir şekilde özetlemeye en yakın cümle olarak akıllarda kalabilir.

Peki Fransız devriminden bu yana Avrupa’nın ayrılmaz bir parçası haline gelen Demokrasi ilk kez siyasal bir söylem halini aldığı Amerika’da doğmadığına göre kadim Yunan’daki kökleri tarihi bir yaratıma da işaret etmekte midir? Yani Demokrasi gerçekten de bir Yunan icadı mıdır? En büyük Yunan düşünür ve tarihçiliğin babası Herodotos tam aksini düşünüyordu. Çağdaş tarihçilerimiz sıklıkla antik Yunan kentlerindeki agoraları, tiyatroları ve meydanları eşitler arasında bir buluşma alanı olduğu çıkarımında bulunmaktadırlar. Oysaki Yunan halkları emperyalist ve kolonyalist eğilimlere sahipti, eşitlikten değil sosyal statülerin devamından yanaydı ve hiç kuşkusuz yasalarla betimlenmemiş yapıtları ilkel demokratik kurumlar olmaktan çok uzaktı. Bugün çağdaş hiçbir toplumun benimseyemeyeceği antik yurttaşlık kavramı, Roma’da olduğu kadar Yunan’da da hakların kullanımını sınırlayan en büyük ölçüttü. Bu temel sorunu bir kenarda bırakarak eski Yunan kentlerinin çağdaş anlamda demokrasinin mucidi olup olmadığı tartışması bitecek gibi değildir. Mucidi tartışmalı, babasız doğan demokrasilerdeki yurttaşın kim olduğu tanımlanamaz, Atina’nın yurttaşları sadece ebeveynleri de özgür doğan askerliğe uygun erkeklerden ibarettir. Çokça kısıtlı bir kitleye tanınan yurttaşların kullandığı demokrasinin ne hukuki bir dayanağı vardır ne de yasal bir güvencesi, eski bir adettir o kadar. O zamanın Yunan düşünürleri Atina’yı Sparta’yla karşılaştırıp daha asil olduğunu söylerler de daha eşitlikçi, daha özgürlükçü ya da daha demokratik bir niteliğe sahip olduğunu söylemezler.

Her ne kadar bu bir ayağı tökezleyen antik demokraside sadece erkeklerin yurttaş olarak temsil edildikleri ve bu yüzden günümüz demokrasi kavramından farklı ve sınırlı olduğu ortada olsa da, Atinalıların bu kısıtlı demokrasiyle kralları, aristokratları ve tiranları devirerek çağdaş demokratik yapıların yanında toz zerreleri ile karşılaştırılacak kazanımları elde ettiğini söyleyebiliriz. Özgür erkek yurttaşlar ile sınırlanan Atinalılar başlarındaki tiranları devirdikten sonra demokrasiye geçebilmişlerdi. Aristokratları temsil eden İsagoras’ı deviren Kleisthenes ve üyesi bulunduğu Alkmaeonid sülalesi halkın, çiftçilerin ve zanaatkârın desteğiyle Atina'da iyi bir pozisyona gelmişti. İktidarı ele geçiren Kleisthenes’in adı Atina kent tarihinde bir takım demokratik reformlar ile ilişkilendirilmektedir. Resmi bir görevi olmadığı anlaşılan Kleisthenes’in anayasal reformları nasıl gerçekleştirdiği tam olarak bilinmemektedir ama soyluların devlet üzerindeki tahakkümünü kırabilmiştir. Dörtyüzler Meclisi’nin üye sayısını artıran, kenti farklı bölümlere ayırıp yerelde yöneten, halk meclisinin yetkilerini artıran Kleisthenes Atina’nın yönetiminin bir daha tek elde ya da bir zümrede toplanmasına imkân vermek istemiyordu. Ephialtes'in ölümünden ve Kimon'un da kent dışına sürgüne gönderilmesinden sonra Atina'nın en güçlü kişisi olan Perikles demokrasiyi yerleştirmek için çok çaba harcayan bir başka isimdir. Böylece Atina yüzyıllar içinde kendisine has bir demokratik geleneği içselleştirebilmiştir.

Zaferlerin mimarı ve mimarların hamisi olan Perikles hem meclis hem de mahkeme üyelerine maaş bağlanmasını mümkün kılmıştır. Böylece siyaset idareye olan mali bağlılığından kurtulmuştur. Demokrasi kavramı kadim Yunan kentlerinde yalnızca sadece üç yüzyıllık dönemde kısa ve çok marjinal bir yaşam sürmüş ve tarihin tozlu yaprakları arasında yerini almıştır. Sonra uzun bir süre gözden kaybolmuş, batı geçmişe dönüp kültürel köklerini Yunan ve Roma’da arayana dek unutulmuştur. Önce Amerikan arkasında da Fransız devrimiyle başlayan askeri ve siyasal çalkantılara kadar düşün ve eylem adamlarınca kutsanmışsa da işlerlik kazanması için büyük halk kitlelerinin harekete geçmesi gerekmiştir. Batılı siyaset felsefesinin eşitliği, özgürlüğü ve kardeşliği yücelttiği on dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar izine rastlanmamış, hakkında yapılan kimi karamsar yorumlar Yunan diyaloglarıyla sınırlı kalmıştır. Devrimler çağı dahi demokrasiyi yıkayıp aklayamamış, Immanuel Kant demokrasinin despotizme giden yol olduğunu yazmıştır. Batı kendi çağdaşlık ve ilerleyiş öyküsünde demokrasinin doğumunu, gelişmesini ve insan iradesinin en yüksek mertebesi olarak yükselmesini tek kültürlü bir cihetle yorumlamıştır. Farklı medeniyetlerdeki başka siyaset tarzları, anlayışları ve uygulamaları dikkatlerden kaçabilmiştir. Bu da nihayetinde siyah ile beyaz gibi keskin ayrımlara düşmemize neden olup, demokrasiyi de anlama biçimimizi zorlaştırmıştır.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Yararlanılan Kaynaklar:

Warwick Bray ve David Tramp, The Penguin Dictionary of Archaeology, Harmondsworh: Penguin, 1970.

Luciano Canfora, Avrupa’da Demokrasi: Bir İdeolojinin Tarihi, İstanbul: Literatür Yayınları, 2010.

Egon Friedell, Antik Yunan’ın Kültür Tarihi, Ankara: Dosta Kitabevi, 1999.

Nigel Rodgers, Antik Yunan, Çev: Ü. E. Uysal, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.

Oğuz Tekin, Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş, İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.

Murat Kayıkçı, Düşünce-Mekan İlişkisi Bağlamında Eski Yunan’da Kent, Ed: A. Mengi, Kent ve Politika: Antik Kentten Dünya Kentine, Ankara: İmge Yayınları, 2007, s. 147-159

Tarihi ve Kişiliği ile Buda

2026-04-09T00:57:00.000-07:00

Buda adını duyman yoktur. Kimdir Buda, tarihte gerçekten de böyle bir kişi yaşamış mıdır? Tarihi ve kültürel kişiliğiyle Buda'nın yolculuğu ne anlam ifade etmektedir. Sanskrit diline baktığımızda kelime anlamı olarak “uyanmak, idrak etmek, bilinçlenmek” ile ilişkilendirilmektedir. Kökeni olarak Sanskrit dilindeki “budh” fiilinin geçmiş zaman kipidir. Birebir baktığımızda "uyanmış, idrak etmiş, bilinçlenmiş” anlamına gelmektedir. Öte yandan tarihi bir kişilik olarak Siddhartha Gautama'nın kendisi de bu kelimeyi tanımlamaya çalışmıştır. Kendisini değil kendisiyle ilişkilendirilen bu tanımı yapmaya çalışmıştır. “Buda” onun için tarihsel olarak hem kendisi için, hem de ona inanan ve bir yol göstericisi olmadan kendiliğinden “uyanan” herkes için kullanmıştır diyebiliriz. Daha sonra takipçileri tarafından bir inancın kurucusu olarak ele alınacaktır. Bu inanç sisteminde “Buda” kavramı inanan kişinin ruhunun saflığını ve masumiyetini ifade etmektedir. Buda'nın hem kendisinde hem de inancında mükemmelliğinin gücüne ve bu saflığa kendiliğinden ulaşmasına bir yüceltme bulunmaktadır. Ona göre kişi hiç kimsenin yardımı olmadan da aydınlanabilir ve bilgeliğe ulaşabilir. Bu noktada Siddhārtha Gautama'nın kim olduğu önem arz etmektedir. İnancından bağımsız olarak Buda'nin kim olduğunu anlayabilirsek, belki inancını daha yakından tanıyabiliriz.

Siddhārtha Gautama adıyla dünyaya geldiğinde kendisini zengin ve güçlü bir kralın oğlu olarak bulmuştu. Babası ona “amacına ulaşan” anlamına gelen Siddhārtha adını koymuştu. Bollukla ve cömertlikle yetiştirildi. Sahip oldukları birçoklarının iştahını kabartacak kadar fazlaydı. Dünya nimetlerinden yüz çevirmesi gereken en son kişi olması gerekirken yolculuğu onu yeni bir dinin kurucusu yaptı. Ardından gelenler onu bir tanrı gibi göklere çıkardı. Yoksulluğu, açlığı ve başkalarının acılarını onun kadar içselleştiren hiç olmamıştı. Yaşadığı kıtanın ötekilerine sahip çıktı, babasının zenginliğine de soyluluğuna da kanmadı. Başka kimse gibi değildi, yıllarca oruç, meditasyon ve arınma yaptı ve en nihayetinde kendisini bir ağacın altında buldu. Yaşadıkları ve söyledikleriyle milyarlarca insanın yaşamına dokundu. Babasının ve babası gibi nice soyluların para, güç ve zor ile yapamayacağı şeyleri o tevazuuyla gerçekleştirdi. Uyandığı ya da aydınlandığı o ağacın altında yaşadıkları onu ve inancını açıklamaktaydı. Adı da öyle anılmaya başlandı. Hind inanç geleneklerinde başlı başına yeni bir din kurdu. Ardından geçen yüzlerce yıla rağmen inananları ona tapınmayı, öğretilerini anlamayı ve yaşamını anlatmayı sürdürmektedir. Buda bu dünyaya gelen gerçek bir kişidir, yaşamış ve insanların yaşamlarına dokunmuştur. Ruhani bir varlık olarak adına tapınaklar ve sunaklar adanmış olsa da Buda Hind tarihinin yaşayan bir parçasıdır.

Thimphu, Bhutan'daki Buda Heykeli

Tarih öncesinden gelen ve efsanevi karakterle birlikte hacim kazanan Hind tarihinde Buda’nın öğretileri Mahajanapada olarak bilinen hanedanın altında yeşermiştir. Buda günümüzde Nepal’in idari yapısı altında bulunan Lumbini bölgesindeki Kapilavatsu kentinde dünyaya gelmiştir. Bu dönem Hinduizm’in kutsal metinleri olan Vedaların sorgulandığı bir dönemdir. Buda eski inanca yeni bir ivme kazandıracaktır. Öyleyken Buda’nın yaşamıyla ilgili elimizdeki bilgiler Buda’nın yaşadığı dönemden sonra kaleme alınmıştır. Bazı bilim insanları Buda'nın yaşamını mitolojik verilerle açıklamaya çalışmışlardır, kimisi Buda’yı edebi bir kahraman olarak görmüşlerdir. Buda’nın doğmuş olduğu yer de kutsal sayılmış ve sonradan Kral Aşoka tarafından buraya bir anıt sütun dikilmiştir.

Kral Aşoka hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak için tıklayınız.

Hind mitolojisinde Tanrıların doğuşu ile ağaç motifi arasındaki bağlantı Buda'nın doğuşunda olduğu gibi çok eski anlatılardan biridir; ağaç yaşamın, bilginin ve hatta tanrıların dahi kaynağı olarak görülmektedir. Doğumundan sonra annesinin ölmesi ve ermişlerin bebek Buda’nın gözleri arasındaki saç buklesi gibi kimi alametlere bakarak Buda’nın geleceğine dair kehanetlerde bulunulmuştur. Bu kehanetler İsa’yı da andıran kadim metinlerdeki önemli kişilerin doğum anını dair mitolojik özellikleri anımsatmaktadır. Buda doğar doğmaz yürür ve konuşur. Bebeklikten konuşma da mitolojik bir unsur olarak Hind-Avrupa dil ailesinin efsanelerinde ve destanlarında çok sık tekrarlanmaktadır. Doğumdan sonraki ilk yıllarında bebek Buda’nın insan yavrularından daha farklı bir gelişim gösterdiği kaydedilerek göksel ve ruhani nitelikleri ön plana çıkarılmaktadır.

Çocukluk yıllarına dair mucizevi anlatılar onun ruhani öncülüğüne ve göksel liderliğine işaret etse de büyüdükçe gençlere özgü nitelikler edinir. Diğer çocuklardan farklı olduğu yaşadığı örnek olaylarda öne çıkan dinsel niteliği anlatılmışsa da genç olduğunda bu kez diğer gençler gibi hareket etmiştir. Sıradan bir çocuk değildir ama sıradan bir genç gibi de babasının sarayındaki diğer gençlerle eğlenmiş, anın sıradanlığına kendisini kaptırmıştır. Çeşitli destanlar eliyle gençliğinde yaşadıklarından dersler çıkardığı, kendisini aydınlanmaya götürecek olayları sezdiği aktarılmıştır. Baba evinde gördükleriyle dışarıdaki yaşamı merak etmeye başlamıştır. Otuz yaşına gelmeden hastalıkla, yaşlılıkla ve ölümle yüzleşmiştir. Başka Hind-Avrupa destanlarında da gördüğümüz gibi sarayın dışına çıkmak isteği Buda’nın yaşam öykülerinde işlenmiştir. Yolculuğunun amacı doğum ile ölüm döngüsünden kurtulmak, yaşamın acılarına çare bulmak ve gerçeğe erişmektir. Ancak Buda’nın diğer Hind destanlarında eşine rastlanmayan kimi detayları da barındırması araştırmacıların dikkatini çekmektedir. Bunlardan birisi saçını kesmesi diğeri de sarı bir giysiye bürünerek evinden çıkmasıdır. Her iki davranış da başka Hind destanlarında karşımıza çıkmamaktadır. Buda saçlarını Hint kültüründeki kök salmış anlamsız bir düşünceyi baltalamak ya da yaşamdan el etek çektiğini belirtmek için kesmiş olabileceği de ileri sürülmüştür. Günümüzde Buda’nın inancını benimseyen Budist keşişler de aynı onun gibi saçını kesmekte ve sarı giysiler giymektedir.

Çin'in Henan Eyaletindeki Longmen Mağaraları

Evinden ayrılan Buda türlü hadiseler ile efsanelere konu edilir. Birçok Hind-Avrupa destanlarında tekrarlanan bu öykülerde Buda inancını ve yaşamını sorgulamaya başlar. Yaşadıkları, düşünceleri ve yolculuğu onu en nihayetinde bir ağacın altına kadar sürükler. Buda söylencesinin kulağa hoş geldiğine inanan Hermann Hesse’ye göre Siddhārtha Gautama o ağacın altına oturduğunda bir müjde yayılmaya başlamıştı tüm alt kıtaya, yeni bir haberin bir pınar gibi fışkırdığını söylemiştir. İşte Buda bu ağacının altında derin meditasyon içindeyken aynı yolculuğunda bir yerden bir yere gittiği gibi ruhunun da bir yaşamdan diğerine dolaştığını fark etmiştir. Doğan varlık çeşitli varlıklar arasından birisinde hayata gelmektedir. Bütün yaşam evrelerinde doğumla başlayan ıstıraplar, acılar ve yanılgılar insanı yoldan çıkarmaktadır. İnsanı ıstıraplar, acılar ve yanılgılardan kurtaracak yol ise meditasyondur. Aramayı amaç edinen Siddhārtha Gautama şu hayatta en saygı duyulacak işin bir şeyleri aramak olduğuna inanmaktadır. Bu yüzden de zaten Buda varmak istediği yerin dönüm noktasının başlamak olduğunu söylemiştir. Ağacın altında yaptığı derin meditasyondan sonra Buda olarak anılmaya başlamıştır. Buda demek, yanılgılardan sıyrılmış, gaflet uykusundan uyanmış, gerçeği anlamış, gerçeğin bilincine erişmiş kişi demektir. Buda uyanmanın, aydınlanmanın tadına altı haftada varmıştır. Burada geçirdiği süre boyunca mutlulukla zamanını geçirmiştir; ne bir yemek yemiş, ne de bir yudum su içmiştir.

Sevgiyle bir sanat olarak uğraşmayı huy edinen Siddhārtha Gautama bir gizem olarak çoğunluğun yaptığı sıradan bir şeyi, sevmeyi istemektedir. Aydınlanmasının ardından gökteki Tanrılar, Buda'nın sözünün eri olup olmadığını anlamak için onu birtakım testler ile denemişlerdir. Dünyevi zevkler, zenginlikler ve doğa üstü düşmanlar onu inancından yüz çevirmeye gayret etmiş ise de başaramamış, Buda sevgiyi ve yaşamdan arınmayı meslek edinmiştir. Kitabi dinlerdeki ve eski Hind inançlarındaki mucizeleri de gösteren Buda böylece göksel niteliklerini kanıtlamak istemiştir. Su üzerinde yürümek, yoktan su var etmek, havada süzülmek, ölmüş olanları diriltmek, tanrılar katına yükselmek gibi alametleri destanlarda anlatılıp aktarılmıştır. Yolculuğunun sonuna geldiğini yine Buda kendisi bilmiştir. Anlatıya göre Buda öleceği yer olarak, Kusinagara kentine yakın iki sal ağacının arasındaki yeri seçmiştir. Öğrencilerine ölüm yerini hazırlatmış ve son vaazını burada vermiştir. Buda’nın kendi inancına davet edip din değiştirdiği son kişi bu vaazını dinleyen eski bir Brahman keşişi olduğu rivayet edilmiştir. Hazırlattığı yerde meditasyona başlayan Buda bu esnada yaşama gözlerini yummuştur. Sakince ve kendi istediği yerde hayatı sonlanan Buda’nın bu ölüm şeklide Hind-Avrupa destanlarında rastlanmayan bir özelliktir. Buda vasiyeti üzerine ölümünden sonra yakılmış ve külleri sekiz noktaya gönderilmiştir.

Tayland'daki Sukotai bölgesindeki Buda heykeli

Buda’nın zengin bir prens iken baba ocağını terk edip de yaşamın acılarına çare aramaya çıkmasıyla yeni bir inanç ortaya çıkmıştır. Buda’nın öğretisini dinler tarihi açısından Hind inanç sistemleri içinde ortodoks olmayan bir öğreti olarak niteleyebiliriz. Onunkisi doğmayı, yaşlılığı, hastalığı, ölümü, sevilmeyenle birleşmeyi veya sevilenden ayrı kalmayı acı bulan ve bu tüm bunlara nasıl katlanmak gerektiğini arayan bir inanç sistemidir. Arayan ve acıları dindiren bir öğreti kurmakla yola çıkmış, öğretisini bu amaçla inşa etmiştir. Buda adını aldıktan sonra kırk beş yıl boyunca da Magadha ve Kosala kentlerinde öğretisini halka yaymaya çalışmıştır. Buda takipçilerini ayırmıyordu. Hind kültüründeki kasta rağmen her sınıftan insanın acılarına çare arıyordu. Yine de Buda’nın öğretisine bağlı olanların büyük çoğunluğu soylular arasından geliyordu. Buda’yı rehber kabul eden soylular Buda’nın ardından kurullar toplayarak inancı sürdürmeye gayret gösterecektir.

Ancak Aşoka’nın Buda’nın öğretisine yaptığı katkıyı hiçbir kurul gerçekleştirememiştir. Aşoka anlatıya göre inancını bugünkü Kalküta - Madras arasındaki Kalinga kentine yaptığı sefer sırasında değiştirmiştir. Budizm’i kabul eden ve yeni inancını bir dünya dini haline getiren Aşoka’dır. Buda’nın inancının yoksullara, acı çekenlere ve dışlanmışlara ulaşmasında en büyük katkı hiç kuşkusuz Aşoka’nın çabaları vardı. Buda Hind kutsal metinleri olan Vedaların otoritesini reddediyordu; kurban törenlerine, kastların yapısına karşı çıkarken amacı Hindistan'ın toplumsal yapısında bir değişiklik yapmak değildi. Görüşleri devrimciydi ama devrimciliği dışa dönük değil içe dönüktü. Kişinin kendisini değiştirmesini toplumun niteliklerini değiştirmesinden daha önemli görüyordu. Budizm Hindistan'da asırlar içinde önemini kaybetti, alt kıtadaki Buda’nın takipçileri azınlık durumuna düştü, ancak Aşoka tarafından taşınan Buda’nın öğretileri Hind alt kıtasının periferisinde yayılıyordu. Budistler siyasi olarak baskı altında olduğu Hindistan’dan kaçtılar. Alt kıtayı Asya’dan ayıran Himalayaları aşan, İpek Yolu’nu takip eden ve acıyı dindirme arayışıyla yanıp tutuşan Budist rahip ve keşişler Asya’nın içlerinden dünyanın uzak köşelerine kadar yayıldılar.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

Ana Kapak Görseli: Ravangla (Tathagat Tsal) Buda Heykeli, Sikkim, Hindistan.

1. Ahmet Cevizci, Felsefe Tarihi, İstanbul: Say Yayınları, 2018.

2. Bülent İplikçioğlu, Eskiçağ Tarihinin Anahatları, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.

3. Halil İbrahim Şenavcu, Dünden Bugüne Japon Budizmi: İnanç ve Uygulamaları, Dokuz Eylül Ünivresitesi: Yaynlanmamış Doktora Tezi, 2015.

4. Mircea Eliade, Dinsel İnançlar Tarihi, 3 Cilt, Çev: Ali Berktay, Ankara: Kabalcı Yayınevi, 2003.

5. Walter Ruben, Eski Metinlere Göre Budizm, Haz: L. Bozkurt, İstanbul: Okyanus Yayıncılık, 1995.

Philadelphia'dan Alaşehir'e Kadim Kentin Kadim Tarihi

2026-04-08T23:56:00.000-07:00

Philadelphia, Alaşehir'in Roma dönemindeki adıdır. Philadelphia, Pergamon kralı II. Eumenes M.Ö tarafından M.Ö. 189’da kurulmuştur. II. Eumenes, kurduğu şehir kendisinden sonra iktidara geçecek kardeşine duyduğu sevgi nedeniyle “kardeşini sevenlerin şehri” olarak adlandırmıştır. Kardeşi II. Attalos gerçekten daha sonra Philadelphos Attalos (Kardeşini seven Attalos) olarak nam salacaktır. Bergama Krallığının son hükümdarı III.Attalos Alaşehir de dahil bütün krallığını Romalılara karşı müdafaa etmiştir. Ancak M.Ö 133’te III.Attalos’un ölümüyle krallık dağılmış ve Romalılar M.Ö 129’da İyonya ve Bergama Krallığını birleştirerek Roma’ya bağlamışlardır. M.S. 17’de büyük bir deprem geçiren şehir, Romalı hükümdar Tiberius tarafından vergiden muaf kılınmıştır. Bunun karşılığında Philadelphia halkı Tiberius’a onurlarını sunmuşlardır. Yapılan kazılarda ortaya çıkan sikkelerden anlaşıldığı kadarıyla Roma İmparatoru Caligula’da şehre yardım etmiştir.

İmparator Vespasian zamanında ise şehir, hükümdarın lakabı Flavia’yı kabul etmiştir. İmparator Carakalla zamanında basılan sikkelere ise neokoron (Tapınak Süpürücü/Bakıcısı) yazılmıştır. Kurulduğu günden bu yana önemli bir kent olan kentin önemi Hıristiyanlığın Anadolu’da yayılmaya başlamasıyla daha da artmıştır. Yeni Ahit’de yer alan dört kitaptan bir tanesinin yazarı olan Yuhanna İncil’de yer alan olan bu metinde önemli olayların yaşandığı şehirlerin yöneticilerine hitaben mektup kaleme almıştır. O zamanlar Philadelphia olarak adlandırılan Romalı idaresindeki Alaşehir’deki Yahudi Tapınağını kastederek “Şeytan” tapınaklarındakileri Hıristiyanlara yaptıkları gerekçesiyle uyarmaktadır. Depremlerle başı dertte olan Alaşehirlileri anlayacakları dilden korkutmak istemektedir. Eğer devam ederlerse onları Tanrı’nın kilisesinde sütun yapmakla tehdit etmektedir. Vahiy Kitabında sayılan yedi kiliseden bir tanesi Alaşehir’de kurulmuştur. Bu özelliği nedeniyle günümüzde de Hıristiyanlık için önemli bir hac merkezi olmayı sürdürmektedir.

Bizans döneminde de önemi koruyan kent Yeni Ahit’ten aldığı kutsal özellik sayesinde uzun yüz yıllar süresince ticaretin ve seyahatin kalbi olmuştur. Ev sahipliği yaptığı festivaller ve tapınaklar nedeniyle M.S. 6. yüzyıldan itibaren “küçük Atina” olarak anılmaya başlamıştır. Aslında bu yakıştırmanın asıl sebebinin Atina gibi tamamen tek tanrı inancına dönememesi olduğu söylenebilir. Bu dönemde birçok defa depremler nedeniyle yıkılmış olunan kent her defasından yeniden inşa edilmiş, kentin tarihten silinip gitmesine izin verilmemiştir. Anadolu’nun Türkleşmeye başladığı yıllarla birlikte Alaşehir’e de ilk Türkmen göçebeleri gelmeye başlamıştır. Selçuklu akınlarıyla yoklana şehir, ilk haçlı seferleriyle tekrar Bizans kılınmak istenmiştir. I. Haçlı seferi ardından tekrar Bizans idaresine giren kent Yıldırım Beyazıd tarafından alınana değin Rodos Şövalyeleri etkisinde Bizans’tan yarı bağımsız bir idarece yönetilmiştir.

Philadelphia’nın nasıl Alaşehir’leştiğine gelince; Bizans egemenliği sırasında Philadelphia’nın dericiliği ve kırmızı-ipeği ile meşhur olması nedeniyle şehri yoklayan Türkmen göçerlerin Philadelphia’yı Al-Şehir olarak isimlendirmiş olabileceği düşünülmektedir.Bir başka teoriye göre ise Türkmenlerin kentin surlarla çevrili yapısına dışarıdan bakınca gri yoğun bir renkte alacalı olarak gözlemlemesi nedeniyle kenti “ala-şar” diye tanımlamış olabileceğidir. Kent Efes’teki Hıristiyanların dağılmasından sonra Batı Anadolu’daki yegâne Bizans kalesi olarak kalması nedeniyle oldukça sahiplenilmiştir.

Alaşehir birçok defa Bizans ve Selçuklu arasında el değiştirmiştir. Alaşehir’in surları ile çevrili korunaklı yapısı nedeniyle ele geçirilmesi oldukça zor olmuştur. Yıldırım Beyazıd’ın tarihte Anadolu’daki Türk birliğini sağlayan padişah olarak geçmiştir ancak Alaşehir’deki kilise Bizans’ı tanımaya ve oraya vergi ödemeye devam ederek bir anlamda özerk olarak yaşamaya devam etmiştir. Rodos Şövalyeliklerinin de desteklediği Philadelphia yönetimi Bizans’ın Anadolu’daki son kalesidir. Beyazıd Bizans hükümdarı II. Manuel’i Philadelphia kuşatmasında yardım etmeye zorlamıştır. Kent, Bizans’ın aksi yöndeki isteğine rağmen büyük bir direniş gösterse de şehrin yeni sahipleri sonunda şehri ele geçirmiştir.

Yıldırım Beyazıd’ın 1391’de gerçekleştirdiği fetih harekâtının ise önemi daha başkadır. Yıldırım’ın Alaşehir’e yüksek bir tepeden bakarak “ne âlâ bir şehir” dediği ve şehrin bundan sonra Alaşehir olarak anıldığı aktarılmaktadır. Ancak daha önce belirttiğimiz gibi Türkmenler ilk göçebelerden bu yana kente alaşar - Al-şehir demektedir. Tarihçi İbn-i bibi’nin 12.yy’da kaleme aldığı Selçukname’sinde Philadelphia yerine “alaşar” demesi, Alaşehir isminin kaynağının Yıldırım olmadığına delil olarak sunulabilir. Ancak şurası bir gerçek ki; ister ilk göçmenlerin şehrin alacalığını vurgulamasından ister Yıldırım’ın “ala şehir” tanımlamasından, isterse kentin meşhur kırmızı ipeğinden doğsun kent Müslümanlaştıkça Philadelphia olarak anılmayı bırakıp Alaşehir olacaktır.

Anadolu’nun Malazgirt Savaşı sonrasında hızla Türkleşmesi sırasında Bizans’ın Anadolu’nun kıyı kentlerine ve İstanbul’a doğru Güneydoğudan Kuzeydoğu doğrultusunda geri çekildiği gözlenmektedir. Bu geri çekilme sırasında ise bazı kentler tarihi, dini ve kültürel özellikleri nedeniyle öne çıkmış ve savunmaları ve Türklere kaptırılmamaları ağırlık kazanmıştır. Bu kentlerden bir tanesi de Alaşehir yani eski Philadelphia'dır. Bunun yanı sıra Bizans’ta yaşanan siyasi çalkantılar da Anadolu’daki Türk ilerleyişini hızlandırmıştır. Bizans’taki egemenliği devralmak isteyen Nicephorus Melissenus Kutalmış oğlu Süleyman Şah ile ittifaka gitmiştir.

Bu ittifak karşısında ise Süleyman Şah’a Anadolu’da işgal edeceği bütün yerleşimlerde egemenliğini tanıma sözü verir. Süleyman Şah bu ittifak sayesinde 1081 tarihinde Bizans’ın uç bölgeleri olan Alaşehir, İzmir, Ayasuluk, Edincik ve İznik’i idaresi altına almıştır. Ancak bu idare kısa sürmüş ve bu bölgeler tekrardan Alexios I Komnenos tarafından tekrar Bizans İmparatorluğuna katılmıştır. Bu yenilgi üzerine Güneydoğu’ya ilerleyen Süleyman Şah 1085 yılında Antakya’yı ele geçirdikten sonra ölmüş ve bugün hala Türkiye toprağı olarak geçen Suriye’deki Cabar Kalesinde ebedi uykusuna çekilmiştir.

Süleyman Şah’ın ardından oğlu Kılıç Arslan, Anadolu’da tekrardan seferle düzenlemeye başlayıp, Selçuk ülkesini yeniden ayağa kaldırmaya çalışmıştır. Kayınbabası Çaka Bey ile ittifak kuran Kılıç Arslan tekrardan Alaşehir’i Türk egemenliğine katsa da Haçlı Seferlerinin başlamasıyla iktidarı sarsılmış ve egemenlik alanını kaybetmiştir. Alaşehir ise 1176 yılında ise tekrardan Bizans yönetimine girmiştir. Egemenliğinin son yıllarında III. Haçlı Seferlerine karşı çarpışan II. Kılıç Arslan Kutsal-Roman İmparatoru Friedrich Barbarossa’yu yenilgiye uğratır. Uzun zaman sonra savaş meydanında ölmeyen ilk Türk hakanı olan II. Kılıç Arslan eski Türk töresine uygun olarak ölmeden ülkesini on bir oğlu arasında paylaştırmıştır.

Ancak evlatlar arasında yaşanan miras kavgası Selçuklu ülkesinde iç karışıklıklara neden olmuştur. Ülkeyi derleyip toplayan, babasına ve kardeşlerine karşı taht mücadelesine girişine Gıyaseddin Keyhüsrev Alaşehir’in de içinde bulunduğu Lidya zonunda Bizans’a karşı egemenlik iddiasında bulunan Theodore I. Laskaris’e karşı Bizans İmparatoru Alexios III Angelos ile ittifak kurmuştur. Laskaris ile Alaşehir’de savaşa tutuşan Keyhüsrev mağlup olmuştur. Alaşehir’de kazanılan bu zafer ile Laskaris altmış yıla yaklaşan Haçlı destekli Bizans İmparatorluğundan otonom bir egemenliğin temellerini atmıştır. Alaşehir’deki Gıyaseddin Keyhüsrev mezarı ise Laskaris ile İzzetin Keyhüsrev arasındaki dostane ilişkilerin bir göstergesi olarak Konya’ya Selçuklu başkentine taşınmıştır.

Bundan sonra 1305 yılında Germiyan Oğlu Yakup beyin Alaşehir’i kuşatması üzerin Bizans İmparatoru Andronikus II Palaiologos Batının yardımını talep eder. Kutsal Roma-Germen İmparatoruluğunun gönderdiği Katalan Askerler İstanbul üzerinde Anadolu’ya geçmişler, zaten kuşatma nedeniyle zayıf düşmüş Germiyan birliklerini mağlup ettikten sonra Kula’yı da ele geçirip Manisa üzerine ilerlemiştir. Böyece Yakup beyin Alaşehir planları gerçekleşemeden kalmış gibi görünmekteydi ancak daha sonra kendisini toparlayan Yakup bey bir kez daha Alaşehir üzerine yürümüş bu sefer ise şehir kendisine vergi bağlamaya mecbur kılmıştır. Daha sonra ise Aydın Oğlullarından Umur Bey şehir kuşatmıştır. Kuşatma her ne kadar Düstürname-i Enveri’de yer alacak kadar çetin geçmişse de sonucu tartışmalıdır.

Böylece Alaşehir’in bu döneme kadar Bizans ile Türk beyleri arasında gidip gelen bir egemenlik sahası olduğunu anlamış bulunuyoruz. Türkler için Alaşehir bir yerleşim bölgesi olmaktan çok Hristiyanlık açısında taşıdığı önem üzerine ticaret ve seyahat odağı olması nedeniyle bir vergi kaynağı olarak gözlenmiştir. 1071 ile Anadolu’da giderek artan Türk yerleşimcileri şüphesiz ki Alaşehir’de de bulunmaktaydı. Genel olarak sur dışında yerleşen bu yerleşimciler Alaşehir’in artan seyahat ve ticaret olanaklarından yararlanmışlardır. Bu toprak üzerinde bir Selçuk idaresi olduğu söylense ve hatta her ne kadar Selçuk hükümdarına bağlı topraklar olarak yüzlerce yıl bir Türk şehri olarak anılsa da Alaşehir’deki kutsal kilisenin varlığı nedeniyle Hristiyan kimliği uzun süre kendisini korumuştur.

Çeşitli beyler ve hükümdarlar aracılığı ile Türk idaresine katılmış olsa da şehir Rum ve Hristiyan kimliğini Osmanlı Hükümdarı Beyazid dönemine kadar sürdürmüştür. Yıldırım Beyazid ise Bizans’ın iç egemenlik meselelerinden yararlanmış ve Anadolu birliğini kurmayı amaçlamıştır. Bizans İmparatoru John VII Palaiologos’un İstanbul’dan uzaklaştırmak için Beyazid’in sarayına gönderdiği Manuel II Palaiologos’u yanına alarak Batı Anadolu’da sefere çıkmış ve Alaşehir’i de ele geçirmiştir. Bu ele geçiriliş ise sadece on iki yıl sonra Timur’un Ankara’da Beyazid’i ele geçirilmesi üzerine Anadolu’da başlayan istila ile sona erecektir. Timur Beyazid’in Anadolu Birliğini kurma çalışmaları sırasında kendisine sığınan beyleri kendisinin ardından ele geçirdiği bölgelere varis olarak atamıştır. Alaşehir de Timur’un Aydın iline atadığı Cüneyd’in egemenliğine girmiştir. Yirmi iki yıl süren Cüneyd’in idaresi ise Osmanlı’nın kendisini tekrar toparlaması ve eski hakimiyet alanlarını yeniden ele geçirmesiyle sona ermiştir.

Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Alaşehir:

"Büyük İskender zamanında Madyan oğlu Yanko sülalesinden Kortiz adlı bir kral elinden Aydın Beyoğlu Sultan Yakup Ulubaş bey eliyle fethetmiş, sonra Yıldırım Han zamanında Al-i Osman eline geçmiştir. Yıldırım Han vakfıdır. 300 akçe kazadır. Nahiyesel yetmiş sekiz köydür. Kalesi, Bozdağa bitişik bahçe deresi adı ile meşhur bir dağın eteğinde yuvarlak bir kaledir. Etrafı 8800 adımdır. Haraptır. Beş kapısı vardır. Bu kale içinde şehir 24 mahalle, 2070 toprak örtülü evlerdir. 24 mihraptır. Yıldırım Beyazid Han camii sanatlı bir camiidir. Avlusunda bir abdest havuzu ve medresesi vardır. Yine çarşı içinde Sülün Muslu Paşa cami, Şeyh Sinan Camii vardır."

"Bu cami altı kârgir kurşun örtülüdür. Bizzat Şeyh Sinan ve evlatları avlusunda gömülüdür.ler. Puşlulu camii, Kadı Şeyh camii de vardır. Bir tekke,…16 mektep vardır. Yıldırım Hanı kale gibidir. Kervansaraylar vardır. 800 dükkan olup, dört haftada bir büyük Pazar olur. Yetmiş boyahaneleri olup nefti boyaları ve tabakhaneleri meşhurdur. Şehirdeye tabakhanede akan sular hep Yıldırım Han hayratıdır. Su ve havası çok güzeldir ama hakim zulmünden harap olmuştur. Renkleri kırmızıya çalar. Halkı zevk ehli ve garip dostudurlar. Has beyaz balı, emrudu, inciri çoktur. Ensesinde Bozdağ’da altı ay kiraz bulunur."

"Güneyindeki ilçeler ile şehir arasında bir mesire vardır ki yeryüzünde misli yoktur. Rum, Arap ve Acemde, Alaşehir’in Hüseyin pınarı mesiresi meşhurdur. Çeşitli sofalar, havuzlar, şadırvanlar vardır. İçinde buz gibi sular akar. Halk burada zevk ve safa eder. Burada bir çınar var ki her dalını üç adam kucaklayamaz. Dalları kırkar ellişer arşındır. Gölgesinde beş altı bin adam gölgelenir ve iyş ve işret ederler! Burada Hüseyin Baykara fasılları ederler. Alaşehir ılıcası Anadolu’da meşhurdur. Şehre yakındır. Buradan da ahbaplara veda edip yine Bozdoğan eteğinde mamur köyler geçip Sart pazarına giden yaran ile görüştük."

Milli Mücadele Yıllarında Alaşehir

Kuva-yi Milliye'nin temellerinin atıldığı Alaşehir Kongresi 16-25 Ağustos 1919 tarihleri arasında Alaşehir’de düzenlenmiştir. Kongre sonunda hazırlanan 26 maddelik kararlar Padişah’a, İstanbul Hükümeti’ne ve İtilaf Devletleri Yüksek Komiserliği’ne gönderilmiştir. İşgal ret edildiği ve silahlı bir direniş örgütünün kurulduğu kongre, Ege bölgesindeki direnişleri örgütlemek adına yapılmış en önemli girişimdir. Alaşehir, Akhisar, Afyonkarahisar, Ayvalık, Balıkesir, Buldan, Demirci, Denizli, Edremit, Eşme, Gördes, Sarıgöl, Turgutlu, Soma, Saruhan, Nazilli, Ödemiş, Salihli, Sarayköy, Sındırgı, Kula ve Uşaktan toplam 45 kişi katılmıştır. Kongrenin başkanlığını Hacim Muhittin Bey yapmıştır. Kongre ilk olarak Mustafa Şahyar’ın evinde toplanmışsa da daha sonra Fevziye Mektebi daha uygun görülmüş ve toplantılar oraya çekilmiştir.

15 Mayıs’ta İzmir’in 25 Mayıs’ta da Manisa’nın Yuna birlikleri tarafından ele geçirilmesinin ardından Alaşehir’de yaşanan şaşkınlık ve telaş gözle görünür bir hal almıştır. Bir yandan İzmir ve Manisa’dan gelenler bir yandan da Alaşehir’deki işgal karşıtlarının direniş örgütleme çabaları Alaşehir’i hareketlendirmiştir. Bekir Sami Günsav 21 Mayıs günü İstanbul’dan hareketinden on gün sonra 31 Mayıs günü Alaşehir’e ulaşır. Alaşehir’deki resmi makam sahipleri ve eşrafın ileri gelenleri ile bir toplantı yaparak Milli Mücadele’ye halkın katılımını talep eder. Bekir Sami Alaşehir’de kısa bir süre kaldıktan sonra, Batı Anadolu’da kuvvacı organizasyonu kurmak için yolcuğuna devam eder ve Kula’ya ilerler. Hacim Muhiddin bey Balıkesir’de toplanılan iki kongrenin ardından Alaşehir’de de bir kongre tertip etmek maksadıyla 11 Ağustos günü Alaşehir’e doğru ilerler. Alaşehir’de görüşülecek konuları belirlemiştir.

Alaşehir yolunda ise Hacim Muhittin’e refakat eden Yüzbaşı Selahattin ise tren garlarında çalışan Rumların yörelerin Rum isimleri kullanmak gayesine düşüğünü not eder. Alaşehir’de Mustafa Şahyar bir kuvva örgütü kurmakta iken Çerkez Ethem ve ekibi Salihli de çeteciliğe başlarlar ve merkezden kopuk siyaset güdülmesini savunurlar. Mustafa Şahyar yönetimindeki Alaşehir Kuvayı Milliyesi, Çerkes Ethem’in Batı Anadolu’da egemenliğini kuranda değin çalışmalarına devam etmiştir. Öte yandan Dahiliye Nazırı Adil beyin Alaşehir’de toplanacak olan kongrenin yasaklanması için Denizli Mutasarrıfına telgraf çektiği belirlenmiştir. Hacim Muhittin bir yandan Alaşehir’e doğru ilerlerken bir yandan da çevre il ve ilçelere kongreye katılımları için çağrılarda bulunmaktadır. 16 Ağustos 1919 günü Hacim Muhittin ve bütün katılımcılar Alaşehir’e varmış veya varmak üzereydiler. Önce Mustafa Şahyar’ın evinde daha sonrada Fevziye Mektebinde toplanan kongre 10 gün sürmüştür.

Kongrede Hacim Muhittin’in Akhisar’da belirlediği 15 madde ile Salihli’de eklediği iki madde toplam 17 maddeden oluşan konu görüşülmüştür. Kongre sonunda ise işgal ret edilmiş, hilafet ve saltanata bağlılık bildirilmiştir. Kongre sonucunda Hareket-i Milliye Reddi İlhak Heyeti kurulmuştur. Kongre çeteciliği ret etmiştir. Bu noktada Çerkez Ethem’e karşı bu kararın alındığı söylenebilir. Kongre çalışmaları sonunda aldığı kararları General Milne’ye, Sultan’a sunmayı ve yayımlamayı kabul etmiştir. Kararların uygulanması için bir Merkezi Heyetin kurulması da kararlaştırılmıştır. Cephelerden kaçan asker kaçakların bir başka cephede görevlendirilmesinin ancak kendi cephe kumandanın iznine bağlandığı ve Şehit ailelerine yardımda bulunulması gibi kararlar da alınmıştır.

Kongre sonrası Mustafa Şahyar ile Çerkes Ethem ilişkisi iyice kopmuş ve Çerkes Ethem’in Alaşehir’i kuşatıp, Mustafa Şahyar’ı talep etmiştir. Mustafa Şahyar, Çerkes Ethem’e direnmiş ve bir silahlı çatışma meydana gelmiştir. Çatışma sonunda Ethem öne geçmiş ve Alaşehir Askere Alma Dairesinde bir görüşme tertip edilerek olay yatıştırılmak istenmiştir. Ancak Mustafa Şahyar ilçeyi terk etmek zorunda kalmış ve Alaşehir’e ancak Yunan işgalinin kalkmasından sonra dönebilmiştir. Eşraftan Mustafa Şahyar, dönemin belediye reisi Bezmi Nusret Kaygusuz ve Hacim Muhittin Çarıklı’nın ön ayak olduğu Alaşehir Kongresi Milli Mücadele dönemindeki yerel kongrelerden bir tanesi olup, Kurtuluş Savaşı tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Kent Hafızasında Acı Bir Gün:

28 Mart1969’ta merkez üssü Alaşehir olan Kandilli Rasathanesi kayıtlarına göre 6.5 büyüklüğünde ve 8 şiddetinde bir deprem gerçekleşir. Deprem Alaşehir ve Salihli başta olmak üzere bütün çevre ilçe, kasaba ve köylerde hissedilir. Birçok yerde evler yıkılır, aileler kayıplar verir. Bölgede toplam 49/50 kişi ölür, ölenlerin 29’u Alaşehir 21’i de Sarıgöl nüfusuna kayıtlıdır. Deprem sonucunda toplam 4.651 ev yıkılır. Ölümlerin büyük çoğunluğu Alaşehir ve Alaşehir’e bağlı Tepeköy’de meydana gelir.

Deprem sonucunda Alaşehir – İzmir kara yolu üzerinde derin yarıklar meydana gelir. Özellikle depremin etkili olduğu ovalık kesimlerde yeraltı sularının yer üstüne fışkırdığı gözlenmiştir. Alaşehir Otogarı yıkılır, garajda bulunan 18 otobüs hurdaya çıkar. Yeniköy, Subaşı ve Delemenler’de okul ve camiler büyük hasar görmüştür. Tepeköy köyü bütünüyle yerle bir olur. Köy daha güneydoğuda yeniden inşa edilmek zorunda kalınır. Yerel halkın depremden sonra artezyen kuyularından gaz kokusu aldığı haberi o günkü gazetelerde yazılır. Depremle birlikte tarihi kent surlarının bir bölümü de yıkılmıştır. Alaşehir Depreminin yaraları sarılmadan en az o kadar etkili bir başka depremde Uşak – Demirci arasında meydana gelir. O günkü gazetelerin yazdığı göre bölgedeki hareketlilik en az 10 gün kadar sürmüştür.

Cumhuriyet gazetesinin haberine göre 28 Mart1969 tarihinde Alaşehir'de meydana galen deprem bir haftadır süren irili ufaklı sallantıların sonucunda ortaya çıkmıştır. Elli üç kişinin ölümüyle sonuçlanan depremin ardından kentteki evlerin üçte biri oturulamaz hale gelmiştir. Öte yandan kentin diğer kentlerle iletişimini sağlayan otobüs istasyonu da bu depremde çökmüş ve kullanılamaz hale gelmiştir. Kentteki üç cami tümüyle, ikisi ise kısmen yıkılmıştır.

Ertesi gün Cumhuriyet gazetesinin deneyimli muhabirlerinden Hikmet Çetinkaya kente gelmiş ve durumu ilk elden gözlemlemiştir. Ona göre kentteki sarsıntılar hala devam etmekte ve halkı tedirgin etmektedir. Çetinkaya'nın aktardığına göre kentteki yıkılan hane sayısı beşbine yaklaşmıştır. Öte yandan köylerdeki erzak depolarının yıkılmış olması ve kentle olan bağlantının sağlanamıyor olması halk arasında açlık tehlikesinin de başladığını gözlemlemiştir.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Recep Akıncı, Eski Philadelphia Bugünkü Alaşehir, Ticaret Basımevi, İzmir, 1949.

2. Prof. Dr. Enver Konukçu, Alaşehir Kongresi (16-25 Ağustos 1919), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2000.

3. Cezmi Nusret Kaygusuz, Bir Roman Gibi, İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitapları, İkinci Basım, İzmir, 2002.

4. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 9. Kitap, 1. Cilt, Haz: Seyit Ali Kahraman, YKY, İstanbul, 2011.

5. Cumhuriyet ve Milliyet gazetesi arşivleri.

Büyük İskender: Dünya'nın Fatihi

2026-04-02T00:15:00.000-07:00

Bilinen tüm dünyayı kendi egemenliği altında toplayan kaç kişiyi sayabilirsiniz. Doğduğu ülkenin sınırlarını bildiği dünyanın sınırlarına kadar taşıyan, zamanın en büyük düşünürlerinden eğitim alan ve adının önüne büyük sıfatının konulmasını en çok hak eden egemenlerden olan İskender bir kralın oğluydu, bir kral olarak yaşadı ve bir kral olarak bilinen bütün dünyayı kendi egemenliği altında birleştirdi. Yakışıklılığıyla, güçlülüğüyle ve cesaretiyle tasvir edildi. Hırslıydı, hınçlıydı ve gözünü kırpmadan tehlikelere atlardı. Felsefeden, politikadan ve sanattan anladığı tanıkların ifadesiyle kaydedildi. Yunanların üstün sanat formlarını sevdi, destekledi ve katkıda bulundu. İnatçılığı, acımasızlığı ve öfkeli yapısıyla engel tanımayan bir yapısı vardı. Muzaffer bir komutan, incelikli bir idareci ve acımasız bir fatihti. Cinselliğe, içkiye ve eğlenmeye düşkündü. Kentleri yaktırdı, yoldaşlarını öldürdü ve askerlerini katliamlara sürükledi. Genç yaşında kral oldu, yaşlanmadan istediklerine ulaştı, eğlendi, yaktı yıktı ve geçti. Egemenliği boyunca imparatorluğu içinde bir tek Atina’ya dokunmadı, her Yunan gibi o da Atina’ya hayrandı, tüm dünyayı Atina gibi yapmak için çalışmıştı. Atina’nın en büyük düşmanı olan Persleri yenerek Atina’ya olan minnetini tamamlamıştı.

Bir kuzunun komuta ettiği bir aslanlar ordusu beni korkutmaz.

Ama aynı şeyi, bir aslan tarafından komuta edilen kuzu ordusu için söyleyemem.

Kehanetleri nihayete erdirdi, yenebileceği düşman kalmayana dek ülkeleri fethetti ve kimsenin cesaret edemediği engelleri aştı. Gittiği yerlere kendi inancını, kültürünü ve dilini götürdü. Çok kültürlü imparatorluğun ne olduğunu onun egemenliği altında yaşayarak öğrendi insanoğlu. Bugün Hind Okyanusu’ndan Afrika sahillerine kadar Yunan dili ve kültürü biliniyorsa bunun en büyük sorumlusu hiç kuşkusuz zekasından daha keskin olan kılıcıyla ülkeleri birleştiren İskender’dir. İskender sadece Yunan edebiyatında değil aynı zamanda Babil tabletlerinde, Hind söylencelerinde ve Arap şiirlerinde anılmıştır. Gözünü budaktan sakınmayan yiğit bir kahraman olan İskender’in cesareti sadece çarpışma anında ortaya değil aynı zamanda harp sanatının idari boyutunu da kotaran bilge bir devlet adamıdır. Düşmanlarını savaş meydanlarında olduğu kadar diplomatik temaslar ile de istediği noktaya sürükleyebilen kuvvetli bir zekaya sahiptir. Cesaret, organizasyon yeteneği ve diplomasi gibi yetenekleri babasından geçmemiş dünya tarihindeki en ünlü filozoflarından aldığı eğitimle beceriler edinmiştir. Öğretmeni Aristoteles Evren Üzerine isimli kitabını ona ithaf etmiştir. Aristoteles öğrencisini İskender’in gözlerden ırak, altın, fildişi ve kehribarla parıldayan devasa duvarların yükseldiği ve kilometrelerce mesafelerle ayrılan burçlar ve bronzla takviye edilmiş giriş kapılarıyla çevrelenmiş görkemli bir sarayda ikamet ettiğini söylemiştir. Sarayda İskender’in ileri gelenleri, özel hizmetlileri ve muhafızları yanı sıra özel olarak ona sarayın dışındaki topraklarından bilgi taşıyan birlikleri vardı. Yine ordu komutanları, av sorumluları, armağan kabulünden sorumlu hazine memurları ve mali işleri yürüten üst denetçiler de saraydaki mevkilerine göre ayrılmışlardı. Ancak Aristoteles’e göre İskender’in sarayı Persopolis’te değil Susa ya da Ekbatana’da olarak anılmıştır. İskender Susa ya da Ekbatana’da ikamet etse de Persopolis de imparatorluk ikametlerinden birisiydi. Kimilerine göre ise Persepolis, vergilerini ödemek ve armağanlarını sunmak üzere büyük kralın huzuruna çıkan satraplık elçilerinin kabul edildiği en görkemli saraydı.

Büyük İskender'in büstü bulunan
bir sikke, M.Ö. 4. yy, Trakya
Kaynak: The British Museum, Londra

Aynı dilin farklı diyalektlerini kullanan Yunanlar ile Makedonlar tarihsel bir rekabet halindedir. İskender’in babası II. Philippos bir Makedon kralıdır, Yunan kent devletlerini mağlup etmiş, birçoğunu yağmalamış ama yine de Atina’ya müdahale etmemiştir. Makedonlar Yunan dilini kullanırlar ve Yunan kültürüne ilgi gösterirlerdi. Yunanlar ise Makedonları küçük görür ama askeri olarak da onları mağlup edemez, siyaseten gölgelerinde büyürlerdi. İşte İskender’i yetiştiren siyasal ve kültürel ortam Makedon Yunan rekabetinde ama Atina’ya duyulan bir arzu ile işlenmiştir. Yunanlar da Makedonlar da ortak bir paydadan hareket ederek geçmiş tarihlerini paylaşma fikrinden uzaktır. Yunanlar Pers ile rekabetlerini yitirince Makedonlara gün doğmuş, Yunan kentleri Makedon baskısına maruz kalmıştır. Ancak Makedonların Yunanlar kadar gelişmiş bürokrasileri ve kaideli bir soy sistemi bulunmuyordu. Neredeyse II. Philippos ülkesini tek başına yönetiyor, yeni fethettiği Yunan kentlerini de kendisine bağlıyordu. II. Philippos’un büyüyen egemenliği içinde oğlu İskender de eğitiliyor, Yunan kültürünü ve siyasetini öğreniyordu. Soyunu Yunan tanrılarına kadar götüren II. Philippos da oğlu İskender’i Yunan destanları ve Homeros’un metinleriyle büyütüyordu. En ünlü öğretmeni ise Aristoteles’ti. İskender’in de “yaşamayı babama borçluyum; iyi yaşamayı ise öğretmenime” dediği ileri sürülmektedir.

II. Philippos’un oğlu İskender’i Kral Naibi olarak atadığı, devlet büyüklerinin ve Yunan soylularının oğluna bağlılık yemini ettirdiği bilinmektedir. Perslerle olan sınır mücadeleleriyle savaş deneyimi de kazan İskender’in babasının sarayında aldığı eğitimlerin dışında bir dünyası da bulunmuyordu. Kimi küçük muhalefet odaklarının siyasi mülahazalarına rağmen babasından sonra tahta İskender çıkmıştı. Aldığı eğitimlerin ve edindiği tecrübelerin kullanma zamanı gelmişti. İskender de babasının komutanlık vasıflarını benimsemişti tıpkı babası gibi savaşabileceğini göstermişti. Hızlı hareket ederek düşmanlarını şaşırtarak gafil avlıyordu. Anadolu’yu, Pers ülkesini, Levant bölgesini, Babil’i böylelikle fethetmişti. Aniden bastırdığı Suriye, Mısır ve Arap ülkelerindeki düşmanlarını kendisine bağlamıştı. Herodotos’u okuyan İskender Nil deltasının etrafında yolunu oldukça rahat buluyordu.

Uzun yaşayıp şöhretsiz ölmektense,

kısa yaşayıp şöhretli ölmeyi tercih ederim.

Makedon orduları Güneş Tanrısı Ra'ya adanmış Nil’in en kutsal şehirlerinden biri olan Heliopolis'e ulaştıklarında elde ettikleri değerin farkındaydı. Mısır mitolojisinde bu kent, Bennu olarak bilinen bir kuş ile sembolize edilen mitolojik bir varlığa dönüşmüştür. Bu kuş daha sonra Yunan mitolojisinde phoenix adıyla belirecekti. İskender’in askeri seferleri kültürler arası mitolojik etkileşimlere de neden oluyordu. Kültürel öğeler toplumlardan toplumlara geçiyor, yeni oluşan kültürel unsurlar başka kültürlere aktarılıyordu. İskender de Mısır’ın antik başkenti olan Memfis’e ulaştığında onlar gibi tanrılarına saygılarını göstermiş, kült alanlarda istilacı bir güç gibi değil de onlardan birisi gibi hareket etmiştir. Mısırlıların Firavunlarına verdikleri unvanları alarak sadece onların devletine değil aynı zamanda dinine ve kültürüne de sahip çıkmıştı. Artık İskender “Horus’un koruyucusu”, "Amon'un Sevgilisi” ve “Ra'nın Gözdesi" olarak anılmaya başlanmıştı. Bu sıfatları almasıyla birlikte İskender, kendisi için de derin anlamlar ifade eden “Güneşin Oğlu” mertebesine yükselmişti. Böylece daha önce Zeus’a kadara dayandırılan soyu Ra’ya kadar da uzatılmaya başlanmıştı. Hem Mısır’ın hem de Yunan’ın inançlarında tanrı olarak kabul edilecek bir seviyeye ulaşmıştı. İskender Mısır’dan sonra Libya’ya kadar ulaştı. Libya tanrısı hakkında çok az şey bilinmektedir. Siva'daki ana tapınak bir hac merkeziydi; kehanetlerine de inanılıyordu. Libya’daki tanrının sureti koç şeklindeydi, kült simgesi de büyükçe konik bir taş ile gösteriliyordu. İskender bu tanrıyla da kendisini özdeşleştirmiştir.

Mısır’da derin izler bırakan İskender, adıyla anılacak bir kentin kurulması için Rodoslu mimar Dinokrates'i görevlendirdi. Mısır’dan ayrılmadan önce İskender idari yaptırımlar da gerçekleştirdi. Yunan idaresi Mısır’ı ele geçirmişti. Mısır ve Libya’dan sonra İskender Pers’e ilerledi, Pers kralını takip edip Hindistan’a kadar gitti. Savaşlar ve işgaller ile dolu bir yolculuğu tamamladığında Hindistan’a ulaşmıştı. Ancak bu yolculuktur İskender’e asıl büyük unvanını kazandıran olguydu. Zira İskender Hindistan’a ulaştığında dünya hala küçük buzul çağını yaşıyordu, iklim tutarsız, Asya ile alt kıtayı ayıran sıradağları ise aman vermeyen buz duvarlarıyla kaplıydı. Hind geçidini aşan Makedon ordularına Hindistan’ın kapıları da açılmıştı. Hindistan ulaşmanın İskender mitinin oluşmasında katkısı muazzam olmuştur. Yunan düşüncesi için burası dünyanın sonudur. Makedon düşüncesi Hind ülkesine ulaşmayı epik boyutlara taşınan bir zafer olarak görmüş ve asırlar boyunca yüceltmiştir. İskender Hindistan’a ulaştıktan sonra güneşe kurbanlar kesmiş, askerlerin moralini yükseltecek spor karşılaşmaları düzenlemiştir. Hindistan’da da kendi adını taşıyacak iki büyük kentin kurulmasını emrettikten sonra İndus nehrini takip ederek okyanusa varmak istemiştir.

Emîr Hüsrev-i Dihlevî'ye ait bir el yazmasında
Büyük İskender tasviri, 1609, İran.
Kaynak: Walters Art Museum, Baltimore, ABD.

Akdeniz’in rahat ikliminden gelip Hint kıtasının sıkıntılı havasına alışamayan Makedon ordusu ise bir an önce yolculuklarına kaldıkları yerden devam etmek ve nihayetinde de seferlerini tamamlayıp ülkelerine geri dönmek istiyordu. İskender ise Hind ülkesinin de ötesine geçmek istiyordu. Onun hedefi en son Dionysos’un gördüğü kutsal topraklara ulaşmaktı. Yunan efsanelerinde burası harikalar diyarı olarak betimleniyordu, üzerinde bal pınarları akıyor, altın, gümüş, inci, kehribar ve diğer değerli taşlarla dolup taşıyordu. Hind’in ötesinde, dünyasın sonunda mor boya ve tütsü üretiliyordu, ayrıca burada sağlıklı insanların yüz yaşına kadar yaşadıkları biliniyordu. İnanılmaz güzellikteki bu aile yadigarı toprakların bilinen dünyanın sınırlarının ötesinde bulunduğu düşünülüyordu. Bu efsanevi ülkede üç sıra dişi olduğu söylenen kaplanlar, filler, yılan ve timsahlar bulunuyordu. İskender de, Hindistan'da cücelerle, devasa ayaklarını şemsiye olarak kullanan köpek başlı insanlarla karşılaşan Dionysos’un gördüklerini görmek istiyordu. Yani İskander’in yegâne amacı Makedon egemenliğini Hint okyanusuna kadar genişletmek değildi. Aynı zamanda Yunan efsanelerinde anlatılan bütün bu hikayelerin doğruluğunu da kanıtlamak istiyordu.

Ancak İskender’in başında olduğu Makedon ordusu sekiz yıldır seferdeydi. Ordunun sefere de yağmaya da doyduğu bir gerçekti. Artık askerlerin yeni bir sefere daha mecali kalmamıştı. Hind kıtası dinlenmek, eğlenmek ve yeniden güç toplamak için iyi bir yer de sayılmazdı. Soğuğun can aldığı, devasa engellerin aşılarak gelindiği Hindistan’da yağmur eksik olmazdı, hastaların ve yaralıların iyileşmesi ise neredeyse imkansızdı, alt kıtanın egzotik güzellikleri Yunan beğenilerinin çok ötesindeydi. Yeniden yürüyüşe geçildiğinde ise bu kez Hind alt kıtasının başıboş kralları İskender’in ordusunu yıpratmıştı. Büyük kayıplar ve yerine getirilemeyen moraller nedeniyle Makedon askerlerinin yürüyüş hızı da yavaşlamıştı. Ancak asıl mesele İskender’in görmek istediği dünyanın sınırına daha yolunun olduğunu anlamasıyla ortaya çıkacaktı. Ele geçirilen bir Hind kentinden öteye geçmek istemeyen komutanları İskender’e zorluk çıkarmıştı. Bu yağmalanan son kent olmalıydı, askerler zenginliklerini ülkelerine götürmek istiyordu artık. İskender ne komutanlarının taktik nedenlerine kulak asıyordu ne de askerlerinin moralsizliğini dinliyordu. Kehanetler de ilerlemenin iyi olmayacağını gösterdiğinde İskender üç gündür karar verememişti. Artık ne askerleri ikna edebilirdi ne de tek başına yola çıkabilirdi.

Nasıl gökyüzüne iki güneş sığmazsa,

yeryüzüne de iki önder sığmaz.

İskender doğum günlerini seferde kutlamaya alışıktı ancak otuzuncu yaş günü biraz farklıydı. Otuz yaşına dünyanın sınırına yaklaşmış ama kendi askerlerine söz geçirememiş bir komutan olarak girmişti. İklimin, coğrafyanın ve biraz da yılmak bilmeyen Hindistan’daki yeni düşmanlarının da zorlamasıyla nihayetinde boyun eğen İskender alt kıtaya on iki sunak diktirip ülkesine dönmek için güneye inmeye başladı. Dönüş yolunda sefer de yağma da hız kesmeden devam etti. Sogdiana’daki zorlu direniş ise İskender’in ölümcül bir yara almasına neden olmuştu. Yaralanmasına ve hakkında öldü iddialarının hızla yayılmasına rağmen İskender yolculuğuna devam etti, kendi adına yeni kentler inşa etti ve yağmalamalarıyla bölgede talan etmedik düşman bırakmadı. Kadim Yunan’da, ölümünün ardından erdemleri ve başarılan kabul edilmiş her şehrin kurucusuna sunulan kurbanlarla birlikte tanrı gibi tapınıldığını bilen İskender tüm başarılarının ardından kendisinin de sunak adanan bir tanrı olacağını düşünüyordu ama isteği daha yaşamda iken başına gelmiştir. Sambastalar İskender’i avatar olarak kabul edip tanrısallaştırmıştı bile. Makedonlardan önce Sambastalar İskender’i tanrı olarak yüceltmişti. Yapılan bir görüşme sırasında Sambasta kralı İskender’i kendi inançlarındaki avatar ile özdeşleştirince Yunanların İskender’i Dionysos ile özdeşleştirmesi gibi yeni bir paye daha kazanmıştı. Tüm bunlara rağmen yolculuk zorluydu, yerliler huzursuz askerler yorgundu. Arrhionos’un da değindiği gibi İskender’in bir an önce "artık savaşamayan Makedonları Makedonya’ya geri göndermek istemesi" oldukça anlamlıydı.

Artık hedef bir an önce İskender’in yeni başkenti olacak olan, Mezopotamya’nın kadim imparatorluk kenti Babil’e ulaşmaktı. İskender’in ordusunun bir kısmı okyanus üzerinden geçerken bir kısmı da Pers ülkesinin üzerinden Babil’e doğru hareket edildi. Ancak dünyanın gördüğü en büyük komutan olan İskender başkenti yaptığı Babil’de çok az bir zaman geçirebildi. İsyanlar, huzursuzluklar, yağmalar ve tutarsızlıklar yakasını bırakmadı. Yolda geçen ömrü yolda noktalandı, ana vatanını bir daha göremedi. Kadim başkent Babil’e büyük coşkuyla girmişti ama idaresi hiç beklendiği gibi olmadı. Batı ile doğuyu birleştiren hükümdar ne batının ne de doğunun istediği gibi bir hükümdar olamamıştı. Batı ile doğunun arasındaki kültürel farklılıklar siyasi yaklaşımları da değiştiriyordu. Yunan ile özdeşleşen batı topraklarında bilge bir hükümdar olması bekleniyordu, Perslerin bayraktarlığını yaptığı doğuda ise otoriter olması isteniyordu. İkisi de olamadı, ikisini de tek bedende birleştiremedi, batı ile doğuyu tek elde nasıl yönetebileceğini çözemedi. Ne yıllar boyunca savaş meydanlarında edindiği deneyim ne de dünyanın görüp görebileceği en büyük hocalardan aldığı eğitim bu ikilemi çözebilmesine yaramamıştı. Büyük İskender en nihayetinde Babil’de II. Nebukadnezzar’ın sarayında hastalıktan ya da zehirlenmekten kaynaklı bir ölüm ile yüzleşmişti. Yaratmaya çalıştığı büyük imparatorluğun başkentinde aklında hala yeni fetihler ve yağmalar var iken son yolculuğuna uğurlandı.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kapak Görseli: Nicolas-André Monsiau, Château de Maisons-Laffitte, Fransa.

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Bülent İplikçioğlu, Eskiçağ Tarihinin Anahatları, Cilt: I, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.
2. Egon Friedell, Antik Yunan’ın Kültür Tarihi, Ankara: Dosta Kitabevi, 1999.
3. Gerald Messadié, İskenderiye’nin Yazgısı, İstanbul: Arion Yayınevi, 2006.
4. Herodotos, Herodot Tarihi, Çev: M. Ökmen, Ed: Azra Erhat, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1973.
5. Jean Bottéro, Der., Eski Yanıdoğu: Sümer’den Kutsal Kitap’a, Ankara: Dost Kitabevi, 2005.
6. Jona Lendering, Büyük İskender, Çev: B. Sengir, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.
7. Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
8. Nigel Rodgers, Antik Yunan, Çev: Ü. E. Uysal, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
9. Oğuz Tekin, Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş, İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.

Kadim Yakındoğu'nun Başkenti Babil ve Zorunlu Misafirleri

2026-04-01T04:34:00.000-07:00

Bir kentten bir imparatorluğa dönen coğrafyasının sınırlarını çizemesek de adını da izini de tarihten silemiyoruz. Yeryüzüne tanrının oğlu olduğunu iddia eden bir Yahudi’nin gelmesinden tam yirmi dört asır öncesinde Akadların imparatoru Sargon başkentinin tam karşısına bir çukur kazdırmış ve adına da ganimetlerini ele geçirip getirdiği kadim kent Babil’in adını vermiştir. Tarihte Babil’den bahsedilen en eski kayıt bu intikam öyküsüdür. Demek ki Babil Sargon’dan da onun fethetme gayretinden de önce oluşturulmuş eski bir yerleşim birimidir. Akad imparatoru Sargon’un hırsını artıracak kadar yükselen ve nihayetinde fethedilip ganimetleri bir çukura gömülen Babil tarih boyunca imrenilmeye, özenilmeye ve kıskanılmaya bu ilk hikâyeden sonra çok uzun süreler boyunca devam edecektir. Babil ilk günden son güne kadar birçokları tarafından yağmalandı, Babillilerin yağmaladıkları onca başka uygarlık da cabası. Babil kaydedilen en eski imparatorluk başkentlerinden birisiydi, ancak onun farkı diğer tüm imparatorluk başkentlerinin hep onu örnek alması ve taklit etmesidir. Babil herkesi imrendirecek bir kentti. Yaratılış Şiiri’ne göre Marduk eski güçlere yenilince dünyayı yaratmış ve üzerine de kendisi için Babil kentini kurmuştur. Babil tanrı tarafından kurulan mitolojik bir kenttir.

Babil’i yöneten ilk hanedanlığın en büyük hükümdarı Hammurabi’dir. Hammurabi’nin ünü yasalarından çok asırlarca adından söz edilecek kentin siyasal ve dinsel otoritesidir. Gücün ahlaki kurallara uyulduğu bir yapı içinde etkili olabileceğinin bilincinde olan Hammurabi, kendini ülkeyi düzenlemek için tanrı tarafından seçilmiş görmekte ve kendisini “dünya üzerinde adaleti sağlayan” hükümdar olarak tanımlamaktadır. Hammurabi’nin kanunları da Babil’daki adalet arayışının bir sonucudur. Hammurabi de bir ölümlüdür ve siyaseti hayatının sonu ermesiyle de noktalanmıştır. Ancak gölgesi uzun süreler Babil’in üzerinde bulunmuşsa da kentin tüm sorunlarına tek çare olamamıştır. Keza Hammurabi’nin ardından da Babil işgallerle, tahriplerle ve yağmalarla uğraşmak zorunda kalmıştır. Anadolu’dan gelen Hititler M.Ö. XVI. asırda Babil’i yağmaladı, Marduk’un büyük heykeli Babil’den alınıp götürüldü. Kassit hanedanı zamanında ise Babil’in Marduk heykeli vatanına geri getirildi ve beş yüzyılı aşan süre boyunca bu başarı Kassit soyluların iktidarda kalmasını sağladı. Kassitler de Babil kentinin kültürel kimliğini benimsedi ve hatta Babil’in dilini tüm Yakındoğu’nun ortak dili haline getirdiler.

Babil’in meşhur Marduk heykeli M.Ö. XIII. yüzyılda bu kez Asur tarafından çalınmıştı. Ama Asurlular yağmaladıkları bu kente âşık olmuşlardı ki Asurlu krallar kendilerini hep Babil kralı olarak görmüştür. Bir yüzyıl sonra Nabukadnezar Marduk’u Babil’e geri getirdi ve onu tanrıların kralı olarak ilan etti. Babil’in batı sınırındaki Sami, Kaldani ve Arami toplulukları imparatorluğu ve kenti sürekli yıpratan isyanlara yol açıyordu. Kimi zaman buradaki küçük hükümdarlar büyük Babil hükümdarlığını ele geçirebiliyordu. Asurlular bir kez daha Babil’i alsalar da kentin entelektüel saygınlığına gölge düşürmediler. Asur hükümdarları artık kentin iç işlerine karışmıyordu, Babil’in dinsel ve kültürel üstünlüğüni tanınıyordu. Öyle ki Asur kralları Babil’deki sunakların ve tapınakların onarımını sürdürdü ve bununla anılmak istendi. Babil din kitaplarında da anılır. Örneğin Kitab-ı Muakddes’te Yeremya’nın kehanetine yol açacak M.Ö. VIII. yüzyılda Babil’in en acı günleri yaşanacaktır. Sennaçerib oğlunu öldüren Babil’i yerle bir etmiştir. Babil’e yapılan sekizinci fetihte, kendi yazdıklarına göre, ne kadar iç duvar, dış duvar, tapınak ve tanrı, tuğladan ve topraktan ne kadar ziggurat varsa hepsini yerle bir edip önce Fırat’a oradan da Deniz’e kadar taşımıştır. Yarattığı yıkımın büyüklüğü o kadar göz alıcıdır ki tozu Bahreyn’e kadar ulaşmıştır.

Asur da yıkıldı ama Babil ayakta kaldı. Ne Asur imparatorluğu kaldı ne de Babil’e yaptıkları acımasız seferler kalmıştı hafızalarda. Babil’in egemenliği bir kez daha dirilmişti. Asur’un adını yeniden alan başka bir hanedan ise bu kez Nabopolassar ismini taşıyan evladıyla Babil’e bir kez daha girebilmişti. Asılar geçse de Babil’ın cazibesi hala güçlü hükümdarları çekiyordu. Babil’e bir kez daha sahip olan bu yeni hükümdar ise oğluna II. Nabukadnezar adını vermişti. Öyle ki bu küçük çocuk büyüyünce Babil’in sınırlarını Mısır ile Med ülkesine dayamıştı. II. Nabukadnezar’ın adı Kitab-ı Mukaddes’teki kötücül bir anlatımla aktarılmış olsa da Kudüs’ü fethedene kadar coğrafyasının en saygın yönetimini o kurmuştu. Her ne kadar kültürel ve dini değerini asla kaybetmemişse de Hammurabi’nin siyaseten zirveyi görmesinden sonra Babil ne askeri ne de siyasi bakımdan bu noktaya gelememişti. Siyasi ve askeri zaferleriyle devletinin maliyesini güçlendiren II. Nabukadnezar Babil’i yeniden imar etti, kentin kültürel ve dinsel önemini mimari güzelliklerle taçlandırdı. Babil onun zamanında yeniden bir dünya harikası haline getirildi, Kudüs’ün fethiyle elde edilen ganimet dahi onun kötülenmesine yol açan şanına leke vuramamıştı.

Deniz basacak Babil’i, kabaran dalgalar örtecek:

Kentleri viran olacak, toprakları kimsenin yaşamadığı, geçmediği

Kurak bir çöle dönecek. Yeremya, 51: 42-43

Babil’de yeniden kurumsallaşan yeni Asur hanedanı üyelerinden en çok II. Nabukadnezar ve Baltazar’ı bilmekteyiz. Zira bu iki isim de Kitab-ı Mukaddes’te kötücül bir şöhretle ölümsüzleştirilmiştir. Kitab-ı Mukaddes ve Heredotus’ta kaydedilen Babil kenti II. Nabukadnezar’in imar ettiği kenttir. Zaman dizgesinde II. Nabukadnezar’ın dönemi iki kaynakta sıkça tasvir edilmiştir. Güçlü bir hükümdar olan II. Nabukadnezar kendisinden önce gelen Sargon, Hammurabi ve I. Nabukadnezar gibi Babil’de derin izler bırakmıştır. Babil’in görkeminin yaratılmasında en az onlar kadar pay sahibidir. Kentteki entelektüel birikimin ve çok kültürlü yapının meydana gelmesini fetihleri kadar uyguladığı sosyal ve siyasal rejimle de mümkün kılmıştır. Ülkelerinden kaçan kralların, komutanların ve katiplerin Babil’de toplanması için her şeyi yapmıştır. Kent surlarının, tapınaklarının ve sunaklarının imarı için de maliyesini ve hazinesi düzenlemiştir. Böylece kentteki kültürel doku her geçen gün renklenmiş, Mısır’dan Med’e kadar bilinen dünyanın tüm dillerini konuşan insanların Babil’de toplanması mümkün hale gelmiştir.

Babil’in kurulmasından altı asır sonra iktidara gelen II. Nabukadnezar’ın kentte yaptırdığı imar faaliyetlerinin üzerinden binlerce yıl geçmesine rağmen ihtişamı hala arkeologları şaşırtmaktadır. Kent duvarlarından, görkemli tapınaklarına kadar hala bütün güzelliklerini saklamaktadır. Kent antik dünyanın bütün kültürel nüvelerini barındıracak şekilde geliştirilmişti. Her iktidara geçen kral kente yeni bir sunak yeni bir tapınak yaptırdı, ya da en azından görkemli bayındırlık projeleriyle gelecek nesiller boyunca kentin ayakta kalmasını sağlayacak ekonomik altyapıyı hazır hale getirdi. Bu göz kamaştırıcı kentin antik dünyada bir eşi benzeri daha yoktu, düşmanlarının dahi kıskandığı bir başkent yaratılmıştı. Tanrılar ile bağdaştırılması boşuna değildi. Bu muazzam yapı aynı ölçüde insana da ev sahipliği yapıyordu, semtleri ve banliyöleriyle kent her asırda katman kazanmıştı. Kentin semtlerine o semtle ilişkilendirilen mamullerin adı verilmişti. Semtler birbirinden kapılar ya da sahip oldukları önemli yapılar ile ayrılıyordu. Dış duvarların dışında ise kenti besleyen bereketli tarlalar bulunmaktaydı. Sekiz kapısı bulunan kentin bir planı vardı ve gelecek nesillerin imar projeleri için tabletler ile saklanmıştı.

Babil’in evleri topraktan tuğlaların güneşte kurutulmuş ve kilden yapılmış bir harçla birleştirilmesiyle inşa edilmiştir. Zenginlere ve soylulara ait evler hanenin merkezindeki bir avlunun etrafına sıralanmış odalardan oluşurdu. Her odanın tavanında yer alan delikler hem içeriye ışık girmesine imkân sağlıyordu hem de içeride yakılan ateşin dumanının çıkmasına izin veriyordu. Çatıları düz bu evlere bir odadan girilir, birbirini takip edilen odalardan geçilip avluya çıkılırdı, ki bu avluda diğer odaları birbirine bağlardı. Sıradan insanların evinde bulunan bu plan tanrıların evi olan tapınaklarda da uygulanıyordu. Babil’de ayrıca bir mezarlık bulunmazdı, ölüler yaşayanların evlerinin altına gömülürdü. Herodotos’a göre Babil’deki evler üç dört katlı olabiliyordu.

Sevgiden tutkuya, tatlı sözlerden şehvete kadar Babil bir de İnanna ile Dumuzi’nin kentidir. Kadınına kutsal kitaplardaki kıstaslardan fazlasını tanıyan ama tanrıların da gazabından kurtulamayan bir yerdi Babil. Bu haliyle de imrenilen ve insanların gitmek istediği bir yerdi. Yaşadıkları ve yaşattıklarıyla insanlar; tarihçilerin görmek ve göstermek istedikleri gibi siyah ve beyaz olarak ikiye ayrılmazlar. Griler, alacalar ve adı sanı konmayan ton farklıları geçmişimizde çokça bulunmaktadır. Aklın ve bilimin doruklara ulaştığı Yunan kentleri aynı zamanda batıl inancın ve haset tanrıların oyun alanıdır da aynı zamanda. Aynı Yunan kentleri gibi Babil’in de akla yatmayan özellikleri vardı. Babil’de tıp değil büyüler, efsunlar ve şifalar kol geziyordu. Başı ağrıyanlar, hasta olanlar ya da savaşta yaralananlar şifacılara, büyücülere ve efsunculara başvurur ve dertlerine çare ararlardı. Mesela ateşin sorumlusu musallat olan bir hayaletti, kötülük kovucu bir duanın ardından bir merhemle ovulmalıydı. Bazen tanrılar yardımcı olmazdı, tanrıların müdahale etmeyi reddettiği durumlarda okunacak başka dualar dahi vardı. Killere ya da taşlar üzerine küçük muskalar yazılırdı. Bu muskaların bazen kötü ruhları kovmak bazen de iyi ruhların sadakatini sağlamak için yazıldığı anlaşılmaktadır. Özellikle hamile kadınlara düşük yaptırdığına inanılan Lamaştu adı verilen ruha karşı çokça muskalar yazılmaktaydı. Hastalar da şifayı boyunlarına astıkları efsunlarla geçirmeyi amaçlıyordu. Görüldüğü üzere Babil’de büyü günlük yaşamın ayrılmaz bir parçasıydı. Dinin pratiği büyüsel ve efsunlu tabularla gerçekleştiriliyordu.

Astrolojinin ana vatanı Yunan değil Babil’dir. Babil’de çözülmeyi bekleyen onlarca tablet yıldızlarla gök olaylarıyla ve onların yer yüzündeki insanlara olan etkisiyle ilgilidir. Yunanlılar Babil’deki bilgileri ve teknikleri geliştirmiş geliştirmesine ama yine de göğe bakılan ve bunu bilişsel teknik gibi detaylarla anlamlandıran ilk atalarımız Babil sakinleriydi. Hatta kahinlerin, müneccimlerin ve yorumcuların yetiştiği uzman okulları dahi kurmuşlar ve kentte bir göksel geleneği oluşturmuşlardı. Bu okullarda kullanılan ders kitaplarında göksel olayların anlamları öğretilirdi. Buna göre örneğin ay doğduğunda bir bölümü gölgeli olduğunda uçlarına bakılmalıydı; sağ ucu küt diğer ucu ince ve uzun ise üç yıl içinde ülkenin ekonomisinin durağanlaşacağına alamet sayılmalıydı. Yine şayet hava on bir gün boyunca gürlerse hayvanların bir salgın ile telef olacağı anlaşılabilirdi.

Babil’in hem Kitab-ı Mukaddes’te kaydedilen hem de antik yazarlar tarafından anlatılan bir başka özelliği de hiç kuşkusuz efsanevi duvarlarıydı. Kent iki büyük sur bütünü tarafından sarılmaktaydı. II. Nabukadnezar’ın egemenliği sırasında kenti çevreleyen olağanüstü bir güvenlik sistemi kurulmuştu. Kentin birkaç kilometre dışında bulunan bir iç duvar ile tam olarak altmış kilometre ötesinde bulunan bir başka dış duvar daha vardı. İki duvar arasında Fırat’ın iki kolu birleşiyordu. Strabon’un övgüde yere göğe sığdıramadığı ana duvar iç duvardı, dış duvarları aşıp iç duvarı görenler kendisini şanslı hissediyordu. Duvarlar asırlar boyunca gelip giden hükümdarlar tarafından onarılmış, seferlerde tahrip gören kısımlarının sağlamlığı artırılmıştı. Herodotos hem Babil’in iki duvarından bahsetmiş hem de bir hendeği tasvir etmiştir. Herodotos duvarlardaki kapı sayısını yüz olarak vermiştir ki bu sayı Yunanlar için üstün bir büyüklük ölçütüdür. Etrafını çeviren efsanevi duvarları ile tanrıların ikameti kabul edilen bu kent, yaratıcısı olan tanrıları yüceltiyor, tüm ziyaretçilerinin kendisine âşık olmasını sağlıyordu. Adını binlerce yıldır insanlık hafızasında canlı tutan Babil onu ve sakinlerini yaratan Marduk’un kozmolojik olarak başatlığını da simgeliyordu.

Batı kültürünün köklerinin atıldığı Yunan, Mısır ve Roma uygarlıkları Babil kentini örnek alarak kurulmuştur. Sümerler, Akadlar ve Persler ise sırayla Babil’e akın etmiş, kenti yağmalamış ve ganimetleriyle kendilerine zenginlik kazandırmıştır. Yakındoğu’da Babil’den geçmeyen, Babil’e uğramayan ve haliyle Babil’den etkilenmeyen hiçbir uygarlık bulunmamaktadır. Babil ise Elam, Hurri, ve Kassit gibi komşu halklar ile mücadele etmektedir. Çevresinde birazcık parlayan hangi kent var ise, Kenan’ın ve Kudüs’ün örneklerinde olduğu gibi, Babil’e dahil ediliyordu. Çok kültürlü toplum dokusu ilk kez Babil’de denenmiş bir yoldu, bu yol daha sonra Avrupa’nın modern temellerine kadar uzanmıştır. Babil kentindeki mimari öğeler, sanatsal ürünler ve kültürel değerler bin yılları aşan etkileriyle sanatçılar, düşünürleri ve araştırmacıları meşgul etmiştir. Babil’de yazılanlar insanlık hafızasının en eski kayıtlarını oluşturuyordu. Hala onların yazdıklarını okuyoruz, hala onların kutsal kentlerini tanımaya, kültürlerini anlamaya çalışıyoruz.

Babil Sürgünü

Edebiyatın en eski sembollerinin, yazılı tarihin en eski kayıtlarının ve tanrılara adanmışlığın en eski kenti olan Babil tanrının gazabına uğramış bir kent olarak değil karmaşanın, anlaşılmazlığın ve çeşitliliğin sembolüdür. Bu karmaşanın içine savaşlar ve yağmalar aracılığıyla zorla getirilen esirler de eklenmektedir. Yunan şehir devletlerini ayakta tutan köleler ile karşılaştırmak için elimizde veri olmasa da Babil’deki kölelerin ekonomik ve kültürel katkılarını yine kölelerin yazdıklarıyla biliyoruz. Yahudilerin Babil’e esaret altında getirilmesi kendi kutsal kitaplarında yazılmış ve günümüze kadar aktarılmıştır. Tarihi kaynakların da desteklediği bu kayda göre Mısır’dan çıkışlarından yüzlerce yıl sonra Yahudiler yeniden bir sürgüne tabi tutuluyordu. Yahudiler Perslerin Babil’i işgal etmesine kadar esaret altında tutulmuşlardır. Kentin düşmesinden sonra ise büyük bir kısmı Yahudiye’ye geri dönerken bir kısmı da bu kentte kalarak tarihteki en eski diasporayı da oluşturmuşlardı. Milattan önce altıncı yüzyılda gerçekleştiği anlaşılan bu sürgünün ektileri ise dinler tarihi açısında oldukça güçlü olmuştur.

Milattan önce yedinci yüzyılda Yahudiler Asurlulara bağlı bir uydu devlet olarak göreceli bir bağımsızlık altında yaşıyorlardı. İbadetlerine ve kültürel geleneklerine karışılmıyor, belirli mali ve askeri yaptırımları kabul etmeleri bekleniyordu. Babil önce Asur ülkesini ele geçirip Yakındoğu’daki hakimiyetini artırınca rakibi Mısır güçleri Kenan’a doğru hareket etmeye başlamıştır. Ancak Mısırlılar gelmeden rakipleri Babilliler harekete geçmiştir bile. Babil güçleri tüm Yahudiye’yi ele geçirip, Kudüs’ü de yağmalamış, Yahudilerin en eski mabedini yıkmışlardır. Ganimet sadece kadim kentin altınları ve gümüşleriyle sınırlı değildir. Kudüs’ün iş gücü olarak kullanılabilecek bedenen güçlü köleleri yanı sıra soyluları, düşünürleri ve eli kalem tutanları da ganimet olarak esir edilmiş ve Babil’e getirilmiştir. Kitab-ı Mukaddes’e göre Babilliler iki kez gelmiştir, birincisinde sadece soylular ve düşünürler götürülmüş iken ikincisinde tüm Yahudiler Babil’e kadar sürüklenmiştir. Babil Sürgününde Yahudilerin başına gelenler kutsal kitaplarında geniş ölçüde ele alınmıştır. Zira Yahudiler için sürgün önemli bir konu olarak kendisini göstermektedir. Mısır’dan çıkıştan sonra bir de Babil’e sürüklenmek Kitab-ı Mukaddes’teki en büyük acılardan birisi olarak anıla gelmiştir, ta ki Nazilerin işgal ettikleri ülkelerde Yahudilerin bir kez daha sürülmesine kadar.

Kitab-ı Mukaddes’te Tanrıyı hâkim bilen Dânyâl adıyla bahsedilen bir Yahudi kralı bulunmaktadır. Hem en eski mabetleri yıkılan hem de anavatanlarından koparılıp Babil’e getirilen Yahudi sürgünlerinden sadece birisidir o. Kuran-ı Kerim’de adı anılmasa da Müslümanlarca mürsel olmayan nebi olarak kabul edilmektedir. Kudüs’ün soyluları arasından gelip Babil’e sürgün edilen Yahudilerden olan Dânyâl uzun süreler boyunca yabancı kralların yanında köle olarak hizmet etmiştir. Dânyâl ülkesinden koparılıp giden onlarca Yahudi soylusundan sadece birisidir. Onun yaşadıkları ve yazdıkları hem Yahudilik hem de tek tanrı inanç geleneği üzerinde derin izler bırakmıştır. Yahudileri Babil’deki sürgünlerinden kurtarıp ana yurtlarına döndüren de Dânyâl ile ilişkilendirilen inanca bağlılık ve geleneklerine sahip çıkma arzusudur. Gerçekten de Dânyâl sürgünde iken inancından ve geleneğinden çıkmamıştır. Bir köle olarak önce krallara hizmet etmiş ise de yaşadıklarını kaydedip gelecek nesillere aktarmıştır.

Öykünün başında Yahudiye bölünmüş bir ülkeydi. Yeşaya ve Yeremya zamanında Yahudiler yeniden birlik olmayı denese de güneydeki krallar Mısır’ın, kuzeydeki krallar da Babil’in egemenliğine girmişti. Babil Kralı II. Nebukadnezzar Mısırlılar ile Kenan ve Yahudiye’nin paylaşımı için mücadele ettiğinde Yahudi başkenti Kudüs saldırılara açık hala gelmiştir. Mısırlılara üstün gelen Babil orduları II. Nebukadnezzar’ın önderliğinde Kudüs’e girdi ve kenti yağmaladı, halkın büyük çoğunluğuyla birlikte soyluları ve önde gelen düşünürleri Babil’e götürdü. İşte Kudüs’ten Babil’e götürülen soylular arasında Dânyâl da bulunuyordu. Götürülenler Babil krallarının elinde hizmet etmeye mecbur kılındılar. Kitab-ı Mukaddes’e bakarsak Yahudi halkı Mısır’dan sonra Babil’de bir kez daha sürgünü ve köleliği yaşıyordu. Dânyâl gibi soylu ailelerin gençleri Babil sarayında hizmet görmeleri amacıyla devşirilip eğitimden geçirilmişlerdir. Dânyâl’ın Babil’de ve sürgünde yaşadıkları Kitab-ı Mukaddes’in ilgili babında kaydedilmiştir. Dânyâl sürgünde Babil sarayında köle olarak devşirilince adı değiştirilir, dil öğretilir ve belirli hizmetleri görmesi için zorlu eğitim altına alınır. Eğitimini aldığı ve içine girdiği bu kültür Yahudi inancıyla bağdaşmayan zorlu bir yapıdır. Tek tanrıya inanan ve putlara tapınmayan Dânyâl içinde yaşadığı Babil kentinin çok sayıdaki tanrılarına inanmaya ve putlara tapınmaya zorlanıyordu. Dânyâl Babil’deki baskın bürokratik yapıyı dışarıdan bir gözle birincil elden yaşamış ve tasvir etmiştir. Kaydettikleriyle Babil’in dışarıdan nasıl gözlemlendiğini bize Kitab-ı Mukaddes eliyle aktarabilmiştir.

Mağrur Babil Kralı II. Nebukadnezzar’ın egemenliği bittiğinde Dânyâl sürgündeki Yahudi toplumunu alıp Kudüs’e geri dönmüştür. Bilgeliğinin kaynağını tanrısının kendisine rüyaları aracılığı ile konuşmasında gören Dânyâl hizmet ettiği Babil sarayından sonra II. Nebukadnezzar’ın düşmanı köle olarak bu kez Medlerin hizmetine girmiştir. Kitab-ı Mukaddes’e bakılırsa Yahudiler Kudüs’ün düşmesini ve Babil sürgününü önderlerin ve kendilerinin ahlaki hatalarına bağladıkları gibi bir de dini sebepler sıralamışlardır. Yahudiler Tanrı’yla yaptıkları yasaya uymamış, tanrı buyruğu olan dini yasalara başkaldırmışlardı, tek tanrı inancıyla bağdaşmayan eylemler sergilemişler, kahinlere ve yalancı mesihlere aldanmışlardır. Tüm bunları düşünen Yahudiler mabetlerinin yıkılmasını ve Babil’e götürülmelerini tanrının onlara bir cezası olarak görmüşlerdir. Babil’de sürgünde iken hem kendileriyle hem tarihleriyle hem de inançlarıyla baş başa kalmışlar ve derin bir iç hesaplaşmaya girmişlerdir. Sürgünde Yahudiler kendi inançlarını ve geleneklerini korumuş olsa da Babil kenti ve halkıyla da bir etkileşime de girmişlerdir. Babil’de Yahudiler hayatlarının her alanında olduğu gibi dini tutumları bağlamında da Babil inançlarıyla etkileşim içine girdiler. Günümüzde Yahudilere ait dini ve ritüel uygulamalarında Babil etkisini görmek mümkündür. Bugün bu halkın dini için yaygın olarak kullanılan Yahudilik inancı esas olarak Babil’deki sürgünde şekillenmiştir. Kudüs’te iken Yahudiler Mabet merkezli bir din geliştirmişlerdi. Babil sürgününden sonra ise Yahudilik daha çok kitap, tanrı ve mesih merkezli bir inanç haline gelmiştir. Bu şekillenmede hiç şüphesiz Babil sürgününün, kültürünün ve inançlarının etkisi de oldukça çoktur.

“Gün gelecek, sarayındaki her şey, atalarının bugüne kadar bütün biriktirdikleri Babil’e taşınacak. Hiçbir şey kalmayacak. Soyundan gelen bazı çocuklar alınıp götürülecek, Babil Kralı’nın sarayında hadım edilecek.” Kitab-ı Mukaddes, Hizkiya, 20:17-18

Kudüs’teki ilk mabet Yahudilerin inancındaki tek ve asıl tapınaktır. İnançlarının merkezinde tapınak bulunmaktadır. Kudüs’teki tek ve merkezi tapınak, bir tek tanrı fikrini sembolize etmektedir. Tapınağın yıkılması bu yüzden de çok büyük acı yaratmış ve teolojik tartışmalara neden olmuştur. Babil sürgününden sonra ise Tanrı tapınak ile eşleştirilmek yerine birey ile ilişkilendirilmeye başlanmıştır. Yine eskiden Yahudiler inançlarında meleklere sadece tanrıya yardımcı hizmetkâr olarak yer verirken Babil sürgününden sonra melekler insan ile tanrı arasında bir aracı rolü de üstlenmeye başlanmıştır. Yahudiler tanrı ile iletişim kuran liderlerine, kendilerince kral, Müslümanlarca nebi ya da peygamber derken, Babil sürgünü ile nebiler, krallar ya da peygamberler de Babil’e taşınmıştır. Sürgün Kudüs’ün yenilmezliği düşüncesini yok etmiştir. Kudüs yıkıldıktan sonra da nebilerin ve kralların onlara yeniden umut vermek ile görevli olduğunu düşünmeye başlamışlardır. Babil sürgününde Dânyâl tanrıyla bağlılık konusunda önemli deneyimler edinir ve bu deneyimler yazdıklarıyla asırlar boyunca tek tanrı geleneğine aktarılır. Dânyâl, özellikle Babil Sürgünü esnasında büyük zorluklar yaşamıştır, imanını korumuş ve tüm zorluklara rağmen inandığı tanrıya sadakatini sürdürmüştür.

Yahudi tarihide ilk kez Kral Süleyman tarafından yapılan Tapınağın II. Nebukadnessar tarafından yıkılması halkın inancını oldukça derinden sarsmıştır. Tapınak yıkılsa bile Kudüs inançlarındaki önemini korumuştur. Bazı araştırmacılar Kitab-ı Mukaddes’teki bazı ifadelerden yola çıkarak, Tapınak yıkılsa bile kutsallığını kaybetmediğini Babil Sürgünü boyunca hac mekânı olma özelliğini koruduğunu ileri sürmüştür. Yahudiler Kudüs dışındaki ilk ibadethanelerini Babil’de inşa etmişlerdir. Tanrı’nın görkeminin bütün dünyayı dolduracağını düşünen Yahudiler gittikleri her yerde yeni ibadethaneler açmaya böylece başlamışlardır. İbadetlerinde ise değişiklik olmuştur. Kurban sadece Kudüs’te yapılabilen bir ibadet olduğu için Babil gibi sürgün ile gidilen bir yerde yapılması mümkün değildir. Bunun yerine Kudüs’e yönelerek yapılan bir dua edilmeye başlanmıştır. Dünya tarihinde Kudüs’e dönerek ibadet eden ilk topluluk Babil’e sürgün edilen Yahudiler olmuştur. Yine Babil’deki sürgün boyunca İsrailoğullarının yönetimi konusunda da değişim gözlenmiştir, nebiliğin anlamı ve toplum içindeki görevi sürgün ile değişmiştir. Bazı gelenekler ise Babil ile başlamıştır. Şabat dinlencesi, Oruç ve Sünnet örneğin Yahudiler arasında Babil sürgününden sonra yayılan bir gelenektir. Babil’den önce Yahudilerin Yahudiye’de sünnet olduğuna rastlanmamaktadır. Dördüncü ay olan Tammuz ayının on yedinci günü tutulan oruç Kudüs surlarının Babil güçleri tarafından aşılmasından duyulan acı için tutulan oruçtur. Yahudi Bayramları ilk kez düzenli olarak Babil’de kutlanmaya başlamıştır. Zira sürgün vatan hasretini ve dini bağlılığı artırmıştır. Yahudiler Babil’den takvim yapmayı ve yazıcılığı da öğrenmiştir. Böylece bayramlar ve özel günler takvimde yerleştirilmiş ve gelecek kuşaklara aktarılmıştır. Babil tanrıları Marduk ile İştar ise kendilerine Yahudi geleneğinde Mordekay ve Ester adlarıyla yer edinir. Etkileşim mitolojik esinlere de ilham vermektedir. Yine örneğin Yahudi inancındaki Ahiret yani öte dünya ve Mehdi yani kurtarıcı gibi kavramların Babil’deki sürgünden öğrenildiği de iddia edilmektedir. Yahudiler esarette yeni kavramlar ile de tanışmıştır.

Babil sürgünün bu etkileri kadar belki de en önemli etkisi Yahudilerin tarih yazıcılığı geleneğinin Babil’deki sürgünde edinilmiş olmasıdır. Yahudiler bir yandan Aramice’yi yaygın olarak kullanmaya başlamışken bir yandan da tarih yazıcılığı mesleğiyle tanışmıştır. Babil Talmudu olarak bilinen Kitab-ı Mukaddes’in daha yakın tarihli kısımları sürgünde yazılmıştır. Sürgündeki soyluların ve din adamların gayretleriyle kaybolan gelenek yitirilip gitmesin diye sözlü gelenekten yazılı hale getirilmeye başlanır. Bu çalışmalar esaret döneminde halkın ileri gelenleri olan katipler ve din adamları tarafından yapılmıştır. Sürgünde bilginin değeri anlaşılmıştır. Bugün bildiğimiz anlamda Kitab-ı Mukaddes’in Eski Ahit kısmı sürgünde ete kemiğe bürünmüştür. Yahudi geleneğinde temel ibadetler Kudüs’teki tek mabet ile sınırlı olduğundan sürgünden sonra din adamlarının görevi de kalmamıştır. Artık toplumlarına kendi başına nasıl ibadet edeceklerini öğretmeleri gerekmektedir. Bu da ancak bir kitap ile mümkündür. Yapılmayan ibadetlere geleceğe bırakılırken kimi yeni ibadetler ise kişi ile ilgilidir. Kişinin eğitimi için kitabın önemi anlaşılmıştır. Eskiden mabede girmesi dahi istenmeyen kişilerin ibadetini görevli din adamları yaparken, sürgünde bu ibadetin yerini kitabın ışığıyla gerçekleştirilen kişisel ibadet almıştır. Bilgiye olan ihtiyaç artmıştır. Bir kere bilgi kaybedilmeden aktarıldıktan sonra, geriye kalan kişinin görevidir. Artık her inanan, aynı Dânyâl gibi tanrıya olan yükümlülükleri ve sürgünün zorlukları ile kendisi yüzleşecektir.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Kaynaklar:

Zecharia Sitchin, Kayıp Diyarlar, Çev: Yasemin Tokatlı, İstanbul: RM Yayınları, 2005.
Beatrice Andre-Salvini, Babil, Ankara: Dost Yayınları, 2006.
Warwick Bray ve David Tramp, The Penguin Dictionary of Archaeology, Harmondsworh: Penguin, 1970.
James G. Frazer, Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökenleri (Cilt. 2), Çev: M. H. Doğan, İstanbul: Payel Yayınları, 1992.
Jean Bottéro, Der., Eski Yanıdoğu: Sümer’den Kutsal Kitap’a, Ankara: Dost Kitabevi, 2005.
Serpil Akbıyık, Babil Esareti’nin Yahudiler Üzerindeki Sosyal, Kültürel ve Dini Etkileri, Konya Selçuk Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2010.
Robert N. Bellah, İnsan Evriminde Din: Eski Taş Çağından Eksen Çağına, Çev: Mete Tunçay, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017.
Muzaffer Ramazanoğlu, Çev., Gılgamış Destanı, Ankara: Cumhuriyet Gazetesi, 1998.
Egon Friedell, Antik Yunan’ın Kültür Tarihi, Ankara: Dosta Kitabevi, 1999.
Murat Kayıkçı, Düşünce-Mekan İlişkisi Bağlamında Eski Yunan’da Kent, Ed: A. Mengi, Kent ve Politika: Antik Kentten Dünya Kentine, Ankara: İmge Yayınları, 2007, s. 147-159
Mircea Eliade, Dinsel İnançlar Tarihi, 3 Cilt, Çev: Ali Berktay, Ankara: Kabalcı Yayınevi, 2003.
Muazzez İlmiye Çığ, İştar’ın Kaleminden Hititler ve Hattuşa, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2000.
M. Şemseddin Günaltay, Yakın Şark, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1937.
Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.

Der Spiegel'in 1980 Darbesine Dair Söyleyemedikleri

2025-12-23T05:11:00.000-08:00

1980 darbesinin üzerinden çok uzun yıllar geçti. Ancak etkisi hala sürüyor. Bu hain askeri darbe demokrasimizi derinden etkiledi, sosyal dokumuzun üzerinden silindir gibi geçti ve yaşam biçimimizi kökünden değiştirdi. İdaremize acı ve göz yaşı kadar bürokrasiyi, ataleti ve acziyeti de getirdi. Hala darbecilerin yaptığı anayasayı ve kimi düzenleyici kurumları atıp çağdaş bir demokrasi standardı yakalayamadık. Bu yolda ilerliyoruz ama önümüzde uzun hedefler var. Bugüne kadar tarihimizin bu karanlık dönemi için sayısız makale yazıldı, ciltler dolusu kitaplar kaleme alındı. Bu yazıda ise darbeden hemen bir kaç gün sonra ünlü Alman haber dergisi Der Spiegel’in 15 Eylül 1980 tarihli 38. sayısında yayınlanan özel dosya ele alınmıştır. En sonunda dosyanın orijinal nüshasını görebilirsiniz.

Kaynak Link: https://www.spiegel.de/politik/tuerke-sei-stolz-arbeite-und-habe-vertrauen-a-78a19787-0002-0001-0000-000014329948?context=issue

Mutlaka İzlenmeli: 32. Gün 12 Eylül Belgesel Serisi

Atatürk’ün “Türk, Öğün, Çalış, Güven” özdeyişini 1980 Darbesine dair makale için başlık olarak belirleyen Alman editörler darbenin lideri Evren’in ilk günden itibaren kendisine Atatürk’ün manevi mirası altında bir koruma kılıfı edindiğini okurlarına göstermektedir. Gerçekten de Atatürk’ün adını ağzından düşürmeyen Kenan Evren gerçekleştirdiği askeri darbeye bir meşruiyet yaratıyordu. Askıya alınan bireysel haklar, acımasız işkenceler ve kesilen demokratik yaşam bu darbecinin yarattığı Atatürk yalanlarıyla süsleniyordu. Askerlerin ayakları atlında sadece vatan evlatları değil Atatürk’ün manevi mirası da çiğneniyordu.

Dergiye göre terör, işsizlik, enflasyon ve sefalet içinde yaşayan bir NATO üyesi olan Türkiye 1960'tan bu yana üçüncü darbe ile yüzleşmek zorunda kalmıştı. Tüm bunları göz önüne alan Der Spiegel’in editörleri Darbe ile yaralanan demokrasimizin “çoktan işleyen bir devlet olmaktan çıktığını” dahi ileri sürebilmişti. Oysa darbeyi gerçekleştiren generallerin atıfta bulunduğu cumhuriyetin kurucusu Atatürk, kapsamlı devlet reformlarıyla ülkesini derin kimlik krizinden kurtarmış, çağdaş bir demokrasi yoluna sokmuştu.

Darbeden hemen sonra tutuklanan dönemin Başbakanı Süleyman Demirel ünlü İtalyan gazetesi "Corriere della Sera"ya verdiği röportajda, "Daha kötü durumlar yaşadık" diyerek yakasın bir askeri darbeyi meşru görmediğini ve demokrasiye herhangi müdahaleyi reddettiğini bildiriyordu. Ankara’da aylardır darbe söylentileri yayılıyor, kulaktan kulağa askerlerin hazırlandığı söylentisi yayılıyordu. Gerçekten de darbeciler uzun zamandır sonuçlandırılamayan Cumhurbaşkanlığı seçimini demokrasinin tıkanması olarak bahane etmişler ve yönetime Demirel’in İtalyan gazetesine verdiği demeç yayınlandığı sabah el koymuşlardı.

O gece yarısından itibaren tanklar yollara çıktı ve sabah 4:15'ten itibaren Türk halkı, marş müziği eşliğinde radyodan Evren'in liderliğinde bir "Ulusal Güvenlik Konseyi" kurulduğunu öğrendi. Konseyin üyeleri arasında silahlı kuvvetlerin üç kolunun ve Ege Denizi'ndeki deniz kuvvetlerinin başkomutanları ile jandarma başkanı yer alıyordu. Türk ordusu tam bir emir komuta zinciri içinde yönetime el koymuştu. Sokağa çıkma yasağıyla birlikte ilk icraatları anayasayı lağvetmek, tüm dernekleri, sendikaları ve siyasi partileri yasaklamak, dokunulmazlıkları kaldırmak oldu.

Parti lideri sırasıyla hapse atıldı. Bu işlemin kendi güvenlikleri için olduğu söylensede hızla yargılandılar ve siyasi yasaklı ilan edildiler. Süleyman Demirel, Bülent Ecevit ve Necmettin Erbakan tutuklandı. Alparslan Türkeş ise yurtdışında olduğundan tutuklanamadı. Der Spiegel dergisinin bu yazısından 12 Eylül Darbe Bildirisi’ni incelediğinde darbenin Türkeş gibi Türk-İslam sentezi düşüncesine karşı yapıldığı sonuca vardığı anlaşılıyor. Ancak bu hain darbe görüş ayırt etmeksizin tüm halkımıza, demokrasimize ve Atatürk’ün mirası toplumsal değerlerimize karşı yapılmıştı.

Dergi Türk Anayasası, devletin temelleri olan laiklik, Batı yanlısı yönelim ve demokrasi tehdit edildiğinde orduya koruyucu bir rol verildiğini söylüyor olsa da Evren'in darbesinin kısa bir süre Yunanistan’da gerçekleşen darbeyle ya da sağcı Latin Amerikalı generallerin darbeleriyle kıyaslanamayacak şekilde, ülkemizin kurucusu Atatürk’le ve anayasanın ruhuna uygun olduğunu düşünüyor. Oysa Atatürk asla askeri bir rejim ilan etmedi, asker-siyaset ilişkilerini incelikle inşa etti ve çağdaş bir demokrasi için sandığı hiçbir zaman ertelemedi. Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk kelimenin tam anlamıyla Ankara’daki Meclis’i kuran ve yücelten kişidir, onu kapatanların, partileri yasaklayanları ve demokrasiyi askıya alanların onun düşünceleriyle örtüşmesi mümkün değildir.

Darbe öncesi dönemi “kaos ve terör” olarak yorumlayan Der Spiegel cunta lideri Kenan Evren’i “ılımlı siyasi görüşleri ve parlamenter demokrasiye olan bağlılığı” ile tanımlıyor ve sözüm ona “sosyal demokrat muhalefet lideri Bülent Ecevit'in de güvenini kazanmış” olarak niteliyor. Oysa darbeden önceki günlerde ölenlerin de öldürülenlerin de siyasi görüşleri fark etmiyordu. Der Spiegel’in “Kaos ve Terör” olarak nitelediği 80 öncesi dönemde siyasete kan bulaşmış, tüm taraflar birbirlerini öldürmekten beis duymuyordu. Suçluları yargılamak da bir işe yaramıyor, mahkumlar siyasi nedenlerle parçalanmış adalet sistemi yüzünden hapisten kolaylıkla kaçabiliyordu. Durum o kadar vahimdi ki uluslararası bir soruna dahi dönüşmüştü. Örneğin Milliyet Gazetesi’nin başındaki Abdi İpekçi’yi öldüren Mehmet Ali Ağca kaçıp Papa’ya suikast dahi düzenleyebiliyordu.

Bir noktada derginin editörleri ülkemizdeki durumu siyasi parçalanmışlıkla açıklamayı seçiyorlardı. Onlara göre önde gelen iki büyük siyasi parti de devlet otoritesinin aşınmasına katkıda bulunmuştu. Darbeden önceki haftaya kadar 67 ilin 20'sinde sıkıyönetim zaten yürürlükte olmasına rağmen, yerel düzeyden giderek artan sayıda sağcı ve solcu aşırılıkçı gruplar "kurtarılmış" bölgeler ilan ediyor, kendi yasalarının geçerli olduğu sözde idareler kuruyorlardı. Bu uzaktan bakanların gözünden Ankara’nın ülkeye tam olarak hakim olamadığını gösteriyordu. Der Spiegel’e göre bu umutsuzluğun ve radikalleşmenin temel nedeni, neredeyse umutsuz ekonomik durumu, uzun bir sefalet ve yoksulluk, ihmaller, hatalar, beceriksizlik ve yolsuzluk listesidir. Öte yandan derginin Türklerin güzel hatırı için demokrasimizle ilgilendiğini de düşünmemeliyiz. Görüşlerine başvurulan dönemin Alman Maliye Bakanı Hans Hermann Matthöfer “Türkiye’ye akıtılan borçların tahsili için Türklerin yalnız bırakılmaması” gerektiğini söylüyor.

Demirel darbeden önce “yetmiş cent’e muhtacız” diyerek mali durumumuzu özetlerken alınan dış kredilerin siyasi çalkantı ve darbe nedeniyle ödenememesinin Almanlarda bir düş kırıklığı yaratacağı anlaşılıyor. Eski bir NATO üyesi olan ülkemizin bu durumundan sorumlu tutulanlar şimdi askerlerin darbesiyle yüzleşmek durumunda kalmış, demokrasimizi kurtaramamışlardır. Der Spiegel’e göre ülkenin ana gelir kaynağı İkinci Dünya Savaşı’nın dar zamanlarından beri pek değişmemiştir. Maliye dış borçlara dayanmaktadır ve üretimimiz giderlerimizi karşılamamaktadır. Derginin editörleri bu noktada bir ifşayı da açık etmiş, Türkiye’nin Batı’ya bağımlı kılındığını, enerji politikalarının ülke çıkarlarının aleyhine değiştirildiğini ileri sürmüştür.

Neredeyse elli sene önce gerçekleşen askeri bir darbenin ekonomik satırlarının uluslararası bir haber dergisinde okurken karşımıza çıkan yolsuzluk ve yoksulluk adeta kroniklikleşmiş olduğunu görüyoruz. Piyasanın sıkışmışlığı, ekonomik darboğaz ve siyasi yolsuzluklar yaşanan çatışmaları daha da körüklemiş, demokrasiyi rafa kaldırmak isteyen cuntacılara arzuladıkları zemini hazırlamışa benziyor. Sıkıyönetim kararları, grev ve lokavtlar, stokçuluk ve birbirinden ölesiye nefret eden siyasi yapılar ülkeyi derginin tanımladığı şekliyle bir kaos ortamına sürüklemiş. Bu ortam demokrasiden ve çok seslilikten hoşlanmayan cuntacıların hain planlarını gerçekleştirmek ideal bir zamanı oluşturuyordu.

Oysa geçmişimizim tarihi başarıları Der Spiegel’in hazırladığı bu dosyada dahi kendisini gösterebilmiştir. Darbecilerin hain planlarına neden gösterdikleri siyasal, toplumsal ve ekonomik nedenler açıklanmaya çalışıldıktan sonra buraya kadar gelinen noktadan Türklerin neler başardığına da bakılmış. Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün çığır açıcı devrimlerinin çok yönlülüğüne bir kez daha övgüler yağdırılmış olsa da toplumun bu devrimleri kabullenemediği iddia edilmiştir. Hatta öyle ki darbecilerin kendilerine aradıkları ekonomik, siyasal ve toplumsal nedenlerin temelinde Atatürk’ün devrimlerinin toplumsal tabanının olmamasıyla açıklanmaya çalışılmış. Oysa ki Atatürk’ün ölümünün üzerinden geçen onlarca yıl boyunca başa geçen siyasilerin Atatürk’ün mirası olan ülkemizi yönetmekteki kabiliyetleri ya da cuntacıların demokrasi karşıtı tutumları hiç sorgulanmamış, darbeyi yapan askerlerden neredeyse üstün körü bahşedilmiş. Der Spiegel’in bu tutumu Yahudi Soykırımı’nın nedenini ırkçılıkta değil de Weimar Cumhuriyeti’nin kuruluşunda araması gibi absürt bir tutumdur. Nasıl ki ırkçılık gibi habis bir insanlık suçunun toplumsal ya da siyasal bir nedeni bulunup ortaya konulamazsa demokrasi karşıtı askeri bir darbenin de söz konusu ülkenin kurucu felsefesiyle ilişkisi bulunamaz.

Der Spiegel’in darbeyi anlatan bir haberin içinde Atatürk’ün dil devriminin toplumsal ve pedagojik sorunlarından bahsetmesi kötü niyetli değilse önyargılı bir bakışın tezahürüdür. Ülkemizin demokratik yaşamında meydana gelen bir kırılma kullandığımız alfabeden bağımsız bir askeri-politik bir gelişmedir. Hazır demokrasi rafa kalkmışken ülkenin köklerine, tarihine ve bugüne kadar göstermiş olduğu az buçuk gelişmişliğine saldırmanın meydana gelen olayı anlamakla uzaktan yakından ilgisi bulunmamaktadır. Türk devrimlerini Çin’in ya da Kamboçya’nın kültür devrimlerine benzetmek abesle iştigaldir. Atatürk’ün bir kırmızı kitabı asla olmadı, birkaç küçük yalpalama dışında demokrasi dışında bir hülyaya kapı aralanmadı. Der Spiegel’in yazısındaki örnekleri burada tartışmayı dahi zul kabul ediyor ve meraklıların orijinal metinden faydalanmasını rica ediyorum. Batılı değerleri tam olarak anlamadığımızı ve kabul etmediğimizi ileri süren Der Spiegel editörlerinin Avrupa’nın periferisindeki Slavların, Türklerin hatta ve daha önemlisi Germenlerin Ortaçağ’ını anlamadığını söyleyebilirim. Avrupalılık, Batı Hıristiyanlığı ve en nihayetinde “Batılı Demokrasi” dediğimiz efsun buradaki üç kelimeyle geçiştirilmeyecek bir serüveninin sonucudur. Türk tarihine getirilmiş bir takım ön yargılı mülahazalar ile bu açıklanamayacaktır. Der Spiegel’in bu yazının başında açıklamaya çalışılan cuntacıların meşruiyet çabalarına çok çabuk ikna olduklarını görüyoruz. Darbeciler ne derlerse desinler yaptıklarının Atatürk’le ve Devrimleriyle uzaktan yakından bir ilgisi bulunmamaktadır.

Der Spiegel nasıl ki Nazilerin ortaya çıkmasını Nietzsche’yle açıklamıyorsa, “sozialdemokratische” kavramını Goethe’nin dizelerinde aramıyorsa, Lutheryan geçmişlerini Wotan’a olan bağlılıklarının bir tezahürü olarak görmüyorsa bu yazı içinde neredeyse gerçekleştirdiği tüm tarihi atıfları da yapmaması gerekirdi. Günlük politik değerlendirmeler için tarihi referanslar aramanın ahmaklığını açıklamaya gerek dahi duymuyorum. Politikacıların hataları toplumların geçmişlerindeki dönüm noktalarıyla açıklanamaz, her insan gibi siyasetçi de hata yapabilir ve konumu gereği bedeli kimi zaman ağır olabilir. Bu serin kanlılığı bir Alman’dan beklemeyeceksek kimden bekleyeceğiz?

Der Spiegel’in adını vermeden alıntı yaptığı bir Türk bürokratın yazının en can alıcı açıklamasını getirdiği görmek gerçekten de şaşırtıcıdır. “Doğru, oruç tutmuyoruz, şarap içmiyoruz ve günde beş vakit namaz kılmıyoruz,” diye belirtmiş bir Türk diplomat Der Spiegel’e, “ama elbette biz de tıpkı Willy Brandt ve Olof Palme’nin Hristiyan kültürüne ait olduğu gibi, İslam kültürünün bir parçasıyız.” Dinin toplumsal hayattaki yerini anlamak her zaman kolay olmayabilir ancak bunun beklenebilecek en yetkin isim de Martin Luther’in, Goethe’nin ve Nietcsche’nin konuştuğu dili konuşan bir yazar olabilir. Der Spiegel’den beklenen de bundan daha fazlası değildir. Hiç olmazsa bir Alman olmanın ne demek olduğunu Heinrich Heine’den öğrenen birisi bu ciddiyetsizlikte bir yazı kaleme almayacaktı diye düşünüyorum.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Orijinal Metin:

“Türke, sei stolz, arbeite und habe Vertrauen”

Terror, Arbeitslosigkeit, Inflation, Elend I Nato-Land Türkei war langst kein funktionierendes Staatswesen mehr, als die Generäle vorige Woche putschten, das dritte Mal seit 1960. Doch Republikvater Atatürk, auf den sie sich berufen, hat die tiefe Identitätskrise seines Landes selbst mitverschuldet durch seine große Staatsreform.

Wir hatten schon schlimmere Situationen, meinte der türkische Premierminister Süleyman Demirel in einem Interview mit dem italienischen “Corriere della Sera”. Darum schließe er ein Eingreifen der Armee aus.

Da war die Armee anderer Meinung. Am Tag als das Demirel-Interview er- schien, dem Donnerstag voriger Woche, berief Generalstabschef Kenan Evren, 63, eine Kommandeurstagung nach Ankara, angeblich, um die auf türkischem Boden angelaufenen Nato- Manöver zu besprechen, in Wahrheit, um abzusichern, was er vor neun Monaten in einer Warnung an die Politiker bereits angedroht hatte: die Übernahme der Macht durch die Militärs.

Ab Mitternacht rollten die ersten Panzer, und von 4.15 Uhr an wurden die Türken übers Radio zwischen Marschmusik informiert: Unter Führung von Evren habe sich ein “Nationaler Sicherheitsrat" konstituiert, dem die Oberbefehlshaber der drei Waffengattungen und der Marinestreitkräfte in der Ägäis sowie der Chef der Gendarmerie angehören.

Parlament und Parteien erklärte der Rat für suspendiert, die Immunität der Abgeordneten für rückwirkend aufgehoben. Die linke Gewerkschaft Disk sowie die rechte Misk wurden verboten, politische Kundgebungen untersagt, ein Ausgehverbot verhängt.

Unter Kriegsrecht, das wegen der Welle politischer Gewalttaten bereits in etlichen Provinzen galt, wurde nun das ganze Land gestellt. Im Morgengrauen waren über 100 Politiker unter Hausarrest gestellt, darunter die Führer der drei wichtigsten Parteien, Süleyman Demirel on der regierenden rechts- konservativen Gerechtigkeitspartei, Bülent Ecevit von der sozialdemokratischen Republikanischen Volkspartei und Necmettin Erbakan von der radikalreligiösen Islamischen Heilspartei, ”zu ihrem Schutz”, wie die Militärs betonten.

Einer fehlte: Alparslan Türkeş, Führer der faschistischen Partei der Nationalistischen Bewegung und Ziehvater der berüchtigten Grauen Wolfe. Möglicherweise vorgewarnt, habe er sich in die Bundesrepublik abgesetzt. wollte die italienische Nachrichtenagentur Ansa erfahren haben. Nach anderen Berichten hieß es, er habe sich gestellt.

Neben Radikalen aus dem linken und dem moslemischen Lager, neben unfähigen Politikern und korrupten Bürokraten aber hat der Coup der türkischen Generale just diesem Türkeş gegolten, den sie aufforderten, sich “zu seiner Sicherheit” zu stellen. ”Das türkische Volk”, so ein Kommuniqué der Putschisten, habe “keine Geduld mehr mit jenen, die die Rückkehr zum islamischen Staat und zum Neofaschismus propagieren”.

Den türkischen Militärs ist es durch die Verfassung aufgegeben, den Staat des Gründers Kemal Atatürk zu retten, wenn seine Grundlagen Laizismus. pro-westliche Orientierung, Demokratie - in Gefahr geraten. Zweimal zuvor, 1960 und 1971, meldete sich schon die Armee als Retter der Nation.

So schien denn Evrens Putsch ein Coup im Sinne Atatürks zu sein, unvergleichbar etwa dem des griechischen Obristen Papadopoulos, unvergleichbar auch mit den Coups rechter lateinamerikanischer Generale.

Generalstabschef Kenan Evren ist für moderate politische Ansichten und durch sein Bekenntnis zur parlamentarischen Demokratie bekannt, er genießt obendrein das Vertrauen des sozialdemokratischen Oppositionsführers Bülent Ecevit.

In einer Rede am Freitag mittag erklärte Evren. die alte Regierung habe nicht mehr die Macht gehabt, das Land vor einer Katastrophe zu retten E und er hatte damit recht: Das Nato-Land Türkei ist ein Staat geworden, in dem Chaos und Terror herrschen.

Rechte und linke Extremisten mor- den in den Straßen. Zwanzig Terror- Tote zählt das Land jetzt im Schnitt täglich, an einem Tag Anfang September waren es gar 40. Rund 2500 politische Morde wurden seit Demirels Regierungsantritt im November vorigen Jahres begangen.

Der Justizapparat ist paralysiert. Pro Monat brechen 100 Häftlinge aus den Gefängnissen aus, überwiegend mit Hilfe linksextremistischer Gruppen oder Grauer Wolfe.

Seit sieben Jahren konnte keine der zwei Hauptparteien, Gerechtigkeitspartei und Volkspartei, stabile parlamentarische Mehrheiten mehr erringen, so daß sie entweder auf Koalitionen oder auf die Unterstützung radikaler Randgruppen wie der des Moslemfanatikers Erbakan oder faschistoiden Tür- des kes angewiesen waren.

Aus den Koalitionen wurden Parlamentarier weggekauft. Angewidert von den Kuhhändeln in Ankara verloren ganze Heerscharen von Jugendlichen das Vertrauen in die Demokratie.

Während sich Studenten überwiegend kommunistischen Ideologien verschrieben, bot Türkeş vorwiegend Sprößlingen des Kleinbürgertums sowie der ländlichen Jugend, jungen Arbeitslosen aus den “gecekondu”, den Hüttenstädten am Rande der Industriestädte, eine geistige Heimat.

Am Schwund der Staatsauthorität haben beide großen politischen Partei- en ihren Anteil: Obschon bis vorige Woche schon in 20 von 67 Provinzen das Kriegsrecht herrschte, riefen immer mehr rechts- wie linksextreme Lokalmatadore sogenannte “befreite” Gebiete aus in denen das Recht der jeweiligen Befreier galt.

Ursache für Hoffnungslosigkeit und Radikalisierung der jungen Türken ist zunächst die fast ausweglose wirtschaftliche Lage der Türkei, eine lange Liste von Miseren und Mängeln, Versäumnissen, Irrtümern, Unfähigkeit und Korruption.

Jeder fünfte Türke hat heute keine Arbeit, die Preise werden dieses Jahr mit einer Rate von fast 100 Prozent steigen.

Viele Fabriken stehen still. In manchen Branchen arbeiten sie nur zu 30 bis 50 Prozent ihrer Kapazität, die Auslandsschulden lagen im Juni bei 12,5 Milliarden dollar, fällige Zinsen in Milliardenhöhe nicht eingerechnet.

Um den wichtigen Nato-Partner nicht dem wirtschaftlichen Kollaps und politischem Chaos auszuliefern— Bonns Matthöfer: Wir können die Türken nicht am Haken hängen lassen” — Länder Milliarden.

So werden allein in diesem Jahr über drei Milliarden Dollar ins Land strömen, 1,16 Milliarden von der OECD, wozu die Bundesrepublik 295 Millionen Dollar beisteuert, sowie 1,6 Milliarden Dollar vom Internationale, Währungsfonds. Auch die Saudis haben dem Notleidenden Staat Hilfe in ben Höhe on 250 Millionen Dollar zugesagt.

Doch dieser Segen reicht gerade, die türkischen die Öleinfuhren für dieses Jahr u bezahlen; wie das Handelsbilanzdefizit ausgeglichen werden soll, das nach OECD-Schtzungen in diesem Jahr 4,6 Milliarden Dollar betragen wird. steht dahin.

In der hohen Kreditaufnahme aus dem Ausland liegt eine der Hauptursachen für das wirtschaftliche Desaster Seit dem Zweiten Weltkrieg bildeten nicht die Produkte des Landes die Hauptquelle der Einnahme, sondern die Kredite aus dem Ausland.

Dadurch wurde, wirtschaftlich gesehen, die Türkei nicht Partner, son- dern Abhängiger des Westens.Au westliche Empfehlungen und mit westlichem Geld wurde beispielsweise die Energieversorgung nicht auf die reichlich vorhandenen eigenen Kohlevorräte oder die Wasserkraft aufgebaut, son- dern überwiegend auf das Öl.

Hinzu kam, daß die türkischen Regierungen geradezu andächtig ganze Industriezweige rationalisierten und damit den vielen Arbeitsuchenden von vornherein die Chance auf einen Job nahmen.

Von planmäßigem Aufbau einer lebensfähigen industriellen Struktur kann nicht die Rede sein. Die Türkei besitzt heute eine Konsumgüterindustrie, die fast jedes Ersatzteil aus dem Ausland kaufen muß.

Seit Mitte der sechziger Jahre etwa entstanden in Zusammenarbeit mit Fiat, Renault und Ford drei Automobilwerke. Aber 1976 mußte die türkische Automobilindustrie zur Aufrechterhaltung ihrer Produktion rund eine Milliarde Dollar für Einfuhren ausgeben — etwas mehr als die Hälfte der gesamten Einnahmen aus dem Export türkischer Waren.

“Ein Entwicklungsland wie die Türkei”, so der türkische Wirtschaftsfachmann Hakki Keskin “dürfte sich eine Herstellung on Privatautos keinesfalls leisten.” In der Tat hat die Türkei vordringlichere aufgaben zu bewältigen, etwa den Aufbau einer eigenen Grund-stoff-Industrie.

So reicht die Produktion von Stahl und Eisen für den Inlandsbedarf nicht aus. Der Rest muß teuer im Ausland eingekauft werden.In der Landwirtschaft fehlen Düngemittel, Traktoren, Maschinen.

Die Importe wurden immer wieder mit neuen Krediten bezahlt, um den Absatz der eigenen Produkte kümmerten sich die Türken kaum. Große Mengen Weizen, Tabak, Baumwolle und Textilien blieben unverkauft.

Das Nationalgetränk Kaffee, Butter Öl, Margarine, Zucker und Salz waren oft nur auf dem schwarzen Markt zu haben. Im vergangenen Winter mußten die Türken aus Ölmangel vor kalten Zentralheizungen frieren, Strom gab’s nur in Glücksfällen, die Stromstärke schwankte dann zwischen 150 und 270 Volt.

Zur Misere trug auch bei, daß rund 50 Prozent der türkischen Industrie ganz oder zur Hälfte dem Staat gehören Die Staatsunternehmen aber hat- ren. ten sich im Lauf der Jahre in die roten Zahlen gewirtschaftet hauptsächlich weil die jeweils regierende Partei in ih nen verdiente Anhänger unterbrachte. ohne Rücksicht auf deren Qualifikation. Im laufenden Haushaltsjahr wer- den die Staatsbetriebe voraussichtlich fünf Milliarden Mark Verlust machen.

Die Produktionsausfälle sind nicht mit inem Federstrich zu beheben Denn es fehlt an Devisen, um Rohstoffe Ersatzteile aus dem Ausland zu türkische Zentralbank beziehen. Die verfügte im Juni nur noch über einen Devisenbestand von 621 Millionen Dollar.

GroBe Streiks drückten die Produktion noch tiefer, während die Arbeitgeber, staatliche wie private, sich mi Investitionen zurückhalten. Nur wenige Auslandsfirmen sind noch bereit Geld in das kaputte Land an Bosporus zu stecken.

So unsicher erscheint den Türken die Zukunft, daß Kaufleute lieber ihre Waren horten, anstatt sie gegen Papiergeld wegzugeben, das morgen vielleicht och weiter entwertet sein wird Türkische Zeitungen berichteten, dar durch ständige "Kursangleichungen” wie es die Regierung nannte, die Lira bis zum Ende des Jahres um 100 Prozent an Wert verlieren werde.

Aus der Misere helfen auch nicht die Überweisungen türkischer mehr Gastarbeiter, die in den ersten sechs Monaten dieses Jahres mit 745 Millionen Dollar etwa um ein Drittel hinter Ergebnis des gleichen Vorjahreszeitraums zurückblieben.

Da halfen auch keine beschwörenden Appelle der Industriekammer it den Istanbul an die “heilige Pflicht” der Gastarbeiter, dem Vaterland in seiner Bedrängnis beizustehen.

Auch wenn die Auslandstürken auf Heimaturlaub fahren, lassen sie kaum Devisen in der Türkei. Meist kommen sie an den Zollstationen bis obenhin bepackt mit Konsumgütern an, die in der Türkei rar geworden sind. Mit dem Verkauf solcher Ware läßt sich ein Urlaub bequem finanzieren.

-Politischer Zerfall wie Wirtschafts- elend der Türkei gehen in ihren Ursprüngen auf eine Großtat der türkischen Geschichte zurück, die wegweisende Staatsreform des Kemal Atatürk.

Er hatte dem, was vom einst groß. artigen ottomanischen Imperium übrig-geblieben war eine Revolution verordnet, die das türkische Volk bis heute nicht verkraftet hat: Abkehr vom klerikalen Staat, Einführung der westlichen Demokratie, Aufbau eines modernen Industriestaates.

Doch dieser fortschrittliche Dreisatz ging nicht auf die Abkehr von der Religion wurde zum Bruch mit der ei- genen Vergangenheit. Atatürks Militärs verdrängten nicht nur islamische Würdenträger aus Staatsämtern, sie merzten darüber hinaus weitgehend die islamische Kultur in ihrer Heimat aus.

Denn die Seldschuken, die turksprachigen Stämme, die als erste Anatolien dem Islam öffneten, hatten keine ei genständische türkische Kultur mitgebracht. Türkisches kulturelles Selbst- Verständnis mußte daher notgedrungen islamisch geprägt sein.

Atatürk, der “Vater der Türken” machte Tabula rasa: Er schaffte die arabische Schrift ab, weil sie die Schrift des Korans war. Mit einemmal konnten türkische Schüler alte Nachschlagewerke nicht mehr benutzen, waren Studenten auf Nachdrucke oder staatsgenehme Umdrucke eines Bruch- teils der reichhaltigen türkischen Bibliotheken angewiesen.

Schule und Universität zeichneten ein neues Geschichtsbild, ein neues Türkeibild, das fast alle Bezugspunkte zum Islam ignorierte.

Noch heute müssen sich türkische Philosophiestudenten nach eigenem Bekunden die türkische Philosophiegeschichte selbst erarbeiten. So neu grausam hat noch nie ein Volk seine Beziehungen zu seiner eigenen Vergangenheit gekappt wie die Türken Parallelen vielleicht die chinesischen und kambodschanischen Kultur-revolutionäre.

Da alte Werte nichts mehr galten, mußten neue herhalten, und das Zauberwort hieß Europa. Doch das ist gleichbedeutend mit Abendland und abendländischesSelbstverständnis mit Christentum. Der emotionelle Sprung ins Abendland mißlang den Türken, mußte mißlingen, weil sie ihn geistig nicht verkraften konnten und eigentlich auch gar nicht wollten.

Selbst eingefleischten Kemalisten sind die Kreuzzüge, das byzantinische Kaiserreich als Vorposten des christlichen Abendlands und zuletzt der Judenstaat Israel Begriffe, mit denen sie nichts anfangen können Sie gelten ihnen auch als Negativ-Faktoren, heute noch weil ihnen der ,okzidentale Unterbau fehlt", sagte Premier Adnan Menderes in seiner letzten Rede vor seiner Festnahme zu Studenten der Izmir-Universität.

So blieb es bei Tünche: Der Fes (Tarbusch) wurde bei Strafe verboten, ebenso der Gesichtsschleier der Frau und die türkische Pluderhose. Warum das Fortschritt bringen sollte, blieb vielen Türken bis heute unerklärlich.

Jedenfalls aber führte die Abkehr vom islamischen Kulturkreis auch zun Abbruch der Bindungen zur islamischen Welt. Der ehemalige türkische Staatspräsident Bayar sprach zu Recht von einem ..seelischen Vakuum”

Die Kopie der westlichen Demokratie half da wenig. Angesichts des niedrigen Bildungsstandes der überwiegen- den Mehrheit der Bevölkerung und aufgrund überkommener Feudalstrukturen mußte das türkische Zwei-Partei- en-System rasch in eine Diktatur der Kemal-Generäle und der mit ihnen verbündeten Politiker ausarten, die das lateinische Alphabet mit Fortschritt verwechselten.

Das politische Leben blieb yon der schon zur Sultanzeit als typisch türkisch empfundenen Unduldsamkeit des Machtapparates geprägt: Es setzte harte Strafen für alle, die sich an die Verwestlichungs-Direktiven nicht hielten.

Doch der türkische Bauer oder Be- amte hatte wenig davon, daß die Vokabel für “Eisenbahn” nun schimendifer (vom französischen “che-min-de-fer”) hieß.

Mangels Weitblick fiel den Kemal- Anhängern und Nachfolgern in Armee und Bürokratie nichts weiter in, als den großen Atatürk selbst zum Maß aller Dinge zu machen. Das Konterfei des Bilderstürmers ziert noch heute Bürostuben, Geschäfte, Banknoten und Stempelmarken.

Und Ziel drei der Kemalisten, der moderne Industriestaat, blieb gleichfalls auf der Strecke, da die Kemalisten Europa auch auf dieser Ebene mit Fleiß kopierten. Blinder Glaube, Europas Industriegesellschaft und sozialer Fortschritt ließen sich im Hauruck-Verfahren auf die türkischen Verhältnisse übertragen, führte zu der bis heute geltenden Überbewertung der Industrie auf Kosten der Landwirtschaft.

Die verkrampfte, wenn auch mutige Die Hinwendung zu Europa bei gleichzeitigem Bruch Geschichte mit eigener der Fehlschlag bei Demokratisierung und Errichtung einer modernen Industriegesellschaft, das alles provozierte geradezu das Aufblühen von Ersatz- ideologien.

So entstand eine Neuauflage des Turanismus, eines mit dem Nationalsozialismus vergleichbaren pantürkischen Großmachttraums, gleichzeitig gewann der Kommunismus Anhänger, gediehen Parolen islamischer Chauvinisten.

Der Chef der Islamischen Heilspartei, Erbakan, verstieg sich zu der Forderung, das lateinische Alphabet wie der abzuschaffen, die laizistische Leitlinie aus der Verfassung zu verbannen und den Islam zur Staatsreligion u erheben.

Chomeini gewann Anhänger auch in der Türkei, ebenso die militante rechte Moslembruderschaft. Diese religiösen Maximalisten sind bislang zwar nur eine kleine Minderheit, aber immer mehr Türken sehen im Islam ein Mittel zur kulturellen Selbstfindung, selbst marxistische Intellektuelle, “weil Kemals Gedanken nicht gezündet haben”, so der Sprecher der türkischen Gemeinschaft im Libanon.

Schon gaben die Regierungen lang- sam nach: Muezzins dürfen wieder auf Arabisch zum Gebet rufen. Die laizistische Türkei berief einen Islamischen Weltkongreß in Istanbul ein.

"Es stimmt, wir fasten nicht, trinken Wein und beten nicht fünfmal am Tag". so ein türkischer Diplomat zum SPİEGEL, “aber natürlich gehören wir zum islamischen Kulturkreis wie Willy Brandt und Olof Palme zum christlichen.”

Die neue Junta dürfte selbst bei redlichster Absicht der Identitätskrise durch einen Rückgriff auf den Kemalismus kaum beikommen. Das haben die Militärs schon bei ihren Eingriffen 1960 und 1971 nicht geschafft.

Wahlbetrug, hemmungslose Auslandsverschuldung, Repression gegen Intellektuelle und linke Politiker, de- nen die Militärs damals wohl-gesonnen waren, führten 1960 zur Revolution der Offiziere, an der auch Türkeş, damals noch nicht ffen rechtsextrem, beteiligt war. Erst als er Zuviel Gefallen an der Macht gefunden hatte und sich nicht wieder in die Kaserne zurückziehen wollte, schickten demokratische Kameraden ihn auf einen diplomatischen Posten ins Ausland.

Die Politiker der damals regieren- den rechtskonservativen Demokratischen Partei wurden yor Gericht gestellt und zu harten Strafen verurteilt drei Führer, unter ihnen Premier Adnan Menderes, gehenkt.

Die Militärs bescherten dem Land eine liberalere Verfassung Die Wahlen von 1965 gewann Demirel, und die Militärs übergaben ihm die Macht.

War jenes Eingreifen noch überzeugend demokratisch, brachte das von 1971 die türkischen Militärs eher in Verruf. Der Terror an den türkischen Universitäten eskalierte damals, die Inflation stieg rapide, soziale Unruhen brachen aus Die Militärs setzten Demirel ab und ein Kabinett von Technokraten ein.

In dieser von den Generälen gegängelten Regierung setzten sich alsbald ebenso wie unter hohen Offizieren die Rechten durch und ignorierten die Forderungen der jüngeren Offiziere nach sozialen Reformen. Die Verfassung von 1961, die diesen Männern allzu liberal geraten war, wurde restriktiv geändert. Die Kriegsrechtsbehörden verfolgten in erster Linie alles was auch nur irgendwie im Ruf stand, links zu sein: Linke, von den berüchtigten Staatssicherheitsgerichten zu langjährigen Gefängnisstrafen verurteilt Schriften von Marx oftmals nur weil sie und Engels besaßen.

Kaum hatten sich die Militärs 1973 zurückgezogen und hatte Sozialdemokrat Ecevit die Wahlen knapp gewonnen, lebte der Terrorismus von links und rechts wieder auf.In den letzter fünf Jahren vor dem neuerlichen Coup der Militärs forderte der Terror fast so viele Opfer wie in den Kämpfen vor der Ausrufung der Republik 1923: ins. gesamt 5000 Tote und 14 000 Verletzte gegenüber 5.700 Toten und 18.000 Verletzten.

Anfang 1980 sahen sich die Militärs berufen, den Politikern eine Mahnung zukommen zu lassen.In einem Brief an die Führer sämtlicher Parteien appellierten sie, ihre endlosen politischen Reibereien aufzugeben und nach Lösungen für die politischen wirtschaftlichen und sozialen Probleme des Landes zu suchen.

Uber die.Situation zwischen Terror-Abgrund und drohendem Militärputsch schrieb ein Kommentator der linken Gewerkschaftszeitung , Politika", die Türkei befinde sich in der Lage des Op. fers jenes zynischen Sultans, der laut Legende fragte: Willst du 40 Beilhiebe? Oder möchtest du lieber von 40 Mauleseln zu Tode geschleift wer-den?”

Vorige Woche meldeten sich aber auch Stimmen der Hoffnung. Das Militär nämlich war im türkischen Chaos der_einzig stabile Ordnungsfaktor geblieben. Yağmur Atsız, Deutschland- Korrespondent der linksliberalen ,,Cumhuriyet": ,,Der türkische Staat selbst hat den Coup d'Etat geführt, um sich or dem Selbstmord zu retten wenn nicht alle Anzeichen trügen. Noch am Tag ihrer Machtergreifung legten die Militärs am Atatürk-Ehrenmal einen Kranz nieder.

Zunächst blieb es bei Versprechungen.In seiner Rede beteuerte Evren .Wir bleiben nicht füir immer."" Das Parteien- und Wahlgesetz soll dahingehend reformiert erden, daß künftig stabile parlamentarische Mehrheiten gesichert sind.

“Türke, sei stolz, arbeite und habe Vertrauen”, das war Atatürks verbales Vermächtnis an seine Nation. Ersteres ist er, das zweite tut er, im Punkt drei haben ihn, die Militärs bislang einmal bestätigt, einmal enttäuscht.

Kaynak: Der Spiegel Dergisi, Nr: 38/1980, 15 Eylül 1980.

Kaynak Link: https://www.spiegel.de/politik/tuerke-sei-stolz-arbeite-und-habe-vertrauen-a-78a19787-0002-0001-0000-000014329948?context=issue

Yapay Zeka Işığında Bireysel Özgürlükler, George Orwell ve 1984

2025-11-07T02:18:00.000-08:00

1984 İngiltere’de George Orwell Yılı olarak ilan edilmişti. Ünlü yazar bu yılı tahayyül ettiği aynı isimli eserini 1948’te yazmış ve haklı bir üne kavuşmuştu. Bu ünlü eser sadece sıradan bir edebiyat ürünü olmanın ötesinde keskin bir gelecek öngörüsü olarak da ele alınıyor edebiyatçılardan çok siyaset bilimciler tarafından tartışılıyordu. Çoğu kez tartışmanın çerçevesi Orwell’in kehanetlerinin doğru çıkıp çıkmayacağıydı. Bu soru o günlerde farklı görüşlerden farklı yazarlarca cevaplanmışsa da hiçbirisi günümüzün kesinliğine ulaşamamıştı. Bu soru onca yıl sonra kadük kalmıştır, Orwell’in yazdıkları ancak günümüzdeki ileri teknoloji araçlarıyla gerçekleştirilebilecek düzeydedir. Yapay zeka gibi bir teknolojik üstünlüğün bireysel özgürlükleri değil bilirli sınıfların üstün çıkarlarına hizmet edileceği şimdiden anlaşılmıştır. Aynı ünlü romancının eserinde yazdığı gibi teknoloji insana rağmen gelişmiştir, insanın hizmetine girmemiştir. Her zamanki gibi ayak takımı itilip kakılmış, çalışmaktan ve savaşmaktan başka bir işe yaramayacağı anlatılmıştır.

1984 yılının dergi kapaklarını Orwell’in öngörüleri ve bu öngörülerde geçen bilgisayarlar, değişen takip sistemleri ve güçlenen siyasi rejimler süslüyordu. Popülerliğiyle büyük ilgi duyulan Time, Der Spiegel, Playboy gibi dergiler George Orwell ve kehanetleriyle renklendiriliyordu. Yayıncılık dünyasının onlarca yıldır nabzını tutan Frankfurt Kitap Fuarı “1984- Yönetim Altındaki Bir Dünya İnsanı” temasıyla açılmıştı. Yıl boyunca basılan kitaplar 1984 ile kıyaslanıyor, isyancı öğrenciler üniversite idarelerini Orwellian olmakla itham ediyor, neredeyse yaşanan her olay “Big Brother” gibi gözetlenen devletle ilişkilendiriliyordu. Oysa George Orwell bir İngiliz aristokratıydı ve yaşamı yitip giden aile mirası ile taşıdığı normların uyumsuzluğu arasında sıkışıp kalmıştı. İyi bir eğitim almıştı, İngiliz sömürgeciliğinin bir neferi olarak Burma’ya atanmış ancak orada gördükleri ezberlediği klasiklerle çatışmıştı. İnsan doğasını anlamak için harcadığı saatler ile İngiliz yüksek sınıflarının çıkarlarının örtüşmediğini görmüştü.

“Özgürlük, insanlara duymak istemedikleri

şeyleri söyleyebilmekten başka nedir!”

İngilizlerin Asya’nın uzak kıyılarında kurduğu rejimlerin kendi özgürlüklerini tahrip ettiğini düşünüyordu. Subay rütbesiyle hizmet ettiği bu düzenin iğrenç bir zorbalık olduğunu itiraf etmişti. Yerlilerin karşısındaki kukla bir rejimin temsilcisi olmakla imtihan oluyordu. Aylak aylak dolaşan iki yüzlü yerlilerin ise bu kukla rejimi deviremeyeceğini de görüyordu. Kişisel buhranı nihayetinde devlet görevinden istifa etmesine yol açtı. Önce Londra’da şansını denese de tüm bohem sanatçılar gibi kendisini Paris’te buldu. Kısa öykülerle yaşamını geçindirmeye çalışmış, ancak geçim zorluğu nedeniyle bulaşık yıkamak zorunda dahi kalmıştı. Ülkesindeki ekonomik bunalımı da takip ediyor, ara sıra çalıştığı gazeteler için işçi mahallelerinde röportajlar yapıyordu. Gazetelerde yayınlanan bu röportajları çarpıcıdır, işçilerin sırtının sıvazlanmasına, siyasetçilerin ya da sanatçıların ben de sizlerden birisiyim imajı yaratmalarına dayanamıyordu. Bu büyük sanayi memleketindeki yoksulluk karşısında donakalmıştı.

Yaşadığı buhranı takip eden siyasal bilinçlenmesi onu İspanyol iç savaşına sürükledi. Gerçekten de o yıllarda birçok İngiliz gibi o da Avrupa’da yükselen otoriterliğe karşı kendilerini İspanyol siperlerinde bulmuştu. Cumhuriyetçilerin safında savaştı, Franko’ya karşı komünistlerle birlikte yan yana milis güce katıldı. Özgürlükçüydü, bireyin hakları konusunda saplantılıydı ve dünyanın dört bir yanından İber yarımadasına doluşan gençlerle omuz omuza mücadeleye girişti, görüşlerinden etkilendi. Aragon’daki çatışmalar sırasında yüzünden yaralanınca cepheden çekilmek durumunda kaldı. Gözleri hasar görmüştü, artık ömrünün sonuna kadar isli camlar kullanmak zorundaydı. Kaderin bir cilvesi olarak, dünyaya ve insanlığa karşı oldukça karamsar olan George Orwell bir daha gün ışığına çıplak gözle bakamayacak, dünyayı daha da karanlık bulacaktı.

Cumhuriyet Gazetesi'nin 1984 için özel kapağı.
Siyaset'84 Eki, 2 Ocak 1984.

Giderek sağlığı bozulan Orwell yükselen komünizmin korkusunu iliklerine kadar hissediyordu. Sovyetlerde iktidara gelen Stalin karşıt sosyalistleri temizledikçe öfkesi artıyordu. Franko’yla savaşan komünist yoldaşları cephe gerisinde Troçkist, anarşist, liberal her kim varsa düşman gibi davranıyordu. İç temizlik hareketleri George Orwell’i bıktırmıştı. Sırf Stalin’e iman etmedikleri için hastanelerden sürüklenerek çıkarılanlar, anarşist görüşlerinden vazgeçmedikleri için acımasızca kurşuna dizilenler onu derinden etkilemişti. Faşizmle bu yüzden savaşmamıştı. Kendisine alternatif olarak sunulan bu yeni otoriterlikten hiç memnun kalmamıştı. Bir yanda Naziler bir yanda Stalinistler vardı ve kendisini kapana kısılmış gibi hissediyordu. Avrupa’da, Amerika’da ve dünyanın her yerinde sıkışmış hisseden özgürlük sevdalısı bireyler için yolun sonu görünüyordu. Diktatörler tüm özgürlüklerin üzerini çelikten ince bir tül gibi örtüyor, nefes almaya dahi izin vermiyordu. Teslim olunmaması gerektiğini salık veren Orwell, ölümcül bir hastanın doktoru gibi mücadeleyi son nefese kadar sürdürmeyi savunuyordu.

George Orwell’in Hayvanlar Çiftliği isimli romanı 1944’te yayınlandığında Müttefikler ile Sovyetler el eleydi ve bireysel özgürlükler kimsenin umrunda değildi. Yozlaşmış bir dünyanın orta yerinde kalakalan Orwell tüm hayvanların birlikte nasıl isyan ettiğini anlattığı bir roman yazmıştı. Romandaki çiftlikte yaşayan hayvanlar, çiftliğin sahibi çiftçiyi devirip yeni bir yönetim kuruyorlardı. Ancak zamanla hayvanlar arasındaki bazı habis alışkanlıklar ortaya çıkıyor ve eşitlik ruhunu yerine bazılarının daha eşitlendiği bir noktaya sürüklüyordu. Elbetteki bu sakıncalı roman yayınlanmadı. Ünlü yayınevleri, anlı şanlı editörler vaktinden önce öten bu horozun sesini duymamayı tercih etmişlerdi. Ancak soğuk savaşın acı gerçekliği Orwell’in bireysel özgürlükler söylemini haklı çıkarmıştı. George Orwell bir anda özgür dünyanın sözcüsü ilan edildi. Büyük düşman için küçük düşmanla kerhen anlaşmayı yeğ gören yoz iktidarlar arkada kalmış, bireyin özgürlüğü sağlanmadan elde korunmayı gerektirecek demokratik bir toplumun kalmayacağı anlaşılmıştı.

George Orwell bugün herkesin bildiği 1984 romanını 1948 yılında yazmıştı, kehanetini bu yıla dayandırmasının tek nedeni içinde bulunduğu yıl ile bir oksimoron yaratmaktı. Nostradamus gibi kesin bir tarih vermiyordu aslında, sadece olacakları tasvir ediyordu. Teknikte, bilimde ilerlemenin her zaman bireyin ya da toplumun faydasına olmayacağına işaret ediyordu. Günümüzde Yapay Zeka ile ilgili girişilen tasvirlerin 1984 romanındaki büyük biraderin yetilerinden çok da uzak olmadığını kolayca söyleyebiliriz. Tarih her zamanki gibi tekrar ediyor, zorbalar bir kez daha bireysel özgürlüklerin karşısında dişlerini biliyorlardı. Dünyanın en sert rejimlerinden birisi olan Çin’in bu teknolojiye bu kadar çok yatırım yapmasını olağan görebilir miyiz? Sadece Çin mi? Rusya, İran, Mısır ya da Sahra Altı Afrika ülkelerindeki çağdışı rejimler şimdiden AB raporlarında bu eğilimleriyle anılmaya başlandı bile. Otoriter rejimler altında sıradan fanilerin yaşamı değersizdir, çalışmaktan ve savaşmaktan başka özellikleri yoktur, aynı romandaki ayak takımı gibi yukarıdakilerin ali çıkarlarına ve biz kıt akıllıların anlayamadığı yüceliklerine feda edilmelidirler. Romandaki televizyonlar tek ve resmi bir yayını gösterirler, aynı zamanda çıkarılan her sesi dinleyen ve raporlayan bir teknik üstünlüğe de sahiptirler. Sahi yapay zekayla donatılmış akıllı televizyonlarımızın bundan farkı nedir? Dolar milyarderi bir teknoloji şirketinin ünlü sahibinin dahi laptopunun kamerasını istemsiz gözetlenmeyi önlemek umuduyla bir bantla kapatmayı denemesini nasıl unutabiliriz?

Romanda bir de “Gerçek Bakanlığı” vardır. Bu sözde bakanlık Büyük Birader’in kararlarını, demeçlerini, tespitlerini değerlendirmekte ve her aşamada tarihi yeniden yazmaktadır. Hakikat Ötesi bu çağda bundan daha haklı çıkmış bir öngörüden bahsedebilir miyiz? Yaşanmış bütün olayları, o ana kadar yaşananları her seferinde ama her seferinde üst aklı haklı çıkaracak şekilde yeniden yorumlamaktadır. Geçmişin gazeteleri, kitapları yeniden ve yeniden basılıyor, eski nüshalar yok ediliyordur. Dolayısıyla insanlar bizzat yaşadıkları olayların, şahit oldukları her anın gerçekten olup olmadığını sorgulamak zorunda kalmışlardır. Tarih yoktur, ya da yaşananlar aslında hiç olmamıştır. O öyle değilir, bu da böyle değildir. Bilgi büyük biraderin tekelindedir ve geri kalan herkes bu gerçekliğin içindedir. İnsanların yaşantıları belirli normlarla sınırlandırılmıştır. Ya onlar gibi düşünmek, yaşamak ve hissetmek zorundasınız ya da onlardan değilsiniz, yoklukla cezalandırılır hiç var olmamış olarak kalırsınız. Sizin söylediklerinizin bir önemi yoktur, gerçekte ne olduğu siz bilemezsiniz, sadece ve sadece büyük birader bilebilir, siz o gerçekliğe uymakla mükellefsiniz.

1984'te yayınlanan o reklam

Kendisini sosyalist olarak tanımlamayan George Orwell’in yazdıkları sadece sosyalizm içindeki değil tüm siyasal eğilimlerin sahip olduğu otoriteryen zorbalıklara karşı bir duruştur. Batılı yorumlar Orwell’i çoğu kez doksanlara kadar demir perdenin ardına sıkıştırılmış bireysel özgürlüklerin bir savunucu olarak görse de kendisi hiçbir zaman açık bir şekilde komünist karşıtı söylemlerde bulunmamıştır. O otoriterliğe karşıdır. Ölüm kadar kesin olarak niteliği tek şey totaliter diktatörlüğün yükselişidir. Büyük romanının yayınlanmasından aylar sonra hayata gözlerini yuman George Orwell’in görüşlerini açmak için çok da fazla vakti olmamıştır. Demokrasilerin paslanıyor, bireysel özgürlükler her geçen gün törpüleniyor, toplumsal savunma içgüdüleri otoriter eğilimleri güçlendiriyor ve sıradan fanilere çalışmaktan ve ulvi idealler için savaşmaktan başka bir yol bırakılmıyor. George Orwell’in işaret ettiği acı gerçek varlığını sürdürüyor, güçlü liderler teknolojik üstünlükleri toplumsal refahı artırmaktan ziyade bireysel özgürlükleri tırpanlamak için kullanıyorlar. Karamsar kahinler, sasa yapıcılar ve mahkemeler ise ellerine geçen bir gücü kullanmaktan çekinmeye sınıflara karşı insanlığı uyarmaya çalışıyor.

Hızla gelişen Yapay Zeka teknolojisinin, demokrasiye yönelik en ciddi tehditlerinden biri, güç - iktidar ilişkilerindeki asimetriyi artırma potansiyeli olduğu birçok araştırmada ortaya konulmuştur. George Orwell’in 1984 romanında tasvir ettiği otoriteryen eğilimlerin kullanılması halinde adeta gözetim ve takibin başat mekanizmalarından kendisini göstermektedir. Yapay Zeka teknolojisi toplumsal refahı artırmak bir yana demokrasiyi ve bireysel özgürlükleri ciddi şekilde yaralamaktadır. Bu kadar derin ve gelişmiş veri toplama, analiz etme ve öngörü üretme kapasitesi ancak güçlü ve tekil idarelere olabilir, bunun ayırdına varan tüm sınıflar buna göre kendilerini konumlandırmaktadır. Yapay Zeka sadece mevcut iktidarın konumunu güçlendirmekle kalmıyor üstelik, bireylerin hareket alanını da sistematik biçimde sınırlandıran bir denetim ve gözetleme aracı haline gelebilir. Böylelikle demokratik denge zayıflarken, kamusal alanın çoğulcu yapısı ise yerini homojenleşmiş ve kontrol altına alınmış bir siyasal iklime bırakabilir. Bu tehlike George Orwell’in romanını yazdığı 1948 yılında bu kadar yakın değildi belki ama günümüzde teknolojik kapasitenin eriştiği gücü kim inkar edebilir.

Bugün yapay zekayla ilgili tartışmaları bir tarihçi gözüyle şaşkınlıkla takip ediyorum. George Orwell’in yazdıkları ortadayken kimsenin dönüp bir kez daha teknolojinin insanlığa getireceği nimetlerden bahsetmesini anlayamıyorum. İnsanlığın tarihi neredeyse her derdimize deva olacağı düşünülen teknolojilerin icadı ve bunun bireye karşı nasıl kullanıldığını gösteren onlarca örnekle doludur. Yapay zeka da bu korkunç listenin son üyesi olacaktır. Bugüne kadar hayatlarımızı değiştireceği söylenen mühendislerimizin bulduğu hangi mucizevi teknoloji bireyleri ne kadar özgürleştirdiğiyse yapay zeka da bu kadar özgürleştirecektir. Ne bir eksik ne bir fazla. Bu teknolojik yeniliğin yüksek sınıfların üstün çıkarları için kullanılmayacağını kimse garanti edemeyeceği gibi bireyin özgürlükleri ile otoritenin ali çıkarları arasındaki bir ayrışmanın hiçbir zaman birincinin lehine sonuçlanmayacağını George Orwell gibi bizler de öngörebiliriz. Savaşlar, duvarlar ve darbelerle yaşayan Goerge Orwell’in öngördüğü 1984’in üzerinden kırk yıl geçti ama bizler onun yazdıklarını anlamak için kırk fırın ekmek tüketemedik.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

* Görsel Kaynak: Ars Electronica/Amnesty International, https://tinyurl.com/3u7b8hxt

Yararlanılan Kaynaklar:

Cumhuriyet Gazetesi, Siyaset’84 Eki, 84:1, 2 Ocak 1984, s. 10.
Meryem Nergis Ataçay, Dijital Totalitarizm: Yeni Nesil Denetim Rejimi Üzerine Çin Örneği Üzerinden Bir İnceleme, International Social Studies Journal, 11: 9, 2025, s. 1646-1658.
Mert Mahir Göz, Yapay Zekanın Demokrasiye Etkileri: Fırsatlar ve Tehditler, Akademik İzdüşüm Dergisi, 10: 2, 2025, s. 629-660.
Matthew Tokson, The Authoritarian Risks of AI Surveillance, Law Fare, 1 Mayıs 2025.
H. Akin ÜNVER, Artificial intelligence (AI) and human rights: Using AI as a weapon of repression and its impact on human rights, 1 Mayıs 2024 tarihli AP-DROI alt komite Raporu.
https://www.bbc.com/news/magazine-21337504

Bir Kralın Sonu: Bir Ülkenin sonu

2025-11-04T03:03:00.000-08:00

Günümüzde adını dahi zor hatırladığımız Yugoslavya’nın ilk kralı I. Aleksandar kendi adını verdiği ülkesinde farklı etnik grupları bir araya getirmesiyle ünlenmişti. Gerçekten de I. Aleksandar Karacorceviç önce Sırbistan’ın sonra da Slovenya ve Hırvatistan’ın tek ve ortak kralı olarak taç giydiğinde henüz ortada Yugoslavya adında bir ülke dahi yoktu. Uzunca zamandır kanla anılan Balkanlarda barışı sağlamak için sadece içeride değil dışarıda da uzlaşıyı araması gerektiğini biliyordu. Sınır sorunlarını, çıkar çatışmalarını ve ulusal egoları yenecek adımlar attı. Kısa ama etkili egemenliği sırasında düşman kazanması da kaçınılmazdı. Ölümü azılı düşmanları tarafından haince pusuya düşürülmesiyle oldu. Bu suikast tarihte filme alınan ilk suikast olarak anılacaktı.

Balkanları yönetmek kimseye yar olmayacak bir hedefti. Asırlar boyunca Osmanlıların vatan bildiği topraklar üç beş günde talan edilince yerine Habsburgların mı Romanoların mı geleceği konuşulur olmuştu. Osmanlılara yar olmayan Balkanlar acaba kimlerce yönetilecekti? Ancak kimsenin aklına kanla sulanmış bu bereketli toprakların kendi yurttaşlarınca yönetilebileceği gelmiyordu. Rusların manevraları sayesinde Sırplar tarafından başa geçirilen I. Aleksandar Hırvatların ve Slovenlerin de gönlünü almış, yirmilerde ortaya atılan bir terimi benimseyip yeni ülkesini 1929’da Yugoslavya (Güney Slavlarının Yurdu) olarak adlandırmıştı.

Mustafa Kemal Atatürk’ün vizyonuyla 1934’te kurulan Balkan Paktı’na imza atan Yugoslavya Kralı Romenlerle ve Yunanlarla yüzyıllardır süren sorunları da ardında bırakıyor, Balkanlarda barış rüzgarı estiriyordu. Anlaşmada yer almamasına rağmen Bulgar mevkidaşıyla görüşmek, aradaki buzları eritmek ve belki de hatta Balkan Paktı’na girmesini sağlayabilmek için Şubat 1934’te bir araya gelmişti. Yorucu ama bir o kadar verimli geçen bu seyahat aslında büyük bir turun parçasıydı, Kral I. Aleksandar daha birkaç ay önce İstanbul’daydı. Buradan Yunanistan’a geçmiş ve anlaşmayı hayata geçirmişti. Hemen arkasında da Bulgaristan’a gitmiş ve neredeyse bütün Balkanları trenle katetmişti.

Yugoslavya Kralı I. Aleksandar Türkiye Ziyaretinde
Atatürk ile birlikte.

Soğukların artık trenle yapılacak bir başka seyahate izin vermemesi ya da Marsilya’daki Sırp Mezarlığını ziyaret etmek istemesi nedeniyle Fransa’ya trenle değil gemiyle gitmeyi istemişti. Gerçekten de Belgrad’ta verdiği kısa bir molanın ardından aynı yılın Ekim ayında Dubrovnik limanına doğru hareket etmişti. Amacı buradan Marsilya’ya geçmekti. Ancak limandan daha yeni ayrılmışlardı ki Kraliçe Maria hastalanmıştı. Yola devam edemeyeceği anlaşılınca Belgrad’a dönebilmesi için Ragusa limanına uğrayıp bırakıldı. Kraliçe yine de bir şeyler hissetmiş olacaktı ki Belgrad’a dönmemiş trenle Dijon’a gidip I. Aleksandar’ı Marsilya’dan Paris’e götürecek olan trene binmeyi planlamıştı. Ancak asla bir araya gelemediler, bu kralın son yolculuğuydu.

Kral planlandığı gibi 9 Ekim 1934 günü Marsilya limanına ayak bastı. Fransızların hazırladığı krala layık bir karşılama ile selamlandı. Limandan açıkta yirmiye yakın gemiyle karşılanan Kral limanı dolduran Fransızlar tarafından neşe içinde karşılanmıştı. Ancak Kral limana ayak bastıktan sadece on dakika sonra sevinç gösterileri yerini üzüntü ve şaşkınlığa bırakmıştı. O gün orada olanlar gözlerine ve kulaklarına inanamadı. Limana inen kral halkı selamlamak üzere üstü açık bir araca alınmış, yanındaki Fransız Dış İşleri Bakanı Louis Barthou ile ilerlemeye başlamıştı. Tam o anda iki el ateş edildi. Kalabalığı kontrol altında tutan polislerden birisi yere düştü, sonra da üstü açık arabanın yanında biten kişi altı el mermiyi kralın üzerine boca etmişti. Kral ve ona eşlik eden Fransız Dış İşleri Bakanı kanlar içindeydi.

Suikasta ait ilk fotoğraflar.

Suikastin sorumlusunu önce Kralın arabasını süren şoför durdurmaya çalıştı, başaramadı. Sonra arabaya eşlik eden atlılardan kılıç darbeleri ve kalabalığı engelleyen polisler koştu ama sonuç değişmedi. Suikast hedefine çoktan ulaşmıştı. Suikastçı silahını hemen bırakmamış onlarca kişinin yaralanmasına yol açmıştı. Kral yaka paça yakınlardaki belediye binasına götürüldü, son nefesini burada verecekti. Suikastçı galayana gelen halk tarafından orada linç edildi. Üzerinde Petrus Kalemen üzerine düzenlenmiş bir Çekoslovak pasaportu bulunmuştu. Asıl adının Vlado Chernozemski olduğu anlaşılmıştı. Vücudundaki dövmelerden Makedonyalı bir ihtilalci olduğu anlaşılıyordu. Bu gruplar Bulgar yanlısıydı ve Yugoslavya’dan kopmayı amaçlıyorlardı. Kraliçe kocası Kral I. Aleksandar’ın öldüğünü birkaç saat sonra Fransızlara ait soğuk bir tren vagonunda öğrendi, yönünü değiştirip hızla Marsilya’ya doğru yola koyuldu.

Suikasta ait haber görüntüleri.

Suikast bütün dünyada üzüntüye yol açmıştı. Başta Fransa olmak üzere tüm dünyadan devlet başkanları taziyelerini paylaşmışlardı. Kralın ölümünden bir gün sonra Fransız sanatçı Francois Carly naaşın ölüm maskesini çıkarmıştır. Bu hazin maske, kralı ve suikastin acı hatıra Fransız kentlerinde hala korunmaktadır. Kırk altı yaşında hain bir pusu ile öldürülen Kral I. Aleksandar’ın tahtına henüz on bir yaşındaki oğlu II. Peter geçti. Ancak oğlu sadece on yıl kadar iktidarda kalabilmiş, hanedanı ve babasının kurduğu ülkesi elinde alınmıştı. II. Peter babasının ölüm haberini aldığında Paris’teydi, kral ilan edilmiş ve hızla babasının cenazesinin başına Marsilya’ya getirilmişti. On gün sonra suikasta uğrayan bu barışsever hükümdar Belgrad’da tüm dünyadan sayısız hükümdarın gözleri önünde defnedilecekti. Türkiye’den görevlendirilen bir general ve özel bir askeri heyet kral için düzenlenen kortejde yer almışlardı.

Suikastı Hırvatların bağımsızlığını hedefleyen Ustava Örgütü üstlenmişti. Amaçları Bulgar yanlısı Makedonyalı bir ihtilalciyi kullanarak Balkanları karıştırmaktı. Ante Paveliç önderliğindeki bu ayrılıkçı grup Yugoslavya’dan sürülmüştü. Kral I. Aleksandar’a olan nefretleri bu yüzdendi. Suikastten sonra Fransa’da yapılan tahkikatlarda beşi Yugoslavya kökenli bir tanesi Çekoslovak toplam altı kişi yakalanmıştı. Yugoslav yetkililer suikastin arkasında o günlerde Kral I. Aleksandar’a diş bileyen Mussolini ve İtalyan Faşistleri olduğunun ileri sürsede bu asla ispatlanamadı. Genç yaşta ardında bıraktığı Kraliçesi İngiltere’ye taşındı. Kral I. Aleksandar’ın isteği üzerine II. Peter’ın hamisi Prens Paul oldu. Prens yaklaşan İkinci Dünya Savaşı’nda Yugoslavya’nın Almanlarla işbirliği içinde olmasını istiyordu, ancak genç kral II. Peter onu azlederek ülkesinin yönünü dönüştürmek istediyse de başaramadı. Nazilerden kaçan genç kral İngiltere’de annesinin yanına kaçtı ve bir daha tahta oturamadı. Yugoslava Kralı I. Aleksandar’ın ardında bıraktığı dünya artık onun ideallerinden çok uzaktaydı.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

Yararlanılan Kaynaklar:

R. W. Seton-Watson, King Alexander's Assassination: Its Background and Effects, International Affairs, 14: 1, 1935, s. 20-47.
Balkanicus dergisinde yayınlanan “Alexander I of Yugoslavia: King, Soldier, and Statesman” başlıklı imzasız yazı, 1934, 97: 4, s. 219-222.
Richard Cavendish, The events of October 9th, 1934, History Today, 60:10, 2010.
Dr Jovana Milovanović, How France Remember The Yugoslav King Alexander I Karadjordjević, 2014. https://muzej-jugoslavije.org/en/kako-se-francuska-secala-jugoslovenskog-kralja-aleksandra-i-karadjordjevica/
https://collection.onf.ca/film/mysteres_darchives_1934_assassinat_du_roi
https://rarehistoricalphotos.com/assassination-king-alexander-1934/

İstanbul Fethi'nin Tanığı Ubertino Posculo Kimdir?

2025-10-23T08:09:00.000-07:00

İstanbul’un fethi Türk tarihinin olduğu kadar Avrupa ve Dünya tarihinin de önemli anlarından birisidir. Yüzyıllardır Roma’nın, Batı Medeniyetinin ve Hıristiyanlığın başkenti olan bu şehir 29 Mayıs 1453’ten sonra Türk ve Müslüman kimliği kazanmıştır. Bu kimlik değişimine kadar kentin tarihi, sakinleri ve yaşananların tanıkları çokça çalışılmıştır. Burada anlatacağımız da işte bu tanıklardan bir tanesine, Ubertino Posculo’ya dair olacaktır. Türk yazını nedense Ubertino Posculo’nun tanıklığını çok derinlemesine çalışmamış, nadiren kendisine başvurulmuş ve Galata Kulesi’nin üzerinde yakılan bir meşalenin varlığı için kaynak göstermekle yetinilmiştir. Burada Ubertino Posculo’nun kim olduğuna ve kuşatma sırasında Konstantinopolis’te ne yaptığına ve tanık olduğu olaylara belirli bir ölçüde değinilerek Osmanlı ve Ortaçağ tarihi için hayati bir öneme sahip bu kaynak tanıtılmaya çalışılacaktır.

Yaklaşık olarak 1430’larda Brescia’da doğduğu düşünülen Ubertino Posculo’nun babası bir noterdir. İlk eğitimini Ferrara’da dönemin ünlü hümanist ve Yunanca öğretmenlerinden Guarino Veronese’nin yanında almıştır. Öğretmeninin izinden giden Ubertino Posculo aynı birkaç on yıl önce Guarino Veronese’nin yaptığı inancının ve Yunanca’nın merkezi kabul edilen Konstantinopolis’e gitmiştir. Burada amacı filolojik ve teolojik eğitimini daha da derinleştirmektedir. Osmanlı sultanı II. Mehmet kenti kuşatmasından neredeyse bir sene önce gelmiş ve ünlü Yunan düşünürü Ioannis Argyropoulos’un himayelerinde eğitimine başlamıştır. Ubertino Posculo kentin sıradan konuklarından birisidir değildir, yazdıklarına bakılırsa son Bizans İmparatoru XI. Konstantin ile tanışmış, sarayda ağırlanmış ve en özel toplantılara katılmıştır.

Fetihten sonra Ubertino Posculo da birçok kent sakini gibi köleleştirilmiştir. Başına konulan haraç ödendikten sonra salı verilmiş, bir süre Pera’daki Ceneviz mülklerinde kaldıktan sonra ülkesine dönmek için yola çıkmıştır. Ancak yolda korsanlar tarafından kaçırılmışsa da kendisini kurtarmayı bilmiş ve İtalyan yarımadasına ulaşmıştır. Araştırmacılar Ubertino Posculo’nun fetih sırasında nerede olduğunu kanıtlayamasa da Pera’dan Brescia’ya yolcuğunu, köleliğini ve kurtuluşunu belgelemeyi başarmışlardır. Girit’ten Roma’ya ulaştığında Domenico Capranica isimli dönemin tanınmış kardinallarından birisi tarafından himaye altına alınmıştır. 1460 yılında Foligno kentinin valisi Angelo’ya ithaf edilmiş ve fethi anlatan bir şiir kaleme almıştır. Roma’daki üç yılın ardından doğduğu kent olan Brescia’ya gelmiş ve buradaki bir okulda iş bulabilmiştir. Yirmi beş kadar öğrencisine yılda dört ducati kadar bir maaş ile dersler vermiştir. Üç oğlu olmuş, birisi hekim diğer ikisi ise noterlikle uğraşmıştır. Yerel siyasetle de ilgilenmiş ama ne bir yazar ne de bir noter olarak çok büyük bir üne de erişmiş değildir. Ne zengin ne de müreffeh bir hayat sürmüş ve 1507’de burada vefat etmiştir. Mezarı kenti süsleyen en güzel yapı olan Chiesa di San Francesco d`Assisi’da yer alan günah çıkarma kabilinin arkasında unutulmuştur. (Yapının dışarıdan çekilmiş bir fotoğrafı bu yazının başlığında kullanılmıştır.)

Vatikan kaynaklarına bakılırsa eserleri sırasıyla şöyledir: Dört ciltlik Constantinopoleos başlıklı manzum kitabı ve buna daha sonra yapılan üç adet şerhi, Ubertini Pusculi duo libri Simonidos, de Iudaeorum perfidia, quomodo Jesum Christum crucifixerunt, Divos Richardum Parisiensem, Simonem Tridentinum afflixere martyrio, suppliciaque dedere başlığı taşıyan ve 1474’te meydana gelen bir salgını anlatan eseri, son olarak da Brescia kentini anlatan ancak günümüze ulaşmayan bir başka eseri vardır. (*) Constantinopoleos başlıklı manzum eserin ilk iki cildinde fetihten önceki gelişmeler tasvir edilmişken son iki cildinde fetih sırasında yaşananlar anlatılmıştır. Dört cilt boyunca süren bu muazzam şiir Virgil tarzı bir edebi niteliktedir. Bu eşsiz eserin dördüncü cildi Vincent Déroche ve Nicolas Vatin tarafından derlenen “Constantinople 1453. Des Byzantins aux Ottomans” adlı çalışmada Therry Ganchou’nun notlarıyla 2016 yılında Fransızca’ya çevrilmiştir. Bu derleme eserle ilgili Güneş Işıksel 2017 yılında Osmanlı Araştırmaları dergisinde bir inceleme yazısı yayınlanmıştır. Yine eserin dördüncü cildi Francesco Macinanti’nin yüksek lisans çalışması olarak 2017 yılında İtalyanca’ya çevirilmiştir. Bryan Whitchurch ise doktora çalışması kapsamında yine eserin sadece dördüncü 2019 yılında ilk kez İngilizce yayınlanmıştır. Eser henüz Türkçe’de çalışılmamıştır. Ubertino Posculo’nun yazdıklarına bakılırsa katolik görüşleri olan Ubertino Posculo fethin sebebinin Bizans’ın kendi inancıyla örtüşmeyen görüş ve davranışları olduğunu düşünmektedir. Osmanlıların Bizans’ın günahları ve ayrılıkçı tutumları nedeniyle geldiğine inanmaktadır. Dilini öğrendiği ve içlerinde yaşadığı bu insanlara hiç empati duymadığı anlaşılan Ubertino Posculo imparatorları dışında tümünün cesaretten yoksun olduğunu öne sürmektedir. Anlatısında Bizans’ın değil oraya gelen batılı askerlerin ve denizcilerin şanlı direnişinden bahsetmektedir. Giovanni Longo Giustiniani gibi denizcilerin göstermiş olduğu cesareti övmekte, Bizans’ın kendi halkını ise yermektedir.

Ubertino Posculo’nun gözlemleri döneminin edebi dilinden bir yönüyle ayrılmaktadır. O dönem sıklıkla kullanılan dini ve edebi betimlemeleri tercih etmemektedir. Modern bir yaklaşımla savaşı, çatışmaları, aksaklıkları, geri çekilmeyi ve nihayetinde mağlubiyeti tüm çarpıcılığıyla aktarmaktadır. Kara ve deniz savaşları, kuşatma makineleri, surların onarımı, surların altına maden tünelleri kazılması gibi mühendislik manevraları açık tasvirle aktarmaktadır. Tanıklardan dinlediği savaş tekniklerini ve olayların cereyan ettiği mekanlardan bahsederken dini alegorilerden kaçınır, yalın bir izlenceyi takip eder. Öyle ki Osmanlıların devasa toplarının ve kentin ele geçirilmesinde sahip oldukları önemin ilk farkına varan Batılı yazar olmuştur. Tüm dini, edebi ve tarihi açıklamaların dışında ilk kez bir kişi Türklerin kazandığı bu zaferi teknik ve askeri kabiliyetlerine bağlayabilmiştir. Bu çok erken bir dönemde hayatı anlama biçiminde Batı’da meydana gelen bir kırılma anına işaret etmektedir.

Her ne kadar kendisi de bir Katolik olsa da Ubertino Posculo’nun Bizans’a yönelttiği suçlayıcı yaklaşımlar yazdıklarındaki nedensel bakış açısını baltalamamıştır. Buna rağmen kenti savunan Yunanlar ile saldıran Türkleri klasik metinlerden öğrendiği Truvalılar ile Akalar arasındaki savaşa benzetmiştir. Tarih tekerrür etmekte ve bu kez de Truvalılar fethetmektedir. (Teucrorum, quos ipsa prius subiecerat armis.) Klasik anlatıya hakim olduğunu görebilmekteyiz. Öte yandan sahip olduğu dini bakış açısı Osmanlıların sahip olduğu teknik ve askeri üstünlüğü görmesine engel olmamıştır. Boğaz’ın her iki kıyısına yapılan Hisarlar gemi trafiğini kontrol edilmesine imkan tanıyorken surlara dayanan Türkler Nisan ayının ikinci yarısında bu tarihi kenti çevirmeye başlamıştı. Hem denizden hem de karadan surlara elli gün boyunca top atışı devam etmiş, nihayetinde surlar yarıldığında üç dalga halinde taarruz yapılmış ve kent teslim alınmıştır. Askeri anlatıların arasında Ubertino Posculo denizin ve havanın durumunu aktarmış, ayrıca gök olaylarını da kayıt altına almıştır. Kent sakinleri bir hışımla yıkılan surları onarmaya ve askeri taarruzu engellemeye çalışmışsa da direnç bir noktada kırılmış ve kent düşmüştür.

Batı yazınında on dördüncü yüzyıldan itibaren kendisini gösteren büyük toplara, özellikle de Konstantinopolis’in fethi sırasında kullanılanlar gibi devasa olanlarına “bombarda” denilmektedir. (Magno quae a sonitu atque ardore uocant communiter omnes bombardas, Romana ruant quae moenia primum tres posuit magnas.) Ubertino Posculo da Türklerin askeri niteliklerini kaydederken bu tanımı kullanmaya başlamış ve bu askeri terimin en eski tasvirlerinden birisine de imza atmıştır. Demiren bacalar hevesle tütmekte ve devasa taştan gülleleri ateşlemektedir. (Trabibus turresque sub auras erigit ac nigram in noctem tormenta peracta, compacta connexa trabe, ualuisque feruntur praestructis muro caua ferrea, fulminis ictu quae lapides torquent immani pondere uastos in muros turresque altas et moenia.) Ona göre üç metreyi bulan çaplarıyla bu toplar bir şimşek gibi hızla surları patlatmaktadır. Toplar kimi zaman sesi duyulmadan dumanı görülmeden aniden düşmektedir. (non uisa ferit) Türk topçuları gök gürültüsünü andıran bir sesle kentin üç noktasını hedef almaktadır: surlarını, burçlarını ve tahkimatlarını. Her bir top kara bir dumanla havalanıyor ve dehşet verici bir sesle surları parçalıyordu. (Prima ingens bombarda ferit Romana citato moenia per nigrum fumosumque aera saxo et quatit impulsu horrisono. Tremuere fragore muri.)

Burada elden geldiğince Osmanlı ve Ortaçağ tarihçiliği açısından önemli bir kaynağı tanıtmaya ve yorumlamaya gayret gösterilmiştir. İleride bu kaynak ile ilgili daha derin ve nitelikli çalışmaların yapılacacağına hiç kuşku yoktur.

Doç. Dr. Selahattin Özkan

* Vatikan arşivlerindeki eserlerinin tam listesi ve açıklamaları için bkz: Luigi Silvano, Una pagina inedita degli Scrittori d’Italia del Mazzucchelli: la biografia dell’umanista bresciano Ubertino Posculo, Giornale storico della letteratura italiana, 2018: 1, 195: 6149, s. 76-89.

Kaynaklar:

Luigi Silvano, Bombing Constantinople: The Poetics of Modern Warfare in Ubertino Posculo’s Constantinopolis, Forschungen zur neulateinischen Literatur und Sprache, 2025: 2, s. 361-379.

Luigi Silvano, Una pagina inedita degli Scrittori d’Italia del Mazzucchelli: la biografia dell’umanista bresciano Ubertino Posculo, Giornale storico della letteratura italiana, 2018: 1, 195: 6149, s. 76-89.

Enrico Valseriati, Il rapporto della De laudibus Brixiae oratio di Ubertino Posculo con le laudes civitatum, «Civiltà bresciana», 2011, 20:11, s. 7-12.

Hasan Sercan Sağlam, Galata Kulesi’nin Ceneviz Dönemine Yönelik Bir Yeniden Değerlendirme, YILLIK: Annual of Istanbul Studies, 2020: 2, s. 53–80.

Bryan A. Whitchurch, The Constantinopolis of Ubertino Posculo: Translation and Commentary, Book 4, Basılmamış Doktora Tezi, Fordham University, 2019.

Güneş Işıksel, Vincent Déroche & Nicolas Vatin (der.), Constantinople 1453. Des Byzantins aux Ottomans, 2017, 50: 50, s. 260 - 261.

Tarihçiler Tartışıyor: Youtube’dan Tarih Öğrenilir mi?

2025-04-30T12:12:00.000-07:00

Youtube yayıncılığı tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de her geçen gün artıyor. Bağımsız gazeteciler, ana akım televizyonlarda kendisine yer edinemeyen yorumcular ya da kurumsal süreçler içinde sürdürülemeyecek yapımlar kendisine yeni bir mecra bulmuş oldu. Youtube bir sosyal medya platformu olarak gelişti ve içerik üreticileriyle gelir paylaşımına geçti. Artık daha nitelikli içeriklerin de önü açılmış oldu. Eğlenceli işlerden ciddi tartışmalara kadar herkesin kendisine uygun bir içerik bulması mümkün oldu. Bu içerikler arasında hiç kuşkusuz belgesel ve eğitici yapımlar da var. Tarih de bir bilim dalı olarak Youtube’da içerikler arasında hızla yükseldi. Üniversite hocaları da birer ikişer Youtuber’a dönüşürken bu alanın tanınmış isimlerinden Emrah Safa Gürkan “alemlerde ESG olarak bilinir” uzun süredir içerik üretmesine rağmen Youtube’dan tarih öğrenilemeyeceğini ileri sürmekte. Biz de bu konuyu kendisi gibi tarih alanında içerik üreten kişilere sormak istedik.

Sitemizin kurucusu Doç. Dr. Selahattin Özkan Youtube’da [Lex Historiae] isimli bir kanalı yürüten Mustafa B. Bozkurt ile ESG’nin görüşleri üzerine bir sohbet gerçekleştirdi. Mustafa Bey sıradan bir youtuber değil. Kanalında çok çeşitli belgesellere imza atıyor. Yapımları sadece bir kamera bir mikrofondan ibaret değil. Yurt içi ve dışında saha çalışmaları yapıyor ve tarihi alandan aktarıyor. Bugüne kadar milyonlarca insana ulaştı, yüzlerce saat yayın yaptı. Öte yandan tarihçiliği YouTube yayınlarıyla da sınırlı değil, akademik gayretle kitaplar yayınladı ve sempozyumlarda sunumlar gerçekleştirdi. İşin gösteri kısmında olduğu kadar akademik boyutunda da yer aldı. Böyle olunca gerçekten de derinlikli bir sohbet ortaya çıktı.

Lex Historiae: "Mustafa B. Bozkurt"

S.Ö. Her ne kadar kendisi de Omnibus kanalı üzerinden Youtube'dan tarih anlatsa da Emrah Safa Gürkan hocamız sanırım uzun zamandır “Youtube'dan tarih öğrenilmez” gibi bir tespiti var. Ben hemen sohbetimizin başında bu fikre katılmadığımı, mecra fark etmeksizin bilginin el değiştirebileceğine inandığımı belirteyim. Ancak benimkisi sadece bir başka gözlem olacaktır, oysa siz işin bir tarafı da durumundasınız. Siz de Youtube'da tarih anlatan bir isim olarak bu konuda ne düşünürsünüz, gerçekten de Youtube'dan tarih öğrenilmez mi?

MBB: Elbette “tarih öğrenmeyi” bir vukufiyet meselesi, tarihin metoduna ve derinliğine vakıf olma hali olarak algılıyorsak bu salt videolarla elde edilebilecek bir yeti değil.

Her şeyin başında video formatının yapısı buna el vermiyor. Bir Youtube kanalında yapacağınız içeriğin süresi kısıtlı. Tek bir konuda onlarca videoya yayılan bir “online ders” mantığında içerik üretilirse belki derli toplu bir aktarım olur. Bu da pek zor olduğundan daha “komprime” içeriklere yöneliyoruz. Koca bir on yılı 40 dakikada anlatıyoruz mesela. Dolayısıyla elbette yetersiz kalacaktır. Dahası videoda konuşan kişinin yanılması, dilinin sürçmesi her zaman mümkündür. İnsanı zihni yanıltabiliyor. Bir konuyu videoda izlemek sıklıkla o konuyu bildiğimiz yönünde bir önkabul uyandırır. Bu nedenle videoda edinilen bilgi ile yetinmemek lazım.

Yalnız videolar şu işe yarayabilir:

Bir tarihi döneme, şahsa ya da olguya dair ilgi uyandırabilir. Sonraki okuma ve araştırmaları besleyebilir.

Bir konuda birden fazla tarihçinin bakış açısını görmeyi, yorumlama şekillerini mukayese etmeyi kolaylaştırabilir.

Boş zamanları değerlendirmek için bir entelektüel ürün sunabilir.

Tarih alanındaki çalışmaları, karşıt görüşleri, güncel kitap ve tezleri tanıtabilir.

En temelde sosyal medyadaki bilim içeriklerinin temel hedefi “bilim iletişimi” olmalı. İnsanların genelde uzak durduğu akademik saha ile geniş halk kitleleri arasında bir “mediatör” pozisyonunda kalırsa doğru bir amaca hizmet eder. Sözgelimi alanda neşredilmiş yeni bir kitaba insanları yönlendirebiliyor, o alanın temel tartışmalarına aşinalık kazandırabiliyor, tarihi olaylara karşı nesnel bir bakış açısı sunabiliyorsa yeterli başarı sağlanmıştır. Zaten bugün bizim de eleştirdiğimiz tarih kanalları bu saydığım hususları sağlayamayan kanallar.

Emrah Safa Gürkan "ESG"

S.Ö. Ayrıştığımız nokta edindiğimiz bilgiyi nitelemekte yatıyor anladığım kadarıyla. Youtube’dan akademik bir bilgi edinilemeyeceğini söylüyorsunuz. Oysa ben bilginin akademik olup olmadığına bakmaksızın ESG’nin dediklerini tartışmaya açıyorum. Yoksa ESG’nin içerikleri de kimilerine göre fazlasıyla Akademik kimilerine göre tümüyle popüler bilim. Burada tartıyı kim tutabilir ki. Hem ⁠malumunuz iletişim uzmanlarının "medium is the massage" diye meşhur bir sözü var. Bu bağlamda düşününce bir zamanlar önce taşlara, duvarlara, daha sonra da kağıtlara, günümüzde de tabletlere yazan insan arasında bir fark olduğunu söyleyebilir miyiz?

MBB: Şüphesiz mesajın iletildiği medyum içeriği de etkiliyor. Kağıt kullanan biri ile tabletlere çivi yazısı yazan biri aynı olmadığı gibi, video ve podcast olarak içerik üreten biri de bir kitap ya da makale müellifinden farklı yetilere, farklı üsluba ve anlatı oluşturma tekniğine sahip olmalı. Ancak bugün “video-essay” dediğimiz bir format var. Her bir konunun kaynaklarını gösteriyorsunuz, hatta dipnotlar veriyorsunuz. Bu tarzda Türkiye’de içerik üreten az, ancak dünyada numuneleri var. Bu bağlamda böylesi bir videonun bir dergide yayımlanan makaleden çok da farklı olduğunu söyleyemeyiz. Yalnız şurası var ki, bir makalede yazarın kişiliği, karizması, konuşma tarzı kimseyi ilgilendirmezken video içeriklerde bunlar öne çıkıyor.

Konu odaklı yapılan içerikler genelde başarısız olurken, sevilen bir persona yaratıp konuları onun aktarmasını sağlamak başarılı oluyor. Esasında ideal bir versiyon olarak akademisyenlerden oluşan bir yazar ekibine sahip, popülerleşmeye uygun bir akademisyenin ya da amatörün sunduğu bir program düşünülebilir. Böyle bir bütçe olmadığı için bu yapılmıyor ama oldukça başarılı olur diye düşünüyorum. Sözgelimi “Religion for Breakfast” adında bir kanal var, dinler tarihi anlatıyor. Sunucu da akademisyen ama kendi alanı dışında onlarca içerik hazırlıyor. Bu içeriklerde sık sık başka akademisyenlerden yararlandığını, onların metin yazımına katkıda bulunduğunu söylüyor. Bizde de böyle olmaması için bir sebep yok. Aslında video-podcast içeriğinin en önemli farkı üslup ve sunum. Daha rahat, samimi bir üslupla aktarmanız lazım meseleleri. Yoksa makale yahut kitap formatında gösterilen titizlikten sarf-ı nazar etmek için bir sebep yok. Ne var ki Türkiye’de pek böyle algılanmıyor.

Türk Youtube’unda tarih denince hamaset, propaganda ve çarpıtmaları görüyoruz. Ne üzücü ki bu kanalların önemli bir kısmı alana yabancı iletişimciler tarafından değil bizzat akademisyenler tarafından yürütülüyor. Akademide ortaya çıkaramadığı tarafgir bir personayı Youtube kanalında ortaya çıkarıyor adeta. Bu büyük ölçüde Türkiye’ye mahsus bir durum. Açıkçası akademimiz açısından da endişe verici.

Lex Historiae'nin Bir Başka Projesi
Mustafa B. Bozkurt'un yönettiği Lex Historie
twitter (X) hesabından takip edilesi çalışmalar
https://x.com/lexhistoriae

S.Ö. Anlattığımız bizim hikayemiz oysa ki. Hamasetin bir sonucu olmadığını düşünüyorum ama alıcısı da çok. Yöntem üzerinde durdunuz. Akademik yazını popüler olandan ayrıştıran elbette yöntemi. Bilimsel mercek bizi gerçeğe götüren yegane araç iken ne yazık ki ülkemizde biraz da gözden düştü. Azıcık sorgulasak, sosyal bilimlerin doğasından söz açılıp sıyrılması da kolay. Yine de video-essay hatırlatmanız da yerinde oldu. Bunun yöntemsel bir farklılığı olduğunu söylemek ve hatta ortaya koymak lazım. Yöntem üzerinde daha dikkatli durmak gerekir diye düşünüyorum. Popüler diye gözardı edilmemesi gereken bir değere sahip. Böyle olunca kullanılan yöntem bilimsel olduğu müddetçe düşüncenin aktarıldığı yerin bir önemi de kalmıyor kanaatindeyim. ⁠Örneğin ortaçağda bir manastırda ya da medresede kara tahta önünde tarih anlatmak ile sizlerin bir yeşil perde ile bir vizör arasında tarih anlatması nasıl bir fark yaratabilir?

MBB: Şüphesiz bu fark dinleyici kitlesiyle alakalı. Bugün “bilgi hiyerarşisi”nin yıkıldığı bir çağda yaşıyoruz. Herhangi bir bilgiyi “ezoterik” tutmak mümkün değil. Bir manastırda çalışan rahip ya da medresede bir hoca “bu bilgiler size göre değil” diyerek dinleyicinin seviyesini gözetip belirli bilgileri anlatı dışı bırakabilirdi. Bugün bu imkân yok. Her bilgi her seviyeden izleyiciye sunuluyor. Akademinin henüz tam manasıyla kavrayamadığı olay bu. Siz gerçekten kaliteli bir araştırmayı saygın bir dergide yayımladığınızda bu taş çatlasın 1000 kişilik dar bir meraklılar çevresine açılıyor. Ki onların da her zaman makalenin tümüne değil, genellikle kendi spesifik alanlarını ilgilendiren dar bir kısmına yoğunlaştıklarını görüyoruz. Ancak bir video-makale yahut podcast milyonlara ulaşma potansiyeline sahip. Bu gücü kullanıp kullanmamak size kalmış. Siz kullanmadığınız takdirde çalıştığınız alana pek hakim olmayan biri, iletişim becerilerini kullanıp aynı alanda bir video hazırlar, sizden çok daha geniş bir kitleye ulaşabilir. Zaten tam da burada “bilim iletişimi” kavramını önemsiyorum. Akademik çalışma ile iletişim teknikleri buluşursa “kaliteli popüler içerik” üretimine büyük bir katkı sağlanmış olacak ve alandaki “kalitesiz malumat yığını”na karşın sistemli bilgi ikame edilebilecek. Nitekim Amerika’da bazı üniversiteler bunu fark ederek bazı podcastlere bütçe ayırmaya başladılar. Bu konuda başarı da elde edildi doğrusu.

Selahattin Özkan'ın Konuk Olduğu
Lex Historiae Youtube Yayını

S.Ö. Yöntem konusuna girdiğimize göre gönül rahatlığı ile söyleyebiliriz ki nihayetinde son kullanıcı farkı kolaylıkla anlayabiliyor. Herkesi kandırabilirsiniz ama tüketici yanıltmak biraz zor, hele bilinçli tüketiciyi. Gören gözler iyi yapımları, emek harcanmış işleri ve bilimsel çerçeveyi gözetenleri hemen seçebiliyor. ⁠Sizin çekimler öncesinde nasıl hazırlandığınızı da öğrenebilir miyiz? Çünkü akademinin kanımca tam olarak fark edemediği çağın yeniliği de bu oldu. Zamana olan yaklaşımımız tümüyle değişti. Algı sürelerimiz oldukça kısaldı. Ve anlatı da kendisini bu hıza uydurmak durumunda kaldı. Bilginin yenilenme hızı tarihin hiçbir aşamasında olmadığı kadar kısaldı. Bu hıza yetişemeyenlerin söyleyecek sözü de kalmamış oldu. Söz gelimi kanalınıza her zaman yeni ve tekrara düşmeyen içerik hazırlamanın akademik bir tarafı olmadığını hem izleyen hem de sizin açınızdan nasıl değerlendirirsiniz? Her dönem aynı dersi anlatan bir akademisyen ile kendinizi yöntem açısından karşılaştırır mısınız?

MBB: Açık söylemek gerekirse bu yayıncıdan yayıncıya değişiyor. Ancak benim çalışma metodum şu, önce ay başında konuları belirlerim. Sonra kaynakları tespit ediyorum. Bu kaynakların en azından birinin “sourcebook” ya da “introduction” seviyesi olmasına dikkat ediyorum. Çünkü video formatı biraz da genel izleyiciye hitap etmeyi gerektiriyor. Sonra akademik çalışmadan farklı olarak özellikle anlatıma destek verecek anekdotları ve vurucu alıntıları seçmeye gayret ediyorum. Bunlar belirlendikten sonra metin yazımına geçerim. Takriben 7 ila 10 sayfa arası bir metin yazmak gerekiyor 35-50 dk arası bir içerik için. Burada elbette akademik bir amaç yok, daha doğrusu bir akademik makaledeki gibi yeni bir tez ileri sürmek, aydınlatılmamış bir konuyu açığa çıkarmak gibi bir gaye yok. Alandaki tartışmaları düzgün bir biçimde sunabilir, ele aldığınız dönemi doğru bir şekilde aktarabilirseniz başarılı oluyorsunuz. Bu açıdan bir lisans dersine her zamanki kaynaklarıyla hazırlanan bir hoca ile pek bir fark yok aslında. Öte yandan böyle bir öğreticiden farklı olarak her hafta yeni ve hatta güncel bir meseleyi ele almak, dikkat çekici olmak, ele aldığınız konuyu her seviyeden meraklıya ulaştıracak bir üslup ve anlatım şeması çıkarmak zorundasınız.

İçerik hazırlamak akademik bir eylem olarak görülmüyor. Bu her iki tarafın da kabahati bana kalırsa. Pek çok yayıncı akademiden beslenmeksizin, genelde Wikipedia’dan alınan bilgilerle kabataslak içerikler hazırlıyor memleketimizde. Bu nedenle büyük tarih kanalları genelde “lise” seviyesi tarih anlatılarını güzel bir animasyonla sunan kanallar. Ancak bu ikisinin arası bulunabilir. Ben her videoda belirli bir akademik kabul edilebilirlik seviyesini yakalamaya, her zamanki bilgilerin biraz üzerinde yoğun içerikler hazırlamaya çalışıyorum. Öte yandan akademiden gelen hocalarımız ya bu alana hiç temas etmiyor çekiniyor ya da yaptıkları içerik animasyonla tarih anlatan ikinci sınıf kanallarla yarışamadığından dikkat çekmiyor. Bizim kanalın hedefi aslında bu ikisini bir araya getirmek. Görsel ve işitsel olarak; yüksek çözünürlüklü B-Roll görüntüler, iki kamera açısı, iyi bir ses kurgusu, haritalar, şemalar ve 4K görüntü sunuyoruz. Buna bir de yoğun bir araştırma ve akademik kaynaklardan yararlanmayı ekliyoruz. Bu ciddi bir fark yarattı. Aynı içeriği bir webcam üzerinden yaptığım dönemler de oldu. O zamanlar 1000 kişiden yukarıya pek çıkamamıştım. Bugün kanalın en çok izlenen videosu 600.000’i geçti.

S.Ö. Değerli zamanınızdan bize vakit ayırdığınız için çok teşekkür ederiz. Özellikle alanımızda popüler olan ile akademik olan arasında kalan yeni okurlara ve tarihçi adaylarına ufuk açıcı detaylar vermiş oldunuz. Bu tartışmanın ülkemizdeki akademik ve popüler yayıncılık açısından da katkısı olacağını düşünüyorum.

Roger Scruton ve Prag'taki Özgür Üniversite

2025-02-03T02:37:00.000-08:00

Estetik ve Siyaset üzerine düşünceleriyle tanınan "muhafazakar filozof" Roger Scruton yaşamı boyunca batı dünyasında muhafazakarlığın bayraktarlığını yapmıştır. Ellinin üzerinde kitaba imza atan, İngiltere’de muhafazakar ideolojinin önde gelen dergilerinden olan The Salisbury Review’in yirmi yıl boyunca editörlüğünü yapan romanlar ve operalar ile geniş çevrelere ulaşan Scruton 2020 yılında yetmiş altı yaşnda aramıdan ayrılmıştır. Avrupa’da birçok üniversitede Felsefe dersleri de veren Scruton ABD’de saygın kurumlarda da çalışmıştır. Ancak uzun kariyeri boyunca belki de en derin etkisini ne Avrupa’da ne de ABD’de bırakmıştır. Doğu Bloku ülkelerinde baskıcı rejimler sürerken o ve arkadaşları gizli teşkilatlar oluşturmuş ve özgürlüğü arayan öğrencilere ulaşmaya çalışmıştır. Bu yazıda onun ABD’de ve Avrupa’da sahip olduğu akademik kariyerine ya da vermiş olduğu edebi eserlerin sanatsal derinliğine değil kurmuş olduğu Jan Hus Vakfı aracılığı ile artık var olmayan Çekoslavakya’da vermiş olduğu eğitim faaliyetlerine bakılmaya çalışılacaktır.

1980 yılının Mayıs ayında bir grup İngiltereli akademisyen gizli bir örgüt meydana getirdi. Çek asıllı Ortaçağ teologlarından Jan Hus’un adıyla ölümsüzleştirilen bu vakıf gizlice Çekoslavakya’ya ulaşmak, seminerler tertip etmek ve demir perdenin ardına kaçak kitaplar sokmak gibi dönemin ruhuyla oldukça tartışmalı eylemlere imza atıyordu. O dönemde aralarında Jacques Derrida, Roger Scruton ve Anthony Kenny gibi isimlerin de bulunduğu isimler ülkeye bu gizli vakfın aracılığı ile kaçak yollardan girmiş ve özel dersler vermişti. Jan Hus Vakfı’nın sonradan ayrılıp iki ülkeye bölünecek Çekoslavakya’daki faaliyetleri yıllarca saklanmış ve kulaktan kulağa yayılmıştır.

Julius Tomin

Herşey aslında Çek muhalif düşünür Julius Tomin’in evinde gizlice yürüttüğü felsefe seminerlerine batılı akademisyenleri davet etmesiyle başlamıştı. Komünist rejim altında ekonomik ve politik baskılar altında yaşayan birçok Çek gibi Tomin de özgürlüğe açtı. Julius Tomin evinde yürüttüğü bu gizli faaliyetlere 1978 yılında Komünist rejimin katlettiği Jan Patočka’nın adıyla yürütüyordu. Baskıcı rejimler insanları kolayca öldürebiliyordu ama fikirlerini yok edemiyordu. Tomin’in batılı üniversitelerden beklediği çağrı uzun süre gelmemişti. Komünizm’in halkların üzerine kara bulut gibi çöktüğü bu dönemde Doğu ile Batı arasında iletişim oldukça güç oluyordu. Tomin destek almak için dört üniversiteye mektup yazmıştı ancak sadece bir tanesi o da bir yıl sonra Oxford’a ulaşmıştı. Talep batılı muhataplarınca kuşkuyla karşılanmış ama yine de geri çevrilmemişti.[1]

Çekoslavakya Gizli Polisi tarafından çekilmiş,
batılı akademisyenlerin Prag'taki faaliyetlerine ilişkin
resmi bir soruşturma fotoğrafı.

Oxford’un gönderdiği iki akademisyen Julius Tomin’in Prag’taki Keramická Sokağı 6 Numara’daki evinde yürüttüğü gizli derslere 1979 yılının Nisan ayında katılabilmişti. İlk verilen dersler Aristoteles ve Kimlik üzerineydi. Bir sonraki yıl Oxford Üniversitesinin İnsani Bilimler bölümü ya da Klasik Okumaları Kürsüsü (asıl adı “Literae humaniores” olup Lisans eğitimi veren kurum) finansal ve materyal desteiği vermeyi de kararlaştırmıştı. Desteğin boyutu zamanla genişledi, Fransa, Batı Almanya, İngiltere ve ABD’deki farklı üniversitelerden de Akademisyenler derslere katılmak için gizlice Prag’a gitmeye başlamıştı. Vakfın kurulmasında en etkin rolleri üstlenen Roger Scruton ise Prag’da yürütülen gizli dersleri yeterli görmüyor Çek öğrencileri bir şekilde Batı ile entegre etmeye gayret gösteriyordu.[2] Bu kapsamda Cambridge Üniversitesi’ni ikna eden Scruton, ülkelerinden çıkamayan Praglı öğrencilerin burada yürütülen dersler neticesinde Diploma alabilmesini sağlamıştı. Ayrıca söz konusu gizli ders faaliyetlerinin ihtiyacı olan finansal ve idari desteğin bir vakıf eliyle yapılması fiktir Roger Scruton’a aitti. Bu iş yapılacaksa bir vakıf eliyle yapılmalıydı. Böylece 1980 yılının yaz aylarında Jan Hus Eğtim Vakfı kurulmuştu.

Vakfa Adını Veren Çek Düşünür Jan Hus:
1370-1415 yılları arasında Bohemya'da yaşayan bu ünlü teolog
yenilikçi görüşleriyle reformun öncü babalarından sayılmaktadır.
Öyle ki görüşleri Martin Luther'i etkilemiştir.

Akademisyenlerin Prag’taki bu gizli faaliyetleri ve Çek öğrencilerin kaçak yollardan gizli dersleri takip edip Cambridge’ten diploma alması en nihayetinde Komünist yetkililerin dikkatini çekmişti. Roger Scruton birçok akademisyeni önce Viyana’ya getiriyor, burada da Bohemya’nın meşhur biralarını tattırmak üzere Çekoslavakya’ya sokuyordu. Görünürde herşey bir bardak bira içindi. Ancak gerçek çok daha farklıydı. Soruşturmalar neticesinde birçok akademisyen tutulanmış, bazıları derslere katılmadan ülkeden ayrılmaya zorlanmıştı. Ünlü Fransız düşünür Derrida 1981 yılında Prag’ta tutuklanmış Fransız hükümetinin baskılarıyla zorla ülkeden çıkması sağlanmıştı. Roger Scruton da bu nedenlerle 1985 yılında polis tarafından tutuklanmış ve İstenmeyen Kişiler Listesi’ne dahil edilmişti. Roger Scrutona Prag’taki ve genel olarak Doğu Bloku’ndaki deneyimleri neticesinde Thinkers of the New Left “Yeni Sol’un Düşünürleri” başlıklı kitabını bir sonraki yıl yayınlamıştı.

Jan Hus Vakfı adıyla anılan gizli örgüt çalışmalarını Kadife Devrim’e kadar sürdürmüştü. Batılı akademisylen devrimden sonra da kurulan Çek ve Slovak devletlerindeki eğitimi desteklemeyi sürdürmüşlerdir. Çekoslakvya’nın son, Çekya’nın ise ilk devlet başkanı olan Václav Havel 1998 yılında destansı çalışmaları nedeniyle Kathy Wilkes ve Barbara Day’a Başkanlık Madalyası, Roger Scruton’u da Liyakat Madalyası ile ödüllendirmişti. 2018 yılında düzenlenen bir törenle Cambrige Üniversitesi Teoloji Fakültesi’nin duvarına Jan Hus Vakfı bünyesinde yürütülen faaliyetleri ölümsüzleştiren bir plaket çakılmıştır. Yine 2019 yılında Prag’taki Keramická Sokağı 6 Numara’daki eve ve daha sonra derslerin taşındığı Letná sokağındaki binaya bir plaket çakılarak burada yürütülen dersler de onurlandırılmıştır.

İfade özgürlüğünün parlemantolarda ya da sokaklarda başka üniversitelerde başka olduğunu düşünen Scruton kişisel ve toplumsal sınırların üniversitede savunalamayacağına inanıyordu. Bireysel hakların, reşit olmayanların ya da azınlıkların korunması gerekçesiyle toplumsal düzlemde kimi ifadelerin özgürlüğünün savunulamayacağını hatırlatan Scruton dini itikadlar ya da cinsel gelenekler söz konusu olduğunda ifadelerini yumşatmayı kabul etmektedir. Öte yandan Scruton tüm bunlardan bir kurum olarak Üniversite’yi ayrı tutmaktadır. Yirminci yüzyılın en bütük totolatilerlerinin soykırıma varan günahlarının önce hedeflerine Üniversite’yi alarak başladıklarını akla getirdiğimizde ifade özgürlüğünün ne anlama geldiği anlaşılacaktır. Hitler’in, Stalin’in ve diğerlerinin baskıya önce üniversitelerden başladığı gibi der Scruton sınırsız özgürlükler de önce üniversitelerimizde yeşertilmelidir.[3]

Çekya’da özgür üniversite işte Scruton’un özgürlükçü görüşleriyle şekillendirilmiştir. Komünist dönemde özellikle yeteneksiz kişiler tarafından doldurulan sosyal bilimler alanı yeniden özgür düşünceli insanlara açılmıştır. Artık üniversilerin ve özellikle de sosyal bilimler bölümlerinin özgür düşünceler ile tanışma vakti gelmiştir. 1964 ile 1969 arasında öğrenci liderliği yapan Jiří Müller onun Çekoslavakya’daki girişimlerini fevkalade olarak nitelemektedir. O ve arkadaşlarının kurduğu Jan Hus Vakfı sayesinde Çekoslavakya’daki bağımsız eğitime dair kurtarılmış bölgesyi yaratmıştır. Scruton’ın faaliyetleri Prag ile sınırlı kalmamış ve Brno ile devam etmiştir. Seminerlerini ve gizli derslerini gerçekleştirdiği ziyaretlerini 1990’lara kadar sürdürmüştür. Brno kentinde yaşayanlar kadife devrimden sonra Scruton’a olan minnetlerini unutmamış ve kendisine 2021 yılında onursal yurttaşlık madalyası vermiştir.[4]

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

https://www.universitas.cz/en/news/4274-memorial-plaque-in-prague-commemorates-secret-underground-seminars

https://www.universitas.cz/en/people/4486-interview-with-barbara-day

https://aeon.co/essays/how-a-cold-war-underground-university-smuggled-in-western-ideas

https://ct24.ceskatelevize.cz/clanek/svet/zemrel-roger-scruton-filozof-a-politolog-se-slabosti-pro-ceskoslovensko-54998

https://plzen.eu/o-meste/aktuality/aktuality-z-mesta/zemrel-britsky-filozof-roger-scruton-jeden-z-prvnich-drzitelu-ceny-1-cervna/

[1] https://english.radio.cz/julius-tomin-pt-1-i-wouldnt-swop-my-year-hawaii-my-15-months-jail-8157340

[2] https://english.radio.cz/czechoslovakias-secret-cambridge-students-8145021

[3] https://modernagejournal.com/the-threat-of-free-speech-in-the-university/217958/

[4] https://www.scruton.org/stories/2021/12/10/honorary-citizenship-brno

Yaşayan Son Romalı Belisarius ve Roma'nın Sonu

2024-12-13T03:13:00.000-08:00

Yapay Zeka'nın çizimiyle Belisarius.

İmparator I. Justinianus zamanında yaşayan Belisarius döneminin en büyük askeri dehalarından birisi olarak kabul edilmiştir. Görev başında olduğu süre boyunca büyük askeri seferlere katılmış, imparatorluk başkenti Konstantinopolis'e yapılan saldırıları engellemiş ve tarihi zaferler ile ülkesini yüceltmiştir. Ancak onu tarihte unutulmaz bir konuma koyan başarısı Romaları zaferlerle birleştirmekteki başarısı olmuştur. Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılan imparatorluk siyasi, dini ve kültürel olarak birleştirilmek istendiğinde çokça engellerle karşılaşmıştı. Askeri olarak imparatorluğun iki parçasının birleşeceği hiç akıllara gelmemişti. Belisarius işte bunu başaracaktı. Doğu'nun üstünlüğünü Batı'ya kabul ettirecek askeri becerilere sahipti ve sahada başarıyı sağlamıştı. Çağdaşları arasında "Son Romalı" olarak anılması boşuna değildi. İmparatorluğun Afrika'daki ve İtalya'daki topraklarını kazandı. Geriye sadece Roma'ya girmek kalmıştı. Eski Roma'yı Yeni Roma'ya bağlamıştı. Ancak tüm becerilerine ve askeri dehasına rağmen tarihin akışını değiştiremedi, Roma artık Romalıların olamazdı.

Trakya’nın hemen ötesindeki Germen bölgelerinde altıncı yüzyılda hayata gelen Belisarius, İmparatorluğun emrindeki en ünlü kumandanlardan birisidir. Aşağı yukarı altmış yıl süren yaşamı İmparatorluk başkenti olan Konstantinopolis’te biten Belisarius’un ünü çağını aşan bir boyuta yükselmiştir. Onun köklerinin Yunanların barbar olarak gördüğü kavimlere, muhtemelen Germenlere dayandığı düşünülmektedir. I. Justinus zamanında askerlik hizmetine girmiş ve hızla yükselerek saray muhafızı olarak atanmıştır. Tanıdığı ve güvendiği askerlerden kurduğu birlik daha sonra emrinde zaferlere imza atacağı ordunun da çekirdeğini oluşturmuştur. Komutan olduğu andan itibaren her girdiği savaşı kazanmıştır. Artık ordunun parlak bir ismidir. I. Justinus’un ölümünden sonra imparatorluk tahtına oturan I. Justinianus onu önce İber yarımadasındaki Abbasilere karşı kullanmıştır. Pers ve Arap akınlara karşı sonra doğuya kaydırılmış ve Fırat kıyılarında Roma’nın müttefikleriyle birlikte bu akınları durdurmuştur. İmparatorluğa kalıcı bir barış imkânı tanıyan taktikleri işe yaramayınca başkente çağrılmıştır. Ancak hakkında yürütülen soruşturmada aklanmış ve kariyerine devam etmiştir. Belisarius altıncı yüzyılın ilk çeyreğinde Konstantinopolis’e geldiğinde siyasi olarak karmaşık bir başkent ile karşılaşmıştır. Askeri ve siyasi becerisi sorgulanan ünlü kumandan imparatorluk sarayındaki çatışan çıkar guruplarını ve söz dinlemeyen devlet görevlilerini tanımıştır.

I. Justinianus bu yıllarda birtakım reformlar ile uğraşmaktadır. Ancak yapmak istediği reformlar yozlaşmış devlet adamları ve saray bütçesini karşılamakta zorlanan vergilerin artırılması nedeniyle halk için huzursuzluklara neden olmuştur. Huzursuzluklar ve homurdanmalar en nihayetinde Nika’da bir ayaklanmanın patlak vermesine neden olmuştur. Nika Ayaklanması patlak verdiğinde Belisarius da kenttedir ve adını temizlemekle uğraşmaktadır. Kentteki tüm askerler gibi o da ayaklanmanın bastırılması için görevlendirilmiştir. On binlerce ölüme yol açsa da Belisarius hipodromda toplanan isyancıları bastırır ve kentteki ateşi düşürür. Nika Ayaklanmasının bastırılması sırasında gösterdiği başarılar sayesinde Belisarius İmparatorun gözüne girmeyi başarmıştır. Böylece Belisarius’un İmparator I. Justinianus’un sarayında hızla yükselmiş, Perslerle savaşmış ve isyanları bastırmıştır. Belisarius’un İmparatorun askeriyesini tek başına yükselttiğini söyleyebiliriz. Belisarius artık imparatorun üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Karısı Theodora’dan sonra İmparator I. Justinianus’a en yakın ismin Belisarius’un olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bir yıl geçmeden Belisarius yeni bir göreve tayin edilmiştir. Bu kez hedefinde imparatorluğu Akdeniz’deki kadim çıkarlarını savunmak vardır. Afrika’nın kuzeyindeki Vandal egemenliği İmparatorluk çıkarlarıyla örtüşmeyen bir siyaset takip etmektedir. Teolojik nedenlerle de harmanlan egemenlik mücadelesinde imparatorluğun ekonomik ve siyasi iddiaları Belisarius’un Sicilya’ya yapacağı bir sefer ile ete kemiğe bürünecektir.

San Vitale Bazilikası'nda Belisarius Mozaiği.
Ravenna, İtalya.

Afrika’da Berberilere karşı da direnmeye çalışan Vandalları ekonomik, siyasi ve dini bir sorun olarak gören İmparatorluk bu sorunun ortadan kalkmasını istemektedir. Belisarius’un bölgeye doğru ilerlediği sırada Afrika’da Vandallara karşı patlak veren isyanların arkasında da muhtemelen İmparatorluk siyaseti bulunmaktadır. Gerçekten de İmparator I. Justinianus’un elçileri ve ajanlarının Afrika’daki Vandal siyasetine karşı harekete geçmiş olması çokça akla yatkındır. Yerli Afrika halklarıyla kolonici Aryanlar arasındaki çatışma dini bir boyutu da barındırır. İmparatorluk ise Hıristiyanlığın hamisi olarak mezhepsel ayrılıklara karşı duyarlıdır. Vandallar arasında ise İmparator I. Justinianus’un siyasi tercihi dini değil kişisel nedenlere dayanmaktadır. İmparatorluğun desteğiyle Vandallara karşı patlak veren isyanlar Belisarius’un bölgedeki ilerleyişini de kolaylaştıracaktır. Belisarius bölgede tepkiyle karşılanan Yunan dilinin değil Latin dilinin konuşulduğu toprakların bir evladıdır. İmparatorluğun siyasetini ana dilini paylaştığı insanlara kolaylıkla anlatılabileceği düşüncesiyle bu göreve atanmıştır. Belisarius’un binlerce şövalye ve on binlerce piyadesiyle devasa bir orduyu Afrika’ya doğru götürmektedir. Afrika’daki Vandal egemenliğindeki ordunun ise atlı okçuları yoktur, az sayıdaki deneyimsiz kumandanları ise İmparatorluk güçlerine karşı kayacak niteliklere sahip değildir. Altıncı yüzyılın ikinci yarısıyla birlikte Belisarius’un birlikleri İmparatorluk başkentini terk edip uzun yolcuklarına başlar. Tüm sefer boyunca Belisarius’un sert disiplini ve güçlü kumandanlığı askerleri üzerinde kendisini göstermektedir. Akdeniz’deki imparatorluk filosu dostlarına güven düşmanlarına korku salarak Afrika’ya doğru ilerlemektedir. Kendisinden önceki başka seferlerin aksine Belisarius’un Afrika’ya ulaşabilmesi hem kumandanlık becerisine hem de yelkenlerini dolduran rüzgarların sayesinde mümkün olabilmiştir.

Belisarius’un tam yetkili olarak gönderildiğini biliyoruz. Seferin nihayeti hedefi ise belirsizdir. Kimileri Afrika’daki Vandal idaresinin tümünün İmparatorluğa bağlanmasının istendiğini ileri sürmüş olsa da Belisarius’un politikası Afrika sahillerini ve Kartaca’nın meşhur limanını görene kadar tam olarak şekillenmemiştir. İmparatorluğun tam yetkilendirdiği Belisarius düşman birliklerinin durumuna göre askeri hedefi belirleyecektir. I. Justinianus’un beklentisi yüksektir ancak sahayı görüp son kararı verecek olan da Belisarius’un kendisidir. Surlarıyla güvenli bir liman olan Vandal başkenti Kartaca yerine Belisarius güçleri Caput Vada (La Chebba) kentine çıkarlar. Bu kent daha sonra Justiniapolis olarak isimlendirilecektir. Kartaca’ya saldırmadan önce buradaki surlar güçlendirilir. İmparatorluk güçlerinin yaklaştığını ve karaya çıktığını duyan Vandal idaresi telaşa kapılır, krallık hazinesi gemilere yüklenip Vizigotların kontrolündeki İberya’ya gönderilir. Belisarius’un bu aradaki ilk önceliği ise yerel müttefikler kurmaktır. Askerlerinin aşırılıklarını engellemeye ve yerli halkı huzursuz etmemeye çalışmaktadır. Kartaca ile Caput Vada arasındaki mesafe yavaş ama emin adımlarla aşılmaya çalışılmaktadır. İmparatorluk güçlerinin nihayetinde Vandal güçleriyle yüzleşmesi kaçınılmazdır.

François-André Vincet'in Gözünden Belisarius, 1776.

Takvimler 13 Eylül 533’ü gösterdiğinde savunmadaki Vandal güçleri yaklaşan İmparatorluk askerlerini sarmak için pusu kurmuştur. Etraflarını saran Vandal güçlerini başarılı bir şekilde püskürten İmparatorluk askerleri sevinç içindedir. Ancak Vandallar tümüyle dağılmamıştır. Bu kez İmparatorluk birliklerini böl ve parçala taktiğiyle sıkıştırmayı ve işgal kuvvetlerini yenmeyi düşünmüşlerdir. Vandal kralı Gelimer’in güçleri İmparatorluk askerleri içindeki seçkin eyalet birliklerini (foederati) sıkıştırıp bastırırlar. Bu kez savunmadaki Vandallar savaşta öne geçmiş gibidir. İmparatorluk ordusu içindeki kimi birlikte Belisarius’un savaş meydana gelmesini beklemeden hareket etmişlerdir. Ancak son aşamada iki güç de karşı karşıya gelmiş ve sonucu burada belirlemişlerdir. Belisarius’un gelmesiyle birlikte İmparatorluk güçleri Vandallara karşı taktik üstünlüğü elde etmiştir. Kısa sürede dağılan savunma kuvvetleri kaçmaya başlamıştır. Belisarius ve İmparatorluk güçleri savunmadaki Vandalları önlerine alarak Kartaca’ya doğru ilerlemeye başlamıştır. Akşam olmadan Kartaca surlarına varılmıştır. Ancak Vandalların kentte bir gerilla savaşı başlatmasından çekinen Belisarius surların dışında kamp kurmuş ve gece karanlığının çökmesini beklemiştir. Belisarius’un bu esnada kenti yakıp yıkarak yağmalamak isteyenler ile güvence ile kentin zenginliğini teslim almak isteyenler arasında kaldığını düşünebiliriz. Bu esnada kent dışında kimi küçük zaferler de elde eden Vandal birlik elçilerinin kente girmeye çalışması Belisarius’a beklediği fırsatı verir. Belisarius kente girmeye çalışan elçileri yakalar ve kentin düştüğü haberini vererek geri gönderir. Belisarius’un yaydığı bu haber tam olarak gerçeği yansıtmasa da istediği olarak ve yenilginin haberi yayılmaya başlamıştır. Vandalların Vizigotlarla kurmaya çalıştığı ittifak da böylece parçalanır. Vizigotların desteği olmayınca Vandalların Kartaca’yı elinde tutamayacağı anlaşılacaktır.

Belisarius ve İmparatorluk askerleri Kartaca’ya girdikten sonra Tricamarum bir savaş daha meydana gelmiştir. Vandal kralı Gelimer buradan da kaçmıştır. Gelimer’i takip eden İmparatorluk güçleri Sicilya, Korsika ve Sardinya’yı da ele geçirmiştir. Böylece Afrika ile Avrupa arasındaki bağlantıyı sağlayan adalar yolu ele geçirilmiştir. Artık Belisarius’un önünde iki seçenek vardır, burada kalıp ele geçirilen bu yeni toprakları yönetmek ya da İmparatorluk başkentine dönüp zaferleri kutlamak. Belisarius sadakatle zaferleri kutlamak için İmparatorluk başkentine dönmeyi seçmiştir. Bir yıldır uzakta İmparatoru için savaşan ve Akdeniz’in batısındaki üstünlüğü tümüyle İmparatorluğa kazandıran Belisarius elde ettiği tüm güce rağmen imparatoruna bağlıdır. Zaferleri Halki Kapısı’ndaki mozaiklerde gösterilen Belisarius İmparator ve başkenti tarafından samimiyle karşılanmıştır. Zaferleri ve İmparatorluğa olan bağlılığı nedeniyle konsül ilan edilmiştir. Ancak zafer havası kısa sürede dağılır, yeni kazanılan Vandal topraklarındaki dini baskı huzursuzluk yaratmıştır. Cılız da olsa bir başkaldırı olması Belisarius’un Kartaca’ya dönmesi gerekmektedir. Belisarius’un Kartaca’ya doğru yola çıktığı haberi dahi isyancıların direncini kırmıştır. Belisarius arta kalan isyancıları bastırır ve başkaldırı liderlerini ele geçirir, isyancılar dağılmış, önderleri kaçmıştır. Kartaca’daki sorunu hallettikten sonra Belisarius hızla İtalyan yarımadasına geçmiştir. İmparatorluğun Vandallardan sonraki yeni hedefi Ostrogotlardır. İtalyan yarımadasındaki Ostrogot Krallığı’nın başına gelen Theodahad en güçlü düşmanı olan ve İmparator I. Justinianus’un müttefiki olan kraliçe Amalasuintha’yı tutsak alınca İmparatorluğun tepkisini çekmiştir. İmparator I. Justinianus’un Belisarius’u bu durumu kontrol altına alması için görevlendirildiğini söyleyebiliriz.

Afrika’daki deneyimleri sonucunda Belisarius İtalyan yarımadasındaki Ostrogotlara karşı da kolay atlatmayı beklediğini söyleyebiliriz. Belisarius’un Ostrogotlara karşı üst olarak kullanmak üzere önce Sicilya’ya çıktığını biliyoruz. Ancak düşmanının Afrika’dakiler kadar aç gözlü olduğu anlaşılmaktadır. Ostrogotların başındaki Theodahad’ın tacını ve tahtını tutmak için savaşmaya değil anlaşmaya gayret etmiştir. Sicilya’daki İmparatorluk birliğine gönderilen Ostrogot elçileri diplomatik kanalları kullanarak bir barış ortamı yaratmayı denemiştir. Balkanlardaki durum sebebiyle bölünmüş İmparatorluk ordusu da savaşacak durumda değildi, diplomatik kanallar açılmıştı. Ancak temaslar sonuç vermeyince Belisarius’un birliklerine ileri yürümeyi emrettiğini görüyoruz. Nihayetinde savaş gerçekleşti ve 535’in son günü ada imparatorluk idaresine girmişti. Belisarius’un Afrika’ya gidip geldiği takip eden yılın paskalyası ardından İtalyan anakarasındaki İmparatorluk ilerleyişi devam edecektir. Paskalya’dan sonra İtalyan anakarasına çıkan Belisarius ordularının başına geçmiştir. 536 yılının Kasım ayında Napoli aralık ayında da Roma düşmüştür. Göz alınabilecek güçlü bir direnişle karşılaşmayan Belisarius’un ilerlemesiyle birlikte eski Roma ile yeni Roma birleşmişti. Antik Dünya ile Ortaçağ’ı birbirine bağlayan ünlü kumandanın tam bir birlik havası yaratmış; kadim kentin barbarları ona sığınmış ve yeni bir çağın başlangıcını ortaya koymuştur. Ancak İmparatorluğun Roma’daki hakimiyeti tasvir ettiğimiz bu canlı kavuşma anını kısa sürede yitirmiş ve bir hayali savunmaya girişmek zorunda kalmıştır.

Jean-François Pierre Peyron çizimiyle Belisarius, 1779.

İmparatorluk Siciliya’yı ele aldığında kaçan Got liderlerinden birisi olan Vitiges İtalyan anakarasına geçti ve kendi egemenliğini buraya taşımıştı. Belisarius’un da İtalyan yarımadasına geçmesiyle bu eski kumandan düşmanını unutmamış ve bu kez İmparatorluğun elinde bulunan Roma’ya saldırmıştır. Belisarius’un birlikleri kadim kenti korumayı bir yıl kadar sürdürdükten sonra 538’ün Mart ayından sonra İmpartorluk güçleri saldırıya geçmiş ve Vitiges’in kuşatmasını kaldırmıştır. Vitiges’in kaçmadan önce Tiber üzerinden son bir saldırı daha gerçekleştirdiği bilinse de Roma düşmemiştir. Belisarius’un sadece dışarıdaki Got askerlerine karşı değil aynı zamanda kentteki kimi dini otorite sahiplerine karşı da mücadele ettiği kaydedilmiştir. Konstantinopolis ile Roma arasındaki rekabet sadece siyasi, askeri ve ekonomik değildir. Belki de rekabetin en büyüğü dini alanda gerçekleşmektedir. Belisarius kentte iken Roma’nın dini elitleri Konstantinopolis’ten gelen emirlere karşı kayıtsızdır. Roma dinen Konstantinopolis’e itibar etmemektedir. Belisarius kentin piskoposunu, ki bugün bildiğimiz adıyla Papa’yı Patara’ya sürmüş ve Konstantinopolis’in dini otoritesini de kentte hâkim kılmaya çalışmıştır. Konstantinopolis kadim rakibi Roma’daki otoriteye askeri ve siyasi açından değil aynı zamanda dini ve kültürel olarak sahip olmaya çalıştığını görebilmekteyiz. Belisarius’un İmparatorluk kumandanlarından Narses ile yaşadıklarını da bu ölçüde yorumlayabiliriz. Narses’in Belisarius’un Gotlara karşı yürüttüğü hareketliliğe destek vermesi için ikna edilmesi ve etrafındakilere karşı uyarılması gerekmiştir.

Roma’daki İmparatorluk idaresi bir sonraki yıl içinde Napoli, Milan, Ravenna ve Caesena gibi kentlere doğru genişlemiştir. İmparatorluk güçlerinin ilerleyişini durduramayan Gotların ileri gelenleri Belisarius’a Batının İmparatorluğunu teklif etmiş, taktik olarak bu teklifi reddetmeyen Belisarius akabinde tüm kazandıklarını, tutsaklarını ve ganimetleri İmparator I. Justinianus’a sunmak üzere Konstantinopolis’e götürmüştür. Belisarius’un tüm kariyerinin İmparatorluğun İtalyan yarımadasını seferlerini yönetmek olduğunu söyleyemeyiz. Sadakatle İmparator’a bağlı olan Belisarius ayrıca Balkanlarda ve Pers sınırlarında da çalışmıştır. Belisarius zora düştüğünde başkenti de savunmuştur. Örneğin İmparatorluk başkenti Konstantinopolis altıncı yüzyılın ikinci yarısında Slavların, Hunların ve Germenlerin yıldırıcı akınlarıyla yıprandığında göreve çağrılmıştır. Bu esnada Sicilya’da bulunan Belisarius başkente ulaşarak İmparatorluğu dönüşü olmayan bir yıkımdan kurtulabilmiştir. 565 yılında ölünceye kadar İmparatorluğa sadık kalmış ve ihtiyaç duyulduğu her yerde hizmet etmiştir.

Öte yandan Belisarius’un siyasal eylemleri üzerinde karısı Antonina’nın etkisi olduğu kaydedilmiştir. Esasında bu fazlaca abartılan etki yine İmparatorluğun kadim öteki korkusudur. Bir Germen olan Belisarius’un ve karısının köklerinin unutmadığı, genel kabul gören bilgi kaynakları dışında yerlerden beslendikleri ve İmparatorluğun aleyhine çalıştıkları düşünülmektedir. Bu düşünce İmparatorluğun alışkanlıkla ötekilere karşı gösterdiği her zamanki tepkisidir. Tüm sadakatine rağmen Belisarius her zaman öteki olarak algılanmış, şüpheyle yaklaşılmış, zaferleri kıvançla anılmış olsa da İmparatorluğun aleyhine birşeyler yapmasından her zaman korkulmuştur. Belisarius’un öyküsü, destansı kahramanlıkları ve eşiyle kurduğu ilişki Ortaçağ Germen edebiyatını oldukça etkilemiştir. Romalı yazarların aktardığı tarihi Belisarius ile olan bağlantısı oldukça zayıf olsa da İmparatorluk mirası Germen öykülerinde aktarılarak gelmiştir. Hem Prokopius’un aktardıklarında hem de Teofanes’in itiraflarında kendisini gösteren Belisarius’un yaşadıkları Ortaçağ edebiyatında yankılanacak kadar destansıdır. On dördüncü yüzyılda yazılı hale getirilen Belisarius’un romansı bu yüzden olabildiğince destansı olduğu kadar tarihi verilerle desteklenebilecek bir gerçekliğe sahiptir. Haset (Φθόνος) duygusu Belisarius’un romansıyla Germen edebiyat dünyasına girmiştir. Belisarius’un kaderi çoğu kez mitolojik bir anlam kazanmış, ihanetin en eski örneklerinden birisi olarak edebiyata sızmıştır.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

Alexander A. Vasiliev, Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev: Tevabil Alkaç, İstanbul: Alfa, 2016.

Bettany Hughes, İstanbul: Üç Şehrin Hikayesi, Çev: A. Yılmaz, İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.

Bilge Umar, Türkiye Halkının Ortaçağ Tarihi: Türkiye Türkleri Ulusunun Oluşması, İstanbul: İnkılap Yayınları, 1998.

Cyril Mango, Bizans: Yeni Roma İmparatorluğu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.

Judith Herrin, Bizans: Bir Ortaçağ İmparatorluğunun Şaşırtıcı Yaşamı, İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.

Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, Çev: Fikret Işıltan, Ankara: Türk Tarihi Kurumu, 1981.

Mustafa Daş, Bizans İmparatorluğu Tarihi, İstanbul: Selenge, 2021.

Timothy E. Gregory, Bizans Tarihi, Çev: Esra Ermert, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.

Günahkar Masumiyet: Weimar Cumhuriyeti

2024-11-20T03:19:00.000-08:00

Birinci Dünya Savaşı Avrupa’daki deniz ötesi emperyalist seviyeye ulaşamayan tüm İmparatorluklarının sonunu getirdi. Her birisi kendi özgün tarihi içinde Ortaçağ’dan kalma kara imparatorlukları olan Habsburg, Osmanlı, Sachsen-Coburg-Gotha ve Hohenzollern hanedanlarının oluşturduğu taraf büyük savaşı kaybetmişti. Deniz ötesi imparatorlukları olan İngiliz ve Fransızlar "küçük" ortakları Romanovlar ile birlikte savaşı kazanmıştı ancak kara imparatorluğu olan Ruslar da yıkılmaktan kurtulamamıştı. Tarihçiliğimiz açısından bu savaşın en büyük sonucu hiç şüphesiz Osmanlıların yıkılması ve Kurtuluş Savaşı’nın başlamasıdır. Çanakkale’yi tutup savaşın uzamasını engelleyen büyük komutan Mustafa Kemal İngilizlerin çaresizce yardım ulaştırmaya çalıştığı Rusların da yıkılmasına ve orada da bir devrime yol açarak tarihte İki İmparatorluğu Yıkan tek adam olarak anılmaya yaklaşan tek kişidir. Çanakkale geçilememiş, Romanovlara yardım ulaştıramamış, hasta yatağındaki Osmanlı batılı taleplerince parçalanmamış Türkler ve Ruslar iki farklı özellikteki devrim ile kendi kaderlerini ellerine almıştır. Tarihçiliğimiz bu iki önemli konuyu sıklıkla ele alırken savaşın diğer mağlupları olan Sachsen-Coburg-Gotha ve Hohenzollern hanedanlarının iki dünya savaşı arasında yaşadıklarını biraz mesafeli yaklaşmıştır.

Yukarıda isimlerini verdiğimiz hanedan isimlerinin yönettiği halkların yada ülkelerin adıyla anılması gibi eski bir yazın yanlışı hala sürdürülmektedir. Bu hatayı sürdürürsek Birinci Dünya Savaşı’nda İmparatorluklarını kaybedenleri Avusturyalı, Türk, Alman ve Rus olarak anabiliriz. Buna alışık olabiliriz ama bunun tam da doğruyu yansıtmadığını bilmeliyiz. Birinci Dünya Savaşı sonunda yıkılanlar ülkeler değil hanedanlardı, harap haldeki ülkeleri hala yerli yerindeydi. Rejimleri değişti, yönetimleri değişti, hanedanlar gitti ve yerlerine başka sistemler getirildi. Hepsi bu kadardı. Hobsbawm’ın dediği gibi İmparatorluk Çağı, huzursuzluğun ve korkunun arttığı bir çağdı ve yaşanan bu büyük savaşın sonunda tarihin tozlu sayfaları arkasında kalıyordu. Ancak yıkılan rejimleri, değişen sistemleri hanedan isimleri yerine ülke isimleriyle anmak yanlışı yaşananları anlamamızı da güçleştirecektir. Örneğin savaşın mağlupları arasında olmamasına rağmen Rus topraklarını yöneten Romanovlar yıkılmış yerine Sovyetler kurulmuştur. Öte yandan Sachsen-Coburg-Gotha hanedanının bir kolu Bulgar topraklarını yönetirken diğer bir kolu galip taraftaki İngiliz tahtındadır.

İkiye bölünen ve İspanya’daki kolu zaman içinde Bourbonlar içinde “kaybolan” Habsburgların son bir kolu da Avusturya-Macaristan’da kalmıştı. Savaşın sonunda Avusturya ve Macaristan iki ayrı ülke olarak Habsburgların elinde alınacak ve hanedan tümüyle siyasal erkini yitirecekti. Sachsen-Coburg-Gotha’nın Bulgar topraklarını yöneten kolu egemenliği sarsılacak, toprak kayıpları ve savaş tazminatları dışında İkinci Dünya Savaşı’na kadar egemenliğini korusa da meşruti bir monarşiyle siyasal mekanizmaların altında ezilecektir. Sachsen-Coburg-Gotha’nın İngiliz tahtında oturan kolu ise Avrupa’da büyüyen monarşi karşıtı güçlerin ve NAZİ tehdidi karşısında bir yandan siyasal güçlerini seçilmiş hükümetlere daha çok bırakacak bir yandan da adını Windsor olarak değiştirmek zorunda kalacaktır. Hobsbawm’ın haklı olduğu bir başka nokta daha vardı. Burjuvazinin dönü§türdüğü bu iki savaş arasındaki dünya çoğu insan içinse, kesin olarak bir umut çağıdır. Umudum kaynağı ise kaybolan monarşiler değil yükselen halk yığınlarının hükümetleridir.

Hohenzollern Kalesi

Çanakkale geçilemediği için yardım ulaşamayınca savaşı kaybeden Romanovlar sadece egemenliklerini Sovyetlere kaybetmedi. Komünistler bu ailenin son üyesini dahi vahşice öldürmüştü. Artık ortada Romanovlardan geriye hiçbir şey kalmamıştı. Birinci Dünya Savaşı’nda egemenliklerini yitiren Habsburg, Osmanlı, Sachsen-Coburg-Gotha, Romanov ve Hohenzollern hanedanlarının arasında en bahtsızı onlardı. Burada onların talihsiz sonlarından ve Komünistler tarafından vahşice öldürülmelerini anlatmayacağız. Osmanlıların da müttefiki olan kaderleri gibi tarihçiliğimizde de mağlubiyetimizi bağladığımız Hohenzollernlerin akıbetine bakacağız. On birinci yüzyıla kadar giden aile tarihleriyle Hohenzollern Hanedanı da Avrupa’yı ikiye bölen Reform sıasında ikiye ayrılmış, bir kolu katolik olarak kalırken bir kolu yeni Protestan inancına geçmiştir. Katolik Prensler Hechingen ve Sigmaringen gibi küçük parça topraklarıyla yetinmek zorunda kalıp Alman toprakları dışında sadece Romanya’yı elde tutabilmiştir. Protestan olan Hohenzollern Prensleri ise Brandenburg’un yanı sıra daha sonra devasa Alman imparatorluğunun ana bileşeni olacak Prusya’yı ellerinde tutmuştur. On sekizinci yüzyılınan hemen başında Protestan prenslerinin altında birleşeyen Brandenburg ve Prusya yüzyıllarda parçalı bir idares altında bulunan Alman halklarını birleştirmeye başlamıştır.

Habsburgların çok dilli imparatorluğu dışında kalan neredeyse tüm Almanca konuşan halkları birleştiren “Deutsche Einigung” fedaretif bir yapıdır. 18 Ocak 1871’de Versay Sarayı’nın basamaklarından bakanlarda yekvucut olmuş bir Alman devletini ilk kez görüyorlardı. Napolyon Savaşlarınndan sağlam çıkan Bismark önderliğindeki Prusya, Slavlarla ve başka milletlerden azınlıklarla “kirlenmiş” Habsburgları da alt edince Alman ordularının tek temsilcisi olmuştur. Hohenzollern hanedanının temsilcisi Kayzer I. Wilhelm kendisi bu unvanı hiç kullanmasa da o gün ilk Alman İmparatoru olarak taç giymişti. Duygusal gözlerle;Nun danket alle Gott söyleyen, Grande Galerie’i dolduran Almanlar için bu Kutsal-Roma İmparatorluğunun yeniden canlandırılmasıydı. Ancak I. Wilhelm için Prusya Kralı olmak halan daha anlamlıydı, hiçbir zaman kendisine İmparator demedi. Zaten bu duygusal şahlanış da uzun üreli olmadı. Büyük bir iştahla girişilen Emperyalizm yarışında Almanlar başarılı olamadı ve 28 Haziran 1914’te Arşidük Franz Ferdinand suikasti ile Birinci Dünya Savaşı patladı. Bu büyük savaş Almanlara hayal ettikleri deniz imparatorluğunu ve deniz ötesi kolonilerini getirmeyecek aksine İmparatorluklarını ve var olan egemenliklerini ellerinden alacaktır.

Tarihin gördüğü en büyük kitlesel ölümlerin başında gelen Birinci Dünya Savaşı güç ve nam peşindeki Avrupa’daki birkaç hanedanın hırslarıyla başlamıştı. İnsanoğlu ölümcül oyuncaklarıyla kendisine ve akranlarına inanılmaz zararlar verdi. Nihayetinde hanedanlar tarih sahnesinden birer ikişer çekilirken olan yine tebaalarına olmuştu, yüzlerce yıldır karın tokluğuna alışmış çiftçiler ölümcül bir oyunda tehlikeli oyuncakların kobay hayvanlarına dönmüştü.Hohenzollernler savaşı kayetti. Aynı Osmanlılar ve Habsburglar gibi. Bu yüzlerce yıldır devam eden hassas dengelere dayanan siyasal hakimiyetlerinin de sonu demekti. Compiègne’de savaşın resmen 11.11.1918 saat 11’de bitirilmesinden birkaç gün önce Hohenzollernlerin son temsilcisi II. Wilhelm tahtan el çektirilmişti. Böylece beş yüzyılı aşkındır devam eden başta Brandenburg ve Prusya olmak üzere Alman halkları üzerindeki Hohenzollern egemenliği noktalanmış oluyordu. Birinci Dünya Savaşı’nın galipleri yine de yenilen tarafın imparatorunun görevlerinden ve unvanlarından vaz geçmesini yeterli görmüyordu. Almanları çok daha zor günler bekliyordu. Almanya’da devrim ve değişim rüzgarları esiyordu. Ateşkes için hala umut sürerken devrimciler 9 Kasım 1918’te Berlin’de cumhuriyeti ilan etmişti. İmparator ülkesinden ayrılıp sürgüne gönderildikten sonra son şansölyesi Max von Baden mütevazı bir konuşmayla Cumhuriyet’i kabul etmişti. Ortaçağ’dan bu yana ayakta olan tüm Alman prenslikleri ya lağvediliyor ya da ülkelerinden kaçıyordu.

Alman toprakları üzerinde devrim sürerken İmparatorluk birlikleri hala dünyanın dört bir yanında savaşmaya devam ediyordu. Türkiye’deki Osmanlı, Avusturya’daki Habsburg ve Bulgaristan’daki Sachsen-Coburg-Gotha hanedanları halihazırda çökme noktasındaydı. Max von Baden Svabyalı Zähringen Hanedanından geliyordu, anne tarafından III. Napolyon’la akrabaydı, kraliyetçi ama liberal görüşleriyle dikkat çekiyordu. Şansölye olduktan sonra ilk iş olarak Amerikalılarla barış görüşmelerine başlamadan Wilson ikelerine bağlılığını iletmişti. Almanlar bu savaşta iki milyon insanını kaybetmişti, iki katı kadar da yaralıları olduğu düşünülüyordu. Bir yıldan bu yana Berlin’de ve diğer Alman kentlerinde yaşanan ayaklanmaları ve devrim hareketlerini sıralamak çok uzun bir liste oluşturacaktır. Barışın ayak sesleri devrimi de beraberinde getirmişti. Değişim kaçınılmazdı. Savaşın sorumluları tahtan çekilirken ülke yeniden şekilleniyordu. İdealize edilmiş Alman bürokrasisinin çarkları devrimi yönetmek için dahi hazırdı. Kraliyetin tasfiyesini ve gücün devri ülkedeki birlik hissiyatını dağıtmadan gerçekleştirilecekti. Ülkedeki en büyük parti olan Sosyal Demokratlar kendi içinde bölününce ılımlılar ile Sparktakistler birlikte dönüşümü tamamlamıştı. Max von Baden koltuğunu Freidrich Ebert’e bıraktı.

Cumhuriyeti’nin ilk hükümetini kuran Ebert altı kişilik ekibiyle sadece iki ay iş başında kalabildi. Grevler, isyanlar ve devam eden barış görüşmeleri bu geçici hükümeti zorlayan olaylardı ve askerin desteğini almak kaçınılmazdı. Ancak altı kişilik hükümetin üçü sosyalistlerden üçü ise Katoliklerden oluşuyordu. Bu denge askerlerin denkleme girmesiyle bozuldu. Katolikler hükümetten çekilince Cumhuriyet Sovyetlere öykünen Spartakistler ile seçimlerin gerçekleştirilmesini isteyen Sosyal Demokratlar arasında sıkışmıştı. Nihayetinde Weimar’da bir kurucu meclisin toplanması konusunda anlaşıldı. Hitler Cumhuriyet’e bu kentin adıyla nitelemesi işte bu yüzdendir. 19 Ocak 1919’ta seçimler gerçekleştirildi. Komünistlerin boykotuna rağmen otuz milyon oy kullanıldı. Seçimlerden çıkan sonuç koalisyondu bu Cumhuriyetin kaderi olarak da sonuna kadar devam edecekti. Koalisyon ılımlı bir liberalliğin göstergesiydi ve Cumhuriyeti de bu şekilde inşa edeceklerdi. Spartakistler ve Sosyalistler grevler, eylemler ve isyanlar ile Cumhuriyetin kurulmasını sağlamış olsalar da azınlıkta kaldılar, hükümete giremediler ve Cumhuriyet de varlığını borçlu olduğu grevleri, eylemleri ve isyanları bastırırken Spartakistler ve Sosyalistler’e hiç müsamaha göstermedi. İnsanlık tarihinden birçok kereler yaşandığı gibi devrim önce kendi evlatlarını yemişti.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

Peter Gay, Weimar Kültürü, Çev: Eren Buğlalılar, İstanbul: İletişim, 2023.

Eric Hobsbawm, İmparatorluk Çağı: 1875-1914, Çev: Vedak Arslan, Ankara: Dost, 1999.

Henry Bogdan. Les Hohenzollern, La dynastie qui a fait l'Allemagne, Tempus Perrin, 2010.

Christopher Clark, Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, Harvard, 2009.

Payitaht Düşerken: Hürriyet ve Vatandaş

2024-11-14T02:44:00.006-08:00

23 Haziran 1908 günü Manastır’da ilan edilen beyannamesi ile başlayan Hürriyet, Osmanlı İmparatorluğunda ikinci kez bir Meşrutiyet denemesidir. Bu tarihimizde "ictimaî inkılâb" diye nitelenen sosyal devrimin bir nevi başlangıcına işaret etmektedir. Hürriyeti isteyenler ülkelerinde yeni bir insan dokusunu hayal ediyordu. Hürriyet’in ne demek olduğunu uzun süre dönemin aktörleri de tartışacaktı. Adalet talepleriyle aslında onlar Osmanlı tebaasının da vatandaş olmasını istiyorlardı. Temel hak ve özgürlükleri Kanun-ı Esasi güvencesi altında, oy kullanabilen ve siyasal ve sosyal olarak toplumda var olabilen insanlar olmak istiyorlardı. Eğitim’den Sağlık’a, Askeriye’den Maliye’ye devlet ile vatandaşın karşı karşıya geldiği her yerde bir bilinç tellaki ediyorlardı. Kul değil vatandaş olmak istiyorlardı. Ancak tüm bu niyetlerine rağmen Mustafa Kemal’in idealizminden ve kararlılığından yoksundular. Yıldız Sarayı’ndaki istibdatçı kadroların tasfiyesini sağladıkları ve Namık Kemal’in uzun yıllarca baskılanan görüşlerini iktidara taşıdılar ama gerçek bir vatandaş kimliği yaratamadılar. Payitaht’ı düşmekten kurtaramadılar ama gelecek olan gerçek kurtuluş için zaman kazandırdılar.

İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından Manastır vilayetinde sokaklara asılan ve çeşitli ülkelerin dış temsilciliklerine 23 Haziran 1908’dan sonra gönderilen bu beyanname görev başındaki Osmanlı hükümetini gayri meşru olarak niteliyordu. Amaçlarının milletin açık ve meşru haklarını geri alması olduğunu söyleyen beyanname meşruiyete giden yolu açan ilk siyasi adımdır. Buna göre Padişah ile Millet arasına giren şehvet esirleri ve ikbal sarhoşları ülkedeki kötü gidişatın sorumlusudur. Tarık Zafer Tunaya devrimcilerdeki bu oportünist tutumun kısa sürede değiştiğini ve muhafazakâr yapılarını bırakarak Abdulhamit’i de hedef aldıklarını söylemektedir. Hürriyetin ilanı Yakınçağ Türk tarihi açısından önemli bir kırılma anı olsa da II. Meşrutiyet, daha önceki yenileşme ve modernleşme çabalarının devamı olarak algılanmalıdır. Lale Devri ile başlayıp Tanzimat, Islahat ve I. Meşrutiyet dönemleriyle tamamlanan bu hareket, uzun soluklu batılılaşma serüveninin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.[1]

Bu noktadan sonra Osmanlı’nın Rumeli topraklarında yapılan sayısız toplantı ve yürüyüşler gelmekte olan dönüşüm ayak sesleridir. Payitaht’a sayısız telgraf gönderilmiş ve protestolar bildirilmiştir. Tüm toplantıların ve çekilen telgrafların teki bir talebi vardır o da kapatılan Mebusan Meclisi’nin yeniden açılmasıdır. Devrimciler Abdulhamit’in meclisi açmaması halinde askeri baskıyı da devreye sokacaklarını ifade etmeye başlamıştır. Osmanlılar ilk kez halkın da siyasi talepler de bulunduğu görmektedir. Bu zamana kadar askeri ve siyasi güç sahipleri, ayan ve çıkar grupları taleplerde bulunurken ilk kez halk da sokağa inmiştir. En azından Rumeli’de.

Hürriyetin Sorumluları: İttihat ve Terakki Cemiyeti

Manastır vilayetinde bildirinin okunduğu meydana Hürriyet Meydanı adı verilmişti. İstanbul’da ise halk şaşkındı, kimi toplar atıldı, küçük çaplı nümayişler yapıldı. Mektebi Harbiye’de bir öğretmen olan Vehip Bey bir topun üzerine çıkarak halka hürriyetin ne ifade ettiğini izah etmişti. Halk ilk kez burada hürriyetin ne anlama geldiğini otuz yıllık istibdatın nasıl bittiğini burada duymuştu. Hürriyeti ilan edenlerin hürriyetten ne anladıkları sadece bir cümle ile ifade ediliyordu: “Padişah ile halk arasındaki kafes kırılmıştı.” Heyecanlı dakikalar Yıldız Sarayı’ndaki telaşı artırmış, Abdulhamit ani bir karar ile sadrazamını değiştirmiştir. Kâmil Paşa’nın görevden alınıp yerine Sait Paşa’nın alındığı 24 Temmuz 1908 tarihli açıklamada Meclis’in açıldığı ve seçimlerin yapılacağı da ilan ediliyordu. Saray’da bunun kan dökülmemesi ve yurtdışından bir müdahale olmaması için çare olacağı savunuluyordu.

Hürriyet’in resmen de ilan edilmesi Rumeli’de bir bayram havası yaşatıyorken Payitaht’ta şaşkınlık ve sessizlik vardı. Otuz yıl süren siyasi baskı nihayete ermiş gibi görülse de halk bunu henüz idrak edememişti. Siyasi suçlar affediliyor, jurnalcilik kaldırılıyor, basındaki sansüre son veriliyor, demokratik hak ve özgürlükler yeniden tanınıyordu. Tüm bu çabalar ise yetmeyecek ve on beş sene içinde koskoca İmparatorluk’tan geri kalan ne varsa tuzla buz olacaktı. Tarihin doğru tarafında yer almakla sınanan Payitaht’ın sakinleri ne yapacaklarını tam da bilemiyorlardı. Tedirginlerdi, yetersizlerdi ve çaresizlerdi. Önlerinde hasta yatağında can çekişen bir egemenlik son bir kuvvetle ayağa kaldırılmaya çalışılıyordu.

Elisa Zonaro'nun objektifinden Abdülhamid
Kaynak: X/@nadidefotograf

Esasında olan 23 Temmuz 1908 tarihinde “Hürriyetin İlanı” ile Osmanlı İmparatorluğu’nda II. Abdülhamit’in otuz yıldan fazla süren baskıcı rejimi sona verilmesidir. Kanun- u Esasi yeniden yürürlüğe konarak, mutlak monarşiye son verilerek siyasal rejim meşruti monarşi haline dönüştürülmüştür. Meşrutiyeti ilan edenler, Kanun-u Esasi’nin yeniden yürürlüğe girmesi ve tüm Osmanlı unsurlarının mecliste temsili ile devletin çöküşüne dur denilebileceğine inanmışlardı. Amaçları bir “Osmanlı” kimliği altında tüm unsurların “ittihat”ını (birleştirme) sağlamak ve ülkeyi “terakki” (ilerleme, yükseltme) ettirmekti. Bu tarih daha sonra II. Meşrutiyet döneminde de hem yeni rejimin meşruiyetini sağlamak hem de bir “Osmanlı” kimliği yaratma amacına hizmet etmek üzere bir ulusal bayram olarak dahi kutlanmıştır.[2]

Payitaht’ın düşmesine neden olacak olaylar içerde ve dışarda bulunan birden çok aktörün rolüyle gerçekleşecek, hastaya verilen son acı reçete olan İkinci Meşrutiyet de ölümden kurtulmaya yetmeyecekti. Hastanın başında ölümden doğacak mirası paylaşmayı bekleyen gözü aç “düveli muazzama” olaylara provakatif ve proaktif cevaplar vermekten hiç geri durmamıştı. Ardı arkasına patlak veren grevler, her gün bir başkası yaşanan suikastlar şüphesiz günlük hayatın rutinini tümüyle bozmuştu. Ülke bu şekilde karma karışık iken Türklerin egemenliği kendi ellerine almaları, kaderlerine hâkim olmaları asla beklenmiyordu. Borçlar, çıkarlar ve azınlıklar gibi meselelerde Türklere sıra bir türlü gelmiyordu, onlara göre söz sahibi sadece onlardı. İmparatorluğun eski vilayetleri kendi ulusal egemenliklerini ilan ederken Türkler sadece zira kendilerine ait olan hanedanın egemenliği kaybetmesini seyretmekle yetiniyordu.

Payitaht’ta Hürriyeti’nin ilanından sonra Meclis açılmıştı açılmasına ama Bulgarların bağımsızlığı, Boşnakların ilhakı, Girit’in elden çıkması, 31 Mart olayları, Osmanlı ülkesinin dört bir yanında patlak veren isyanlar, batılı güçlerin birer ikişer ülkeye ayak basması gibi sayısız olayı topyekûn bir savaşın, yani Balkan Savaşları’nın da başlamasıyla iyiden iyiye tarihin seyri değişiyordu. Payitaht göz göre göre düşüyordu. Bunun engelleyebilecek hiçbir güç de ortada yoktu. Çeşitli siyasi gruplar ortaya çıkmış ülkenin acı sonuna dair umut olabileceklerini iddia ediyordu. Ancak hiçbirisinin bütüncül bir anlayışı yoktu, halkta ise karşılıklarının bulunduğunu iddia etmek ise mümkün dahi değildi. Tüm bürokrasi siyasi çekişmelerin içinde paramparça olmuş, işleyen bir devler organizması hiçbir yerde bulunmuyordu. Gazetelerde sütunlar dolusu siyasi tartışmaların ise Payitaht’ın düşüşüne engel olabileceğini kimse düşünmüyordu. Siyasi parçalanmışlık, askeri ve ekonomik çöküş ve kaybolan eski egemenlik ülkenin tümünü saran sinsi umutsuzluğun ana kaynağıydı.

Hürriyet'in ilan edildiği Manastır'daki
Hürriyet Caddesi

Meşruiyetin yeniden tesis edilmesi için Hürriyet’in ilan edilmesi yeterli değildi kuşkusuz. Rafa kaldırılan Anayasa da yeniden yürürlüğe konuldu. 17 Aralık 1908’te meclis yeniden toplandığında Padişah II. Abdülhamit altın işlemeli saltanat arabasıyla Ayasofya’nın karşısındaki binada hazır bulunmuştu. Seçimlerin yapılmasıyla yeniden toplanan bu Meclis’in ilk icraatı ise tıkanan rejimi açmak için öteden beri bekleyen Anayasal reformları yapmaktı. Anayasacılık Tarihimizin belki de en köklü değişimlerden birisi olacak 1909 Anayasa Değişikliği de bu çalışmaların bir ürünüydü. Parlamenter bir rejimini kurulabilmesi için gerek duyulan kişisel haklar ve özgürlükler yeniden kurulmuştu. Toplanma özgürlüğü önündeki tüm engeller ortadan kaldırılmıştı. Osmanlılar çok partili bir hayata geçerken Hürriyet’in ilk on yılında dört genel seçim yapılmış ve canlı bir siyasi hayat kendisini göstermiştir. İkinci Meşruiyet dönemi olarak andığımız Payitaht’ın son demleri tam yirmi dört ayrı hükümet kurulmuşsa da hiçbirinde Osmanlıların tarih sahnesinden çekilmesini engelleyebilecek güç ve kabiliyet bulunmamaktadır.

Osmanlıların yeniden seçimlerle ve özgürlüklerle tanıştığı bu ikinci dönemde sayısız suikastlar, darbeler ve seçimler rejimi kurtaramamıştır. İçeride ve dışarıda yaşanan onca askeri gelişmeye yeterince cevap verebilecek ortaya çıkamamıştır. Hukuk asla olağan seyrine dönememiştir. Olağan olmayan günler yaşayan bu insanlar asla olağan bir düzeni de inşa edememişlerdir. Yılmaz bir devrimci olarak Mustafa Kemal’in ortaya çıkmasına henüz vakit vardır. Yaşanan toprak ve insan kayıplarına, siyasi ve ekonomik onca kayba rağmen Meşruiyet insanımızın tebaa olmaktan çıkıp kendisini bu ülkenin sorumlu bir yurttaşı olarak hissetmeye başladığı ilk denemeleri sağlamıştır. Gazetelerde yazılanlar, kahvehanelerde konuşulanlar, sokakta yankılananlar bir işe yaramamışsa en azından bir bilinci uyandırmıştır. Ancak uyanan sadece Türklerin siyasal bilinci değildi, hatta onlardan çok önce İmparatorluğun diğer milletlerinde bu bilincin uyandığını söyleyebilmekteyiz. Zafer Toprak bunu özellikle azınlıkların kültürel, ticari ve sosyal olarak toplum içindeki rolleriyle ilişkili görmektedir. Okur yazarlığı olan, seyahat ve ticaret hakkı bulunan, dünyayı takip eden azınlıklar unutulmuş, okur yazar olmayan ve ekonomik olarak karnını dahi zor doyuran Türklerden kat be kat üstün durumdadır. Bu üstünlüklerini de yeri ve zamanı geldiğinde siyasi ve ekonomik çıkarları için kullanmaları kadar doğal bir durum yoktur.

Osmanlılarda ortaçağ imparatorluklarında sıklıkla gördüğümüz gibi toplum bileşenleri dini kimlikleri üzerinden bölünmüştür. Bulgarlar, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Arnavutlar, Boşnaklar, Sırplar vs vs. Tüm bunların her birisi Payitaht’ta kendilerine ait kiliseleri eliyle temsil edilir, vergilendirilir ve idare ediliri. Ortaçağ’a ait tüm bu kimlikler dini birer hüviyet taşırken Fransız devriminden sonra hızla ulusal birer nitelik kazandı ve aslen bir Türk imparatorluğu olan Osmanlılardan birer ikişer hak ve özgürlüklerini aldılar. Bazıları ulusal egemenliklerini dahi kazanmışlardı. Ancak imparatorluğun asli unsuru olan Türklerin ne bir temsilcisi ne de savunucusu vardı. Doğaldır. Zira imparatorluğun kendisi Türk’tü, ancak bir hanedan olarak Osmanlılar mensubu oldukları milleti değil kendilerini temsil ediyordu. İşte ilan edilen Meşrutiyet bu durumun yarattığı fikri ve kültürel çatışmanın bir ürünüydü.

Mekteb-i Fünûn-ı Harbiye, İstanbul

Yetişmiş, dil bilen ve dünyadaki gelişmeleri takip eden bir avuç Türk aydını kendilerinden bildikleri imparatorluktan her geçen gün birer ikişer koparılan ulusal kimlikler karşısında tepkisel bir kimlik inşasını talep ettiler. Anayasalcılık ve egemenlik arayışımızın temelinde hanedanın dışında başka Türklerin de güç talebiydi. On yıllar boyunca ezilen ve unutulan Türklerin ani bir siyasal hareket sonucunda iktidara gelmesi ortada açık bir kimlik bunalımı da doğuracaktır. Tarık Zafer Tunaya bu bunalımı “éthique” değerler olarak ifade etmektedir. Hürriyeti ilan ederlerin aklında olanlar kesindir ama gönüllerinden geçenleri ise açıkça müphem olarak ifade edebiliriz. Mustafa Kemal’in idealleri henüz ortada değilken Türklük bilincinin yükselmesinin siyaseten ve kültürel olarak ifade edilmesi de mümkün görülmemektedir. İktidara el konulmuş, icraatın başına geçilmiş ancak bilinç uyandırılamıyordu. Hala gözler Padişah’a takılı kalmıştı, egemenlik halkla paylaştırılamıyor, siyasi erklerin ayrımı gündeme dahi gelemiyordu. Bunun sonucu da Hürriyetin bir anda tek parti iktidarına dönüşmesi olmuştur.

Fransız devrimine ait “Özgürlük, Eşitlik ve Kardeşlik” ilkeleri Tanzimat içinde kendisine “Hürriyet (Özgürlük), Adalet, Musâvât (Eşitlik)" olarak yer bulmuştur. Türk tarihinde vatan, millet ve hürriyet kavramlarından ise bilinçli olarak ilk bahseden ise Namık Kemal’dir. Ölümsüzlüğe ulaşan Namık Kemal’in mirası ise Osmanlı’nın çorak toprağında kendisine hala nefes alabilecek yerler bulabiliyordu. Namık Kemal’in beslendiği ana nehir olaran Fransız Devrimi bir türlü tam olarak anlaşılamıyordu. Fransız Devrimindeki Kardeşliğin yerine Osmanlı Tanzimatı’nda Adalet gelmişti. Tanzimatı talep edenler, Hürriyet’in ilanı için canla başla uğraşanlar, egemenliği yeniden düzenlemek isteyenler birbirleriyle kardeşçe yaşamayı değil Padişah’tan adaletli olmasını bekliyorlardı. Payitaht’ın yaklaşmakta olan nihai ölümüne giden uzun ve dolambaçlı yolun taşları da böyle döşeniyordu. Padişahtan egemenliği paylaşmasını isteyenler dahi onun egemenlik hakkına itiraz etmiyordu. Fransız devriminden belki de en büyük farkları taleplerindeki bu alçakgönüllülüktü. Onlar hala Padişah’ın tebaasıydı ve öyle de kalmakta bir sorun görmüyorlardı.

Zafer Toprak’ın aktardığına göre Riyaset mevkiinde oturan dini reis Ütüciyan Efendi yaptığı açış konuşmasında Kanun-ı Esasi'nin tekrar yürürlüğe konuşu nedeniyle tüm Ermenilerin şükran borcunu dile getirmiş, "bundan böyle Osmanlı nâmı altında yaşıyacak olan Türklerle Ermeniler beyninde hiçbir nifak kalmadığını ve cümlesi kardeş olarak müttehiden memleketlerinin terakki ve tealisine çalışacaklarını" açıklamıştı. Böylece kardeşliğin Ermeniler tarafından alındığını, Türklerin ise adil olmayı talep ettiklerini görüyoruz. Ne kadar adaleti sağlayabildikleri ise başka bir tartışma konusudur. İttihatçılar vatanseverdi, ancak devlet tecrübeleri yoktu ve ilanını istedikleri Hürriyeti tesis edememişlerdi. Meşrutiyet yönetimi devleti dağılmaktan kurtaramadı. Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Avusturya Bosna-Hersek’i, İtalya Trablusgarb’ı ilhak etti, Girit Yunanistan’a katıldı, Makedonya ve Ermeni sorunları arttı. Balkan savaşlarıyla Rumeli kaybedildi, Arnavutluk kuruldu, 4 genel seçim yapıldı, 14 hükümet kuruldu; suikastlar, hükümet darbeleri, örfi idare ve meclis fesihleri görüldü.[3] Tüm bunların neticesinde yüzyıllarda ayakta duran, sallantılı bu ulu ağaç kurudu ve devrildi. Yerine ise Anadolu bozkırında taptaze bir filiz yeşertildi. Bu taze filizin adı Türkiye Cumhuriyeti, mimarı ise ulu önderimiz Mustafa Kemal Atatürk’tü.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

Tarık Zafer Tunaya, Hürriyet’in İlanı, Cumhuriyet, 1998.

Zafer Toprak, “Hürriyetin İlânı ve Ermeni Tüccarlar”, Tarih ve Toplum, sayı 55, Temmuz 1988, s. 43-45.

Zafer Toprak, “80. Yıldönümünde `Hürriyetin İlânı’ (1908) ve `Rehber-i İttihad’”, Toplum ve Bilim, sayı 42, Yaz 1988, s.157-173.

Sanem Yamak, Meşrutiyetin Bayramı: “10 Temmuz Îd-i Millisi”, İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 2008: 38, s. s. 323 - 342.

İhsan Burak Birecikli, Yüzüncü Yılında II. Meşrutiyet’in İlanı Üzerine Bir İnceleme, Akademik Bakış, 2: 3, 2008, s. 211 - 226.

Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Sultanları, İstanbul: Alfa Yayınları, 2015.

[1] Birecikli, 2008, s. 212

[2] Yamak, 2008, s. 326

[3] Birecikli, 2008, s. 222

Bir Ortaçağ Evliliği: "Theodora ve Orhan Gazi"

2024-11-04T03:46:00.000-08:00

Osmanlılar siyasal birlik olarak meydana geldikleri ilk andan itibaren Doğu Roma toprakları üzerinde ilerlemeyi şiar edinmişti. Anadolu’nun karışık siyasetinden çıkıp Hıristiyanları hedef almışlardır. Bir yandan askeri ve siyasi olarak varlıklarını sağlamlaştırırlarken bir yandan da günlük yaşamda Hıristiyanlarla da birarada yaşamayı öğrenmişlerdir. Bu elbette karşılıklı olmuştur. Hıristiyanlar da bu yeni akıncı Türk topluluğunu tanımış, dillerini ve inançlarını öğrenmişlerdir. On dördüncü yüzyıldan sonra tüm Roma imparatorlarının ortak sorunu doğudan yükselen bu yeni güneşin ısıttığı sorunları çözmek olmuştur. Hal böyle olunca Türklerle yalnız savaşarak değil, birlikte yaşama deneyimi de kazanmışlardır. Bizan Sarayı’ndaki iç çekişmeler arasında tahta birden fazla oturan VI. İoannis Kantakuzenos sarsıntılı egemenliğini dış destekler ile ayakta tutmaya çalışıyordu. Anadolu’daki varlıkları artık sarsılmaz bir noktaya ulaşan Türkler ile ittifak olmaktan başka şansı olmadığını çok geçmeden anlamıştı. Kızını Osmanlılara gelin vermesini de böylelikle açıklamaktayız.

VI. İoannis Kantakuzenos hiç olmazsa Doğu-Roma topraklarını Avrupa yakasında elde tutmak için Türk askerî gücünden yararlanma düşüncesinde olduğu yadsınamaz bir gerçektir. Kantakuzenos, askerî üstünlüğü deneyimlerle ortaya çıkmış olan Türkleri hâtıratında ücretli asker gibi görmeye alışmıştı. Esasen birçok Türk bu dönemde ücretli asker olarak Bizans ve Latin devletlerinin hizmetine girmiş, zamanla Hıristiyanlaşmış, “Turkopouloi” adı altında onların başlıca savaş gücünü oluşturmuştu. Kantakuzenos’un Osmanlı ittifakı, o dönemin şartları dikkate alınırsa tamamıyla olağan bir politika olarak görülmeliydi. Zaten kendisi iktidrının ilk gününden itibaren Aydınoğlu Umur Bey ile de yakından tanışıyor, güçlerini kullanıyordu. Türkleri yakından tanıyan ve dillerini de öğrenen VI. İoannis Kantakuzenos damat olarak bir Türk beyini seçmesi elbette bir sürpiz olmamıştır. Öte yandan kızının babasının bu isteğini nasıl karşıladığını tam olarak bilemiyoruz.

VI. İoannis Kantakuzenos kızı Theodora’dan Osmanlı beyi Orhan Gazi ile evlenmesini istediğinde sultan ilerlemiş bir yaştaydı. Orhan Gazi daha önce de Hıristiyanlar arasından evlilikler yapmıştı. Ancak nasılsa kaynaklar Theodora’dan önceki Hıristiyan eşlerden çokça söz etmemektedir. Theodora’nın Osmanlı Sarayı’na gelmesi hem Avrupa hem de Roma kaynaklarında daha çok yankı uyandırmıştır. Orhan Gazi’nin daha önceki Hıristiyan eşleri ihtida ederek Müslüman olmuşlarsa da Theodora atalarının dininden dönmemiş ve ölümüne kadar inancını sürdürmüştür. Theodora’nın Hıristiyanlıktaki ısrarı tarihte farklı bir yer almasının da nedeni olmalıdır. Batılı bir imge olarak Theodora inançlarından vazgeçmeyen, kimliğini koruyan ve erkeklerin hâkim olduğu bir dünyada ayakta kalmayan çalışan bir tarihi karakter olarak resmedilmiştir.

Orhan Gazi Portresi
(Paolo Veronese, Baviera Devlet Koleksiyonu, 1580)

İmparator III. Andronikos’un ölmesinden sonra tahtı paylaşan Kantakuzenos kızı Theodora’yı 1346 yılında bölgenin yükselen gücü Osmanlıların başındaki Orhan Bey ile evlendirmiştir. İmparatorluğun Asya’daki topraklarını güvenceye alan ve yeni bir akın tehdidini ortadan kaldıran Kantakuzenos bir yandan tahtını güvenceye alabileceği gibi istediği Sırp seferini de yapabilecek rahata ermiştir. Kantakuzenos kızını Orhan Bey’e vermeden önce sarayındaki danışmanlarına ve Aydınoğullarından Umur Bey gibi güvendiği müttefiklerine de danışmıştır. VI. İoannis Kantakuzenos’un bu ittifaktan beklentisi dolambaçlı da olsa tahtını sağlamlaştırabilmek ve İmparatorluğun hakimiyetini sürdürebilmektir. Umur Bey Haçlılar tarafından katlanedilene kadar İmparatorluk ile yakın ilişki içinde olmuş, iç siyasetlerine karışmış ve tahtı hassas bir dengeye sahip Kantakuzenos’u desteklemiştir.

İmparatorluk içindeki rahipler ve Haçlılar eliyle gelen dış tehditler karşısında tahtını sağlama almak isteyen VI. İoannis Kantakuzenos bölgenin yükselen gücü Osmanlılar ile yakınlaştı. Osmanlılar Anadolu’daki çok başlılığı ve soydaşları arasındaki rekabeti Gaza ülküsüyle aşmış ve Roma toprakları üzerinde genişleyen bir egemenliği tesis etmiştir. Bu ittifak ile Osmanlılar Marmara’nın karşı kıyısındaki varlıklarını sağlama almış ve genişlemeleri önündeki siyasal baskıyı da kırabilmiştir. Orhan Bey ile VI. İoannis Kantakuzenos arasındaki ittifakın bir nişanesi olarak Bizans Sarayı’nın genç kızı Theodora’nın alınması olacaktır. Genç bir kız iken dilini ve dinini bir topluma gönderilen Prenses evlendirildiği adama otuz gemiden oluşan koca bir filo dolusu adamın aracılığı ile gönderilmiştir.

VI. Ioannis Kantakuzenos

Orhan Bey ile Theodora arasındaki resmî tören Selymbria “Günümüzde Silivri” kalesinde yapılmıştır. İmparatorun himayesinde gösterişli bir kutlama ile hem iki siyasi gücün ittifakı hem de Prenses ile Orhan Gazi’nin birlikteliği kutlanmıştır. Değerli kumaşlarla süslemiş bir sahnede özel olarak yazılmış şiirler yeni evliler için okunmuştur. Sahnedeki süslü perdenin arkasında gizlenmiş genç prenses gösterinin sonunda ortaya çıkmış ve tüm misafirler kadar Orhan Gazi’yi de etkilemiş olmalıdır. Günlerce süren ziyafetler ardı arkası gelen gösteriler ile bu büyük evlilik kutlanmıştı. Törenlerin uzun ve ayrıntılı tasvirleri içinde Türklerin yerlerde oturmuş yemek yerken gösterilen halleri kronik yazarlarını oldukça sarsmıştır.

Evlilik eliyle kurulan ittifak hedeflenen sonucu doğurmuş ve VI. Ioannis Kantakuzenos sarsıntılı tahta ortak olmuştur. Türklerin ise bu ittifaktan kazancı daha fazlaydı, Rumeli topraklarıyla birlikte artık Avrupa’ya kadar uzanan vasi bir düzlük önlerine açılmıştır. Prenses Theodora törensel kutlamalarla gerçekleştirilen evlilikten sonra Orhan Gazi’nin sarayına, Bursa’ya yerleşti. Theodora babasının dininden vazgeçmemişti. Elde ettiği siyasi ve mali güçle Orhan Gazi’nin ve Osmanlı akıncılarının ele geçirdiği kölelerden bazılarını kurtarmış ve ülkelerine geri göndermiştir. Öte yandan bu evlilik Kantakuzenos’un taht üzerindeki hakkını güvenceye aldığı gibi İmparatorluğun Konstantinopolis’ten sonra en önemli limanlarından olan Selanik’i de Sırpların baskısından kurtarmıştır.

İmparator VI. Ioannis Kantakuzenos tahta sahip olsa da İmparatorluğun nihai sonuna giden yolu da böyle açmıştı. Bizans toprakları üzerindeki Osmanlı ilerlemesi bu akrabalık bağına rağmen durmamıştır. 1353 yılında Osmanlılar Çimpe’yi ele geçirmiştir. Tüm çabasına rağmen damadından geri alamadığı bu değerli arazi parçası İmparator Kantakuzenos’un tahtan çekilmesine neden olmuştur. 1355 yılında bir manastıra çekilerek kendisini dini hayata adayan İmparator Kantakuzenos tahtı daha sonra yeniden Paleologos hanedanına bırakmak zorunda kalmıştı.

Evlilikten bir süre sora, 1347 yılında Orhan Gazi’nin eşi Theodora, Orhan’ı babasıyla görüştürmek üzere Üsküdar’a (Pelekanon zaferinden beri Osmanlı ülkesinde olan topraklara) getirecektir. Orhan Gazi ile İmparator arasındaki görüşemlerin ardından Theodora anavatanına kardeşlerini ve annesini ziyaret etmek üzere İmparatorluk Başkenti olan Konstantinopolis’e gitmiştir. Ziyaretlerini tamamladıktan sonra yeniden Orhan Gazi ile Üsküdar’da buluşmuş ve Bursa’ya geri dönmüştür. Theodora ile evlenen Orhan Gazi bu yıllarda ilerleyen bir yaştadır. Ancak buna rağmen Theodora’dan bir oğlu dünyaya gelmiştir. Oğluna Halil adı verilmiştir. Şehzade Halil’in kendi tarihi ise Osmanlı-Bizans ilişkilerinde önemli bir yer edinmiştir.

Şehzade Halil on iki yaşına eriştiğinde Foçalı Rum korsanlar tarafından kaçırılmıştır. Bu Orhan Gazi’nin hayatının son zamanlarda başına gelen en acılı olay olarak kaydedilmiştir. Oğlunun kaçırıldığı haberi Orhan Gazi’ye ulaştığında şok etkisi yaramıştır. Halil’in esareti iki sene sürmüştü ve bu süre zarfında Orhan Gazi herhangi bir başka askeri ya da siyasi olay ile ilgilenmemiştir. Orhan Gazi’nin diğer eşlerinden olan oğlu Süleyman’ın bu sıradaki ani ölümü Halil’den doğan üzüntüyü daha da katlamıştır. Üzüntüden hastalanan ve çares arayışında olan Orhan Gazi daha önce yardım ettiği Bizans Sarayı’ndan yardım istemek durumunda kalmıştır. Bir zamanlar ittifakıyla VI. Ioannis Kantakuzenos’u koltuğuna ortak ettiği yeni İmparator V. Ioannes Paleologos ile Halil için görüşme talebinde bulundu.

1535 Yılında Yakın Doğu

Halil’in kurtarılması için Orhan Gazi çaresiz kalmıştır. İmparator V. Ioannes Paleologos’un Halil’I kurtarması karşılığında kayınpederi VI. Ioannis Kantakuzenos’u desteklemekten vazgeçmek durumunda kalacaktır. Çaresiz durumda oğlu Halil’i kurtarmak için Orhan Gazi imparatorluğun taleplerinin kabul etmek zorunda kalmıştır. Orhan Gazi oğlu Halil’in kurtarılması karşısında Osmanlıların imparatorluk toprakları üzerindeki akınlarını durdurma kararı almıştır. İmparator’un Halil’i kurtarmak için Foça’ya göndereceği gemilerin masraflarını ve iaşelerini de Orhan Gazi karşılayacaktır. Bu zamana kadar İmparatorluk’un birikmiş tüm borçları dahi affedilmiştir. Orhan Gazi ve Osmanlılar artık VI. Ioannis Kantakuzenos’un ve ardıllarının müttefiki değildir. Orhan Gazi bunların dışında Halil için fidye olarak otuz bin Venedik altını ödemiştir.

Orhan Gazi ile Theodora’nın oğlu Halil fidye olarak ödenen otuz bin Venedik altın ve Doğu Roma İmparatorluğuna karşı verilen sayısız taviz karşısında kurrtarılmıştır. Önce Konstantinopolis’e götürülen Şehzade Halil sarayda İmparator V. Ioannes Paleologos’un kızı İrene ile arasında nişan yapılmıştır. İmparator V. Ioannes Paleologos kurtarılmasının karşılığında Orhan Gazi’nin ardından Osmanlı tahtına Halil’in çıkmasının sözünü de almıştır. Halil’in kurtarılması hadisesi çerçevesinde hepimizin bildiği üzere gerçekleşmemiş tek söz budur. Belki de Halil’in tahta çıkması halinde Osmanlılar Bizans’ın bir vasalı olacak ve tarihteki küçük bir dipnottan öteye gitmeyecekti. Oysa işler Bizans’ın istediği gibi gitmedi, Orhan Gazi bu olayların üzerinden çok uzun süre geçmeden hayata gözlerini yumdu. Osmanlıların tarihi kaynaklarında ise ne Theodora’dan ne de Orhan Gazi’nin uğruna bu kadar tavizler verdiği Halil’den bahsedilmez oldu. Orhan Gazi’den sonra I. Murat yeniden ve daha da güçlenen bir Gaza politikası ile Osmanlıların varlığını sağlamıştır.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

Halil İnalcık, Osmanlı Sultanı Orhan, (1324-1362) Avrupa’da Yerleşme, Belleten, LXXIII: 266, 2009 s. 77-108.

Haşim Şahin, Orhan Gazi’nin Bizanslı Eşleri, Atlas Tarih, 2024: 86, s. 82-91.

Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Sultanları, İstanbul: Alfa, 2020.

Kapak Görsel Kaynak:

https://www.silivritarihder.com/post/theodora-ve-orhan-gazi-nin-silivri-deki-evlilik-t%C3%B6reni

Bizans İmparatoru II. Basil ve İsyanlarla Sarsılan İktidarı

2024-09-11T07:04:00.000-07:00

Onuncu yüzyılda İmparatorluk bir kez daha “gelenek” ile “egemenlik” arasında seçim yapmak zorunda kalacaktı. Var olan düzenin devamını isteyen isyancılar ile egemenliği elinde tutmak isteyen kraliyetin genç temsilcileri yaşamları pahasına çatışmışlardı. İsyancılar Küçük Asya’nın neredeyse tamamını ele geçirip önemli bir direnç yakalamıştı. Ancak sarayın tüm desteğini arkasına alan genç İmparatorlar Bardas Skleros’un başa geçirmek istediği rakip İmparator adaylarını kendi yanına geçmek istiyordu. Bardas Skleros’un eski bir İmparatorluk kumandanı olan Nikeforos Fokas’ın yeğeni Barda Fokas’ı başa geçirmek istediği anlaşılmıştı. İmparator Bardas Fokas’ı kendi yanına çekince isyancıların siyasi olarak dayanak noktası zayıflamıştı. İmparatorluk güçleri Nicea yakınlarındaki savaşlarla isyancıların gücünü kırınca, isyanın önderi olan Bardas Skleros ittifak içinde olduğu Halifeliğe sığındı. İsyan böylece bastırılmış oldu.

Egemenliğini sağlamak için zorlu bir isyanı bastırmak zorunda kalan II. Basileios ile VII. Konstantinos daha güçlü bir idareyi kurabilmişti. Ancak bu isyanı ve saraydaki kargaşayı fark eden bir başka grupta İmparatorluğun batıdaki toprakları üzerinde yeni bir isyan başlatmıştı. Bulgar halkının destek verdiği Kometopoulosların içinde isyana öncülük eden Samuel’in ilk işi Tzimiskes zamanında lağvedilen Bulgar patrikliğini ayağa kaldırması oldu. Bu hem kendisine destek veren halkın ulusal ve dini desteğini almak hem de İmparatorluğa karşı meşru bir başkaldırma nedeni elde etmektir. II. Basileios’a bağlı İmparatorluk güçleri Küçük Asya’da elde ettikleri başarının rehavetiyle Trajan’da Kometopoulosların birliklerine yenilmişti. Bu yenilgi saraydaki tarafların bir daha birbirine düşmesine neden olmuştur. Fırsattan istifade Müslümanlara sığınan Bardas Skleros da ülke içine geri dönmüştü. İmparatorluğun iki rakibi de tahta oturmaya çalışıyordu. Bardas Skleros’a destek veren Bardas Fokas da bu kez kendi namına baş kaldırmıştı. Kiev Büyük Knezi I. Vladimir’in gönderdiği Viking birlikleri II. Basileios’un tam da aradığı destekti. Bizansların Rus adını verdiği bu halkın Vareng muhafızı olarak İmparatorluk hizmetinde olduğunu zaten biliyorduk. Barbar olarak dışlanan savaşçı kabilelerin desteğiyle İmparatorluk isyancılara karşı kendisini savunabilmişti. Önce Kometopoulosların balkanlardaki, sonra da Fokas ile Skleros’un Küçük Asya’daki isyanları sırasıyla bastırılmıştı. II. Basileios “Rus” olarak andıkları halkın “Vareng” adıyla bilinen askeri birliklerinin desteğiyle iktidarını sağlamlaştırmıştı. Biz ise günümüzde onları Viking adıyla biliyoruz.

Bizans - Viking Bağlantısı üzerine bilgi edinmek için tıklayınız.

Viking kaynaklarından Konstantinopolis ve Bizans üzerine bilgi edinmek için tıklayınız.

Fokas İsyanını Gösteren Bir Çizim
Kaynak: Madrid Skilicis Kroniği

Vikinglerin yardımları karşılıksız kalmadı, hem vaftiz edilip İmparator’un dinine girme onuruna eriştiler hem de kız kardeşiyle evlendirildi. Bu evlilik yoluyla kurulan ittifak Vikinglere verilen değerin bir göstergesiydi. Bu İmparatorluk ailesine ait bir Prenses’in yabancı bir müttefik ile ilk kez evlendirilmesi anlamına geliyordu. Vikingler hala din değiştiriyordu, Kiev’deki koloninin kuzeyle bağlantısı iyiden iyiye kaybolmuştu ve egemenliklerinin dayandırılacağı yeni bir meşruiyet kaynağı gerekiyordu. Her iki hükümdar için bulunmaz bir fırsat ortaya çıkmıştı. Daha sonra Ruslar adıyla Slav ailesinin bir ferdi olacak halkın Hıristiyanlaşması ise bu iki hanedanının arasında kurulan ittifak ile mümkün olacaktır. Slavlar için din değiştirmenin mitolojik öyküsü de böylece Konstantinopolis’e dayandırılacaktır. Viking tarihi açısından ise Kiev’deki küçük bir koloninin din değiştirmesi küçük bir ayrıntıdır ancak yörede yaşan halk için ise başlarındaki hanedanın din değiştirmesi bir dönüm noktasıdır. Kurulan ittifak ile tacı kurtulan II. Basileios ise artık siyasete bir başka gözle bakmaktadır. Küçük yaşta İmparator olan II. Basileios hızla deneyim kazanmıştır. Saraydan, entrikalarından ve eğlenceli sefasından uzaklaşmış katı bir siyaset adamına dönüşmüştür. Sert mizaçlı, dinine ve kültürüne düşkün bir entelektüel haline gelmiştir. Hiç evlenmeyen II. Basileios tüm yaşamını ülkesine ve siyaetine adamıştır. Ardında tahta oturacak bir varis bırakmayan II. Basileios’un uzun egemenlik yılları boyunca bu tutumu tartışmalara da neden olmuştur.

II. Basileios’un boğuştuğu bu isyanlardan ve sonu gelmeyecek gibi görünen savaşlardan aldığı en önemli ders toprak sahibi olan soyluların her an çıkarlarının saray ile çatışabilecek olmasıydı. Yeni isyanların ve savaşların olmaması için soylu sınıfların toplum üzerindeki etkisinin kırılması gerekiyordu. Soylular ile ittifak halinde iktidarını koruyan seleflerinin köylülere getirdiği toprak satışı yasağını olabildiğince esnetti. Böylece soyluların toprak mülkiyeti üzerindeki tekelini kırmak istiyordu. Bunun için bir de yeni bir vergi türü getirdi. Özellikle güçlü toprak sahiplerinin (δυνατοί) fakir komşularının borçlarını üstlendirmeyi gerektiriyordu. Allelengyon (ἀλληλέγγυον) adı verilen bu vergiyle toprak sahibi soylular, kendi yükümlülüklerini karşılayamayacak kadar fakir olan köylülerin vergi borcundan kalanları ödeyeceklerdi. II. Basileios’un sadece vergilerle değil aynı zamanda büyük topraklara el koyup topraksız köylülere dağıtarak da cebren ülkesindeki toprak adaletini sağlamak istemiştir. Bunu köylülerden ve ezilmişlerden yana vicdani bir sorumluluk duyduğundan değil iktidarının toplumsal tabanını sağlamlaştırmak için yapmıştır. II. Basileios bir parçası olduğu Makedon hanedan üyeleri içinde bu nedenlerle toplumsal desteğini en çok artıran İmparator olarak anılmaktadır. İmparatorluk isyanlar ve savaşlar nedeniyle sıradan halkı ilk kez hatırlamış, onun zamanında ilk kez köylülere sahip çıkmıştır. II. Basileios’un politikası sonuç vermiş, toprak edinen köylüler İmparatorluğa sadakatle bağlanmıştır.

Küçük Asya'da İsyancıların Peşinde
Kaynak: İoannis Skilicis Kroniği

İçerideki sıkıntılarını atlatan II. Basileios gözünü ilkin Bulgarlara dikmişti. Samuel’i alt eden II. Basileios tüm gücünü batıya vermiş iken doğuda bir isyan başlamıştır. Başarılı seferiyle Bulgar topraklarını İmparatorluğa kattıktan sonra II. Basileios doğuya dönmüştür. Ancak II. Basileios’un doğuya gidişini fırsat bilen Samuel iktidarını yeniden tesis etmiştir. Doğudaki sorunların üstesinden gelmek için verdiği on yıllık bir aradan sonra on birinci yüzyılın hemen başında yeniden Bulgar topraklarına dönen II. Basileios bir daha Samuel ile yüzleşmiştir. Samuel’le dört yıl süren savaştıktan sonra bir kez daha Bulgar topraklarını İmparatorluğa bağlamayı başarmıştır. Makedon toprakları üzerine kaçan Samuel’in üzerine yürümüş ve bir süre daha onunla uğraşmak zorunda kalmıştır. Israrla sürdürdüğü bu sert politika ona kimilerinin Bulgar Kasabı (Πορφυρογέννητος) demesine de yol açmıştır. Onun sert Bulgar politikasını anlatan en ünlü anekdot ise gerçekten çağdaş korku filmlerini anlatacak düceydedi. Struma (Karasu) Nehri kıyılarında yapılan Kleidion (Belasitsa) savaşında elde edilen on binlerce eserinin gözlerine mil çektirmiştir. Sadece esirlerden birisinin tek gözünü bıraktırmış ki onun sayesinde bu kör edilen esir kitleri geri dönebilsin. Ülkelerine tek gözlü rehberlerinin yardımıyla varan on binlerce kör edilmiş esirin yarattığı dehşet Bulgar direnişinin sembol ismi Samuel’i olabildiğince sarsmıştır. Bulgar kralı bu acı görüntü karşısında önce felç geçirmiş, birkaç gün sonra da yaşamını yitirmiştir. Samuel’in oğulları babalarının direnişini sürdürmek istemiş olsalar da II. Basileios’un sert politikası karşısında tutunamamışlardır.

Bulgarların Yenilgisi
Kaynak: İoannis Skilicis Kroniği

Otuz yıl kadar süren kanlı bir süreçten sonra İmparatorluk güneybatıdaki sınırlarını en geniş ölçeğe ulaştırmıştı. Yedinci yüzyıldan sonra ilk kez Balkan yarımadasının güney ucu tümüyle İmparatorluk idaresi altında buluşuyordu. II. Basileios’un seleflerinin aksine Bulgar topraklarını idari olarak özgür bırakmamış İmparatorluğun iç sistemine dahil etmiştir. İdari olarak tümüyle İmparatorluk içine alınan Bulgar topraklarında dini olarak ise bir serbestlik söz konusudur. Ohri’deki Bulgar kilisesi Konstantinopolis’teki patriğe değil, onu atlayarak doğrudan İmparator’a karşı sorumlu tutulmuştur.

Artık altmış yaşına dayanan II. Basileios’un Bulgar zaferiyle başkentin sefasına çekildiğini söyleyemeyiz. İmparatorluğun doğu sınırındaki Ermenileri ülkesine kattı, idari bütünlük doğu vilayetlerine de taşındı. Ömrünün son yıllarında olan II. Basileios evlilik yoluyla müttefik kurma yöntemini sürdürdü. Bir kızını da III. Otto’ya vermek istemişti ama Batı Hıristiyanlığının hamisi olan III. Otto’nun erken ölümüyle bu ittifak kurulamadan kaldı. Oysa babası II. Otto ile İmparator II. Basileios’un amcası I. İoannis Çimiskes arasında böyle bir bağ kurulmuştu. I. İoannis Çimiskes’in kızı, İmaparator II. Basileios’un kuzeni Prenses Teofanu II. Otto ile evlendirilmişti. Var olan ilişkiler devam ettirilmek isteniyordu. İkili arasındaki ittifak sadece bir siyasi proje değildi, aynı zamanda batı ve doğu Hıristiyanlığını da birleştirecek dini bir hedefti. Ölünceye kadar siyasetten uzaklaşmayan II. Basileios en son, doğudaki Araplara karşı bir sefer planlamaya girişmişti. Ancak 1025’te öldüğünce bu planları da yarıda kalmıştı. Savaşlar, katliamlar ve isyanlarla dolu ömrünü tamamlandığında arkasında zaferlerle dolu bir miras bırakmıştı. Tebaasını birleştirmek ve toplumsal tabanını genişletmek için yürüttüğü ekonomik reformları ve barışçıl siyaseti askeri seferlerinin ve acımasız katliamlarının gölgesinde kalmıştır. II. Basileios öldüğünde ne kurduğu ittifaklar ne de kurduğu sert düzen kaybol istikrarı sürdürmeye yetmedi, onun ardından İmparatorluk hızla kaosa sürüklendi.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

1. Alexander A. Vasiliev, Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev: Tevabil Alkaç, İstanbul: Alfa, 2016.

2. Cyril Mango, Bizans: Yeni Roma İmparatorluğu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.

3. Mustafa Daş, Bizans İmparatorluğu Tarihi, İstanbul: Selenge, 2021.

4. Semavi Eyice, Yabancıların Gözüyle Bizans İstanbul’u, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.

5. Timothy E. Gregory, Bizans Tarihi, Çev: Esra Ermert, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.

Asurluların Son Büyük Kralı Asurbanipal ve Kütüphanesi

2024-08-15T01:39:00.000-07:00

Asurluları yeniden canlandırmasına rağmen kendisinden sonra var olmayacak bir mirası yaratmıştı. Üyesi olduğu hanedan içinde onun kadar uzun süre taht sırası bekleyen yoktu. Onca yıl bekledikten sonra atalarının zenginliğini yeniden kazanması gerekecekti. Ninova’da bulunan kütüphane kayıtlarında adı Asurluların son büyük kralı olarak kaydedilmişti. Onun hükümdarlığı zamanında Asurlular en büyük sınırlarına ulaşmıştı. Onun yaşadığı dönemdeki en güçlü insan olduğuna inanılıyordu. Fırat nehrinin eteklerinde yeşerttiği büyük imparatorluğu Antik dünyanın neredeyse tamamında kendisini göstermişti. Güneşin batmadığı bir ülkeden bahsedebilecek tek kişi oydu. Çok çeşitli ve çok dilli bir ülkeyi elleriyle inşa etmişti. Nil deltasının verimli düzlüklerinden Anadolu steplerine, Basra körfezinden Zagros dağlarının eteklerine kadar büyük bir imparatorluk inşa etmiştir.

Rakip veliahtlar karşısında kendisini daha büyük görmesine rağmen ondan büyükleri de vardı. Büyük abisi, babası tarafından Babil kralı ilan edilmişti, zira üvey abisinin annesi Babilliydi. Asurbanipal’in Asur ülkesine veliaht ilan edilmesinin sebebi, onun annesinin Asur kökenli olmasıdır. Böylece iki kardeşin babası Asarhaddon, ülkesini Babil ve Asur olarak oğulları arasında ikiye de bölmüş oluyordu. Bu ayrımın öyle keskin bir hal almasını istiyordu ki, Asarhaddon ölümünden sonra eyalet ve vasal kralların yer değiştirmesini engellemek için yemin ettirmişti. Asırlar süren Babil ve Asur rekabetini bitirmekti Asarhaddon’un amacı; savaşlardan, talanlardan ve yağmalardan artık usanmıştı. Yine de bu arzusunu gerçekleştiremeyecekti, kadim kent Babil onun istediği gibi savaşlardan yoksun kalamamıştı. Karmaşaya dönen bürokratik sorunlarla boğuşan Asurbanipal, yine yönünü Babil’e çevirmişti. Yazıcılığı ve iç içe geçen kamusallığıyla Babil, Asur politikasını darmadağın etmişti. Yine de Asurbanipal, bu sorunları, yeni bir Mısır seferiyle alt etmek istemişti. Teb’e çekilmek zorunda kalan Mısır güçlerinin boşalttığı Memfis kenti ve Nil deltası Asurlular tarafından ele geçirilmişti. Dört yılın ardından Asurlular, Firavun’un oturduğu Teb’e de girip yağmalamıştı. Asurlular yağmaladıkları Mısır’ı on altı yıl boyunca yönetmişti.

Asurbanipal Mısır’da iken, Kimmerler de Anadolu’ya girmişti. Öteden beri Batı’daki siyasal boşluktan yararlanan Kimmerler artık Anadolu’nun içlerine doğru ilerlemekteydi. Kimmerler Anadolu’ya yerleştikçe, yerel siyasetin de bir parçası olmaya başlamışlardı. Kimi zaman Asur ile ittifak halinde, kimi zaman ise karşıt olarak siyasal konumlarını belirliyorlardı. Asurbanipal ile Kimmer kralı arasındaki bir anlaşmanın bozulması ise, Asur metinlerinde tanrısal bir gazabın nedeni olarak gösterilmiştir. Strabon ise bunu reddetmiş ve Asurbanipal’in rakibi Tugdamme’nin savaş meydanında öldüğünü söylemiştir. Ancak Kimmerlerin Anadolu’ya giderek yerleşmesi ve bölge krallıklarıyla anlaşmalar imzalaması, Asurbanipal’in egemenliğini Mısır’a doğru çektiğini göstermektedir. Asurbanipal, küçülen bir imparatorluğun hamisidir artık. Atalarının mirası olan Anadolu artık yönetiminden çıkmıştır. Öte yandan, Anadolu’nun batısındaki gelişmelerle tezat bir şekilde, Asurbanipal’in idaresi Urartular ile daha yakın temas içindedir. Urartu kralı II. Rusa, gönderdiği bir diplomatik heyet ile Asurbanipal’e saygılarını sunmuş ve iki ülke arasında barışı mümkün kılmıştır. Barış için Urartu kralı II. Rusa’nın Asurbanipal’le olan teması Urartuların tarihteki yerini belirginleştirir. Tarihte, bu noktadan sonra Urartuların izi giderek azalmaktadır. Ancak Urartular gibi Asur kralı da atalarının şaşalı zamanlarının sonuna gelmektedir. Anadolu’dan giderek uzaklaşan Asur hâkimiyeti, Doğu’da da güzel günler yaşamamaktadır.

Pers platolarındaki Manna, Med ve Elam toplulukları Asur sınırlarını yıpratıyordu. Asurbanipal, yıllıklarında çok çok Elamlara karşı gerçekleştirilen askerî başarılardan bahsetmektedir. Askerî başarılardan sonra barış dönemi hüküm sürmüş, Asurbanipal büyük bir imparator olarak Elamlara maddi destek de sağlamıştır. Hatta Asurbanipal kuraklıktan ekinleri yanan Elamlılara buğday desteği sağlamış ve aç kalan Elam köylülerine Asur topraklarına yerleşme izni dahi verilmiştir. Ancak bu iki devlet arasındaki barış havası kısa sürmüş; Asurbanipal Mısır’daki sorunlarla uğraşırken, Elam Babil ile ittifak kurup bir kez daha baş kaldırmıştır. Ancak Asurbanipal’in kaydettiklerine göre, Elam tanrının gazabına uğramış ve “şeytan suretindeki” Teumman Elam tahtını ele geçirmiştir. Ancak Elam tahtına oturan Teumman da Asurlulara bağlı kalmayınca, Asurbanipal yeniden yürümek zorunda kalmıştır. Teumman güçleriyle Tel Taba denilen mevkide karşı karşıya gelen Asur ordusu Elam ordusunu yenmiş, Teumman’ı öldürmüş ve kesik başını kent kapısına asmıştır. Elam tahtına Asur yanlısı bir yönetim atayan Asurbanipal, Elam ülkesini de iki eyalete ayırmıştır. Asur egemenliği altındaki Elam toprakları Medler tarafından ele geçirilene kadar bu yönetim şekli devam etmiştir.

“Ben Asurbanipal, Belit ve Asıtr'uıı yarattığı, sarayın en büyük veliahdı, Asur ve Sin, en eski günlerden itibaren o dahaannesinin karnındayken Asur hükümdarlığı için onun ismini çağırdılar; Şamaş, Adad ve İştar'ın değiştirilmesi imkânsız kararlarıyla onun hâkimiyetini emrettiler”

Asurbanipal’in, babasının vasiyetine rağmen Babil hükümdarı olan abisi Şamaş-şuma-ukin ile arasında bir sürtüşme de vardır. Şamaş-şuma-ukin daha önce Babil’i yağmalayan Asurlu atalarının götürdüğü Marduk heykelini yirmi yıl sonra başında bulunduğu ülkeye geri götürmüştür. Bu davranış, Asurbanipal tarafından bir başkaldırı eylemi olarak yorumlanmıştır. Asurbanipal, Babil’in öteden beri düşmanı olan devletlerle ittifak kurarak yeni bir siyaset belirlemektedir. Arap çöllerinden Anadolu platolarına kadar Asurbanipal’in Babil’e hücum edeceğini duymayan kimse kalmamıştır. İki yıl süren çatışmaların sonunda, Asurbanipal Babil’in surların çevreleyebilmişti. Kentin dış dünya ile ilişkisini tümüyle kesen Asurbanipal’in kuşatması tam iki yıl sürmüştür. Hastalıklar, açlık ve hatta yamyamlıkla baş etmek zorunda kalan Babil halkı, kentin sokaklarındaki cesetlerden yürüyemez olmuştu. Asurbanipal’in abisi Şamaş-şuma-ukin artık daha fazla dayanamayacağını anladığında, tüm maiyetiyle birlikte kendisini sarayda aleve vermiştir. Kente giren Asurbanipal’in askerleri Babil’den geri kalanları günlerce yağmalamıştı. Asurbanipal, düşmanlarının dillerini koparmakla ve tümüyle yok etmekle övünüyordu.

Çağlar Boyunca Asur Haritası

Babil’in düşmesi Asurbanipal’in işlerini tümüyle kolaylaştırmadı. Ülkesinin doğu sınırlarını koruma altına almış olsa da, kültürel olarak Babil’in etkisini tümüyle yok edememiştir. Babil artık bir askerî ya da siyasî muhalefet merkezi değildir, ama dinî ve kültürel olarak yıkıcı etkileri daha onlarca yıl sürecektir. Babil’i fetheden Asurbanipal büyük bir komutandır; ancak sanata ve bilime olan düşkünlüğünü de yıllıklarında kaydetmiştir. Atalarından daha bilgili ve sanata daha meyilli olduğunu iddia etmiştir. Astronomiye, geometriye, coğrafyaya ve matematiğe olan merakını açıkça dile getirmiştir. Hatta Tufan’dan önceki dönemlere ait arkeolojik kalıntıları dahi incelediğini söyleyerek, belki de tarihin ilk arkeoloğu unvana sahip çıkmıştır. Dil bilmektedir. Okuyup yazabilmektedir. İdaresi altındaki kentleri imar etmiştir; mimariye ve kent idaresine de zaman ayırmıştır. Öte yandan, onu diğer tüm kadim krallardan ayıran şey ise sahip olduğu hacimli kütüphanedir. Kendi adını taşıyan kütüphanesi günümüzde anladığımız anlamıyla tam bir kütüphanedir. Hatta onun kütüphane sahibi olduğu kaydedilen ilk kişi olduğunu dahi söyleyebiliriz. Asur ülkesinin hükümdarı Asurbanipal o zamana kadar yazılan edebiyat, din, siyaset, astronomi ve tıp alanına giren tüm yazılanları bir araya getirmeye çalışmıştı. Kütüphanesinde hiç şüphesiz felsefe, matematik ve astrolojiye dair yazılmış en eski yazılar da vardı. Öyle ki, Gılgamış’a dair en eski kanıtlar onun kütüphanesinde bulunuyordu.

Asurbanipal’in entelektüel merakının, babası Asarhaddon’dan kaynaklandığı düşünülmektedir. Büyü ve astronomi meraklısı Asarhaddon eski ritüelleri, gelecek okumaları ve görüleri bir araya getirmek istiyordu; özel görevlendirdiği ulaklar Mezopotamya’daki tapınakları dolaşmıştı. Babil’i ele geçirdiğinde, Babil’deki yazıcılık geleneği de işini kolaylaştırmıştır. Buradaki kütüphane ve koleksiyonlardan çokça yararlanmıştı. Esir ettiği soylulara eski kitapları kopyalattı. Esir altına alınan vasallar, asiller ve rahipler ellerindeki kütüphaneleri teslim etmeden, tercüme etmeden ya da vermek zorunda bırakılmadan öldürülmüyordu. Asurbanipal fethettiği tüm ülkelerden tabletler topluyor ve bununla da övünüyordu. Atalarından ve seleflerinden daha fazla tablet yazma sanatına kendisini yakın hissediyordu. Tabletlerin her türünden yazdığını, sıraladığını, tamir ettirdiğini ve kendi sarayında muhafaza altına aldığını iddia ediyordu. Asurbanipal kimsenin yapmadığı bir işe girişmişti. Onun bu tutkusu sayesinde Babil ve Asur tarihinin dinî, siyasî, edebî ve bilimsel metinleri ele geçirilmiştir. Tarihi bir kentin kadim anlatıları, bu tutkulu kralın kütüphanesiyle günümüze kadar ulaşılmıştır.

Ninova'daki Ashurbanipal Kütüphanesi

Asurbanipal egemenliği süresince sayısız insanın canını almış, etrafındaki tüm etkilere rağmen sınırlarını koruyabilmiştir. Böylece de diğer Asur hükümdarları arasında kendisine, gurur duyulan bir yer edinmiştir. Atalarının önce kazanıp sonra da ellerinden çıkardığı Mısır’ı yeniden Asur idaresi altına alabilmiştir. Babasının vasiyetine rağmen Babil’deki abisinin idaresini sonlandırmış, buradaki siyasî ve askerî muhalefeti susturmuştur. Ülkesini tehdit eden Elam sorununu çözmüş, ama ülkesine giren Kimmerleri engelleyememiş ve o kadar da güçlü olmadığını göstermiştir.

Mısır uzaktır, her an elden çıkabilecek kadar hassas bir idaredir ve elde tutması oldukça pahalı bir yerdir. Ancak sürekli yapılan askerî seferlerin maliyeti oldukça yüksektir. Paralı askerlerin Asur maliyesine olan yükü, her geçen gün daha da büyümektedir. Öte yandan, Asur devletine gelen göçebelerin sayısı da artmaktadır. Asur’un artan siyasal egemenliği ise düşmanlarının artmasına yol açmıştır. Artan siyasal rekabet ve artan zenginliğinin yarattığı kıskançlık Asurbanipal’in rakiplerinin de bir araya gelmesini kolaylaştırmıştır. Asurbanipal’in Babil’e yaptığı acımasız kuşatma ve bir araya getirdiği muhteşem kütüphane, onun en büyük mirası olmuştur. Kütüphanesi, günümüzün sıradan insanlarının kadim bilgeliğe ulaşmasına imkân tanımıştır.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

Josef Wiesehöfer, Antik Pers Tarihi, Çev: Mehmet Ali İnci, İstanbul: Telos Yayıncılık, 2002

L. Gürkan Gökçek, Asurlular, Ankara: Bilgin Kültür Sanat, 2015.

Emre Erten, Antik Yazarlarda Bir Assur Kraliçesi: Semiramis, İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, 2018: I, s. 66-116.

C. W. Ceram, Tanrıların Vatanı Anadolu, Çev: Esar Nermi Erendor, İstanbul: Remzi Kitabevi, 2008.

Füruzan Kınal, Eski Mezopotamya Tarihi, Ankara: DTCF Yayınları, 1983.

Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.

İlk Öğretmen Aristoteles ve Düşün Dünyamıza Etkileri

2023-11-17T01:51:00.000-08:00

Yunan dünyasının ünlü felsefecisi ve çok yönlü düşünürü Aristoteles yaşadığı dönemde üne kavuşmuştur. Antik çağlarda ünü kulaktan kulağa yayılmış, sadece yöresinde değil, okuyan yazan her kesimden insanın tanıdığı, en azından adını duyduğu, felsefi sorularından ya da onlara getirdiği açıklamalardan haberdar olduğu bu kişinin adı günümüze kadar ulaşmıştır. Henüz bilimlerin birbirinden ayrılmadığı bir çağda, neredeyse bilimin her alanıyla ilgili soruları gündemine almış, yanıtlar aramış ve araştırmalar yapmıştır. Batı kültürünü oluşturan kadim öğretilerin yaratıcılarından biri olmasının yanında, geliştirdiği düşünme biçimi ve yöntemleriyle de adını altın harflerle tarihe kazımıştır. Platon’un öğrencisi, Büyük İskender’in öğretmeni ve Skolastik düşüncenin babasıdır. Yaşamına dair bildiklerimiz oldukça kısıtlı olsa da Müslümanlar için “ilk öğretmen”dir. Ortaçağ teologlarının en ünlüsü Thomas Aquinas için, onu sadece “feylesof” olarak anmak yeterlidir. Düşünce tarihindeki yeri tek ve doldurulamazdır. Peltek, leylek bacaklı, küçük gözlü, düzgün giyimli ve yüzükleriyle dikkat çeken bu adamın yaşamına baktığımızda etkisinin, görüntüsünden büyük olduğunu görürüz.

Selanik yakınlarındaki Stageira kasabasında doğan Aristoteles’in babası Nikomakhos, Makedon Kralı III. Amyntas’ın hekimi olarak çalışmaktadır. Erken yaşta ebeveynlerini kaybeden babasının çalıştığı Makedon hanedanının yanında büyütülmüş, ilk bilimsel merakını Makedon krallarını yetiştiren âlimler ile beslemiştir. Yetişkin olduğunda ise Atina’ya, ünü Makedonya’ya kadar gelen Platon’un akademisine katılmak için yola çıkmıştır. Akademiye girdiğinde Atina’da yirmi yıl kalacağını tahmin ediyor muydu bilmiyoruz. Ancak Platon’un akademisini, en iyi öğrencisi olan Aristoteles yerine yeğeni Ksenokrates’e bırakacağını öğrenince okulu da kenti de terk etmiştir. Diogenes Laertios’un da dediği gibi, Aristoteles “yeni doğan bir tayın anasını tekmelemesi gibi” Platon’u terk etmiş ve kendi yolunu aramıştır. Önce Küçük Asya’da bir süre dolanmış, sonra da aşkı bulup evlendiği Midilli’de iken Makedon Kralı II. Filip tarafından saraya davet edilmiştir. Kral, ünlü düşünürden oğlu İskender’in öğretmeni olmasını istemiştir. Saray’daki öğretmenliği boyunca, sadece ileride “Büyük” sıfatıyla nitelenecek İskender değil, aynı zamanda Ptolemaios ve Cassander gibi hükümdarlar da onun tedrisatından geçmiştir.

Aristoteles’in en verimli çağı, öğretmenliği bırakıp Atina’ya dönmesiyle başlar. Bu kez Atina’da eski okuluna dönmez, yeni bir okul açar, adı da Lyceum’dur ve en az Platon’un Akademisi kadar etkili olur. Öyle ki, dilimizdeki lisenin etimolojik kökeni de bu okuldur. Aristoteles, okulun yanı sıra yazma işine de en çok bu dönemde ağırlık vermiştir. Yüzyıllar içinde yazmaları binlerce kez çoğaltılmış, şerh edilmiş ve milyonlarca insana ulaşmıştır. Mantık, Metafizik, Müzik, Matematik, Fizik, Biyoloji, Botanik, Etik, Siyaset, Tarım, Tıp ve Tiyatro gibi onlarca konu başlığında binlerce sayfa yazı kaleme almıştır. Bu yazdıklarının büyük bir bölümü ise öğrencileri için oluşturulan metinlerdir, yine de, günümüzde dahi felsefecilerin ve düşün insanlarının ilgisini çekmektedir. Ancak uzun yıllar Aristoteles’in yakın ilişkide bulunduğu Makedon hanedanlığında işler değişince, Atina’daki işler de karışmıştır. İskender’in ölümünden sonra, Atina’daki Aristoteles’in öğrencilerine dinsizliği aşıladığı söylentileri ayyuka çıkmıştır. Aristoteles, Atinalıların bir kez daha felsefeyi mahkûm etmesini istemediğinden, kendisi hakkındaki söylentiler nedeniyle kenti bir kez daha terk eder ve ölene kadar yaşayacağı Khalkis’e çekilir. Aynı yıl çok geçmeden burada ölümle yüzleşir, karısının yanına gömülmek üzere vasiyetini bırakıp bu dünyayı terk eder.

“Evrenin durumu, özgür insanların kesinlikle en ufak bir şekilde

keyiflerine göre hareket etmedikleri, tersine onların bütün

eylemlerinin veya hiç olmazsa onların en büyük bölümünün

düzenli olduğu bir evin durumuna benzer.”

(Aristoteles, Metafizik, XII:25)

Aristoteles gelmiş geçmiş en verimli düşünürlerden birisidir, görüşlerini bir çırpıda açıklamak, düşüncelerini bir başlıkta özetlemek neredeyse imkânsızdır. Tüm bunlara rağmen Diogenes Laertios’a göre sekiz Aristoteles’ten bahsedilebilir; birincisi filozof, ikincisi devlet adamı, üçüncüsü İlyada yorumcusu, dördüncüsü karşıt yazılar kaleme alan bir hatip, beşincisi Mythos takma adını kullanan bir öğrenci, altıncısı şiirler yorumlayan bir Kyreneli, yedincisi beden eğitimi öğretmeni, sekizincisi ve sonuncusu ise teknik eserler veren adı duyulmamış bir gramerci olandır. Dediğimiz gibi Aristoteles, İslam dünyasında en iyi bilinen ve hakkında en çok konuşulan ve yazılan filozofların başında gelmektedir. Etkisi öyle büyüktür ki, en büyük İslam düşünür ve filozofu İbni Rüşd’ün en büyük başarısı Aristoteles yorumudur. Hakeza, İslam dünyasında felsefenin en büyük düşmanı olan Gazzali’nin de aklına filozof denilince Aristoteles’ten başkası gelmez. Bu büyük öneme rağmen Aristoteles’in eserleri Ortaçağ’ın ortalarına kadar unutulmuş gibidir; dokuzuncu yüzyılda Süryanice ve Yunanca’dan Arapça’ya, iki yüzyıl içinde de Arapça’dan Latin dillerine aktarılmış ve Batılılar tarafından bir kez daha, hiç duyulmamışçasına yeniden keşfedilmiştir.

Aristoteles’in düşünce dünyasını anlamak, Platon ile ilişkisini anlamak ile başlar. Ancak bu, belki de, düşünce tarihinin en karmaşık ve anlaşılması en zor ilişkilerinden birisidir. Aristoteles, Platon’un okulundan ayrılmış olsa da izini takip etmeyi sürdürür, onun söylemlerinden yola çıkar ve düşüncelerini geliştirir, eleştirir ve yenileriyle değiştirir. Aristoteles’e göre, doğada hiçbir şey gelişigüzel bulunmaz, her şeyin bir amacı bulunur ve doğadaki tüm süreçler bir amaca hizmet ederler. Doğa Tanrısal bir biçim ile düzenlenmiş olduğundan, her şey bir amaca yönelmiş bulunmaktadır. Aristoteles için nedensellik her şeyden önce gelmektedir. Aristoteles determinizme karşıdır. Eserlerinde gösterdiği gibi sanat ve doğa, her ikisinin de düzen ve yetkinliğe doğru bir ilerleme olmaları anlamında birbirlerine de benzemektedir. Aristoteles’e göre sanatın amacı doğayı ve doğal süreçleri taklit etmektir. O, sanatın doğanın işleyişini ve eserlerini daha ileriye taşıyacağına inanmıştır. Aristoteles doğada, düşünde ve sanatta ilerleme ve gelişmenin ancak bir amaca yönelmeyle mümkün olabileceğine inanmaktadır. Platon gibi Sokratik kökenleri, Aristoteles’in de aynı tavrı sergilemesine yol açmaktadır. Erdem, etik ve yetkinlik arayışları bu isimlerin görüşlerini birleştirmektedir. Ancak Aristoteles bu noktadan sonra hocalarından ayrılır, bambaşka bir yöne doğru yolunu çevirir.

Aristoteles’in gerçekçiliği, onun idealara ya da mükemmel formlara eşitleme istencine kesinlikle karşı çıkmaktadır. Gerçekten var olan her ne ise önümüzdeki dünyadır. Aristoteles’e göre, ideaların değişimi ve ilerlemeyi açıklaması mümkün değildir. Aristoteles yaşamı boyunca Platon’un İdealarının temel gerçeklikler olmadığı yönündeki kanaatini hiç değiştirmedi. Karşı çıktığı hocası Platon mükemmeliyetçi, öte dünyacı ve idealist bir yerde duruyorken, Aristoteles daha gerçekçi ve dolayısıyla pratik ve ampirik yaklaşımı benimseyen bir kişiydi. Platon ideal cisimlerin bilimi olan Matematik ile uğraşırken, Aristoteles bu dünyanın varlıklarını incelemek için daha gerçekçi bir yol seçmiş ve Biyoloji üzerinde durmuştur. Buradan yola çıkan Aristoteles, ideal devletin nasıl olması gerektiği problemiyle hiçbir zaman uğraşmadan, var olan yüz fiili devleti dikkatle analiz eder ve mevcut koşullar altında hangi devletin daha iyi olacağını anlamaya çalışır. Aristoteles ampirik, tedbiri elden bırakmayan bir şüpheci ve yazdıklarında eleştirel yanı göz ardı etmeyen, bir konuda karar vermeden önce tüm olguları ve görüşleri hesaba katan özenli bir filozoftur.

İskender ve Aristoteles, Kaynak: J. L. G. Ferris 1895

Aristoteles biyolojiden gelmektedir, dış dünyayı gözlemlemekle işe başlamıştır. Her şeyi sınıflandırır; iyiden kötüye, yukarıdan aşağıya doğru düşüncelerini sıralamaktadır. Böyle olunca, idealardan olmasa da, üstte olanlar ile altta olanlar arasında bir fark görmektedir. Onun için uygarlık, insanlar politik olduğunda başlar. İyi bir insan, bir kente yurttaş olduğunda mümkündür. Aristoteles’in etik kuramı ise, işte özgür yurttaşlar topluluğu için yazılmıştır. O, imtiyazlı bir sınıfın erdemini ve onların ayrıcalıklı mutluluğuna giden bir kuramı geliştirmek ile ilgilenmiştir. Aristoteles böylece, bir erdemin ve erdemli görülen bir eylemin ya da etkinlik tarzını tanımlayan şeyin akıl olduğunu söylemektedir. Ona göre erdemli bir insan, eylemleri üzerinde enine boyuna düşünerek vakit kaybetmemelidir. Cesur bir insan kendiliğinden cesur davranır; cömert bir kişi de nasıl cömertlik edeceği üzerinde kafa yormadan zaten cömerttir. Bir kişinin durup da bu tür eylemler üzerinde düşünmesi, nasıl cesur ya da cömert olunur diye sorması ya da böyle olup olmamak gerektiğini sorması, onun cesur ya da cömert veya en azından yeterince erdemli olmadığı anlamına gelir. Aristoteles düşünmenin değil eylemin öğretmenidir, düşünmeyi değil harekete geçmeyi salık vermektedir.

Aristoteles, daha sonra farklı siyasî yönetim biçimlerini ele almıştır. Bu yönetim biçimleri temelde üçe ayrılır: Bir devlet tek bir kişi, birkaç kişi ya da çoğunluk tarafından yönetilebilir. Bu yönetim biçimlerinin her birisinin bir iyi, bir de kötü biçimleri vardır. Bir kişi tek başına bir devleti yönetirken iyi bir yönetim tarzı geliştirirse Monarşi, kötü bir yönetim tarzı geliştirirse Tiranlık kurar. Yönetenlerin birkaç kişiden oluştuğu yönetim biçiminde işler yolunda ise Aristokrasi vardır, ama işler bozulmuşsa bunun adı Oligarşi olur. Çoğunluk idaresi genelin yararına ise Politeia’dır, çoğunluğun yararına ise Demokrasi’dir. Sosyal bilimlerde siyasî yönetim biçimlerini sınıflandırma geleneği Aristoteles’ten gelmektedir. Onun ardından gelen neredeyse tüm düşünürler, siyasî yönetim biçimlerini iyi ya da kötü olarak anlamlı kılacak bir sınıflandırmaya gayret göstermişlerdir. Hem Aristoteles hem de Platon için, bütün insanların eşit olması düşüncesi, kabul edilemez bir durumdur. Onun gözünde, güç dengesini elinde tutanın orta sınıf olduğu bir devlettir. İncelediği devletlerin büyük bir kısmı içinde en iyi politik yapının cumhuriyet olduğunu gören Aristoteles’e göre, onu gerçek anlamda uygulayabilen çok az devlet vardır. Aristoteles bunun nedenini ise genellikle yönetim biçimlerinde bozulma eğiliminin olmasına bağlamaktadır. O ise çoğunluğun egemenliği ile azınlığın hükümranlığı arasında bir dengeyi arzulamaktadır; zenginler ile yoksulların arasında bir tür adaletli dengenin hayata geçirildiği bir politik yapı, Cumhuriyet ile kurulabilecektir.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kapak Görsel Kaynağı: Jusepe de Ribera, 1637.

Kaynaklar:

Aristoteles, Metafizik, Çev: Ahmet Arslan, İstanbul: Sosyal Yayınları, 1996.

Egon Friedell, Antik Yunan’ın Kültür Tarihi, Ankara: Dosta Kitabevi, 1999.

Nigel Rodgers, Antik Yunan, Çev: Ü. E. Uysal, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.

Oğuz Tekin, Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş, İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.

Tek Tanrılı İnancın Fikir Babası: "Akhenaton"

2023-07-21T03:52:00.004-07:00

Çoğunlukla tektanrıcılığın tarihi Yahudilerle başlatılır. Yahudilerden önce tek bir tanrıya inanan ve tebaasına tek-tanrıyı baskılayan Akenaton ise gelenekte bir muarız, bir istisna olarak algılanır. İstisnalara şerh düşmesiyle ünlenen Freud ise, Musa ile Akenaton arasında bariz bağlantı kurmaktadır. Akenaton, öteden beri çoktanrıcılık ile anılan Mısır geleneğini tek başına yıkmaya çalışan, zamanından önce öten bir horoz gibidir. Zaten yaptıkları da kendisinden sonra, kendi halkı ve taraftarları tarafından unutulmuş, hatta tarihten silinmesi için özel bir gayret sarf edilmiştir. IV. Amenhotep olarak bilinen Akenaton, kadim Mısır’ın on sekizinci hanedanının onuncu kralıdır. Ölümünden sonra heykelleri yıkılmış, abideleri eritilmiş ve adı resmî krallar listesinden silinmiştir. Böyle olunca Akenaton’un tarihten silinmek istenen ilk idareci olmuştur. Yine de yirminci yüzyılda Mısırbilimcilerin keşfiyle tümüyle unutturulamadığı da anlaşılmıştır. IV. Amenhotep tahta geçtikten sonra beşinci senesinde adını Akenaton olarak değiştirmiştir. Adından Amon’u çıkarmış ve Aten (Aton)’u yerleştirmiştir. Artık devletin dini Atenizm’dir ve kendisine verdiği isim Akenaton da Aten’in Hizmetkârı anlamına gelmektedir. Hizmetinde olduğu bu tek tanrı için, Mısır’ın tüm tanrılarını unutturmak istemiştir; tüm Mısır ve ardılı olan krallar -tabii bu krallar da tanrıydı- onu unutmak ve unutturmak içinse her şeyi denemiştirler.

Başaramadılar ama olsundu. Akenaton’un kendisi unutulmaz bir değişimi başarmıştı. Din değiştirmenin, insanların inançlarını baskılamanın, kendi inancını başka inançlar üzerinde görmenin ilk örneğini sergilemişti diyebiliriz. Aile hiyeroglifleriyle akla kazınan Akenaton, çok sayıda evlilikten çok sayıda çocuk yapmıştı. En ünlü karısı Nefertiti’ydi. Tek karısı o da değildi, çevre kralların ve asil Mısır soylu ailelerin kızlarıyla ve babasının vefatından sonra dul karısıyla evlenmişti. Yedi ya da sekiz çocuğu olmuştur. Onun hakkında bilinen evlilikleri, siyaseti ve dinî seçimleriyle ilgilidir. Gençliği ya da geçmişiyle ilgili bilinenler çok fazla değildir. Babasının ölümüyle tahta geçişi, onu yerinden edip etmediği ya da onunla birlikte kraliyete hâkim olup olmadığı kesin değildir. İster babasıyla ister kendi başına olsun, iktidarının ilk döneminde onu ünlendiren icraatlarına henüz girişmemiştir. Yani hemen Mısır’ın kadim inançlarını terk etmemiş, tek tanrı olarak Aten’e yönelmemiştir. İlk başlarda, Akenaton adını almadan önce, henüz IV. Amenhotep iken, geleneklerini sürdürmüş ve farklı sayıdaki Mısır tanrısına tapınmıştır. Sonra ne olduysa, eskiyi bırakıp yeniye, bir başka ifadeyle geleneği terk edip tek tanrı inancına geçti. Ülkenin başkentini Teb’ten Amarna’ya taşıyarak büyük bir devrim gerçekleştirdi. Bu sadece siyasî bir hamle değil, dinî bir değişimdi.

“Ah ulu Güneş, sizde ısınır, sizden

ilham alırız aşkın, yaşamın, doğumun;

sizin sıcak parlaklığınız ile

her sabah uykumdan uyanırım.”

Kral, bir kentten bir diğer kente geçmedi. Halkı bir yerden bir yere göndermedi. Bir geleneği geride bıraktı, yeni bir dine geçti. IV. Amenhotep aslında babasından devraldığı Karnak’taki başka bir kültün inşasını da sürdürüyordu. Tek bir tanrıya adanmış Amarna onun tek projesi değildi. Hatta Amarna inşa ettirdiği ilk dinî yapılar da değildi, daha önce Mısır’ın başka yerlerinde başka tanrılara adanmış çeşitli dinî yapılar inşa ettirmişti. IV. Amenhotep bu zaman aralığında diğer tanrılar kadar, daha sonra tek tanrı olarak yöneleceği Aten’e dair yapıları da onarmış ve yenilemiştir. Dolayısıyla bu dönemde IV. Amenhotep’in Aten’i sadece Mısır inanç sisteminin bir parçası olarak gördüğü, onu tek tanrı olarak belirgin bir niteliğe oturtmadığı söylenebilir. Öte yandan, IV. Amenhotep’in icraatları bakımından onu farklılaştıran ise onun, geleneksel olarak Firavunların yaşlanınca düzenlediği Heb-Sed bayramını daha erken bir yaşta kutlanmasıydı. Bu durum Mısırbilimciler tarafından IV. Amenhotep’in koltuğunu babasıyla paylaştığı, bu yüzden babası için de Heb-Sed töreni düzenlediği şeklinde yorumlanmıştır. Kimi yorumcular ise geleneklere uymayan bu törenin, IV. Amenhotep’in daha sonra tek tanrı olarak benimseyeceği Aten’e adandığını söylemektedir. Bu törenin çıkış noktasını bilemiyoruz; ancak bu törendeki coşkunun, onu tümüyle Aten’e adanacak bir kenti inşa edebilecek kadar şevk ile doldurduğunu söyleyebiliriz. Nedeni konusunda anlaşamayan Mısırbilimciler, törenin içeriği konusunda hemfikirdir. Törende, katılımcılar sadece tanrı Aten’e yönelmişlerdir. Bu, kadim Mısır’ın geleneklerinde bir kırılma anıdır.

IV. Amenhotep’in bu törenden sonra adını Akenaton (Aton’un Hizmetkârı) olarak değiştirdiği görülmektedir. Tahta oturuşunun beşinci yılında, IV. Amenhotep artık Akenaton olmuştur. Tel el-Amarna’daki yeni başkentinin inşaatı da bu dönemde başlamıştır. Seçtiği yer Mısır’ın kadim başkenti Teb ile aşağı Mısır’ın kadim başkenti Memfis’in tam ortasında, Nil’in doğu kıyısındadır. Burasının en önemli özelliği de daha önce burada kimsenin yaşamaması, hiçbir tanrıya burada inanılmamasıdır. Uzmanlar IV. Amenhotep’in Akenaton olmasını açıklayamadığı gibi, Teb’in bırakılıp Amarna’da yeni bir başkent yapılmasını da anlayamamaktadır. En akla yakın ihtimal, Teb’teki eski dine ait taassubun, yeni bir dinsel kült alanının inşasını imkânsız kılmasıdır. Amarna’da dinî merkezler olduğu gibi hanedan üyelerinin kalabileceği mülkler ve bürokratlar için hazırlanmış kamu binaları da bulunmaktadır. Bu haliyle tam anlamıyla bir başkent olarak planlandığı anlaşılmaktadır. Hızla inşa edilen Amarna’da yaşam da bir o kadar hızlı başlar. Diplomatik ilişkiler, siyasî ve dinî erk sahipleri ve çok sayıda halk yeni başkentte yaşamaya başlamıştır. Adını Akenaton olarak değiştiren firavun IV. Amenhotep, yeni tanrısı Güneş’e adadığı yeni başkentinden ülkesini yönetmeye devam etmiştir.

Yeni başkentin inşası, tek bir tanrının hâkimiyeti ve ülke iç siyasetinin yeniden düzenlenmesi gibi nedenlerle Akenaton’un dışarıdaki rakipleri ve müttefikleriyle olan ilişkileri zayıflamıştı. Çatışmalar azaldığı gibi, ittifaklarla yapılan diplomatik iletişim de zayıflamıştı. Yine de Kenan ülkesi ve Suriye’deki vasallarıyla ilişkilerini sürdürebilmişti. Uzun egemenlik yılları sırasında IV. Amenhotep askerî anlamda tek bir sefer emri vermişti. O da Nil kıyılarında isyanlar çıkaran Nubyalıların bastırılması içindi. Her ne kadar kimi Mısırbilimciler bazı diplomatik yazışmalara bakarak Akenaton’un Suriye üzerine de bir sefer düzenlediğini ileri sürseler de, Akenaton’un çoğunlukla barışçıl bir hükümdar olduğu ve döneminin nispeten durağan olarak nitelenebileceği konusunda bir fikir birliği vardır. Amarna’nın inşası, kentin donatılması ve idarenin buraya taşınmasından sonra Akenaton’un son beş yılına geçilmişti. Bu beş yıl ve kentin kaderine terk edilmesi ise Mısırbilimciler tarafından çözülemeyen bir gizemdir. Amarna’da bulunan hiyerogliflere göre kentte girişilen en son inşa projesi, Akenaton ile ünü kendisini de aşan karısı Nefertiti’yi birlikte gösteren kült alanıdır. Bu alanın yapımının tamamlanmasına Akenaton’un ömrünün yetip yetmediği ise tartışmalıdır. Akenaton’un Mısır halkını döndürmeye çalıştığı Aton ya da Aten adıyla bilinen tanrı her şeyin hâkimi, ezeli ve ebedi olan bir tanrıdır. Akenaton’dan önce de Mısır panteonunda yer bulan bu tanrı iyi ve yücedir. Ancak Teb’in hâkimlerinin sözü daha baskındır. Akenaton’dan sonra Aton unutulacaktır. Aton daha öncesinde Mısır panteonunda kırmızı bir disk bulunan şahin başlı bir adam olarak tasvir edilirken, tek tanrı olarak inanılmaya başlandığında kırmızı diskinin etrafında ışınlar gözlenmeye başlanmıştır.

Kentte yapılan son kült alanının karısıyla kendisine adanmış olması, kimi tarihçiler tarafından ömrünün son yıllarında Akenaton’un iktidarını Nefertiti ile paylaştığının göstergesi olarak yorumlanmıştır. Nihayetinde on yedi yılın sonunda Akenaton’un iktidarı da son bulmuştu. Akenaton’un cenaze törenin yapılıp yapılmadığı, cenazesinin ardından tabutunun neden kırıldığı ve Akenaton’un inançlarının terk edilme hızının ne olduğu hâlâ merak konusudur. Akenaton’un ardından Mısır eski günlerine dönmek için çabaladı; güneşin ışıltılarına eskisi gibi tek başına tapınılmıyordu. Amarna terk edildi, Mısırlılar yeniden Teb’e döndü, hem Akenaton hem de kutsal başkenti olan Amarna gözden düştü, kutsallığı çiğnendi ve zamanla unutuldu. Mısırlılar, Akenaton’un mirasının ardılları tarafından nasıl yağmalandığına, tek tanrısı olan Aten’in bir anda kült alanlarından uzaklaştırıldığına ve kutsal başkenti Amarna’nın kumlar tarafından örtüldüğüne şahit oldular. Belki de Akenaton’un ardından ne yaşandığını en iyi özetleyen olay, oğlunun Tutankhaten (Aten’in yaşayan imgesi) olan adını Tutankhamun (Amon’un yaşayan imgesi) olarak değiştirmesidir. Bu, belki de, tam da Freud’un isteyebileceği türden tarihi bir cevap olabilmiştir.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Kaynaklar:

Albert Champdor, Eski Mısır’ın Ölüler Kitabı, Çev: Suat Tahsuğ, İstanbul: RM Yayınları, 1984.

Ali Narçın, A’dan Z’ye Mısır, İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2013.

Ergun Candan, Antik Mısır Sırları, İstanbul: Sınır Ötesi Yayınları, 2009.

Meryem K. Çifçi, Eski Mısır Dininde Tanrı ve Öte Dünya İnancı, Selçuk Üniversitesi: Yayınlanmamış Yüksek Lisansı, 2010.

W. Max Müller, Mısır Mitolojisi: Tanrılar, Dinler ve Kozmik Mitler, Çev: C. C. Tarımcıoğlu, İstanbul: Maya Kitap, 2020.

Budizm'in Pavlus'u: Aşoka ve Sütunlaşmış İradesi

2023-06-12T00:46:00.004-07:00

Kadim Hind tarihinin kaydedilen en eski hükümdarı olmak için kayalara, tabletlere ve sütunlara adını kazıtmıştı. Maurya hanedanından gelen Aşoka tüm Hind ülkesini kendi egemenliği altında birleştirmişti. Sadece tarih yapmakla değil yaptıklarını yazıya dökmekle de adının unutulmamasını sağlayacak belki de insanlık tarihindeki en eski hükümdarlardan birisi de oydu. Kendi adıyla yazılan sütunlar tüm Hind kıtasına dağıtılmıştı. Yasalarının, inançlarının ve egemenliğinin anlatısı bu sütunlar aracılığıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Adını alt kıtanın tarihine öyle bir kazımıştı ki on dokuzuncu yüzyılda bağımsız bir Hind devleti kurulmak istendiğinde adı akıllara ilk gelen de o oldu. Kendisinden Devanampiya “Tanrıların Sevgilisi” olarak bahsediyordu. İnancını sadece kendisine saklamadı, insanların inancını öğrenmesi için çalıştı, inancının gereklerini yerine getirmeye hep özen gösterdi. Adını da inancını da siyasetini de yazdırdıklarıyla ölümsüzleştirdi. Hem aile üyelerine yeni inancını benimsettirdi hem de onları da diğer halk yığınlarından ayırmayarak adaleti sağlamaya çalıştı.

Henüz kariyerinin başında bir Prens iken isyanlar bastırdı, akıncıların alt kıtaya girmesine engel oldu ve nihayetinde tüm ülkeye hâkim bir yönetici konumuna yükseldi. Genç yaşında bu kadar büyük sorumluluklarını nasıl üstlendiğine dair kesin verilerimiz olmamasına rağmen tüm Hind ülkesini yönettiği bilinen, tarihte adı ilk kaydedilen ilk hükümdar olmuştur. Öteden beri yazıcılık geleneği bulunan Budist kaynaklara göre egemenliğine karşı çıkan kardeşlerini bastıran Aşoka sadece dört yıl taç giyebilmiştir. Yine de kimi araştırmacılar bu hazin öykünün Budistlerin çarpıtması olduğunu da ileri sürmüştür; uzun bir siyasi kariyeri olmasa ardından bu kadar yazılı kaydı bulunması mümkün olmayabilirdi. Aşoka’nın başında bulunduğu Maurya hanedanlığı Hind ülkesinin doğusundaki Kalinga hanedanlığını ele geçirmişti. Bu büyük savaşın acı hatırası Aşoka’nın kazıttığı kitabe ile kaydedilmiştir. Bu savaşta gördüğü acıların Aşoka’nın barışçıl bir öğreti olan Budizm’i kabul etmesine neden olduğu anlaşılmaktadır. Budist tapınaklarını gezerek hacı oldu. Başkenti Pataliputra’ya dönünce büyük bir Budist şenliği düzenledi. Aşoka idaresini bundan sonra yeni inancını yaymak için kullanmıştır. İnsanların okuyup öğrenebilmesi için Budist öğretilerin yazıldığı sütunları Hind ülkesinin dört bir köşesine dağıttı. Bu yazılı sütunları yerel dillerde de yazdırdı. Bugün Afgan olarak bilinen dünyanın en uzak köşelerinde Aramca ve Yunanca hitabelere onun sayesinde ulaşabiliyoruz.

Aşoka idaresini dininin gereklerine göre şekillendirmişti. Hind ülkesinde bundan sonra et yemek ve ahlaksız toplantılara katılmak yasaklanacaktı. İdaresindeki değişimi duyurmak için yakın ve uzak komşularına, müttefiklerine ve adı duyulmamış uzak diyarlara elçiler ve mektuplar gönderdi. İdaresindeki bürokratların doğru yol kurallarını izleyip uyguladıkları denetlemek için rütbeli görevliler dahi atamıştı. Hind ülkesindeki değişim kökten bir hal almıştı. Elbette bu kadar kökten bir değişimin direnç ile karşılaşmaması düşünülemezdi. Dhamma-Mahatmara denilen bu görevliler halka doğru yolu öğretmek ve onların doğru yolda olmasını denetlemek ile görevliydi. Bu özel denetçileri sürekli rapor vermeye zorlamakta ve hatta yemek yerken dahi konuşmaya mecbur kılıyordu. Söz konusu özel görevliler bizatihi Aşoka’nın iradesini yansıtıyordu. Soylular, ruhbanlar ve askerler bu gözlemlerden istisna tutulmamıştı. Hatta Aşoka’nın kendi diktirdiği bir sütuna göre kendi aile üyeleri dahi bu görevliler tarafından denetleniyor ve raporlanıyordu. Kimseye ayrıcalık tanınmamıştı.

“Erdemli işlerin yerine getirilmesi zor bir iştir.

Bunu yapmak isteyenleri zor bir görev beklemektedir.

Kendi çocuklarıma, bu dünyada ve öteki dünyada eksiksiz

bir refah ve mutluluk diliyorum, bu arzuyu tüm insanlık için istiyorum.”

Aşoka Hind tarihinde uzak ülkelere elçiler gönderen ilk ve tek hükümdardı. Yunan ülkesine, Mısır ülkesine, Makedonya’ya, Kyrene’ye gibi batıdaki büyük hükümdarların tümüne Hind elçiler gönderilmişti. Aşoka’nın diplomatik faaliyetleri sadece batıdaki ve dışarıdaki siyasal erk sahipleriyle sınırlandırılmamıştı. Ülke içindeki soylu sınıflara ve güç sahiplerine de görevlendirdiği adamlarını göndermiş, onlara yeni siyasetini ve inancının gereklerini bildirmişti. Tüm bunlar Aşoka’nın dinine olan bağlılığını ve yeni inancına yeni inananlar kazandırma hevesini de göstermektedir. Diplomasi tarihi açısından ise Hind ülkesinin dış dünya ile böyle doğrudan bir temasının daha önce hiç olmamasıdır. Gerçekten de Aşoka ülkesinin elçilerini Yunan ülkesine kadar gönderdiği kaydedilen ilk hükümdardır. Budizm’i Güneydoğu Asya’ya ve Kuzeybatı Hindistan’a taşıyan Aşoka’nın elçileri olmuştur. Budizm onun elçileri sayesinde Asya’nın aşağı kıyılarından yüksek dağlarına olan yayılım alanını İpek Yolu tacirlerine genişletebilmiştir. Bu tacirler ise Budizm’i yerel bir inançtan bir dünya dini olmaya dönüştüren kişiler olacaktır. Ancak onun inancı konusundaki bu coşkun tavrı idareciliğini aksatmasına neden olmuyordu. Her ne kadar inancını Kalinga ile yaptığı savaşın acısıyla elde etmiş olsa da bu ülke üzerindeki siyasetini de yumuşatmadı, baskısını sürdürdü.

Aşoka taşlara ve sütunlara yazdıklarıyla ülkesini nasıl yönettiğini de açıklamıştır. Koca bir alt kıta olan Hind ülkesinin idari yapısı Aşoka’nın yazdıklarıyla ilk kez açıklanmaktadır. Vali olarak atadığı dört oğlunu geleceğin hükümdarları olarak yetiştirmektedir. Her valilik bölgesi ise kendi içinde beşe ayrılmaktadır. Yargıçları, katipleri ve vergi memurlarıyla her bölge modern devletleri andıran teşkilatlara sahiptir. Aşoka’nın yasalarını, egemenliğini ve idaresini yazıtlarla duyurması o kadar keskindir ki bu yazıtların olmadığı Hind alt kıtasındaki kimi yerlerin aslında onun egemenliği altında olmadığı dahi iddia edilmiştir. Aşoka’dan kaçanlar ve Aşoka’yla mücadele etmeye cesaret edemeyenler ise Aşoka’nın kitabelerinin, sütunlarının ve yazıtlarının olmadığı boşluklara kaçmaya çalışıyorlardı. Hatta Aşoka’nın kendisi dahi bu boşlukları alanları ve henüz yazıtlarının ulaşamadığı toplulukları kaydetmiş olması büyük bir tarih yazıcılığı başarısıdır. Aşoka tüm bu boşlukları doldurma ve tüm Hind kabilelerine hitap edebilme iddiasına sahipti. Bu yazıtları okuyanların bu kayıt altına alınanlara günümüzde dahi şaşırması bundandır. Aşoka kendisinin ulaşamadığı kişilere dahi ulaşmaya çalışan ilk sosyal fenomendir.

Aşoka'nun Budha'nın doğum yerine koyduğu
sütun ve adak noktası: Lumbini, Nepal

Aşoka gözünü kan bürümüş, savaşlardan kaçınmayan ve sürekli topraklarını genişleten büyük bir fatih olmanın nihai olarak kendisine zarar vereceğini keşfeden ilk büyük hükümdardı. Yine de böyle birisiydi, büyük topraklara hükmetti, ama yaşadıkları onu daha barışçıl bir inanca sevk etti, en azından kendisini tarihe böyle kaydettirdi. Sadece bir asker olarak ülkesini yönetmedi, halkı ezip kanlı bir egemenlik kurmamıştı. Kendi kayıtlarının samimiyetle yazılmış bir iç dökümü olduğunun kabul edersek, yaşadığı dinsel uyanma ile idaresini askeri tedbirlere değil yaptığı yasalara dayandırmayı seçmiştir. Meşruiyetini sadece bilek gücüne dayandırmanın onun inancına ters düşmüş olması adaletli ve yasal bir idareyi kurma gayesini açıklamamıza imkân tanımaktadır. Kendisine bir doğru yol belirlemişti, kimi araştırmacılar onun seçtiği bu yol doğrudan Budizm ile bağlantılı olmadığını da ileri sürmüştür. Zira idaresinde sadece Budistler değil Brahminler ile Acivikas takipçileri de vardı. Siyaseten o zamanın en organize topluluğu olan Budizm’i kullanmış da olabilir. Nihayetinde de inançlarına uygun olduğunu iddia ettiği bir yönetim kurmuştu. Ahlaken düzgün çalışan bir idare için adaleti sağlamayan çalışan güçlü bir hükümdardı. Kendisinden sonra Hind ülkesi yeniden bölündü ve güçlü kraliyet geleneği Türklerin alt kıtaya gelmesine kadar bir daha güçlenememişti.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Görsel Kaynak:

Lionel Wijesiri, Daily News, 27 Haz. 2018, (link)

Yararlanılan Kaynaklar:

Émile Durkheim, Dinsel Yaşamın İlk Biçimleri. Çev: Ö. Ozankaya, İstanbul: Cem Yayınlar, 2010.

Mircea Eliade, Dinsel İnançlar Tarihi, 3 Cilt, Çev: Ali Berktay, Ankara: Kabalcı Yayınevi, 2003.

Walter Ruben, Eski Metinlere Göre Budizm, Haz: L. Bozkurt, İstanbul: Okyanus Yayıncılık, 1995.

Robert N. Bellah, İnsan Evriminde Din: Eski Taş Çağından Eksen Çağına, Çev: Mete Tunçay, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017.

Bülent İplikçioğlu, Eskiçağ Tarihinin Anahatları, Cilt: I, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.

James G. Frazer, Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökenleri (Cilt. 2), Çev: M. H. Doğan, İstanbul: Payel Yayınları, 1992.

Şinasi Gündüz, Ed. Yaşayan Dünya Dinleri, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2007.

Bir Hanedana, Ülkeye ve Koskoca Bir İmparatorluğa Adını Veren "Çin"

2023-06-02T01:42:00.007-07:00

Ülkesine hem adını veren hem de adıyla anılacak bir hanedan kuran tarihteki çok ender örneklerden birisidir Çin isimli bu imparator. Bugün ülkesini, dilini ve tarihini onunla anıyoruz. Çincede isimler sonda, soy isimleri ise başta yazılır. İmparatorun ve ardıllarının soy ismi Ying, Qin ya da Çin olarak yazılabilmektedir. Bugün ilk imparatorun ismi hem bu büyük coğrafyayı hem onunla başlayan hanedanı hem de siyasal sistemi çok farklı bir yöne giden günümüzdeki modern ülkeyi tanımlamakta kullanılmaktadır. Çin’deki küçüklü büyüklü krallıkları birleştirip tüm ülkeyi kendi adıyla tanımlayan ve kendisine imparator diyen ilk hükümdar da Ying Zheng’tir. Çin’in ilk imparatoru hakkında bildiklerimiz Han hanedanı döneminde yaşayan tarihçi Sima Qian tarafından kaleme alınan Shiji 史記 “Büyük Tarihçinin Kayıtları” isimli eserle günümüze kadar taşınmıştır. Buna göre ilk imparator asil bir soydan gelmemektedir. Sima Qian imparator Ying Zheng’in babasının asil bir kadın yerine cariyeye âşık olmuş ve onu hamile bırakmış olduğunu da söylemektedir.

İlk imparatorun asil olmayan bir soydan gelen bir kadınla yasal olmayan bir şekilde dünyaya gelmiş olması kadim zamanlardan bu yana Çinli tarihçilerin sorgulamalarına konu olmuştur. Öte yandan modern araştırmacılar ilk imparatorun doğum öyküsünün asıl kaynağa yapılmış bir müdahale olabileceğini de gündeme getirmiştir. Bu iddia muhtemelen siyasi rakiplerinin ortaya koyduğu bir suçlama da olabilir. Zira milattan önce üçüncü yüzyılın son çeyreğinde Ying Zheng iktidara geçtiğinde yaşı küçüktür, naibi olarak Lü Buwei isimli bir devlet adamı onun yetkilerini kullanmıştır. Genç kralın annesiyle iletişime geçmesinden korkan naip başbakan annesi için böyle bir dedikodu başlatmış olabilir. Bir kadının iffetini sorgulayan suçlamaların çok eski zamandan bu yana erkeklerin başvurduğu acınası bir yöntem olduğu Çin örneğinden dahi anlaşılmaktadır.

Dokuz senenin ardından babasının koltuğuna oturan Ying Zheng annesinin komplosuyla karşı karşıya kalmıştır. Annesi Zhao Ji yıllar içinde Lào Ǎi isimli bir adamla evlenmiş ve ondan çocuklar yapmıştır. Ying Zheng’in tahta oturduğunu öğrenen annesi ve aşığı kendi oğullarını kılık değiştirip bir davet esnasında kral ile yer değiştirmeye çalışmışlardır. Ancak daha planı devreye sokamadan davette içkiyi fazla kaçıran Lào Ǎi genç kralın üvey babası olmakla iftihar etmeye başlayınca sırrını ifşa etmiş olur. Böylece komplo ortaya çıkar, hanedan sarayında ayaklanma olur, binlerce insan ölür ama komplonun asıl sahibi Lào Ǎi kaçmayı başarır. Daha sonra yakalanıp öldürülen Lào Ǎi’nin bedeni beş parçaya ayrılır, üçüncü dereceye kadar tüm akrabaları ve destekçileri öldürülür. Ying Zheng komplonun bir diğer ortağı olan annesi Zhao Ji’ye ise merhametli davranır, onu öldürmez ama yaşamının sonuna kadar zindana kapatır. Başbakan Lü Buwei ise genç hükümdardan korkup zehirli şarapla intihar eder, yerine Li Si isimli bir başka devlet adamı atanır. İktidarına komplolara ve katliamlarla başlayan Ying Zheng uzun yıllar boyunca isyanlar, komplolar ve suikastlar ile uğraşmak zorunda kalır. Güçle, kanla ve gözyaşıyla iktidarını elinde tutmaktadır. Egemenliği altındaki toprakları genişletir, komşu krallıkları tek tek alt eder ve en nihayetinde bugün bildiğimiz Çin’in doğal sınırlarına ulaşır.

İmparator Çin'in Mozelesinde bulunan ünü Terracotta ordusu

Çin’i kendi egemenliği altında birleştirdikten sonra imparator (皇帝 huángdì) unvanını ilk kez o kullanmıştır. Başbakanı Li Si ile idaresinde mali ve siyasi reformlara imza atar, güçle elde ettiği imparatorluğunu yasa ve bayındırlık ile elde tutmaya gayret eder. Milattan önce üçüncü yüzyılın ilk yarısında Çin’de bağımsız bir başka kraldan ya da idareden bahsedilememektedir. Tüm Çinliler onun egemenliği altında, onun yasalarıyla yönetilmektedir. Feodalizm tümüyle yok edilmiştir. İdaresini otuz altı tımara (郡 Jùn) bölmüştür. Her bir tımarın altında eyaletler, eyaletlerin altında şehirler, onun da altında aile birimleri bulunmaktadır. Ying Zheng eski etimolojik tasvirleri de yıkmıştır, artık kişiler bağlı bulundukları ailevi bağlara göre değil liyakate göre devlette istihdam edileceklerdir. Ying Zheng ve Li Si yeni ölçü birimleri de getirmiştir. Bayındırlık faaliyetleri, ticaret esasları ve mali birimler bu yeni ölçü sistemlerine dayanılarak yapılmıştır. Yazı birimi de ortaklaştırılmış ve binlerce yıldır her krallıkta ayrı gelişimler gösteren dil tek bir yazı biçemine sabitlenmiştir. Ying Zheng’in en büyük bayındırlık faaliyeti hiç kuşkusuz kuzeyden gelen barbar akınlarına karşı girişine Çin Seddinin inşaatı olmuştur. Daha önce küçük krallıklar tarafından binlerce yıl boyunca ardılları tarafından uzatılan ve geliştirilen bu duvar günümüzde Çin’in ulusal miraslarından birisidir.

Çin Hanedanı'nın Kadim Bayrağı

Seferlerle, siyasi komplolarla ve bayındırlık projeleriyle dolu bir yaşamı tamamladığında her fani gibi Ying Zheng de yaşlanmıştır. Yaşlandığında hepimiz gibi ölüm korkusuyla yüzleşmesi gerekmiştir. Ancak onun felsefeye bakışı ölümle arasında soğuk bir mesafe koymuştur. İktidarı boyunca isyancılarla, komplocularla ve dedikoducularla uğraşmaktan mıdır bilinmez felsefeye ve felsefecilere hep mesafeli olmuştur. Düşünce Okullarından yüzlercesini kapatmıştır, sığınabileceği bir liman bulabilmesi neredeyse imkansızdır; kitaplar yakılmış, filozoflar sürülmüş ve özgür düşünceye ket vurulmuştur. Ölümden kurtulmak için efsunlara, iksirlere ve büyülere başvurması kaçınılmazdır. Kahinlere ve şifacılara dadanmıştır. Kadim anlatılardaki söylencelerin peşinde koşmuş kâh hayali kıtalara kâh doğaüstü adalara gidenlerden yaşam iksirleri sipariş etmiştir. Kötü ruhlardan, kem gözlerden ve ölümcül akıbetlerden korkan Ying Zheng simyacıların formüllerinden medet umar olmuştur.

Ölümle olan tüm mücadelesine rağmen yenilgiyi o da tüm faniler gibi karşılamak zorunda kalmıştır. Kaynakların belirttiğine göre milattan önce iki yüz on bir yılında Sarı Nehir’e düşen bir gök taşının üzerinde ilk imparatorun öleceği ve ülkesinin de bölüneceğinin yazıldığı iddia edilmiştir. Bu söylentiler kulağına ulaşan Çin’in ilk imparatoru Ying Zheng taşın sarayına getirilmesini emretmiştir. Ancak kimsenin kehaneti imparatora doğrulamaya ya da yalanmaya cesareti yoktur. Taş da etrafındakiler de bir muammaya dahil olmuş gibidir, sarayda ölüm hüküm sürmektedir. Taşın düşmesinin üzerinden bir yıl dahi geçmeden ölüm sırası imparatora gelir. Milattan önce iki yüz on yılında ölür, ancak ölümden korkan imparatorun ölümü halktan ve soylulardan saklanır. Uzun yıllardır yanından ayrılmayan başbakanı Li Si en yakın hadımları ve cariyeleri dışında imparatorun öldüğünü kimseye söylememiştir. Ölümden korkan imparatorun ölüm haberi iki ay boyunca halka ulaşmamıştır. Kötü koku yüzünden imparatorun arabası şüphe uyandırana dek Li Si imparatoru geleneksel ülke seyahatine devam ettirmiştir. Esasında kehanetin birinci kısmından korkan imparatorun ölümü, kehanetin ikinci kısmından korkan başbakanı tarafından saklanmıştır. Bir vasiyet bırakmayan imparatorun yerini büyük oğlu almak istemişse de gücünü kaybetmek istemeyen Li Si imparatorun küçük oğlu Hu Hai’yi başa geçirmiştir. Ancak Li Si’nin tüm çabalarına rağmen kehanetin ikinci kısmı da tutmuş, imparatorluk çok kısa süre içinde parçalanmıştır. Ying Zheng’in adını verdiği ülkenin yeniden bir araya gelmesi uzun zaman almıştır. Mirası, adı ve başlattığı hanedan ise hiçbir zaman unutulmamıştır.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

A. Zeki Velidi Togan, Asya Tarihi, Yay. Haz: İsenbike Togan, İstanbul: İş Bankası K. Yayınları, 2021.

Mark Edward Lewis ve Timothy Brook, The Early Chinese Empires: Qin and Han, Cambridge: Harvard University Press, 2007.

Li Feng, Landscape and Power in Early China, Cambridge: Cambridge University Press , 2006.

Mircea Eliade, Dinsel İnançlar Tarihi, 3 Cilt, Çev: Ali Berktay, Ankara: Kabalcı Yayınevi, 2003.

Bülent İplikçioğlu, Eskiçağ Tarihinin Anahatları, Cilt: I, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.

Medeniyetlerin Beşiği "Akdeniz" ve Kadim Tarihi

2023-06-01T01:18:00.002-07:00

Dilimizin engin ifadesinde “Akdeniz” olarak bilinen bu kadim coğrafya tarihin bilinen en eski su bütünlüğüdür. Avrupa’nın, Afrika’nın ve Asya’nın birleştiği bir iç denizdir. Üç milyon kilometre kareye yaklaşan yüz ölçümü, yüzde kırka yaklaşan tuzluluğu ve yıl boyu düşmeyen sıcaklığı ile etrafındaki geniş bir coğrafyanın yaşam kaynağıdır. Kültürlerin beşiği, tarihlerin rahmi ya da dönüşümlerin yatağıdır. Ne dersek az, nasıl tanımlarsak yetersiz gelecektir. Romalıların Mare Nostrum’u, Türklerin beyaz denizi, Mısırlıların büyük yeşili, İranlıların Derya-ı Rum’udur. Herkes için bir anlamı olan, herkese bir anlam katan, herkesi besleyen, büyüten, yetiştiren engin bir denizdir. Binlerce nehir Akdeniz’e ve Akdeniz ile ilintili başka denizlere dökülmektedir. Etrafındaki coğrafyayı beslediği gibi etrafındaki coğrafyalar da onu beslemektedir. Böyle olunca herkesin onu kendisinin bilmesi kadar normal bir şey olamaz sanırım. Onunla tanışan, onu tanıyan, onunla yaşayan tüm halklar onu kendisinin görmüş, kendisini onunla tanımlamış, tümüne sahip olmak için çabalamış ve uğraşmıştır. Coğrafi olarak Mezozoik Çağ’dan bu yana oluşmaya başlayan Akdeniz’in bugünkü halini ise az çok Kenezoik devirde aldığı düşünülmektedir. Akdeniz bilinen dünyanın tam ortasındadır, Eski Dünya’nın kalbindedir, bilinen her şeyin ve etrafındaki herkesin merkezindedir.

Eski Dünya’nın çevresindeki üç kıtanın kıyılarında çok öteden beri kadim uygarlıklar meydana gelmiştir. Ancak bu eski toplulukların birbirleriyle iletişimini engelleyen en büyük şey ise Akdeniz’in ta kendisidir. Akdeniz uzunca bir süre kıyılarında yaşayan halkların iletişime geçmesine imkân tanımayan, onları o kıyılara mahkûm eden devasa bir engeldi. Aşılamayan devasa bir su yolu olan Akdeniz’in başlangıçta kıyılarını takip eden kaşifler geri dönemiyor, yolculuklarının tek yönlü olmak zorunda olması onları çok zorluyordu. Rüzgârın esme yönüne doğru gitmek kolaydı, ancak geri dönmek için kölelerin kas gücüne güvenmek her zaman yeterli olmuyordu. Yelkenli ile rüzgâr yönünün tersine gitmeyi çözebilene kadar Akdeniz kıyılarında yaşayan toplumlara geçit vermiyordu. Ekonomik ve siyasi nedenlerle fetihleri, keşifleri ve seyahatleri engelliyordu. Bu engeli aşan ilk toplumun Fenikeliler olduğunu biliyoruz. Fenikeliler üç köşeli yelkenliyi icat edip, rüzgâra karşı giderken de rüzgâr gücünü kullanmaya başlayınca Akdeniz artık seyahatleri kolaylaştıran bir yola dönmüştür. Üç kıtayı birbirinden ayıran Akdeniz artık üç kıtayı birleştirmeye başlamıştır.

Sümerlerin I. Ur Hanedanı Dönemi'ne ait MÖ 2600 yılında yapılmış bir süsleme

Diyebiliriz ki Fenikeliler sadece alfabeyi icat etmeleriyle değil aynı zamanda Akdeniz’i ulaşıma açmalarıyla da kültürümüzün öncülleri arasındadır. Kurdukları koloniler eliyle kültürlerini Akdeniz’in başka kıyılarına taşınmış, yeni limanlar kurmuşlar ve kültürün taşınabilir, aktarılabilir ve baskılanabilir bir şey olduğunu göstermişlerdir. Modern düşüncenin temellerini Akdeniz’in üstündeki seyahatleri sırasında atmışlardır. Fenikelilerin arkasından Kartacalılar ve Romalılar da aynı yolu takip edip Akdeniz’in limanlarını birleştirmeye başlamıştır. Romalılar bu yolla Akdeniz’in tamamını birleştirmeyi başaran ilk güç olmuştur. Böylece Akdenizli olmak ile Romalı olmak neredeyse aynı şey haline gelmiştir. İskenderiye’den Marsilya’ya, Efes’ten Cebelitarık’a kadar tüm Akdeniz kentleri Roma kenti halini almış, Romalılık Akdenizliliği kapsamaya başlamıştır. Romalıların ardından aynı şeyi deneyen Müslüman Araplar, Türkler ya da Haçlılardan hiçbirisi Akdeniz ile Roma arasındaki bağlantıyı tümüyle koparamamış, kendi nüanslarını eklemişlerse de Akdeniz bütünün bir parçası olarak kalabilmişlerdir. Akdeniz’in doğulu hakimleri ister Bizans ister Türk olsun artık Akdeniz’in efendisi değil “yöneticisi” olmaya başlamıştır.

Akdeniz’de izini bırakan toplumların adlarını, kimliklerini, siyasetlerini, tarihlerini ya da kültürlerini saymakla, sayfalarca yazmakla ya da saatlerce anlatmakla bitirebileceğimiz bir şey değildir. Unutmayalım Akdeniz sadece Akdeniz’den ibaret değildir. Şarabın kırmızısı, denizinin mavisi ve beyaz kumsallarıyla çağımızın vazgeçilmez bir tatil destinasyonu olan Akdeniz’in geçmişi kadar bu geçmişle inşa edilen kültürler de önemlidir. En belirgin izlerin sahipleri olarak Yunanlar, Hıristiyanlar, Müslümanlar, Romalılar, Türkler kadar zamanla bir gelip bir geçen akıncılar, isyancılar, barbarlar ya da yağmacılar da bu kültüre hem katkı sağlamış hem de bu kültürden nemalanmışlardır. Hukuk, kültür, sanat, edebiyat, tarih ya da eğitim gibi günümüzde çok alışık olduğumuz kavramlar Akdeniz’in etrafında bulunan kadim topraklarda yaratılmış, geliştirilmiş ve yayılmıştır. Tüm kıyılarındaki kentlerde kültür, siyaset ve din yeşeren Akdeniz’in iklimi zordur, toprağı bakıma muhtaçtır ve insanları çetindir. Burada yeşeren insanlığın kendi öyküsüdür. Bu öykü hepimizin öyküsüdür. Batılı, doğulu, dini ya da içtimaı tüm insanlığın kültürel birikimi tohumlarını Akdeniz’in kıyılarında beslemiş, büyütmüş ve dünyaya buradan yaymıştır.

Akdeniz'in en görkemli medeniyetlerinden Mısır.

Akdeniz’in özgün iklimsel durumunun ve coğrafi konumunun burada insanlığın ilk medeniyetlerini doyurmak için ideal şartlara sahip olduğunu da söyleyebiliriz. Akdeniz insanları üretmeye ve çalışmaya zorlayacak bir iklime sahiptir. Ancak bu çabalarının sonucunu da bereketle karşılayacak bir toprağa sahiptir. Akdeniz’in kıyılarında yaşayan toplumlar yaşamlarını sürdürmek için çalışmaya, üretmeye ve toprağı eşelemeye mecburdur. Gayret gösterilmezse bu kıyılarda tutunmak, yaşamak ve soyunu devam ettirmek mümkün değildir. Yazlar uzun ve yağışlar sınırlıdır. Kışlar soğuktur. Geçiş mevsimleri olan güz ile bahar kısa ve geçicidir. İnsanlık Akdeniz’in kıyılarında iklim şartlarından kendisini korumaya, avcılıkla toplayıcılık dışında topraktan beslenmeye ve soyunu sürdürmek için coğrafya ile mücadele etmeye başlamıştır. İklim, coğrafya ve bizatihi Akdeniz’in kendisi insanların gayret göstermesini zorunlu kılmıştır. Akdeniz’in ormanları sadece toplayıcılık ve avcılık ile yaşayacak kadar bereketli değildir. İklimsel geçişler serttir, dışarıda yaşamanıza imkân tanımayacak kadar değişkendir. Balıkları göç etmekte takip edilmezse balıkçılığı dahi sürekli olamamaktadır. Tümünü bir arada düşününce kültür ile üretim arasındaki etimolojik ve ontolojik bağlantının ilk kez Akdeniz kıyılarında yaşanması rastlantı değildir.

Akdeniz’in insanları üretmeye, barınmaya, çalışmaya ve çabalamaya zorlayan şartları sayesinde insanlığın en büyük kentleri kurulabilmiştir. Ur, Babil, Kudüs, İskenderiye, Atina, Napoli, Kartaca, Roma, Trablus, Efes, Venedik ve Konstantinopolis gibi insanlık tarihinin en ünlü kentleri Akdeniz kıyılarında ya da Akdeniz’le bağlantılı nehir veya su kenarlarında kurulmuştur. Bu kentler Akdeniz ile gelişmiş, büyümüş ve ünlenmiştir. Braudel’in tümüyle bu denize adadığı iki ciltlik devasa eserinin girişinde dediği gibi Akdeniz bir deniz bile değildir; o bir denizler bütünüdür ve bu denizler adalarla dolu, yarımadalarla kesilmiş ve dallı budaklı kıyılarla çevrelenmişlerdir. Akdeniz zeytin ağaçlarının, üzüm bağlarının olduğu kadar, dar kürekli teknelerin veya yuvarlak tüccar gemilerinin de denizidir ve nasıl ki alçı ona şekil veren sanatçının ellerinden ayrılamazsa, onun tarihi de onu çevreleyen karasal dünyadan ayrılamaz. Dinleriyle reformları, devletleriyle devrimleri ve yaratışlarıyla yıkılışları bu denizin çevresinde hiç eksik olmamıştır. Dünyanın hiçbir yerinde olmadığı kadar çeşitli, renkli ve değişken olan bu denizi konuşmaya bir bu kadar daha devam edeceğe benziyoruz.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Görsel Kapak Kaynağı:

Virgilius'un ünlü destanı Aeneis'teki yolculuğun tasviri, Aeneae Troiani Navigatio, Theatrum Orbis Terrarum Abrahami Ortelii Antverp. Geographi Regii. Plantin Press, 1601.

Yararlanılan Kaynaklar:

Ahmet Cevizci, Felsefe Tarihi, İstanbul: Say Yayınları, 2018.

Ahmet Şimşek, Ed., Dünyada Tarihçilik, Ankara: Pegem Akademi, 2017.

Ali Narçın, A’dan Z’ye Mısır, İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2013.

Deniz Yalçınkaya, Antik Çağ Akdeniz Medeniyetlerinde Kullanılan Denizcilik Terimleri İncelemesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi, 2016.

Füruzan Kınal, Eski Mezopotamya Tarihi, Ankara: DTCF Yayınları, 1983.

John Freely, Troya Savaşı’ndan İstiklal Harbi’ne Anadolu’da Yunanlar, Çev: G. Ç. Güven, İstanbul: Doğan Kitap, 2011.

Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.

M. Şemseddin Günaltay, Yakın Şark, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1937.

Rodos “Saint John” Şövalyeleri ve Kısa Tarihi

2023-05-31T00:52:00.006-07:00

Rodos adıyla özdeşleşmiş bu tarikat ehli aslen Saint John Şövalyeleri olarak bilinmektedir. Onlar hakkında bildiklerimizi temel olarak Şövalyelerinin kendileri hakkında söylediklerine ve yazdıklarına dayanmaktadır. Saint John Şövalyelerini konu edinen ilk ve en önemli eser, kendisi de bir Saint John Şövalyesi olan Guillaume de Saint-Etienne tarafından on üçüncü yüzyılda yazıya geçirilmiştir. Bu belge bazı notlar ve ilaveler ile Vatikan Arşivlerinde 4852 sıra numarası ile saklanmaktadır. Aslen “Ordo Fratrum Hospitalis Sancti Ioannis Hierosolymitani” olan adını Türkçemize “Kudüslü Aziz Yuhanna Bimaristan Şövalyeleri Cemiyeti” olarak çevirebileceğimiz tarikat on ikinci yüzyılın başlarında Kudüs’ün Hıristiyan mahallesindeki bimaristanda kurulur. On dördüncü ve on sekizinci yüzyıllar arasında Saint John Şövalyeleri olarak bilinen tarikat, sonrasında Rodos ya da Malta ile anılır olmuştur. Günümüzde binanın bulunduğu mahalle de aynı adı taşımaktadır. Romalılara kadar sürdürülen tarihine rağmen bölgenin tarihi özellikle Müslüman yöneticiler tarafından Kudüs’e gelen Hıristiyan hacılar için Batılı hayırseverlerin himayesinde kullanılmasına izin verilmesiyle başlatılmaktadır. Bu bölgedeki sağlık kompleksinin korunması ve idaresi için Amalfi Dükalığına bir imtiyaz verildiği ancak daha sonra bunun da kaldırılarak binanın yıkıldığı anlaşılmaktadır. İlk Haçlı Seferi sonucunda Kudüs’ü ele geçiren Hıristiyanlar arasında olan hakkında pek fazla bir şey bilinmeyen Benedikten tarikatına mensup Gérard de Martigues, 1099’da en son Amalfi Dükalığına ait bu hastaneyi yeniden ayağa kaldırır ve kurduğu tarikatın erkek ve kadın mensupları ile bakımını üstlenir. Daha sonra binanın bakımı şehirdeki Ortodokslara bırakılınca, bimaristanın iaşesi İmparatorluk tarafından karşılanmıştır.

Her ne kadar Haçlı Seferleri sırasında Kudüs’teki bir hastanenin yaşatılması için kurulmuş olsa da tarikat zamanla büyür ve bir Şövalye Cemiyeti halini alır. Haçlıların himayesinde büyüyen ve Avrupa’nın önde gelen askeri birliklerinden birisi haline gelen Saint John Şövalyeleri Kudüs’ün Müslümanlarca yeniden alınmasının ardından birliklerini önce Rodos’a ardından da Malta’ya taşımışlardır. Rodos’u kendileri adına ele geçirmeden önce bir süre boyunca Kıbrıs’taki Latin krallığına sığınmış, arkasından da Guillaume de Villaret’in önderliğinde Rodos’u ele geçirmişlerdir. Bir süre İzmir’i de idareleri altına alan Şövalyeler ortaçağ boyunca Rodos’ta ve Avrupa’daki çeşitli mülklerinde varlıklarını sürdürmüşlerdir. Saint John Şövalyelerinin Avrupa ile olan ilişkilerini oldukça etkileyen ve hem dini olarak hem de siyaseten ellerini oldukça güçlendiren bir olay gerçekleşmiştir. Papa V. Klemens, Saint John Şövalyelerinin öteden beri rakibi konumunda olan Tapınak Şövalyeleri’ni lağvetmiş ve malvarlıklarının bir bölümünü de Saint John Şövalyelerine bağışlamıştır. Öte yandan Tapınak Şövalyeleri ile Saint John Şövalyeleri’nin başlangıçtan bu yana ortak bir geçmişe sahip olduklarını düşündüren halk-öyküleri de mevcuttur. Şövalye teşkilatı sekiz prior ve onları temsil eden Grand Prior’undan oluşmaktadır. Aragon, Auvergne, Kastilya, İngiltere, Fransa, Kutsal-Roma, İtalya ve Provence’daki sekiz ayrı prior’u Rodos’ta birer bailli tarafından temsil edilmektedir. Avrupa’nın bir ucundan diğer ucuna, İngiltere’den Rodos’a kadar, geniş bir ölçekte varlığını sürdüren Saint John Şövalyeleri hem yerel iktidarlar hem de küresel güçler ile ilişkiler kurmaktadır.

Saint John Şövalyeleri; Tapınak Şövalyeleri ve Töton Şövalyeleri ile birlikte Avrupa’da askeri nitelik kazanan en önemli üç tarikattır. Saint John Şövalyeleri’nin on dördüncü yüzyıla kadar diğer Hıristiyan tarikatlarının aksine belirlenmiş bir giyinme biçimleri yoktur, ancak sekiz köşeli bir haç belirgin bir önem arz etmektedir. Kullandıkları askeri donanım da oldukça çeşitlilik göstermekle birlikte büyük çoğunlukla İtalyan menşelidir. Saint John Şövalyeleri’nin konu edildiği dönem kaynaklarında görsel bulunmadığından ancak yazılan tasvirler ya da tanıkların ifadeleri ölçüsünde Saint John Şövalyeleri’nin günlük yaşamdaki görünümleri anlaşılabilmektedir. Kullandıkları çeşitli askeri araçların varlığı şüphesiz olsa da zırh, kılıç, mızrak ya da araçların hiçbirisinin kaynaklara zikredilmemiş olduğunu da söylemek gerekmektedir. Saint John Şövalyeleri dini, siyasi ve askeri olarak güç kazanırken imparatorluk iç çalkantılar, iktidar mücadeleleri, Haçlı seferleri ve ekonomik bunalımlar ile güç kaybetmektedir. Paleologos hanedanının Bizans’ın son dönemecindeki kutuplaşması geniş muharebelere neden olmasa da özellikle imparatorluğun balkanlardaki toprakları üzerindeki hayatı durma noktasına getirmiş, tarım ve ticaret faaliyetlerini olumsuz etkilemişti. İmparatorluk toprakları üzerinde parçalanan egemenliğin dayanak noktaları yerel güçlerin istilaları ile el değiştirmektedir. Ülkedeki siyasal çalkantılar ve askeri istikrarsızlık ekonomik bir felaketi de doğurur, vergi alınmaz ve toprak kaybı tarımsal üretimi imkânsızlaştırır. Ceneviz ve Venedikli tüccarların Konstantinopolis’teki varlıkları, temelleri atılan ekonomik çıkarların devamını sağlamak isteği nedeniyle imparatorluk aleyhine işlemektedir.

Son yapılan kazılarda ortaya çıkarılan Bimaristan temeli

Anadolu’dan Attika’ya imparatorluğun denize kıyısı olan her toprağı üzerinde Şövalyelerin çizmelerinin gezindiğini söyleyebiliriz. İzmir’den sonra Selanik’i de almak isteyen Saint John Şövalyeleri anakarada varlıklarını uzun süreler tutamayacağını anlamış ve adalarla kendilerini sınırlandırmışlardır. Ancak Avrupa siyasetinin kurucu unsurlarından birisi olan Saint John Şövalyeleri imparatorluğun başkentine de sızmaya çalışmış, sarayın dar koridorlarına biraderlere askeri, siyasi, ekonomik ve dini ayrıcalıklar tanınması için uğraşmıştır. On altıncı yüzyılda Osmanlılar Rodos’u alana değin merkezlerini adada tutmayı başararak Saint John Şövalyeleri uzun bir süre Adriyatik kıyılarını ve Akdeniz adalarını elinde tutmuştur. Sayıca az nüfusuna ve küçük donanmasına rağmen Saint John Şövalyeleri on dört ve on beşinci yüzyıllar boyunca Haçlılar ile birlikte hareket etmiş, Küçük Asya sahillerindeki Türk birliklerii hedef almıştır. Türk beyliklerine karşı limanlarda ve kalelerde yürüttükleri mücadeleler Timur’a kadar devam etmiştir. Mora ile Attika’yı birbirine bağlayan Korint’i İmparator’dan satın alan Saint John Şövalyeleri daha sonra gelen Osmanlılara karşı bölgeyi korumaya gayret etmişse de yerel halkın isteksizliğiyle geri çekilmek zorunda kalmıştır. İmparatorluk buradaki yerel halk ile anlaşamayan Saint John Şövalyeleri’nin çekilmesiyle bu topraklara geri dönmüşse de on beşinci yüzyılda nihai olarak sonuç Osmanlılar lehine olmuştur.

Doç. Dr. Selahattin ÖZKAN

Yararlanılan Kaynaklar:

D. Geanakoplos, Byzantium: Church, Society and Civilization Seen through Contemporary Eyes, Chicago: University of Chicago Press, 1984.

Dean Sakel, Ed., Byzantine Culture: Papers from the Conference ‘Byzantine Days of İstanbul’, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.

John Taaffe, The History of the Holy, Military, Sovereign Order of St. John of Jerusalem, II. Cilt, Londra: Hope & co, 1852.

Jonathan Riley-Smith, Templars the Knights of St. John in Jerusalem and Cyprus c.1050-1310, Hampshire: Palgrave Macmillan, 1967.

Tom Licence, The Templars and the Hospitallers, Christ and the Saints, Crusades, Cilt: 4, Society for the Study of the Crusades, 2005, s. 39-57