Gökhan Mert | Kişisel İnternet Sayfası

Yakın Tarih Türkiye Ekonomisi ve Dış Ticaret

2016-06-09T22:07:00.000+03:00

Ülkelerin kalkınması ve refah seviyesinin artmasında dış ticaretin önemi büyüktür. Geçmiş dönemlerde yapılan araştırmalara göre gelişmiş ülkeler yapılan ihracat miktarında pastadan daha fazla pay alırken bugün bu durum gelişmekte olan ülkelerin lehine değişmiş olarak gözükmektedir. Türkiye genç nüfüsu, coğrafik konumu ile şanslı olarak görülebilir fakat bunun yanı sıra terör, enerjide dışa bağımlılık gibi konularda ise Türkiye malasef sınıfta kalmakta ve bu etmenler doğrudan ve dolaylı olarak dış ticaret performasına yansımaktadır.

Türkiye'nin dış ticaret ile olan geçmişini incelersek karşımıza 24 Ocak 1980 kararları çıkacaktır. Bu kararların alınmasından önce ise Türkiye ekonomisi bazı evrelerden geçmiştir. Türkiye ekonomisinde cumhuriyetin ilk yıllarda İzmir İktisat Kongresi ile birlikte liberal politikalar izlenmiştir. Uzun yıllar boyu süren savaşlar sonucunda ülkede yeterli sermayenin ve kalifiye iş gücünün bulunmaması nedeniyle ve 1929 yılında ortaya çıkan Dünya Krizi ile birlikte beklenen sonuçlar elde edilememiştir. 1930-39 yılları arasında ise devletçilik politikası ve ithal ikame adı verilen politika izlenmiştir. İthal ikame ile beraber ithal edilecek mal ile aynı özelliklere sahip mal, yurtiçi kaynaklar kullanılarak üretilmesi amaç edinilmiştir. Bu dönemde ülkee çimento, cam, kağıt, maden, dokuma ve şeker alanında fabrikalar açılmıştır.1939-50 dönemi arası dönemde , 2. Dünya Savaşı planları sekteye uğratmıştır. 1950-60 yılları arasında ise Adnan Menderes önderliğinde Demokrat Parti iktidarlığında liberal yabancı sermaye teşvik kanunu ile beraber liberal politikalar izlenmiştir. Bu döneme kadar Türkiye dayanıksız tüketim mallarında kendine yetebilecek konuma gelmiştir.1961-80 döneminde ise Türkiye darbeler, Petrol Krizi be Kıbrıs Barış Harekatı yaşamasına rağmen dayanıksız tüketim mallarındakİ başarısı kısmende olsa dayanıklı tüketim mallarında ve ara malında da göstermiş ve ülke artık bu alanlarda kendine yetebilecek bir hale gelmiştir.



24 Ocak 1980'de ise ülke artık ithal ikame politikasını bırakarak , ihracata dayalı sanayileşme politikası uygulamaya başlamıştır. 24 Ocak kararları ile beraber TL %32 devalüayona uğramış ve ülke içinde döviz alım satımı serbest hale gelmiştir. Çoğu sektörde sübvansiyonlar kaldırılmıştır ve ülke ekonomisi liberal hale gelmiştir.

İlerliyen yıllarda ise ihracata dayalı büyümeye devam edilmiştir fakat bu büyüme modeli Türkiye'yi yatırım malları olarak tanımlanan yüksek teknoloji üreten bir ülke olmasını engellemiştir. Türkiye ihracat yapan bir ülke haline gelmiş fakat üretim yapmak için ihtiyacı olan üretim makineleri gibi yüksek teknoloji ürünlerini ithal eder hale gelmiştir. Özellikle bunun yanında petrolden yoksun olan Türkiye , enerji ihtiyacını ithal yollar ile karşılaması gerektiği için sürekli dış ticaret açığı veren bir ülke halini almıştır. Türkiye en son dış ticaret fazlasını 67 yıl önce vermiştir. Türkiye tüm bunlar neticesinde ithal eden ama sadece montaj sanayine sahip bir ülke halini almıştır. Ayrıca yüksek teknoloji içeren ürün ihracatının toplam hasılattaki payı %5 bile değildir. Bu noktada son dönemde bazı düzenlemeler yapılmış ve özellikle yüksek teknoloji alanında ihracat yapılmaya çalışılmış ve ihaleye çıkarılan nükleer santraller ile Türkiye'in enerjideki dışa bağımlılığı giderilmeye çalışılmaktadır. Bu noktada özellikle tüketicilerin cep telefonu gibi bir çok ithal mal için taksit sınırlaması getirilmiştir. Ayrıca elektrikli yerli otomobil planlaması yapılmaktadır. Bu gelişmeler yeterli olacak mıdır bilinmez ama Türkiye'de tüketicinin alışveriş alışkanlıklarının değişmesi gerektiği ve tabiki özellikle otomobil, enerji, yüksek teknoloji alanında yerli üreticilerin yerli tüketicilerin talebine yönelik ürünler geliştirmesi gerekmektedir.




Bu yazımda genel olarak Türkiye ekonomisinin geçmişine ve temel sorunlarına ayrıca dış ticaret ile olan imtihanına değinmek istedim. Bu yazıma ek olarak ise daha önce üniversite dönemimde stajyer olarak görev yaptığım Yapı Kredi Bankası Rami-Topçular Ticari Şube'sinde görev alırken hazırlamış olduğum sunumu buraya eklemek istedim. Sunum dış ticaret ile ilgili olup , dış ticarette ödeme şekilleri ve dış ticaretin finansmanı konularını içermektedir. Bu açıdan yol gösterici ve bazı konularda fikir verici bir çalışma olabilir.

Dış Ticaret from Gökhan Mert

Yükselen Değer : Yeme-İçme Sektörü

2015-07-14T00:59:00.000+03:00

Son yıllarda yeme-içme sektörü inanılmaz bir büyüme yaşıyor. Yapılan yatırımlar ve sektöre dahil olan yerli-yabancı yeni oyuncularla birlikte yeme-içme sektörü artık ciddi bir iş kolu ve yatırım aracı haline geldi. Aslında bizde tüketiciler olarak bu değişime şahit olmaktayız çünkü sokak aralarından alış veriş merkezlerine kadar bir çok yerde mekan açılıyor ve neredeyse hepsi iş yapıyor. Ülkedeki genç nüfus ve yüksek turist potansiyeli dolayısıyla sektör büyümekte ayrıca büyümenin yanı sıra yeme-içme sektörünün kurumsallaştığını görüyoruz. Yeme-içme sektöründe artık büyük şirketler hatta holdingler bile boy göstermekte ve sektöre yatırım yapmaktalar. Örneğin Doğuş Grubu patronu Ferit Şahenk D.ream adlı şirketi ile sektöre yön veren bir şirket konumuna geldi. Bu nedenle D.ream ve sektördeki markalarını 2. bölümde mercek altın aldım.

Kurumsallaşma ile beraber sektörde zincirleşmenin yaşandığınıda görebiliriz. Cookshop , Happy Moon’s , Benzin ve daha niceleri şube açmaya devam etmekteler. Bir diğer örnek ise HD grup verilebilir. Bünyesinde HD İskender , Burger House , Tadım Pizza ‘yı bulunduran grup toplamda 150 şubeye ulaştı. Yeme-içme sektörü tüm bu gelişmeler sonucunda daha dinamik ve yatırım yapılabilecek iş konumuna geldi ve personel daha değerli bir hal almış oldu.

Yeme-içme ve eğlence sektörünün yeni lideri : D.ream

Yukarıda Doğuş Grubunun iştiraki olan yeme-içme ve eğlence sektöründe hizmet veren D.ream şirketinden bahsetmiştim. 2012 yılında kurulan şirket kısa sürede bir çok satın alma ve ortaklık yaparak piyasaya damga vurdu. Doğus Grubunu biraz yakından tanımak gerekirse ve iştiraklerine baktığımızda bir çok sektörde yer aldıklarını görebilirsiniz. Garanti Bankası , Doğuş Otomotiv , Doğuş İnşaat , n11.com , Kahve Dünyası , D-Marin , Star TV - NTV yayın grubu bu şirketlere örnek verilebilir. Bir çok sektörde hizmet veren Doğuş Grubu yeme-içme sektöründe D.ream şirketini hayata geçirerek kısa sürede bir çok satın alma ve ortaklık yaptı. İlk ortaklık Nusr-et steakhouse ile geldi ve Nusr-et İstanbul Etilerdeki şubesinin cirosu kısa sürede 36 milyon TL’ye ulaştı. Daha sonra ise İstanbul Doors şirketi satın alındı ve dünyaca ünlü olan Azumi grup ile ortaklık yapıldı. Şu anda D.ream şirketi bünyesinde Nusr-et , Günaydın Steakhouse , Kıtchenette , Ortaköy Anjelique , Masa İstinye Park , Borsa Lokantaları , Ulus 29 , Tom’s Kitchen , Gina Kanyon gibi markaları bulundurmaka ayrıca Dünya’da ve Türkiye’de bulunan Zuma ve Roka restoranları Azumi grup üzerinden ortak olduğunu ekleyelim.

Masa - İstinye Park ( D.ream )

Yurt içi ve yurtdışı olarak toplamda 108 lokasyonda farklı markalar ile hizmet veren D.ream şirketi Türkiye’deki yeme-içme sektörünün hacmini , önemini ve potansiyelini kanıtlar nitelikte ayrıca Ferit Şahenk’in D.ream ile 1 Milyar TL ciro hedefini de belirttiğimizde sektörün daha gelişeceğini ve bizim gibi öğrenci arkadaşlar için bir kariyer fırsatı olabileceğini belirtebilirim.

Petrol Fiyatının Önlenemez Düşüşü

2015-07-02T17:39:00.000+03:00

Petrol günümüz ekonomilerinde temel bir girdi olarak önem taşımaktadır. Öncelikle petrol fiyatları temel mal fiyatlarını etkileyen önemli bir üretim girdisidir. Bunun yanında petrol fiyatlarının ülkelerin milli geliri ve dış ticaret rakamlarına etkisi tartışılmazdır.

Brent petrolün varil fiyatı cari dönemde 59 USD olarak gözükmektedir. 2015 Şubat ayının son günlerinde 60 USD üstünde kalıcı olmaya çalışan petrol fiyatı bunu başaramayarak tekrar 60 USD sınırının altına indi. Brent petrol fiyatlarının son bir yılını incelediğimizde , varil fiyatının 2014 Haziran ayında 114 USD olduğu ve 2015 Ocak ayında 47 dolar gibi seviyeye gerilediğini görmekteyiz. Kısa bir sürede ciddi bir oranda düşen petrol fiyatlarının düşüşünün nedenleri ve bu düşüşün ülke ekonomilerinde olumlu ve olumsuz katkısı büyük önem taşımaktadır.

Brent petrol varil fiyatının büyük ölçüde değer kaybetmesinde ABD önemli rol oynamıştır. ABD dünyada uzun zamandır petrol ithalatçısı konumunda olan bir ülkeydi fakat ülkedeki teknolojik gelişmeler sonunda ‘Kayagazı’ adında ultra hafif bir petrol türü üretilmeye başlandı. ’Konsendat’ olarak bilinen bu madde benzin , dizel , jet yakıtı olarak işlenebilecek özelliğe sahip ve erimli yakıt özelliği göstermektedir. 2000’li yılların başından beri hızla gelişen kaya gazı teknolojisi ile ABD , net enerji ithalatçısı konumundan net enerji ihracatçısı konumuna geçti. ABD , 2014 yılının Ağustos ayında ilk petrol ihracatının Güney Kore’ye gerçekleştirdi. Yapılan ihracat önemi büyük çünkü ülkedeki petrol ihracat yasağı ortadan kalkmış ve 41 yıl sonra ilk defa petrol sevkiyatı gerçekleştirilmiş oldu. Amerikan Petrol Enstitüsü'nün yaptığı açıklamaya göre ABD stokları geçtiğimiz ay 383.5 milyon varil artış ile Aralık 1930'dan bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. Tüm bu gelişmeler ile birlikte petrol talebinde azalma olması kaçınılmaz bir durum oluştu ve petrol fiyatları düşüş eğilimi içine girdi.

Petrol piyasasının diğer büyük oyuncusu ise OPEC örgütüdür. OPEC, Petrol ihraç eden ülkeler anlamına gelmektedir. Dünyadaki bilinen petrol rezervlerinin üçte ikisini elinde bulunduran bir kuruluş olmakla beraber petrol fiyatlarının belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. 12 üyesi bulunan bulunmakta ve dünyanın en büyük petrol ihracatçısı konumunda olan Suudi Arabistan’da bu kuruluşun bir üyesidir. Özellikle OPEC’in petrol arzı konusundaki tutumu fiyatların düşmesinde etkili oldu. OPEC ve en büyük tedarikçi üyesi Suudi Arabistan piyasada arz fazlası olmasına rağmen petrol arzını düşürmediler. Piyasada günlük petrol talebinin , günlük petrol arzının altında kalması ile birlikte oluşan stok fazlası nedeniyle petrol fiyatları düşmeye başladı ve 2014 Haziran ayından bu yana düşüşünü devam ettirmeye devam ediyor. Geçtiğimiz günlerde OPEC üyelerinin yaptığı toplantı sonucunda petrol arzının azaltılması gündeme gelmesine rağmen bu karar alınmadı ve petrol fiyatları düşük seyretmeye devam etti ve hala devam etmektir. Petrol fiyatlarındaki düşüşün diğer bir nedeni olarak ise ülkeler arası siyasi dengeler olarakta gösterilmektedir. Özellikle ABD’nin Rusya ve İran’a karşı petrol fiyatlarını düşürmeye yönelik politika yürütmesi konusunda iddialar bulunmaktadır.

Ülke ekonomisi emtia gelirine dayalı olan ülkeler , petrol fiyatlarının düşmesi ile beraber ciddi bir gelir kaybına uğradılar. Petrolün çıkarılma maliyeti incelendiğinde , maliyetin petrolün kalitesi , bulunduğu arazi şartları gibi etkenler ile belirlendiğini söyleyebiliriz. Örneğin Suudi Arabistan petrolünün maliyetinin 10 USD olarak bilinmektedir , İngiltere Kuzey Denizinde ise maliyetin 50 USD olduğu görülmektedir. Petrol fiyatların 2014 Haziran’dan bu yana % 50 düşmesi ile birlikte özellikle deniz üzerinde olan petrol rafineleri kapatılmaya başlanmış ve kara parçasından çıkarılan petrol için ise kar oranı ciddi bir şekilde düşmüştür. Rusya , İran ,Brezilya , Suudi Arabistan gibi petrol ihracatı yapan ve bundan gelir elde eden ülkeler petrol gelirlerinin düşmesi nedeniyle zor durumda kaldılar ve kalmaktadırlar. Körfez ülkeleri bu düşüşten daha az etkilenmektedirler fakat bu dönem içerisinde Rusya’nin petrol fiyatlarının düşmesi ile birlikte 150 Milyar USD gelir kaybı yaşadığı belirtildi . Ülkenin ulusal enerji şirketi Gazprom ise geçtiğimiz günlerde Rusya hazinesinden 198 Milyar Ruble yardım talep etti ve bu gelişmeler Rusya’nın düştüğü durumu özetlemektedir.

Petrol fiyatlarının Türkiye ekonomisine etkisi incelendiğinde ise tablo olumlu gözükmektedir. Petrol ithalatçısı konumunda olan Türkiye için petrol ithalat rakamlarına bakıldığında, Türkiye 2014 yılının ocak ayında 1 milyar 252 milyon ton petrol için 1 milyar 8 milyon dolar öderken, 2015 yılının ocak ayında 1 milyar 599 milyon ton petrol için 565 milyon dolar ödeme yaptı. Bu örnekten anlaşılacağı üzere petrol fiyatlarını düşüşü Türkiye’nin dış ticaret rakamlarına olumlu etki yapmıştır ve yapmaktadır. Kronik olarak dış ticaret açığı veren Türkiye ekonomisi için bu düşüş rahatlatıcı etki yaptı ve tüm bu gelişmelerin bu yıl Türkiye milli gelirine % 2’ lik olumlu etki yapması bekleniyor.

Sonuç olarak petrol günümüzdeki tekolojik gelişmelere rağmen hala öneminin korumakta fakat önümüzdeki yıllarda alternatif enerji kaynaklarının ülke ekonomilerinde daha önemli rol oynayacağı kesin görünmektedir.