Hans Fokker

2026-06-14T04:13:15.431-07:00

De Havenkazerne van Schoonhoven in 7 opstellen

1. Het Sint Elisabethsklooster, 1412-1578

Begijnen zijn alleenstaande vrouwen die rond het einde van de elfde eeuw in heel West-Europa opkomen. Het zijn zelfstandige leken die een religieus geïnspireerd leven leiden naast de kloosters.

Aan het eind van de 14e eeuw ontstaat er in Schoonhoven een begijnengemeenschap die woont aan de Haven. In 1412 krijgen deze zusters toestemming van de bisschop van Utrecht om een klooster te stichten. Ze mogen daarbij een kerk bouwen en een kerkhof aanleggen. Deze kerk bevindt zich, zoals we van de kaartjes van Jacob van Deventer en Guicciardini weten, op de oostzijde van de Oude Haven, even benoorden de tegenwoordige Havenkazerne. Verder is er een zusterhuis, een boomgaard en bijgebouwen.

De zusters van dit klooster volgen aanvankelijk de Derde Regel van Sint Franciscus. In 1464 schikken zij zich onder de regel van Sint Augustinus. Het klooster maakt deel uit van het kapitel van Sion, onder het Mariënklooster te Sion bij Delft. Bij de grote stadsbrand van 1518 wordt het klooster verwoest maar weer opgebouwd.

De Opstand van 1572 en de daarop volgende Reformatie maakt een einde aan het bestaan van het klooster. De Geuzen, die onder Lumeij in april 1572 Den Briel veroveren, moeten Schoonhoven bijna een maand lang belegeren, september-oktober 1572, voordat de stad zich overgeeft. Die hardnekkige weerstand stemt de Geuzen niet vriendelijker.

De zusters van het Sint Elizabethsklooster hebben veel van de Geuzen te lijden. Sommigen vluchten naar Utrecht, dat Spaans blijft, en keren pas na de herovering van Schoonhoven door de Spaanse troepen op Sint Bartholomeusdag (24 augustus 1575) naar de stad terug.

De zusters die blijven, verschaffen enkele broeders uit het klooster Sint Michiel in de Hem bij Schoonhoven, dat bij het beleg door de Geuzen wordt verbrand, onderdak. Enkele van deze broeders worden alsnog door de Geuzen vermoord.

De zusters proberen het kloosterleven weer op gang te brengen maar begin 1577 voegt Schoonhoven zich weer onder de Staten. De Spaanse troepen vertrekken voorgoed en het volgende jaar wordt de Rooms Katholieke eredienst in de stad verboden.

Op 25 april 1579 wordt op last van de Geuzen begonnen met de afbraak van de kerk. De jonge nonnen worden gedwongen hieraan mee te werken.

Reinier de Graaf meldt in zijn "Korte Beschrijfin der Stad Schoonhoven" uit het begin van de 18e eeuw dat er nog oude mensen zijn die enkele van de nonnen hebben gekend.

2. Schoonhoven als vestingstad, 1580-1816

Bij de belegeringen van 1572 en 1575 wordt duidelijk dat de rechte middeleeuwse muren niet meer tegen het moderne geschut opgewassen zijn. Om Schoonhoven weerbaarder te maken, worden in de volgende dertig jaar drie bolwerken gemaakt aan de oostkant van de stad. De ‘nieuwe Haven’, nu de Scheepmakershaven, wordt binnen de omwalling getrokken en in 1601 wordt de Veerstalpoort ‘verplaatst’ naar de huidige veerpoort.

Regelmatig zijn er troepen in de stad, soms op doortocht, soms ook voor jaren achtereen. Zo’n garnizoen is waarschijnlijk niet groter dan 100 à 200 man, maar in tijden van dreiging kan het aantal enorm toenemen. Zo bevinden zich tijdens de inval van het Franse leger in 1672 niet minder dan 9200 man in de stad, met nog 1600 paarden: geregelde troepen, cavalerie, maar ook compagnieën burgers uit Rotterdam en ongewapenden die men uit de gevangenissen heeft gehaald. Nog is het niet voldoende want men vraagt om nog 1000 man meer. Naast deze mensenmassa levert de stad zelf ook nog 3 compagnieën van 130 man elk.

Het inkwartieren van de troepen van het garnizoen gebeurt in de 17e eeuw en in de eerste helft van de 18e waarschijnlijk bij de burgerij in huis. Daarnaast is er behoefte aan opslagruimten voor krijgsbehoeften als geschut en proviand. Hiervoor wordt in 1627 op het terrein van het voormalige Sint Elisabethsklooster het Arsenaal gebouwd, het ‘Lands-Wapen of Tuyg-huys’.

Het is een groot gebouw, 45 meter lang bij 9 meter breed met een goothoogte van ca. 8 meter. Het vormt de huidige onderbouw van de zuidvleugel van de Havenkazerne.

De overige kloostergebouwen zijn inmiddels ingericht tot een oudevrouwehuis. In het begin van de 18e eeuw wordt dit opgeheven en de gebouwen worden in 1726 voor de sloop verkocht. Het ‘gemeene Land’ koopt het in 1776 aan en gebruikt de ruimte als opbergplaats voor kogels en geschut.

De toestand wordt mooi beschreven door T.D. Moor die in het jaar daarop, 1777, een gedicht uitgeeft: Schoonhovensche Arcadia, of morgenwandeling om en door de Stad Schoonhoven:

'k ga deezen hoek eens om
Naar 't Doelenplein, maar zacht! 'k begin byna te vreezen
Of aan Bellona * niét deez’ plaats gewyd mach weezen,
'k Zie kogels, 'k zie geschut gestapeld op malkaer,
' Lands Magazyn staat hier vol krygs en moord geweeren
Geschikt tot noodweer en om vreemd geweld te keeren,

* De Oorlogsgodin

De ruimte ten noorden van het Magazijn wordt ook wel het Kogelplein genoemd. Het gebouw zelf wordt sinds het einde van de 18e eeuw meestal Arsenaal genoemd.

In de 18e eeuw begint het gebruikelijk te worden soldaten niet meer bij de burgerij in te kwartieren, wat natuurlijk een eindeloze bron van moeilijkheden was, maar ze in kazernes onder te brengen. Deze vorm van legering wordt niet door de legerleiding georganiseerd maar door de stad.

Alles wordt op strikt zakelijke basis aangepakt: in 1776 verbouwen Boekhouder en Regenten van de Algemene Armen, de Gasthuiskerk aan de Korte Dijk tot een kazerne voor drie compagnieën, d.w.z. ongeveer 180 man. Men verhuurt deze ruimte inclusief meubilair, linnengoed en bewassing. Zolang er van de kazernes gebruik wordt gemaakt vormt deze onderneming een aardige bron van inkomsten voor de armen.

3a. De Gasthuiskazerne vóór 1575 - 1827

Tegen het eind van de 18de eeuw ontstaat er behoefte aan een eigen huisvesting voor het garnizoen. In 1776 geeft de stad toestemming om de Gasthuiskerk aan de Korte Dijk, in het bezit van het armhuis, tot een kazerne te verbouwen voor vier compagnieën. De uitgang komt aan de Scheepmakershaven. De ruimtes worden door de armmeesters verhuurd en vormen voor hen een aardige bron van inkomsten.

3b. De Doelenkazerne 1789 - 1816

De zaken gaan zelfs zó goed dat men de Prins van Oranje verzoekt om een heel bataljon in Schoonhoven in garnizoen te leggen. Daar wordt ‘goedgunstig op beschikt’ en opgewekt begint men in 1789 aan de bouw van een tweede ’'Caserne'’ op het Doelenplein, die plaats aan nog eens drie compagnieën zal bieden: een gouden tijd lijkt aangebroken.

Kort voor of in 1790 wordt op het Doelenplein gedeeltelijk tegen de stadsmuur een nieuwe kazerne gebouwd. Bij de oplevering blijkt het gebouw al gebreken te vertonen. Uit een inspectierapport, in juli 1790 opgemaakt door Jan Timmerman van de stad Woerden en mr. metselaar Jacobus van Dam, blijkt dat de muren te ondiep gefundeerd zijn, de stadsmuur ter plaatse afgebroken had moeten worden - wat niet is gebeurd - en een slechte kwaliteit steen is gebruikt. Ook is het gebouw kleiner dan het bestek had aangegeven. Het wordt alsnog in de gewenste staat gebracht.

Maar er zijn meer zorgen: de troepen blijven weg. Verzoeken om ‘een matig Garnizoen naar Schoonhoven te zenden’ hebben geen effect, en de Algemene Armen blijven zitten met grote investeringen die hun geld niet opbrengen.

Door de bouwkundige toestand van zowel de oude als de nieuwe kazerne stelt men al in 1806 voor de nieuwe kazerne voor de sloop te verkopen. Ongebruikt blijft het gebouw niet: als in 1809 de Alblasserwaard onderloopt, huisvest men de vluchtelingen in de kazerne op het Doelenplein.

Als in 1810 het Koninkrijk Holland bij Frankrijk wordt ingelijfd, laat men de kazernering voorlopig nog op de oude voet, dus in particuliere handen.

3c. Sloop

Het jaar 1816 betekent voor Schoonhoven het einde als vestingstad. Tijdens de Napoleontische oorlogen is het twijfelachtige militaire belang van dit soort kleine vesting plaatsjes gebleken. De Administratie van Oorlog draagt de vestingwerken en de bijbehorende gebouwen over aan de Domeinen.

In 1816 wordt de Doelenkazerne verkocht voor de sloop voor een bedrag van f 1270. Bij de verkoopvoorwaarden vinden we een beschrijving van het gebouw: twee barakken van 33,50 meter lang met een verbindingsstuk ertussen, het geheel ruim 19 meter breed. De barakken zijn voorzien van klinker-vloeren.

In 1827 wordt ook de Gasthuiskazerne verkocht. Het gebouw mag ook door de koper gesloopt worden. Dat gebeurde al snel. Op de kadastrale minuut van 1828 komt de Gasthuiskerk / kazerne al niet meer voor. Het Armhuis, d.w.z. het oorspronkelijke Gasthuis, waar tegenaan de Gasthuiskerk - later de kazerne - is gebouwd, verdwijnt al rond 1807.

4. Arsenaal, school, kazerne; 1816-1862

Tot 1795 is Nederland een republiek, een bond van onafhankelijke staten die met een gezamenlijk verdrag een staat vormen. De zeven gewesten zijn autonoom, maar buitenlands beleid en defensie zijn een zaak van de gewesten gezamenlijk.

In de Franse tijd wordt de Republiek der Nederlanden omgevormd tot een moderne eenheidsstaat, de Bataafse Republiek genoemd (1795-1806). Onder Lodewijk Napoleon (broer van de keizer Napoleon Bonaparte) wordt Nederland voor het eerst een Koninkrijk, het Koninkrijk Holland. Dit duurt maar vier jaar (1806-1810).

In 1813 herwint Nederland zijn onafhankelijkheid. De zoon van de laatste stadhouder Willem V, Willem Frederik, keert terug uit ballingschap en wordt uitgeroepen tot soeverein vorst. In 1815 bepaalt het Congres van Wenen dat de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden weer verenigd zal worden. Willem Frederik roept zichzelf uit tot Koning en wordt in 1815 als Koning Willem I ingehuldigd.

Dat Schoonhoven de militaire glorie van haar vesting mist is niet waarschijnlijk. Maar wel mist men de inkomsten die ook de slechtst betaalde soldaten toch altijd binnen de stad brengen. Tussen 1816 en 1826 vinden er uitgebreide onderhandelingen plaats met Domeinen; niet alleen wil de stad de nu overbodig geworden gebouwen zoals het Arsenaal in handen krijgen, maar vooral ingewikkeld is de overdracht van de vestingwerken (bastions, poorten) zelf. Deze waren met geld van de Staten aangelegd maar de stad heeft wel enkele eeuwen lang zelf het onderhoud daaraan gepleegd en vindt dat ze op haar eigen grond liggen.

Na lang heen en weer gepraat worden de vestingwerken in november 1826 overgedragen aan de gemeente Schoonhoven. Het Arsenaal is daar niet bij. De gemeente wil het gebouw graag in stand houden om het beschikbaar te hebben als opvangruimte voor vluchtelingen. In 1819 was dat nodig gebleken toen een grote groep mensen uit de Alblasserwaard, voor het hoge water op de vlucht, daarin onderdak kregen. De Doelenkazerne was in 1816 al voor de sloop verkocht.

Tot tweemaal toe brengt de Domeinen het gebouw in veiling. Uiteindelijk weet de stad het in 1827 te verwerven, onder voorwaarde dat het gebouw blijft staan om in tijd van nood te dienen als kazerne. Een bestemming voor het gebouw werd snel gevonden; de eerste verdieping wordt verbouwd tot een school, de benedenverdieping wordt verhuurd als henneppakhuis aan de beheerder van de Waag die er vlak bij ligt en de zolder wordt verpacht om als opslagruimte te dienen waarbij het de huurders is verboden er onder schooltijd te werken. De huurder van de benedenverdieping wordt verplicht om de aanwezige meubels, wat banken en tafels, op te slaan en in goede staat te houden.

Wanneer in de jaren 1831 tot 1833 de Belgische opstand uitbreekt, wordt de benedenverdieping weer gebruikt, de eerste jaren misschien als kazerne, in 1833 als bergruimte van uitrustingsstukken van de rustende schutterij.

Rond 1850 begint men aan een ander gebruik van het Arsenaal te denken. De heren Mijnlieff en Van Wijngaarden uit Krimpen a/d Lek, die een tapijtweverij begonnen zijn, zoeken een gratis onderdak voor hun koehaarspinnerij. Wanneer Van Wijngaarden eind 1856 arriveert met de benodigde werktuigen, blijken de henniphandelaars er bezwaar tegen te hebben dat een gedeelte van de benedenverdieping van het Arsenaal daarvoor gebruikt zal worden vanwege brandgevaar. Misschien gaat het hen meer om concurrentie?

Enkele maanden later besluit de raad het Arsenaal aan de Commissaris des Konings af te staan om er een meisjesgevangenis in te vestigen, maar ook dat gaat niet door; het Arsenaal zal nog ruim een eeuw een militaire bestemming hebben.

5. De Artillerie Instructie Compagnie, 1862-1922

Eind 1861 wordt een voorstel van de minister van Oorlog om in Doesburg een Artillerie Instructie Compagnie op te richten en te huisvesten door de Tweede Kamer verworpen. Op 30 december besluit de Schoonhovense Raad om de minister het oude Arsenaal en het daarachter liggende plein aan te bieden als kazerneruimte. De eerste reactie is niet erg enthousiast. Wel toont de minister zich bereid de heren op zijn gewone audiëntie te ontvangen, maar hij waarschuwt al van te voren dat het plan hem niet zeer aannemelijk voorkomt.

In februari echter komt het kabinet Van Hall ten val; begin maart gaat een afvaardiging uit het gemeentebestuur met de nieuwe minister praten. En met succes; de nieuwe minister voelt voor het voorstel waarbij de gemeente Schoonhoven gratis de kazerne ter beschikking zal stellen. De zaken worden razendsnel afgewikkeld: op 28 april komt de minister de toestand in Schoonhoven bekijken; een lunch voor 12 personen laat men apart uit Utrecht komen. Op 11 mei komt het Koninklijk Besluit voor de oprichting van een Artillerie-lnstructie Compagnie die in Schoonhoven gehuisvest zal worden.

Op 18 mei verschijnt de kapitein-ingenieur Vaillant in Schoonhoven om een eerste indruk van de situatie te krijgen en 11 dagen later komt hij terug met een schetsontwerp en een eerste begroting van de kosten van het verbouwen van het Arsenaal tot een geschikte kazerne. Een bedrag van ƒ 73.000 wordt uitgetrokken, met de mededeling dat dit vermoedelijk aan de zéér lage kant is.

Er volgen drukke weken van onderhandelen tussen kapitein Vaillant, die een zo goed mogelijke kazerne wilde bouwen, en de minister van Oorlog die best met iets minder genoegen wil nemen, zolang de kazerne er maar komt.

Uiteindelijk is er overeenstemming over een plan: De kap van het Arsenaal zal afgenomen worden en de balklaag boven de 1e verdieping zal een eind worden opgevijzeld. Ook de raamkozijnen van de 1e verdieping worden verlengd. Daarbovenop zal een 2e verdieping gezet worden met veel lichtere muren en daarboven komt dan weer de kap. Hoewel volgens de bestektekening het Arsenaal onderheid lijkt, worden de oostelijke en de noordelijke vleugel van drie verdiepingen die er tegenaan gebouwd worden, niet onderheid. Dat besluit zal later grote gevolgen hebben.

Op 11 augustus 1862 vindt de aanbesteding plaats. Het werk wordt gegund aan Anthonis Oudijk uit Gouda, als laagste inschrijver, voor ƒ 41.825,-. Het werk wordt snel uitgevoerd en kan al in december worden opgeleverd, nog altijd een maand later dan in het bestek genoemd. Ondertussen worden er ook plannen gemaakt voor de bouw van een ‘Infirmerie’ ofwel een ziekenzaal (1863) aan de oostzijde van de Oude Haven, tegen het Melkgat aan.

Op 1 april 1863 verschijnt de eerste commandant van de Artillerie Instructie Compagnie in Schoonhoven, snel gevolgd door nog drie officieren en drie onderofficieren. In december van dat jaar telt de compagnie al ruim 120 leerlingen. De compagnie wordt de leverancier van korporaals voor de regimenten veldartillerie, vestingartillerie, de rijdende artillerie en voor het Korps Pontonniers.

De eerste leerlingen die in Schoonhoven verschijnen zien er fraai uit. Ze krijgen een blauwlakens pak waarvan de jas met rood is gevoerd; een pak met minstens 20 koperen knopen. Op hun hoofd dragen ze een zwarte sjako met een verlakte klep en daarop een oranje kokarde met een rode wollen bol. Als het feest is, wordt daarbovenop ‘een afhangende rode kemelsharen vlam’ gedragen. Op de schouders gele epauletten en opzij de korte sabel met een koperen handvat.

In de jaren '70 wordt de noordvleugel van het kazernegebouw uitgebouwd tot op de huidige grootte. Aan de kant van het Doelenplein komt in 1876 een kantinegebouw, dat later tot schoolgebouw wordt ingericht. Het gebouw wordt in een sobere classicistische architectuur opgetrokken, militaire architectuur eigen. De bakstenen gevels zijn door pilasters geleed en aan de voorzijde op regelmatige afstand van vensters voorzien, de houten kroonlijst is gekornist.

In 1886 wordt op het Bastion een exercitieloods neergezet van negen traveeën diep. De gemeente richt de loods na 1922 in als kanonnenbergplaats, die daarvoor wel wat wordt verbouwd.

De aanwezigheid van een garnizoen dat al snel zo'n 300 man sterk is, vrolijkt een klein plaatsje als Schoonhoven, met nog geen 4000 inwoners, nogal op. In zijn bijna 60-jarig bestaan verlaat de Instructie Compagnie twee maal Schoonhoven, beide keren in verband met een mobilisatie naar de vesting Naarden. De eerste keer in 1870; de Frans-Duitse oorlog dwingt tot mobiliseren, al is dat slechts voor enkele maanden. Langer duurt dat tijdens de Eerste Wereldoorlog. In augustus 1914 wordt de compagnie ontbonden. Weliswaar begint zij haar werk drie jaar later weer, maar dan in de vesting Naarden. Pas in april 1919 keert de Compagnie in Schoonhoven terug. En dan nog maar voor korte tijd: van alle kanten wordt aangedrongen op een sterke bezuiniging op de uitgaven van het leger. Per 1 september 1922 houdt de Artillerie Instructie Compagnie op te bestaan.

Na zestig jaar is Schoonhoven het garnizoen dus weer kwijt. Omdat de gemeente met het oog op de voordelen, die zo’n extra aantal inwoners aan de stad brengt, grote uitgaven had gedaan voor het bouwen van de kazerne en de Infirmerie, wendt het zich tot het Rijk met het verzoek de gebouwen en de grond weer in bezit te mogen nemen. Daar gaat het Rijk echter niet op in: de kleine lettertjes van het in 1864 gesloten contract spreken immers niet over een garnizoen. Het Rijk mag de gebouwen gebruiken ‘zoolang deze voor militair gebruik benoodigd zouden zijn’. De kazerne wordt in gebruik genomen als opslagruimte en het enige voordeel voor de gemeente is de aanwezigheid van de adjudant onderofficier-beheerder die in de kazerne blijft wonen.

6. "Militair gebruik”, 1922-1966

Enkele van de militaire gebouwen komen na 1922 (toch) in handen van de gemeente. Zo krijgt Schoonhoven het gebouw van de Infirmerie aan de Tromperswal en ook het in 1876 gereed gekomen schoolgebouw aan het Doelenplein waarin de ‘Dagnormaalschool’ wordt gevestigd. In ruil daarvoor maakt de gemeente de exercitieloods op het Bastion geschikt voor kanonnenbergplaats.

De Havenkazerne zelf blijft opslagruimte. Ruimte is er klaarblijkelijk voldoende. Wanneer de gemeente voor de grondige restauratie van het stadhuis vanaf 1927 om moet zien naar een tijdelijk onderkomen voor burgemeester en wethouders, de secretarie en het politiebureau verzoekt

zij de minister om tijdelijke huisvesting in de kazerne. Die restauratie, op circa negen maanden geschat, wordt een karwei van jaren. Vanaf eind 1926 tot in 1929 zal het gemeentebestuur in de kazerne verblijven.

Aanvankelijk zijn er strubbelingen met de militaire wachter Tack, die graag ziet dat men zich aan de kazerneringsreglementen houdt, iets waar de ambtenaren niet voldoende van doordrongen zijn. Na enkele zuurzoete brieven tussen de burgemeester en de toezichthoudende kapitein van de genie schijnt de zaak toch opgelost te worden.

De mobilisatie van 1939 brengt opnieuw militairen in het gebouw, het 19e regiment Rijdende Artillerie en het I Depót Genietroepen. De Rijdende Artillerie vertrekt al in de maand september naar Jutphaas, later naar de Grebbelinie. Het Depót blijft in Schoonhoven tot na de oorlogsdagen van mei 1940.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liggen er geen troepen in de kazerne. Die komen pas weer in 1946 als Schoonhoven garnizoenscommando wordt, waaronder dan een groot deel van de Krimpenerwaard, Gouda en Moordrecht valt. Veel militairen die naar Indonesië worden uitgezonden, gaan via Schoonhoven. Begin jaren vijftig wordt er het regiment Van Heutsz gelegerd en later komen daar nog andere troepen bij. Er worden verschillende barakken-complexen in Schoonhoven gebouwd, onder meer achter het Doelenhuis, op het Bastion en bij de Oranjelaan. De Oranjelaan is nu het deel van de Groene Singel, achter de Oranjeplaats richting de Lekdijk.

In die jaren doen steeds geruchten de ronde over een vertrek van het garnizoen. In 1965 worden die geruchten duidelijk want per januari 1966 neemt het regiment Van Heutsz afscheid van Schoonhoven. Daarna volgt de werkelijke teruggave van de gebouwen en komt de Havenkazerne kwam weer in het bezit van de gemeente.

De bouwtoestand van de Kazerne is niet rooskleurig. De brandgevaarlijke houten trappenhuizen zijn in de jaren '50 al wel door betonnen trappen vervangen. In 1959 is vast komen te staan dat de noordoosthoek van de Kazerne zo verzakt is, dat er reëel gevaar voor instorten bestaat. Lees deel V over de uitbreiding van het Arsenaal. Begin 1960 wordt daarom het dak en de hele tweede verdieping daar vanaf afgesloopt.

7. Een monument, 1966 tot heden

De Havenkazerne staat sinds 1969 op de lijst van monumenten, aangeduid als een voormalige kazerne daterend uit de 1e helft van de 19e eeuw. Niet zo'n vreselijk nauwkeurige aanduiding dus.

Het gebouw is bouwkundig in niet al te beste staat. De gemeente heeft de ruimte ter beschikking gesteld aan een aantal bedrijfjes als werk- en opslagruimte, in afwachting van een eventuele restauratie. In 1977 meldt zich een serieuze kandidaat voor een deel van het gebouw. Het Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum, gevestigd te Utrecht, moet die stad verlaten. De gemeente Schoonhoven belooft de zuidelijke - vroeg 17e eeuwse - vleugel op te knappen en ter beschikking te stellen.

Vanaf 1978 wordt de zuidvleugel deels in gebruik genomen. Voor de rest van de gebouwen heeft de gemeente nog geen bestemming. In 1981 wordt door de gemeente een sloopaanvraag bij het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk ingediend voor de noord- en de oostvleugel wegens de technisch slechte staat van dat deel. Op die plaats wil men nieuwe woningen bouwen. Monumentenzorg is faliekant tegen dit plan.

Hoewel het Ministerie de slechte technische staat onderschrijft, weigert zij de gevraagde vergunning te verlenen. De sloop zou een onaanvaardbare aantasting van het monumentale, streng symmetrisch opgezette complex betekenen.

Na uitvoerige discussies met de instanties besluit de gemeente in 1983 toch tot renovatie van de beide vleugels. Financieel wordt dit mogelijk door een bijdrage van het Rijk in het kader van het werkgelegenheidsplan en door bijdragen van gemeente en provincie. Het slechtste deel wordt in 1984 gedeeltelijk afgebroken en in dezelfde stijl herbouwd. Het oude materiaal wordt gebruikt om het pand in de oorspronkelijke staat te brengen. Het deel dat blijft staan wordt gerestaureerd. Een nieuw element wordt de poort die een verbinding vormt met het Doelenplein. Ter hoogte van de poort komt de ingang van Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum. Het woningbouwproject bestaat uit twee delen. Aan de Oude Haven worden twee eengezinswoningen gebouwd. In de Havenkazerne worden drie bejaardenwoningen, veertien Hateenheden en drie winkels gerealiseerd.

Iemand die vandaag de Havenkazerne bezoekt, ziet een strak symmetrisch gebouw. De gevels hebben op regelmatige afstand geplaatste vensters met roedeverdeling of blindnissen. De decoratie is zeer bescheiden, zoals past bij een 19e eeuws militair gebouw. Vanaf het plein is het 17e eeuwse muurwerk goed te zien en de 19e eeuwse verhoging in een donkerder kleur rode baksteen. Alleen beneden is nog een klein deel van de oorspronkelijke houtconstructie te zien. Verder zijn op de begane grond de balklaag en korbeelstellen aan het zicht onttrokken door een omtimmering en bepleistering. De eerste en tweede verdieping hebben enkelvoudige balklagen, de eerste wat zwaarder dan de tweede. De derde verdieping, de zolder, heeft een spantconstructie.

Vandaag is de Havenkazerne nog steeds de huisvesting van Het Zilvermuseum en de woning van tientallen Schoonhovenaren. Ik woonde er zelf 16 jaar. Toeristen bezoeken het plein en bewonderen het gebouw, niet goed wetend welke geschiedenis erachter schuilt. U nu wel! Er zijn geen oude mannen meer het plein met hun kinderen en kleinkinderen bezoeken, wijzend op één van de ramen om uit te leggen waar zij als jonge soldaten aten en sliepen. Het gebouw verdient aandacht en daarom is met respect voor al het onderzoekswerk, deze serie teksten van de heer C.R. Schoute, voormalig stadsarchivaris van Schoonhoven, zijn artikel dus, wat hertaald en aangevuld met andere bronnen, hier opnieuw gepubliceerd. De woorden waarmee hij zijn artikel ‘De Havenkazerne te Schoonhoven’ in 1978 afsluit, zijn nog altijd geldig:

“Ik hoop dat een groter inzicht in de achtergronden van bouw en functie die het Arsenaal en later de Havenkazerne in Schoonhoven hebben gehad in het te voeren beleid behulpzaam mogen zijn.”

C.R. Schoute, archivaris

Bronnen:

C.R. Schoute, Historische Encyclopedie Krimpenerwaard (H.E.K.), jaargang 3, nummer 3, 1978
De Krimpenerwaard, Catharina L. van Groningen, 1995
Inzet en Visie, 25 jaar Woningbouwvereniging Schoonhoven, Cor Jansma, Amsterdam, 1994

2025-06-28T13:56:00.000-07:00

Albrecht Beilinc levend begraven |

Jan Willem Pieneman

Jan Willem Pieneman (1779-1853) is één van de eerste Nederlandse kunstenaars die eigentijdse geschiedenis schildert in plaats van scènes uit de zeventiende eeuw. Hij volgt zijn lessen aan de Amsterdamse Stadstekenacademie. Zijn roem dankt hij aan het schilderij De heldenmoed van de prins van Oranje bij Quatre-bras en een schilderij over De Slag bij Waterloo.

Na het vertrek van de Fransen vormt zich een nieuwe staat: in 1813 is Willem I soeverein vorst, in 1814 wordt de nieuwe grondwet aangenomen en in 1815 is het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden een feit. Geschiedenis wordt ingezet om een beeld van het nieuwe vaderland aan te scherpen en daar passen schilderijen in van historische gebeurtenissen die roemrijk zijn of anders zo gemaakt worden. Binnen deze trend ontstaat ook het schilderij van Albrecht Beilinc levend begraven.

Het schilderij is ooit aangekocht door de gemeente Schoonhoven en hangt sindsdien in het stadhuis. In 2015 laat een burgemeester het van zijn kamer verwijderen omdat hij de aanblik van de executie vervelend vindt. Het wordt in een plastic tas op de zolder gezet, niet wetende dat dit het meest kostbare object in het stadhuis betreft. Na een opmerking hierover wordt het weer teruggehaald en hangt het nog steeds in het stadhuis.

Noot: Alhoewel toegeschreven aan Jan Willem Pieneman, ben ik niet overtuigd. Het schilderij zou ook zomaar van zijn zoon Nicolaas Pieneman's hand kunnen zijn. Hij was veel meer dan zijn vader actief met dit type genreschilderijen.

2023-04-22T09:27:00.004-07:00

WAAR IS HET CENTRUM VAN SCHOONHOVEN?

Is dat de Dam, de plek van de Grote Kerk of het Stadhuis? Eigenlijk allemaal niet! We hebben redenen aan te nemen dat het de plek vóór het stadhuis is.

Unbilicus Urbis Romae betekent 'navel van de stad'. Deze plek vormde in de Romeinse periode het symbolisch middelpunt van de stad Rome. Het werd opgericht naar het voorbeeld van de Omphalos ("Navel") in het Griekse Delphi. Het monument stond op het Forum Romanum.

In Leiden ligt een Blauwe Steen op het symbolisch middelpunt van de vier kwartieren waarin de middeleeuwse stad tot de eerste uitbreiding van 1294 verdeeld is. Ook op de hoek van de Grootestraat / Kruisstraat in Batenburg vind je een Blauwe Steen. En er zijn er nog meer ...

Schoonhoven heeft ook een Blauwe Steen, op de plek die door veel mensen onterecht aangezien wordt als 'heksenkring', wat het dus niet is. Het is mogelijk dat de openbare terechtstelling van een 'heks' (één van de laatste in ons land) in 1591 hier aan bij draagt.

Omdat de stenen meestal op een centrale plaats liggen, lijkt er een relatie te zijn met de rechtspraak van die tijd. Dat was een bevoegdheid van de lokale of regionale machthebber, wat kan blijken uit de verschillende kleuren stenen. Zo zou de Witte Steen de gerechtssteen van de landvorst, de graaf of de ambachtsheer zijn geweest, de Rode Steen de steen van de geestelijkheid en de Blauwe Steen de gerechtsplaats van de gemeenten en poortersschappen.

Het lot van Marrichgen Ariaensdochter werd in handen gelegd van de schepenrechtbank van Schoonhoven. Baljuw Geerof Kluyt van Vorenbroek leidde het onderzoek, riep de rechtbank bijeen, hield het requisitoir en formuleerde na raadpleging van rechtsgeleerden de eis tegen de verdachte. De zeven schepenen velden op 18 december 1591 het vonnis: Marrichgen werd veroordeeld tot wurging en de brandstapel. Nog dezelfde dag werd zij voor het stadhuis ‘genadelijk gewurgd en daarna tot as verbrand’. Het verslag van het vonnis is de enige schriftelijke bron die over Marrichgen Ariaensdochter bewaard is gebleven. Het grootste deel van het vonnis bestaat uit haar bekentenis, die ze aflegde ‘buiten banden van ijzer’. Over de ‘tortuur’ die zij heeft moeten ondergaan voor zij bekende, is niets bekend.

https://resources.huygens.knaw.nl/.../lemmata/data/ariensdr

Op de Grote Markt van Lier (België) ligt het 'rondeke van de Grote Markt'. Deze steen was tot 2012 ook omgeven door een spiraal van kasseien. Na de heraanleg van de markt werd de spiraal verwijderd en kwam er een rechthoekige tegel onder de heksensteen met de tekst: Heksensteen. Markeert volgens overlevering de plaats waar de laatste heks in Lier werd verbrand.

Maar een comité Eerherstel voor Cathelyne spande zich in voor een andere tegel.

"Daar werd zomaar vermeld dat daar een heks is verbrand. Maar iedereen weet toch dat er geen heksen zijn verbrand? Daar zijn mensen verbrand die beschuldigd werden van hekserij en die onder tortuur bekend hebben dat ze heks waren."

In 2021 werd de gedenksteen vervangen door een herdenkingsring met de tekst "Cathelyne Van den Bulcke uit Nijlen werd hier verbrand als heks (+20/01/1590). Door haar moed stopte de Lierse heksenwaan".

Gaat Schoonhoven in navolging van Lier ook voor eerherstel van Marrigchen of is onze rechthoekige tegel wel in orde? In elk geval zouden we zuiniger op onze Blauwe Steen mogen worden want ook hierin is Schoonhoven vrij uniek te noemen!

Luister deze podcast eens, vanaf 41:06

https://podcastluisteren.nl/.../Geschiedenis-voor...

Hongaarse vluchtelingen in Schoonhoven: de familie Kovácsevits

2023-04-08T08:58:00.009-07:00

Hongaarse vluchtelingen in Schoonhoven: de familie Kovácsevits

Na de Eerste Wereldoorlog valt de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie uit elkaar. Hongaren vochten aan de zijde van Duitsland en moeten de (te) zware tol van de Vrede van Versailles meebetalen. Een extra last, want het land raakt bij de Vrede van Trianon (1920) ook tweederde van zijn grondgebied, bevolking en hulpbronnen kwijt aan omliggende landen.

Er start een grootschalige humanitaire actie, waarin ook Nederland een rol neemt. Hongaarse kinderen worden in treinen naar het buitenland gebracht en komen bij gastouders terecht. Miep Gies, als Hermine Santruschitz, is ook zo’n kind. Het idee van een vakantie voor Hongaarse kinderen komt uit Nederland. De kinderen kunnen op deze manier bijkomen van het oorlogstrauma, weer op gewicht komen, en versterkt terugkeren.

De actie voor de Hongaarse kinderen komt moeilijk op gang, er zijn niet genoeg kinderen die naar Nederland willen. Op 10 februari 1920 gaan er 600 met de eerste trein uit Boedapest. Diaconessen begeleiden hen. In de jaren daarna volgen meer dan 23.000 Hongaarse kinderen. Niet iedereen keert terug naar het vaderland. De laatste kindertrein vertrekt in het voorjaar van 1926.¹

Ook in Schoonhoven worden Hongaarse kinderen in pleeggezinnen opgevangen. Zij komen op uitnodiging van het plaatselijk R.K. Huisvestingscomité.^3P Op een foto van 24 februari 1921 zien we de groep kinderen met hun begeleiders. Op 22 juni keren de meesten van hen weer terug.^3Q We weten weinig over hen maar van het jongetje rechts op de voorste rij weten we de naam: Károly Kovácsevits.

Zijn ouders zijn de Oostenrijks-Hongaarse Károly Kovácsevits uit Boedapest en Elizabeth Zvodny uit Březová. Zij en hun driejarige dochter Borbála emigreren in 1903 - mogelijk om politieke onrust - naar Amerika. Op 11 november komen ze aan op Ellis Island, New York en gaan wonen in Chicago.¹² In 1904 wordt hun zoon Albert geboren. Over hem weten we niets. Op 13 juni 1907 wordt zoon Károly (Charles) geboren, in New York. In 1911 gaat het gezin terug naar Hongarije, Károly is dan vier jaar oud. Op 19 juni 1913 komt er een dochter bij, haar naam is Böszi.

De Eerste Wereldoorlog moet voor het gezin Kovácsevits een vreselijke tijd zijn geweest. Het land heeft het zwaar. Wat er precies gebeurt is onduidelijk maar Károly en Böszi worden wees. Zij komen met de kindertrein naar Nederland en 16 december 1920 arriveren ze met nog vijftien andere kinderen in Schoonhoven. Károly is door kinderverlamming kleiner en mag ondanks 13 jaar toch mee. Hun zus Borbála blijft in Hongarije achter. Zij overlijdt op 22 maart 1942 in Boedapest.¹¹

Broer en zus Verroen¹⁰ in Schoonhoven moeten een groot hart hebben. Adriaan is in 1920 tweeëndertig jaar oud en voorzitter van het plaatselijk comité uit de Werklieden-Organisaties voor hulp aan de hongerende kinderen uit het geteisterde Wenen.^3M Hij woont dan bij zijn ouders op Koestraat 77, waar ook zijn één jaar oudere zus Grada woont. In 1919 koopt hij voor 2410 gulden twee huizen aan de Oude Singel maar gaat er niet wonen. Misschien wijzigen zijn plannen door de komst van de vluchtelingenkinderen.

Het katholieke gezin Verroen vangt de wezen Károly (13 jaar) en Böszi (8 jaar) op. Adriaan is zilversmid en in 1922 koopt hij voor 1650 gulden het huis aan Oude Haven 8, waar een werkplaats bij is die hij een jaar later gedeeltelijk vernieuwd. Zijn zus Grada gaat daar ook wonen. Beiden blijven ongetrouwd en de rest van hun leven verbonden aan de kinderen Kovácsevits.

Al in 1925 behaalt Károly zijn diploma horlogemaker. De Schoonhovensche Courant vermeldt dat hij een extra prijs ontvangt van de Nederlandsche Bond van Uurwerkmakers voor het beste praktische werk.^3A In oktober 1927 vertrekt hij naar Kerkstraat 38 in Leerdam⁸, waarschijnlijk om daar verder in de leer te gaan bij een uurwerkmaker. In maart 1929 komt hij als ‘horloger’ terug naar Schoonhoven en trekt weer in bij zijn pleegouders.^3B Bij het huis aan de Oude Haven 8 zijn twee werkplaatsen. In één daarvan begint Károly zijn eigen zaak voor reparatie van (ingewikkelde) uurwerken en horloges, waarvoor hij eind maart al adverteert in de Schoonhovensche Courant.^3C

Op Dam 2 is de zaak van Hermanus Marinus den Uijl. Deze bestaat al sinds 1852 en twee generaties lang worden er al sieraden, uurwerken, thermometers en brillen verkocht.⁵Als den Uijl in 1934 stopt, verkoopt hij het huis, werkplaats en erf aan Cornelis Mudde.⁷Zijn zaak wordt toegevoegd aan de zaak van M.L. Deerenberg (Haven 36).^3D Károly huurt vanaf december 1938 het pand op de Dam.^3EAls gediplomeerd horlogemaker doet hij in uurwerken, maar verkoopt nu ook sieraden en andere gouden en zilveren voorwerpen. Huis, werkplaats en erf koopt hij uiteindelijk in 1941 van Mudde.⁷

Károly trouwt in datzelfde jaar met de Hongaarse Ilona Braun (2-12-1914, Boedapest). In september 1942 komt zij vanuit ’s Gravenhage naar Schoonhoven.^3F Samen runnen zij nu de zaak.

In de oorlogsjaren worden de eerste kinderen geboren. In oktober 1943 een meisje (Elly) en een jaar later een zoon (Karry). Károly leert ondertussen door op de Vakschool en op 3 november 1945 krijgt hij zijn meesterteken als goud- en zilversmid. In advertenties biedt hij nu verlovings- en trouwringen aan. Na de oorlog worden nog vier meisjes geboren, Tessa (1946), Ilonka (1948), Celine (1949) en Mieke (1952)⁴ Ze krijgen zeven kleinkinderen.

In de werkplaats staat altijd een rieten koffertje. Als zijn dochter vraagt wat het is, zegt Károly: Dat is het enige wat ik als vluchteling heb meegenomen uit Hongarije, met wat kleren en spulletjes.⁴ Het Staatsblad van januari 1952 maakt melding van de naturalisatie van Károly.⁹

Károly is een ambachtsman die zijn vak uitstekend beheerst. Mensen zien hem als een vriendelijke man met gouden handen. Omdat hij vanaf zijn jeugd een lichamelijk handicap heeft als gevolg van kinderverlamming - hij loopt niet gemakkelijk - is dit een nog grotere prestatie.⁴In mei 1947 zoekt hij een nette jongen die opgeleid wil worden tot zilversmid en filigrainwerker.^3N

Voor het drukke huishouden wordt een nette werkster gevraagd voor twee middagen per week. Wanneer het vierde kind wordt geboren, zoeken zij ook nog een net meisje voor de huishouding.^3O Het echtpaar werkt hard en kunnen de opgroeiende kinderen daar eigenlijk niet bij hebben. Die brengen hun lagere schooltijd en Mulo^3I door op een RK Internaat in Oudewater. Een andere tijd dan nu, zegt een dochter nu. Zo groeien de kinderen Kovácsevits op met weinig kennis over het verleden van hun ouders.⁴

Als middenstanders maken ze wat ongemakken mee. In 1960 rijdt een bestelbus de winkelpui kapot omdat wagen niet goed op de handrem staat. Dit gebeurt vaker maar tot dan toe niet met grote schade of ongevallen. Nu wel!^3H In de nacht van 13 op 14 maart 1972 wordt er in de winkel ingebroken. Inbrekers verwijderen een etalageruit. Voor een aanzienlijk bedrag worden er gouden sieraden gestolen.^3J Eind 1978 vullen drie mannen en een vrouw brutaal hun zakken zonder betalen bij de plaatselijke middenstand. Bij Kovácsevits drukt Ilona de alarmbel snel in en slaan de dieven op de vlucht; één springt in paniek in de Oude Haven en wordt direct gepakt, de rest later.^3L

Károly overlijdt op 6 mei 1991, hij is dan 83 jaar oud. De rouwadvertentie vermeldt niet zijn Hongaarse maar zijn Amerikaanse naam ‘Charles Kovácsevits’. Ilona Braun verhuist na het overlijden van Károly naar Tilburg. Daar overlijdt zij op 5 december 2001. Zij is begraven op begraafplaats Heuvel in Tilburg, samen met de as van haar man.⁶

Bözsi Kovácsevits, zij noemt zichzelf ook wel Erzsébeth of Elisabeth, is altijd bij broer en zus Verroen blijven wonen. Ze werkt later op de administratie van de Havenkazerne. Haar grote hobby is handwerken en borduren.^3L Mevrouw Toth-Elsenaar heeft nog altijd een prachtig werk van haar aan de muur. Ze wordt herinnerd als iemand met een vriendelijk karakter.

Pleegvader Verroen overlijdt in 1957.^3G Böszi erft van hem Oude Singel nr. 62 en 66, welke zij drie jaar later van de hand doet. In 1969 wordt zij eigenaar van het huis op Oude Haven 8 als haar pleegmoeder dat aan haar verkoopt.⁷ Het naastgelegen Oude Haven 6, enkel een pakhuis en terrein, wordt ook verkocht. Pleegmoeder Verroen overlijdt in 1973^3K en Böszy erft de rest van de nalatenschap van de Verroens. Als trouwe gelovige is er veel contact met de kerk en de pastoor. Böszi bepaalt bij testament dat al haar bezit naar de katholieke kerk gaat. Ook voorwerpen van haar broer, waaronder een staartklok. Een dochter van Károly kan deze klok na lastige onderhandeling terug kopen. Voor haar van grote emotionele waarde. Böszi overlijdt op 16 april 1999. Zij wordt begraven bij haar pleegouders.

Onderzoek: Bestuur Historische Vereniging Schoonhoven, met dank aan T. Hilwig-Kovácsevits, R. Kappers, K. van de Rotte, N. Toth-Elsenaar, M. Stouthart.

Verslag van Richárd Bodoky, deelnemer van de kindertreinen

Op 8 februari, rond twaalf uur, liep de roetige en rokerige stationshal van het bouwvallige Station Keleti vol met kinderen met rugzakken op. Ze wachtten op het vertrek van de eerste kindertrein. Zeven diaconessen gingen als begeleiders met ons mee. Eindelijk werd de trein door een locomotief de hal ingeduwd. Ik heb tijdens de oorlog veel treinen van het Rode Kruis gezien, maar deze was het meest versleten van allemaal. Alle stukken van deze wagons waren versleten, alleen het rode kruis praalde nieuw geverfd aan de buitenkant, in het midden van de wagons. Er waren bijna geen glazen ramen, hun vervanging of aanvulling was ook niet uniform. Het ene was met een roestig stuk blik aangevuld, andere waren gewoon met planken dichtgespijkerd. Door de kieren huilde de februariwind. In enkele wagons waren van planken stapelbedden gemaakt, met strozakken erop. De wagon waar ik in reed, was een gewone wagon met houten banken en massieve, houten bagagerekken. Deze rare vervoermiddelen droegen de stank in zich van vele honderden, zwerende wonden van soldaten. Het stonk vreselijk naar insecticide en naar ontsmetting. De vloer was ook hier met het olieachtige carbolineum besmeerd. In het midden van de uit drie coupés bestaande wagons snorde de gloeiende potkachel. Daarnaast stond een kolenkist. In de onmiddellijke nabijheid van de kachel heerste heidense hitte, maar in de twee kleinere coupés bleef het ijskoud. Toen iedereen zijn eigen plaats gevonden had, bleek dat er meer kinderen in de trein waren dan zitplaatsen. Daarom meldden enkele oudere jongens zich, onder wie ik, die graag op het bagagerek wilden slapen. (...) Toen schokte de locomotief hard en de trein vertrok naar Nederland. (...) Bij bleek licht kregen wij het eerste Nederlandse avondeten in onze eetketeltjes. Het was uit water gekookte cacao met een grote boterham. Hoe blij waren we ermee! (...) Wij moesten daarna gaan slapen. Ik klom het bagagerek op. Ik viel in slaap en ik werd wakker toen ik op het kind viel dat onder mij sliep. Ik rolde op de vloer. Daarna sliep ik op een grove, wollen deken op de vloer die naar olie stonk en ik krabde aan steeds een nieuwe teek van de hongerige luizen. (...) In de ochtend van 13 februari passeerden wij de Nederlandse grens. Het spoorwegpersoneel omringde onze trein op het station van Zevenaar. Zij keken hoofdschuddend naar onze trein, enkelen van hen kwamen ook binnen. Zij lieten elkaar de dichtgespijkerde ramen zien, daarna zetten ze ons de trein uit. Wij stapten in mooie, schitterend schone en lekker warme Nederlandse wagons over. Waar zich de aangename geur van melk verspreidde, blozende en vriendelijke vrouwen en meisjes ons trakteerden op warme cacao en sneeuwwitte boterhammen met kaas. (...) Wij werden met ongewone schoonheid, aangename warmte en met de geur van zuiverheid omringd. Door de glanzende ruiten keken wij naar een land dat aan de oorlog ontkomen was. (...) We kwamen bij zachte regen om twee uur 's middags in Den Haag aan en gingen naar een kerk in de buurt. Daar zaten zeer veel mensen in de banken, in natte jassen, op ons te wachten. Wij waren de eersten. Niemand kende iemand. Om de avondmaalstafel zaten de organisatoren van de kinderactie. (…) Iemand las de persoonlijke gegevens van een kind van een lijst voor en noemde een nummer. Daarna stonden enkele van de wachtende Nederlanders op. Zij gingen naar het kind toe en bekeken het. Het gebeurde ook dat meerdere Nederlanders hetzelfde kind wilden meenemen. Dan ontstond een hevige discussie. Uiteindelijk bepaalde de voorzitter (...) met wie het kind mee mocht gaan. De winnaar nam het kind bij de hand en zij liepen weg door de regen die naar zee rook.²

Bronvermelding:

¹ Anna Molnár, Gáby Pusztai. Artikel Kindertreinen in het tijdschrift Acta Neerlandica 6 (2008)

Zie https://www.dbnl.org/tekst/_act003acta07_01/_act003acta07_01_0010.php

² Richárd Bodoky: Égi sziget. Jövevények és vándorok Családtörténeti töredékek III (1919- 1922) Boedapest, 1999. p. 97. - 101.

^3A Schoonhovensche Courant 10 april 1925

^3B Schoonhovensche Courant 6 maart 1929

^3C Schoonhovensche Courant 19 maart 1929

^3D Schoonhovensche Courant 27 april 1938

^3E Schoonhovensche Courant 2 december 1938

^3F Schoonhovensche Courant 2 september 1942

^3G Schoonhovensche Courant 31 juli 1959

^3H Schoonhovensche Courant 2 maart 1960; 2 mei 1960

^3I Schoonhovensche Courant 22 juli 1960

^3J Schoonhovensche Courant 15 maart 1972

^3K Schoonhovensche Courant 14 januari 1974

^3L Schoonhovensche Courant 1 januari 1979

^3M Schoonhovensche Courant 21 januari 1920

^3N Schoonhovensche Courant 3 mei 1947

^3O Schoonhovensche Courant 26 maart 1947

^3P Schoonhovensche Courant 17 december 1920

^3Q Schoonhovensche Courant 10 juni 1921

⁴ T. Hilwig-Kovácsevits, dochter van K. Kovácsevits en I. Braun; notitie uitvaart Charles Kovácsevits, 10-5-1991

⁵ K. van de Rotte; achterkleinzoon H.M. den Uijl

⁶ https://www.online-begraafplaatsen.nl/zerken.asp?p=150825; Graf id:96780 Begraafplaatsnr:226 PRI 083

⁷ Kadaster, zoals genoteerd door Erik Vergunst

⁸ Voorwaarts 8 oktober 1927; sociaaldemocratisch dagblad uit Rotterdam, verschenen van 1920 tot 1945

⁹ Staatsblad van het Koningrijk der Nederlanden, 1952, no. 101-200, 01-01-1952

¹⁰ Adrianus Jacobus Josephus Verroen, 5 november 1888 – 13 juli 1959; Gerarda Johanna Maria Verroen, 10 mei 1887 – 24 november 1973; zoon en dochter van Theodorus Arnoldus Verroen en Adriana van Esveld

¹¹ Lijst Burgerlijke Stand Budapest 1942

¹² List or Manifest of Alien Passengers for the U.S. Immigration Officer at Port of Arrival March 3, 1903

De vlucht van de familie Molnár

2023-04-08T07:56:00.004-07:00

De vlucht van de familie Molnár

Halverwege de jaren ’50 komen veel Hongaarse vluchtelingen naar Nederland als gevolg van de Hongaarse opstand van 1956, die door de Sovjet-Unie gewelddadig werd neergeslagen. Eerst worden zij opgevangen in centra in Nederland en later geaccepteerd als politieke vluchtelingen. Nederland is één van de landen die hen opneemt.

Ervin Molnár, spreek uit als Erwin, is geboren op 13 februari 1925 in het Hongaarse Ménföcsanak. Als jongen moet hij in 1943 voor de Duitsers naar Duitsland om bommen in vliegtuigen te laden. Wanneer de bevrijding komt, zit hij vast in Duitsland en is terugkeren naar Hongarije niet mogelijk. Nood-gedwongen werkt hij een paar jaar in de Belgische mijnen. Als hij uiteindelijk naar huis kan, wordt hij daar als oorlogsheld verwelkomd. De wat rebelse Margit Kiss uit Pócsmegyer valt direct voor Ervin.

Ze trouwen en gaan wonen in Debrecen aan de oostgrens. Later verhuizen ze naar Sokoropátka aan de westkant van Hongarije. Ervin is monteur en buschauffeur. Margit bezoekt af en toe de bijeenkomsten van de communistische partij om zo aan voedselbonnen te kunnen komen want Ervin wil niets met de communisten te maken hebben. Wanneer in 1956 de opstand in Boedapest begint, wordt hij door militante studenten, die mee willen doen met de protesten, gedwongen hen met zijn bus naar Boedapest te brengen. Het wordt een gevaarlijke rit, de bus wordt beschoten, ramen sneuvelen. Hevig van slag komt Ervin een paar dagen later terug en vertelt zijn familie het land te willen ontvluchten.

Al de volgende ochtend laadt hij zijn vrouw, vier dochtertjes en het hoogstnodige in zijn bus en vertrekt. Onderweg stappen nog meer vluchtelingen in. Ze worden staande gehouden door Russische militairen maar kunnen doorrijden. Wanneer een Russische tank de weg verspert, is het gedaan met de rit en vlucht iedereen een kant uit. Het kost het gezin moeite bij elkaar te blijven.

De familie moet te voet verder en hun meegenomen spullen kunnen ze niet meedragen. Mensen proberen zelfs de kinderen van Margit en Ervin in Hongarije te houden. Ze vinden onderdak bij een boswachter waar ze schuilen totdat de dreiging minder wordt. Behulpzame Hongaarse grenswachten helpen het gezin de grens over. Ze komen terecht in het niemandsland tussen Hongarije en Oostenrijk, waar een boer hen tegen betaling verder wil helpen. Hij verstopt de zes vluchtelingen op een kar onder een lading bieten en brengt hen naar Oostenrijk. Daar belanden ze in een opvangkamp. Omdat er kleine kinderen in het gezin zijn, is er voorrang bij overplaatsing naar het hoofdopvangkamp, de Oostenrijkse verzamelplaats voor Hongaarse vluchtelingen. Hier wordt bepaald waarheen zij verder reizen. Ervin overweegt België maar diezelfde avond vertrekt er al een trein richting Nederland. In die trein krijgt het gezin een eigen coupé en onderweg reiken Oostenrijkers op de stations hen manden met voedsel aan.

De familie Molnár is vijf dagen onderweg wanneer de trein op 11 november 1956 aankomt op Utrecht Centraal. Die zit vol met Hongaarse vluchtelingen en er zullen er uiteindelijk 6000 naar ons land komen. Koningin Juliana is aanwezig en het Hongaarse volkslied wordt gespeeld. De eerste dagen verblijven de vluchtelingen in de Beatrixhallen waar de kinderen in bad moeten en een emmer water over hun hoofd krijgen gegoten. De oudere kinderen slapen ’s nachts bij elkaar in één grote hal, weg van hun ouders. Het is begin december 1956 en ineens is daar Sinterklaas en zwarte Piet die knuffels en stapeltjes nieuw ondergoed uitdelen. De kinderen begrijpen er helemaal niets van en zijn vreselijk bang.

Niet lang hierna wordt het gezin naar Eerbeek gebracht en krijgen zij een tijdelijk vakantiehuisje met een rieten dak in Coldenhove. Er is een centrale keuken waar het - hen onbekende - eten wordt klaargemaakt. Er worden activiteiten voor de kinderen bedacht. Zo komen er militairen om alle kinderen mee te nemen naar een grote hal waar een kermis is opgebouwd. De ouders en kinderen, die nare herinneringen aan militairen hebben, zijn doodsbang voor wat er gebeurt. De kinderen krijgen speelgoed uitgedeeld zoals een kinderstrijkboutje maar hebben geen idee wat dat is omdat ze het niet herkennen. Voedsel zoals yoghurt, bananen, sinaasappels is Hongaren onbekend. Zo vallen ze van de ene in de andere verbazing. Ervin wil snel aan het werk en vraagt overal wie er een chauffeur en gediplomeerd monteur kan gebruiken. Uit Schoonhoven komt er een aanbieding van busonderneming VAVO.

Op 21 december 1956 arriveert het gezin Molnár in Schoonhoven. Verbijsterd bekijken Ervin en Margit hun nieuwe huiskamer op de eerste verdieping van het grote Doelenhuis uit 1783. Terwijl hun dochters Manci (7), Agnes (6), Eva (4) en Marika (2) vrolijk door de kamer dartelen, worden zij welkom geheten door het Schoonhovens comité dat hun onderdak heeft voorbereid. Veel inwoners hebben meegeholpen om daar een thuis van te maken.

De woonkamer is ruim, er is een keuken en twee aparte slaapkamers. De vier meisjes krijgen één groot bed. De militairen van Van Heutz hebben geld ingezameld zodat de familie drie maanden gratis terecht kan bij de bakker, slager, melkboer en groenteman. Er liggen genoeg kolen om de kachel drie maanden te kunnen stoken. Ook burgemeester Aten met zijn vrouw en mevrouw van Iperen namens de VAVO zijn erbij. Erwin blijft handen schudden om zijn dankbaarheid uit te drukken, de mond van Margit trilt. Een tolk uit Gouda zorgt voor wat vertaling. In de kamer brandt een kleine versierde kerstboom en de meisjes vergapen zich aan het kerststalletje. Via de tolk zegt Ervin dat het allemaal overweldigend is. Margit en Ervin piekeren er al over hoe zij dit allemaal ooit kunnen terugbetalen.

Ervin gaat snel aan de slag als chauffeur en monteur bij de VAVO, en zal later ook als monteur werken bij Borst, Drost en voor bedrijven in Rotterdam en Gouda. Al snel kent Schoonhoven hem vanwege zijn bulderende lach. De kinderen gaan naar de naastgelegen Bartholomeusschool en leren snel Nederlands. Het gezin breidt uit met twee jongens, Ervin (1959) en Marcel (1964). Margit krijgt een baan als conciërge bij de Waarborg en Belastingkantoor. Na een moeilijke start, waarbij vooral zij door de taalbarrière geïsoleerd is, gaat het steeds beter. Iedereen went aan de Nederlandse cultuur, ook de bemoeienis van de RK vrouwenbond die maandelijks het huishouden komt inspecteren. Er ontstaat tijd voor het verwerken van de angsten en spanningen, het missen van de familie en het thuisland of de paprika’s en champignons die Nederland dan nog niet kent. Vooral Margit beseft dat er geen weg terug is voor de toekomst van haar kinderen, maar de heimwee blijft altijd. Iedere zondag klinken er Hongaarse liedjes in het Doelenhuis.

Tien jaar na hun aankomst in Nederland is het gezin genaturaliseerd. Voorzichtig ontstaat in 1967 een eerste mogelijkheid om familie achter het IJzeren Gordijn te bezoeken en hulpgoederen mee te nemen. Altijd blijft er de angst voor represaille door het regime. Maar het noodlot slaat op een onverwachte manier toe wanneer Marika overlijdt tijdens een familiebezoek in Hongarije in 1971. Zij wordt maar 16 jaar oud.

De andere kinderen worden groot en vliegen uit, ze vinden hun (Nederlandse) partners en krijgen kinderen. Er worden uiteindelijk 7 kleinkinderen en 13 achterkleinkinderen geboren. Margit en Ervin blijven - met een uitstapje naar de Voltastraat – altijd in het Doelenhuis. Ervin overlijdt in 1990. Margit verhuist een paar jaar later naar de Oranjeplaats en wanneer de huizen daar worden afgebroken beleeft zij haar laatste jaren in Borchleen. In 2015 overlijdt Margit. Op de grafsteen voor ‘Apu’ en ‘Anyu’ ¹ staat in het Hongaars ‘nyygodj bekeben’, wat betekent ‘rust in vrede’. Die vrede vond de familie Molnár bij leven in Schoonhoven.

¹ Hongaars voor ‘vader’ en ‘moeder’

Verliefd op de juf

2020-02-16T05:43:00.003-08:00

Even na half tien zie ik hem weer, op de afgesproken plaats. Als beroepsmuzikant is hij beiaardier op vele beiaards in ons land. We leerden elkaar jaren geleden kennen en elke keer als we elkaar zien, zijn onze gesprekken mooi, diepzinnig vaak. Het gaat altijd over muziek, maar ook over onderwijs, geloof en lijden. Boudewijn komt uit een grote organistenfamilie, zijn vader was dominee net als zijn zoon nu. Trots vertelt hij voor de achtste keer opa te zijn geworden en zo komt het gesprek automatisch op kleinkinderen en hoor ik voor het eerst dat zijn oudste dochter ervoor koos thuisonderwijs te geven aan haar drie jonge kinderen. In Nederland mag dat zolang de kinderen nog geen school hebben bezocht. Enthousiast vertelt Boudewijn hoe ook hij soms een rol heeft in dat onderwijs, door met de kinderen naar het bos te gaan of een museum te bezoeken. Thuisonderwijs is in landen om ons heen helemaal niet raar en in Nederland wint het populariteit. Er heerst vaker onvrede over onze traditionele scholen en het systeem waarin dit gegoten is. Allemaal hetzelfde strakke kader en opbrengsten meten door toetsen, past niet bij thuisonderwijs. Als leerkracht op een basisschool spits ik mijn oren. Een aanklacht en een oplossing ineen voor ons vaak falend onderwijs. Interessant!

Ons gesprek wordt verstoord wanneer de bediening van de tearoom vraagt wat wij willen gebruiken? Het is de altijd vrolijke Marianne die al zes jaar op zaterdag hier een baantje heeft. Omdat zij een oud-leerling van mij is, ontstaat er een nieuw gesprek. Marianne werkt hier om geld te verdienen zodat ze geen geld hoeft te lenen voor haar studie Orthopedagogiek. De opleiding bevalt haar goed en ze had nooit gedacht dat ze zo’n universitaire opleiding zou aankunnen. Met een negen voor statistiek weet ze inmiddels wel beter. Zij hekelt haar HAVO tijd waar ze veel meer in haar mars had maar niet gezien werd als kansrijk Vwo’er. Na de HAVO is zij PABO gaan doen, en dat allemaal doordat ze in groep 7 zo’n leuk jaar heeft gehad bij meester Hans. Ik begin te blozen en Boudewijn lacht. Marianne herinnert zich het gezellige jaar waarin de sfeer in de groep zo leuk was en de lessen van haar leerkracht haar enthousiast maakten om later ook juf te willen worden. Zo heeft zij het op de PABO altijd verwoord, zegt ze complimenterend met haar gulle lach. Boudewijn zegt glimlachend: ‘Nou, daar doe je het toch voor, Hans!’. Inderdaad, het is het extraatje dat ik aan iedere leerling zo graag wil meegeven.

‘Maar waarom sta je dan nu niet voor de klas’, vraag ik haar? Marianne vertelt dat de kinderen dol op haar waren, de kleinsten wilden allemaal bij haar zitten en de jongens met haar trouwen. Boudewijn herkent dit, ook hij was hevig verliefd op zijn juf. De stages lieten Marianne echter een andere kant zien. Veel werk, brutale kinderen in de bovenbouw en de weinig inspirerende leerkrachten. Ze miste het enthousiasme dat haar zelf zo eigen is. En dus besloot ze door te leren voor een beroep waarin ze vooral één op één met kinderen kan werken. Ze geniet van haar stage met nieuwkomers en Syrische vluchtelingkinderen.

Er zijn mensen binnengekomen en Marianne moet weer verder. Ik zeg tegen Boudewijn dat aan zo’n vrouw een goede leerkracht verloren is gegaan. Met dat altijd blije, enthousiaste karakter van haar had zij vast veel leerlingen weten te bereiken en een nieuwe kweekvijver voor ons beroep kunnen aanleggen. Zelf somber ik nogal over de toekomst. Ik heb het nog goed in mijn klas en probeer met hetzelfde enthousiasme van twintig jaar geleden mijn groep leerlingen een mooi schooljaar te geven. Maar ik zie best dat het ook heel anders gaat. Die nieuwe tijd, de generatiekloof. Wat moet ik denken van een collega die zegt dat schoolkamp en afscheidsmusical maar ballast zijn. Die nauwelijks aan zaakvakken doet omdat dat onzin is. De nieuwe manier van lesgeven is dat leerlingen zelfstandig zes hoofdstukken lezen, aantekeningen maken en zelf hun toetsvragen bedenken, om zo een cijfer voor het rapport te genereren. Muziek houdt niet veel meer in dan een aantal liedjes vanaf een blad (uit het hoofd) leren. De focus moet volgens hem liggen op de ‘basisvakken’ rekenen, taal en spelling want daarmee scoor je op de Cito, en bij het bestuur. Een gezellig klaslokaal is onzin, daar komen de leerlingen niet voor. Nakijken en inkijken van werk gebeurt nauwelijks, opdrachten worden vrijwel allemaal via de computer gegeven. Er is een pauzestraf omdat kinderen iets ‘vergeten’. Geen kaarsje wordt met kerst aangestoken, geen beleving aan geschiedenis toegevoegd, geen excursies georganiseerd, om zelf maar vroeg naar huis te kunnen gaan. Deze collega zal niet moe worden en weten wat werkdruk is. Op zaterdag energie over om te netwerken, vooral voor zichzelf, als een nieuwste vorm van narcisme.

Dit levert denk ik geen nieuwe juffen en meesters op, er wordt geen enthousiasme meer doorgegeven voor het vak. Herinneringen van kinderen aan de basisschool zullen spaarzaam zijn en de toch al lage status van het beroep wordt er vast niet beter door. Gelukkig hebben we nog altijd te maken met kinderen die beïnvloedbaar zijn en kansen om hen de werkelijke waarde van het leven mee te geven. Dat is volgens mij niet rekenen, spelling en taal, dat is het enthousiasme, wat ik zag en zie bij Marianne. Zij gaat iets doorgeven, zij gaat het leven van mensen veranderen. Daarom werd ik destijds jeugdhulpverlener en leerkracht. Ik weet gelukkig nog waarom ik dit beroep koos.

Henri van der Stok en de Hooijkaas glazen

2019-09-28T10:14:00.002-07:00

De Stichting Behoud Cultureel Erfgoed is medio 2010 in het bezit gekomen van een drietal glas-in-lood ramen die behoorden bij het voormalig Hooijkaas gebouw in Schoonhoven. Het was Jan Verhoeven die net op tijd (in)zag dat de glazen niet in de sloopcontainer mochten verdwijnen. De Stichting behoud Cultureel Erfgoed Schoonhoven liet de glazen vakkundig restaureren door de Goudse Glashandel. Maar omdat er geen bestemming kon worden gevonden, bleven zij daar vervolgens ruim zeven jaar staan. Bijna niemand van de medewerkers wist nog wat er precies in de houten kist, ergens in het magazijn achter een ladder, was opgeslagen. Ik wilde graag bekijken of we daar geen verandering in konden brengen en bezocht de Goudse Glashandel.

Toen ik de geschiedenis van de ramen hoorde, bij mijn toetreden tot het bestuur van de Stichting, leek het mij vanzelfsprekend om in gesprek met de Bon groep / MBB te gaan over een mogelijkheid de ramen te kunnen herplaatsen op de locatie binnen een nieuw bestemmingsplan. Zij waren eigenaar geworden van het braakliggend terrein van het Hooijkaas gebouw en hadden bouwplannen gemaakt voor nieuwe huizen op de locatie. Helaas bleek herplaatsing niet realiseerbaar, we waren wellicht te laat. Ik was er van overtuigd dat het opnemen van de ramen kon rekenen op de sympathie van vooral inwoners van Schoonhoven waarvan er velen een (arbeids)verleden hadden met de firma Hooijkaas.

De ontwerper van de ramen is Henri van der Stok (Gerard Antoine Henri, geboren in 1870 te Pelantoegan , overleden 1946 te Den Haag). Hij ontwierp ook ramen voor het Bijenkorf filiaal in Den Haag, de Nieuwe kerk in Delft en het stadhuis van Schoonhoven.

Zilvermuseum

De glas-in-lood ramen van het Hooijkaasgebouw werden in 1928/1929 ontworpen en gemaakt. Er wordt ingeschat dat de drie ramen op dit moment een waarde hebben van zo'n 15.000 euro. De historische waarde voor Schoonhoven is groot.

Na een gesprek met Marcel Teheux van het Zilvermuseum Schoonhoven, bleek de mogelijkheid de glazen daar te plaatsen in een bestaande wand waar tot dan veiligheidsglas was gezet. De wand scheidt het trappenhuis met de zaal op de eerste etage en bleek een geschikte plek. Er werd gezocht naar sponsoren voor het plaatsen van de glazen, waarvoor het kozijn eerst moest worden aangepast en weer hersteld worden haar luister. Bouwbedrijf Versluis Spelt uit Polsbroek en schildersbedrijf Wiltenburg uit Lopik wilden als sponsoren optreden en klaarden de klus binnen een aantal dagen. Bij een feestelijke onthulling in december 2017 door de familie Hooijkaas zelf was het publiek erg tevreden over de herplaatsing. De glazen passen uitstekend op deze plek en worden nu door vele bezoekers weer gewaardeerd.

Henri van der Stok (door Ad de Vaal)

Henri van der Stok werd in 1870 geboren in Pelantoegan bij Semarang op Midden Java. Zijn vader Nicolaas Pieter van der Stok, getrouwd met Johanna Suzanna Kühr, was daar officier van gezondheid bij het KNIL, dus arts in militaire dienst. Hij was een telg uit een familie die behoort tot het Nederlands Patriciaat. Het zal dus duidelijk zijn dat Henri, gelet op zijn afkomst, niet direct na het behalen van zijn HBS diploma een opleiding ging volgen aan een kunstacademie, hoewel hij misschien al wel blijk had gegeven over enig tekentalent te beschikken. Dat was in die kringen not done. Hij ging dan ook net als zijn één jaar oudere broer Louis Adolf naar het Koninklijk Instituut voor de Marine in den Helder en was van 1889 tot en met 1902 dertien jaar Marine officier. Zijn laatste rang was Luitenant ter Zee tweede Klas. Tijdens zijn zeereizen bezocht hij verschillende landen, waaronder zijn geboorteland Nederlands-Indië.

In 1902 trouwde hij in den Haag met Henrina Johanna Elisabeth Werle, geboren in 1873 in Deventer. Het echtpaar gaat in Den Haag wonen, waar Henri, met uitzondering van de oorlogsjaren van 1943 tot 1945, aldoor gewerkt heeft en ook woonde. Met zijn ontslag bij de Marine heeft zijn carrière een niet alledaagse wending genomen. Henri wordt de kunstenaar zoals wij die nu kennen. Hij neemt les bij de beeldend kunstenaar Philippe Zilcken, een van de bekendste oriëntalisten van zijn tijd, met een grote faam als etser, in het bijzonder om zijn technische vaardigheden. Daarna volgde hij lessen bij de tekenleraar Willem van Konijnenburg, die vele beroemdheden onder zijn leerlingen telde, zoals de illustratrice Rie Cramer, en de schilderes Jeanne Bieruma Oosting en later ook koningin Wilhelmina.

Voor het overige was Henri van der Stok als kunstenaar autodidact. Hij schilderde onder meer landschappen en historiestukken. Maar hoofdzakelijk was hij werkzaam als tekenaar en graficus; hij vervaardigde etsen, gravures en litho's. De onderwerpen hiervoor vond hij in zijn herinneringen aan zijn geboorteland en de reizen die hij als Marineofficier maakte. Daarnaast produceerde hij figuratieve wandschilderingen, kunstnijverheidsobjecten, beeldhouwwerken en gebrandschilderde glas-in-loodramen, voornamelijk met gebruikmaking van antiekglas.

Overigens is van der Stok op het terrein van de glazenierskunst hoofdzakelijk als ontwerper actief geweest. Hij heeft gewerkt in het Delftse atelier 't Prinsenhof van Jan Schouten en in het atelier van de van oorsprong Duitse glazenier Hans Liefkes in den Haag. Henri ontwierp ramen voor wereldlijke en kerkelijke gebouwen. Voor het warenhuis De Bijenkorf in den Haag ontwierp hij in 1926 een glas-in-loodraam met een achtpuntige ster als basisvorm. Binnen en buiten de stervorm bracht hij sterk gestileerde taferelen aan, die in verband staan met de activiteiten in het warenhuis.

In 1927 ontstonden ramen voor het gebouw van het Indisch Pensioenfonds Koloniale Landsdienaren in den Haag, die werden voorzien van motieven afkomstig uit de Indische flora en fauna. Details werden nauwkeurig met verf aangebracht. Een jaar later werkte Van der Stok aan twaalf ramen met bijbelse taferelen in opdracht van de Nederlands Hervormde kerk in Cillaarshoek, een dorp in de Hoeksewaard.

De ramen ontworpen door van der Stok vertonen vaak een eenvoudig geometrisch patroon en sterk gestileerde, gebrandschilderde figuren in tweedimensionaal vormgegeven voorstellingen. De kerkramen in Cillaarshoek zijn een goed voorbeeld daarvan, evenals de ramen die hij in 1929 ontwierp voor het toen gerestaureerde Stadhuis van Schoonhoven. In de stadhuisramen verwerkte hij afbeeldingen die verwijzen naar activiteiten van de schenkers van de ramen. In de hal van het stadhuis een tweetal, aangeboden door de Nutsspaarbank, voorstellende een eekhoorn en een korenschoof als spaardersemblemen. Boven de hoofdingang één, aangeboden door de vroegere wethouder Hermann Anthony Schreuder, met het wapen van Schoonhoven, waarvan de stadsarchivaris Lugard in zijn beschrijving van het stadhuis opmerkt, dat de kleuren van de leeuwen onjuist zijn aangebracht.

In de burgemeesterskamer is een raam, voorstellende een zilversmid, dat het ambacht dat Schoonhoven de naam Zilverstad heeft bezorgd, symboliseert. Op dat moment de belangrijkste industrie in Schoonhoven. Dit raam werd aangeboden door een commissie uit de burgerij onder leiding van de hoofd essayeur en controleur van de waarborg Cornelis Vreedenburgh. In een wethouderskamer, vroeger het vertrek van de secretaris, is ook nog een raam met een voorstelling van Mercurius, aangeboden door de Kamer van Koophandel.

Henri van der Stok hield zich net zoals vele van zijn tijdgenoten ook zeer verdienstelijk met alledaagse 'kunst'zaken bezig zoals het in opdracht ontwerpen van kleingrafiek. In dit geval betreft het de speciale PTT-postzegeluitgave van het Reddingswezen. Van der Stok ontwierp twee van de vier zegels.

Van der Stok nam deel aan de Exposition Internationale des Arts Decoratifs et Industriels Modernes in Parijs in 1925, de Nederlandsche Nijverheidstentoonstelling te Rotterdam in 1928, en aan de wereldtentoonstellingen in New York in 1934 en Brussel in 1935. In Utrecht won hij een zilveren medaille voor zijn houtsneden, in Parijs drie gouden medailles voor een wandschildering en gobelins.Na de tentoonstelling in Parijs werd hij benoemd tot Officier de l’Instruction Publiue, een Franse academische onderscheiding. In 1940 werd Henri van der Stok benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

Naast zijn werk als kunstenaar was hij bestuurslid bij de Haagse Kunstkring. Met in die tijd vele bekende leden zoals: de zeer veelzijdige kunstschilders Theo van Doesburg en Vilmos Huszár en de architect Jan Wils, alle drie lid van De Stijl en ook nog één met een wel bijzondere faam, Han van Meegeren, kunstschilder en vervalser. Hij werkte veel samen met de (Schoonhovense) architecten Diet Visser en Van der Laan. Verder is Henri van der Stok ook secretaris van de Pulchri Studio geweest, was hij mede-oprichter en vicevoorzitter van de Haagsche Federatie van Beeldende Kunstenaarsverenigingen en mede oprichter en voorzitter van de Vereeniging tot bevordering van de grafische kunst 'De Grafische'.

Familie Van Klaveren in Schoonhoven

2019-09-28T10:12:00.003-07:00

Open Joodse Huizen Van Verzet

We herdenken de namen van de bewoners Lopikerstraat 21 wanneer in 1940 de oorlog begint:

Jacob Benjamin van Klaveren

Geboren op 28 september 1879 in Schoonhoven

Overleden op 5 mei 1946 te Schoonhoven (66 jaar oud)

Zoon van slager Benjamin Mozes van Klaveren (Schoonhoven) (1850 – 1915) (64 jaar), en

Elisabeth Soesman (1845 – 1923) (Zwartewaal) (78 jaar)

Bertha Abraham van der Hoek

Geboren op 8 september 1974 in Heenvliet

Overleden eind op een zaterdag eind februari / begin maart 1964 te Schoonhoven (89 jaar)

Dochter van Abraham van der Hoek (Heenvliet) (1823 - 1904) (81 jaar), en

Hendrieta de Vries (Gennip) (1835 - 1919) (84 jaar)

Benjamin Jacob van Klaveren

Geboren 20 februari 1911, Lopikerstraat 21, Schoonhoven

Overleden op 29 december 1943 te Rotterdam (32 jaar)

Al 1840 wordt hier een vleeschhouwerij of slagerij gerund door Floor den Dunnen. In 1869 is het pand verhuurd aan Barend van Klaveren, in 1877 verhuurd aan Joseph van Gelder. Het wisselt van eigenaren door verkoop en vererving, en in 1884 koopt Marcus Joseph van Klaveren voor 2900 de slagerij. Hij is dan al 74 jaar en legateert het huis aan zijn broer Mozes Joseph van Klaveren, zijn neefje Benjamin Mozes en nichtje Esther. Zijn broer is dan ook al 60 jaar dus komt het er in de praktijk op neer dat zijn neefje de slagerij gaat runnen en uiteindelijk eigenaar wordt van het pand. Dit neefje is de vader van Jacob van Klaveren, hij erft de zaak dus van zijn ouders.

Jacob en Bertha trouwen op zondag 1 augustus 1909 te Heenvliet

Bruidegom Jacob van Klaveren is dan 29 jaar en vleeschhouwer (slager) van beroep, net als zijn vader.

Bruid Bertha van der Hoek is dan 34 en onderwijzeres van beroep, dat zij direct opgeeft.

Voor de oorlogsjaren runnen Jacob en Bertha in het pand Lopikerstraat 21 een slagerij. Zij wonen ook op dit adres.

Foto: een puzzelstukje

De foto is van na 1911 want Benno is al geboren.

De foto is van na 1915 omdat we slager Benjamin Mozes van Klaveren missen (1915 overleden).

De foto van voor 1923 want Elisabeth Soesman leeft nog.

Benno lijkt hier een jongen van rond tien jaar oud.

Op het bord in de etalage wordt dinsdag 6 december vermeld.

Het is waarschijnlijk 1921, Elisabeth is dan 76 jaar oud (zal ruim een jaar later overlijden) en Jacob is 42 jaar.

Zoals in deze tijd gebruikelijk, zal de moeder van Jacob, Elisabeth Soesman na het overlijden van haar man in huis zijn bij haar zoon en schoondochter. De moeder van Bertha, Hendrieta de Vries die overlijdt in 1919 op 84 jarige leeftijd, en het is mogelijk dat ook zij vaak in Schoonhoven is. Dit lijkt een foto van haar in het album van een Schoonhovenaar te kunnen vertellen.

Geboorteakte Schoonhoven 1911

Aktedatum 21-2-1911

Vader Jacob van Klaveren (31 jaar; slager; wonende te Lopikerstraat 21)

Moeder Bertha van der Hoek (36 jaar; voormalig onderwijzeres)

1^e getuige Jan Manifarges (32 jaar; kapper)

2e getuige Ferdinand Alexander Hoogendijk (31 jaar; leraar tekenschool)

Achttien maanden na hun bruiloft wordt zoon Benjamin Jacob geboren in dit huis. Hij zal hun enig kind blijven, de oogappel van moeder en vader.

De beide ouders zijn zeer muzikaal. Bertha heeft als onderwijzeres het zingen goed onder de knie en Jacob speelt viool. Dit zal de bakermat zijn voor hun zoon, die zij Benno noemen. Hij leert piano spelen van zijn vader. Later zien we dat hij nog veel meer instrumenten kan bespelen.

Benno helpt mee in de slagerij van zijn ouders. Ook is er een foto van Benno als bakkersknecht op de bezorgfiets, waaronder zijn moeder heeft geschreven: “Benno als bakker”.

Benno is bevriend met jongens en meisjes uit Schoonhoven en heeft er ook allerlei familie wonen. Het gezin is niet joods praktiserend maar lid van de Nederlands Hervormde kerk.

Op 16 september 1932 is Benno uitgeschreven uit het bevolkingsregister in Schoonhoven en woont hij in aan de Schiedamsesingel 195b in Rotterdam. Acht maanden later (11 mei 1933) wordt hij weer op het adres van zijn ouders ingeschreven. Het is onduidelijk waarom dit gebeurt. Wel zien we dat zij beroep pianist is. Een andere gezinskaart zegt dat Benno ook bij het aanbreken van de Tweede Wereldoorlog nog steeds aan de Schiedamsesingel 195b verblijft.

Vanaf juli 1940 komen de eerste bepalingen die de bewegingsvrijheid van Joden moet beperken. Vanaf mei 1942 moeten alle Joden ouder dan zes jaar een gele zespuntige Davidster met het woord "Jood" zichtbaar op hun kleding dragen. De slagerij van Jacob van Klaveren is per 15 augustus 1941 in liquidatie getreden ingevolge de verordening van de Rijkscommissaris betreffende het vijandelijk vermogen. In april 1943 komt het verbod voor Joden om te verblijven in de provincies en worden zij verplicht zich te melden bij Kamp Vught. Voor hun "eigen veiligheid en voor een beter overzicht" zouden de Nederlandse Joden daar bijeenkomen om centraal te wonen. Veel Joden zien in deze onschuldige aankondiging weinig reden tot ongerustheid.

Ook in Schoonhoven wonende families geloven het argument en pakken hun boeltje voor een tijdelijk verblijf in Vught. De familie van Klaveren besluit na veel aandrang van buitenaf onder te duiken. Dat doen ze bij het echtpaar Hoogendonk in de Oranjestraat (nu Het Klooster) en later bij de familie Intveldt in de Havenstraat 6. Hij was de laatste molenaar van de molen tegenover Belvédère. Wanneer Jacob en Bertha om onder andere gebrek aan eten niet kunnen blijven bij de familie lntveldt, zelf een behoorlijk gezin, gaan ze eind 1943 naar de familie Bunschoten aan de Voorhaven 16. Vader Bunschoten werkt op de melkfabriek, dus het regelen van extra eten is wat gemakkelijker.

Hoewel het onderduikleven vele beperkingen kent, gaat het leven redelijk normaal door. Bij de familie Bunschoten zitten Jacob en Bertha in een achterkamer aan de Lek, maar er hangen lange vitrage voor de ramen die dicht moeten blijven. Verder is er een tussenkamertje en daar moeten de Van Klaverens heel vlug in als er plotseling visite of controle komt. Die tussenkamer is met een wand afgescheiden van de andere kamers, dus ze zitten er tijdelijk veilig. Heel weinig mensen weten dat ze bij de familie Bunschoten zitten. Jacob Van Klaveren speelt af en toe viool en Bertha zingt daarbij. Het gebeurt weleens dat de buren de volgende dag vragen wie er zo mooi viool speelt.

Zoon Jan is - zonder dat zijn familie dat weet - lid van de BS. In oktober 1944 moeten Jacob en Bertha er halsoverkop weg omdat hij te horen krijgt dat er een inval op handen is. Het lukt niet om de Van Klaverens ergens anders onder te brengen. Ten einde raad wordt weer een beroep gedaan op de familie Intveldt. Het is net op tijd, de dag erna staat de SD plotseling voor de deur.

Tot de bevrijding blijven de Van Klaverens weer bij de familie lntveldt. Jacob en Bertha overleven als enige joden in Schoonhoven de Tweede Wereldoorlog.

Benno wil niet in Schoonhoven onderduiken. Hij is pianist en ziet meer heil in een adres in Rotterdam. Hij heeft lef. Hij speelt openlijk in een band en doet zijn ster dan gewoon af. Hij overleeft de oorlog niet. Hij is niet opgepakt maar wordt waarschijnlijk ernstig ziek.

Benjamin van Klaveren overlijdt op 32 jarige leeftijd op woensdag 29 december 1943 om 19:00 namiddag in een huis aan de Nieuwe Binnenweg 231b. De doodsoorzaak bij aangifte is nefritis, een ontsteking aan één of beide nieren. Zijn lichaam wordt door de Rechter-Commissaris op 2 januari 1944 vrijgegeven om te kunnen begraven. Waar dat gebeurt, is niet bekend.

Jacob en Bertha krijgen het overlijden van Benno bewust pas na de oorlog te horen. Zij denken alleen nog maar aan hun zoon en de dag dat ze hem terug zullen zien. Men vindt het emotioneel en psychisch niet verantwoord om ze tijdens de oorlog al te vertellen dat hun zoon dood is.

Jacob en Bertha gaan na de oorlog weer wonen boven hun voormalige winkel aan de Lopikerstraat. Het huis wordt echter wel verkocht aan de familie Dooreleyers, die er een snackbar beginnen. Het echtpaar woont nu feitelijk in bij de familie Dooreleyers. Jacob is in deze periode geen gemakkelijke man en hij overlijdt in 1946.

Bertha, die liefdevol wordt opgevangen door de familie Dooreleyers en tante Bertha wordt genoemd, zal tot haar sterven bij hen blijven wonen. Ook wanneer de familie Dooreleyers het pand weer van de hand doen en verhuizen naar de Van Berkumstraat, gaat Bertha met hen mee. Aan hen vertelt Bertha een ander verhaal rond de dood van Benno. Hij zou uit zijn onderduikadres ziek de straat op zijn gegooid. Een auto met Duitsers zou hen toen overreden hebben.

Bertha wordt 89 jaar oud en bij haar man begraven op de joodse begraafplaats in Schoonhoven.

Ze wordt door Janny Nagtegaal – Dooreleyers omschreven als een lieve en in eerste instantie wat chique oude vrouw. Ze had haar eigen kring van mensen om zich heen maar ook helemaal eigen met het gezin. Ook met de kinderen Van der Kop, een Schoonhovense familie, heeft zij een sterke band.

Het fotoalbum van Bertha is er nog. Daarin staan veel foto’s van Benno en Jacob, zelf komt ze er minder vaak in voor. Het is een enig tastbaar bewijs van haar bestaan en dat van haar familie.

Hans Fokker

Bronnen:

Streekarchief Midden-Holland, Archief Rotterdam

Havenloods, interview van Ine Willems met Jan Bunschoten

Hans Korevaar, Cock van Holten

De geschiedenis van het bestuur van de stad

2015-01-10T03:50:00.003-08:00

Op 12 december 2014 verscheen op officiële wijze het onverwachte vervolg op de historische reeks magazines van Het Leven in Schoonhoven. Hetzelfde redactieteam dook op verzoek van de Gemeente Schoonhoven opnieuw de archieven in om te komen tot tijdschrift of boekje over de geschiedenis van het bestuur van de stad Schoonhoven. Daar moest na bijna 700 jaar wel iets over te vinden zijn.

Dezelfde reactie ging in 2013, ruim een jaar voor de verschijning, aan de slag, zocht onderwerpen op en benaderde gastschrijvers, redigeerde artikelen en zocht naar passende illustraties. Fotografen maakte niet eerder gepubliceerde plaatjes bij de teksten en er ontstond een boek van ruim 300 pagina's dik!

Het boek werd in genummerde exemplaren en voorzien van de handtekening van de laatste burgemeester van Schoonhoven, A. Bonthuis, uitgereikt aan de medewerkers, bestuurders en oud-bestuurders van de stad. Daarna was het boek beschikbaar voor de inwoners en belangstellenden. Een maand lang kon het boek gekocht worden voor een luttel bedrag van €6,95. Een oplage van 3000 exemplaren vloog in razend tempo de winkels uit. Een prachtig cadeau voor de decembermaand, een boek van een kaliber dat na Van Berkum's beschrijving der stad Schoonhoven niet meer gezien is.

De redactie rust nu uit maar of zij nu echt klaar is? Er valt nog veel meer te onderzoeken en publiceren. Zie www.historischeuitgavenschoonhoven.nl

Het unieke carillon van het stadhuis in Schoonhoven

2014-12-27T14:03:00.005-08:00

Luister ook naar mijn podcast: Van kanon tot klok; van Olivier van Noort voor Schoonhoven

Iemand vroeg mij of het verhaal van het kanon van Olivier van Noort dat hij Schoonhoven naliet, werkelijk tot een klok was omgesmolten? Ik wist het niet zeker. Het verhaal bestaat al heel lang, maar wordt ook in twijfel getrokken! Eerst maar eens het goed vertelde verhaal van Ine Becks aanhalen.

Uit 'Schoonhoven, een stad vol zilverwerk'

Een vijftig klokken hangen er in het sierlijke punttorentje van het Schoonhovens stadhuis, dat sinds 1775 een carillon heeft, waarvan 37 van één maker.

Het is overigens zeer waarschijnlijk, dat in de 15de eeuwse stadhuistoren al heel snel een klok hing. De open constructie wijst daar op en bovendien waren er in deze streken al rond 1370 openbare uurwerken. In elk geval ontstond rond 1530 in Schoonhoven de behoefte aan een duidelijke markering van de uurslag. Vanuit de zuidelijke Nederlanden was deze gewoonte naar het noorden gekomen en aanvankelijk gebeurde die waarschuwing door een eenvoudig melodietje te laten spelen op twee of drie klokjes.

Rond 1535 bestelde de stad Schoonhoven bij de Mechelse klokkengieter Medardus Waghevens een zestal klokjes, die in de toren kwamen te hangen. Het ging vermoedelijk om een voorslag, een mechanisch speelwerkje dat de luisteraars attent maakte op de komende uurslag. Hoewel de stad niet tevreden was met de klank ervan, heeft zij zich er toch lang mee beholpen en werd er veel op gespeeld.

Van kanon tot carillon

Tot het midden van de 18de eeuw werd bij het benoemen van een beiaardier vooral gekeken naar zijn kwaliteiten als organist. Maar in 1763 startte met de benoeming van Jerenias Spernay een familietraditie die lange tijd stadsbeiaardiers van naam zou leveren.

Hij begon met frisse moed aan zijn opgave om het verouderde zeven klokken tellende carillon welluidend te laten zingen. Een niet onaanzienlijke opgave, maar het gemeentebestuur, dat waarschijnlijk al jaren droomde van een beter, groter klokkenspel, besloot het ijzer te smeden nu het heet was en het nieuwe geluid op nieuwe klokken te laten voortbrengen.

Hoe dat gerealiseerd moest worden had het lot al een beetje bepaald, want de stad mocht zich inmiddels beroemen op het bezit van een der scheepskanonnen van wereldreiziger Olivier van Noort, een 1.400 pond zwaar schiettuig dat aanvankelijk bij de Grote Kerk was opgesteld.

Van Noort sleet zijn laatste levensjaren te Schoonhoven, en stierf op 22 februari 1627. Hij werd in de St. Bartholomeus-kerk begraven. Op zijn grafzerk leest men:

“Hie ille est, totum velis qui circuit orbem, A magellano quartus Oliverius.”

Volgens overlevering had hij twee zeer fraaie stukjes geschut, in het jaar 1598 te Utrecht gegoten, die met hem de reis rondom de wereld hadden gemaakt, bij uiterste wil aan de stad Schoonhoven besproken. Zij werden in 1770 of 1780, toen men de stadhuistoren van een nieuw klokkenspel voorzag, versmolten.

Om de grootste klok werden deze regels, door mr. D. Hoole van Nooten vervaardigd, gegoten:

“Mijn schor geloei op reis van dapperen van Noort, klinkt, na een lange rust, thans in een fraai accoord.”

Maar, zo redeneerden de vroede vaderen, wat is vredelievender dan wapens omsmelten tot muziekinstrumenten. En dus moest een goede klokkengieter worden gezocht. In de zuiderlijke Nederlanden waar de beiaard al lang een ingeburgerd verschijnsel was, woonden en werkten mannen van naam. Mannen zoals de Leuvense klokkengieter A.J. van den Gheyn, met wie het stadsbestuur contact opnam om haar wensen voor te leggen.

Van den Gheyn, telg uit een lang en beroemd geslacht van klokkengieters, was een specialist in het vervaardigen en stemmen van kleine klokken. Hij had de gewoonte om zijn klokkenspelen te voorzien van een opusnummer. Schoonhoven kreeg nummer 18 en in totaal maakte hij er 23. Jammer genoeg is de helft van zijn werk in de loop van oorlogshandelingen verloren gegaan.

Klokken uit een kanon, dat was de bedoeling maar het valt nog te betwijfelen of Van den Gheyn inderdaad het bronzen kanon gebruikt heeft voor het uit 37 klokken en klokjes bestaande Schoonhovense klokkenspel dat hij maakte. Immers, kanonnen hadden meestal een andere bronslegering dan nodig was voor de welluidende klokken. Van den Gheyn heeft er nooit duidelijkheid over geschapen, hoewel hij wel op de grootste klok een tekst liet zetten die moest suggereren dat het kanongebulder, klokgelui geworden was. Eerlijk gezegd is het heel wat waarschijnlijker, dat het kanon is omgesmolten tot moderner wapentuig, want de meeste klokkengieters waren ook geschutsgieter.

Wat zeggen de deskundigen van onze tijd hierover?

Ik heb mijn vraag uitgezet bij een viertal klokkengieters en natuurlijk bij de twee beiaardiers die vandaag nog het carillon van Schoonhoven bespelen:

In mijn woonplaats Schoonhoven (Zuid-Holland) wordt vaak beweerd, ook in de oude boeken, dat een bronzen schutskanon van wereldreiziger Olivier van Noort (1558-1627) rond 1775 door de Leuvense klokkengieter A.J. van den Gheyn zou zijn omgesmolten tot een (aantal) klok(ken). Dit wordt echter ook tegengesproken omdat de bronslegering van een kanon (uit die tijd) niet geschikt zou zijn om een klok van te gieten. Kunt u mij hierover uitsluitsel geven?

Met vriendelijke groet, Hans Fokker

Koninklijke klokkengieterij Petit & Fritsen in Aarle-Rixtel

Het schijnt zo te zijn dat klokkengieters vaak ook geschutsgieters waren. Ik weet niet wat de samenstelling van het brons van de geschutten was, maar het zou voor deze mensen in die tijd toch een koud kunstje geweest zijn enige toevoegingen te doen, zodat het brons geschikt zou zijn voor klokken. Het hangt er maar van af wat de bronslegering voor het geschut was.

Met vriendelijke groet, Henk van Blooijs (Petit-Fritsen)

Klokken- en Kunstgieterij Reiderland in Beerta

In Schoonhoven hangt inderdaad een carillon van Andreas Joseph Van den Geyn. Het brons waarmee geschut wordt gegoten is veel taaier en ‘tin-armer’ dan klokkenbrons. Wel kwam het in het verleden voor dat geschut werd omgesmolten voor klokken. Met het toevoegen van tin is het geschutsbrons geschikt te maken voor klokken.

Erop vertrouwend u voldoende van dienst te zijn geweest verblijf ik met vriendelijke groet,
Simon Laudy (Laudy Klokkengieterij)

Royal Eijsbouts in Asten

Volgens de informatie waarover wij beschikken bestond het metaal waaruit kanonnen in die periode werden vervaardigd uit koper en tin. We lezen dat messing (lees koper en zink) niet geschikt werd bevonden. Hieruit kan worden opgemaakt dat het, wat betreft de toepassing van het metaal, denkbaar moet worden geacht dat kanonnen werden gebruikt als klokspijs. Zie ook de bijlagen die ik u in een separate mail stuur.

Ik hoop u hiermee de gewenste informatie te hebben verstrekt.
Hartelijke groeten, Joep (Eijsbouts)

Klokkengieterijmuseum in Heiligerlee

Gelet op de samenstelling van kanonnenbrons kan ik mij voorstellen dat dit iets minder geschikt is om er luidklokken van te gieten. Klokkenbrons bestaat uit: ca 79% koper, 19 % tin, en de rest zink, lood, ijzer. Kanonnenbrons: 10-12% tin, 2% zink en de rest is koper. Hierdoor is het brons wat minder hard en dus wat buigzamer. Toch gebeurde het geregeld dat kanonnen omgesmolten werden tot klokken evenals het omgekeerde. Een reden hiervoor zou kunnen zijn: de prijs, men had immers het materiaal al. Ik neem aan dat vroeger het juist bepalen van de samenstelling van de legering ook minder nauwkeurig was. De huidige samenstelling van het klokkenbrons (klokspijs) is gebaseerd op ervaring.

Eén van de bekendste klokken die gegoten is uit kanonnen is de PUMMERIN in de Stefansdom in Wenen. Die is gegoten van de kanonnen die de Turken bij hun laatste veldslag in de Alpen achtergelaten hebben na hun volkomen mislukte veldtocht, in het begin van de 18e eeuw. Ook is een Nederlandse klok bekend met het opschrift:

Uit een kanon ben ik gegoten
Velen heb ik doodgeschoten
Nu doe ik beter werk
Ik roep Gods kinderen te kerk

Wim Smit, Medewerker Klokkengieterijmuseum Heiligerlee

Gideon Bodden, stadsbeiaardier

Over het kanon: weliswaar is geen van ons er zelf bij geweest, en zijn er ook geen verslagen van wàt Van den Gheyn met dat kanon precies gedaan heeft, maar ik zie geen aanleiding te twijfelen of het kanon door Van den Gheyn inderdaad is omgesmolten tot nieuwe klokken.

De stad Schoonhoven leverde trouwens niet alleen het kanon in, maar ook de klokken van het oude carillon. Het was in die tijd gebruikelijk dat het metaal voor nieuwe klokken grotendeels door de klant aan de klokkengieter werd aangeleverd. Dat kon van alles zijn: oude klokken, maar ook koperen voorwerpen en zeker ook wapentuig. Als het maar geen messing was.

Steeds moest de klokkengieter zelf de kwaliteit, de zuiverheid en vooral het tingehalte van het aangeleverde materiaal vaststellen. Er waren tal van manieren waarop men in de 18de eeuw een metaal-smelt kon zuiveren en een legering precies in een gewenste samenstelling kon brengen. Daar zijn uit die tijd dikke boeken over bekend.

Dus mogen we er vanuit gaan, dat Van den Gheyn het Schoonhovense kanon van Van Noort inderdaad heeft omgesmolten. Er is nog een extra aanwijzing die in dit verband interessant is: de klank van de klokken die Van den Gheyn voor Schoonhoven maakte, wijkt enigszins af van die van klokken voor andere steden. In het carillon is sinds de restauratie van 1963 een aantal Van den Gheyn-klokken opgenomen die afkomstig zijn uit een voormalig carillon in Maastricht. Duidelijk is te horen dat deze anders van toon zijn dan de Schoonhovense klokken. Dat zou kunnen wijzen op een andere metaalsamenstelling. Maar let wel, evengoed kan dat een heel andere oorzaak hebben. Wellicht is daar in de toekomst nog onderzoek naar te doen.

Vriendelijk groetend, Gideon Bodden

Boudewijn Zwart, stadsbeiaardier

Ik ben het helemaal eens met het betoog van Gideon. Een ander bewijs is toch ook het titelopschrift van de klok. Dat deed men heus niet voor de grap.

Wel is het zo, dat het er oppervlakkig gezien op lijkt alsof voor het kanon één klok in de plaats is gegoten (namelijk de klok met het klokopschrift), maar dát is dus wat twijfelachtig. We mogen gevoeglijk aannemen dat het kanon met het andere bronsmateriaal is omgesmolten waardoor meerdere klokken van het kanon hebben geprofiteerd. Je zou dit zelfs ook nog uit de tekst op kunnen maken, want het 'schor geloei' van Van Noort, klinkt thans in een 'fraay accoort', en een accoord bestaat uit meerdere tonen. Bovendien moet het kanon van Van Noort wel erg klein geweest zijn als men daar alleen die éne klok met het opschrift van kon gieten.

Vriendelijke groet, Boudewijn Zwart

Conclusie

De deskundigen zijn het met elkaar eens. Het verhaal van het omgesmolten kanon dat een prachtige klok werd, is geen mythe, geen fabel. Het zou werkelijk zo gegaan kunnen zijn. Dat maakt het verhaal toch een heel stuk fraaier!

Foto's door Gideon Bodden afgestaan

Het stadsbestuur van Schoonhoven tijdens de bezetting in de Tweede Wereldoorlog en wat er op volgt

2014-12-23T15:30:00.000-08:00

Een artikel van Hans Korevaar voor "Het Leven in Schoonhoven, de geschiedenis van het bestuur van de stad",

door Piet Niestadt en mij bewerkt en aangevuld.

Hans Korevaar

Als op 15 mei 1940 Nederland capituleert voor Duitsland, wordt ons land bezet gebied en komt het Nederlands bestuur onder het gezag van rijkscommissaris Seyss Inquart te staan. De Nederlandse regering wijkt op 13 mei uit naar Londen, waardoor de dagelijkse leiding over het Ministerie van Binnenlandse Zaken de verantwoordelijkheid wordt van secretaris-generaal K.J. Frederiks. Hij moet de ruim duizend Nederlandse burgemeesters aansturen en namens hen de contacten met de hoogste Duitse autoriteiten onderhouden. Naar zijn mening kunnen de vooroorlogse burgemeesters het best op hun posten blijven. De bevolking zal daardoor het best beschermd worden.

Burgemeesters in oorlogstijd krijgen met tal van nieuwe situaties te maken en moeten daar zo goed als mogelijk is op inspelen. Hoe de burgemeester van Schoonhoven met de nieuwe maatregelen omgaat, wordt aan de hand van een aantal aspecten besproken. Wanneer in september 1944 als eerste grote delen van de zuidelijke Nederlanden door de geallieerden worden bevrijd, ontstaat er een gezagsvacuüm. Om onder meer de orde te handhaven, in een periode van bestuurloosheid, wordt als onderdeel van het Nederlands leger de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (BS) in het leven geroepen.

De Aanwijzingen van 1937

De Nederlandse regering gaat er lange tijd vanuit dat het land niet in oorlog met Duitsland zal raken. Zij hoopt haar neutraliteit te kunnen behouden zoals tijdens de Eerste Wereldoorlog. Toch worden er voorzorgmaatregelen getroffen. Voorbeeld daarvan zijn ‘De Aanwijzingen’ uit 1937. Dit is een handleiding voor burgergezagsdragers in het geval van een bezetting van ons land. De regering houdt de overheidsdienaren hierin voor dat zij bij een bezetting ook gehouden zijn aan de bevelen van de Nederlandse regering, 'zoveel als doenlijk is’. De ‘Aanwijzingen’ worden in mei 1938 onder overheidsinstanties verspreid, maar bij ontvangst door vrijwel niemand ingezien en gelezen. De verzegelde enveloppen gaan in de meeste gemeentehuizen in de kluis. Pas na de Duitse inval worden ze voor de dag gehaald en bestudeerd. ¹

De burgemeester blijft aan

Verreweg de meeste burgemeesters blijven aan, hoewel zij weten dat hen een moeilijke tijd te wachten staat. In de eerste maanden van de bezetting zijn ze optimistisch over de positieve rol die ze kunnen spelen. Ze proberen het vertrouwen van de Duitsers te winnen door de openbare orde te handhaven en de bevolking op te roepen tot terughoudendheid en kalmte, om daarmee repercussies tegen de burgers te voorkomen. Er zijn ook burgemeesters die zich in die eerste maanden openlijk tegen de Duitsers verzetten. Zij worden ontslagen en door NSB’ers vervangen.

Burgemeester A.M. Nieuwenhuisen - vanaf 1932 burgemeester in Schoonhoven - blijft op zijn post. De opperbevelhebber van het Duitse leger geeft in de begindagen van de oorlog nieuwe voorschriften op verschillende terreinen door. Hier moet ook burgemeester Nieuwenhuisen uitvoering aan geven.

Geen rol meer voor gemeenteraad

Op 13 augustus 1941 schrijft de Schoonhovensche Courant dat de rijkscommissaris Seyss-Inquart een aantal ingrijpende maatregelen afvaardigt op administratief en rechtelijk gebied. De werkzaamheden van de gemeenteraden en commissies blijven rusten. Het bestaande college van B&W wordt ‘uitgeschakeld’. Er vinden geen verkiezingen meer plaats. Wethouders en raadslieden worden niet meer gekozen maar door de burgemeester benoemd voor een periode van zes jaar. Er moeten tenminste twee maar niet meer dan zes wethouders worden benoemd. Zij vertegenwoordigen onder het gezag van de rijkscommissaris voortaan het bestuur van de gemeente.

Lijst 1. Sociaal-Democratische Arbeiderspartij	2 zetels	Lijst 4. Christelijk-Historische Unie	1 zetel
C. Peerbolte (wethouder)	502 stemmen	R. Bron	185 stemmen
Lijst 2. Anti Revolutionaire Partij	2 zetels	Lijst 5. Vereniging van Hervormden	1 zetel
S. van den Oever (wethouder)	356 stemmen	P. van Beuzekom	198 stemmen
Lijst 3. Rooms-Katholieke Staatspartij	2 zetels	Lijst 6. Gemeente Belang	1 zetel
A.C.A. Deerenberg	326 stemmen	P. van der Hek	189 stemmen
		Lijst 7. Vrijzinnigen	1 zetel
Samenstelling Gemeenteraad na de verkiezing van juni 1939		A. Bezemer	169 stemmen

Op 1 juli 1941 is de gemeenteraad van Schoonhoven voor het laatst bijeen geweest. Een officiële laatste vergadering van de oude raad komt er niet meer, in tegenstelling tot veel omliggende gemeenten waar dat tot september 1940 wel gebeurt. Uit lokale besluiten die de Schoonhovensche Courant tijdens de oorlogsjaren vermeldt, maken we op dat de zittende wethouders C. Peerbolte (SDAP) en S. van den Oever (ARP) tot wethouders worden benoemd.

Burgemeester Nieuwenhuizen is – net als zijn landelijke collega’s - vanaf dan onderworpen aan de Duitse autoriteiten. Een doorgeefluik, een uitvoerder van alle maatregelen die een veelheid aan Duitse instanties aan de Nederlandse samenleving oplegt. Van eigen beleidsbepaling is geen sprake meer.²

Evacuatie vanuit het Grebbegebied

Al vroeg in de ochtend van vrijdag 10 mei 1940 wordt in het gebied van de Grebbelinie, waar een hevige strijd zal gaan woeden, door het Bureau Afvoer Bevolking (BAB) aan de burgemeesters een telegram gestuurd: “De burgerbevolking afvoeren. Onmiddellijk inschepen”. Het evacuatieplan, dat al enige tijd gereed ligt, treedt in werking en evacueert burgerbevolking uit Wageningen, Veenendaal, Rhenen en andere plaatsen met rijnaken, normaal voor kolentransporten, richting Zwijndrecht, Ridderkerk, IJsselmonde en de Zuid-Hollandse eilanden. Maar door het oorlogsgeweld in en om Rotterdam en Dordrecht, krijgt burgemeester Nieuwenhuisen de opdracht aan de schippers van de evacuatievloten bekend te maken dat ze voor Schoonhoven moeten halthouden en verdere orders afwachten. Enkele schepen zijn Schoonhoven al gepasseerd en gooien bij Ammerstol, Bergambacht en Lekkerkerk de ankers uit.

Het konvooi ligt enkele dagen voor anker voordat er ontscheping kan plaats vinden. Zo'n 35.000 à 40.000 mensen, onder onprettige omstandigheden aan boord van meer dan honderd schepen, wachten op hun bestemming. Dit oponthoud brengt grote problemen voor de voedselvoorziening met zich mee. Er zijn 'voedselschepen' meegevaren, maar de voorraden zijn niet toereikend. Burgemeester Nieuwenhuisen krijgt opdracht om de bakkers in zijn gemeente zoveel brood te laten bakken als zij kunnen en dat door sleepboten op de vloot te laten afleveren. Ook wordt veel melk aan boord van de schepen gebracht. Het stadsbestuur vergoedt later de gemaakte kosten.

Nieuwenhuisen wordt door de Commissie Afvoer Burgerbevolking (CAB) op zaterdag 11 mei, laat in de middag, opgedragen de nieuwe evacuatiebestemmingen aan de schepen bekend te maken. Nieuwenhuisen verdeelt in samenwerking met de eerste luitenant van de vaartuigendienst de vluchtelingen over de verschillende dorpen in de omgeving. Niet alleen aan de noordzijde van de Lek, maar ook in Ameide, Langerak, Nieuwpoort, Groot Ammers, Streefkerk en Nieuw Lekkerland worden evacués ondergebracht. Vanwege het in Schoonhoven gelegerde garnizoen en de te verwachten uitbreiding daarvan, kan de stad zelf niet nog meer personen herbergen. Wel worden er in Schoonhoven mensen ontscheept en doorgevoerd naar Vlist en Haastrecht. Slechts een enkele evacué brengt één of twee nachten in een militair gebouw of bij particulieren door.³

Veel Schoonhovenaren maken zich bij dit alles verdienstelijk. De evacuatie duurt ongeveer een week en na de Nederlandse capitulatie kunnen de mensen weer huiswaarts keren. De raderstoomboot nr. 6 van de Reederij op de Lek (de latere Kapitein Kok) wordt daar onder andere voor ingezet.

Het college van B. en W. van Veenendaal geeft na thuiskomst blijk van zijn erkentelijkheid via een brief die in de Schoonhovensche Courant van 31 mei 1940 wordt gepubliceerd. Wageningen reikt in juni 1941 een oorkonde uit aan alle gemeenten die evacués uit Wageningen hebben gehuisvest en verzorgd.⁴ In september komen zelfs oud-evacués in de Krimpenerwaard op bezoek.

Winterhulp

Naar Duits voorbeeld (Winterhilfe) wordt in oktober 1940 door rijkscommissaris Seyss-Inquart de Stichting Winterhulp Nederland ingesteld. Landelijk is de leiding opgedragen aan de heer Carel Pieck, maar omdat deze instelling niet de sympathie van de bevolking heeft, wordt wel gezegd: 'Geen piek voor Pieck'. Iemand bedenkt: “Nog geen knoop van mijn gulp voor de Winterhulp”. Ook schrijft iemand in dichtvorm:

Ontvangt de Winterhulp een pop (gulden),

dan strijkt de mof 3 kwartjes op.

Een kwartje voor Mussert en zijn tante.

Weg met de landverraders, zwendelaars, collectanten.

In stad en land in huis en stulp

geen halvie (halfje) voor de Winterhulp.

Ondertekend met 'O.Z.O.', wat algemeen bekend staat als 'Oranje zal overwinnen'.

Burgemeesters worden plaatselijk met de leiding van Winterhulp belast en Nieuwenhuisen is verplicht in Schoonhoven de organisatie op zich te nemen. Maar ook hier wordt het aanvankelijk geen succes. Medewerkers die uitgenodigd zijn voor vergaderingen verschijnen niet, meestal zonder tegenbericht. Er worden ook onvoldoende collectanten gevonden en in februari 1941 worden werklozen hiervoor ingezet. Toch is het resultaat van de eerste collectes bevredigend. De moeilijke positie waarin de burgemeester zich bevindt - zijn relatie met de burgerij en die met de machthebber wordt erdoor op de proef gesteld - verbetert.⁵

Meerdere malen krijgt de gemeente enkele duizenden guldens uitgekeerd om te verdelen onder haar behoeftigen. Het wantrouwen dat onder de bevolking leeft, dat het geld niet besteed wordt aan het doel waarvoor het gevraagd is, blijkt niet terecht.⁶ Nog net voor haar uitschakeling in juli 1941 besluit de gemeenteraad een subsidie van ƒ 200,- aan WHN in de begroting op te nemen.

Verduistering

Een van de eerste maatregelen waarmee de Schoonhovense bevolking te maken krijgt, is de verplichte verduistering van lichtbronnen na zonsondergang. Met dit onbekende verschijnsel, dat tot doel heeft de waarneembaarheid vanuit de lucht tot nul te reduceren, heeft de bevolking veel moeite. Onwil en/of nonchalance leveren in meerdere gevallen een waarschuwing van de politie op, of zelfs een proces-verbaal.

De openbare straatverlichting mag ook niet branden, zodat het 's nachts op straat aardedonker is. Dat doet gevaarlijke situaties ontstaan. Her en der in de gemeente zijn mensen te water geraakt. Daarom wordt aan beide zijden van de Haven een hekwerk langs het water geplaatst. Er worden ook proeven gedaan met een noodverlichting die geen lichtplekken op de straten geeft, maar die als een van bovenaf onzichtbare oriëntatieverlichting fungeert. De gemeente krijgt toestemming om ‘geleideverlichting’ aan te brengen maar handhaaft ook de verordeningen van de bezetter, sluit mensen van het lichtnet af en legt hen boetes op bij overtreding.

Invoering persoonsbewijzen

Vanaf 1 maart 1941 worden de persoonsbewijzen ingevoerd. Iedere Nederlander vanaf vijftien jaar is verplicht steeds een identiteitsbewijs (Ausweis), voorzien van een handtekening, pasfoto en vingerafdrukken, bij zich te hebben. De Duitsers krijgen hiermee meer controle op de Nederlanders, wat van belang is in verband met de tewerkstelling in Duitsland en de Jodenvervolging.⁷ Ook bij de verstrekking van distributiebonkaarten moeten de burgers zich kunnen legitimeren. Via een advertentie in de Schoonhovensche Courant van 23 juli 1941 maakt burgemeester Nieuwenhuisen - die met de uitvoering belast is - bekend dat personen die naar zijn oordeel de kosten van een pasfoto niet kunnen dragen, hiervoor een beroep op de gemeente mogen doen. Regelmatig wijst het gemeentebestuur ook op de verplichting van het bij zich dragen van een persoonsbewijs. Geen identiteitsbewijs betekent een proces-verbaal.

Difterie- en roodvonk

In de eerste maanden van 1941 dient zich een toenemend aantal gevallen van difterie aan bij schoolgaande kinderen. Het gemeentebestuur laat nagaan of er bij de ouders bereidheid tot vaccinatie bestaat. In maart en april vinden vanuit de gemeente kosteloze vaccinaties plaats.

In mei 1941 heeft de ziekte zo om zich heen gegrepen, dat van de Koningin Emmaschool enkele klassen moeten worden gesloten en ontsmet. De algemene verslechterde voedingstoestand van de kinderen wordt verantwoordelijk gesteld voor de uitbraak.⁸ Op voorstel van wethouder Peerbolte nemen B&W een besluit om fl. 25 beschikbaar te stellen voor het hernieuwen van leermiddelen. Tot eind 1943 blijven zich gevallen van difterie voordoen en ook roodvonkgevallen zijn bekend.

Brandstofgebrek

De bevolking krijgt ook al snel te maken met schaarste aan brandstoffen. Met kolen, gas en olie moet zo zuinig mogelijk omgegaan worden. Door een verzoek van hogerhand, en omdat scholen grootverbruikers zijn, laat Nieuwenhuisen de schooltijden aanpassen om zo het brandstofverbruik te beperken. Later laat hij scholen zelfs tijdelijk sluiten, totdat er weer kolen zijn.

Metalen inleveren

De Duitse oorlogsindustrie heeft grote hoeveelheden ijzer en andere metalen nodig. Via de normale productiekanalen kan niet voldoende geproduceerd worden om aan die behoefte te voldoen. Daarom wordt medio 1941 de bevolking via grote advertenties opgeroepen alle metalen voorwerpen in te leveren die in een Duitse verordening omschreven worden. De burgemeester stelt een bureau samen dat zich met de inzameling van koper, nikkel, enzovoort zal belasten. Directeur van de Rijksvakschool L. Bosch wordt benoemd tot zogenaamde museumdeskundige om te beoordelen of bepaalde voorwerpen als antiquiteiten aangemerkt kunnen worden en daardoor vrij zijn van de inleveringsplicht.

Werken of schuilhouden

De burgemeester ontkomt er niet aan om opgave te doen van categorieën mannen die ingezet kunnen worden om werk te verrichten in Duitsland. Wie niet onderduikt, gezond is, de juiste leeftijd heeft en niet een beroep uitoefent waarvoor hij niet gemist kan worden, moet zich melden. Aanvankelijk gaat het op basis van vrijwilligheid, maar gaande weg wordt het verplicht. Het gemeentebestuur kan daar formeel niets aan veranderen, maar in de praktijk wordt er wel eens iets 'geritseld'.

De heren Gerard Scheer (1922) en Jaap van der Ende (1928) vertellen hoe zij zich schuilhouden. Gerard Scheer trekt met een aantal vrienden (Gijs Bruggeman, Jan Pluut, Adrie de Rijk en Jan Wesdorp) naar het scheepswerfje van Van Loon aan de overkant van de Lek bij Gelkenes en Jaap van der Ende kruipt maandenlang in de werkplaats van zijn vader aan de Scheepmakershaven onder de vloer.

Een krantenbericht van mei 1945 spreekt over zo’n 97 Schoonhovense mannen die in of voor Duitsland gaan werken. Van hen keren er vier nooit terug. De namen van twee zijn bekend: Willem Benschop (zilversmid) en Arie Kooij (fabrieksarbeider). Een groep van tien werknemers van zilverfabriek Hooykaas werkt in Berlijn en kan op 23 april 1945 te voet huiswaarts keren. Het zijn in elk geval Arie Boere, Arie van Harten, Bertus van Harten, Dirk Herkhof, Dries Pardoel en Gerrit Tanger.

Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten

Als op 5 mei 1945 Duitsland capituleert, krijgt de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (BS) de taak het burgerlijk bestuur uit te oefenen. Zo ook in Schoonhoven. De plaatselijke afdeling moet er op toezien dat de overgangsperiode, tot het moment dat de burgerlijke overheid weer normaal functioneert, overbrugd wordt.

De Schoonhovense afdeling van de BS telt drieënvijftig manschappen, die verdeeld zijn over zes groepen. Elk van die groepen heeft een commandant: W.H. Bron, W. Groenen, J. van Kesteren, N.J. Polak, G. Temminck, W.A. Timmer en J.B. Vos. De staf bestaat uit P.D. Brolsma (cdt.), K.M. van der Zouwen (plv. cdt.), W. Ch. van den Berg, D. de Jong, A.G.H. Ponsioen, J. van Os van den Abeelen en A. G. de Gilde. Voor het vervullen van deze taken wordt door de overheid betaald. Immers de mensen worden uit hun gewone werkkring genomen, als ze die al hadden. Het maandloon van de manschappen bedraagt voor gehuwden ƒ 117,- per maand en voor ongehuwden ƒ 48,-.

De BS is gehuisvest in het gebouw van de muloschool aan de Willem de Zwijgerstraat, maar maakt per 1 juni 1945 weer plaats voor zowel het openbare als het christelijke onderwijs. De barakken die direct achter de school liggen, en die in 1940 zijn neergezet voor de legering van het garnizoen, gaan dan dienen als onderkomen van de BS.

Voedselverstrekkingen

In oktober 1944 worden plannen gemaakt om in de melkfabriek 'Amilko' aan de Langerakkerweg een centrale keuken in te richten, in de volksmond 'gaarkeuken' genoemd. In samenwerking met het bedrijf H.A. Schreuder & Co. slaagt Amilko er in om in november op beperkte schaal maaltijden te verstrekken. Inwoners die zich daarvoor hebben aangemeld kunnen tegen betaling van 20 cent per portie en inlevering van de nodige distributiebonnen hun maaltijden afhalen. De prijs wordt al snel verhoogd tot ƒ 1,20. Er zijn 6100 deelnemers en er wordt in die periode zo’n 631.000 liter voedsel bereid. Een prestatie van formaat van 'Amilko' en haar directeur A. den Hollander. Daarnaast verstrekt het Rode Kruis extra maaltijden aan personen die aan ondergewicht lijden. Ook deze maaltijden worden in Amilko gekookt, maar in de BS-barakken geserveerd. De centrale keuken kan op 2 augustus 1945 beëindigd worden, wanneer weer voldoende gas beschikbaar komt.

Een bijzondere zorg is de voeding van kinderen. Een particulier initiatief leidt er in januari 1945 toe dat op zondagmiddagen aan zo'n 250 kinderen in een zaal van café Kavelaars een goede broodmaaltijd aangeboden kan worden. Wanneer de gemeente deze taak overneemt, wordt dit particulier initiatief overbodig en stopt.

Douchen

De burgers mogen de douches van de BS-barakken gebruiken voor het luttele bijdrag van 10 cent. Wekelijks gaan 900 schoolkinderen onder de douche en nemen nog eens twaalf- à dertienhonderd volwassenen een bad. Maar brandstofgebrek dreigt en het is steeds onzeker of deze luxe gehandhaafd kan blijven. Per 8 augustus 1945 wordt de BS opgeheven, maar het 'badhuis' blijft nog een tijdje open.

Het politiekorps

Zo moeilijk als het is voor burgemeesters om in oorlogstijd te blijven functioneren, zo staan de agenten van politie ook vaak voor een moeilijke keuze. Nauwelijks meer aangestuurd door de burgemeester en zonder meer doen wat de bezetter hen opdraagt, betekent voor de meesten dat ze met het eigen geweten in conflict komen. Doelbewust een opdracht saboteren brengt echter het risico met zich mee dat ze ontslagen en/of gestraft worden. Zo worden politiechef W. Stuive en de agenten D. de Jong, Van Ginkel en Van der Molen in juli 1944 uit hun functies gezet en weggevoerd. In de eerste naoorlogse raadsvergadering van 16 mei 1945 worden zij met veel eerbetoon begroet en welkom geheten. Stuive wordt tijdens zijn afwezigheid waargenomen door Bolhuis.

Distributiekraak

Op 7 juli 1944 wordt door de LKP Rotterdam een overval gepleegd op het politiebureau annex distributiekantoor in Schoonhoven. De buit bedraagt bonkaarten die goed zijn voor levensmiddelen gedurende een maand voor 20.000 personen en vier pistolen. De burgemeester, vier agenten en dertien personen worden tijdens deze distributiekraak door de overvallers opgesloten in de politiecellen.

Nederlandsche Volksdienst

In de loop van 1941 komt de Nederlandsche Volksdienst tot stand. Deze organisatie wordt op initiatief en met hulp van de Duitse bezetter opgericht. Het is een kopie van de Duitse 'National Sozialistische Volkswohlfahrt', op nationaalsocialistische leest geschoeid. Het doel van de NVD is de zorg en welvaart voor alle Nederlanders. In de praktijk gaat hulp alleen naar Arische gezinnen en bestaat deze uit steun aan slachtoffers van bombardementen, verstrekking van voedsel, kleding en babyuitzetten voor aanstaande moeders, jeugdtandverzorging en wijkverpleging. Door de nationaalsocialistische rassenleer komen gehandicapten en bejaarden niet voor hulp in aanmerking.

Wie zich inzet voor de N.V.D. steunt in feite de vijand. Het is begrijpelijk dat Schoonhovenaren die lid of begunstiger zijn van de N.V.D. na de bevrijding wordt aangeraden zich voorlopig van iedere vorm van activiteiten op maatschappelijk terrein te onthouden. Hen wordt later gebrek aan beginselvastheid verweten. In de Schoonhovensche Courant (tijdelijk 'Het Nieuws' geheten) van 15 mei 1945 zullen zij door de Commandant der BS met naam en toenaam genoemd worden. Het zijn er meer dan honderd. Enige tijd later wordt bekendgemaakt dat dit advies weer ingetrokken is en staat het hen vrij aan sociale instanties hun medewerking te verlenen.

Nederlandsch Volksherstel

Omdat in de laatste fase van de oorlog het lokale bestuur zich steeds minder met maatschappelijk werk kan bezighouden, ontstaan plaatselijk comités die die rol gaan overnamen. Eén daarvan is de Stichting Nederlandsch Volksherstel. Coördinatie van werkzaamheden van alle instellingen op het gebied van verzorging van oorlogsslachtoffers is het eerste doel van de stichting. Niet alleen in materiële zin, maar ook in morele zin. Immers in het laatste oorlogsjaar heeft een zekere ontaarding van de bevolking plaatsgevonden: ongehoorzaamheid, verzet, diefstal en zwarte handel zijn tot de overlevingsstrategie gaan behoren.

In Schoonhoven wordt ook een afdeling van het NVH opgericht, samen met Ammerstol en Vlist. In de Schoonhovensche Courant van 11 mei 1945 worden de namen bekendgemaakt van het bestuur: de heren A.J. De Haas, voorzitter; A.C. Boogaart, secretaris; W. Ovaa, penningmeester; ds. Luyt, W. Groenen. Verder worden genoemd mevr. De Bode en de heren H. Goris, drs. Barten, Died Visser, J. van Os van den Abeelen en A. Molenaar. Ammerstol wordt vertegenwoordigd door ds. Hugenholtz en Vlist door wethouder Boer.

Het Nederlandsch Volksherstel houdt zich in Schoonhoven met name bezig met de leniging van de nood van ingezetenen en landgenoten. Het plaatselijke N.V.H. houdt een grootscheepse goedereninzameling die zeer goed slaagt, en er wordt ook een collecte gehouden waarvan de opbrengst bevredigend is. De Schoonhovenaren laten zich van hun goede kant zien.

Een vervangend burgemeester

Burgemeester Nieuwenhuisen dient de oorlog niet helemaal uit, want op 21 april 1945 wordt hij vervangen door NSB-burgemeester P. Breed, die ook Ammerstol, Bergambacht en Lekkerkerk bestuurde. Dit soort besluiten worden door de rijkscommissaris genomen, meestal ingegeven door de Beauftragte van het Provinciebestuur, in dit geval Schwebel. Een directe aanleiding voor de vervanging is vooralsnog onbekend. Verdachtmakingen, een weigering om een order uit te voeren, conflicten met de Ortskommandant of NSB’er kunnen allemaal een aanleiding zijn. ^*

Na de bevrijding worden veel burgemeesters in hun functie gestaakt. Zo ook de door de Duitsers vervangen Nieuwenhuisen. Naar hen wordt een onderzoek gedaan door de Minister van Binnenlandsche Zaken.

De eerste naoorlogse gemeenteraadsvergadering op woensdag 16 mei 1945 wordt voorgezeten door wethouder en loco burgemeester C. Peerbolte en bijgewoond door de heer P.D. Brolsma, commandant van de plaatselijke afdeling van de Binnenlandse Strijdkrachten. De Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland benoemt raadslid A.H.J. Moes tijdelijk tot wethouder, omdat wethouder S. van den Oever op 8 mei 1945 na een langdurige ziekte overlijdt. Wethouder Peerbolte komt als loco burgemeester in aanmerking voor het burgemeesterschap, maar ziet daar van af vanwege zijn vele bezigheden voor de gemeente. Nu is het Peerbolte die bij Brolsma aandringt het burgemeesterschap op zich te nemen. Brolsma weigert dit ook maar na langdurig aandringen van Peerbolte wordt Brolsma per 21 juni 1945 benoemd tot functionerend burgemeester.

De heer Brolsma blijk met recht ‘een heer’, zelfs in zijn omgang met de Duitse bezetter. Op 7 mei vindt hij het nodig om met de SS-commandant te onderhandelen over de dag waarop de manschappen van de BS hun helmen en hun armbanden gaan dragen. Ook de manier waarop Brolsma uitgeleide doet aan de commandant van de in Schoonhoven gelegerde Kriegsmarine-eenheid, getuigt van de deftigheid waarmee Brolsma optreedt.⁹

Nieuwenhuisen doorstaat de naoorlogse zuivering, in tegenstelling tot meer dan vijfhonderd van zijn collega's die ontslagen worden, de meesten wegens 'ontrouw'.¹⁰ Op 1 december 1945 treedt hij weer aan als burgemeester van Schoonhoven en blijft dat tot 1950. Brolsma treedt dan weer terug. Nieuwenhuisen wordt later benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Ter voorbereiding van de verkiezing van een noodraad wordt er een kiescommissie samengesteld. Op 16 oktober 1945 wordt bepaald dat door middel van een enkele kandidaatstelling de leden voor een noodraad zullen worden gekozen.

Kiescollege oktober 1945			Samenstelling Noodraad november 1945
A.J.I. Visser	N.C. Simons	A.C.A. Deerenberg	R. Bron	CHU
Adr. de Groot	W. Ovaa	C.J. Fransen	A.C.A. Deerenberg	RKSP
P. van Beuzekom	J.B. de Vos	C. Peerbolte	N.K. Kok	ARP
E. de Kuiper	C.H. Kerling	P. Gorter	A.H.J. Moes	RKSP
G. Temminck	O.J. Geerling	M. Stigter	G. van Os v.d. Abeelen	PVDA
A. den Hollander	W.A. Timmer	J.A. van Buren	C. Peerbolte	PVDA
R.J.J. van Kesteren	J.P. Rosendaal	Ger. van Os v.d. Abeelen	N.C. Simons	ARP
C. Schep	A.M. Moozem	Gov. van Os v.d. Abeelen	M. Slob	PVDA
G. v.d. Dool	J.G. de Groot	F. Vogels	B.F. Smit	ARP
J.G. van Mazijk	A.G.H. Ponsioen	P. Brouwer	M. Stigter	PVDA
N.K. Kok	A.H.J. Moes	A. Bezemer	A.J.I. Visser	ARP

Zuiveringscommissies

Direct na de oorlog wordt door de militaire commandant voor Gouda e.o. een Adviescommissie Zuivering Politie ingesteld. In Schoonhoven is Th. H.M. Malingré voorzitter, K.M. van der Zouwen secretaris en de heer W. Stuive lid. Burgers met klachten over de politie en NSB’ers kunnen die uitsluitend schriftelijk en ondertekend bij de commissie kenbaar maken tot 16 juni. In de praktijk blijkt dat maar weinig aanklachten worden ingediend. Gepraat wordt er wel veel. Een herhaalde oproep van de BS in de Schoonhovensche Courant van 29 mei 1945 brengt geen verandering, ondanks de toezegging dat de namen van de aangevers niet bekend gemaakt zullen worden.

Toch worden er Schoonhovense NSB’ers gevangen gezet. In de krant van 18 mei 1945 maakt de BS bekend dat familieleden van gevangen genomen personen, die in de kazerne te Gorinchem zijn opgesloten, op een bepaald tijdstip daar terecht kunnen om verschoning te bezorgen en een paar dagen later de vuile was op te halen. Voor de zuivering van gemeentepersoneel, waaronder de burgemeesters, wordt voor het rayon Schoonhoven een commissie benoemd waarin D. de Jong uit Schoonhoven zitting heeft.

Verkiezingen

In mei 1946 vinden voor het eerst na de oorlog verkiezingen plaats en volgt het eerste kabinet Beel dat tot augustus 1948 regeert. In Schoonhoven wordt in oktober gestemd voor de nieuwe gemeenteraad. Opvallend is het grote aantal stemmen voor Peerbolte, die tijdens de oorlog wethouder was. De zetelverdeling wordt als volgt:

Lijst 1. Partij van de Arbeid	4 zetels	Lijst 4. Staatkundig Gereformeerde Partij Herv.	1 zetel
C. Peerbolte (wethouder)	753 stemmen	P. van Beuzekom	124 stemmen
Lijst 2. Anti Revolutionaire Partij	2 zetels	Lijst 5. Christelijk-Historische Unie	1 zetel
N.C. Simons	338 stemmen	R. Bron	231 stemmen
Lijst 3. Katholieke Volkspartij	2 zetels	Lijst 6. Partij van de Vrijheid	1 zetel
A.C.A. Deerenberg (wethouder)	377 stemmen	H. van Schaik	148 stemmen

Samenstelling Gemeenteraad na de Tweede Wereldoorlog, na de verkiezingen van mei 1946

Bronnen:

1. dr. C. Hilbrink, In het belang van het Nederlandse volk. Over de medewerking van de ambtelijke wereld aan de Duitse bezettingspolitiek 1940-1945, 1995 p. 43-44

2. Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd; Besturen onder Duitse bezetting, 2006, p. 14, 17 en 89

3. J. Koolhaas-Revers, Evacuatie in Nederland – 1939-1940, 1950, hoofdstuk IX

4. www.grebbeberg.nl/evacuatie-van-de-burgerbevolking-uit-de-gebieden-achter-de-grebbelinie

5. Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd; Besturen onder Duitse bezetting, 2006, p. 203

6. René Kok & Erik Somers, Nederland en de Tweede Wereldoorlog, 2005, deel 1, p. 393-401

7. www.verzetsmuseum.org/invoering persoonsbewijs

8. J.F. Van Gils, Achtergrondinformatie over kinderziekten in de Tweede Wereldoorlog, 2010

9. Fred van Wijnen, De Krimpenerwaard tijdens de Tweede Wereldoorlog 1940-1945.

Een polder als schuilplaats en voedselbron, 2005, p. 65 en 67.

10. Doeko Bosscher, Het noodlot van de burgemeester in oorlogstijd, 2006, p. 8

* Correspondentie met prof. Dr. P. Romijn, Senior Onderzoeker NIOD

Algemeen: Schoonhovensche Courant c.q. Het Nieuws, edities 1939 t/m 1946

Dhr. G. Scheer en J. van den Ende uit Schoonhoven, over onderduiken in oorlogstijd

Gemeentebestuur ging zijn boekje te buiten

2014-12-13T15:19:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad"

Ook deze tekst uit de Schoonhovensche Courant van 1946, dus net na de Tweede Wereldoorlog, is te vermakelijk om te negeren.

Bij het oplossen van het woningprobleem ziet het gemeentebestuur zich meermalen voor onaangename situaties geplaatst en de onaangenaamste zijn meestal wel die van de samenwoning. Onvriendelijke gezichten en lelijke woorden zijn niet zeldzaam, wanneer de bestuurders van de gemeente beslissen, dat een gezin onderdak moet verlenen aan een ander gezin.

Enige tijd geleden heeft zich echter een geval voorgedaan, dat tegen de gewoonte van de woningverdeling indruiste. Een vrouw van 59 jaar had een man van 81 jaar in de kost genomen, die enige tijd in een tehuis had doorgebracht, maar die het daar niet naar zijn zin had. Het gemeentebestuur had de vrouw echter geen toestemming verleend de oude baas in de kost te nemen. Geen van belde partijen gaf evenwel toe en zodoende werd er een rechtszaak van gemaakt.

Voor het kantongerecht in Gouda verschenen de vrouw en de grijsaard voor de groene tafel om daar het vonnis over hun overtreding te horen, die respectievelijk bestonden uit het zonder vergunning woonruimte in gebruik geven en uit het woonruimte in gebruik nemen. Als getuige was wethouder Peerbolte aanwezig.

De twee beklaagden brachten niet veel in tegen de beschuldiging. Wat moesten ze zeggen? Zij wisten niet, dat zij in overtreding waren. De kantonrechter stelde daarop aan wethouder Peerbolte de vraag, wat het gemeentebestuur er toe had doen besluiten te verbieden, dat de vrouw een kostganger in haar huis nam? Wethouder Peerbolte antwoordde, dat de vrouw al meer een dergelijke overtreding had begaan. Eenmaal had zij zelfs een heel gezin in haar woning genomen, en toen was het helemaal mis gegaan.

Op de vraag van de rechter of er tegen de samenwoning op zichzelf bezwaar bestond, antwoordde de wethouder dat hij zich daarover niet wilde uitlaten Het gemeentebestuur had zich daarin niet verdiept. Het huis van de vrouw was klein en daarom had het gemeentebestuur haar niet toegestaan, dat zij een kostganger nam. Maar wat is dan de oorzaak van die weigering? vroeg de rechter. Het huisje is er niet voor geschikt, zei de wethouder.

De rechter was evenwel van mening, dat dit er niets mee te maken had. Vroeger kon men ook een kostganger nemen, wanneer men daar zin in had. Het gemeentebestuur heeft de woonruimtewet aangegrepen om dit thans te verhinderen, maar daarmee gaat het helemaal zijn boekje te buiten. Wanneer een gemeentebestuur zich wil beroepen op de wet, moet het er zichzelf ook naar gedragen.

Wethouder Peerbolte zei, dat hij het daar niet mee eens was. Dat vond de rechter jammer genoeg. Hij legde er nogmaals de nadruk op, dat de woonruimtewet niets te maken heeft met een dergelijk geval en zeker niet wanneer tussen de eigenaar van het huis en de kostganger overeenstemming bestaat.

De man en de vrouw werden vrijgesproken.

Bron: Letterlijk overgenomen uit de Schoonhovense Courant van 22 februari 1946

Gas en een luchtje

2014-12-13T15:12:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad"

“Nu ik binnenkort de stad ga verlaten, waarin ik ruim veertig jaar leefde en werkte en meer leed dan lief ondervond, althans de laatste jaren, gevoel ik behoefte na het lange zwijgen, waartoe ik gedwongen was, en na al hetgeen ik vernemen moest, mijn sedert lang opgekropt gemoed te uiten en tot afscheid U het volgende mede te delen, omdat ik niet langer verkeerd wens beoordeeld te worden.” (B. Linn, juni 1897)

Het ontstaan van Gasmaatschappijen

In de negentiende eeuw is gas de eerste vorm van een centraal gedistribueerde brandstof die via pijpleidingen wordt vervoerd. Dat is een revolutie in de geschiedenis van brandstofgebruik. Al in 1805 is het in principe klaar voor commercieel gebruik maar de eerste pijpleidingen in Nederland worden aangelegd in 1826 in Amsterdam en pas na 1847 worden er straatlantaarns op aangesloten.

Gas wordt verder vooral gebruikt voor de verlichting van fabrieken en openbare gebouwen of in de huizen van de allerrijksten. Voor woonhuizen is het nog matig geschikt omdat het duur is en een benauwde atmosfeer veroorzaakt. In de tweede helft van de negentiende eeuw zijn die problemen verholpen en is in steeds meer huizen gas te vinden. Rond 1880 is dat al in één op de vijf huishoudens.

Het besluit om van de traditionele brandstof op gas over te stappen wordt gemaakt door het gemeentebestuur van een stad. Er wordt een concessie (vergunning) verleend aan een particuliere gasmaatschappij die de aanleg van een eigen gesloten systeem van gasleidingen, het beheer van een gasfabriek en de distributie van het gas op zich neemt. Maar de overheidsbemoeienis neemt in deze periode langzaam toe, vanuit het idee dat collectief goed niet aan de werking van het marktmechanisme mag worden overgelaten. Gemeenten beginnen daarom zaken als woningbouw en nutsbedrijven naar zich toe te trekken maar zien ook wel dat er geld mee te verdienen is. In 1848 opent de eerste gemeentelijke gasfabriek in Leiden en in 1854 volgt Groningen.

De Gasfabriek van Boudewijn Linn

Op 11 juni 1856 gaat de gemeente Schoonhoven een overeenkomst aan met firma Brussen Goettsch & Co. voor de levering van straatverlichting door middel van lopend gas uit steenkolen bereid en met eigen fabriek voor de tijd van 25 jaar. De gemeente wil haar petroleumstraatverlichting graag kwijt. Er ontstaat een gasfabriek aan de Scheepmakershaven, het latere HASCO terrein. Particulieren betalen 23½ cent per m³ en voor de verlichting van 51 straatlantaarns gaat de gemeente elk jaar 1300 gulden betalen voor 1300 branduren. Er wordt recht verleend voor de aanleg van de nodige pijpen en een garantie dat geen ander bedrijf dit de komende 25 jaar mag doen. Vanaf 1 september 1856 heeft Schoonhoven gas.

De overeenkomst wordt eind 1868 overgedragen aan de heer B. Linn, die gelijk met de komst van de gasfabriek in Schoonhoven is komen wonen. Hij verlaagt de gasprijs voor particulieren naar 20 cent per m³. In 1881 wordt het contract verlengd tot 30 juni 1898 en gaan de prijzen verder omlaag: particulieren betalen 11 cent per m³ en gemeentelijke gebouwen 10 cent per m³. Voor de straatverlichting wordt 795 gulden per jaar gerekend.

Op 5 februari 1894 wendt concessionaris Linn zich tot de Raad om verlenging van zijn contract tot 1908 en oppert daarbij weer gunstigere voorwaarden. Maar nu wordt er niet zo gemakkelijk zaken gedaan. Een speciale Raadscommissie moet ‘de gaszaak’ maar eens nauwkeurig nagaan en de belangen van de gemeente hierin overwegen. Zij komt al snel tot de conclusie dat de gemeente beter af is met de exploitatie van een eigen gasfabriek. Op 18 december valt de beslissing om de bestaande overeenkomst met Linn niet te verlengen.

In de contractbepalingen met Linn staat dat de gemeente recht heeft zijn gasfabriek over te nemen tegen taxatie door drie deskundigen, maar Linn krijgt zonder taxatie een bod van 12.000 gulden voor de 40 jaar oude fabriek, later nog verhoogd naar 20.000 gulden. De onderhandelingen lopen steeds op niets uit. Linn neemt een starre houding aan en wil de gemeente houden aan het contract. Daarin staat ook dat wanneer de gemeente geen gebruik maakt van haar recht tot overname van de fabriek, of de concessie niet wenst te verlengen, en toch de verlichting op dezelfde wijze wil laten voortgaan, de verlichting zal moeten aanbesteden. In dat geval zou een aannemer de gasfabriek dus eerst moeten overnemen.

Eind januari 1895 besluit de Raad toch een eigen gemeentelijke gasfabriek te gaan bouwen en exploiteren en twee maanden later wordt dit besluit bekrachtigd. Op 19 april krijgt Linn officieel bericht dat de gemeente niet van plan is stappen te doen om de concessie, die op 30 juni 1896 zal eindigen, te verlengen. Zij wil wel nog wel een poging wagen om de fabrieksgebouwen en eigendommen die daarbij horen, over te nemen.

Linn reageert vier dagen later met een verzoek om uitstel van de plannen en een verkoopvoorstel van 60.000 gulden voor zijn complete gasfabriek. B&W nemen dit bericht ter kennisgeving aan, en reageren verder niet op het voorstel. Zij trekken ondertussen als adviseur de directeur van de Gasfabriek van Almelo aan.

Een gemeentelijke gasfabriek

Op 4 mei 1895 bepaalt de Raad de plek waar de nieuwe gasfabriek zal komen, het terrein gelegen aan de Lekdijk tussen het ‘aschhok’ en J.W. Dogterom. De plannen en de begroting voor de nieuwe gasfabriek worden goedgekeurd en er wordt een lening van 80.000 gulden tegen 3¼% aangegaan bij de maatschappij voor Gemeente-Crediet. De bouw van de nieuwe fabriek, met een capaciteit van 200.000 m³gas per jaar, wordt opgedragen aan de firma Enthoven & Co. uit Den Haag. In de Schoonhovense koffiehuizen gaat lange tijd het praatje dat de gasfabriek er toch niet komt, maar eind 1895 zijn de werkzaamheden daarvoor in volle gang. Pas op 6 november 1895 komt het voorstel van Linn op tafel. De Raad wijst onderhandelingen over de overname van zijn gasfabriek van de hand; het is voor hem te laat.

Deze handelswijze roept veel vragen en onrust op. De gemeente voelt zich genoodzaakt verantwoording af te leggen voor haar gevoerd beleid. Dat doet zij in een openbare zitting van de Gemeenteraad van 21 november 1895 met de titel: “Loop der Gaszaak”. De discussie tijdens de Raadszitting speelt zich af tussen de heren P. Greup, C. van Willenswaard, J.W. Valk en J.J. Lazonder. De burgemeester is Mr. A.D.H. Kolff. en de heer Greup is wethouder ten tijde van het besluit tot de bouw van een nieuwe gasfabriek.

Van Willemswaard heeft de Raad blijkbaar een brief geschreven op de middag dat het besluit voor de bouw van de nieuwe gasfabriek genomen moet worden. Hij stelt daarin de gemeente voor alsnog een taxatie van de fabriek van Linn te laten uitvoeren. Maar B&W en de gascommissie zijn steeds voorgehouden dat met Linn niet te onderhandelen is zoals men wenst. De brief van Linn, gericht aan B&W, over zijn verkoopvoorstel is in de Raad nooit eerder genoemd. Valk zegt de brief niet te kennen en dat van Willenswaard toch ook zelf de gesprekken met Linn heeft afgebroken. Lazonder zegt dat allen schouder aan schouder hebben gestaan en het besluit voor de nieuwbouw hebben genomen. Men moet nu niet met napraatjes komen.

Nu de kosten van de nieuwe gasfabriek hoger uitvallen en er wordt getwijfeld of deze niet veel te groot en duur beraamd is, spelen de raadsleden elkaar de zwarte piet toe. Op 1 juli 1896 opent de nieuwe gemeentelijke gasfabriek haar deuren.

Linn blijft berooid en gefrustreerd achter, hij heeft het politieke spel verloren. In een boekje vertelt hij in juni 1897 de inwoners van Schoonhoven zijn versie van de gebeurtenissen. Dat hem wordt verweten dat hij onhandelbaar is geweest, zit hem flink dwars. Het is volgens hem juist de gemeente die onhandelbaar was. Zijn raadslieden hebben hem herhaaldelijk geadviseerd zich rustig en afwachtend op te stellen, een goed koopmansstandpunt in te nemen en de gemeente te houden aan het contract. Maar het spel werd slim gespeeld. De bepaling uit het contract, ‘en toch de verlichting op dezelfde wijze wil laten voortgaan’ is omzeilt door te stellen dat voorheen dit door een concessionaris met een particuliere fabriek gebeurde, nu anders gaat: ze doen het nu zelf. Hieraan ontleent de gemeente haar recht om geen openbare aanbesteding te doen maar een eigen gemeentelijke gasfabriek te bouwen.

Linn kan hiertegen in beroep gaan maar zal het dan lange tijd met een lege fabriek en geen inkomen moeten doen. Dat wordt hem door zijn raadslieden afgeraden. Hij weet nog wat van zijn buizennet, lantaarns, meters en binnenleidingen aan de gemeente te verkopen. De latere wethouder H.A. Schreuder koopt in 1899 het terrein van de voormalige gasfabriek en bouwt er een moderne verffabriek. De exploitatie van nutsbedrijven zal de gemeente uiteindelijk geen windeieren leggen: duizenden guldens zullen de gemeentekas instromen en hiermee voorziet zij zich van een belangrijke financieringsbron.

Aan het eind van zijn boekje vraagt Linn nog of er iemand hem helpen kan bij het verkrijgen van een nieuwe gasconcessie of gasfabriek of betrekking als directeur van een gasfabriek. Daarmee neemt hij afscheid van Schoonhoven.

Epiloog

Wat kan er nu werkelijk achter deze ondemocratische besluitvorming zijn schuilgegaan?

In 1863 wordt de Nijverheidsvereeniging van goud- en zilversmeden te Schoonhoven opgericht. Het ledental groeit snel en de vereniging wordt machtig. Er worden initiatieven genomen met betrekking tot scholing, ziekte, pensionering en overlijden. In de winter van 1876 is er een conflict met gasfabrikant Linn over de prijs van zijn cokes.

Wanneer steenkool wordt verhit, komt er gas uit de steenkool vrij – het hoofdproduct van een gasfabriek – en verdwijnt teer via de lucht en bodem. Het vaste restproduct dat achter blijft is cokes, pure koolstof. Deze is heel licht van gewicht en uitermate geschikt als brandstof voor goud- en zilversmidsovens omdat het geen zwavel bevat en een 'reducerende vlam' geeft. Hoe goedkoper dit 'bijproduct' hoe liever het de goud- en zilversmeden is.

Gasfabrikant Linn wil niet voor minder dan 60 of 65 cent zijn cokes leveren. Het bestuur van de Nijverheidsvereniging is dat veel te hoge tarief een doorn in het oog. Zij zorgt daarop voor een lading `uitmuntende` cokes uit Rotterdam, die de leden voor slechts 38 cent vrij in huis krijgen. Het bestuur van de vereniging bestaat in 1876 uit de heren A. Graves Kooiman, C. van Gelderen èn C. van Willenswaard, maar ook Greup en Lazonder zijn eigenaar zijn van een goud- en zilversmederij èn lid van de Nijverheidsvereeniging.

Er blijkt dus een geheime agenda te zijn. Persoonlijk belang van de stadsbestuurders is in het geding en dat maakt dat de monopolist moet worden genekt! Wanneer de gemeente zelf een gasfabriek beheert kunnen er tenslotte ‘prettige’ tarieven voor de cokes worden gehanteerd.

Met zijn starre opstelling verliest Boudewijn Linn de sympathie van de stadsbestuurders annex goud- en zilversmeden met alle gevolgen van dien. Hij vertrekt uit Schoonhoven om er niet meer terug te keren.

Bronnen:

Schoonhovense Courant van 27 november 1895

De Schoonhovensche Gaskwestie, B. Linn (juni 1897)

Kantelend bestuur, V. Veldheer, ISBN 90-5250-609-4

Schoonhovense Courant van 3 juli 1946

De magt der vereeniging, tijdschrift Sint Eloy 22 (1876/ ‘77) blz. 103 met dank aan Rene Kappers

Hoe zal Schoonhoven feestvieren?

2014-12-13T15:03:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad"

Wie herinnert zich nog de aankondigingsborden ‘Lunapark’ door de stad? Tegenwoordig staat er ‘Kermis’ op de borden, precies wat het is. Maar, het begrip ‘kermis’ is in Schoonhoven lang beladen geweest.

‘Burgemeester en Wethouders delen aan den Raad mede, dat zij met het voorstel des zes raadsleden tot instelling van een Volksfeest, in den vorm, zoo als het thans is ingediend, absoluut niet kunnen medegaan.’ (Schoonhovense Courant, 7 maart 1930)

Beladen

Waarom is de kermis zo’n beladen begrip geweest? Daarvoor zijn verschillende oorzaken aanwijsbaar. De oorsprong van de kermis ligt in een jaarlijkse herdenking van het inwijdingsfeest van een nieuwe - katholieke - kerk. Van heinde en ver kwamen mensen daar op af, wat een goede gelegenheid bood tot zaken doen, en aan muzikanten, goochelaars en kwakzalvers om hun praktijken uit te oefenen. De Hervorming zorgde voor het verdwijnen van deze betekenis, zodat alleen een soort jaarmarkt overbleef. In de 20de eeuw ontwikkelde de kermis zich tot een zuivere amusementsgelegenheid, verzorgd door rondtrekkende gezelschappen.

In het overwegend hervormde Schoonhoven was zo’n katholiek feest voor veel mensen een gruwel. Het idee van plezier en vermaak paste ook helemaal niet bij hun religieuze opvattingen over het leven: het was een duivels vermaak. Binnen het gemeentebestuur was deze opvatting ook aanwezig. De oude gedachte dat het ook iets kan opleveren, leek helemaal verdwenen. Tegen deze achtergrond speelt het volgende verhaal waarover de Schoonhovense Courant van 7 maart 1930 bericht.

Een voorstel voor een volksfeest

De zes raadsleden die in een plan voor een volksfeest hebben ingediend zijn de heren J. Kortland, J. de Wilde, H.J. Adriaens, A.C.A. Deerenberg, C. Peerbolte en P.J. van Harmelen. Het plan omvat een jaarlijks terugkerend volksfeest met publieke vermakelijkheden, dat een week aanhoudt. Een commissie van drie raadsleden en B&W organiseren alles en strijken 70 procent van de opbrengst op. De resterende 30 procent is voor de gemeentekas.

Maar artikel 107 van de politieverordening zit in de weg. Dit artikel luidt: ‘Het is verboden … op gemeente- of particulier terrein of in gebouwen openbare vermakelijkheden te geven, draaimolens, kramen of tenten te plaatsen of te hebben, of voor het publiek toegankelijke bijeenkomsten tot ontspanning of vermaak te doen houden … of toe te laten.’

Geen kermis

Burgemeester F.L.J.E. Rambonnet, wethouder G.J. Niekerk en wethouder H.A. Schreuder willen best een feest van drie of vijf dagen, met optochten, kinderfeest, tentoonstellingen, landspelen, muziekuitvoeringen, volksspelen, illuminaties enzovoort, maar ‘kermisvermakelijkheden’ worden wat hen betreft niet toegestaan. Uitgezonderd twee poffertjeskramen. En ook geen ‘dansvermakelijkheden!’ Verder vindt B&W dat leden van de winkeliersvereniging Schoonhoven Vooruit, TAVENU, TOAGENO en Oranje Boven in de feestcommissie moeten plaatsnemen.

Het voorstel van de commissie is in hun ogen niets anders dan een herinvoering van de afgeschafte kermis. Die wordt beschouwd als laagstaand, immoreel vermaak, dat aanleiding geeft tot uitbreiding van het kwaad van drankmisbruik, ontucht enzovoort. Bovendien zal instemming met het voorstel veel inwoners in hun meest heilige gevoelens kwetsen en grieven. Voor winkeliers en neringdoenden is het problematisch.

“Kermisvermakelijkheden absorberen zoveel geld van inwoner en vreemdeling dat wekenlang krediet moet worden verleend. De eigenaardige ligging van Schoonhoven brengt met zich mee dat zij vereerd wordt met talrijk bezoek van de jeugdige landbevolking uit de omgeving, die het zich daarbij tot taak schijnt te stellen haar rustieke krachten uit te leven en haar onderlinge landelijke veten te beslechten, zodat om ongelukken te voorkomen de politie tot op het uiterst wordt beproefd.”

In de latere sluitingsuren van cafés ziet B&W dat helemaal het hek van de dam wordt gehaald. Met alle kracht zal het College zich verzetten tegen dit soort toestanden en zij zal geen overleg aangaan met kermisexploitanten van Ons Belang.

Buiten de tijd

De heer Deerenberg is kwaad dat B&W de voorstanders van het voorstel ‘ontucht’ in de schoenen schuift. ‘De boog kan niet altijd gespannen zijn, er behoort een gepaste feestviering te zijn.’ Onder vermakelijkheden wordt wat hem betreft geen poffertjeskraam verstaan. Hij meent dat de raadsleden niet eens precies weten wat kermisvermakelijkheden zijn en zou hen juist graag met de deskundigen van Ons Belang in contact brengen. Maar het college schijnt die mensen zo minderwaardig te beschouwen dat het niet met hen wil onderhandelen.

Van Harmelen zegt dat B&W buiten de tijd leeft: ‘Zij fantaseren over laagstaand immoreel vermaak terwijl de commissie alleen een behoorlijk volksfeest wenst. Van het kwetsen van de gevoelens van tegenstanders is geen sprake. En van poffertjes krijgt men dorst!’

Peerbolte wijst op de belangen voor Schoonhoven en vraagt welk bewijs er is om uit te gaan van een feestweek van drankmisbruik en ontucht? Vreemde mensen aantrekken en de belangstelling voor de stad wekken is toch prima? ‘Dat mensen van buiten alleen maar komen om te vechten, dat was vroeger zo met de Jaarsvelders, maar daar is de beschaving nu ook doorgedrongen’, zegt hij. Hij weet bovendien dat Schoonhovenaren die hier tegen een draaimolen zijn, elders wel ronddraaien! Adriaens merkt droogjes op: ‘Maar die draaimolen draaide rechts.’

Compromis

De kwestie gaat hoofdzakelijk om de kermisvermakelijkheden. Het college verduidelijkt dat het elke kermis als een laagstaand vermaak beschouwt, maar daarmee natuurlijk niet de voorstanders van deze feestviering bedoelt. Het gaat hen om de opwindende tendens die in een kermis ligt opgesloten. Rambonnet vreest voor tegenstellingen in de raad.

Schoorvoetend stemt de raad na een lang overleg in met een plan voor een feest van drie dagen in september. Alleen de vermakelijkheden die de instemming van de meerderheid van de raad krijgen, zullen worden toegelaten. Wethouder Schreuder wil de zekerheid hebben dat er geen vergunningen gegeven worden voor dansen in tenten. Peerbolte meent dat het vermaak juist nodig is om de mensen van de drank af te houden. Hij wil de politieverordeningen die hinderlijk zijn voor een behoorlijke feestviering wijzigen, en verlangt de toezegging dat B&W niet daarin zullen tegenwerken.

Raadslid Olree krijgt van dit compromis niets mee, want hij heeft om principiële redenen de raadsvergadering dan al verlaten.

In september 1930 is er in Schoonhoven een feestweek en op 15 september schrijft de Schoonhovense Courant daarover: ‘Ook op dezen drukken avond is het feest door geen wanklank verstoord. Een enkel onbeduidend incidentje daargelaten, heeft het gehele feest een zeer ordelijk verloop gehad dank zij mede het tactvol optreden der politie, die steeds voor de goede orde in de bres stond. De feestweek is voorbij. Ze mag volkomen geslaagd worden genoemd en de commissie, die haar organiseerde, kan met voldoening op dit werk terugzien’.

Lunapark

In de decennia die volgen zullen vermakelijkheden in Schoonhoven steeds weer een gespannenheid in de raad veroorzaken, zelfs als het gaat om een concours van de TAVENU. Veel raadsleden blijken geen bewonderaars van kermissen. De naam ‘Lunapark’ is in de jaren tachtig een veiligere naam voor wat eigenlijk kermisachtige activiteiten zijn. Dit werd door de meerderheid schoorvoetend geaccepteerd zolang er op zondag geen activiteiten waren. De Schoonhovense kermis in april is nu een traditie.

Het begrip Lunapark kwam uit Amerika, waar het ‘fair’ werd genoemd, naar de markt die er de aanleiding toe vormde. Via Engeland en Duitsland kwam het in Nederland terecht. Luna betekent licht, afgeleid een romeinse godin, voor wie een ’s nachts verlichte tempel bestond. In Nederland zien we het eerste lunapark in 1919.

Bronnen: Schoonhovense Couranten van 7, 14, 17 maart, 15 september 1930 en 9 september 1953.

Verrassende vondsten

2014-12-11T15:00:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad"

M.A. Schakel

Kort voor de bevrijding deed zich in Schoonhoven het incident voor met de leider van een illegaliteitsgroep uit de Alblasserwaard, de heer M. Schakel, tegenwoordig burgemeester van Noordeloos, Hoornaar en Hoog-Blokland. Hij was door de Duitsers gearresteerd en van de tijd, dat hij in Schoonhoven in een politiecel zat, werd gebruik gemaakt om hem aan hun handen te onttrekken. In verband daarmee moest indertijd de agent van politie v.d. M. onderduiken. De Duitsers waren er dadelijk bij om zijn huis leeg te slepen. De goederen werden elders opgeborgen en aan het feit, dat de oorlog zeer spoedig daarna geëindigd was, zal het echtpaar v.d. M. het wel te danken hebben, dat het zijn spulletjes grotendeels terugkreeg.

Mijn jurk!

Toch ontbrak er wel het een en ander en daaraan werd de echtgenote van de politieman dezer dagen plotseling herinnerd, toen zij een juffrouw zag wandelen in een japon, die eens tot háár garderobe had behoord! Wat zou op een vrouw meer indruk kunnen maken dan zoiets? Zij vertelde haar man van haar ontdekking en deze toog op onderzoek uit, waarbij de juffrouw, die indertijd voor de moffen heeft gewerkt, bekende het kledingstuk van hen te hebben gekregen. Daar de juffrouw samenwoonde met een zuster, bracht de politie tezamen met de bestolen huisvrouw ook haar een bezoek en het bleek, dat ook deze dame zich tooide met een japon van haar onwelkome gast.

De dames kregen gelegenheid zich te verkleden en toen volgde een huiszoeking, die nog eens een grote doos met baby-artikelen, drie lakens en een tafellaken tevoorschijn bracht. In het gezin waaraan al deze artikelen waren ontstolen, komen ze nu bijzonder goed van pas.

Bron: Overgenomen uit de Schoonhovense Courant van 22 februari 1946

Moddersloot

2014-11-29T14:53:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad" (niet gepubliceerd)

Bij het doorzoeken van de Schoonhovensche Couranten, op zoek naar informatie over de afgelopen decennia, kom je wel zulke leuke stukjes tegen.

Moddersloot

Naar aanleiding van plannen om de Scheepmakershaven uit te baggeren merkte de heer N.C. Simons (Anti Revolutionaire Partij) op dat hem wel eens ter ore gekomen was dat de gemeente een gedeelte van het water kon verkopen aan een in de buurt gevestigde fabriek (De verffabriek van Schreuder).

Hij vroeg waarom dit niet geschied was, want naar zijn mening was de uitbreiding van een fabriek van meer belang dan de handhaving van een sloot die onaangename geuren verspreidt.

De voorzitter zei dat wel besprekingen waren gevoerd met het bedrijf over de verkoop van een gedeelte van het water. Deze onderhandelingen waren echter op ’n dood spoor geraakt.

De heer Simons vond het niet bijzonder nuttig de baggerwerkzaamheden te verrichten omdat over een paar jaar alles toch weer dicht zou zitten en een even grote stank zou veroorzaken. Uitbreiding van de fabriek zou zijns inziens heel wat aanlokkelijker zijn.

Wethouder A.C.A. Deerenberg merkte – zonder iets ten nadele van de desbetreffende fabriek te willen zeggen – op, dat er wel meer dingen zijn dan een moddersloot die stinken.

Na een onbelangrijke rondvraag sloot de voorzitter deze vergadering die niet werd bijgewoond door de heren R. Bron en H. van Schaik.

Bron: Schoonhovensche Courant, 18 juli 1952

Schoonhoven mist één democratisch grondrecht

2014-11-21T14:56:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad" (niet gepubliceerd)

Op een politiek toneel wordt strijd gevoerd. Zo is het nu en zo was het vroeger. Het lijkt vaak een spel waarin het gaat om wie de macht en het gezag heeft om beslissingen te nemen. In 1948 bestaat het college van B&W uit burgemeester Nieuwenhuisen, wethouder A.C.A Deerenberg en wethouder H.A. Schreuder. Lang zittende en machtige bestuurders die volgens de Schoonhovense Courant een aardig machtsblok vormen. B&W in Schoonhoven is erg gewend geraakt aan een braaf ‘ja-knikkende’ raad …

Interpellatie

Een interpellatie is een ingelast debat in een vergadering van de gemeenteraad, waarin elk raadslid kan vragen om inlichtingen van het college. Als de vergadering met het verzoek instemt wordt dit als apart agendapunt behandeld. Een interpellatiedebat is vooral bedoeld wanneer iets ernstigs wordt ontdekt en waar veel vragen over ontstaan.

Inwoning

Na de oorlog heerst er woningnood in ons land, ook in Schoonhoven. De overheid stelt ook nog eens een bouwvolume per gemeente vast omdat er in het hele land tekort is aan bouwmaterialen. Daarmee is het aantal te bouwen woningen vastgesteld, bij lange na niet toereikend voor de vele woningzoekenden. De nood is hoog en het gemeentebestuur weet geen andere oplossing dan eigenaren van grotere huizen te verplichten hun woningen te splitsen, zodat er anderen in ondergebracht kunnen worden. Een woonruimtecommissie moet helpen om woningzoekenden een woning te geven, hetzij in een gesplitste woning of via inwoning bij anderen.

Een formalistische afwijzing

Raadslid van Schaik dient voor de vergadering van 10 oktober 1948 een interpellatie-aanvraag in over de beslissing van B&W om geen inwoning te vorderen in het woonhuis van de heer H.A. Schreuder aan de Wal. Het college heeft het standpunt ingenomen dat anders daardoor de eer en goede naam van het gehele gemeentebestuur wordt geschaad. B&W willen interpellatie niet toestaan en melden dat woningkwesties tot hun competentie behoort en de raad daar niet over gaat. Zij beroept zich op een reeks van artikelen en zelfbestuur.

Men vraagt zich af of B&W interpellatie mag weigeren wanneer het over een woningkwestie gaat? Inmiddels is de rest van de raad ook belangstellend voor deze kwestie geworden. Het college geeft ongeveer als antwoord dat zij niets te verbergen heeft, en dat in een geheime vergadering daarover wel eens gesproken zou kunnen worden.

Niet geweigerd en niet toegestaan

Wethouder Deerenberg zegt hiervan later dat er geen interpellatie is geweigerd maar alleen iets niet is toegestaan omdat de commissie van advies inzake de woonruimteverordening nog gehoord moest worden. Hij wil het stellen van vragen door van Schaik akkoord verklaren als deze zich wil onderwerpen aan artikel 27 van het reglement van orde. Daartegen heeft van Schaik geen bezwaar aangezien hij dit reglement nog nooit in bezit heeft gehad. Andere raadsleden zeggen ook dit reglement niet te kennen. Artikel 27 blijkt de manier van afhandeling van de agenda te beschrijven, wanneer er inlichtingen gevraagd kunnen worden. Een soort rondvraag dus. Maar deze interpellatie was al aan de agenda toegevoegd …

De krant noemt de handelswijze van B&W beknotting van de elementaire democratische rechten en vraagt zich openlijk af waarom er in Schoonhoven niet mag worden gesproken over vragen die men wel mag stellen? De mening dringt zich op dat B&W in Schoonhoven geen tegenspraak dulden van de raad.

Het poortje tussen Oude Singel en Olivier van Noortplein

2014-11-10T15:09:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven, De geschiedenis van het bestuur van de stad"

Aan sommige artikelen van vroeger hoef je maar weinig te veranderen; ze blijven even actueel en nog leuk om te lezen ook!

De smalle poort, die de verbinding vormt tussen de Oude Singel en het Olivier van Noortplein was reeds lang een gevaar voor wandelaars en wielrijders. Meermalen kwamen er personen in het gedrang wanneer een fietser met een flinke vaart door de nauwe doorgang reed en de gevaarlijke hoek om ging. Zelfs kwam het wel eens voor, dat een motorrijder van deze poort gebruik maakte.

Vorige week heeft men echter maatregelen getroffen om de toestand daar wat minder gevaarlijk te maken. Er zijn namelijk verkeersborden geplaatst, die wielrijders en motorrijders verbieden door deze doorgang te rijden.

Bron: Schoonhovensche Courant, februari 1949

De Twee Provincien

2012-01-21T11:51:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 12: Vervoer (gedeeltelijk gepubliceerd)

N.V. Vervoer Mij. “De Twee Provinciën”

Reederij op de Lek heeft in 1922 al haar eerste autobusdienst. Vanaf 1929 is er een lijndienst Krimpen a/d IJssel – Bergambacht – Schoonhoven. In 1942 wordt de N.V. Vervoer Mij. “De Twee Provinciën” opgericht , een samenwerking tussen Reederij op de Lek en de N.V. Autobusdiensten “Vereeniging” te Jutphaas. Zij hebben uitsluitend personenvervoer als doel. Spoedig sluiten N.V. RAGOM uit Ridderkerk, N.V. ESOO uit Sliedrecht en N.V. De IJssel uit Krimpen a/d IJssel zich ook aan. De bedrijven presenteren zich als eenheid in één huisstijl maar blijven elk zelfstandig.

Wanneer in 1942 de treinverbinding Schoonhoven - Gouda wordt opgeheven omdat de bezetter materialen bij de N.S. vordert, krijgt de TP - Reederij op de Lek er een bijzondere buslijn bij. In de oorlogsjaren valt zij terug op haar boten maar op 1 maart 1948 wordt de laatste boot uit de vaart genomen en is er alleen een autobusbedrijf. In 1958 wordt N.V. De IJssel ingelijfd. Er worden lijndiensten overgenomen zoals in 1968 de lijndienst Schoonhoven - Utrecht van de NV VIVAVO, handelend onder de naam VAVO.

Tenslotte kan ook de TP haar particuliere status niet handhaven en wordt vanaf 1966 stuk voor stuk bij de Nederlandse Spoorwegen ingelijfd. De complete Twee Provinciën gaan in 1973 op in Westnederland. Op 1 november 1994 gaan Westnederland en Zuid-West-Nederland een fusie aan onder de naam ZWN Groep. Op 31 mei wordt de ZWN Groep opgeheven en gaat over in het nieuwe bedrijf Connexxion.

'Poepie Gas'

Gert Fokker (78) kwam in 1969 bij de VAVO vandaan, op sollicitatiegesprek bij de Twee Provinciën:

Gerrit van Westrenen gaf mij een vrij vervoer kaartje om te zien of een baan bij de TP wat voor mij zou zijn. Ik besloot een ritje op de TP lijn naar Gouda te maken en stapte in bij ene Jan Molenaar uit Stolwijk. Bij terugkomst op het kantoor wilde ik bedanken voor de baan: “Jullie hebben hier een hele andere manier van rijden dan ik bij mijn vorige werkgever gewend ben, dit kan ik niet.”

Van Westrenen vroeg wat ik daarmee bedoelde? “Jullie trappen steeds het gaspedaal diep onderin en laten het dan weer los om uit te rijden, en dat de hele rit naar Gouda en terug.” Er werd hard gelachen! Zo kwam ik er achter dat ik bij ‘Poepie Gas’ in de bus gezeten had.

Een bijzondere chauffeur was ook Willem van Vliet. Hij haalde eens een flinke stunt uit door onder het stuur te kruipen en door de gaten van de pedalen zijn weg te vinden door de Benschopperstraat in IJsselstein. Er kwamen verontruste telefoontjes op het kantoor binnen van mensen die een volle bus hadden zijn rijden zonder chauffeur!

Busvervoer in Schoonhoven

2012-01-12T11:48:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 12: Vervoer

Busvervoer vanaf 1923

Een ritje met de bus is in onze tijd een vanzelfsprekendheid en het streekvervoer een regionaal georganiseerde onderneming. De eerste busondernemingen zijn allemaal particuliere initiatieven. Men moet een vergunning worden verleend om een lijndienst te exploiteren maar concurrentie is in deze periode nog geen probleem.

Busonderneming Van Iperen

Adrianus (Aart) van Iperen wordt als zoon van een smid geboren in 1876 te Meerkerk. Hij begint een smederij in Schoonhoven en maakt onder andere schaatsen en fietsen die hij merkt met AVIS (A. van Iperen Schoonhoven). In 1923 begint hij een busverbinding tussen Schoonhoven en Utrecht. Elke zaterdag vertrekt hij om half acht vanaf De Dam en rijdt via Willige Langerak, Cabauw, Lopik, IJsselstein en Jutfaas naar gebr. Van der Werf bij het Utrechtse Stationsplein. Om half drie vertrekt de T-ford weer richting Schoonhoven. De rit duurt zo’n anderhalf uur.

Van Iperen houdt zijn kantoor in de Lopikerstraat 33 met een benzinepomp en bushalte voor de deur. De bussen stalt hij in de voormalige school aan de Varkensmarkt, waar hij ook twee taxi’s – onder andere een prachtige Cadillac - heeft staan.

De lijndienst is succesvol want op 23 april 1924 kondigt Van Iperen aan dat hij uitbreidt naar `drie slagen` per dag! Hij vertrouwt de mensen toe dat er nooit een ongeluk is gebeurd met zijn bussen, maar op 30 oktober 1924 gaat de eerste bus te water in de wetering van de Cabauwse buurt ter hoogte van de boerderij St. Helena.

Op maandag en dinsdag rijdt zijn tweede bus uit Schoonhoven langs de dorpen aan de Lek, rechtstreeks naar de Veemarkt in Rotterdam, als concurrentie voor de bootdiensten van ’Reederij op de Lek’. Op woensdag haalt de bus reizigers van de rondom Schoonhoven liggende dorpen op, om hen in staat te stellen de markt te bezoeken. Donderdag wordt er marktdienst gereden naar Gouda, langs de Vlist en Haastrecht, op vrijdag alleen de lijndienst en op zaterdag wordt de lijn naar Utrecht versterkt, omdat daar ook weer markt is. Aanvankelijk wordt er op zondag niet gereden.

Passagiers kunnen overal instappen want bushaltes kent men niet. Een retourtje kost in 1926 ƒ 1,00, een enkele reis ƒ 0,75. In 1928 heeft Van Iperen vijf bussen rijden. De bussen zijn geel met een bruin dak en van het merk Opel, Chevrolet en Bedford.

Busonderneming Verhoef

In 1924 beginnen de neven Cees & Willem (Wip) Verhoef, gevestigd aan de Uitweg in Lopik, ook een busverbinding tussen Schoonhoven en Utrecht. De bussen rijden over de Lekdijk via Lopik, Jaarsveld, IJsselstein en Jutfaas naar Utrecht. Wanneer Cees uit de zaak stapt, kan Wim dankzij geldschieter oom Driekus Brokking toch verder gaan. Diens zoon stapt even in de zaak, maar trekt zich al snel weer terug.

In 1927 gaat Verhoef op werkdagen zes tot acht en op zondag twee keer heen en weer tussen Schoonhoven en Utrecht. Hij kleurt zijn wagenpark donkerblauw met grijs en rijdt met drie bussen van het merk Diamond T, Mack en Citroën.

Omdat er teveel ‘lege’ kilometers worden gereden, verhuist familie en bedrijf in 1935 naar Schoonhoven, naast de zaak van Goedhart & De Bruijn. Daarvoor worden de stoelen uit één van de bussen gehaald, zodat de inboedel naar Schoonhoven gebracht kan worden.

Zoon Anton Verhoef (1924) begint met zeventien jaar als monteur en zal tot het einde bij het bedrijf blijven. Hij vertelt dat het een tijd van hard werken is, met lange dagen. Maar er gebeuren ook onvergetelijke dingen. Chauffeurs vervoeren het zieke varkentje van opa naar de veeartsenij in Utrecht, zorgen dat de bakker op de Uitweg zijn gebak uit Schoonhoven krijgt, bezorgen urinemonsters voor de huisarts in Lopik en nemen goederen zoals paling, een levende kip, een zak bonen of kool mee: “Me zuster Mien komt het afhalen aan de Oitwegbrug.” Dus je moet Mien ook kennen!

Oprichting VAVO

Zowel Van Iperen als Verhoef bouwen hun wagenpark uit en staan elkaar soms naar het leven. Van Iperen is een ervaren monteur/chauffeur en Verhoef volgt er opleidingen voor in Utrecht. Door nog grotere concurrentie werken ze steeds meer samen. Verhoef krijgt ook een verbinding door de Lopikse buurt en reizigers kunnen op hetzelfde kaartje met beide busondernemingen reizen.

In 1939 wordt de Wet Autovervoer Personen van kracht en de Commissie Vergunning Persoonsvervoer (CVP) voert deze uit. Beide busondernemingen worden in 1941 verplicht te fuseren en gaan onder de naam Vereenigde Auto Vervoer Ondernemingen (VAVO) verder. Het chauffeurskorps bestaat dan uit acht man. In april 1942 verkrijgt het nieuwe bedrijf een tijdelijke vergunning voor de lijndienst Schoonhoven – Utrecht, met de mededeling dat het traject binnen zeer korte tijd aan concurrent de Twee Provinciën (TP) toegewezen zal worden. VAVO wil haar historische rechten niet zonder slag of stoot prijsgeven en door de oorlog worden geen verdere acties ondernomen.

Een bus besturen is hard werken: speling op het stuur en wielen, rijden op wegen of dijken die meer lijken op zand- en modderpaden en aan beide kanten water. De oorlogsjaren zijn extra zwaar als steeds meer vervoer verwerkt moet worden met steeds minder rijklaar materiaal. Door gebrek aan brandstof wordt met gasgeneratoren gereden, wat niet zonder gevaar is. Desondanks kan men de hele oorlog blijven rijden, al is het soms op de velgen.

Goede aanvulling

Wim van Iperen volgt zijn vader Aart (die zal leven tot 1963) op. Verhoef krijgt daarmee een nieuwe compagnon met bestuurlijke aspiraties, die uitbreiding van het lijnennet wil en in gedachten de groene Krimpener- en Lopikerwaard al vol met geelgroene bussen ziet.

Om zijn ideeën te verwezenlijken, richt Van Iperen op 18 augustus 1945 de stichting Vereenigd Autovervoer in Lopiker- en Krimpenerwaard (VALK) op. Met collega exploitanten VAGU en Van Eldik probeert hij daarmee iets groots op te zetten, wat aanvankelijk lijkt te slagen, maar door een vastberaden houding van CVP en TP toch mislukt.

In de Schoonhovense Courant van december 1946 verschijnt de aankondiging dat de TP de lijn Schoonhoven-Utrecht zal gaan bedienen, maar in diezelfde krant op 24 december deelt de TP mee dat de overname tot later datum is uitgesteld. Op 20 januari 1947 heerst er vreugde in het VAVO kamp. Uit Den Haag is de vergunning ontvangen om de busdienst tijdelijk voort te zetten. Dat `tijdelijk’ zal 20 jaar worden.

VALK wordt in 1948 samengevoegd met de Rijnlandsche Auto Vervoer (RAV) en de Stichting Vervoer Ondernemingen (SVO) tot de stichting Coördinatie Autovervoer Personen (CAP). Deze samenwerking bestaat uit elf kleine particuliere busbedrijven in de provincies Utrecht en Zuid-Holland en houdt kantoor aan de Oude Haven 11. Doel is een vuist te maken tegen het steeds verder opdringen van de grote streekvervoerders NBM, Citosa (dochterondernemingen van de Nederlandse Spoorwegen), de Twee Provinciën en het particuliere Maarse & Kroon.

De verhouding met de TP wordt beter, al worden er zo nu en dan speldenprikken uitgedeeld over verkorting van rijtijden met vijf minuten, of spitse omkeer tijden te Utrecht, of over een paar slagen teveel op het gezamenlijke traject IJsselstein-Utrecht maar men leert met elkaar te leven.

Groei lijndienst

Het bedrijf groeit als kool. Er moeten mensen en bussen bij. Er vormt zich een kundig team van monteurs en chauffeurs op de Varkensmarkt. Verhoef rijdt zelf bijna niet meer en houdt zich vooral bezig met de techniek en ontwikkeling van de bus. Hij introduceert de torpedovorm. Achter zijn huis op Haven 44 richt hij samen met Bertus (Bep) van der Velde een eigen carrosserie bedrijf op onder leiding van Cees Stuurman. De zonen Anton en Wim worden ook ingezet om het bedrijf op te bouwen.

In 1957 verlaat de VAVO het aloude beginpunt op de Dam in Schoonhoven om dieper in de nieuwbouw door te dringen, met als vertrekpunt de Adam van Vianenstraat. Vanaf 14 december 1960 is er op woensdag en zaterdag een pendeldienst van Schoonhoven langs de Lekdijk naar Lopik, met aansluiting op de lijnbus.

De bussen vervoeren veel militairen van het Regiment van Heutsz in Schoonhoven. Ook worden de dorpen langs de lijn steeds meer door Utrechtse forensen bewoond, wat de lijndienst zeer ten goede komt. Zo vervoeren de bussen in 1965 508.286 passagiers, waarvan 136.356 abonnementhouders.

Toerwagens en ongeregeld vervoer

Al in 1946 wordt voor veel bedrijven, ook buiten de waarden en vooral in Rotterdam, personeelsvervoer geregeld. Aanvankelijk met oude legerwagens waarop een houten noodcarrosserie staat. Omdat de lijndiensten onzekerheid geven, zet de directie zich in voor uitbreiding van het ongeregelde en toervervoer. Dit geeft een bijzondere verandering in het bedrijf.

Chauffeurs zijn nu langere tijd van huis, moeten door de bergen kunnen rijden met de achterkant van de bus hoog boven afgronden en gillende passagiers. Ze rijden vaak Amerikanen rond die nieuwsgierig zijn naar het Europa dat ze bevrijd hebben. In veel gevallen moet de chauffeur zelf voorkomende problemen oplossen, of dat samen met een plaatselijke garage doen.

Dat de toerwagenafdeling groeit is voor een groot deel te danken aan Cees de Lange en de opdrachten die de VAVO vanaf 1948 ontvangt van de Nederlandse Reisvereniging. Honderden ritten worden in opdracht van deze en andere touroperators gemaakt. Het is niet overdreven te stellen dat de VAVO bussen bekend zijn van de Poolcirkel tot Griekenland en van Sicilië tot Rusland. Om de touractiviteiten te doen toenemen komen er eigen reisbureaus in Gouda, Utrecht, Rotterdam en rayonvertegenwoordigers in Vlaardingen, Amsterdam, Den Haag en het Gooi. Alles wordt geleid vanuit een goed georganiseerd kantoor in het voormalig schoolgebouw aan de Varkensmarkt.

VIVAVO

Uitbreiding van het werkterrein staat Van Iperen steeds voor ogen. Als in het voorjaar van 1959 CAP-collega W. de Haas in Vleuten zijn lijndienst Kockengen-Utrecht van de hand doet, wordt een nieuwe NV gecreëerd met de veelbelovende naam Utrechtse Vervoer Onderneming (UVO). Ondanks deze naam blijft het werkterrein van de UVO beperkt tot exploitatie van de lijndienst met de overgenomen wagens.

In maart 1959 ziet ’Van Iperen en Verhoef Autovervoer Ondernemingen’ VIVAVO NV het daglicht, met als doel het exploiteren van vervoers- en handelsondernemingen. Het kapitaal bedraagt ƒ 16.000,- en hieraan wordt door Van Iperen voor 62½ % en de heren W. Verhoef uit Schoonhoven en J. Verhoef uit Driebrugge, elk voor 18¾ % deelgenomen. Uiteindelijk wordt de VIVAVO exploitant van de lijndienst op Utrecht en ook zo in de dienstregeling vermeld.

We hebben nu dus VAVO als moederbedrijf, met daarnaast de dochters van Eldik uit Gouda (een overgenomen stadsdienst) UVO en VIVAVO.

VAVO-GREYHOUND

Na een jaar van geheime onderhandelingen verwerft op 30 december 1964 ’The Greyhound Corporation’ uit San Francisco USA een belang van 80 % in het kapitaal van de VAVO, dat vanaf dan ’VAVO-GREYHOUND’ NV heet. Van Iperen wordt president-directeur en vertelt de pers dat de nieuwe maatschappij een Nederlands bedrijf blijft, al komen er in de Raad van Commissarissen uiteraard ook Amerikanen. Verder worden Mr. H.H. Nauta, Mr. D.A. Slager, en Mr. W.A.P. Thorn commissarissen. Verhoef is zeer teleurgesteld over de deal met de Amerikanen en wordt opgevolgd door Ruitenbeek. Zoon Wim vertrekt al eerder uit het bedrijf en zoon Anton wordt gepromoveerd tot Roadmanager.

Het kantoor verhuist naar de voormalige koffiebranderij van Schrijver in de Lopikerstraat 20. Er zijn dan 77 bussen en ruim 100 man personeel in dienst, waarvan een gedeelte als tijdelijke krachten. Nieuwe bussen ’AEC’ worden besteld, ruim dertig binnen twee jaar. Op oude en nieuwe wagens komt op alle zijden de naam VAVO-GREYHOUND in grote rode en strakke letters te staan, aangevuld met de grijze windhond. In 1966 verkrijgt de Greyhound Corporation ook de laatste 20% van het kapitaal van VAVO-GREYHOUND NV en wordt Kuneman president van het bedrijf. De naam Van Iperen komen we hierna niet meer tegen.

Het ene persbericht luidt nog mooier dan het ander: er komt een nieuwe garage, waarvoor de grond al gekocht is; er komen grote aluminium bussen met het comfort dat de Amerikaan gewend is; voor dit alles is veel nieuw personeel nodig. De sollicitaties rollen binnen.

Maar de enorme Amerikaanse toeristenmassa die Europa wil zien, komt niet in de omvang die verwacht wordt. De Amerikaanse regering remt reizen naar Europa af om zoveel mogelijk dollars in Amerika te houden. Europese protesten tegen de oorlog in Vietnam spelen ook een rol. De directie bepaalt opvallend snel dat het bedrijf niet rendabel genoeg is, zeker de lijndiensten niet. Die worden als eerste in 1968 afgestoten en komen zo alsnog in handen van de TP. Werkloze chauffeurs worden overgenomen.

De toerwagenafdeling blijft met twintig wagens doordraaien. Op 30 september 1969 gaat het VAVO-GREYHOUND bedrijf weg uit Schoonhoven. In 1971 neemt Van Maanen uit Harderwijk het bedrijf over. Voormalig directeur Van Iperen komt op 61 jarige leeftijd plotseling te overlijden.

Het slot van dit drama komt via een persberichtje op 29 februari 1972, waarin staat dat de VIVAVO NV te Schoonhoven, VAVO-GREYHOUND NV te Amsterdam en het Autobusbedrijf A.M. van Eldik te Gouda ingevolge het besluit van de vergadering van aandeelhouders ontbonden is. In 1977 weet VAVO verzamelaar Gary van den Camp bij toeval het belangrijkste deel van het VAVO archief uit een onder water staande kelder in de Amsterdamse Leidschestraat te redden. Willem Verhoef zal tot vlak voor zijn dood (1986) aan de Haven 44 blijven wonen.

Met dank aan Anton en Marie Verhoef, Wim Verhoef en Gary van den Camp. Zie ook: www.vavohistorie.nl voor meer informatie. Er werd gebruik gemaakt van het artikel van C.J.de Koning.

Brassband Schoonhoven

2011-12-28T11:45:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 11: Feest en Muziek

Van TOAGENO naar Brass Band Schoonhoven

Op een herfstavond in 1921 in verenigingsgebouw Sint Jozef (Koestraat 102-104), waar vaak veel jongeren te vinden zijn, komen Jan van Vliet, Arie Deerenberg en Jo Murk op het idee een katholieke fanfare op te richten. Er bestaat dan al een protestantse fanfare TAVENU (1906) maar het is ondenkbaar dat een katholiek lid wordt van een protestantse muziekvereniging. Misschien is dit zelfs de belangrijkste reden voor de oprichting …

Vrij snel daarna wordt een oprichtingsvergadering belegd en schrijven direct dertig mannen zich in als lid. De eerste ledenvergadering vindt plaats op 1 oktober 1921. De contributie wordt vastgesteld op dertig cent en er wordt bij twee leden een lening afgesloten van fl. 250,00 . Hiervan wordt een compleet instrumentarium gekocht bij de firma Kessels in Tilburg dat op 13 oktober 1921 per boot in de stad arriveert. De muziekvereniging draagt voortaan de naam TOAGENO, ‘Tot Ons Aller Genoegen En Nuttige Ontspanning’.

Na het arriveren van de instrumenten wordt in het Sint Jozefgebouw begonnen met repeteren onder leiding van dirigent Jo Hoefnagel. Omdat deze eigenlijk violist is en geen ervaring heeft met koperen blaasinstrumenten, wordt hij door pistonblazer Jo Murk bijgestaan. Na zes maanden zijn de muzikanten zover gevorderd, dat zij hun eerste mars uit het aangeschafte leerboekje met de toepasselijke titel 'Recrutenmarsch' kunnen spelen. Met regelmaat gaan ze de straat op om het aan de Schoonhovense bevolking te laten horen. Hun beperkt repertoire maakt dat de Schoonhovenaren bij het horen van de eerste klanken al roepen: “Daar komt ‘ai-de-ru-tuut’ weer an!”

De eerste successen en de crisisjaren

Een aantal jaren later gaat de fanfare ook deelnemen aan concoursen en in 1927 behaalt de jonge muziekvereniging haar eerste grote succes. Op een concours in Papendrecht worden onder leiding van de nieuwe dirigent Adrianus Lensen in de 2e Afdeling maar liefst vijf 1e Prijzen behaald en promoveert TOAGENO naar de 1e Afdeling. Om dit te vieren wordt dirigent Lensen een dag later met de lauwerkrans om de schouders in een open landauer rondgereden door Schoonhoven, natuurlijk met de fanfare voorop!

In 1930 is er een plan om de fanfare om te vormen tot een harmonie orkest maar de crisis van de jaren '30 bereikt ook Schoonhoven. Veel leden moeten bedanken als lid omdat ze de contributie, die al verlaagd wordt naar vijf cent, niet meer kunnen betalen of omdat ze naar elders vertrekken op zoek naar werk. Het plan om de fanfare om te vormen tot harmonie mislukt daardoor. TOAGENO speelt bij optochten, concerten en Oranjefeesten in Schoonhoven en omgeving. Bij zo’n feest in Cabauw reist het gezelschap per trekschuit maar na een gezellig feest blijkt de terugreis een probleem als de voerman van het trekpaard spoorloos is.

Herinneringen aan Bernard Hoon sr.

Voor de Tweede Wereldoorlog stelt de vereniging Bernard Hoon sr. aan als dirigent. Peet Faay (1929) wordt als klein kereltje al lid maar komt pas vanaf 1940 in de contributieboeken voor. Een oom, broer Jo en later jongste broer Cees spelen er ook. Peet is uit een katholieke familie dus mag hij niet naar Tavenu, waar hij het liefst zou willen spelen omdat zij zo’n prachtige bezetting met mooie uniforms hebben en van veel hoger niveau zijn. Om half acht ’s avonds krijgt hij les van Hoon, voordat een half uur later de volwassenen komen. Deze is een strenge leermeester maar zal er wel aan bij dragen dat Peet de rest van zijn leven muziek zal blijven maken. Hij is nu het enigste nog levende (ere)lid van voor de oorlog.

Tijdens de oorlogsjaren houdt de vereniging officieel op te bestaan vanwege het bisschoppelijk verbod om zich aan te sluiten bij de Duitse Kultuurkamer. Het bestuur vergadert wel door en contributies en donaties worden gewoon bij de mensen opgehaald. De muziekinstrumenten worden bij leden thuis verstopt en soms zelfs in de tuin begraven. Op de dag van de capitulatie viert Schoonhoven aarzelend de bevrijding en twee flink uitgedunde muziekverenigingen bundelen hun krachten op de Dam om deze muzikaal in te zetten. Er zitten nog wat dronken Duitse soldaten in de Kazerne en mannen van de Binnenlandse Strijdkrachten proberen Hoon op verzoek van de deze tegen te houden, waarop Hoon vloekend roept: “Sufferds, schijthuizen, die donderse rotstralen hebben ons vijf jaar onder bedwang gehad. Blazen, geef acht, voorwaarts mars!“

Na de oorlog breken er onder Bernard Hoon sr. zeer succesvolle jaren aan voor de fanfare. De fanfare gaat weer concerten geven en met succes deelnemen aan grasconcoursen. Na het winnen van zo’n concours is er thuis een ereronde om de Haven met een briefje op de pet waarop staat: ‘Nummer 1’. Door succesvolle acties kan een nieuw instrumentarium worden aangeschaft. Bij concerten op zaterdagavond in de muziektent op de Dam komen mensen uit de wijde omgeving luisteren en Peet herinnert zich dat het dan zwart ziet van de mensen. Natuurlijk geven beide muziekverenigingen uitvoeringen en dat leidt nog wel eens tot wrijving waar zeker ook religieuze achtergronden een rol in spelen. Wanneer beiden tegelijk op de Haven marcheren, blazen velen elkaar liever weg dan dat er even voor elkaar wordt ingehouden.

TOAGENO blijft nog lange tijd een echte katholieke vereniging. Er wordt gespeeld op openingen, huwelijken en feesten en er worden vaak serenades gebracht. Zo ook aan teruggekeerde jongens uit Nederlands-Indië, wel eens drie op één dag! Het borreltje daarna is geliefd en er wordt ’s ochtends nog wel eens verdwaalde bladmuziek op straat terug gevonden. Peet weet nog dat het corps in Cabauw aan een optocht meedoet, gezeten op twee wagens met paard. Wanneer één van de paarden op hol slaat, gaat de wagen met de melodie ver vooruit op de wagen met de bassen, wat een wel erg vreemde naklank veroorzaakt.

Uitbreiding en Brass onder Dirk van Mourik

In 1959 overlijdt dirigent Hoon en wordt door de twee plaatselijke muziekverenigingen ten grave gedragen. Zijn zoon Bernard Hoon jr. volgt hem op en zorgt voor nieuwe impulsen en successen. Onder zijn leiding wordt TOAGENO lid van de K.N.F.M.

In de jaren '60 wordt de vereniging uitgebreid met boerenkapel 'De Oerkers' en een majorettepeloton waardoor ook meisjes tot de vereniging worden toegelaten. Hierdoor krijgt de vereniging ineens een heel ander soort uitnodigingen en gaat voor het eerst buiten de stad voor grote optochten zoals het bloemencorso in Valkenswaard, het Belgische Charleroi en een carnavalsoptocht in het Düsseldorf. Er kan aardig wat geld mee worden verdiend.

Hoon Jr. wordt in 1969 opgevolgd door dirigent Dirk van Mourik uit Vianen, een dirigent van naam en faam. Onder zijn leiding breekt er weer een zeer succesvolle periode aan. Van heinde en ver komen jonge en steeds betere muzikanten af op de vereniging. Daardoor verjongt niet alleen de orkestbezetting maar ook het bestuur zodat nieuwe ideeën ontstaan. Door een uit Engeland overgewaaid modieus fenomeen en door initiatieven van de jonge muzikanten en de dirigent wordt in 1972 de fanfare omgevormd naar een brassband. Daardoor moeten Gerard Schutte en Gert Koren hun saxofoon verruilen voor een ander instrument. De naam van de vereniging verandert in Brass Band Schoonhoven. En omdat men niet meer op straat marcheert verdwijnen het tamboerkorps en de majorettes.

De tijd van de grootste successen

Als opvolger van de ruim twintig jaar succesvolle Dirk van Mourik wordt in 1991 Erik Janssen aangesteld. Onder zijn leiding verandert de vereniging als nooit tevoren. Binnen korte tijd zorgt hij ervoor dat het niveau van de vereniging enorm stijgt. Het eerste grote succes is in 1995 tijdens de Nederlands kampioenschappen waar de band voor het eerst Nederlands Kampioen wordt in de 2e Divisie. Dat succes wordt het jaar erop dunnetjes overgedaan want de band wordt ook Nederlands kampioen in de 1e Divisie.

Inmiddels is het jeugdorkest BBS-B uitgegroeid tot een volwaardige brassband en neemt vanaf 1996 ook deel in de 4e Divisie van de Nederlandse Brassband Kampioenschappen. Dirigenten Anno Appelo en Erik Kluin zijn daarvoor mede verantwoordelijk. Het nieuwe jeugdorkest BBS-C staat eerst onder leiding van Patrick de Heus en daarna onder Arend van der Vegt.

Vandaag gaat dit succes nog altijd door. Brass Band Schoonhoven is een naam van internationale allure en meet zich met de absolute wereldtop. De leden komen al lang niet alleen uit Schoonhoven maar de geschiedenis van de Brass Band is op en top verbonden met de stad.

Met dank aan Peet Faay en Joop van Dijk Ter gelegenheid van het 90-jarig jubileum verschijnt er in het najaar van 2011 een 37-delige uitgebreide historie van Brass Band Schoonhoven en haar voorganger TOAGENO op de website.

65 jaar Spomuza

2011-12-23T11:37:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 11: Feest en Muziek

65 jaar Spomuza

Bijna vijfenzestig jaar geleden is op 28 januari 1957 het comité Spomuza - sport, muziek en zang - opgericht en wordt het bestuur gevormd door Jan de Gruijter, Chris Wiezer en Willy Groenen. De Gruijter – bekend van de bolhoed en sigaar - is de eerste voorzitter. Hiermee geeft de gemeente Schoonhoven de organisatie van de jaarlijkse kermis uit handen. Daar heeft zij goede reden voor. Schoonhoven is in deze jaren nog een streng orthodoxe gemeente en de komst van de kermis is vaak een heet hangijzer.

De eerste twintig jaar

Na de winterstop is de Schoonhovense kermis in april de eerste van het nieuwe jaar. Vanaf de oprichting tot heden is de exploitant de familie Verdonk, tegenwoordig de ruim zeventig jarige Martin Verdonk. De kermis heeft vooral een grote aantrekkingskracht op de nieuwsgierige jeugd.

Spomuza is de eerste jaren alleen bezig met de organisatie van de kermis op het Doelenplein. Het pachtgeld dat hiermee wordt verdiend verdeelt het comité onder de aangesloten verenigingen voor sport, muziek en zang. Eén keer per jaar is er een jaarvergadering waar de 29 aangesloten verenigingen graag verschijnen want er valt geld te halen!

Nico den Haak, vanaf 1966 lid en secretaris, herinnert zich ook de wekelijkse bijeenkomsten bij Jan de Gruijter. Daar wordt vooral gebabbeld en het is Nico die voorstelt de naam kermis te veranderen in Lunapark. Vooral de ouderen spreken hem vaak aan op zijn rol in Spomuza en dat hij als protestant toch niet bij zo’n club hoort. Zijn vader is ook al niet blij dat hij bestuurslid is want het kost het bedrijf klanten. Hij houdt zijn lidmaatschap wat op de achtergrond. Jan is vooral de regelaar die toekijkt hoe de anderen uitvoering geven aan het comité. In 1971 volgt Bep Veer voorzitter de Gruijter op.

Een nieuwe wind

In 1976 wordt Spomuza nieuw leven ingeblazen wanneer Veer de voorzittershamer doorgeeft aan Balt Hagens en Ron Clason en Wietse Jager aantreden als bestuurslid. Zij vinden dat Spomuza meer moet zijn dan de verstrekker van de jaarlijkse subsidies. Zo bedenken ze, ter stimulering van bijzondere verenigingsactiviteiten, de zogeheten "evenementsubsidies" terwijl daarnaast ook tal van eigen activiteiten worden ontwikkeld.

De eerste is de ‘Spomuza-week’. Negenentwintig aangesloten verenigingen organiseren en presenteren zich aan de bevolking door diverse spelletjes en activiteiten. Er wordt een puzzeltocht en een feestavond georganiseerd waar Ben Cramer, Ria Valk en Bromsnor (van Swiebertje) te gast zijn.

Op 4 mei 1981 wordt het comité een stichting en dit geeft meer mogelijkheden om ook zelf activiteiten te ontplooien. Zo is de ‘Dag der Verenigingen’ de naam voor de Zeskamp waarbij teams van diverse clubs het sportief tegen elkaar opnemen in zwembad ’t Wilgerak.

Hagens komt ook met het idee een taptoe te organiseren. De eerste vindt plaats in september 1982 op het terrein bij het Bastion. Het is noodweer en na afloop is het burgemeester Schouwenaar die voorstelt de taptoe naar mei te verplaatsen. De taptoe groeit uit tot een groot evenement, muziekkorpsen van naam komen graag voor een zacht prijsje vanwege de fantastische akoestiek van het Doelenplein en omdat het publiek gratis toegang heeft. De Zilverstadtaptoe wordt zelfs de derde taptoe van het land. Na 2003 gaat ze echter ten onder aan haar eigen succes omdat de kosten van de organisatie niet meer op te brengen zijn.

Activiteiten willen behouden

De organisatie van braderieën zoals de Schoonhovense dag en later de Bartholomeusdag is in handen van de stichting. Men wordt vaardig in het plaatsen van kramen en dranghekken of het regelen van verkeersregelaars. De zilverstadmars en de avondvierdaagse komen na het wegvallen van de wandelsportvereniging onder haar hoede. Ook organiseert ze paardenmarkten, oldtimershows, vuurwerkshows, vliegshows en autoshows. De collecte van Jantje Beton of het transport van het bevrijdingsvuur uit Wageningen regelt het bestuur.

Als begin jaren tachtig de lokale Sinterklaas moet afhaken, komt Spomuza in actie en organiseert de intocht van de Goedheiligman, tot op heden. Hoogtepunt wordt de nationale intocht in 1987, een dieptepunt die keer dat Sinterklaas voorover van het paard valt en zijn wenkbrauwen verliest. Het filmpje haalt de uitzending van Jack Spijkerman. Wanneer in 1997 het onzeker is of er een kerstboom op de Stenenbrug zal staan, is het voorzitter Hagens die samen met kermisexploitant Verdonk voor een nieuwe kerstboom zorgt. In 2000 overlijdt voorzitter Balt Hagens en wordt Wim Carmiggelt voorzitter van Spomuza.

Veranderingen in de wetgeving maken tegenwoordig onmogelijk om de kermisgelden naar de drieëndertig aangesloten verenigingen te laten vloeien. Toch blijft Spomuza gelukkig nog voor tal van activiteiten en initiatieven verantwoordelijk en wordt zij daarbij door enthousiaste vrienden en sponsoren ondersteund.

Met dank aan Nico den Haak, Bas de Hoop, Ron Clason en Wim Carmiggelt. Zie: www.spomuza.nl

Twee Christelijk Lagere Scholen aan de Oude Haven

2011-11-06T08:17:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 10: Onderwijs

Eind achttiende eeuw bestaan er twee Christelijke Lagere Scholen aan de Oude Haven. Aan de oostzijde de School voor Christelijk Volksonderwijs C.V.O. , opgericht op 4 februari 1898 op initiatief van de Hervormde Kerk, en aan de westzijde de School met den Bijbel, opgericht op 4 februari 1890 op initiatief van de Gereformeerde Kerk.

Herinneringen van de kinderen Koudstaal

De familie Koudstaal in de Proveniersstraat 1 groeit van kleins af op met de School met den Bijbel. Vader en moeder houden samen met hun zes kinderen de school schoon en voor dag en dauw zorgt vader dat alle kolenkachels ruim voor schooltijd aan zijn. Zij wonen in het enige huisje dat een poort heeft naar het schoolplein naast het schoolgebouw.

Piet Koudstaal (1927) en Ina (1930) Kaasschieter-Koudstaal herinneren zich de tijd op school goed. Op de verkeersarme Oude Haven drommen de leerlingen voor schooltijd samen. Wanneer de bel klinkt stellen zij zich in rijen op in de lange gang om naar de drie lokalen te gaan. In klas 1/2 zitten zo’n veertig kinderen twee aan twee in de houten schoolbankjes met inktpotjes. Elk lokaal heeft een kolenkachel, het schoolbord staat op een ezel en aan de muren hangen schoolplaten. Door de hoge ramen is net het schoolplein zichtbaar. In de school heerst een vrij gemakkelijke sfeer. Er wordt wel eens gestraft met een draai om de oren en ook worden strafregels geschreven. Geheel in traditie wordt maandag het psalmversje opgezegd en de dag start met een lied en gebed. Plaatsnamen worden er zo stevig ingestampt dat Piet en Ina ze nu nog moeiteloos kunnen reproduceren.

De strenge juffrouw Ooms (‘Keetje Ooms is rooms’), de jonge meester Minus Bouwmeester (een neef van moeder Koudstaal) en oude meester de Leeuw (hoofdmeester) zijn voor de oorlog de onderwijzers. Piet en Ina hebben de beste herinneringen aan meester Bouwmeester die altijd vrolijk is en vol humor zit, mooi kan vertellen en na schooltijd alle tijd neemt om extra uitleg te geven. Na de gymles op zaterdagmorgen zingen ze trouw “Och, of wij Uw geboon volbrachten! Gena, o hoogste Majesteit!” terwijl buiten het gerammel van de vuilnisbakken klinkt. Zij weten ook nog dat treiterkop Albert Stam met meester de Leeuw slaags raakt en de meester een pruik blijkt te dragen die dan los schiet. Een schoolreisje naar Hoek van Holland met een boot van de Rederij is een feest, vooral omdat Woutje de Gruijter te laat is maar bij een steiger verderop toch nog aan boord mag.

Tijdens de mobilisatie wordt de school gebruikt voor het legeren van Nederlandse soldaten. In de oorlog is de zolder van de school - alleen bereikbaar via de goot langs het bestuurskamertje - onderduikplek voor Arie Oosterom, Koos Schakel, Cor Schep en broer Faak die zich weghouden voor de Arbeitseinsatz. Ze maken soms zoveel lawaai, dat de hele Oude Haven weet dat ze er zitten. De school blijft de hele oorlog door open.

In 1958 gaan beide scholen op in de Ichthusschool en Maranatha. Officieel is er sprake van vermenging van kerkelijke achtergronden door het personeel gelijkmatig over beide nieuwe scholen te verdelen. In de praktijk echter drukken de schoolhoofden hun kerkelijke stempel nog lange tijd door.

Christelijk Kleuteronderwijs in Schoonhoven

2011-11-06T08:15:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 10: Onderwijs

Christelijk Kleuteronderwijs in Schoonhoven

Al in 1927 begint de afdeling van Volksonderwijs, door het organiseren van een bazaar, geld bijeen te brengen om daarmee een kleuterschool op te richten. Waarschijnlijk bestaat er dan ook al een rooms-katholieke kleuterschool.

In 1929 wordt een christelijke bewaarschool - een letterlijke vertaling van het Franse "école gardienne" - opgericht op initiatief van de protestantse kerken onder leiding van dominee J.H. Gunning. Het bestuur bestaat uit vier hervormde en vier gereformeerde leden. De school opent in het voorjaar van 1930 haar deuren. Als locatie wordt het Verenigingsgebouw “Irene” van de Hervormde Kerk aan de Oranjestraat gekozen, het tegenwoordige Klooster. Dit bestaat uit een groot en een wat kleiner lokaal, die slechts geschieden worden door een triplex vouwwand. Achter de lokalen is een keuken en daarachter bevindt zich een mooie ruime speelplaats voor de kinderen. Het aantal leerlingen ligt begin jaren vijftig op ongeveer tachtig.

Financieel gezien is het dan - in de tijd van de wederopbouw na de oorlog - een heel moeilijke periode voor het bestuur en personeel. Alles moet uit eigen middelen betaald worden en het personeel verdient nog heel weinig. De inkomsten bestaan uit donateursgelden, schoolgeld en het regelmatig houden van bazaars, vaak wel twee keer per jaar. Naast het bestuur is er ook een damescomité die allerlei dingen voor de school regelt en organiseert.

Leermiddelen aanschaffen moet tot een minimum beperkt worden. Gelukkig is de conciërge van het verenigingsgebouw, de heer van der Dool, ook werkzaam bij drukkerij Van Nooten. Voor weinig geld worden onbedrukte kranten meegebracht dat als tekenpapier wordt gebruikt. De Plateelfabriek levert gratis grondstof om witte pijpaarde (een soort klei) van te maken en de Hasco schenkt kleurstoffen die, gemengd met water en glutofix, voor verschillende kleuren verf zorgen. Het ruim twintig jaar oude donkerbruine meubilair wordt geschuurd en weer mooi lichtbruin gelakt. Van sinaasappelkistjes worden lage kastjes gemaakt. Puzzels en lotto’s worden ook door het personeel zelf vervaardigd.

Het aantal leerlingen stijgt en de school wordt te klein. Enkele jaren is als dependance de op dat moment ongebruikte consistoriekamer van de Nederlands Hervormde Kerk. Hier worden dan ongeveer vijfentwintig kleuters opgevangen.

Met de aankoop van Villa De Beukenhof van de familie Malingré, in de Korte Weistraat, maakt het actieve bestuur aan deze situatie een einde. Twee lokalen, een gang en toiletgroep worden aangebouwd. Op maandag 4 januari 1954 vindt de opening van de Christelijk Kleuterschool De Beukenhof plaats. Het is voor het personeel een heerlijke tijd om er te werken. De lokalen zijn ruim met veel ramen en een gezellige inrichting.

In 1956 komt er een wet die het kleuteronderwijs en de subsidiëring regelt. De school krijgt zo een betere financiële positie. Kinderen tot zes jaar zijn in deze tijd nog niet leerplichtig. Schoonhoven breidt zich inmiddels uit richting Noord en de ouders in de nieuwbouw vinden het lastig om hun kinderen helemaal naar de oude stad te moeten brengen. De kleuterleidsters besluiten de kinderen zelf op te halen en te brengen bij de villa van notaris Steijn op het stationsplein - zogenaamde ‘overzetters’ - om zo de ouders tegemoet te komen.

Op zaterdag 19 augustus 1961 wordt de Christelijke Kleuterschool Hummeloord aan de Jan Lutmastraat geopend door mevrouw W.J. Baumans, inspectrice van het kleuteronderwijs. Dit gebouw van Durox platen is echt voor het kleuteronderwijs gemaakt. Alles is er ruim, er is een mooi grasveld en een speelterrein. Om de school heen is nog volop weiland en zo gebeurt het dat er op een dag een koe op het schoolplein staat. Vrij snel na de opening wordt er een derde lokaal aangebouwd.

In 1985 zijn de kleuterscholen samengevoegd met de lagere scholen. De Beukenhof gaat als groep één en twee op in de Ichthusschool en Hummeloord gaat samen met de Marantha en Rehoboth.

Plateelbakkerij Schoonhoven

2011-11-06T08:10:00.000-08:00

Geschreven voor "Het Leven in Schoonhoven", nummer 9: Wonen, Werken en Welzijn

Plateelbakkerij Schoonhoven

Schoonhoven is van oudsher bekend om haar zilverindustrie maar vanaf 1920 komt daar ook het aardewerk van de Plateelbakkerij Schoonhoven naast te staan, welke tegenwoordig onder de naam Schoonhoven Keramiek BV bestaat. Een industrie met een interessante geschiedenis.

In de schilderzaal aan de Wal heerst een serene rust. Mensen met een koptelefoon op het hoofd schilderen er geconcentreerd op aardewerk. In de onderste laag van de fabriek gonzen de machines en ovens en zijn mensen met aardewerk in de weer. In het doolhof van de plateelfabriek is elk stuk van het productieproces strak georganiseerd. In de pauze spelen collega’s een partijtje tafeltennis tussen het keramiek. In de topjaren van dit bedrijf werken er maar liefst 120 mensen, vandaag de dag zitten er nog twee schilders in de schilderzaal en werken er zo’n 14 mensen.

Start van een nieuwe industrie

Het begint allemaal met Kornelis Prins Thz. uit Sliedrecht, rijk geworden in de baggerwereld, die in de zomer van 1920 een stuk grond van de Rooms Katholieke Parochie koopt. Het gaat om een voormalig kerkgebouw uit 1784 aan Molenstraat 11 dat overbodig is geraakt na de bouw van de nieuwe Oudkatholieke kerk aan de Wal in 1904. De gemeente verleent alle medewerking omdat zo’n nieuwe industrie de stad een flinke impuls kan geven. Men kampt ook dan al met een flink begrotingstekort.

Het voormalige kerkgebouw bouwt Prins om tot fabriek; het puntdak topt men af en een hoge schoorsteen voor de bakovens komt op het nieuwe dak te staan. Het pand wordt aangesloten op de gemeentelijke waterleiding, riolering en elektriciteit. In de eerste helft van 1921 is de fabriek volledig in bedrijf. De inschrijving bij de Kamer van Koophandel vermeldt drie vennoten Kornelis Prins, Tijs Volker Prins (zoon van Kornelis) en Tijs Visser (schoonzoon van Kornelis). Daarmee is de plateelbakkerij een echt familiebedrijf. De dan zevenentwintig jaar oude Tijs wordt de volledig bevoegd directeur van het bedrijf. Uit zijn tijd in Indonesië kent hij de gekwalificeerde tekenaar en schilder Joseph Menko Koenig en trekt deze aan als de nieuwe artistiek leider van de fabriek. Kornelis Prins is zelf dus minder betrokken bij de dagelijkse gang van zaken maar levert wel belangrijke bijdragen aan het productieproces .

Een jaar later wordt er al vergunning tot uitbreiding aangevraagd. In een nieuw gebouw aan de Wal moet een schilderzaal komen en daar tussenin een apart ovengebouw. De oven krijgt een diameter van 5 meter en wordt gemetseld met Belgische drielingen. De schoorsteen zou aanvankelijk 22 meter hoog worden om neerslaande rook tegen te gaan maar komt op 11 meter uit. Er wordt niet met kolen maar met turf (magere brandstof) gestookt. In 1924 laat de gemeentelijke gasfabriek weten dat zij voldoende capaciteit heeft om de plateelfabriek te voorzien en een proef daarmee is een succes. Speciaal voor de toevoer naar de plateelfabriek wordt de driekwart buis vervangen door een dikkere vier duims buis, wat de gemeente fl. 550,00 kost. Wanneer in 1929 de kwaliteit van het gas minder wordt gaat men weer over op turf uit Emmer-Compascuum dat per schip wordt aangevoerd. Pas na de Tweede Wereldoorlog komt de elektrische oven in beeld.

De groei van de fabriek

Hoewel de Plateelbakkerij Schoonhoven (PS genoemd) voorzichtig opereert lopen de zaken voorspoedig. De tijdelijke inschrijving bij de KvK wordt in 1925 omgezet voor onbepaalde tijd. Er wordt meer personeel aangetrokken en er komen twee nieuwe vennoten. Eén daarvan is schilder Frans van Katwijk die begint met glazuurexperimenten. Hij is van groot belang voor de verdere groei van de plateelfabriek die in 1929 vraagt om nieuwe uitbreiding. En met de komst van Maurits Kasteleijn breken er gouden tijden aan, wat opmerkelijk is met de internationale beurscrisis op de achtergrond.

Rond 1930 wordt er een nieuw gebouw aan de overkant van de Wal gebouwd voor de opslag van moedermodellen, houtwol (verpakking), kisten en brandstof. Ook wordt er ruimte voor een modellenmakerij, een lakspuiterij en een garage gemaakt. Op 31 augustus 1935 (Koninginnedag) vernietigt een brand de lakspuiterij wanneer een jonge werknemer het rookverbod negeert. De lak en aceton branden flink en de brandblusvoorzieningen schieten al snel tekort. De schade bedraagt fl. 15.000,00. Eind jaren dertig hebben internationale ontwikkelingen veel invloed op de productie van de plateelfabriek die grotendeels afhankelijk is van export. In januari 1944 komt de productie helemaal stil te liggen.

In de zomer van 1945 draait de fabriek weer volop en keren werknemers terug. Tijs Visser draagt de leiding van de fabriek over aan zijn zoon Nico. Frans van Katwijk begint een eigen aardewerkfabriek in Gouda. Het kantoor aan de Wal wordt uitgebreid en de garage wijkt voor kantoorruimte. Begin jaren vijftig worden zes huisjes aan de Molenstraat die in slechte staat zijn, bij de fabriek getrokken om een nieuwe gieterij te realiseren.

De jaren vijftig, zestig en zeventig

Het huis van Jur Verburg ‘ademt’ één en al plateel. Hij komt in 1951 in dienst en zal er vijftig jaar werken. Bijzonder maar toch niet uniek want Ted Kroon, Henk de Bie en Bas de Hoop zullen dat ook doen en dan noemen we niet eens de mensen die veertig, dertig of twintig jaar zullen blijven. Jur maakt hoofd schilderzaal Flip de Weger nog mee. Een gedisciplineerde en autoritaire man (‘dictator’) die voor jonge schilders ’s wel een goede leermeester is. “De eerste drie maanden van je aanstelling oefen je op asbakjes en proefbordjes maar daarna moet je een bijdrage leveren aan het productieproces, al is het maar iets kleins. Mijnheer de Weger bepaalt of iets goed genoeg is; of je in de bovenzaal mag werken of in de onderzaal terecht komt.” Lachend vertelt Jur dat hij op een bepaald moment zijn leermeester voorbij gaat. Directeur Niek (Nico) Visser herinnert hij als een man van zeer weinig woorden die wel respect geniet. Hij is doorgaans in de fabriek wat aan het rommelen en gaat pas tegen vijven naar zijn kantoortje om er wat handtekeningen te zetten.

In de jaren zeventig draait de fabriek op volle toeren. Tegeltjes met afbeeldingen en spreuken, miniatuurklokjes en kleine pillendoosjes doen het razend goed als souvenir in de winkels in Amsterdam. De schilders in de onderzaal houden zich daar vooral mee bezig. De meester-schilders werken in de bovenzaal onder leiding van Hennie Molenaar en Gerrit Neven aan speciale opdrachten. Op de glazuurafdeling werkt Kees Hardy met knecht Gerrit van Putten aan de bereiding van tonnen met 60 liter glazuur. Wanneer Gerrit het glazuur op de juiste concentratie heeft gebracht controleert Hardy met zijn vinger of deze in orde is en moet er toch altijd nog één kopje water bij doen: je moet je gezag toch laten gelden!

Koerswijziging onder invloed van een veranderende markt

In 1982 wordt besloten de naamloze vennootschap om te zetten in een besloten vennootschap. Met het oog op de continuïteit van de onderneming worden op dezelfde dag twee adjunct-directeuren benoemd: Joop Visser en Hans van Dorst (zoon en schoonzoon van Nico). In 1983 treedt Nico uit als directeur en heeft dan 35 jaar bij Plateelbakkerij Schoonhoven gewerkt. Vanaf 1987 is Hans van Dorst algemeen directeur.

De bloei uit de jaren zeventig verdwijnt langzaam door de concurrentie vanuit China waar men Delftsblauw aardewerk na gaat maken. Het inkopen van deze producten is goedkoper dan het zelf fabriceren en zo komt het voor dat Chinese toeristen hun eigen artikelen als Hollands souvenir mee terugnemen naar huis! De interesse voor Delftsblauw aardewerk loopt echter ook terug. Jonge mensen vinden het oubollig of duur. Directeur van Dorst doet een goede zet door een nieuwe markt te creëren, al vinden de medewerkers dit jammer maar noodzakelijk. Moderne kunstenaars worden ingezet om borden en vazen te decoreren. Herman Brood, Clemens Briels, Jan des Bouvrie, M.C. Escher, Maya Wildevuur en anderen lenen hun ontwerpen en de belangstelling voor Schoonhovens keramiek neemt weer toe.

Schoonhoven Keramiek B.V.

In 1999 wijzigt de doelstelling van het bedrijf in ‘productie en verkoop van geschenkartikelen in keramiek’ en wijzigt de aloude naam in ‘Schoonhoven Keramiek BV’. Het productieproces verandert en de unieke techniek van transfer – een zeefdruk prent op aardewerk in een unieke zeven kleuren laag – doet haar intrede. De computer neemt ook hier veel werk uit handen. Ontwerper Sylvia Brands, die ooit begon met de bedoeling één jaar te blijven, ziet veel collega’s vertrekken en processen veranderen in de eens zo levendige fabriek maar blijft ook het mooie van de nieuwe ontwikkelingen inzien.

Kunstenaars met een verstandelijke beperking maken nu ook nieuwe ontwerpen en er ontstaat een nieuwe afzetmarkt binnen het bedrijfsleven. De nog aanwezige werknemers houden de fabriek ook in crisistijd overeind. Toch ontkom je er niet aan dat een rondleiding door de stille ruimten van de oude fabriek een nostalgie van vergane glorie ademt. De bedrijvigheid van vroeger zal er niet meer terugkeren.