Het Mosterdzaadje

Krimp als kans - perspectieven en suggesties

2013-03-29T17:17:00.001+01:00

Het zoeken naar kansrijke perspectieven lijkt mij van uitzonderlijk belang vanwege een tweetal bedreigingen, die zich voordoen ten aanzien van het krimpscenario van vooral de kerk en in mindere mate ten aanzien van het geloof van mensen. Bij beide bedreigingen is in mijn waarneming de angst een belangrijke drijfveer, maar tevens de spreekwoordelijk slechte raadgever.

De eerste bedreiging komt voort uit de sterke behoefte van vooral reguliere kerkgangers en noeste vrijwilligers om zo lang mogelijk overeind te houden, wat hen altijd vertrouwd is geweest. Als zodanig is die behoefte wel te begrijpen, want ze biedt mensen veelal een krachtig houvast. Deze behoefte wordt onder woorden gebracht, als mensen zeggen: 'Je weet wel wat je hebt, maar niet wat je krijgt.' Toch valt het moeilijk te ontkennen, dat in deze zienswijze mensen met het gezicht naar het verleden en met de rug naar de toekomst staan. Deze richting biedt op de korte en zeker op de langere termijn geen soelaas. Het krimpscenario wordt hier uiteindelijk een doodlopende weg.

De tweede bedreiging doet zich voor wanneer kerkelijke leiders - overigens vanuit hun oprechte overtuiging - beleidskeuzen maken, die feitelijk weinig of geen gelegenheid laten voor dialoog en ruimte voor vrije invulling. In zekere zin is deze keuze te begrijpen vanuit de overtuiging, dat de kerkleiding zich als taak gesteld ziet om het evangelie in zuivere vorm te behoeden in deze chaotische tijden, waarin het geloof - althans in formeel-kerkelijke zin - steeds minder mensen lijkt aan te spreken. Hierbij is echter de vraag, of de gerichtheid op het behoeden voldoende vertrouwen kan genereren. Kunnen kerkleden en andere potentieel geïnteresseerde mensen tot de ervaring komen, dat de kerkleiding spreekt 'als iemand met gezag' (Mc 1,22)? Wanneer het de kerkleiding niet lukt om te spreken met natuurlijk gezag en als zodanig het vertrouwen van mensen te winnen, wanneer het niet lukt om de menselijke mondigheid en eigen verantwoordelijkheid te erkennen, wanneer er geen ruimte wordt geboden voor flexibiliteit en experiment, dan is ook hier sprake van een doodlopende weg. Positief geformuleerd: waar de kerkleiding in staat is om principieel ruimte te scheppen voor dialoog, daar ontstaat tussen leiding en gelovigen een wederzijds vertrouwen, dat meer eenheid oplevert dan de angst voor mogelijk verlies van de zuiverheid van de kerkelijke leer. In dit verband wil ik eenheid graag opvatten als de intentie tot verbondenheid en gelijkgestemdheid, veel meer dan als strikte of zelfs voorgeschreven uniformiteit. De 'innerlijke' eenheid heeft mijn voorkeur boven de 'uiterlijke'. Of met de woorden van Hélène in het gesprek met de Brongroep: 'Anders is óók goed.'

Aan de angst voorbij

Als inderdaad de angst om te verliezen in beide bovengenoemde bedreigingen de drijfveer is voor de feitelijke gemaakte keuzes, dan wil ik hier graag een lans breken voor het zoeken naar alternatieve opties, die aan de angst voorbij gevonden kunnen worden. Dat vraagt om moedige keuzes. Moed is het kenmerk van mensen, die hun angst onder ogen durven zien, maar desondanks zich vrij voelen om te doen wat nodig is. Het geloof in de noodzakelijke en daarom juiste keuze is sterker dan de angst om te verliezen wat onopgeefbaar lijkt. Op dit moedige geloof doet Jezus een appel, wanneer hij zegt: 'Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen, maar wie zijn leven om Mij verliest, die zal het redden.' (Lc 9,24) Los laten wat vertrouwd is en wat niet prijs te geven lijkt, is niet eenvoudig. Maar de moed om desondanks te kiezen voor het paradoxale verlies dat winst oplevert, maakt het onmogelijke op een onverwachte manier toch mogelijk.

Het mag duidelijk zijn, dat dat ik op deze plaats een krachtig pleidooi wil houden voor de mogelijkheid om te zoeken naar experimentele vormen van geloofsbeleving. Daarmee wordt ruimte geboden om naast solide vormen van kerk-zijn ook aan fluïde mogelijkheden het bestaansrecht te verlenen. Ik besef, dat daarmee risico's zijn verbonden. K. de Groot formuleert dit mogelijke gevaar als de waarschuwing 'om mee te gaan in de processen van disembedding, omdat de kerk dan zou verbrokkelen in huisgemeenten, nieuwe bewegingen en andere initiatieven waarbij het individu zelf voor haar of zijn geloofsgenoten kiest.' (Levend lichaam, 258v) Het gevaar van versplintering lijkt mij echter vele malen groter, wanneer het uitsluiten van een experimentele ruimte uiteindelijk leidt tot het uitsluiten van mensen. Velen zijn immers in de wanorde van het huidige tijdsgewricht oprecht op zoek naar een geloofsbeleving, die past binnen hun eigen verlangen naar spirituele voeding. Ruimte bieden voor het experiment boezemt in mijn aanvoelen eerder vertrouwen in dan insteken op strikte voorschriften. Dit vergt van de verantwoordelijke kerkleiders een ontwikkelings- en leerproces vergelijkbaar met dat van ouders, die hun opgroeiende kinderen de ruimte moeten bieden, zodat zij hun eigen weg kunnen vinden in het leven. Daarom gaat mijn voorkeur sterk uit naar een inclusieve benadering boven een exclusieve. Het experiment dus als legitiem onderdeel van de gezamenlijke zoektocht naar de betekenis van het christelijke geloof voor mensen van vandaag. De inclusieve benadering vraagt om een moedig geloof, dat door Jezus op een robuuste en radicale wijze wordt verbeeld in de metafoor van het mosterdzaadje (vgl. Mt 17,14-20).

Lijnen tussen marge en kern

In aansluiting hierop wil ik wijzen op het belang van de gezamenlijkheid van het spirituele zoeken. In de gesprekken die ik heb gevoerd en in de bezoeken die in heb afgelegd, is zichtbaar geworden hoe velen speuren naar een nieuw spiritueel elan om zich staande te houden in de huidige omstandigheden. Vaak speelt deze zoektocht zich af in de marge van niet alleen de kerk, maar ook de samenleving. Toch is het van enorme betekenis om de resultaten van deze spirituele queeste bruikbaar te maken voor het hart van zowel kerk als samenleving. Dit betekent, dat het 'elan van de marge' een structurele implementatie verdient in de kern van de maatschappelijke en kerkelijke ontwikkelingen. Anders gezegd: de verbindingslijnen tussen de periferie en het hart dienen van weerskanten en voortdurend open gehouden te worden. H. de Roest zegt in dit verband: 'De historicus Arnold Toynbee concludeerde op basis van uitgebreid historisch onderzoek [A Study of History. Vol I, 1934 - WH] dat samenlevingen zichzelf vooral vernieuwen door groepen die zich in de marge bevinden. Potentiële creativiteit, schreef hij, is vooral in de marge te vinden. Toynbee suggereerde zelfs, dat maatschappijen die creativiteit stimuleren en daarvoor aan minderheidsgroepen alle kans geven op den duur geschiedenis zullen schrijven.' (Een huis voor de ziel, 25) Een zekere mate van visionaire moed is noodzakelijk om de communicatielijnen tussen de marge en de kern open te houden. Iets van deze moed zie ik terug in de ruimte die de parochiekerk in Kortrijk biedt aan de Jonagemeenschap. Het zou goed zijn, wanneer in iedere parochie gezocht wordt naar kansen om deze verbinding met de marge te concretiseren. Zeker nu de parochieverbanden steeds groter worden, zou het mogelijk moeten zijn minstens één parochiekern te ontwikkelen tot een herkenbaar profiel, waarin het elan van de marge een plaats krijgt in de kernactiviteiten van kerk-zijn.

Een concrete suggestie in deze richting is te vinden in de mogelijkheid om te komen tot een 'centrum voor kerk, cultuur en samenleving'. Iets daarvan is in beeld gekomen tijdens mijn bezoek aan Gent, toen Arnold De Vijlder met onverholen enthousiasme vertelde over het Machariusproject. Met dit initiatief wordt geprobeerd om in een stedelijke context 'een bestaand kerkgebouw zo her in te richten, zo vrij te maken naar geest en stenen, dat het een plaats wordt waar een grote groep mensen een bron kunnen vinden…' (aldus de website). Maar ook in een meer rurale setting is het mogelijk om een dergelijk centrum te ontwikkelen. H. de Roest beschrijft deze mogelijkheid, die onder de naam Aeropagus in Monnickendam heeft bestaan van van 2001 tot 2011: 'Rond de tweehonderd vrijwilligers, kerkelijke en niet-kerkelijke, helpen mee. Er zijn tot nog toe zevenhonderd avonden, workshops, maaltijden en feesten georganiseerd. Vele bijeenkomsten vonden plaats in de Lutherse Kerk aan het Zuideinde. Een website geeft een helder beeld. In totaal zijn veertig reizen mogelijk gemaakt, variërend van dagexcursies tot veertiendaagse tochten. Een zevenjarig kunstproject werd in 2009 afgesloten, er kwamen muurgedichten over dieren, een luisterwandeling van Peter Faber, een neonregel van Bert Schierbeek "het dier heeft een mens getekend" en begeleidende publicaties. Communicatie is de specialiteit van Aeropagus: vijftienhonderd "adressen" lezen het krantje, de kwaliteit van het drukwerk voor kunstprojecten, affiches, folders wordt geroemd.' (Een huis voor de ziel, 301v)

Als ik dus voorstel om in de regio, waarin ik werkzaam ben, te komen tot een centrum voor kerk, cultuur en samenleving, dan is dat als zodanig geen spectaculair nieuw idee. Maar wel nieuw binnen deze regio. Een bescheiden begin voor een dergelijke mogelijkheid heb ik in de afgelopen jaren ontwikkeld in het aanbod van filmavonden met een telkens wisselend levensbeschouwelijk thema. Maar ik denk ook aan de activiteiten van de groep Geloofsvorming met Volwassen in Zierikzee, die - voor een oecumenisch publiek - ieder jaar een gevarieerd programma aanbiedt met films, wandelingen en inleidingen rond verschillende thema's. In de komende tijd wil ik erop inzetten, dat deze en andere activiteiten een onderkomen vinden in zoiets als een 'centrum voor kerk, cultuur en samenleving'. Het zou mooi zijn, als het lukt om daar een zekere uitstraling van te laten uitgaan, die mensen uitnodigt om met elkaar op zoek te gaan naar wat hen spiritueel kan voeden.

Het pleidooi voor een centrum voor kerk, cultuur en samenleving (als een van de mogelijkheden naar nieuwe wegen voor geloof en kerk) vraagt soms de moed om keuzes te maken. Tegelijkertijd moet het in dit verband mogelijk zijn om van de nood een deugd te maken. Wanneer een evident verminderd aantal kerkgangers noopt tot het terug brengen van het aantal kerkelijke vieringen, of wanneer er minder vraag is naar uitvaart-, doop en huwelijksvieringen, dan ontstaat er ook meer tijd om andere activiteiten te ontwikkelen. Daarnaast kan gezocht worden naar een kleinere, meer flexibele organisatievorm, die beter past bij de behoeften van deze en van de komende tijd. De optie voor een kleine en een brede kerkenraad, zoals verwoord in het gesprek met Harry van Waveren, is een voorbeeld van kansen die zich hier voordoen.

Spiritualiteit als professie

Hiermee kom ik terug op de rol van de voorganger. Hij (gelieve desgewenst ook te lezen: zij) is degene, die in dit complexe proces van zoeken naar kwalitatieve groei in een situatie van kwantitatieve krimp leiding geeft. Dat vraagt van de voorganger om professionaliteit en spiritualiteit.

Het professionele handelen komt tot uitdrukking in het vermogen van de voorganger een adequate analyse te maken van de aangetroffen realiteit: cultureel, maatschappelijk, politiek, economisch en ook sociaal-psychologisch. De empathische en communicatieve eigenschappen van de voorganger vereisen, dat hij zich niet alleen thuis voelt bij de rol van leraar, maar ook van leerling. Hij moet de rol van de mindere, van de vragensteller kunnen aannemen. Van daaruit kan hij de ander leiden naar het - voor die ander relevante - antwoord. 'Misschien is de wijze van werken van zulke religieuze leiders, zoals eens Franciscus deed, wel eerder te omschrijven als een pogen tot begrijpen dan als trachten te worden verstaan.' (R. Nauta, Paradoxaal leiderschap, 9) De voorganger moet daarnaast in staat zijn om - in het spanningsveld tussen gisteren en morgen, tussen verliezen en winnen, tussen Egypte en het beloofde land - de gemeente of parochie op koers te zetten en te houden naar het 'land van melk en honing.'

En daarmee maak ik de overgang naar de spirituele kwaliteiten van de voorganger. In de spanningsvelden (zoals hierboven genoemd) moet hij in staat zijn om voeling te houden met zijn eigen spirituele bronnen. Deze voeling moet het de voorganger mogelijk maken om de spirituele krachten aan te boren in individuele mensen, groepen en geloofsgemeenschappen. Het bloot leggen van deze spiritualiteit biedt richting aan het maken van moedige keuzes, die noodzakelijk zijn in het hedendaagse woestijnlandschap tussen de slavernij van gisteren en de vrijheid van morgen.

Het type leider dat nodig is voor het maken van dergelijke moedige keuzes wordt door Nauta het Mozaïsche leiderschap genoemd. Hij onderscheidt dit leiderschap van het Paulinische type. 'Mozes' charisma is profetisch, gecentreerd op de introductie van de wet, terwijl Paulus' charisma mystiek van aard is, gericht op de viering van de bevrijding van mensen van de wet tot de liefde. ... Mozaïsche leiders vertegenwoordigen exclusieve waarden. Deze waarden binden degenen die naar afstamming en geboorte bijeenhoren samen. ... Paulinisch leiderschap representeert inclusieve waarden - tolerantie, solidariteit. Paulus als apostel belichaamt deze inclusieve waarden door het verkondigen van het evangelie als goddelijke liefde en verzoening aan de heidenen.' (45) Nauta is van oordeel, dat in het huidige tijdsgewricht eerder behoefte is aan inclusieve dan aan exclusieve leiders: 'Meer dan aan een markering van de moraal, lijken zulke leiders vooral te voldoen aan het verlangen naar een fundering van de persoonlijk identiteit. ... In een multiculturele, pluriforme maar ook individualistische samenleving zullen religieuze leiders vooral van betekenis zijn wanneer zij opereren vanuit een meer inclusief perspectief, met een mystieke inslag.' (46)

Ik zou, in onderscheid met Nauta, de reikwijdte van het Paulinische en het Mozaïsche leiderschap nader willen preciseren. Want in mijn optiek zijn beide typen noodzakelijk: het Mozaïsche, profetische type vooral gericht op de mensen die ik eerder heb aangeduid als de reguliere kerkgangers en noeste vrijwilligers; het Paulinische, inclusieve type voornamelijk gericht op de mensen die gekenschetst kunnen worden als de zinzoekers en de kwetsbaren in onze samenleving. Dat betekent, dat de voorganger de kunst moet verstaan om te schakelen tussen beide typen van leiderschap, afhankelijk van de feitelijke gesprekspartners van het moment. Als alternatief zou, binnen een pastoraal team, ervoor gekozen dienen te worden om beide leiderschapstypen vertegenwoordigd te hebben.

Op weg durven gaan

Zowel Mozes als Paulus hebben het waagstuk aangedurfd om op weg te gaan. In het verlengde hiervan wil ik nogmaals pleiten voor de kansen, die de go-structure kan bieden voor het zoeken naar spirituele kwaliteit in de krimpsituatie. Omdat verhoudingsgewijze steeds meer mensen zich buiten de structuren van de kerkelijke organisatie bevinden, ligt het voor de hand om hun evidente verlangen naar spirituele voeding en levensduiding te honoreren op de plekken waar zij feitelijk te vinden zijn. In dergelijke omstandigheden heeft het Paulinische, inclusieve leiderschap de voorkeur boven het Mozaïsche. Wanneer de (missionaire) presentie van de kerk wordt georganiseerd als een go-structure, dat wil zeggen buiten of weg vanuit het centrum van de gebruikelijke parochiestructuur, dan lijkt dit goed aan te sluiten bij de eerder gesignaleerde verbondenheid in fragmenten, bij de ontwikkeling van kleine geloofsgroepen en bij de meer vloeibare vormen van kerk-zijn.

Het primaire doel van het werken volgens de go-structure is niet om mensen te verleiden zich uiteindelijk te voegen in een come-structure. Voorop staat, dat zichtbaar wordt hoe de evangelische boodschap een inspiratiebron kan zijn voor mensen in het huidige tijdsgewricht. Als mensen geïnspireerd en geraakt worden, kunnen ze tot geloof komen, maar uiteindelijk moet er ruimte zijn zodat zij daarin hun vrije keuze kunnen maken. Wanneer voor deze werkwijze wordt gekozen, dan vraagt dit - niet alleen van de religieuze leiders, maar ook van de religieuze gemeenschappen - dat zij eerder vertrekken vanuit een poging te begrijpen dan bij de wens om te worden verstaan. Mij lijkt, dat er in een aantal gevallen met name door reguliere kerkgangers en ijverige vrijwilligers op dit punt nog wel een slag te maken valt. En ook, dat zij daarbij de nodige ondersteuning krijgen en richting worden gewezen door de voorganger, die zijn profetische, Mozaïsche rol goed beheerst.

Als ik zelf deze Mozaïsche rol wil vervullen, dan moet ik - op dit punt aangekomen - nog stil staan bij de vraag, of er vanuit een theologisch c.q gelovig standpunt zin en betekenis te geven is aan de kwantitatieve vermindering van het aantal kerkmensen. Wat betekent het voor regelmatige kerkgangers en nijvere vrijwilligers om te zien, dat het zwaartepunt van het hedendaagse zoeken naar inspiratie buiten de vertrouwde kerkelijke structuur ligt? De solide verbondenheid van de 'harde kern' met de parochiële organisatie staat in schril contrast met de fragmentarische verbondenheid van vele anderen. Deze constatering betekent in ieder geval, dat de overgebleven kleine groep van parochianen zich moet zien te verhouden met de gewijzigde omstandigheden. Dit impliceert onder meer, dat de 'te grote jas' (in termen van gebouwen, aantal vieringen en andere mogelijke activiteiten) verwisseld moet worden voor een meer passend model. En verder, dat het inzicht moet groeien dat verbondenheid in geloof op vele en zeer gevarieerde manieren tot uitdrukking kan komen: dus ook buiten de gekende kerkstructuur. Het betekent - opnieuw - dat het leren los laten van wat ooit vertrouwd was misschien wel de belangrijkste ontwikkelingstaak is, en ook de belangrijkste geloofsbeweging, die in de komende tijd gemaakt moet worden. Tijd nemen om te treuren hoort daarbij. Misschien kan daarbij ook het inzicht helpen, dat de waarde van de evangelische boodschap niet afhankelijk is van de ondersteuning door grote aantallen. De intrinsieke waarde van het evangelie is juist, dat pas door het aanvaarden van de dood (de teleurstelling, de mislukking, de plaats in de marge) nieuw leven kan ontstaan. God sluit nooit een deur, of hij zet wel een raam open. Naar deze opening, deze nieuwe mogelijkheden, zullen we met elkaar op zoek moeten gaan.

Krachtbron

Vandaar, dat ik wil afsluiten met een pleidooi voor de noodzaak van het ontwikkelen en beter benutten van het geloofsgesprek. De dialoog over wat mensen beschouwen als een krachtbron in hun leven, over hun diepste overtuiging, over waar zij fundamenteel op vertrouwen, komt niet zomaar tot stand. Daar moet op structurele wijze ruimte voor gecreëerd worden. Wat mij betreft zou dat betekenen, dat bestaande werkgroepen in de parochies meer het karakter van geloofsgroepen moeten krijgen. Anders gezegd: hun veelal taakgerichte werkwijze zou versterkt kunnen worden, zou aan kwaliteit kunnen winnen, door de leden van de betreffende werkgroep met elkaar in gesprek te brengen over hun taak als vrijwilliger in het kader van hun geloofsopvatting. Binnen het tijdsbestek die de agenda biedt, dient er ruimte gemaakt te worden voor het geloofsgesprek. Dat lijkt een extra druk te leggen op de beperkte en voor actieve vrijwilligers vaak kostbare tijd. Het vraagt daarnaast ook om oefening en de wil om door te zetten. De winst van deze werkwijze is in de praktijk echter groter dan het ogenschijnlijke verlies aan tijd. R. Hornikx beschrijft in dit verband zijn ervaring: 'Ik stelde aan het einde van deze bijeenkomsten [met ruimte voor het geloofsgesprek - WH] vast, dat de onderwerpen die aan het begin van de vergadering werden besproken, hun uitwerking hadden op de rest van de vergadering.' (Het geloofsgesprek, 2003, 18)

Mijn ervaring is, dat vergaderingen van allerlei werkgroepen vaak worden geopend met een bezinnende tekst door de voorzitter of door een van de werkgroepleden. Dat is een goed begin. Ik zou zelf meer erop willen inzetten om tien tot vijftien minuten tijd te nemen, zodat bijvoorbeeld de vraag gesteld kan worden waarom deze tekst is gekozen. De beantwoording van die vraag en de reacties die dat oplevert, helpen de deelnemers om iets onder woorden te brengen van wat hen bezielt. Die bezieling zouden we meer met elkaar moeten communiceren. Want 'de parochie is nog verder verschoven naar de rand van de samenleving. En het geloofsgesprek wint aan belang en is een onmisbare voorwaarde voor mensen om te leren geloven en om over hun geloof te vertellen aan anderen.' (Het geloofsgesprek, 33) Het is misschien wat hoog gegrepen (maar als suggestie wil ik het niet onvermeld laten), wanneer een werkoverleg niet alleen wordt begonnen met een kort geloofsgesprek, maar ook wordt afgesloten met de vraag wat het werkoverleg heeft opgeleverd voor de geloofsgroei van de deelnemers. In een breder verband kan deze geloofsgroei, deze toename van spirituele kwaliteit - niet alleen van de vaste kern van parochianen, maar ook van de mensen die een partiële binding met de geloofsgemeenschap zoeken - een uitwerking krijgen die verder reikt dan enkel de betreffende werkgroep. Er kan zelfs een aanzet in gezien worden, waardoor Spiritualiteit als motor tot vernieuwing (R. Hornikx, 2002) bijdraagt aan een opflakkerend en om zich heen grijpend elan in parochies en gemeenten.

De metafoor van het mosterdzaadje

De vergelijking van het mosterdzaadje komt bij de evangelisten Matteüs en Lucas in verschillende versies voor. In Mt 17,14-20 verwijt Jezus zijn leerlingen, dat zij de genezing van een epilepticus niet konden bewerkstelligen door hun gebrek aan geloof. Op hun beurt vragen de leerlingen in Lc 17,1-6 aan Jezus om hun vertrouwen te versterken vanwege diens radicale appel om de berouwvolle zondaar steeds weer te vergeven - indien nodig zeven keer per dag. Bij Matteüs is het Jezus en bij Lucas zijn het de leerlingen zelf, die hun vertrouwen als ontoereikend aanmerken. Jezus gebruikt in beide gevallen de metafoor van het mosterdzaadje als aanduiding van het geloof c.q het vertrouwen, dat nodig is om het onmogelijke mogelijk te maken: een berg van hier naar daar te verplaatsen (Mt) of een moerbeiboom naar zee te verplanten (Lc).

Het onmogelijke mogelijk maken: dat ligt evident niet binnen het menselijke bereik. En toch houdt Jezus het schijnbaar onmogelijke als een optie open. Het onmogelijke als toch-mogelijk (zie ook: Borgman Metamorfosen, 114-120) verschijnt ons als een perspectief, omdat wijzelf het - in zijn totaliteit - kunnen noch hoeven te realiseren. De finale verwezenlijking van dit perspectief staat immers in het teken van de uiteindelijke voltooiing door God. Maar door dit perspectief wordt tegelijk op ons, mensen, een appel gedaan. Het is onze opdracht om dit vooruitzicht - van het schijnbaar onmogelijke als optie - mede hoog te houden en vorm te geven. Vanuit dit kader is het zoeken naar kansen voor geloof en kerk - gegeven het krimpscenario - een opgave, die soms bijna onmogelijk lijkt, maar tegelijk een verplichtend karakter heeft vanuit het perspectief van de toekomstige voltooiing door God. Het opgave-karakter van dit appel vindt zijn keerzijde in het gave-karakter, dat spiritueel wordt gevoed door de metafoor van het mosterdzaadje als verbeelding van geloof.

Mijn weblog ben ik een jaar geleden begonnen met te schrijven: 'Het perspectief van het krimpscenario als kans zie ik dus al een tijdje voor me, maar hoe dat geconcretiseerd kan worden is nog niet zo duidelijk. ... Het begint dus klein. Met een idee. Als een mosterdzaadje. En dat kan uitgroeien tot ... Ja, dat gaan we dus zien.' Dat kleine begin van toen is wat mij betreft uitgegroeid tot de stevige overtuiging, dat we in de huidige krimpsituatie ten aanzien van de kerk - overigens veel minder ten aanzien van het geloof van mensen - niet bang moeten zijn om ongebaande wegen te gaan. Bij het zoeken naar nieuwe richtingen mogen we een spirituele krachtbron vinden in de metafoor van het mosterdzaadje.

Oogsten - conclusies en vragen

2013-03-21T19:37:00.000+01:00

Aan de indruk, dat er nogal wat onderzoeken worden gedaan om de visie van de opdrachtgever te ondersteunen, kan ik mij niet onttrekken. Het onderzoek dat PVV-leider Wilders in 2012 liet doen om aan te tonen, dat terugkeer naar de gulden financieel gunstiger zou zijn voor de Nederlandse economie, is in mijn waarneming een sprekend voorbeeld daarvan. Met deze constatering geef ik ook de betrekkelijkheid aan van mijn eigen studieproject in deze drie maanden van sabbatverlof. Ik heb gezocht naar bevestiging van mijn vermoedens omtrent de kansen, die aanwezig zijn in het krimpscenario met betrekking tot geloof en kerk. Van een zekere vooringenomenheid kan ik mijzelf dus niet helemaal vrijpleiten. Anderzijds zijn er ook onderzoeken beschikbaar, die - uitgaande van bepaalde veronderstellingen - hebben geleid tot mooie en zelfs briljante uitkomsten. Het formuleren van de wet van de zwaartekracht door Isaac Newton in 1687 heeft uiteindelijk geleid tot resultaten, die destijds nog niet in zicht waren, maar vandaag binnen de mogelijkheden liggen (denk aan de lanceren van satellieten, die onder meer navigatie mogelijk maken op basis van het GPS-systeem). De vergelijking met Newton kan ik in de verste verte niet doorstaan, maar ik ga er wel van uit, dat met het stellen van vragen of het formuleren van vermoedens een andere, nieuwe zienswijze ontwikkeld kan worden - een zienswijze die meer mogelijkheden schept om de menselijke realiteit in overeenstemming te brengen met wat wenselijk of aantrekkelijk is.

De startvraag van mijn onderzoek ging uit van het vermoeden, dat de kwantitatieve krimp van geloof en kerk zou kunnen leiden tot een kwalitatieve groei in de bezieling van mensen en in het vormen van bezielde (kerkelijke) verbindingen. Uitgesplitst naar drie subvragen (geloof en kerk in de marge, kerk in beweging, verbondenheid in fragmenten) tekenen zich in de interviews en in de bestudeerde literatuur een aantal contouren af, die het trekken van enkele conclusies rechtvaardigen, maar daarnaast ook een aantal vragen opleveren voor verdere uitwerking.

Onverwachte ruimte

In de ordening met betrekking tot geloof en kerk in de marge heb ik aangegeven, dat de theologische plaatsbepaling van kerk in de zijlijn van de hedendaagse cultuur moet gezien worden in het kader van het paradoxale geloof in de vernedering van het kruis als een onverwachte ruimte voor nieuwe kansen. En verder, dat deze positie eerder met het profetische spreken van de bijbel dan met het dogmatische spreken van het kerkelijke leergezag verbonden lijkt. In verschillende bewoordingen wordt ook in een aantal vraaggesprekken dit profetische spreken geprefereerd boven het dogmatische spreken. Deze voorkeur voor het profetische, visionaire, toekomstgeoriënteerde, hoopvolle spreken geeft mij aanleiding om te concluderen, dat hierin betere kansen liggen om het krimpscenario te benaderen dan in het leerstellige, gesloten, soms angstige, en vaak naar het verleden gekeerde spreken vanuit kerk en geloof. Daarmee wil ik niet het waardevolle ontkennen van wat ons wordt aangereikt vanuit de traditie, maar wel wijzen op de beperkingen van een angstvallig vasthouden aan waarden of visies, die voor de situatie van vandaag niet langer adequaat lijken.

In dit kader is het aangewezen om nogmaals te benadrukken, dat er bij de meeste geïnterviewden een duidelijke behoefte aanwezig is om ruimte te hebben voor een vrije, eigen en eigentijdse toepassing van de evangelische boodschap. Deze vrije opstelling maakt het mogelijk om te zoeken naar een vormgeving van geloof en kerk, die past bij de hedendaagse behoefte aan spiritualiteit en levensduiding. Juist de onafhankelijke positie biedt mooie kansen om in de samenleving van vandaag een uitgespaarde plek te bieden, waar mensen tot rust en bezinning kunnen komen, en waar andere waarden worden hoog gehouden dan die welke in de contemporaine cultuur om voorrang strijden. Het lijkt dus van belang om deze vrije en onafhankelijke opstelling te zien als een belangrijke voorwaarde om kerk en geloof gestalte te kunnen geven in de huidige omstandigheden.

Andere voorwaarden uit het verzamelde materiaal wijzen nog op het belang van de bereidheid om soms moeilijke, maar wel radicale keuzes te durven maken; op de wezenlijk keuze voor de dialoog als communicatieprincipe; en op het willen focussen op inspiratie, meer dan op organisatie. Het meest opvallende echter uit de gegevens is naar mijn opvatting, dat de marginale positie van geloof en kerk bij de geïnterviewden geen aanleiding geeft tot doemdenken of notoir pessimisme. Ik heb geschreven: 'Misschien is het uitstralen van deze positieve, optimistische houding wel een grotere bijdrage aan de wervingskracht van geloof en kerk dan het zorgelijke klagen over kerkbanken die alsmaar leger raken.' En ik voeg daar nu aan toe, dat de hoopvolle instelling van christenen een betere weerspiegeling is van het goede nieuws (= evangelie) dan het benadrukken van de verontrustende aspecten van de krimp. Deze hoop is een uiting van het vertrouwen, dat wordt uitgedrukt in Psalm 127,1: 'Als de Heer het huis niet bouwt, is het zinloos dat de bouwlieden werken.'

Tot slot van deze paragraaf nog een tweetal vragen. Allereerst kwam tijdens het bestuderen van het verzamelde materiaal de vraag bij mij naar boven, of het mogelijk is om vanuit een theologische c.q. gelovige invalshoek betekenis te geven aan de kwantitatieve vermindering van het aantal kerkmensen. Zou de God van Jezus van Nazaret ons iets willen duidelijk maken met de leegloop van de kerken? De tweede vraag betreft de tegelijk kwetsbare en krachtige positie, zoals die zich in de vraaggesprekken en de literatuur aftekent, van de enthousiaste, inspirerende voortrekker binnen de bezielde verbanden. Hoe kan deze paradoxale positie vruchtbaar worden gemaakt voor mensen die zoeken naar bezieling en levensduiding? Een bescheiden poging tot beantwoording van deze vragen wil ik binnenkort wagen in het blog over perspectieven en suggesties.

Principiële dynamiek

De poging om de gegevens inzake kerk in beweging te ordenen ben ik begonnen met het zoeken naar een theologische fundering van de principiële dynamiek, die geloof en kerk kenmerken. Ik denk deze fundering gevonden te hebben in Borgmans invalshoek, dat God zich niet openbaart als het begin van alles, maar als ervaring - van wat de mens overstijgt - die zich voordoet in het verloop van de geschiedenis; de volledige onthulling van deze openbaring kan pas plaats vinden aan het einde van de geschiedenis. Als gevolg daarvan staat de christelijke religie in beginsel radicaal geopend naar wat komt. Dit betekent, dat de bestaande vormen, waarin de kerk zich aan ons voordoet, altijd opnieuw gezien moet worden vanuit de optiek van wat zich voordoet of zal voordoen. Het geloof van mensen wordt weliswaar ondersteund door bepaalde organisatievormen en geformaliseerde rituelen, maar het zit daar niet in opgesloten. Christelijk geloof en kerk zijn daarom intrinsiek onderhevig aan een toekomstgerichte dynamiek. Dit is geen pleidooi om alles uit het verleden achteloos naast ons neer te leggen, maar vooral om niet verkrampt vast te houden aan wat ons werd aangereikt vanuit datzelfde verleden. De dynamiek van geloof en kerk ligt niet in voorbije tijden, maar in wat toekomstige kansen oplevert - en in hoe we daar vandaag mee omgaan.

In de vraaggesprekken komt beweging en dynamiek onder meer naar voren als een proces van los laten. Het los komen van wat vertrouwd is, van gangbaar geworden patronen, gaat in de meeste gevallen gepaard met een schrijnende ervaring van verlies. Aan deze pijnlijke ervaring mag niet lichtvaardig voorbij gegaan worden. Het is zaak om hiervoor in de veranderingsprocessen zorgvuldig ruimte te scheppen. Anderzijds bieden de processen van dynamische ontwikkelingen in kerk en geloof ook kansen voor het vinden van nieuwe inspiratie, voor het toewerken naar een meer flexibele, aan de omstandigheden aangepaste organisatie en - tenslotte - voor een toekomstgeoriënteerd inzetten van je energie. In het verlengde hiervan kan nog gewezen worden op de invalshoek van het in-beweging-zijn als navolging van Jezus van Nazaret. Deze navolging houdt ook in, dat Jezus' volgelingen zich durven inlaten met de onzekerheid van het menselijke bestaan, zoals uitgedrukt in Mc 8,20: 'De vossen hebben een hol, maar de Mensenzoon kan nergens het hoofd neerleggen.' Ook zullen die volgelingen zich moeten verstaan met de vernedering en de hoon die deze keuze kan meebrengen (vgl. Mt 5,10-11). Maar uiteindelijk mogen zij ook vertrouwen op de barmhartige en genadige bescherming, die God biedt aan al wat hem dierbaar is (vgl Mt 6,25-34: zoek eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid, dan krijg je al het andere erbij). Navolging, beweging, dynamiek - eerder heb ik dit ook gekoppeld aan de pelgrimage - is derhalve een precair gebeuren, niet zonder risico's, dat alleen tot een goed einde gebracht kan worden in het fundamentele vertrouwen dat het God zelf is, die bij dat goede einde op ons wacht.

In enkele interviews wordt expliciet of impliciet verwezen naar beweging als werking van de Geest. De Geest (taalkundig mannelijk, maar als verschijning onzijdig) is in bijbelse verhalen de Aanwezige bij het nieuwe begin. Hij wordt geassocieerd met lucht, wind, levensadem, en met de duif. In die laatste betekenis wordt de Geest ook gezien als symbool van vrede, of misschien mag je zeggen, van te-vreden-zijn, van je op je gemak voelen, van thuis zijn bij jezelf, bij de ander, bij God. De Geest is ongrijpbaar als de wind, maar zichtbaar in het enthousiasme van mensen (vgl Hand. 2,1-11). Hij is daarom ook het inspirerende principe, degene die mogelijkheden opent voor het nieuwe en voor onvermoede, andere vormen van leven en samenleven. De inspiratie van de Spiritus is dus een moeilijk te traceren, maar onmisbaar gegeven waar sprake is van dynamiek en nieuwe beweging in het kader van geloof en kerk. Het advies van Paulus om alles te keuren en het goede te behouden (1 Tes. 5,21) versta ik in dit verband als het voortzetten van wat goed is voor het geloof, de inspiratie en het toekomstgeoriënteerde handelen van mensen, die zoeken naar bezielde verbanden.

Ook deze paragraaf sluit ik af met een tweetal vragen. Om te beginnen is er de vraag naar de dynamiek van de go-structure, te onderscheiden van de come-structure. David L. Finell (link opent download van pdf-bestand) omschrijft deze verschillen in kerkstructuur als de uiteinden van een continuüm, waarbinnen allerlei variaties mogelijk zijn. Een kerk gevormd als come-structure probeert mensen te bereiken door zich aantrekkelijk te presenteren en hen bijeen te brengen op een centrale locatie. Een kerk die zich oriënteert op de go-structure probeert - in plaats van mensen te verzamelen in een kerkgebouw - hen te bereiken in de huizen en gemeenschappen waar ze wonen en werken. Mijn globale indruk is, dat in veel parochies en gemeenten feitelijk wordt gekozen voor de come-structure. 'Het denken over de kerk wordt nog volop beheerst door een heiligverklaring van de parochie zoals wij die kennen.' (De Groot, Levend lichaam, 279) Vraag is echter, of de go-structure niet betere kansen oplevert voor de hedendaagse behoefte van mensen aan spirituele voeding en levensnabije zingeving. Met de keuze voor de go-structure als een wijze van missionaire presentie wordt van de 'doorsnee' parochies en gemeenten echter wel een geheel andere zienswijze gevraagd. Dit proces van anders leren kijken is vergelijkbaar met wat in de bijbel 'bekering' wordt genoemd. De tweede vraag betreft de spanning tussen solide en fluïde vormen van kerk-zijn. Ik ga ervan uit, dat beide vormen een legitieme bestaansgrond hebben; geen van beide kan aanspraak maken op exclusiviteit. Anders gezegd: zonder inspiratie komt geen organisatie tot stand, maar zonder organisatie vervliegt de inspiratie al gauw tot een ongrijpbaar gebeuren. De vraag is echter hoe de spanningsverhouding tussen soliditeit en fluïditeit vruchtbaar gemaakt kan worden ten behoeve van de voortgang van geloof en kerk. Op de hierboven geformuleerde twee vragen wil ik nader ingaan in het laatste blog van dit studieverlof over perspectieven en suggesties.

Fundamentele behoefte

Ook bij de laatste van de drie ordeningen - die met betrekking tot verbondenheid in fragmenten - heb ik geprobeerd een theologisch fundament te vinden voor de feitelijk vaak partiële, maar toch ook fundamentele behoefte van mensen aan verbondenheid. Opnieuw is het Borgman die mij op weg helpt. Hij wijst erop, dat wat mensen zijn en wat zij hebben, in oorsprong te danken hebben aan anderen. In het kort: het leven van mensen wordt hen vrij geschonken. Vanuit de christelijke traditie word dit geschenk gerelateerd aan de goddelijke genade. Deze gave impliceert echter ook een opgave: het samenleven van mensen heeft ook een verplichtend en moreel karakter. De gave gaat echter wel vooraf aan de opgave of - in theologische termen - de genade is primair aan de ethiek, maar leidt daar ook wezensnoodzakelijk naartoe. Het menselijke samenleven appelleert dus aan een onderlinge solidariteit als morele categorie. 'Partieel, gebroken, tekortschietend en steeds weer vragend om verdere voortgang en correctie' (Metamorfosen, 126) moet deze solidariteit voortdurend worden vormgegeven in particuliere relaties en organisatorische verbanden. Precies vanwege de gebroken en fragmentarische wijze waarop deze lotsverbondenheid tot uiting komt, bevat zij ook uitgelezen kansen om in dit streven naar solidariteit te zoeken naar het geloof van mensen. Waar de verbondenheid tussen mensen zich dus op fragmentarische wijze laat kennen, daar is ook de mogelijkheid aanwezig om kiemen van geloof te ontdekken en te cultiveren.

Hierboven heb ik gewezen op het verplichtende karakter van de menselijke verbondenheid, ook als die solidaire onderlinge verhouding tot uiting komt in fragmenten. De partiële of tijdelijke solidariteit komt bijvoorbeeld in zicht op het moment, waarop iemand een digitale petitie tekent voor meer rechtsgelijkheid van homoseksuele mensen in Rusland. De appellerende aard van de intermenselijke verhoudingen is echter een gevolg van de genadegave, die het leven van mensen initieert en draagt. Dat wij mensen ons leven (en ook ons samenleven!) primair ontvangen en dat daarop het morele karakter van de lotsverbondenheid van mensen is gebaseerd, opent de mogelijkheid om in deze vervlochtenheid van gave en opgave te zoeken naar geloofskiemen, die een krachtbron kunnen vormen voor inspiratie en bezielde verbanden. Waar de verbondenheid tussen mensen - zij het ook fragmentarisch - op geloofwaardige, authentieke wijze gestalte krijgt, daar zal de vluchtigheid van de ontmoeting een tegenwicht vinden in de appellerende, niet-vrijblijvende hoedanigheid van het menselijke samenzijn.

Over de rol van de pastor in dit precaire, maar kansrijke proces van zoeken naar verbondenheid heb ik in het voorgaande blog al een aantal auteurs aan het woord gelaten. Ook enkele gesprekspartners in de interviews hebben daarover behartenswaardige woorden gesproken. Ik zal daar verder op ingaan in het komende blog over perspectieven en suggesties. Hier wil ik mij nog concentreren op de vraag, welke 'taalbeweging' de pastor zou moeten maken om de religieuze dimensie van de realiteit te verwoorden in de beleving van hedendaagse mensen. Deze beweging lijkt mij nodig om momenten van verbondenheid tot stand te brengen vanuit de actuele behoefte aan zingeving en spirituele voeding. De overgang van 'eerste taal' naar 'tweede taal', van beschrijvende naar evocatieve taal, van feiten- naar teken-taal kan deze dynamische beweging verduidelijken. Het schema, dat ik zelf hanteer bij het opstellen van mijn overwegingen, vertrekt steeds vanuit een herkenbaar voorbeeld of vanuit de feitelijke actualiteit; van daaruit en in samenhang daarmee maak ik de overgang naar de uitleg van de Schriftwoorden; tenslotte geeft deze uitleg weer aanleiding om de toehoorders een richting, een perspectief of enkele suggesties mee te geven voor het leven van alledag. Het schema laat zich formuleren als: praktijk-Schrift-praktijk, of ook: eerste-tweede-eerste taal. Begin- en eindpunt worden dus gevormd door de feitelijke levenspraktijk van mensen (= eerste taal). Maar deze praktijk wordt wel ingekleurd, van betekenis voorzien, in een ander kader gezet (= tweede taal) vanuit het Schriftwoord, waarin we Gods betrokkenheid bij mens en wereld willen herkennen. Dit schema kan overigens ook gehanteerd worden in het individuele pastorale gesprek of in het geloofsgesprek, dat in groepsbijeenkomsten wordt gevoerd. In deze 'taalbeweging' probeer ik mensen mee te nemen en te appelleren aan de gezamenlijk te ontwikkelen levensoriëntatie. In deze gezamenlijkheid hoop ik de onderlinge verbondenheid tot stand te brengen of te bevorderen. Ook al wordt de verkondiging veelal ervaren als een monoloog, wanneer toehoorders via de tweede taal in het hart worden geraakt, wanneer zij dus het gehoorde kunnen herkennen en beamen, dan is er in dit spreken een dialogale intentie aanwezig. Zo ontstaat er - ook in het 'eenrichtingsverkeer' van de verkondiging - iets van gezamenlijkheid en wederzijdse verbondenheid.

Ik sluit dit blog af met een citaat, waarin zowel het gave- als het opgavekarakter van het menselijk bestaan op markante wijze onder woorden wordt gebracht: 'Liefde bestaat wel, in allerlei vormen, maar ze is niet zo vanzelfsprekend als ons wordt voorgespiegeld in de romantische literatuur. 't Is hard labeur, afzien [opgave - WH]. Onze ideeën over liefde en gevoelens zijn trouwens net zozeer aan mode onderhevig als kleren en automodellen. Neem nu de nadruk die tegenwoordig wordt gelegd op zelfontplooiing. Jezelf ten dienste stellen van anderen is er niet meer bij, je moet aan jezelf werken, eerst van jezelf houden voor je van een ander kunt houden... Flagrante onzin, toch. Je kunt volgens mij geen eigenliefde hebben zonder dat een ander je eerst bemind heeft [gave - WH].' (God en vitriool. Interviews met Connie Palmen. Met een voorwoord van Adriaan van Dis, 2005, 49)

Ordenen - verbondenheid in fragmenten

2013-03-19T20:17:00.000+01:00

Niet alleen vanuit het perspectief van de kerken, maar ook op vele maatschappelijke terreinen zijn de traditionele sociale bindingen tussen mensen onderhevig aan sterke veranderingen: 'levenslange, duurzame betrokkenheid bij een sociaal verband komt minder vaak voor, partiële betrokkenheid wordt regel. ... Voor het kortstondige en zelfs vluchtige karakter van verbindingen en ontmoetingen is ook een nieuwe, positieve waardering ontstaan.' (H. de Roest, Een huis voor de ziel, 154) Die waardering, in sommige opzichten ook binnen de kerken, heeft te maken met de mogelijkheid tot het maken van eigen keuzes. Want, aldus De Roest: 'De behoeften van mensen zijn immers zeer gevarieerd.' (155)

Ook vanuit andere invalshoeken wordt deze waarneming bevestigd: 'In Nederland drukt dit "geloven buiten verband" (believing without belonging) zich uit in het opmerkelijke gegeven dat een niet onaanzienlijk deel van de bevolking zich niet beschouwt als lid van een kerkgemeenschap, maar wel als gelovig. ... Zoals waarschijnlijk op de meeste terreinen van het leven, gedragen zij [mensen] zich ook in religiosis primair als consumenten en gebruikers.' (E. Borgman, Metamorfosen, 36) Minstens zo belangrijk als deze vaststelling is de theologische fundering, die Borgman hiervoor aandraagt: 'De christelijke traditie heeft ... een visie op wat de samenleving feitelijk bij elkaar houdt, en op het verplichtende karakter van deze werkelijkheid. ... Wij mensen danken wat wij zijn en wat wij hebben aan anderen, aan wat ons vrij geschonken is. Dit impliceert de verantwoordelijkheid bij te dragen aan het welzijn van anderen.' (117) Deze onderlinge solidariteit als morele categorie en als verplichtende vorm van verbondenheid is echter geen op voorhand gegeven werkelijkheid. 'Partieel, gebroken, tekortschietend en steeds weer vragend om verdere voortgang en correctie kan deze solidariteit geïnstitutionaliseerd en gecultiveerd worden.' (126) Daarmee is gezegd, dat de lotsverbondenheid als een verschijningsvorm van ultieme solidariteit vaak op een gebroken, fragmentarische wijze tot uiting komt. Maar precies daarom bevat deze lotsverbondenheid - omdat zij 'steeds weer [vraagt] om verdere voortgang en correctie' - een intrinsieke kans om in dat streven naar verbondenheid te zoeken naar het geloof van mensen.

De feitelijke praxis

Na deze theologische overwegingen is het zaak om in de feitelijke praxis te ontdekken, of de verbondenheid in fragmenten inderdaad kansen biedt om het geloof van mensen bloot te leggen en eventueel te versterken.

In de ontmoeting met Aarnoud van der Deijl komt dit zoeken naar verbondenheid - als een uitingsvorm van geloof - het meest helder tot uitdrukking in het erkennen van de mondigheid van mensen. Deze erkenning ligt in het verlengde van het respecteren van de principiële keuzevrijheid, die - in mijn visie - zijn grond vindt in de morele verantwoordelijkheid van iedere individuele mens. Aarnoud benadrukt, 'dat het van groot belang is om mensen aan te spreken op hun mondigheid. ... Het zit hem ... in de manier waarop je kerk bent met elkaar. Zo volgen we nogal eens de ingesleten gewoonte om voor het kerkelijke vrijwilligersbestand mensen te zoeken bij bepaalde taken. Maar het zou heel verfrissend zijn om dit om te keren: taken zoeken bij mensen.' (Zie ook het gesprek met Harry van Waveren) Daarmee worden mensen aangesproken op hun talenten en kwaliteiten, en dus ook op hun mogelijkheden om een stuk verantwoordelijkheid te nemen voor het gemeenschappelijke belang. En ook al is dit wellicht een verantwoordelijkheid 'in deeltijd', het is wel een uitdrukking van waar mensen voor willen staan of - anders gezegd - van waar ze in geloven.

Binnen de Brongroep bestaat de onderlinge verbondenheid in het kader van deze groep. Andere vormen van verbondenheid (shoppen met vriendinnen, een avondje in de kroeg, sporten) komen weer tot stand met andere mensen. Mijn vermoeden over de verbondenheid in fragmenten wordt daarmee bevestigd. Ook in die zin, dat de verbondenheid in deze groep belangrijk is voor de momenten en de duur van de contacten met deze mensen. De verbondenheid in fragmenten hoeft dus niet als negatief te worden bestempeld, maar kan juist als een grote innerlijke kracht werken bij de gratie van het moment - een kracht die overigens wel wordt meegenomen voor latere levensmomenten.

Mijn hypothese dat de verbondenheid tussen mensen zich voornamelijk in fragmenten manifesteert, wordt door Harry van Waveren volmondig onderschreven. 'Een leuk voorbeeld,' vertelt hij, 'is het verhaal van een van onze predikanten, Eeuwout van der Linden. In het kader van het proces op weg naar 2020 zou ieder van de predikanten een interview houden met een gemeentelid. Eeuwout koos daarvoor een deelnemer aan de pelgrimsreis naar Taizé uit, afgelopen zomer. Tijdens het gesprek schoven er steeds meer pelgrims aan, waardoor het uiteindelijk een groepsinterview werd. Op dat moment werd een hele sterke verbondenheid ervaren.' Zulke momenten van verbondenheid hebben mensen bij tijd en wijle nodig. 'Misschien wel vooral de jongere generatie,' meent Harry, 'is op zoek naar zulke momenten, naar inspirerende hoogtepunten. Dat is een ander manier van inspiratie zoeken dan in de reguliere kerkdiensten. En dat vraagt van predikanten en pastores een bijzondere aandacht. Het vraagt ook een vorm van religieus en spiritueel leiderschap, die is afgestemd op wat afwijkt van het reguliere. Jonge mensen leven misschien meer "van hoogtepunt naar hoogtepunt".'

Netwerksamenleving

Het thema van 'verbondenheid in fragmenten' is voor Ad van Loveren goed herkenbaar: 'We bevinden ons in een netwerksamenleving. De mate waarin mensen - nu eens met deze, dan met gene - onderlinge gemeenschap ervaren, verschilt van situatie tot situatie. De gradaties in gemeenschap zijn er al, je zult ze wel moeten constateren en benoemen.' Vanwege deze gefragmentariseerde verbondenheid zet Ad heel expliciet in op de dialoog als het structuurprincipe van de parochie: 'In Terneuzen kom ik bijeen met een groep van tien mensen, die elkaar in zekere zin slechts oppervlakkig kennen. Maar door het creëren van een open sfeer komen de deelnemers erachter wat de ander nou werkelijk beweegt. Dat is voor alle groepsleden - en voor mij - een hartverwarmende ervaring. De inspiratie die mensen tijdens zulke gesprekken vinden, overstijgt de menselijke gebrokenheid. Het is de taak van de pastor om zulke situaties te creëren en voorwaarden te scheppen, waardoor mensen tot elkaar kunnen komen, en waarin het je toevalt dat je tot geloven kunt komen.'

In het gesprek met Leuny de Kam wordt de verbondenheid in fragmenten zichtbaar wanneer ze wijst op het gegeven, dat jongere kinderen soms eerder met oma en opa naar de kerk komen dan met hun ouders. Maar ook herkenbaar wanneer de ouders zelf - zoals wel gebeurde na een kinderkerstviering - aan Leuny vragen; 'Doe je dit eigenlijk vaker?' Door de laagdrempelige liturgie voelen ook de ouders zich aangesproken. Het geeft aan dat ze zoekende zijn. En wanneer je als voorganger deze basale vorm van liturgie aanbiedt, dan geef je mensen ook de ruimte om fragmentarisch, maar voor dat moment zich toch verbonden te voelen. 'Dat gevoel van verbondenheid is voor mij ook een belangrijke reden,' benadrukt Leuny, 'om in een kleine gemeente veel aandacht te besteden aan pastoraat. Het persoonlijke contact met mensen is een essentiële manier om te laten zien, dat het geraakt willen worden tot de essentie van het evangelie behoort.'

Abt Bernardus herkent mijn veronderstelling van partiële verbondenheid in de mate waarin bezoekers gebruik maken van het gastenverblijf. Hij vertelt: 'Sommige gasten keren met regelmaat terug, anderen (het grootste deel) niet. In die zin is hun verbondenheid fragmentarisch. We nemen dat ook waar bij het kerkbezoek. Steeds meer mensen bezoeken onze kerk bij gelegenheid van de jaarlijkse misintentie voor hun dierbare overledenen of wanneer er bijvoorbeeld een gouden bruiloft te vieren is. Je zou dus kunnen spreken van bezoekers per evenement. Voor de voorganger maakt het dat er niet eenvoudiger op. Want op wie richt hij zich in zijn verkondiging: de broeders, de vaste kerkgangers of de passanten?' Uit dat oogpunt gezien, biedt de fragmentarische verbondenheid niet alleen mooie kansen, maar ook lastige vragen. Want het maatwerk dat mensen vragen, kan in een zekere spanning staan met de liturgische traditie waar je als representant van de kerk niet zomaar overheen wilt stappen.

Vluchtig

Ook in de Jonagemeenschap is de onderlinge verbondenheid, die weliswaar haar kracht vindt in de onderlinge vriendschappen, van een vluchtige en breekbare aard. Thomas Holvoet: 'We kennen elkaar, we weten van elkaars lief en leed. Maar je moet wel investeren in vriendschappen en in verbondenheid. Het gaat niet vanzelf. Binnen de gemeenschap proberen we die verbindingen te stimuleren, maar de investeringen moeten tenslotte komen van de mensen zelf. Binnen de gemeenschap zijn enkele ankerfiguren, die duurzaam investeren in de onderlinge verbondenheid. Maar de grote groep, zo merk ik, is toch enigszins volatiel.' Het stimuleren van verbondenheid is wezenlijk voor iedere christelijke gemeenschap, maar tegelijk hoort het ook bij de huidige tijdgeest, dat die verbondenheid soms maar van een beperkte duur is.

Als ik - bij mijn bezoek aan de Regenboogkerk - Arnold De Vijlder vraag naar zijn mening over op de wijze waarop mensen zoeken naar verbondenheid, brengt hij het gesprek op het Machariusproject, dat hem erg aan het hart gaat. 'De spirituele verbondenheid met anderen,' meent Arnold, 'zoeken mensen eerder buiten dan binnen de kerk. Maar op cultureel en artistiek terrein hebben we als kerk nog wel een slag te winnen. Daar speelt het project rond zingeving in de Machariuskerk, een kwartier lopen vanaf de Regenboogkerk, op in. Het project is een uitnodiging aan kunstenaars om beelden en vormen te zoeken voor zin en zinvolheid en ook aan al wie op zoek is om dat zoeken met ons te vertalen in een warme, menselijke ruimte.' Het zoeken naar zin komt hier bij uitstek in beeld als een gebeuren, dat mensen met elkaar verbindt in min of meer toevallige ontmoetingen en in fragmentarische, partiële verbondenheid.

Deze tendens is ook herkenbaar in de Bredase Ekklesia. 'Sommige mensen komen als vaste bezoeker elke maand,' vertelt Franck Ploum, 'andere om de twee of drie maanden. Alles bij elkaar hebben we tussen de vijf- en zeshonderd belangstellenden.' Het is een aanwijzing voor de verbondenheid in fragmenten, die kenmerkend is voor de hedendaagse mens. 'Deze verbondenheid is,' benadrukt Wim Goijaarts, 'ook zichtbaar in de jaarlijkse Lieddag, waar mensen uit alle windstreken op af komen om zich te oefenen in nieuwe liturgische liederen.' Het is een weerspiegeling van de verbinding per evenement, die ook werd geconstateerd door abt Bernardus en Harry van Waveren.

Enkele schrijvers aan het woord

Refererend aan de de gelijkenis van de zaaier (Mc 4,1-20) merkt bisschop Bonny op: 'Zo gaat Jezus te werk. Hij trekt van dorp naar dorp, van mens naar mens. Vaak laat hij zich leiden door toevallige ontmoetingen of gesprekken. Hij is niet kieskeurig. Integendeel. Zijn eerste woord is telkens een woord van barmhartigheid en vrede. Hij doet een eerste stap en geeft mensen de vrijheid hem te volgen. Kan de Kerk het anders doen? Zij is geroepen om zoals Jezus breed te zaaien. Kieskeurigheid is het laatste wat de Kerk zou mogen kenmerken. Hoe zouden toehoorders anders ooit leerlingen kunnen worden?' (Een houtskoolvuur ..., 12) Het toevallige van Jezus' ontmoetingen en de vrije keuze die hij aan mensen laat, lijken goed te passen bij de min of meer willekeurige verbondenheid van hedendaagse mensen. Toch is er iets, dat hier bovenuit gaat, want Jezus is - getuige zijn eigen betrokkenheid op God en op mensen - wars van alle vrijblijvendheid. Hij wil mensen juist raken in hun hart en aanspreken op hun behoefte aan authenticiteit. Misschien gaat het wel hier om: 'Jezus en zijn leerlingen maken op hun omgeving een verrassende indruk. Ze zijn niet zomaar in een beeld te vatten. Aan de ene kant zijn ze de mensen heel nabij. In vergelijking met andere religieuze of maatschappelijke groepen komen ze heel gewoon over. Zonder pretentie gaan ze hun weg. Aan de andere kant stralen zij een duidelijk verschil uit, iets wat verwondering wekt. Tot verademing van velen en tot groeiende ergernis van anderen. Waarin bestaat het verschil dat zij uitstralen? Onder meer hierin: dat ze vrij zijn en vreugde brengen, dat zij de veroordeelde of verloren mens weer in het midden van de kring zetten, ... dat zij elk gebruik van macht of geweld afwijzen, dat ze ... geloven in de kracht van de liefde die niet rekent op beloning.' (13) Dit alles betekent in mijn aanvoelen, dat verbondenheid tussen mensen - ook al heeft zij een fragmentarisch karakter - niet op voorhand gekenmerkt moet worden als vrijblijvend. Waar mensen zich op een geloofwaardige manier geraakt weten in hun hart, al is het misschien maar door één ontmoeting, daar wordt iets gezaaid dat blijvende waarde heeft. Als dit zaad in goede aarde valt, zal het veel vrucht voortbrengen: 'dertig-, zestig-, ja honderdvoudig.' (Mc 4,8)

In het inleidende hoofdstuk van Levend lichaam schrijven De Roest en Stoppels: 'Jonge mensen die zich betrokken voelen bij de kerk zijn mobiel en gaan op zoek naar een geloofsgemeenschap waar ze zich sociaal en geestelijk thuis voelen.' (14) Zich betrokken voelen en geloven - ook al doen beide verschijnselen zich min of meer toevallig of fragmentarisch voor - hebben dus intrinsiek een gemeenschapskarakter. 'Christenen zijn per definitie geen solisten of doe-het-zelvers, maar gemeenschapsmensen. Ook in een tijd van individualisering is deze gemeenschap onopgeefbaar.' (21) Daarmee komen de auteurs tot het formuleren van 'een van de grootste uitdagingen in deze tijd voor de kerk: ... hoe voorkom je aan de ene kant dat je mensen opsluit in knellende organisaties en aan de andere kant dat mensen elkaar (en het christelijk geloof) kwijt raken in de vrijblijvendheid?' (21) Vooruitblikkend op het laatste deel van de studie wordt daarover gezegd: 'Het [slot]hoofdstuk biedt een indeling in soorten van fluïde kerkvormen, maar plaatst deze vormen ook in het kader van de late moderniteit, waarin de kerk verschijnt als een netwerk. We schrijven: "Het lijkt een goede zaak wanneer kerken niet al te bevreesd zijn om zich in de laat-moderne cultuur te begeven." Tegelijk zeggen we echter ook: "Het is wijs om niet alle kaarten te zetten op nieuwe vormen van kerk-zijn. Kwaliteiten als continuïteit, loyaliteit en diversiteit blijven met de gemeente en de parochie verbonden. Zonder solide vormen van kerk-zijn kunnen fluïde vormen van kerk-zijn nauwelijks worden gedacht".' (25) Daarmee geven De Roest en Stoppels precies de kracht en de kwetsbaarheid aan van de hedendaagse fragmentarische verbondenheid van mensen, zoals die ook werd verwoord - in het verslag over de Jonagemeenschap - in het beeld van een vloeibare kerk, een beeld dat associaties heeft met verfrissend en sprankelend, maar tegelijk met ongrijpbaar en instabiel.

In samenvattende bewoordingen van R. Nauta klinkt deze fragmentarische verbondenheid aldus: 'Christen zijn betekent niet meer, dat dit op allerlei fronten, in cultuur en politiek school en werk, getoond moet worden. Religie wordt tot een kwestie van het innerlijk, de voeding ervoor wordt gezocht in een veelheid van losse contacten. De binding met gemeente of parochie is alleen voor enkelen nog van wezensbelang. Voor de meesten is hun betrokkenheid meer instrumenteel, bepaald door momentane behoefte en toevallig aanbod. Religiositeit is zo geworden tot een project - soms, af en toe, nu hier, dan daar, naar behoefte, in verscheidenheid.' (Paradoxaal leiderschap. Schetsen voor een psychologie van de pastor, 2006, 69)

De rol van de voorganger

Niet alleen vanwege deze resumé laat ik Nauta hier aan het woord. Ook vanwege de veranderde rol van de voorganger, die in vele interviews aan de orde komt, wil ik aandacht besteden aan wat Nauta in dit verband naar voren brengt. Uit de vraaggesprekken memoreer ik de volgende punten. De vaststelling, dat vooral de jongere generatie zoekt naar inspirerende hoogtepunten, vraagt van predikanten en pastores een bijzondere aandacht. Het vraagt ook een vorm van religieus en spiritueel leiderschap, die is afgestemd op wat afwijkt van het reguliere (Van Waveren). Vanwege de behoefte aan inspiratie, die mensen vinden tijdens geloofsgesprekken, is het de taak van de pastor om zulke situaties te creëren en voorwaarden te scheppen, waardoor mensen tot elkaar kunnen komen, en waarin het je toevalt, dat je tot geloven kunt komen (Van Loveren). Wanneer je als voorganger een basale vorm van liturgie aanbiedt, dan geef je mensen ook de ruimte om fragmentarisch, maar voor dat moment zich toch verbonden te voelen (De Kam). Abt Bernardus kenschetst het merendeel van de kloostergasten als bezoekers per evenement. Voor de voorganger maakt het dat er niet eenvoudiger op. Want op wie richt hij zich in zijn verkondiging: de broeders, de vaste kerkgangers of de passanten? Uit dat oogpunt gezien, biedt de fragmentarische verbondenheid niet alleen mooie kansen, maar ook lastige vragen. Thomas Holvoet wijst op de noodzaak van enkele ankerfiguren, die duurzaam investeren in de onderlinge verbondenheid.

Over de rol van de pastor als geestelijk leider heb ik in een eerder blogbericht Tj. van Knippenberg aan het woord gelaten: 'Geestelijk leiderschap is erop gericht mensen bij elkaar te brengen om samen zicht te krijgen op hun bestemming, hen te inspireren in het realiseren van die bestemming en de condities daarvoor te scheppen.' Voor het zicht krijgen op de menselijke bestemming wijst Van Knippenberg erop, dat de prediking van Jezus is gericht op het naderbij brengen van Gods koninkrijk, d.w.z. op het realiseren van een bezield verband. 'Wij maken het niet, maar kunnen er iets van gewaar worden in tekens', aldus de schrijver. In tekens wordt de onderliggende betekenis van de werkelijkheid zichtbaar. 'Om die waar te nemen moet je reframen, veranderen van perspectief, de gewone manier van kijken bijstellen.'

Deze perspectiefwijziging wordt ook door R. Nauta bepleit. 'Het eigene van het religieuze leiderschap is niet het bewerkstelligen van een of ander uitwendig effect, maar de exploratie van de vraag: wie ben ik eigenlijk zelf - een vraag die gesteld wordt in de context van geschiedenis en cultuur, van persoonlijke ontwikkeling en sociale verbondenheid. Om tot hulp te zijn moet de religieuze leider niet alleen een insider zijn, een ingewijde in Schrift en traditie, een meester die wil voorgaan op de weg die hij anderen weet te wijzen, een celebrant van het transcendente, maar hij kan die positie alleen maar innemen in het bewustzijn dat hij zelf ook een buitenstaander is, ongelovig en zonder begrip van wat de boodschap die hij verkondigt impliceert. Men kan alleen maar religieus leider zijn, wijzen naar het antwoord op de vraag wie men werkelijk is, als men zichzelf ook leerling weet van degenen die om die hulp vragen.' (Paradoxaal leiderschap, 19-20) De gewijzigde rol van de pastor wordt - ik citeer de schrijver met bijval - nogmaals geformuleerd: 'In een tijd waarin bijna geen gelovigen meer zijn maar nog wel "zoekers naar zin", een tijd waarin mensen zichzelf wat zijn kwijtgeraakt, zijn er andere religieuze leiders nodig: open voor de verscheidenheid van het religieuze, op zoek naar de grondvragen van het bestaan, in staat het heil te verkondigen op een wijze die ontdaan is van het al te etherische maar ook van het al te banale. Zulke religieuze leiders, ook op het vlak van de lokale gemeenschap, in eigen dorp of stad, moeten zelf de beweging van geloof en overgave, van twijfel en tegenzin hebben meegemaakt om geloofwaardig te zijn voor anderen. En zij moeten in staat zijn dat verhaal te plaatsen in de grote beweging van geschiedenis en levensloop.' (46-47)

Wat de implicaties zijn van deze gewijzigde rol van de voorganger hoop ik in het toekomstige blogbericht over suggesties en perspectieven te verhelderen.

Wat de aandacht trekt

Uit het gevarieerde materiaal dat ik heb verzameld, wil ik nog enkele punten naar voren halen die om bijzondere aandacht vragen. Van belang lijkt mij allereerst het theologische uitgangspunt, zoals door Borgman geformuleerd, dat vanuit de christelijke traditie de cohesie in de samenleving wordt bevorderd door het verplichtende karakter van de solidariteit. Deze verplichting komt voort uit het gelovige besef, dat mensen hun bestaan te danken hebben aan anderen, aan wat hen vrij geschonken is. De gave gaat dus vooraf aan de opgave. Deze lotsverbondenheid als morele categorie is echter geen op voorhand gegeven werkelijkheid. Ze vraagt, in de formulering van Borgman, 'steeds weer om verdere voortgang en correctie.' Of, in mijn woorden, om de voortdurende en steeds vernieuwde instemming van de individuele mens. Juist het bevestigen van het morele karakter van de lotsverbondenheid opent de mogelijkheid om in dat streven naar solidariteit ook het geloof van mensen te ontdekken. 'Het is immers in de ervaring van de gebrokenheid van het bestaan, dat mensen het meest dringend behoefte hebben aan een oervertrouwen, aan een geloof dat grond geeft aan hun leven. Precies vanwege het steeds onvoltooide karakter van de verbondenheid staat zij - vanuit religieus c.q. christelijk oogpunt - in het teken van de uiteindelijke voltooiing door God zelf. En waar dit geloof van individuele mensen zich ontwikkelt tot een georganiseerde vorm van lotsverbondenheid en geloofsbeleving, daar kan ook sprake zijn van kerk in de betekenis van geloofsgemeenschap.' (Uit mijn blogbericht van 10 januari 2013)

In de bespiegelingen van bisschop Bonny voel ik mij gesterkt om het het hierboven geschetste niet-vrijblijvende karakter van de menselijke verbondenheid te onderstrepen. Enerzijds lijken het toevallige van Jezus' ontmoetingen en de vrije keuze die hij aan mensen laat, goed te passen bij de min of meer willekeurige verbondenheid van hedendaagse mensen. Maar daarmee is niet alles gezegd. Want anderzijds laat Jezus zien, dat hij - getuige zijn uiterste betrokkenheid op God en op mensen - afkerig is van iedere vorm van vrijblijvendheid. Ook al heeft de verbondenheid tussen mensen tegenwoordig vaak een fragmentarisch karakter, dat geeft geen aanleiding om op voorhand uit te gaan van het vrijblijvende van menselijke relaties. Waar mensen zich - schreef ik hierboven - op een geloofwaardige manier geraakt weten in hun hart, al is het ook misschien maar door één ontmoeting, daar wordt iets gezaaid dat blijvende waarde heeft. Ook Leuny de Kam zit op deze lijn: 'Het persoonlijke contact met mensen is een essentiële manier om te laten zien, dat het geraakt willen worden tot de essentie van het evangelie behoort.'

Tenslotte wil ik nog wijzen op enkele kansen en mogelijkheden, maar tegelijk ook op vragen en moeilijkheden, die zich voordoen wanneer mensen zich 'per evenement', dus incidenteel verbinden met de religieuze dimensie van hun bestaan. Niet alleen abt Bernardus wijst op dit fenomeen, ook in de gesprekken met Harry van Waveren (jonge mensen leven misschien meer van hoogtepunt naar hoogtepunt) en met de mensen van de Ekklesia (sommige mensen komen elke maand, andere om de twee of drie maanden) wordt hiervan gewag gemaakt. De kansen van dit verschijnsel liggen vooral opgesloten in de mogelijkheid om mensen in hun behoefte aan zingeving aan te spreken op het moment, dat ze daar ontvankelijk voor zijn. Er kan 'maatwerk' geleverd worden, mits de voorganger (in gemeente/parochie, in het klooster of tijdens een pelgrimstocht) hierop weet in te spelen. Dat is niet altijd eenvoudig, want soms heeft de voorganger rekening te houden met verschillende soorten 'publiek' (de broeders, de vaste kerkgangers of de passanten, zoals de abt aangeeft). En daarmee kom ik op de vragen en moeilijkheden van het maatwerk, want de vraag naar specifieke en passende rituelen kan in een zekere spanning staan met de liturgische traditie waar je als representant van de kerk niet zomaar overheen wilt stappen. Bovendien heeft de voorganger in bepaalde omstandigheden rekening te houden met mensen die een verschillende religieuze achtergrond hebben (of die deze achtergrond ontberen, maar du moment wel deel van het publiek zijn). Deze spanningen - tussen traditie en toekomst, tussen maatwerk en herkenbare rituelen, tussen een incidentele en een geregelde wijze van inspiratie zoeken, tussen vaak grote verschillen in religieuze achtergrond - vragen veel van de creativiteit van de voorganger: niet alleen in zijn liturgische capaciteiten, maar meer nog in zijn communicatieve kwaliteiten. Het is echter niet alleen de voorganger, die wordt geconfronteerd met deze spanningen. Ook de parochie of gemeente waar zij/hij voor staat, moet zich met deze spannende verhoudingen zien te verstaan.

Misschien is een authentieke wijze van geloofscommunicatie wel de aangewezen weg om met deze spanningen om te gaan. Het geloofsgesprek dus als mogelijkheid om de spanning tussen gisteren en morgen uit en vol te houden. Ik hoop daar verder op in te gaan in het toekomstige blogbericht over suggesties en perspectieven.

Ordenen - kerk in beweging

2013-03-18T11:14:00.000+01:00

'Geloofsgemeenschappen zijn, doordat zij zich verhouden tot ontwikkelingen in hun context, maar ook doordat zij gevoelig zijn voor invloeden vanuit hun traditie, in beweging. Zij handelen en reageren. Zij staan bloot aan invloeden vanuit cultuur en samenleving, oriënteren zich op de Schrift als bron van hun bestaan, laten zich inspireren door inzichten van de kerkelijke traditie waarin zij zich bewegen en zij oefenen omgekeerd invloed uit op hun eigen omgeving en ontwikkelen in deze continue interactie een eigen, unieke, identiteit.' (De Roest en Stoppels, in: Levend lichaam, 17). Met deze constatering wordt niet alleen de voortdurende ontwikkeling van geloofsgemeenschappen aangegeven, dus het in beweging zijn, maar ook het belang van hun voortbestaan. Dit staan in een traditie, dit voortbestaan, is immers gefundeerd op een theologisch motief: 'Geloof veronderstelt niet alleen gemeenschap, het veronderstelt ook de aanwezigheid in de samenleving van plekken waar wordt gezocht naar bemiddeling van woord en sacrament.'(21)

Het bemiddelen van het geloof als een steeds voortgaande beweging is theologisch nog krachtiger beargumenteerd door Borgman. Hij stelt dat het christendom, in tegenstelling tot religies die hun identiteit veelal baseren op wat in het verleden is gebeurd of vastgelegd, principieel geopend staat naar wat komt. 'God staat niet allereerst aan het begin van alles, maar openbaart zich in het verloop van de geschiedenis en zal zich pas volledig onthuld hebben aan het einde ervan. Dit opent het christendom voor het nieuwe dat zich aandient en laat het keren naar het andere dan zichzelf, met de verwachting dat juist daar de waarheid te vinden zal zijn.' (Metamorfosen, 82) Toegespitst op de kerk als organisatie of als instituut betekent dit, dat wij de bestaande vormen, waarin de kerk zich aan ons voordoet, altijd opnieuw moeten leren zien onder de optiek van wat zich voordoet of zal voordoen. Het betekent wellicht vooral, dat wij de bereidheid weten op te brengen om bestaande vormen los te laten omwille van de voortgang van het geloof van mensen. Geloof uit zich weliswaar in bepaalde organisatievormen en geritualiseerde gebruiken, maar het zit daar niet in opgesloten.

De praktijk

Theologisch mag het voorgaande dan gebaseerd zijn op steekhoudende argumenten, vraag is of de actuele praktijk hiermee overeenstemt. Wordt uit het verzamelde materiaal duidelijk, dat het in beweging zijn van kerken en geloofsgemeenschappen leidt tot een authentieke vorm van de geloofsbeleving, die aansluit bij de de spirituele behoeften van vandaag?

Allereerst refereer ik hier aan mijn gesprek met Aarnoud van der Deijl, waarin hij met enthousiasme vertelt over een studiebezoek aan Engeland. Daar is in de Anglicaanse kerk een beweging gaande onder de naam Fresh expressions of Church: 'Een predikante op het platteland voelde goed aan, hoe de mensen er leefden met de seizoenen; zij begon "seizoensdiensten" aan te beiden, die gaandeweg steeds meer mensen trokken. Inspelen dus op wat er leeft onder mensen. Op andere plaatsen worden "pub-diensten" gehouden; het middaguur blijkt voor veel mensen aantrekkelijk te zijn. Je moet dus soms het oude durven loslaten, om tot nieuw elan te komen.' Eigenlijk gaat het hier om een wezenlijk andere beweging dan de gebruikelijke. In plaats van allerlei acties te verzinnen, waardoor mensen naar de kerk komen, wordt op deze wijze geprobeerd van de kerk uit naar de mensen te gaan. De come-structure wordt vervangen door de go-structure. In deze laatste structuur is het in beweging zijn en de missionaire opdracht van de kerk in essentie gegeven.

En hoe zit het dan met 'geloof en kerk als beweging' in de visie van de leden van de Brongroep? Een vorm van beweging - of ontwikkeling - is herkenbaar als Miep zegt in de loop der tijd geleerd te hebben, 'dat Bijbelverhalen gezien moeten worden als metaforen. In die zin krijgen ze betekenis, niet als verhalen die je letterlijk moet opvatten.' Een andere wijze van beweging is te constateren als gezegd wordt, dat men binnen de Brongroep ruimte vindt om los te komen van oude structuren als die hinderen bij het vinden van inspiratie, zingeving, levensduiding. Hélène vat deze ontwikkeling samen door erop te wijzen, 'dat ik in deze groep leer om anders naar dingen en mensen te kijken. Het sterkt mij in de gedachte: anders is óók goed.' In dit kader kan beweging worden gezien als de voortgaande zoektocht naar inspiratie, als los laten of als het anders leren kijken naar wat is.

Ook in mijn ontmoeting met Harry van Waveren wordt beweging en ontwikkeling geformuleerd in termen van los laten. Hij geeft aan dat de Protestantse Gemeente Goes in een proces zit, 'waarin we primair moeten leren om los te laten - de regelmaat, de gebouwen, de vertrouwde gezichten. We zijn in alle zorgvuldigheid op zoek naar een vorm om dit proces goed door te komen.' In het verlengde hiervan is het wenselijk, dat er een grotere flexibiliteit komt in de kerkorde. Dat vergroot de beweeglijkheid van de kerkelijke organisatie. 'Zo zou je,' vindt Harry, 'nieuwe vrijwilligers moeten benaderen met het vooruitzicht van een minder lange binding aan hun taak. Die flexibele insteek levert betere kansen op voor het vervullen van de taken die gedaan moeten worden.' Daarnaast wordt in de Protestantse Gemeente ook gezocht naar een soepeler organisatie door te werken met een 'kleine' en een 'brede' kerkenraad, de eerste bestaande uit 15 leden (met zeven tot tien vergaderingen per jaar), de tweede uit 40 leden (twee vergaderingen per jaar). Op deze manier kunnen meer mensen zich beter concentreren op hun eigenlijke taak. Beweging komt in deze context naar voren als een proces van los laten en zoeken naar een kleinere, meer flexibele organisatie, die beter past bij de kwantitatieve krimp.

Beweging van de Geest

Wellicht het meest uitvoerig en genuanceerd is Ad van Loveren ingegaan op de vraag naar 'kerk in beweging'. Hij geeft aan: 'Er zijn in wezen drie voorwaarden belangrijk, wil die flexibiliteit tot een gewenst resultaat kunnen leiden. Er moet sprake zijn van een oorspronkelijke inspiratie, er moet toegewerkt worden naar een uitdagend perspectief en het moet duidelijk zijn binnen welk organisatorisch kader de beweging zich kan voltrekken. Daarnaast moet er binnen iedere organisatie, dus ook binnen de kerk (in het groot en in het klein) ruimte zijn voor vrije invulling. Daarbij geldt wat mij betreft de onderlinge verbondenheid als een van de meest centrale waarden, terwijl die verbondenheid tegelijk in alle openheid beleefd moet worden. Daarom zou ik zelf eerder kiezen voor de uitdrukking "kerk in beweging" dan voor "kerk als beweging". Want het enthousiasme kan ontstaan waar mensen in beweging willen komen - ook als dat gedwongen gebeurt, in ons geval door economische redenen. En daarbij kun je je afvragen, of het hier dan in wezen niet gaat over de beweging van de Geest.' Beweging wordt hier niet gezien als een doel op zich, maar als een middel om op geïnspireerde wijze een bepaald doel (perspectief) te realiseren binnen een hanteerbaar organisatorisch kader. De inspiratie van deze beweging kan beschouwd worden als een manifestatie van de heilige Geest. Ad van Loveren is de enige geïnterviewde, die expliciet dit verband legt. Ik kom daar later op terug.

In het bezoek aan de Doopsgezinde Gemeente is het thema van kerk in beweging niet uitdrukkelijk aan de orde gekomen. Dat gebeurde wel in het daaropvolgende gesprek met Leuny de Kam. Haar visie is, dat het beweeglijke in de doopsgezinde traditie misschien wel vooral is gelegen in de navolging van Jezus. Navolgen veronderstelt in essentie immers de beweging. 'Vandaar ook, dat de persoonlijke verantwoordelijkheid van ieder individueel bij ons sterker is dan de behoefte aan een institutioneel karakter van de kerk. En daarom vind ik het zelf erg belangrijk om op zondagmorgen in te gaan op thema's die de maatschappelijke actualiteit raken. En in die maatschappelijke betrokkenheid ligt voor mij ook de noodzaak om als kerk te zoeken naar een nieuwe, geëigende positie in de samenleving, de wijk, het dorp. Daarbij moeten we uitgaan van onze sterke kanten. Als kerken hebben we bijvoorbeeld veel te bieden op de scharniermomenten van het leven.' Beweging wordt hier verstaan als de navolging van Jezus, waarin ieder zijn persoonlijke (maatschappelijke) verantwoordelijkheid moet nemen.

Vanuit het gesprek met abt Bernardus komt het in beweging zijn van de kloostergemeenschap niet alleen tot uitdrukking in de fysieke beweging van de oudere broeders naar Vught, maar misschien vooral in de mentale en spirituele beweging van het loslaten van de gebruikelijke schema's. Daarbij valt te denken aan de samenwerking inzake brouwerij en boerderij, de herinrichting van het gebouw, de bewuste keuzes voor de internationale samenstelling van de gemeenschap en voor het bieden van een uitgespaarde plek in de tegenwoordige samenleving, en tenslotte het openstellen van de gebedstijden voor belangstellenden. Al deze veranderingen (= beweging!) hebben de trappisten van Koningshoeven een compleet nieuw perspectief opgeleverd. 'Het hele proces,' geeft Bernardus aan, 'heeft ons de mogelijkheid gegeven onze energie op een totaal andere wijze te gaan gebruiken.' Beweging wordt in dit verband gekarakteriseerd als het durven los laten van wat gangbaar is, waardoor een geheel nieuwe en meer toekomstgerichte dynamiek ontstaat. Misschien kan ook hier - net als in het interview met Ad van Loveren - worden gesproken van een beweging van de Geest, ook al wordt die uitdrukking in het gesprek met de abt niet expliciet gebruikt.

Fris en energiek

De Jonagemeenschap is te karakteriseren als een basisbeweging die in figuurlijke en letterlijke zin in beweging wil zijn. Thomas Holvoet bevestigt die beweeglijkheid: 'We doen jaarlijks een evaluatie van onze bezigheden vanuit de vraag, wat we wel en wat we niet willen blijven doen. Het voortdurend bevragen van onze activiteiten is al een beweging in zichzelf. Daar kiezen we bewust voor, omdat we onszelf als beweging ervoor willen behoeden tot een zekere stolling te komen.' Dit in beweging zijn roept het beeld op van een vloeibare kerk, een beeld dat associaties heeft met verfrissend en sprankelend, maar tegelijk met ongrijpbaar en instabiel. Daarmee is in dit ene beeld meteen het krachtige en het kwetsbare karakter van de Jonagemeenschap aangeduid. De bewuste keuze voor flexibiliteit binnen de Jonabeweging kan worden getypeerd als het willen voorkomen van vastgeroest raken in ingesleten patronen, met de bedoeling om fris en energiek te blijven.

De term 'beweging' is in het gesprek met Arnold De Vijlder - bij mijn bezoek aan de Regenboogkerk - niet uitdrukkelijk gevallen. Maar van beweging is wel degelijk sprake als hij vertelt, hoe er ruimte werd gemaakt 'voor Afrikaanse missen, naast de gewone parochievieringen. Er werden twee tamtams aangeschaft en een Afrikaanse priester ging voor. Na het vertrek van de Afrikaanse priester heeft pastoor Marcel het initiatief voortgezet. Gaandeweg hebben de multiculturele kerkdiensten de gewone parochievieringen vervangen.Niet iedereen was daarvan gecharmeerd. De wijziging heeft ons vele nieuwe kerkgangers gebracht, maar andere doen verliezen. Pastoor Marcel heeft zelfs nog met opstappen moeten dreigen om gedaan te krijgen, dat we in onze parochiegemeenschap ruimte zouden maken voor de vreemdelingen in ons midden. Zo is dan de Regenboogkerk gegroeid tot wat ze nu is: een multiculturele, laagdrempelige kerk, die nabij is aan mensen, vooral aan hen die maatschappelijk in een zwakkere positie staan.' De beweging bestaat in deze parochie uit het veranderingsproces waarin ruimte wordt gemaakt voor de vreemdeling en voor wie maatschappelijk in de marge staat. Wellicht is ook hier sprake van een beweging van de Geest, die een geloofsgemeenschap ertoe inspireert dicht bij de evangelische opdracht te willen blijven.

Inhakend op mijn vraag naar de noodzaak van kerk als beweging, benadrukt Joke de Kock, 'dat de Ekklesia een plek is waar de beweging vooruit wordt gemaakt. Die beweging is vooral geënt op de inhoud van het bijbelse visioen [van bemoediging en inspiratie, zoals de eerste christenen dat deden, aldus de website - WH], vertaald naar de leefsituatie van hedendaagse mensen. Daarbij staat het vierend samenzijn en de onderlinge ontmoeting centraal.' Belangrijker dan een formele wijding van de voorganger zijn in deze gemeenschap diens inspirerende kwaliteiten, waardoor mensen geraakt worden en in beweging komen. In zekere zin is het in beweging zijn van de Ekklesia ook herkenbaar in de diaconale betrokkenheid op actuele situaties. Dit laatste duidt op een beweging die gemaakt moet worden vanuit een gelovige inspiratie. Daarnaast komt de beweging van de Ekklesia ook tot uitdrukking in het opzoeken van de marge van het officiële kerkelijke (katholieke) landschap. Ik zou daarom de beweging van de Ekklesia willen typeren als het zoeken naar een inspirerende wijze van liturgisch samenkomen, met een zekere spin-off van diaconale betrokkenheid; en tegelijk kan beweging worden gezien als een loskomen van geformaliseerde liturgische rituelen en kerkstructuren.

Wat de boeken nog leren

Met een verwijzing naar het onderweg zijn van Jezus 'in heel Galilea' (Mc 1,38-39) constateert bisschop Bonny: 'Jezus wil niet op een rustige afstand blijven. Hij gaat mensen opzoeken, daar waar zij wonen.' (Een houtskoolvuur..., 17) Vanuit deze beweging die Jezus zelf maakte, heeft ook de kerk - in de loop der geschiedenis - overal waar mensen wonen present willen zijn. 'Ons netwerk van parochies kan bogen op zijn bijdrage tot opbouw niet alleen van de kerkgemeenschap, maar ook en vooral van onze samenleving en cultuur.'(17) Maar dit netwerk staat tegenwoordig ook sterk onder druk vanwege diepgaande verschuivingen in kerk en samenleving. Bisschop Bonny ziet echter ook kansen: 'De parochie is niet de enige plaats waar gelovigen gemeenschap vormen en groeien in de navolging van Jezus. Er zijn nog andere vormen van gemeenschapsopbouw die evenzeer bijdragen tot een vitale aanwezigheid van de Kerk in een bepaalde regio. ... Ze zijn bijvoorbeeld verbonden met een instelling of beweging, met een groep of gemeenschap van personen, met een eenmalig of terugkerend evenement. .. Vaak zoeken deze groepen naar een nieuw evenwicht tussen verdieping, gemeenschapsleven en engagement. Ze proberen bruggen te slaan naar mensen die, om welke reden dan ook, verder van de Kerk staan.'(21) Beweging, opgevat als navolging van Jezus in zijn present willen zijn daar waar mensen wonen, wordt in deze visie niet alleen gerealiseerd in het veranderende netwerk van parochies, maar ook in nieuwe groepen en evenementen die op eigentijdse wijze aansluiting zoeken bij de menselijke behoefte aan zingeving en levensduiding.

Deze 'open beweging rondom Jezus Christus' is voor H. de Roest een adequate beschrijving van 'de diepste identiteit van de kerk. De kerk vormt zich in al haar varianten, werkelijk als lichaam van Christus. Zij is niet de eigenaar van haar eigen bestaan, maar behoort hem toe. De kerk heeft in de geschiedenis allerlei vormen gekend en ook tegenwoordig komen we haar in allerlei vormen tegen. ... Kerk-zijn is dan te zien als een proces, een optocht in de tijd en als een netwerk van tijdelijke, voorlopige behuizingen voor de ziel.' (Een huis voor de ziel, 184) Beweeglijkheid en het vermogen zich te ontwikkelen behoren daarom tot het wezen van het kerk-zijn. Vasthouden aan de vormgeving van kerk en parochie als een voor altijd vaststaand gegeven past niet bij datgene, waar de geloofsgemeenschap vanuit haar evangelische oorsprong voor staat.

In het hoofdstuk over 'fluïde vormen van kerk-zijn' wijst K. de Groot op het pleidooi van Pete Ward 'voor een liquid church. Deze staat tegenover de solid church: de lokale, afgebakende, als vereniging georganiseerde gemeente die zondagochtend bij elkaar komt om samen hetzelfde te doen volgens vaste, uniforme patronen. Kerk gebeurt echter, aldus Ward, overal waar Christus wordt gecommuniceerd. Hoewel het onderscheid tussen evangelisatie en kerk-zijn hier erg dun wordt, daagt Ward wel uit om kerk-zijn niet te identificeren met een bepaalde, tijdgebonden vormgeving.' (Leven lichaam, 258) De spanning tussen solide en vloeibare vormen van kerk-zijn wijst op de boeiende uitdaging voor de kerk van morgen. Deze uitdaging levert zowel de kansen als de bedreigingen op. De kansen liggen in het zoeken naar een toekomstbestendige geloofsbeleving. De bedreigingen in wat wel genoemd wordt de 'processen van disembedding, omdat de kerk dan zou verbrokkelen in huisgemeenten, nieuwe bewegingen en andere initiatieven waarbij het individu zelf voor haar of zijn geloofsgenoten kiest.'(258v)

De werking van de Geest

De pneumatologie, het leerstuk van de christelijke kerken over de heilige Geest, is misschien wel het moeilijkste onderdeel van de theologie. Ik waag mij, in het kader van deze bijdrage, niet aan een resumé van de leer van de heilige Geest (wie meer wil weten kan terecht bij Wikipedia). Maar vanwege de opmerkingen over de werking van de Geest in sommige vraaggesprekken (Van Loveren, impliciet bij abt Bernardus en Regenboogkerk) wil ik er kort op ingaan.

Opvallend is, dat in veel verhalen uit de Bijbel, waar gesproken wordt over een (nieuw) begin, de geest een belangrijke rol speelt. In het verhaal over de schepping wordt gezegd, dat de geest van God over de wateren zweefde (Gen 1,2). Wanneer Jesaja in een visioen profeteert over een nieuwe telg in het geslacht van Isaï, dan wordt gezegd dat de geest van de Heer op hem zal rusten (Jes 11,2). Als Jezus zich bij het begin van zijn missie laat dopen door Johannes, daalt de geest van God als een duif op hem neer (Mt 3,16). Een nieuw begin, een onverwachte ontwikkeling, een verrassende beweging gaat steeds gepaard met een verwijzing naar de geest van God. Paulus heeft in zijn eerste brief aan de Korinthiërs (12,4-11) uiteengezet, dat er vele geestelijke gaven (charismata) zijn, maar slechts één Geest.

Het lijkt wel alsof de gaven van de Geest vandaag de dag weinig worden onderkend in de gebruikelijke bezigheden van veel christenen in parochie en gemeente. Een uitzondering hierop wordt gevormd door christenen, die zich engageren met de (katholieke) charismatische vernieuwing. Toch zouden we alles, wat er aan ontwikkeling en beweging is in de vormgeving van geloof en kerk, kritisch moeten bezien vanuit bezieling en charisma - dus als een door de Geest geïnitieerd nieuw begin. Kritisch, want niet alles wat nieuw is, behoort te worden voortgezet en doorontwikkeld. Maar ook niet angstig of krampachtig, want wat nieuw is, zou wel eens kunnen leiden tot een onverwachte kans. Kort en goed luidt daarom het advies van Paulus: 'Blus de Geest niet uit, kleineer de profetische gaven niet, keur alles, behoud het goede.'(1 Tes 5,19-21) Wellicht kunnen we met deze raad ons voordeel doen bij alle ontwikkeling en beweging, die we vandaag de dag waarnemen inzake geloof en kerk.

Opvallende zaken

Wanneer ik het bovenstaande in grote lijnen in ogenschouw neem, dan komen daaruit enkele opvallende zaken naar voren. Ik wijs om te beginnen op de theologische fundering van het openstaan voor beweging en ontwikkeling in wat Borgman de principiële openheid van het christendom noemt voor het nieuwe dat zich aandient, op wat nog te gebeuren staat. De bestaande vormen, waarin de kerk zich aan ons voordoet, zullen altijd opnieuw gezien moeten worden vanuit wat zich voordoet of zal voordoen. Daarbij moeten we ruimte willen laten aan de werking van de Geest, die de mogelijkheden opent van een onvermoed, maar kansrijk nieuw begin.

De dynamiek van beweging komt in de vraaggesprekken op verschillende manieren tot uitdrukking. Het begint wellicht steeds met los laten (Brongroep, Van Waveren, abt Bernardus) van wat vertrouwd is of van gangbare schema's. Dat gaat meestal gepaard met de ervaring van verlies en pijn (abt Bernardus). Dit proces is echter ook het begin van een zoektocht naar inspiratie (Brongroep, Ekklesia), die moet leiden naar nieuw elan en het vinden van een bezield verband. Die zoektocht kan daarnaast aanleiding zijn om te kiezen voor een meer flexibele organisatie (Van Waveren, Jonagemeenschap) of om eerder open te staan voor een nieuwe dynamiek (Abt Bernardus), die het mogelijk maakt om je energie meer toekomstgeoriënteerd te benutten.

Het in-beweging-willen-komen kan een adequate uiting zijn van het belang van de go-structure (Van der Deijl) of van de missionaire opdracht die de kerk te vervullen heeft. Deze missie kan zich ook in de eigen omgeving voordoen, wanneer er sprake is van een veranderingsproces waarin ruimte wordt gemaakt voor de vreemdeling en de verdrukte (Regenboogkerk), of wanner ervoor wordt gekozen om de evangelische presentie waar te maken overal waar mensen wonen (bisschop Bonny). Het voert te ver in het kader van deze beschouwingen, maar het zou interessant zijn om deze missionaire presentie, dan wel de keuze voor een go-structure, te thematiseren als een wijze van bijbelse bekering. De noodzaak van bekering kan echter wel gekoppeld worden aan de notie van beweging als navolging van Jezus (De Kam, bisschop Bonny).

Ruimte voor vrije invulling

Paulus adviseert om de Geest - die ik wil zien als de Aanwezige bij het nieuwe dat zich voordoet - niet te blussen, maar te beoordelen op wat er aan goeds uit voortkomt. Dit advies wordt het meest concreet uitgedrukt in het formuleren van voorwaarden door Van Loveren. Noodzakelijk om 'kerk in beweging' tot goede resultaten te brengen zijn inspiratie, perspectief en organisatorisch kader. Een visionaire wijze van kijken (in mijn aanvoelen ook een gave van de Geest) en het charisma om deze zienswijze vervolgens georganiseerd te krijgen, vormen belangrijke 'instrumenten' om de beweging die de kerk moet maken in de goede richting te leiden. Daarbij is het van groot belang, dat er ruimte blijft voor vrije invulling (Brongroep, Van Loveren, Jonagemeenschap). Niet alles moet worden afgemeten aan wat vooraf is vastgelegd. Ook deze ruimte voor vrije invulling kan beschouwd en gekoesterd worden als een gave van de Geest. Deze ruimte behoort immers tot de kern van het kerk-zijn wanneer de kerk wordt gezien 'als een proces, een optocht in de tijd en als een netwerk van tijdelijke, voorlopige behuizingen voor de ziel.' (De Roest) Beweeglijkheid en het vermogen zich te ontwikkelen behoren daarom tot het wezen van het kerk-zijn.

Een enkele opmerking nog over de spanning tussen vloeibare en solide vormen van kerk-zijn (De Groot). Die spanning komt tot uitdrukking in de tegenstelling tussen enerzijds het zoeken naar een kansrijke, toekomstbestendige geloofsbeleving en anderzijds het gebrek aan cohesie - door sommigen als bedreigend ervaren - tussen allerlei kerkelijke verbanden. Het meest expliciet wordt deze spanning verwoord door Thomas Holvoet wanneer hij benadrukt, dat de onderlinge dialoog moet worden open gehouden: 'Dat vraagt om een respectvolle houding over en weer. En vooral om de erkenning dat de waarheid niemands eigendom is, maar slechts in gezamenlijkheid gevonden kan worden. Daarom is het jammer, dat in onze contreien de kerkelijke dialoog tussen traditioneel en progressief niet tot stand is gekomen.' De dialoog als structuurprincipe (zie ook: Van Loveren) voor het gesprek over geloof en kerk van de toekomst is de noodzakelijke wijze van communiceren, die alle deelnemers aan dit gesprek ertoe brengt om in een gezamenlijk zoeken alles te keuren en het goede te behouden.

Ordenen - geloof en kerk in de marge

2013-03-12T16:05:00.000+01:00

Het beschrijven en analyseren van gemeenten en parochies in hun verschillende levensstadia levert een boeiende verkenning en een breed scala aan inzichten op. Deze benadering van kerkgemeenschappen in hun levenscyclus begint bij 'kerkplanting', en loopt via 'groei', 'continuïteit', 'revitalisering' tot en met 'kerksluiting', met daarnaast ook aandacht voor 'fluïde vormen van kerk-zijn'. R. Brouwer, K. de Groot, H. de Roest, E. Sengers en S. Stoppels hebben deze studie uitgebracht onder de titel Levend lichaam. Dynamiek van christelijke geloofsgemeenschappen in Nederland (2011, 2e druk). In een inleidend hoofdstuk geven de schrijvers aan, dat zij in hun analyse bepaalde spanningsvelden willen meenemen, 'die mede opkomen vanuit onze theologische duiding van de werkelijkheid. Daarbij gaat het onder andere om vragen als: Welke spanningen zijn gegeven met een eenzijdige fixatie op groei en vitaliteit? ... Hoort een zwakke gestalte van de kerk, in de marge van de samenleving, niet méér bij haar identiteit in relatie tot de Gekruisigde, dan een glorieuze en machtige positie in het centrum?'(16)

Het is precies deze zwakke gestalte, in de marge van de samenleving, die de identiteit van de kerk in essentie bepaalt. Wie of wat de kerk is, kan - afgaande op haar oorsprong - eigenlijk alleen worden afgemeten aan een authentieke representatie van de Gekruisigde. Idealiter vertegenwoordigt de kerk degene die bereid was in de totale mislukking vast te houden aan zijn vertrouwen op God. In de dood als de absolute ondergang heeft God dit vertrouwen niet beschaamd.

E. Borgman voegt aan deze identiteitsbepaling nog het aspect toe van een beperkte waarheidsclaim: 'Precies de christelijke overtuiging dat in Jezus' overgave aan deze goddeloosheid [= de godsverlatenheid van het kruis - WH] en in zijn bereidheid eraan te gronde te gaan, zichtbaar werd hoe God is, maakt het onmogelijk te claimen dat christenen en hun kerk als erfgenamen van Jezus alle waarheid in bezit zouden hebben.' (Metamorfosen, 234) 'Jezus belichaamt een waarheid die geen bezit kan zijn, maar een ruimte die steeds opnieuw wordt ontvangen op plaatsen waar dat het minst te verwachten is [curs. WH].' (235) Door deze ruimte en door de vertrouwvolle ontvankelijkheid, waarvan Jezus de personificatie is, ontstaat een gerichtheid op het onverwachte en daarmee op wat nog te gebeuren staat. Precies deze gerichtheid maakt het mogelijk om juist in de marge de kansen te ontdekken, die wij in de hedendaagse cultuur - sterk bepaald door doelmatigheid en evidence based rationaliteit - nauwelijks nog lijken te vermoeden.

Concreet

Als deze inleidende beschouwingen het theoretische kader vormen van de vraag naar kansen voor geloof en kerk in de marge, waar zijn die kansen dan concreet aan te wijzen in de gesprekken die ik heb gevoerd, in de bezoeken die ik heb afgelegd, in de boeken die ik heb gelezen?

In mijn gesprek met Aarnoud van der Deijl heeft deze gewezen op 'een laagdrempelig aanbod voor kinderen onder de naam Praatpaal. We willen de mogelijkheid bieden om verlieservaringen te verwerken: met verhalen, spelvormen, eenvoudige tekeningen maken. Enkele moeders, die voor het overige buiten “de kerk” staan, haken daar spontaan op in. We hebben geen enkele bedoeling tot evangelisatie, maar het gaat puur om het aanbieden van pastoraat in de vorm van rouwverwerking. En dan zie je dus, dat je soms andere, onvermoede kansen kunt benutten om iets van de evangelische boodschap present te stellen: niet pretentieus, maar wel heel essentieel.'

In de ontmoeting met de Brongroep is duidelijk geworden, dat de leden - ieder op haar persoonlijke manier - zoeken naar een wijze om in de eigen kracht te kunnen staan. De term 'marginaal' lijkt bij sommigen wat negatieve associaties op te roepen. 'Het is meer,' zegt Miep, 'dat we min of meer parallel lopen aan de "hoofdstroom" van geloof en kerk. Er is duidelijk een bepaalde mate van verwantschap, maar wij zoeken op onze eigen manier naar contact met wat groter is dan onszelf.' Lous sluit daarop aan: 'Daarom is voor mij ook de vrijheid in het denken over geloof zo belangrijk. Alleen als je die vrijheid neemt, kun je zoeken naar wat voor jezelf tot de essentie behoort.' Voor de meeste leden van de Brongroep geldt, dat men zichzelf weliswaar verbonden ziet met de christelijke spirituele traditie (zij het ook voor ieder op een andere mate en wijze), maar dat er wel ruimte nodig is om daar een eigen invulling aan te geven. Met het principieel vasthouden aan de eigen ruimte houdt men de mogelijkheid open om een positie in de zijlijn in te nemen, die het mogelijk maakt om los te komen van oude (kerkelijke) structuren en gebruiken.

De kern van de evangelische opdracht

Een andere, aanvullende zienswijze op de marginale positie van geloof en kerk kom ik tegen bij Harry van Waveren. Hij benadrukt, 'dat misschien wel de positie van geloof en kerk marginaal geworden is, maar niet wat je als kerk wil doen. Daadwerkelijk dienstbetoon hoort immers tot de kern van de evangelische opdracht.' Het inzetten op de diaconie raakt volgens hem meer de kern van het evangelie dan de leerstellige juistheid van de kerkelijke uitspraken. 'Je moet dus ervan uitgaan, dat het volharden in een dogmatische opvatting - hoe essentieel misschien ook - ertoe kan leiden, dat je kansen om aansluiting te vinden bij de hedendaagse mens kleiner worden.' De kerk zou daarom niet zozeer een dogmatisch, maar eerder een profetisch standpunt moeten innemen, wil de positie in de marge tot betere mogelijkheden leiden voor geloof en kerk.

Ad van Loveren constateert: 'Ik neem waar, dat de "kerk in het groot" zichzelf niet beschouwt als marginaal, want ze vindt dat ze wel wat te zeggen heeft vanuit de lange traditie waarin ze staat. Maar omdat ze geen echt antwoord geeft op de actuele vragen van mensen, bevindt ze zich feitelijk wel in de marge van de huidige cultuur. Daarnaast zie ik op het niveau van de parochie ("kerk in het klein"), dat het krimpscenario wel degelijk tot nieuwe kansen kan leiden - mits je bereid bent om radicale keuzes te maken.' Hieraan voegt Ad nog een belangrijk inzicht toe: 'De kansen vanuit de marginaliteit zullen alleen effect sorteren als je aan enkele voorwaarden voldoet. Zo moet je allereerst ervan uitgaan, dat er weliswaar een krimp zichtbaar is in aantallen, maar niet in het geloven van mensen. En een andere belangrijke voorwaarde is, dat je over geloven communiceert in de principiële keuze voor een dialoog. Mijn aanvoelen is, dat de kerk de aansluiting mist als ze mensen wil opleggen, wat en hoe ze moeten geloven.'

Van mijn bezoek aan de Doopsgezinde Gemeente Walcheren heb ik meegenomen, dat juist in de marginale positie het verlangen om iets voor anderen te willen betekenen wellicht sterker aanwezig is dan in 'het centrum'. Iemand anders wijst erop, dat in de marge 'de menselijke maat' meer tot zijn recht kan komen: kleine gemeenschappen zijn immers overzichtelijker. Verder wordt naar voren gebracht, dat je in de marge minder gemakkelijk in 'de valkuil van de macht' terecht komt. Je hebt niet zoveel te verdedigen, en daardoor heb je ook niets hoog te houden. Je bent, zo zegt weer een ander, makkelijker in staat om het voortouw te nemen of om als bruggenbouwer te fungeren. Tenslotte wordt ingebracht, dat - wanneer een kleinere groep zich maatschappelijk gezien meer in de zijlijn bevindt - er een sterkere drive is om als groep staande te blijven, en er dus ook een sterkere motivatie is om iets voor de directe omgeving te willen betekenen. Als ik later in diezelfde week in gesprek ben met Leuny de Kam, dan wijst ze op de (kerkelijke en maatschappelijke) minderheidspositie van de doopsgezinden. 'Die positie hebben we,' zegt ze, 'altijd al ingenomen. Maar we laten ons daardoor niet ontmoedigen. Wat we doen, doen we omdat we het zelf belangrijk vinden, ongeacht of we met veel of weinigen zijn. En ook als de nieuwe generatie het niet overneemt, dan nog houden wij vast aan de betekenis van onze geloofsovertuiging voor onszelf.'

In de zijlijn

Uit het verhaal van abt Bernardus heb ik geconcludeerd, dat ook het klooster - net als vele parochies - zich in de huidige samenleving in een marginale positie bevindt. 'Maar ook in kerkelijk opzicht,' nuanceert de abt, 'hebben wij die plek in de zijlijn. Want als kloostergemeenschap zijn we bij het overgrote deel van de parochies niet in beeld. Uit die hoek zijn dus ook geen nieuwe aanmeldingen te verwachten.' Anderzijds wijst abt Bernardus erop, dat de samenleving in de directe en de wijdere omgeving hecht aan de aanwezigheid van het klooster. Het klooster mag dan een plek in de marge hebben, het is wel een uitgespaarde plek, waar misschien vooral die waarden in beeld komen, die in de hedendaagse cultuur niet of nauwelijks belangrijk worden gevonden.

Bij mijn bezoek aan de Jonabeweging maak ik kennis met een kleine gemeenschap, die zich zowel maatschappelijk als kerkelijk in de marge bevindt. 'In zekere zin zitten we in een spagaat,' legt Thomas Holvoet uit. 'Vanuit de samenleving komen er allerlei seculiere verwachtingen op ons af, die van ons verlangen dat wij meegaan met de hoofdstroom. Wij zijn daar niet doof voor, maar vanuit onze joods-christelijke inspiratie willen we ook een tegengeluid laten horen. Solidaire verbondenheid is voor ons belangrijker dan zo hoog mogelijk terecht komen op de maatschappelijke ladder. Anderzijds zitten we ook kerkelijk in de zijlijn, want we willen als basisbeweging niet meegaan in de terugtrekkende, restauratieve ontwikkeling, die de officiële kerk van vandaag maakt. ... Als Jonagemeenschap kiezen we voor een - niet eenvoudige, maar wel bewuste - plaats in deze spagaat. We willen een onafhankelijke beweging zijn, maar wel in solidaire verbondenheid met zowel de kerk als de samenleving, waarvan wij deel uitmaken.'

Een geheel eigen geluid beluister ik in mijn gesprek met Arnold De Vijlder, tijdens mijn bezoek aan de Regenboogkerk in Gent. Gevraagd naar zijn visie op de maatschappelijk marginale positie van de kerk antwoordt hij: 'We gaan terug naar de catacombenkerk, een kerk die in het verborgene moet zien te overleven. Maar dan niet omwille van het overleven, maar omwille van de boodschap van het evangelie. Uw opmerking in de toegestuurde vraagstelling vond ik interessant, dat ook de parochies zich als een instituutje gedragen wanneer ze alles proberen te handhaven wat ooit tot hun takenpakket hoorde. Maar dat is in de huidige omstandigheden niet meer mogelijk! Er zijn bestuurders van parochies, die de kerk liever zien afgebroken worden, dan dat ze de moed hebben om iets nieuws te beginnen. We moeten ook niet alles zelf willen organiseren - daar hebben we gewoon de mensen niet meer voor - , we moeten aansluiting zoeken bij goede initiatieven van anderen.'

In het gesprek met de mensen van de Ekklesia in Breda, als ik vraag naar de marginale positie van kerk en geloof in de hedendaagse samenleving, geeft Wim Goijaarts aan: 'De Ekklesia is juist vanuit de marge ontstaan en gegroeid. Het zijn met name de mensen die de moed hebben om hun eigen weg van geloof te zoeken in de hedendaagse cultuur, die hier bijeen komen. En in dat zoeken is iedereen welkom, ongeacht kerkelijke herkomst, seksuele voorkeur of politieke overtuiging.' Geconstateerd kan worden, dat de mensen van de Ekklesia zelf de marge van het officiële kerkelijke (katholieke) landschap opzoeken. Het is daarom, dat zij met elkaar wel een bezield verband willen vormen, maar uitdrukkelijk geen 'georganiseerd kerkgenootschapje'.

Aanvullingen van uit de literatuur

Aan deze praktijkverhalen kunnen nog enkele aanvullingen worden toegevoegd vanuit de literatuur. Bijvoorbeeld de hartenkreet, die H. de Roest onder woorden brengt in zijn Een huis voor de ziel. Gedachten over de kerk voor binnen en buiten (2011, 2e druk): 'Mijn hoop is, dat in de marge van onze samenleving kernen van christelijke geloofsgemeenschappen zullen blijven. Sociologisch gezien is de kerk terechtgekomen in de marge. De kerk zal haar zelfbewustzijn daaraan moeten aanpassen. De marge, de "kantlijn" biedt echter ook nieuwe ruimte. Voor commentaar op politiek en samenleving, maar ook voor creativiteit en samenwerking met anderen.'(25)

In zijn Een houtskoolvuur met vis erop en brood. Visietekst van en voor het bisdom Antwerpen (2012) stelt bisschop Johan Bonny vast: 'Van een brede volkskerk zijn we een kleine keuzekerk geworden. ... Hoe kunnen christenen vandaag levende gemeenschappen vormen en een meerwaarde betekenen voor de samenleving? We kunnen en moeten niet meer alles doen wat we vroeger deden. Toch willen wij op een geloofwaardige manier van Jezus Christus en het Evangelie blijven getuigen.'(6)

Tenslotte wijst K. de Groot in Levend lichaam op een fluïde vorm van kerk-zijn, namelijk in het kader van de reli-cultuur. Daarvan is sprake 'wanneer mensen rond activiteiten binnen het religieuze veld, maar buiten parochies, gemeenten en religieuze ordes, de ervaring opdoen dat ze met God en elkaar verbonden zijn en zo religieuze gemeenschap vormen. Dit is het fenomeen waarvoor Pete Ward het begrip liquid church heeft geïntroduceerd. Houd op met je te concentreren op het instituut, zegt hij, en zie dat kerk-zijn uitwaaiert naar onverwachte plaatsen. In dit spoor kan gedacht worden aan uiteenlopende verschijnselen. Small christian communities bijvoorbeeld ... ; religieuze manifestaties zoals de EO-jongerendag; introductiecursussen in het christelijk geloof ... (bijvoorbeeld Alpha-cursussen); de Vrouw en Geloofbeweging; spiritualiteitscentra; en allerlei vormen van zogenaamd jongerenpastoraat.'(242)

Wat opvalt

Als ik het bovenstaande probeer te overzien, dan zijn er enkele zaken, die opvallen. Allereerst is er de theologische plaatsbepaling van de kerk in de marge van cultuur en samenleving - juist vanwege haar paradoxale geloof in de vernedering van het kruis als een onverwachte ruimte, waar zich nieuwe kansen en nieuwe kracht kunnen voordoen. Deze plaatsbepaling lijkt eerder verbonden te zijn met het profetische spreken van de bijbel dan met het dogmatische spreken van het kerkelijke leergezag.

Vervolgens is er sprake van de uitdrukkelijke wil om de evangelische boodschap te representeren in de hedendaagse samenleving: niet pretentieus, maar wel heel essentieel. Wil dit gerealiseerd kunnen worden, dan is niet alleen een bijbels geïnspireerde moed, maar ook een flinke dosis creativiteit nodig om iets nieuws te willen beginnen (Van der Deijl, De Vijlder, abt Bernardus, De Roest, bisschop Bonny). In dit kader is het ook van belang te wijzen op de wens om met de christelijke traditie verbonden te blijven, maar dat daarbij wel expliciet ruimte wordt genomen om een eigen, hedendaagse invulling aan die verbondenheid te geven (Brongroep, Jona-gemeenschap, abt Bernardus).

Ook is in de opgetekende verhalen de noodzaak aanwijsbaar om als kerk te focussen op het profetische spreken in combinatie met het diaconale handelen (Van Waveren, Regenboogkerk, De Roest). In het kort: doe wat je zegt en zeg wat je doet. Voer dus ook geen verborgen agenda. Daarmee ben je ook in staat om de valkuilen van de macht te vermijden (Doopsgezinde Gemeente). En houd daarbij vast aan de uitgelezen kans om juist in de marge van de samenleving - als klooster, maar ook als parochie of gemeente - een uitgespaarde plek te kunnen zijn, waar vooral die waarden in beeld komen, die in de hedendaagse cultuur niet of nauwelijks belangrijk worden gevonden (abt Bernardus).

In dat verband zijn twee voorwaarden van belang. Ten eerste: de bereidheid om radicale keuzes te maken (Van Loveren) of - anders gezegd - om gangbare schema's los te laten (abt Bernardus). Dit alles met het oog op de mogelijkheid om open te staan naar een nieuwe toekomst. Verkrampt vasthouden aan het verleden keert je met de rug naar de toekomst. Of in de beeldspraak van Jezus van Nazaret: 'Wie de hand aan de ploeg slaat en dan nog eens omkijkt, deugt niet voor het koninkrijk van God.' (Lc 9,62) En ten tweede: de principiële keuze voor de dialoog (Van Loveren, Jona-gemeenschap), want, aldus Ad van Loveren, 'de kerk mist de aansluiting als ze mensen wil opleggen, wat en hoe ze moeten geloven.' Niet in de monoloog van het leerstellige kerkelijke spreken over mensen, maar in de dialoog met mensen, in hoor en wederhoor, raken zij betrokken bij de evangelisch geïnspireerde waarden van het koninkrijk Gods.

Een ander aspect, dat in de verhalen en in de literatuur naar voren komt, is dat er wordt gekozen voor de focus op inspiratie, veel minder op organisatie (Ekklesia, Doopsgezinde Gemeente, Brongroep, de Groot). Het zoeken naar - en deels ook het organiseren van - een bezield verband genereert ontegenzeglijk een bepaald elan, dat verloren dreigt te gaan als teveel nadruk wordt gelegd op de organisatorische of de institutionele kant van de (kleine) geloofsgemeenschap. Tegelijkertijd is er ook een minimum aan organisatie nodig om het teweeggebrachte enthousiasme en de behoefte aan inspiratie te ordenen binnen een zeker kader.

Geen aanleiding tot doemdenken

Tenslotte is een van de meest opvallende elementen in de het verzamelde materiaal, dat de gewijzigde positie van geloof en kerk voor vrijwel alle geïnterviewden geen aanleiding is tot doemdenken of moedeloosheid. Natuurlijk, een zekere mate van bezorgdheid is te proeven in de meeste verhalen, al is die bezorgdheid misschien vooral gericht op de dogmatische en de bovenmatig institutionele aspecten van het kerk-zijn. In het algemeen echter voert de positieve instelling de boventoon. Op de meest geprononceerde wijze wordt deze opvatting geformuleerd door Leuny de Kam: 'De minderheidspositie hebben we altijd al ingenomen. Maar we laten ons daardoor niet ontmoedigen. Wat we doen, doen we omdat we het zelf belangrijk vinden, ongeacht of we met veel of weinigen zijn. En ook als de nieuwe generatie het niet overneemt, dan nog houden wij vast aan de betekenis van onze geloofsovertuiging voor onszelf.' Misschien is het uitstralen van deze positieve, optimistische houding wel een grotere bijdrage aan de wervingskracht van geloof en kerk dan het zorgelijke klagen over kerkbanken die alsmaar leger raken.

Ik sluit af met een vraag, die ondanks alle optimisme toch niet onvermeld mag blijven. Het beeld, dat uit het verzamelde gegevens naar voren komt, is dat het bewust kiezen voor de plaats van geloof en kerk in de marge van cultuur en samenleving vaak is gebaseerd op het enthousiasme van enkele geïnspireerde voortrekkers. Dat enthousiasme mag beschouwd worden als de kracht van deze bewuste positiebepaling, maar tegelijk vormt het ook de zwakte van het kiezen voor deze plek. Want als het enthousiasme of de voortrekker verdwijnt, dan is het gevaar van afkalving niet ondenkbaar. Of moeten we ook in dit opzicht de paradox van het christelijke geloof maar zijn uitwerking laten hebben: dat namelijk precies in die kwetsbaarheid ook de kracht is gelegen? En dat God aan die kwetsbare positie zijn zegen verleent?

Terug naar het begin

2013-03-11T11:49:00.000+01:00

Aan het einde van deze maand is mijn sabbatverlof voorbij. Het wordt tijd om a) allereerst de uitgangsvraag te hernemen, b) daarna de in de afgelopen tijd opgedane inzichten te ordenen, c) vervolgens te zien welke conclusies en vragen dit oplevert en d) tenslotte te formuleren welke perspectieven zich op basis daarvan aandienen. Daarmee is in essentie mijn programma voor de resterende tijd van dit studieverlof aangegeven. Het opnieuw ingaan op de beginvraag is onderwerp van deze bijdrage. De andere stappen zullen in toekomstige blogs worden behandeld.

De startvraag uitgesplitst

Terug dus naar het begin. Krimp als kans. Wat hieronder volgt is grotendeels een resumé van met name de theoretische stappen, die ik in de afgelopen periode heb gezet.

In mijn aanvraag, die ik bij het bisdom heb ingediend ter goedkeuring van het sabbatverlof, heb ik gesteld dat het heel verfrissend kan zijn 'om op een andere manier te (leren) kijken naar het actuele krimpscenario. Wellicht kan de huidige ontwikkeling ons helpen om ons opnieuw te concentreren op de kernwaarden van het christendom, op datgene waar het Jezus van Nazaret in essentie om te doen was. Het naderende koninkrijk Gods zette hem aan om Gods liefde zichtbaar te maken in zijn eigen sterke spirituele verbondenheid met God en - nauw daarmee samenhangend - in zijn ultieme dienstbaarheid aan het tot hun recht brengen van de mensen met wie hij omging. De kwantitatieve krimp, waarvan hierboven sprake was, zou - in dit proces van herbronning - wel eens kunnen leiden tot een kwalitatieve groei.' Daarmee is in de kern het kader voor de vragen tijdens mijn studieverlof aangegeven. In de hierboven genoemde aanvraag heb ik de focus op herbronning nog nader aangeduid: 'Een van de manieren om ons te verhouden tot deze nieuwe werkelijkheid (minder kwantiteit, meer kwaliteit) is te vinden in de ontwikkeling van kleine geloofsgemeenschappen (small Christian communities), die her en der in den lande en in Europa aan het ontstaan zijn.'

Op basis van deze overwegingen heb ik de vraagstelling voor het sabbatverlof - eigenlijk nog heel ruw - geformuleerd als het 'zoeken naar en (op bescheiden schaal) ontwikkelen van concrete handelingsmodellen die ons helpen bij het terugkeren naar de kernwaarden van het christendom (geloven in het naderende koninkrijk Gods), waarbij we ons concentreren op de inspiratie (wie 'zijn' we) en minder op de organisatie (wat 'hebben' we).'

Deze vraagstelling bleek in de praktijk te massief voor een hanteerbaar onderzoek. Daarom heb ik de uitgangsvraag uitgesplitst naar drie subvragen:

waar wordt zichtbaar dat de marginale positie van de kerk als winst gezien kan worden voor inspiratie vanuit het geloof?
waar wordt zichtbaar dat 'kerk als beweging' kansen oplevert voor het geloof van mensen met het oog op de toekomst?
waar wordt zichtbaar dat de gefragmentariseerde verbondenheid kansen oplevert voor het geloof van mensen met het oog op de toekomst?

Waardevolle kansen

Ieder van deze drie subvragen bevat een precaire zoektocht naar mogelijkheden en kansen voor geloof en kerk, maar levert tegelijk perspectieven op voor het waardevolle van deze onzekere queeste:

de kwetsbare, marginale opstelling biedt - juist aan mensen die zoekend geloven - een uitgelezen kans om zich te vereenzelvigen met een van de kernthema's van het christelijke geloof: te weten, dat precies in de kwetsbaarheid een grote kracht is gelegen. De apostel Paulus noemt deze paradox de dwaasheid van het kruis (1 Kor 1,18). Bij de profeet Elia wordt de kracht van het kwetsbare op aanschouwelijke wijze verhaald in het gefluister van een zachte bries (1 Kon 19,1-13). Wanneer mensen zich durven inlaten met deze kwetsbare positie, dan zijn ze eerder open en ontvankelijk voor wat zich aandient dan wanneer ze zich vastklampen aan een leerstellige zekerheid, die weinig ruimte laat voor afwijkende opvattingen en gedragingen.
het belang van 'geloven als beweging' - te onderscheiden van geloven als vooral een institutionele en dogmatische opstelling - heb ik proberen te verhelderen in het beeld van de pelgrimage. Het gaan van de bedevaartsweg leidt doorgaans tot het besef, dat de pelgrim in veel opzichten afhankelijk is: niet alleen van de omstandigheden die zich onderweg voordoen en van de mensen die hij/zij ontmoet, maar ook van Gods genade. In het erkennen van deze afhankelijkheid ligt een essentiële kans voor mensen die ervoor kiezen om hun geloof tastend en zoekend vorm te geven. In het besef van die ontvankelijkheid immers wordt een dubbele dynamiek zichtbaar. Enerzijds kan het afhankelijk zijn worden opgevat als een profetisch verzet tegen de veelal als absoluut gestelde hedendaagse gerichtheid op menselijke autonomie en zelfontplooiing. Anderzijds kan datzelfde besef van afhankelijkheid een uiting zijn van het menselijke verlangen naar goddelijke genade. In deze dubbele dynamiek wordt zowel de challenge- als de comfort-functie van het christelijke geloof zichtbaar.
de positieve mogelijkheden van de 'verbondenheid in fragmenten' heb ik verkend door uit te gaan van de principiële erkenning van de persoonlijke keuzes die mensen maken. Daarbij baseer ik mij op de aanname, dat de individuele mens zijn keuzes fundeert op de eigen morele verantwoordelijkheid. Het eerbiedigen van ieders persoonlijke keuze heb ik vervolgens in verband gebracht met de lankmoedige en volgehouden trouw van God aan mensen (Ex 34, 6; Ps 85, 15), ook waar mensen andere keuzes maken dan God zou kunnen verwachten. Het hooghouden van de principiële bereidheid om de eigen keuzes te laten bij de ander maakt ons kwetsbaar, maar tegelijk ook krachtig in de erkenning van de individuele vrijheid van die ander. Wanneer we daarom de ander respecteren in het al dan niet aangaan van verbindingen met personen of groepen, dan is dit wellicht te beschouwen als een weerspiegeling van de geduldige trouw van God (Ps 86, 15). In het hoogachten van ieders persoonlijke keuze ligt misschien meer onderlinge verbondenheid verborgen dan we op het eerste oog zouden vermoeden.

De termen verhelderd

Behalve het toespitsen c.q. uitsplitsen van de vraagstelling en het formuleren van waardevolle perspectieven voor de zoektocht naar kansen in de krimp heb ik een poging gedaan om enkele kernbegrippen uit het onderzoek aan te scherpen. Dat moest leiden tot een meer expliciete formulering van de terminologie.

In verband met het begrip krimp heb ik onderscheid gemaakt tussen de objectieve en de subjectieve factor, die daarin meespeelt. De objectieve krimp is waarneembaar in de teruglopende aantallen (kerkgangers, vrijwilligers, beroepskrachten en financiële middelen) en in de verminderde kennis omtrent geloof en kerk. De subjectieve krimp is zichtbaar in enerzijds de afname van betrokkenheid bij en affiniteit met kerk en anderzijds in de gewijzigde, niet alleen op het christendom gerichte oriëntatie op spiritualiteit. Beide vormen van krimp hangen overigens nauw met elkaar samen.
Op basis van gesprekken met de Brongroep, met Harry van Waveren en met Ad van Loveren heb ik een omschrijving voorgesteld van kerk in de marge: een door hun geloof in Jezus de Messias samengeroepen gemeenschap (soms ad hoc, som meer permanent), die zich laat inspireren door de evangelische kernboodschap van onvermoede levenskansen waar menselijke wegen lijken dood te lopen. Het is een gemeenschap die op basis van deze inspiratie wil opkomen voor gerechtigheid en vrede, een gemeenschap ook die zich wil laten raken door de noden van mensen van vandaag en die zich niet verschanst achter dogmatische structuren; dit alles in het vertrouwen dat de uiteindelijke voltooiing van dit tastend zoeken naar levenskansen niet in menselijke handen ligt, maar toekomt aan God.
Tenslotte heb ik aangegeven dat ik het zoeken naar kansen (voor een hedendaagse geloofsbeleving en kerkontwikkeling) wil verstaan als het beproeven van alternatieven voor wat gangbaar is in het kerkelijke structurele aanbod. Niet om het gangbare aanbod te vervangen, maar als wellicht een veelbelovende aanvulling, waardoor de evangelische boodschap steviger verankerd kan worden in het leven van mensen, die in de chaos en de complexiteit van hun bestaan op zoek zijn naar levensduiding.

Een blik vooruit

Tegen de achtergrond van bovenstaande overwegingen wil ik in de komende blogs in eerste instantie proberen een ordening aan te brengen in de verzamelde verhalen en gegevens. Dat wil ik doen door de interviews te resumeren aan de hand van de drie vragen rond marginaliteit, beweging en verbondenheid in fragmenten. In die ordening wil ik ook de inzichten meenemen, verworven uit een aantal boeken die ik in de afgelopen periode heb gelezen. Het ordenen van de inzichten uit bezoeken en boeken gaat dus een drietal blogs opleveren, telkens geënt op een van de drie subvragen. Deze blogs zullen online worden gezet onder de titels: Ordenen - geloof en kerk in de marge; Ordenen - kerk in beweging; Ordenen - verbondenheid in fragmenten.

Elk van deze drie blogs zal ook een aantal conclusies en vragen opleveren. Daarmee is de inhoud van het daaropvolgende blog gegeven. Het zal getiteld zijn: Oogsten - conclusies en vragen. Deze gevolgtrekkingen en vragen moeten tenslotte leiden tot enkele voorstellen voor nieuwe wegen inzake geloof en kerk. Het laatste blog in het kader van dit studieverlof zal daarom te lezen zijn onder de titel: Krimp als kans - suggesties en perspectieven.

Ik sluit niet uit dat er nadien nog aanvullingen zullen komen, die weliswaar in het verlengde, maar strikt genomen buiten het bestek van dit sabbatverlof zullen vallen.

Focus op inspiratie, niet op organisatie

2013-03-05T10:10:00.000+01:00

Bezoek aan de Ekklesia in Breda

Ingang van de Waalse Kerk

Sinds drie jaar komen mensen van allerlei pluimage iedere maand naar de vieringen, hunkerend naar bezieling. 'Wij willen er uitdrukkelijk voor waken,' zegt Joke de Kock, bestuurslid van en een van de drijvende krachten achter de Ekklesia, 'dat we de inspiratie zouden verliezen, doordat we teveel aandacht moeten geven aan het opbouwen van een organisatie. We willen graag een plek zijn van inspiratie en ontmoeting, want in het enthousiasme van het samen-zijn ontdekken we iets van het goddelijke.'

De viering in de Waalse Kerk aan de Catharinastraat in Breda wordt vandaag, op zondag 3 maart 2013, bezocht door zo'n honderdtwintig mensen. 'Sommige mensen komen als vaste bezoeker elke maand,' vertelt Franck Ploum, initiatiefnemer van en voorganger in de Ekklesia, 'andere om de twee of drie maanden. Alles bij elkaar hebben we tussen de vijf- en zeshonderd belangstellenden.' Een van hen is Wim Goijaarts, eveneens bestuurslid en daarnaast actief als zanger in het Ekklesia-koor, dat onder de gedreven leiding staat van Jerry Korsmit. 'In mijn eigen parochie in de Haagse Beemden in Breda-Noord,' geeft Wim aan, 'ben ik betrokken als vrijwilliger en dat doe ik van harte. Maar hier, in de Ekklesia kom ik om inspiratie op te doen.'

In de traditie van Oosterhuis

De wijze waarop de viering wordt vorm gegeven is vrij klassiek: gebeden, schriftlezing en overweging (in deze context consequent 'toespraak' genoemd), het delen van matzes en wijn, afgewisseld met liedteksten van Huub Oosterhuis die zijn getoonzet door Aintoine Oomen, Tom Löwenthal en Bernard Huijbers. Het thema van de viering, Weg en omweg, waarin het verhaal van Jakob centraal staat, wordt vandaag in de toespraak uitgelegd door Alex van Heusden, als bijbelwetenschapper verbonden aan De Nieuwe Liefde in Amsterdam, ('centrum voor debat, bezinning en poëzie, een huis voor ‘bezield verband’, waar het woord beschaving opnieuw inhoud krijgt, boven de chaos uit'). De inhoud van de teksten en de liederen door het koor zijn van hoge kwaliteit, maar vragen van de bezoekers wel een zekere verbale vaardigheid en een grote luisterbereidheid. Dichterlijk duidend, evocatief en het zicht openend op (bijbelse) visioenen: zo zijn immers de teksten in de traditie van Oosterhuis te kenschetsen. 'We kiezen ook expliciet voor kwaliteit,' zegt Joke, 'omdat we de inhoud van de viering en van het bijbelse perspectief belangrijker vinden dan de formele rituelen die je vaak nog in traditionele parochies tegenkomt.' Franck vult aan: 'Er komen mensen naar de Ekklesia omwille van de teksten, maar anderen - die zich minder op de woorden concentreren - zijn hier omwille van de liederen. Ze laten zich raken door het zingen en het meezingen. Ook dat is een vorm van bidden.'

Dit ambiëren van kwaliteit komt onder meer tot uitdrukking, aldus Franck, 'in het pogen om de verbinding te leggen tussen de schriftlezingen, de actualiteit daarvan en het samen maaltijd houden. In de traditionele parochiële liturgie zie je vaak zoiets als een drietrapsraket: het begint bij het Oude Testament, maar belangrijker is dan het Nieuwe Testament; het hoogtepunt is echter de eucharistie. Wij proberen hier juist meer een onderlinge eenheid te laten zien tussen schriftlezingen van Oude en Nieuwe Testament, het maaltijd vieren en de actuele gebeurtenissen in de wereld. De structuur van de viering kun je niet beschouwen als een verzameling van losse onderdelen, maar ze is opgezet en bedoeld als één geheel.' Over het vieren van de maaltijd vermeldt de website van de Ekklesia: 'Brood en wijn worden gedeeld, nadat er een tafelgebed gezongen is. Uitgangspunt hierbij is niet de zogenoemde transubstantiatie, maar dat de deelnemers aan de maaltijd zelf worden tot lichaam en bloed, tot de mens die gelooft dat een nieuwe wereld komen zal, waar brood, recht, liefde en waardigheid is voor al wat leeft, een mens die in zichzelf deze wereld reeds werkelijkheid laat worden.'

Bezield verband

Op mijn vraag naar de marginale positie van kerk en geloof in de hedendaagse samenleving geeft Wim aan: 'De Ekklesia is juist vanuit de marge ontstaan en gegroeid. Het zijn met name de mensen die de moed hebben om hun eigen weg van geloof te zoeken in de hedendaagse cultuur, die hier bijeen komen. En in dat zoeken is iedereen welkom, ongeacht kerkelijke herkomst, seksuele voorkeur of politieke overtuiging.' Geconstateerd kan worden, dat de mensen van de Ekklesia zelf de marge van het officiële kerkelijke (katholieke) landschap opzoeken. Het is daarom, dat zij met elkaar wel een bezield verband willen vormen, maar uitdrukkelijk geen 'georganiseerd kerkgenootschapje'. Toch bestaat de verleiding, dat de beweging wel die kant op gaat. 'Maar we willen die verleiding weerstaan,' zegt Franck. 'Als mensen vragen om doop of huwelijk binnen de Ekklesia, dan leggen we uit dat dit niet past binnen onze opzet. Zouden we daar wel in meegaan, dan lopen we het gevaar een afzonderlijke organisatie te worden, die haar focus op inspiratie gemakkelijk kan verliezen.'

V.l.n.r.: Joke de Kock, Wim Goijaarts en
- met zoon Daniël - Franck Ploum

Inhakend op mijn vraag naar de noodzaak van kerk als beweging, benadrukt Joke, 'dat de Ekklesia een plek is waar de beweging vooruit wordt gemaakt. Die beweging is vooral geënt op de inhoud van het bijbelse visioen, vertaald naar de leefsituatie van hedendaagse mensen. Daarbij staat het vierend samenzijn en de onderlinge ontmoeting centraal.' Belangrijker dan een formele wijding van de voorganger zijn in deze gemeenschap diens inspirerende kwaliteiten, waardoor mensen geraakt worden en in beweging komen. In zekere zin is het in beweging zijn van de Ekklesia ook herkenbaar in de diaconale betrokkenheid op actuele situaties. Deurcollectes voor de voormalige Stichting Vluchtbed, een handtekeningenactie voor 270 dodelijke slachtoffers van een brand in een kledingatelier in Bangladesh (met als gevolg dat het concern C&A middels een schadevergoeding verantwoordelijkheid erkent), maar ook in de 'kleine diaconie' van het onderling delen van lief en leed in de Ekklesia - het zijn enkele voorbeelden van de beweging die gemaakt moet worden vanuit een gelovige inspiratie.

Focus op inspiratie

Al eerder in het gesprek heeft Franck gewezen op de bezoekers van de Ekklesia, waarvan sommigen geregeld en anderen zo nu en dan aanwezig zijn in de vieringen. Het is een aanwijzing voor de verbondenheid in fragmenten, die kenmerkend is voor de hedendaagse mens. 'Deze verbondenheid is,' benadrukt Wim, 'ook zichtbaar in de jaarlijkse Lieddag, waar mensen uit alle windstreken op af komen om zich te oefenen in nieuwe liturgische liederen.' In het verlengde daarvan wijst Franck op een alternatief dat nog bekeken wordt: 'Binnen de Ekklesia zijn we op zoek naar mogelijkheden om - aanvullend op de vieringen - elkaar te ontmoeten en te bemoedigen in een bijbels leerhuis. Maar voorlopig richten we ons nog op de vieringen.'

Joke wijst tot slot op een belangrijke voorwaarde voor het voortbestaan van de Ekklesia: 'We kiezen er bewust voor geen organisatie te willen zijn. De inspiratie staat voorop. Daar komen mensen voor. En daarop willen we focussen. Daarom is het belangrijk, dat een vaste voorganger kan zorgen voor een grote herkenbaarheid. Dat is wellicht ook een probleem van veel parochies. Vanwege de schaalvergroting worden kerkgangers geconfronteerd met relatief veel verschillende voorgangers. Daardoor hebben mensen nogal eens het gevoel, dat ze niet meer gekend worden. Als Franck zou wegvallen, zou dat voor de Ekklesia ook een flinke aderlating zijn.'

Nabij aan mensen

2013-02-27T14:37:00.002+01:00

Bezoek aan de Regenboogkerk in Gent

Na afloop van de viering zoeken veel kerkgangers een plaatsje aan de tafels, opgesteld in de zijbeuken van de Regenboogkerk aan de Forelstraat. Ze schuiven aan voor een gratis maaltijd. Het is duidelijk, dat deze voedzame Gentse 'hutsepot' wordt gebruikt door mensen die dat nodig hebben. Ik zit naast Anthony, afkomstig uit Ghana, die al tien jaar in Gent verblijft - zonder familie. Ik schat in, dat er ook Gentenaars aan tafel zitten die zonder vaste woon- of verblijfplaats zijn. Maar ook autochtone gezinnen en mensen uit Afrika en uit de Filipijnen. Het is een bont gezelschap, dat een afspiegeling vormt van de wijk Heirnis (oostelijk van de historische stadskern), waarin de Regenboogkerk is gelegen. Van de 250.000 inwoners van Gent zijn er - volgens gegevens van de stedelijke afdeling Data-analyse - zo'n 12% van niet-Belgische afkomst, maar in Heirnis ligt de concentratie duidelijk hoger dan dit percentage.

Spilfiguur in deze gemeenschap is pastoor Marcel De Meyer, met wie ik graag een gesprek had willen hebben. Vanwege het onverwachte bezoek van een Congolese priester laat hij echter het interview over aan Arnold De Vijlder, voorzitter van de Parochieploeg. Maar dat kan pas na afloop van de viering en de maaltijd. Tijdens deze solidariteitsmaaltijd gaat een collectebus rond voor Broederlijk Delen (het equivalent van de Nederlandse Vastenaktie). En iedere, echt iedere tafelgast draagt - naar vermogen - bij.

Pastoor Marcel De Meyer

Brok in de keel

De bevolkingssamenstelling van de wijk weerspiegelt zich in de multiculturele viering, waarin naast pastoor Marcel ook een Afrikaanse en een Filipijnse priester voorgaan. De gebeden en de lezingen zijn afwisselend in het Nederlands, het Frans en het Engels. De viering wordt muzikaal opgeluisterd door het Filipijnse gemengd koor Pag-ibig (Liefde) en het Afrikaanse vrouwenkoor Coeur Immaculé de Marie. Tijdens de viering is er middels een videopresentatie aandacht voor de campagne van Broederlijk Delen, die zich richt op ondersteuning van de bevolking in Noord-Oeganda. En alsof het allemaal niet op kan in deze levensnabije, hartelijke en ontroerende viering, laten Sandra en Sven hun adoptiefdochtertje Mehlit dopen in de Regenbooggemeenschap. Voor mij persoonlijk is het hoogtepunt van dit liturgisch samenzijn het moment waarop Pag-ibig het Onze Vader zingt en alle kerkgangers worden uitgenodigd elkaars hand vast te houden - terwijl ik dit noteer krijg ik opnieuw een brok in mijn keel. Dat is pas gemeenschap!

De maaltijd - verzorgd door de kookploeg van de sociale dienst De Sloep - Onze Thuis - loopt ten einde, maar veel mensen zitten nog gezellig na te tafelen. Het moment is gekomen, waarop Arnold mij meeneemt naar een rustig plekje. In de sacristie worden wij niet gestoord. De godsdienstleraar woont nu zo'n tweeëntwintig jaar in deze wijk en is van meet af aan betrokken bij het parochiegebeuren. Hij weet nog hoe het allemaal begon, toen twee decennia geleden veel Afrikanen hier kerkasiel zochten. 'In die tijd,' vertelt Arnold, 'werd er ruimte gemaakt voor Afrikaanse missen, naast de gewone parochievieringen. Er werden twee tamtams aangeschaft en een Afrikaanse priester ging voor. Na het vertrek van de Afrikaanse priester heeft pastoor Marcel het initiatief voortgezet. Gaandeweg hebben de multiculturele kerkdiensten de gewone parochievieringen vervangen. Niet iedereen was daarvan gecharmeerd. De wijziging heeft ons vele nieuwe kerkgangers gebracht, maar andere doen verliezen. Pastoor Marcel heeft zelfs nog met opstappen moeten dreigen om gedaan te krijgen, dat we in onze parochiegemeenschap ruimte zouden maken voor de vreemdelingen in ons midden. Zo is dan de Regenboogkerk gegroeid tot wat ze nu is: een multiculturele, laagdrempelige kerk, die nabij is aan mensen, vooral aan hen die maatschappelijk in een zwakkere positie staan.'

Terug naar de catacombenkerk

De wijk werd twintig jaar geleden voornamelijk bewoond door oudere mensen. 'Nu wonen er,' zegt Arnold, 'voornamelijk jonge gezinnen, maar daaronder zijn nauwelijks kerkgangers. Degenen die naar deze kerk komen zijn Filipijnse en Afrikaanse mensen, en sympathisanten elders uit de stad.' Ik vraag Arnold naar zijn visie op de maatschappelijk marginale positie van de kerk. Hij beaamt die waarneming: 'We gaan terug naar de catacombenkerk, een kerk die in het verborgene moet zien te overleven. Maar dan niet omwille van het overleven, maar omwille van de boodschap van het evangelie. Uw opmerking in de toegestuurde vraagstelling vond ik interessant, dat ook de parochies zich als een instituutje gedragen wanneer ze alles proberen te handhaven wat ooit tot hun takenpakket hoorde. Maar dat is in de huidige omstandigheden niet meer mogelijk! Er zijn bestuurders van parochies, die de kerk liever zien afgebroken worden, dan dat ze de moed hebben om iets nieuws te beginnen. We moeten ook niet alles zelf willen organiseren - daar hebben we gewoon de mensen niet meer voor - , we moeten aansluiting zoeken bij goede initiatieven van anderen.'

Arnold De Vijlder

Arnold vertelt dat zijn vrouw Ria (ten tijde van het gesprek helaas door de griep geveld) als parochieassistente verbonden is aan het dekenaat Gent. Vanuit haar functie heeft ze geprobeerd om in het samenspel met de - veelal oudere - priesters tot een zekere vernieuwing van de pastoraal te komen. Arnold en Ria vinden het belangrijk om ook 'het andere geluid' te laten klinken in de kerk. 'Het gaat vooral om de praktische solidariteit,' verduidelijkt Arnold. 'De sociale dienst, die vandaag mede zorg draagt voor de solidariteitsmaaltijd, is een initiatief dat gegroeid is vanuit de kerken. En diezelfde sociale dienst neemt ook haar verantwoordelijkheid, wanneer pastoor Marcel een uitvaart verzorgt zonder dat hij daar - gezien de omstandigheden - kosten voor in rekening kan brengen. We hebben goede banden met De Sloep - Onze Thuis.'

Spirituele verbondenheid

Al vanaf het begin van het gesprek ligt er een mapje gereed, dat Arnold heeft meegebracht. Als ik hem vraag naar zijn mening over op de wijze waarop mensen in onze geïndividualiseerde samenleving op fragmentarische manier zoeken naar verbondenheid, ziet hij zijn kans schoon om te vertellen over het Machariusproject. 'De spirituele verbondenheid met anderen,' meent Arnold, 'zoeken mensen eerder buiten dan binnen de kerk. Maar op cultureel en artistiek terrein hebben we als kerk nog wel een slag te winnen. Daar speelt het project rond zingeving in de Machariuskerk, een kwartier lopen vanaf de Regenboogkerk, op in. Het project - Arnold citeert uit het documentatiemapje - is een uitnodiging aan kunstenaars om beelden en vormen te zoeken voor zin en zinvolheid en ook aan al wie op zoek is om dat zoeken met ons te vertalen in een warme, menselijke ruimte.' Het project - opgestart in 2004 - beoogt een stilteplek te zijn voor de zoekende stadsmens, een plek van schoonheid die genezing brengt, een oefenplaats voor het religieuze zoeken en een thuis voor christenen waar traditie en toekomst van het christendom een plaats vinden. De activiteiten van het Machariusproject roept associaties op met het Thomasprofiel in Oosterhout. Het is voor mij evident dat Arnold, uit zichzelf al een gedreven mens, veel enthousiasme uitstraalt voor de doelstellingen van Macharius, waarmee de mensen van Gent geïnspireerd kunnen raken.

In het uitgaan van de kerk krijg ik de kans om toch enkele woorden te wisselen met pastoor Marcel. Ik spreek mijn respect uit voor de laagdrempelige liturgie, waarin Marcel uitstraal dat hij heel nabij aan mensen durft te zijn. 'Dat heb ik van mijn grootmoeder meegekregen,' zegt hij. 'Zij was van eenvoudige komaf en heeft in haar leven de armoede flink moeten verduren. Toen ik priester werd heeft zij mij voorgehouden: vergeet uw afkomst niet. Voor die wijze raad ben ik haar nog steeds dankbaar.' In alles wat ik heb gezien en ervaren in de Regenboogkerk komt dit advies van Marcel's grootmoeder op sprankelende wijze tot uitdrukking.

Onafhankelijk en toch verbonden

2013-02-26T10:54:00.000+01:00

Bezoek aan de Jonagemeenschap in Kortrijk

Van buiten is het een klein, modern kerkje, zonder toren. Van binnen is er een hoek gereed gemaakt voor een intieme viering met enkel de verlichting van kaarsjes. Een kruisikoon en de "icoon van Jezus' vriendschap", zitkussens en meditatiebankjes, een wierookvat, de bijbel, een laptop met beamer en een laken dat als scherm dienst doet, vormen het decor. Hier, te midden van moderne huizen in een buitenwijk van Kortrijk, komt de Jonagemeenschap maandelijks bijeen voor een gebedsdienst in de geest van Taizé. Het is een gemeenschap van ongeveer dertig mensen, variërend in leeftijd van 26 tot 36 jaar, die zich op verschillende manieren engageert met de christelijke traditie. Alle activiteiten worden georganiseerd in eigen beheer. De groep draait puur op vrijwilligers; er is geen voorganger die door het bisdom werd aangesteld.

De gebedsdienst, deze keer met het thema In-ge-bed, begint na een korte inleiding en het zingen van het Lied aan het Licht met het gezamenlijke openingsgebed. De beamer wordt gebruikt om Amanda Strydoms Pelgrimslied te beluisteren en om te kijken naar een gesprek met de abt van het klooster van Orval, dit laatste vanuit de invalshoek hoe iemand professioneel is ingebed. Het Taizé-lied Confitemini Domino wordt gezongen, waarna het evangelie van de gedaanteverandering (Lc 8, 28-35) wordt gelezen. Dan is er een stille tijd van zo'n zes minuten, gevolgd door de voorbeden en een acclamatielied. Met het gezamenlijke slotgebed, een zending en zegen en het lied Onze Vader verborgen wordt de viering afgesloten. Het is in essentie een klassieke gebedsdienst, gekenmerkt door eigentijdse getuigenissen in woord en beeld, door momenten van stilte en inkeer, door gezamenlijk gebed en een sfeer van ingetogenheid.

Ware roeping

Voorafgaand aan de viering heb ik gesproken met Thomas Holvoet, een van de ankerfiguren in deze kleine, maar geïnspireerde groep mensen. Mijn eerste vraag geldt de naam van de gemeenschap. 'De bijbelse figuur van Jona,' vertelt Thomas, 'is iemand die zoekt naar zijn ware roeping. Hij heeft de neiging ervoor weg te lopen, maar kan er uiteindelijk toch niet aan ontkomen. Zo zijn wij in onze gemeenschap op zoek naar ieder onze eigen ware roeping. Dat doen we niet alleen door iedere maand in een viering bijeen te komen, maar ook met het Bijbels Leerhuis, geregeld een Bijbelweekend, het Jonacafé en dit jaar voor het eerst een bezoek met onze gemeenschap aan Taizé. Ook zijn er speciale bijeenkomsten en filmvertoningen op de tweede dag van Kerst, Pasen en Pinksteren.' In al die activiteiten is de Jonagemeenschap - aldus de eigen website - 'een christelijk geïnspireerde basisbeweging voor jongeren en volwassenen, geanimeerd door vrijwilligers. Werken aan verbondenheid en vriendschap, (bijbelse) vorming en de maandelijkse gebedsviering vormen de belangrijkste ingrediënten.'

Centraal voor de Jonagemeenschap is het gezamenlijk lezen en actualiseren van de Bijbel. 'We willen de Schrift,' verduidelijkt Thomas, 'graag contextueel lezen. Dus niet alleen de verhalen proberen te verstaan tegen de historische achtergronden van hun ontstaan, maar ook proberen te verstaan wat de verhalen ons vandaag te vertellen hebben. De actualiteit speelt in belangrijke rol in het begrijpen van wat de Bijbel ons te zeggen heeft. We hebben plannen om in de komende tijd het leerhuis te veranderen in een leeshuis, waarbij we ons willen concentreren op het lezen van, misschien jaarlijks, een uitdagend boek.'

Vriendschappen

Als ik vraag naar de kracht van de kleine Jonagemeenschap, antwoord Thomas zonder reserves: 'De onderlinge vriendschappen. We kennen elkaar, we weten van elkaars lief en leed. Maar je moet wel investeren in vriendschappen en in verbondenheid. Het gaat niet vanzelf. Binnen de gemeenschap proberen we die verbindingen te stimuleren, maar de investeringen moeten tenslotte komen van de mensen zelf. Ook in het leerhuis proberen we beter zicht te krijgen op de vraag, hoe je jezelf kunt verbinden met anderen. Binnen de gemeenschap zijn enkele ankerfiguren, die duurzaam investeren in de onderlinge verbondenheid. Maar de grote groep, zo merk ik, is toch enigszins volatiel.' Het stimuleren van verbondenheid is wezenlijk voor iedere christelijke gemeenschap, maar tegelijk hoort het ook bij de huidige tijdgeest, dat die verbondenheid soms maar van een beperkte duur is.

Dat is misschien ook wel het kenmerkende van een basisbeweging die in figuurlijke en letterlijke zin in beweging wil zijn. Thomas bevestigt die beweeglijkheid: 'We doen jaarlijks een evaluatie van onze bezigheden vanuit de vraag, wat we wel en wat we niet willen blijven doen. Het voortdurend bevragen van onze activiteiten is al een beweging in zichzelf. Daar kiezen we bewust voor, omdat we onszelf als beweging ervoor willen behoeden tot een zekere stolling te komen.' De geregelde evaluatie heeft bijvoorbeeld geleid tot het vaststellen van een vernieuwde visietekst in augustus van het vorige jaar. Dit in-beweging-zijn roept het beeld op van een vloeibare kerk, een beeld dat associaties heeft met verfrissend en sprankelend, maar tegelijk met ongrijpbaar en instabiel. Daarmee is in dit ene beeld meteen het krachtige en het kwetsbare karakter van de Jonagemeenschap aangeduid.

Onafhankelijk in verbondenheid

De Jonabeweging is een kleine gemeenschap, die zich zowel maatschappelijk als kerkelijk in de marge bevindt. 'In zekere zin zitten we in een spagaat,' legt Thomas uit. 'Vanuit de samenleving komen er allerlei seculiere verwachtingen op ons af, die van ons verlangen dat wij meegaan met de hoofdstroom. Wij zijn daar niet doof voor, maar vanuit onze joods-christelijke inspiratie willen we ook een tegengeluid laten horen. Solidaire verbondenheid is voor ons belangrijker dan zo hoog mogelijk terecht komen op de maatschappelijke ladder. Anderzijds zitten we ook kerkelijk in de zijlijn, want we willen als basisbeweging niet meegaan in de terugtrekkende, restauratieve ontwikkeling, die de officiële kerk van vandaag maakt. Door deze ontwikkeling wordt de kerk als geheel een marginale beweging in de huidige cultuur, ze wordt steeds sektarischer, met als gevolg dat de zwakkeren in de samenleving daarvan het grootste slachtoffer zijn. Als Jonagemeenschap kiezen we voor een - niet eenvoudige, maar wel bewuste - plaats in deze spagaat. We willen een onafhankelijke beweging zijn, maar wel in solidaire verbondenheid met zowel de kerk als de samenleving, waarvan wij deel uitmaken.'

Van groot belang in deze positie vindt Thomas, dat de onderlinge dialoog wordt open gehouden: 'Dat vraagt om een respectvolle houding over en weer. En vooral om de erkenning dat de waarheid niemands eigendom is, maar slechts in gezamenlijkheid gevonden kan worden. Daarom is het jammer, dat in onze contreien de kerkelijke dialoog tussen traditioneel en progressief niet tot stand is gekomen. Als Jonagemeenschap worden wij door alle bisschoppen van België gekend, maar in wezen slechts gedoogd.'

Ook in die zin - niet alleen omdat het slechts een kleine, broze groep van mensen is - bevindt de Jonagemeenschap zich in een kwetsbare positie, maar men wil anderzijds die positie niet opgeven. De kracht van de onderlinge vriendschappen genereert genoeg enthousiasme om de onafhankelijke positie ten opzichte van kerk en samenleving te kunnen innemen, in het uitdrukkelijke verlangen om juist een solidaire verbondenheid te ontwikkelen met diezelfde kerk en samenleving.

Je energie anders gebruiken

2013-02-15T19:24:00.000+01:00

Interview met Dom Bernardus Peeters

Abt van de Trappisten van Koningshoeven

Uit de tweede hand had ik het verhaal al eens gehoord, zij het in een notendop. Maar ik wilde het nog eens - en nu wat uitvoeriger - vernemen van een van de direct betrokkenen. Omdat de ingrijpende gebeurtenissen in 1997 in de Abdij Onze Lieve Vrouwe van Koningshoeven in Berkel-Enschot veel verwantschap hebben met de krimpsituatie, waarmee we in de kerken geconfronteerd worden. Abt Bernardus neemt alle tijd om het relaas opnieuw te vertellen en in te gaan op mijn vragen.

Ruim vijftien jaar geleden is, na een diepgaande en langdurige discussie, de beslissing genomen dat de oudere, zorgbehoevende broeders uit het klooster een nieuwe plek zouden krijgen, waar de zorg beter gegarandeerd kon worden. Van de veertig broeders, die tot dan in de abdij leefden, waren er dertig ouder, zelf veel ouder dan 70 jaar. De tien jongere broeders besteedden vrijwel al hun tijd aan de verzorging van de ouderen. 'Het was geen kwestie,' vertelt Berardus, 'dat ze die zorg niet wilden geven. Maar het besef groeide, dat er op deze wijze geen toekomst was voor de kloostergemeenschap. De toenmalige abt, Dom Korneel Vermeiren, heeft voorgesteld om voor de oudere monniken een geschikte plaats te zoeken. Het heeft veel overleg en ook heel wat spanningen gekost om uiteindelijk hierover een beslissing te nemen. De generale abt van de Trappisten heeft zich achter het voorstel geschaard. Maar wat op den duur de doorslag heeft gegeven, was het gezamenlijke inzicht dat het een goede beslissing zou moeten zijn met het oog op de toekomst van de kloostergemeenschap. En tegelijk ging de beslissing ook gepaard met veel persoonlijke pijn.'

Een nieuwe plek voor de oudere monniken werd gevonden in een leegstaand gedeelte van de het klooster Sparrendaal, eigendom van de paters Scheutisten in Vught. Uiteindelijk zijn achttien broeders - enkelen van de dertig ouderen waren inmiddels overleden - naar Vught gegaan. Ze kregen daar een eigen kapel (belangrijk om hun eigen gebedstijden te kunnen aanhouden), een eigen refter en de verzorging die nodig was.

Investeren: in relaties en in het gebouw

'Voor de tien jongere broeder die achter bleven in Koningshoeven,' gaat Bernardus verder, 'ontstond er een compleet nieuwe situatie. Het perspectief veranderde volkomen. Het hele proces heeft ons de mogelijkheid gegeven om onze energie op een totaal andere wijze te gaan gebruiken. We hadden tot dan zoveel tijd gestoken in de verzorging van de ouderen, dat we tot de ontdekking kwamen elkaar niet eens te kennen. We hebben toen een half jaar de tijd genomen om te investeren in de onderlinge relaties. Dat was een goede beslissing, want het fundament dat gelegd is in dat halfjaar, is essentieel gebleken voor veel keuzes die later gemaakt moesten worden. Een van de vragen had bijvoorbeeld betrekking op het gebouw. We zaten met een kleine groep in een veel te groot klooster. Om twee redenen is ervoor gekozen het gebouw toch te handhaven: uit piëteit voor de ouderen die vertrokken waren, en vanwege de "uitstraling". We wilden immers ook door het gebouw present zijn in de omgeving, dus het waardevolle laten zien van de monastieke traditie.'

De hoofdingang van het kloostercomplex
met de grote kerk op de achtergrond

Maar hoe maak je zo'n immens gebouw leefbaar voor een kleine groep? Het gebouw is opgetrokken en in 1893 in gebruik genomen voor 150 broeders. Om het bruikbaar en rendabel te maken voor een groep van tien moet je bereid zijn om alle gangbare schema's los te laten. Dat vraagt nogal wat. 'We hebben tegen elkaar gezegd,' vervolgt de abt, 'dat we nu moeten leven, dus uitgaan van de gegeven omstandigheden, maar wel met gevoel voor de waarde van de traditie waarin we willen staan. We passen het gebouw dus aan onze behoefte aan, maar wel verantwoord. Zo zijn we dus gaan schuiven met diverse ruimtes. De vroegere eetzaal is een bibliotheek geworden. En ook heeft iedere broeder - echt een enorme omschakeling in onze traditie waarin alles gemeenschappelijk gebeurde, ook het slapen - een eigen kamer gekregen met douche en toilet. Misschien de grootste omschakeling was wel het zoeken naar een geschikte, kleinere ruimte waar we onze getijden konden blijven bidden. Het getijdengebed is immers een heel centraal deel van het kloosterleven. Maar het besef was op den duur duidelijk aanwezig, dat de grote kerk niet meer voldeed voor wat we beoogden met het het gemeenschappelijke gebed. De grote kerk is enkel nog in gebruik voor de zondagsviering en de liturgie op de hoogfeesten. De ruimte die we nu gebruiken voor het getijdengebed past beter bij de behoeften van de huidige, kleinere groep. Alles bijeen genomen is er zoiets als een kloostertje binnen een klooster ontstaan.'

Dan blijft nog de vraag, hoe je dit allemaal kunt blijven volhouden vanuit economisch standpunt. De abdij genereerde zijn inkomsten uit twee bedrijven: de brouwerij en de boerderij. Voor beiden is - na uitvoerig overleg - een partner gevonden. Zo is er voor de brouwerij samenwerking gezocht met een commerciële bierbrouwer. 'Vooral onze buitenlandse kloosters,' geeft Bernadus aan, 'hadden hier aanvankelijk grote moeite mee, omdat men vreesde dat het originele Trappist op deze manier verloren zou gaan. Maar in de samenwerking is overeengekomen, dat de Abdij Koningshoeven eigenaar blijft van de brouwerij en van de originele receptuur. Uiteindelijk zien ook degenen die in het begin bezwaren opperden nu in, dat het een juiste beslissing is geweest. En voor de boerderij zijn we - in samenwerking met de gemeente - een sociale werkplaats gestart, waar nu zo'n 150 mensen werken. Ook dat gaf in het begin wel wat aarzeling, want zoveel meer "verkeer" op ons terrein moet je wel in goede banen zien te leiden. Maar ook hier is het uiteindelijk op z'n pootjes terecht gekomen.'

Groeien: in aantal en in vertrouwen

Langzaam maar zeker kwamen er ook een aantal nieuwe aanmeldingen in de abdij. Op dit moment telt de kloostergemeenschap negentien broeders - bijna een verdubbeling ten opzichte van 1997 - met een gemiddelde leeftijd van 58 jaar. In de abdij zijn acht nationaliteiten vertegenwoordigd. Dat hangt samen met het gegeven, dat er vanuit de abdijen die uit Koningshoeven zijn ontstaan in Kenia en Indonesië, maar ook vanuit andere landen, monniken naar Nederland zijn gekomen. 'Op die manier is niet alleen het missionaire eenrichtingsverkeer doorbroken,' geeft Bernardus aan, 'maar zijn we als kloostergemeenschap ook een afspiegeling van de huidige multiculturele samenleving. Die verrijking vinden wij heel belangrijk, want ook in dat opzicht willen we nieuwe toekomst zoeken. In het samenleven tussen een Braziliaan en een Duitser of tussen iemand uit Indonesië en uit Vlaanderen zijn niet dezelfde dingen vanzelfsprekend. Daarin moet je dus samen een weg vinden. Soms zijn er spanningen of een zekere mate van onbegrip. Maar we stimuleren elkaar om te luisteren naar de ander en tegelijk te luisteren naar onszelf. Zo geef je elkaar vertrouwen. En dat willen we laten zien: niet alleen aan elkaar, maar ook naar de buitenwereld toe. Het is wel een proces, dat opnieuw vraagt om los laten, want ook hier moet je bereid zijn om buiten de gebaande paden te gaan.' Ook op deze wijze is de abdij present in de hedendaagse samenleving en heeft ze een tekenwaarde, die niet alleen in het gebouw wordt uitgedrukt, maar ook in de samenstelling van de gemeenschap.

'Toch kan het ook heel lastig zijn,' is Bernardus van mening, 'om in bepaalde gevallen de beeldvorming bij te sturen, die vanuit diezelfde samenleving - of zelfs binnen de orde - over ons wordt gevormd. Denk maar aan de aanvankelijke kritische geluiden over de samenwerking met de commerciële bierbrouwer. Maar ook toen we de eerste keer Kerstmis vierden met de kleine overgebleven groep, was het voor de buitenwacht onbegrijpelijk dat we ervoor kozen dit enkel in eigen kring te doen. Dat was in dat eerste halfjaar van inzetten op het leren kennen van elkaar. Dat de kerstviering niet voor anderen toegankelijk was, heeft tot heel wat reacties geleid, tot in de Trouw toe. Maar, zoals gezegd, voor onze gemeenschap was het een goede keuze. Na dat eerste halfjaar hebben we de vieringen in de kerk weer opengesteld voor mensen van buiten.' Soms - zo concludeer ik met instemming van de abt - moet je beslissingen nemen, die afwijken van wat gangbaar is geweest. Voor sommige mensen lijkt dat een knieval, maar in essentie getuigen dergelijke beslissingen van een grote innerlijke kracht. 'Inderdaad hebben we ervoor gekozen,' vult Bernardus aan, 'afstand te nemen van de traditionele geslotenheid van de kloostergemeenschap omdat we op die manier nieuwe toekomst hebben kunnen schapen. We blijven verbonden met onze eigen monastieke traditie, maar we geven er wel een andere invulling aan, omdat de huidige omstandigheden dat van ons vragen.'

Uitgespaarde plek

Uit het verhaal van abt Bernardus maak ik op, dat ook het klooster - net als vele parochies - zich in de huidige samenleving in een marginale positie bevindt. 'Maar ook in kerkelijk opzicht,' nuanceert hij, 'hebben wij die plek in de zijlijn. Want als kloostergemeenschap zijn we bij het overgrote deel van de parochies niet in beeld. Uit die hoek zijn dus ook geen nieuwe aanmeldingen te verwachten. Anderzijds constateer ik, dat de samenleving in de directe en de wijdere omgeving hecht aan de aanwezigheid van het klooster. Zo worden in het gastenverblijf tussen de 3.000 en 3.500 overnachtingen per jaar geboekt. De brouwerij ontvangt rond de 120.000 bezoekers per jaar. In het proeflokaal wordt geen muziek afgespeeld, maar uit een enquête bleek dat 99% van de bezoekers de stilte niet als hinderlijk, zelfs als passend en weldadig werd ervaren. Op die manier wordt duidelijk, dat het proeflokaal eerder als een heilige plek dan als een plaats van vertier wordt gezien.' Het klooster mag dan een plek in de marge hebben, het is wel een uitgespaarde plek, waar misschien vooral die waarden in beeld komen, die in de hedendaagse cultuur niet of nauwelijks belangrijk worden gevonden.

Wanneer het gaat over het tweede thema van mijn studieverlof, het in beweging zijn van ook deze kloostergemeenschap, dan komt die niet alleen tot uitdrukking in de fysieke beweging van de oudere broeders naar Vught, maar ook in de mentale en spirituele beweging van het loslaten van de gebruikelijke schema's. Ik denk dan aan de samenwerking inzake brouwerij en boerderij, de herinrichting van het gebouw, de bewuste keuzes voor de internationale samenstelling van de gemeenschap en voor het bieden van een uitgespaarde plek in de tegenwoordige samenleving, en tenslotte het openstellen van de gebedstijden voor belangstellenden.

De nieuwe, kleiner kapelruimte voor de gebedstijden

Je energie anders richten

Daarmee komen we uit op het derde thema van mijn interesse: de verbondenheid in fragmenten. 'Waar de gasten in de aanvang,' verduidelijkt de abt, 'aangespoord moesten worden om deel te nemen aan de gebedstijden, doen zij dat nu met een grote vanzelfsprekendheid. Verder zorgen de gasten zelf voor de invulling van hun dagprogramma. Alleen op uitdrukkelijk verzoek bieden wij - beperkt - enige vorm van begeleiding. Sommige gasten keren met regelmaat terug, anderen (het grootste deel) niet. In die zin is hun verbondenheid fragmentarisch. We nemen dat ook waar bij het kerkbezoek. Steeds meer mensen bezoeken onze kerk bij gelegenheid van de jaarlijkse misintentie voor hun dierbare overledenen of wanneer er bijvoorbeeld een gouden bruiloft te vieren is. Dat wordt dan geen speciale viering, maar in de voorbeden is er wel aandacht voor dergelijke bijzonderheden. Je zou dus kunnen spreken van bezoekers per evenement. Voor de voorganger maakt het dat er niet eenvoudiger op. Want op wie richt hij zich in zijn verkondiging: de broeders, de vaste kerkgangers of de passanten?' Uit dat oogpunt gezien, biedt de fragmentarische verbondenheid niet alleen mooie kansen, maar ook lastige vragen. Want het maatwerk dat mensen vragen - zoals ik zelf ervaar bij sommige uitvaarten - , kan in een zekere spanning staan met de liturgische traditie waar je als representant van de kerk niet zomaar overheen wilt stappen.

Ter afsluiting geeft abt Bernardus nog een welgemeend advies: 'Het los laten van wat vertrouwd en dierbaar is, kan eigenlijk alleen tot een goed einde worden gebracht als je - samen en ieder afzonderlijk - een zeker gevoel van veiligheid kunt bewaren. Daarvoor moet je met elkaar het doel goed voor ogen blijven houden. In ons geval ging het om de toekomst van onze kloostergemeenschap. En daarom ook: gun mensen de tijd om hun verdriet over wat ze moeten los laten een plek te kunnen geven.' Ik besef, dat dit een precair proces is. Maar waar dit blijkt te lukken, ben je in staat om - in verbondenheid met elkaar - je energie anders te richten en te gebruiken.

Kracht van een minderheid

2013-02-11T16:19:00.000+01:00

Interview met ds Leuny de Kam

Doopsgezind predikante

Een kwetsbare positie of een minderheidsstandpunt maakt, dat je op zoek moet gaan naar je innerlijke kracht, naar wat jou overeind kan houden. Als ik, na mijn bezoek aan de Doopsgezinde Gemeente in Middelburg, opnieuw en nu uitvoeriger in gesprek ga met ds Leuny de Kam, dan heeft ze uit haar boekenkast de bundel Kracht van een minderheid (redactie Ciska Stark en Erik Jan Tillema) voor mij meegebracht. Het is een boek, uitgegeven in 2011 bij gelegenheid van de herdenking van de 450e sterfdag van Menno Simons, 'dat op een duidelijke manier laat zien wie de doopsgezinden zijn en waar ze voor staan. Het biedt een overzichtelijk inkijkje in dit kleine kerkgenootschap, dat toch zo belangrijk voor Nederland was,' aldus de aanbeveling op de achterzijde.

Betekenis voor onszelf

Het geanimeerde gesprek met Leuny gaat al gauw in de richting van de minderheidspositie, die de doopsgezinden innemen. 'Die positie hebben we,' zegt ze, 'altijd al ingenomen. Maar we laten ons daardoor niet ontmoedigen. Wat we doen, doen we omdat we het zelf belangrijk vinden, ongeacht of we met veel of weinigen zijn. En ook als de nieuwe generatie het niet overneemt, dan nog houden wij vast aan de betekenis van onze geloofsovertuiging voor onszelf.' Daarin speelt ook mee, dat de volwassenendoop - met een persoonlijk geformuleerde geloofsbelijdenis - vraagt om een bewuste en expliciete keuze van de leden Doopgegezinde Gemeente. Precies daarin ligt ook voor een deel de kracht van de mensen, die samen deze kleine gemeenschap vormen.

Want al telt de Doopsgezinde Gemeente op Walcheren slechts zo'n 60 leden, de actieve betrokkenheid van deze mensen is relatief sterker dan in een grotere gemeenschap, waarin men gemakkelijker denkt dat de verantwoordelijkheid wel door een ander wordt opgepakt. Het actieve engagement moet ook wel sterker zijn in zo'n kleine groep, omdat het niet eenvoudig is (zelfs lastiger dan in een grote gemeenschap) om alle functies vervuld te krijgen. 'En toch,' vertelt Leuny met enige trots en een zekere verwondering, 'lukt het altijd weer. Er zijn mensen, die zichzelf minder geschikt vinden maar die, eenmaal lid van de kerkenraad, onvermoede kwaliteiten blijken te hebben - zelfs tot hun eigen verbazing. En het mooie is, dat ook hun sociale leven een flinke oppepper krijgt.'

Natuurlijk zijn er ook zorgen. Omdat de financiën terug lopen, moet er worden ingeteerd op de reserves. Desondanks heeft de gemeente bij de aanstelling van Leuny toch bewust gekozen om een predikant te willen. Ook als dit zou betekenen, dat er over vijf jaar een geld meer is om een voorganger te betalen. Want, zo is de redenering, de gemeenteleden die er nu zijn, hebben recht op een dominee.

Leuny gaat dieper in op de fundamentele gelijkwaardigheid van alle gemeenteleden: 'Zowel in onze besluitvorming als in de de liturgie zijn de leden en de voorganger principieel gelijkgerechtigd. We noemen elkaar broeders en zusters, want we hebben maar één meester: Jezus. Daarom is de liturgie ontdaan van alle franje (zelfs geen liturgische kleding voor de voorganger - WH) en is er ruimte voor ieders persoonlijke interpretatie van het scala aan geloofsopvattingen. De persoonlijke geloofsbelijdenis, geformuleerd bij de volwassenendoop, vinden wij belangrijker dan een gezamenlijk uitgesproken credo.'

Terug naar het elementaire

De positie in de zijlijn van de huidige cultuur geeft mogelijkheden, vindt Leuny, 'om in de toch al basale liturgie die wij beogen te zoeken naar taal die voor iedereen verstaanbaar is. Dat is niet gemakkelijk, omdat de taal van geloofstermen een andere is dan de taal die wij in het dagelijks leven bezigen.' Ik haak daarop in met de opmerking, dat het hier een zekere onmacht-van-twee-kanten betreft: de onmacht van de kerken om geloofswoorden te vertalen in wat verstaanbaar is voor hedendaagse mensen, maar ook het onvermogen van de toehoorders om die vertaalslag (als hij al gemaakt wordt) mee te maken. 'Maar soms lukt het toch,' zegt Leuny. 'Bijvoorbeeld als ik drempelvieringen houd voor kinderen tot twaalf jaar. Ik laat hen letterlijk over een drempel stappen om hen als het ware op weg te helpen, binnen te laten komen. Je kunt in zulke vieringen veel mooie vormen en mogelijkheden benutten, maar je moet terug naar het elementaire.'

Als ik vraag naar hoe Leuny aankijkt tegen kerk in beweging, geeft ze aan dat het beweeglijke in de doopsgezinde traditie misschien wel vooral is gelegen in de navolging van Jezus. Navolgen veronderstelt in essentie immers de beweging. 'Vandaar ook, dat de persoonlijke verantwoordelijkheid van ieder individueel bij ons sterker is dan de behoefte aan een institutioneel karakter van de kerk. En daarom vind ik het zelf erg belangrijk om op zondagmorgen in te gaan op thema's die de maatschappelijke actualiteit raken - zoals bijvoorbeeld op de Watersnoodramp aan het begin van deze maand. En in die maatschappelijke betrokkenheid ligt voor mij ook de noodzaak om als kerk te zoeken naar een nieuwe, geëigende positie in de samenleving, de wijk, het dorp. Daarbij moeten we uitgaan van onze sterke kanten. Als kerken hebben we bijvoorbeeld veel te bieden op de scharniermomenten van het leven.'

Geraakt willen worden

We komen te spreken over de verbondenheid in fragmenten. Voor Leuny herkenbaar, als ze bijvoorbeeld wijst op het gegeven dat jongere kinderen soms eerder met oma en opa naar de kerk komen dan met hun ouders. Of als een kind vraagt: 'Wanneer gaan we weer naar de kerk van oma?' Maar ook herkenbaar wanneer de ouders zelf - zoals wel gebeurde na een kinderkerstviering - aan Leuny vragen; 'Doe je dit eigenlijk vaker?' Door de laagdrempelige liturgie voelen ook de ouders zich aangesproken. Het geeft aan dat ze zoekende zijn. En wanneer je als voorganger deze basale vorm van liturgie aanbiedt, dan geef je mensen ook de ruimte om fragmentarisch, maar voor dat moment zich toch verbonden te voelen.

'Dat gevoel van verbondenheid is voor mij ook een belangrijke reden,' benadrukt Leuny, 'om in een kleine gemeente veel aandacht te besteden aan pastoraat. Het persoonlijke contact met mensen is een essentiële manier om te laten zien, dat het geraakt willen worden tot de essentie van het evangelie behoort.' En ook al zijn je feitelijke mogelijkheden maar beperkt, precies in dit geraakt willen worden, ligt - zo concludeer ik uit deze inspirerende ontmoeting met Leuny de Kam - de kracht van een minderheid.

Aanscherpen

2013-02-06T23:30:00.000+01:00

Is dit herkenbaar? Dat je zelf zo betrokken bent op je eigen werk, waardoor je het overzicht niet altijd voor ogen hebt? Daarom is het goed, dat ik voor mijn studieverlof in dr Jules Jansen - stafmedewerker kerkontwikkeling bij de Pastorale Dienstverlening van het bisdom Breda - een competente begeleider heb gevonden, die kritisch over mijn schouder meekijkt. De gesprekken met hem, waarvan ook het eerdere bericht over De waarde van het weerloze het resultaat was, helpen mij om niet alleen mijn onderzoeksvragen, maar - in dit geval - ook mijn terminologie aan te scherpen.

In dit kader is het van belang om het verschijnsel krimp, het ene uitgangspunt waar mijn belangstelling in deze maanden naar uitgaat, nader te omschrijven. In samenhang daarmee dient ook - zo heb ik tijdens enkele gesprekken geconstateerd - de notie van 'marginaliteit' nauwkeuriger geformuleerd te worden. Ook het andere uitgangspunt van het onderzoek, de kansen die de krimp kan opleveren, wil ik hieronder meer nauwgezet verhelderen.

Krimp in de kerk

Bij het gegeven van de krimp in de huidige situatie van de kerken denk ik om te beginnen aan de aantallen. Er is sprake van minder kerkgangers, teruglopende financiële middelen, een afnemend aantal vrijwilligers, reductie van het bestand aan beroepskrachten. Hoewel nog 35% van de Nederlandse bevolking behoort tot een kerkgenootschap (Kerncijfers Kerkbalans 2013) vormt deze groep in onze samenleving een relatieve minderheid. Daarnaast is er ook een afname te constateren in de affiniteit, de subjectieve betrokkenheid, die veel mensen voelen bij de kerk als gemeenschap, als organisatie of als instituut. Zo is er minder behoefte aan kerkelijke rituelen bij geboorte, huwelijk of overlijden, maar ook is er minder belangstelling voor het aanbod aan catechetische of spirituele vorming dat door de kerken wordt gepresenteerd. Verder kan worden vastgesteld, dat er ook sprake is van minder kennis over de inhoud van het christelijke geloof, over bijbelverhalen, over de wijze waarop de kerkelijke organisatie is gestructureerd. Voor veel mensen is de kerk een gegeven, dat voor de vormgeving van hun eigen leven ver van hen af staat; en dat betekent voor beroepskrachten, vrijwilligers en kerkgangers, dat ze vaak meer uitleg moeten geven (ook inhoudelijk) over de betekenis van hun kerkelijke betrokkenheid. En tenslotte is er een andere belangstelling ontstaan op het vlak van spiritualiteit/mystiek. Daardoor moet de christelijke spiritualiteit, die toch lang het alleenrecht had in het Avondland, nu concurreren met andere manieren waarop mensen hun geestelijke voeding zoeken. Het is in dit verband niet nauwkeurig vast te stellen of er ook in het algemeen sprake is van een verminderde belangstelling voor spiritualiteit (soms lijkt het tegendeel het geval te zijn), wel dat de richting van die belangstelling is gewijzigd.

Als het dus gaat over 'krimp', dan is daarbij een objectieve en een subjectieve factor in het spel. De objectieve krimp is waarneembaar is de teruglopende aantallen en in de verminderde feitelijke kennis omtrent geloof en kerk. De subjectieve krimp is zichtbaar in de afname van de betrokkenheid/affiniteit bij kerk en in de gewijzigde oriëntatie op spiritualiteit. Beide vormen van krimp hangen onderling weliswaar samen, maar voor de terminologische helderheid is het goed ze te onderscheiden.

Kerk in de marge

Het voorgaande geeft aan, dat de kerken steeds meer terecht komen in de zijlijn van de hedendaagse samenleving en van de huidige cultuur. Zowel de objectieve als de subjectieve krimp spelen daarin een rol. Toch zijn er verschillende manieren om deze marginale positie verstaan en te beoordelen. Deze beoordeling hangt af van welk standpunt je zelf inneemt.

In het gesprek met de Brongroep werd de uitdrukking 'in de marge' opgevat als een aanduiding voor mensen die in onze samenleving (economisch of sociaal) buiten de boot vallen. Met die aanduiding kunnen en willen de leden van de Brongroep zich niet identificeren. Wel dat men zichzelf een positie toedenkt 'parallel aan de hoofdstroom van geloof en kerk' - dus verwant aan, maar niet samenvallend met wat in het centrum van de kerken wordt beleden. De gedachtewisseling met Harry van Waveren levert de terechte constatering op, 'dat misschien wel de positie van geloof en kerk marginaal geworden is, maar niet wat je als kerk wil doen. Daadwerkelijk dienstbetoon hoort immers tot de kern van de evangelische opdracht.' De maatschappelijke plaats in de zijlijn en de evangelische corebusiness hoeven elkaar dus niet uit te sluiten. Daarnaast stelt Harry vast, dat de kerk zichzelf in de huidige cultuur manoeuvreert in een marginale positie, wanneer ze het dogmatische spreken laat prevaleren boven het profetische spreken. Maatschappelijk dienstbetoon en een profetische opstelling van en door de kerken - misschien wel juist vanuit de zijlijn - zijn dus mogelijke ingangen, waardoor de kerken een bijdrage kunnen, zelfs moeten leveren aan de hedendaagse samenleving. Vanuit een enigszins andere invalshoek komt Ad van Loveren tot een overeenkomstige waarneming. De institutionele kerk ziet zichzelf 'niet als marginaal, want ze vindt dat ze wel wat te zeggen heeft vanuit de lange traditie waarin ze staat. Maar omdat ze geen echt antwoord geeft op de actuele vragen van mensen, bevindt ze zich feitelijk wel in de marge van de huidige cultuur. ... Mijn aanvoelen is, dat de kerk de aansluiting mist als ze mensen wil opleggen, wat en hoe ze moeten geloven.' Het dogmatische spreken van de kerk als instituut kan op lokaal niveau echter een andere invulling krijgen - 'mits je bereid bent om radicale keuzes te maken' - als je ervan uitgaat 'dat er weliswaar een krimp zichtbaar is in aantallen, maar niet in het geloven van mensen. Dat zoekend geloven is misschien niet zo helder omlijnd, maar ik zie het bijvoorbeeld wel tastbaar aanwezig in een grote betrokkenheid.' Ook in de opvatting van Ad moet dus het dogmatische karakter van het institutionele kerkelijke optreden worden losgelaten ten gunste van het beantwoorden van de actuele, werkelijke vragen van mensen.

Als ik nu - uitgaande van bovenstaande uitspraken - een omschrijving zou willen geven van wat ik zelf versta onder 'kerk in de marge', dan doe ik dat in een poging om tot een bepaalde definitie te komen. Daarbij besef ik dat definities de suggestie wekken een allesomvattende beschrijving te zijn, terwijl de beschreven werkelijkheid vaak complexer en meer omvattend is. Desondanks een poging.

Kerk in de marge heeft voor mij de betekenis van een door hun geloof in Jezus de Messias samengeroepen gemeenschap (soms ad hoc, som meer permanent), die zich laat inspireren door de evangelische kernboodschap van onvermoede levenskansen waar menselijke wegen lijken dood te lopen. Het is een gemeenschap die op basis van deze inspiratie wil opkomen voor gerechtigheid en vrede, een gemeenschap ook die zich wil laten raken door de noden van mensen van vandaag en die zich niet verschanst achter dogmatische structuren; dit alles in het vertrouwen dat de uiteindelijke voltooiing van dit tastend zoeken naar levenskansen niet in menselijke handen ligt, maar toekomt aan God.

Kansen

In de bovenstaande omschrijving wordt het centrale element gevormd door de evangelische kernboodschap: de onvermoede kansen waar menselijke inspanningen op niets lijken uit te lopen. Dat vraagt wel een bepaald soort lef. Je moet het durven wagen om niet alle kaarten te zetten op je eigen inzet, maar ook (misschien wel meer) om te vertrouwen op de goddelijke genade. Het vraagt daarom niet alleen lef, maar ook om openheid en om het durven los laten van wat vertrouwd is.

In die zin wil ik in dit studieproject zoeken naar kansen (voor een hedendaagse geloofsbeleving en kerkontwikkeling) in de zin van alternatieven voor wat gangbaar is in het kerkelijke structurele aanbod. Niet om het gangbare aanbod te vervangen, maar als wellicht een veelbelovende aanvulling. En als die kansen tot reële resultaten lijken te leiden, dan gaat het vervolgens om de vraag op welke manier deze alternatieven kunnen worden omgezet in een steviger verankering van de christelijke boodschap in het leven van mensen, die immers in de chaos en de complexiteit van hun bestaan op zoek zijn naar levensduiding. Daarbij moet ook aandacht gegeven worden aan de betekenis voor het hedendaagse kerk-zijn van de verminderde binding van mensen aan instituties (zie: S. Stoppels en E. Sengers, in Levend lichaam. Dynamiek van christelijke geloofsgemeenschappen in Nederland, 191).

Bescheiden, maar vooral geïnspireerd

2013-02-04T19:37:00.000+01:00

Bezoek aan de Doopsgezinde Gemeente Walcheren

Er zijn te weinig liturgieboekjes. Het aantal bezoekers heeft de verwachtingen aardig overtroffen. De kerk van de Doopsgezinde Gemeente Walcheren in Middelburg telt ongeveer 140 zitplaatsen, waarvan er op zondag 3 februari 2013 bij benadering 60 in gebruik zijn. Het is aannemelijk dat de hoge bezettingsgraad van 43% mede te danken is aan de omstandigheid, dat tijdens deze kerkdienst de Watersnoodramp van 1953 wordt herdacht. Deze dramatische gebeurtenis heeft in het Zeeuwse na 60 jaar nog steeds een grote impact. Het is daarom niet verwonderlijk, dat in de dienst vanuit gelovig perspectief wordt nagedacht over de vraag: 'Waar was God in de ramp?'

Openheid voor God

Ds Leuny de Kam

Met gezangen uit het Liedboek van de Kerken en uit de bundel Tussentijds, met meditatieve muziek op orgel en trompet, met persoonlijke herinneringen aan de ramp van gemeentelid ('broeder') Theo Schelhaas - destijds twaalf jaar oud - , met beelden uit het Polygoonjournaal en met een verkondiging door ds Leuny de Kam, waarin ze de kerkgangers uitnodigt in de rampspoed van het leven de openheid voor God te blijven zoeken, wordt de thematiek op een voor de Doopsgezinde traditie herkenbare wijze uitgewerkt: ondogmatisch, met respect voor andere opvattingen en appellerend aan de eigen kritische ratio van de aanwezigen. De uitnodiging om vooral zelf je eigen opvattingen te verhelderen (ook waar we als mensen te maken krijgen met natuurrampen, ernstige ziekte of tegenspoed in andere zin), wordt in deze kleine gemeente waargemaakt in het gesprek, dat na de dienst tijdens de koffie op gang komt. Piet, die zoals meestal het gesprek leidt, daagt de aanwezigen uit te reageren op de verkondiging van Leuny. De vraag naar het vertrouwen op God in moeilijke omstandigheden wordt van alle kanten becommentarieerd.

Aan het gesprek mag ik bijdragen door op te merken, dat - juist in situaties waarin we God ervaren als afwezig - ons verlangen naar diezelfde God een teken van ons geloof is, tegelijk breekbaar en krachtig. Het sluit aan bij een gedachte uit de verkondiging van Leuny, waarin zij heeft aangegeven dat God steeds in de weer is om mensen te verleiden zich aan hem toe te vertrouwen. God dwingt ons niet, maar dingt naar ons. Ons verlangen naar God, met name wanneer wij hem niet ervaren, is herkenbaar in de kruiswoorden van Jezus: 'Mijn God, waarom heb je mij alleen gelaten?' (Mc 15,34) en - nauw daarmee samenhangend - 'In jouw handen beveel ik mijn geest.' (Lc 23,46)

Bescheiden positie

Dan wordt er ruimte gemaakt in het nagesprek, zodat ik de misschien wel belangrijkste vraag van mijn studieverlof kan voorleggen aan de aanwezigen: levert het voordelen op, dat je als kerk - en in het geval van de Doopsgezinde Gemeente als kleine geloofsgemeenschap - in de marge van de hedendaagse samenleving staat? Een van de aanwezige dames sluit aan bij mijn eerdere opmerking over het verlangen door aan te geven, dat juist in de marginale positie het verlangen om iets voor anderen te willen betekenen wellicht sterker aanwezig is dan in 'het centrum'. Iemand anders wijst erop, dat in de marge 'de menselijke maat' meer tot zijn recht kan komen: kleine gemeenschappen zijn immers overzichtelijker - en dus zijn ook de communicatielijnten korter - dan gemeenten van, zeg, meer dan 1000 mensen. Van de andere kant wordt erop gewezen, dat ook in kleine geloofsgemeenschappen nauwelijks of geen jongeren zich betrokken voelen; dat maakt je marginale positie ook kwetsbaarder.

Lange Noordstraat 62, Middelburg

Verder wordt naar voren gebracht, dat je in de marge minder gemakkelijk in 'de valkuil van de macht' terecht komt. Je hebt niet zoveel te verdedigen, en daardoor heb je ook niets hoog te houden. Je bent, zo zegt weer een ander, makkelijker in staat om het voortouw te nemen of om als bruggenbouwer te fungeren. Zo wordt erop gewezen, dat bijvoorbeeld het Kinderwetje uit 1874 van de liberale politicus Samuel van Houten (opgegroeid in een doopsgezind milieu) en de oprichting in 1784 van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen door Jan Nieuwenhuizen (doopsgezinde predikant te Edam) uitingen zijn van feitelijke maatschappelijke en politieke invloed vanuit de doopsgezinde traditie. Tenslotte wordt ingebracht, dat - wanneer een kleinere groep zich maatschappelijk gezien meer in de zijlijn bevindt - er een sterkere drive is om als groep staande te blijven, en er dus ook een sterkere motivatie is om iets voor de directe omgeving te willen betekenen.

Geïnspireerd

Over het algemeen lijken de mensen, met wie ik deze zondagmorgen in gesprek ben, weinig last te hebben van de positie van hun kerkgemeenschap in de marge van de samenleving. Misschien worden de voordelen van een plekje in de maatschappelijke zijlijn wel mede verklaard door de principiële mondigheid en de niet-hiërarchische structuur binnen de Doopsgezinde kerkgemeenschap. De gelijkwaardigheid van de broeders en zusters geldt immers niet alleen voor henzelf, maar principieel voor alle mensen. Deze geïnspireerde visie wordt nog eens uitdrukkelijk geformuleerd op de website van de Doopsgezinde Gemeente Walcheren: 'Als Doopsgezinde gemeente zijn wij te kenschetsen als een ondogmatische geloofsgemeenschap. Wij zijn bescheiden in aantal. Dat is voor ons echter geen belemmering om geïnspireerd bezig te zijn zowel binnen de gemeente als daarbuiten.'

Een radicale keuze durven maken

2013-01-23T11:04:00.000+01:00

Interview met Ad van Loveren

Teamleider van het pastoraal team Elisabethparochie

Het zijn vooral economische redenen, die de besluitvorming in de Elisabethparochie hebben versneld. Er is eenvoudig geen geld meer om negen kerken open te houden. Daarom is ervoor gekozen om in Midden Zeeuws Vlaanderen vanaf 1 januari 2013 te werken met drie parochiekernen: Noord (Terneuzen, Hoek en Zaamslag - aangegeven in rood op bijgaand kaartje; klik erop om te vergroten), Zuidoost (Axel, Zuiddorpe en Westdorpe - groen) en Zuidwest (Sas van Gent, Sluiskil, Zandstraat en Philippine - blauw). In deze Elisabethparochie vormt Ad van Loveren samen met Marjan Dieleman-Fopma en Niek van Waterschoot het pastorale team, waarbij vicaris Paul Verbeek op dit moment fungeert als parochie-administrator (waarnemend pastoor).

In ieder van deze drie kernen wordt één kerk open gehouden: in Zuiddorpe, Philippine en Terneuzen. Daarnaast is er in iedere kern ook een ontmoetingsruimte voor bijeenkomsten en vergaderingen, al dan niet fysiek verbonden met de liturgische ruimte. Daarnaast wordt nog bekeken, of iedere kern ook over een kapelruimte kan of moet beschikken. 'De ontmoetingsruimte is heel essentieel in dit proces,' zegt Ad. 'Want die ontmoetingsruimte benutten we niet alleen op doordeweekse dagen, maar heel uitdrukkelijk ook als "overloop" vanuit de zondagsliturgie. We willen de viering van de zondag centraal stellen om van daaruit meer samenhang aan te brengen: niet alleen tussen de zondagsviering en de overige pastorale activiteiten, maar ook meer samenhang in de pastorale aanbod als geheel. En tenslotte willen we toewerken naar meer samenhang tussen de mensen zelf, met name ook tussen de verschillende generaties. Want er is een behoorlijke lacune tussen de geloofsbeleving zoals de oudere generatie dat gewend is en zoals de nieuwe generatie daarin staat. Mede door concentratie van de kerkdiensten proberen we die kloof te overbruggen.'

Bijna in één adem door - het enthousiasme is duidelijk hoorbaar in de stem van Ad - vertelt hij dat 'verrassend veel mensen naar de vieringen komen, nu er geen negen maar slechts drie vieringen in de parochie worden gehouden op zondag. Uit verschillende dorpen komen de mensen naar de drie kernen, al moet ik zeggen dat deze verandering voor oudere mensen niet zo gemakkelijk verloopt. Het is natuurlijk, alles bij elkaar genomen, een ingrijpende koerswijziging. Maar het heeft mij wel het inzicht opgeleverd, dat er - als je radicale keuzes durft te maken - mooie kansen kunnen ontstaan. De betere bezettingsgraad in de drie kerken veroorzaakt bij veel mensen een groter gevoel van saamhorigheid. Gevolg daarvan is weer, dat je duidelijk meer enthousiasme proeft bij mensen in de kerk.'

Voorwaardelijke kansen

Heel deze ontwikkeling is aanleiding genoeg om aan Ad de vraag voor te leggen, of hij zich herkent in mijn vermoeden, dat de marginale positie van kerk kansen oplevert voor een meer hedendaagse geloofsbeleving. Ad nuanceert: 'Ik neem waar, dat de "kerk in het groot" zichzelf niet beschouwt als marginaal, want ze vindt dat ze wel wat te zeggen heeft vanuit de lange traditie waarin ze staat. Maar omdat ze geen echt antwoord geeft op de actuele vragen van mensen, bevindt ze zich feitelijk wel in de marge van de huidige cultuur. Daarnaast zie ik op het niveau van de parochie ("kerk in het klein"), dat het krimpscenario wel degelijk tot nieuwe kansen kan leiden - mits je bereid bent om radicale keuzes te maken. De kaasschaafmethode levert uiteindelijk weinig op.'

Hieraan voegt Ad nog een belangrijk inzicht toe: 'De kansen vanuit de marginaliteit zullen alleen effect sorteren als je aan enkele voorwaarden voldoet. Zo moet je allereerst ervan uitgaan, dat er weliswaar een krimp zichtbaar is in aantallen, maar niet in het geloven van mensen. Dat zoekend geloven is misschien niet zo helder omlijnd, maar ik zie het bijvoorbeeld wel tastbaar aanwezig in een grote betrokkenheid bij de ouders van communicanten. En een andere belangrijke voorwaarde is, dat je over geloven communiceert in de principiële keuze voor een dialoog. Mijn aanvoelen is, dat de kerk de aansluiting mist als ze mensen wil opleggen, wat en hoe ze moeten geloven.'

Kerk in beweging

Ook op de vraag naar 'kerk als beweging' is het antwoord van Ad genuanceerd. Beweeglijkheid is op zich een prima eigenschap als het gaat over geloven en kerk. 'Maar,' zegt Ad, 'er zijn in wezen drie voorwaarden belangrijk, wil die flexibiliteit tot een gewenst resultaat kunnen leiden. Er moet sprake zijn van een oorspronkelijke inspiratie, er moet toegewerkt worden naar een uitdagend perspectief en het moet duidelijk zijn binnen welk organisatorisch kader de beweging zich kan voltrekken. Daarnaast moet er binnen iedere organisatie, dus ook binnen de kerk (in het groot en in het klein) ruimte zijn voor vrije invulling. Daarbij geldt wat mij betreft de onderlinge verbondenheid als een van de meest centrale waarden, terwijl die verbondenheid tegelijk in alle openheid beleefd moet worden. Daarom zou ik zelf eerder kiezen voor de uitdrukking "kerk in beweging" dan voor "kerk als beweging". Want het enthousiasme kan ontstaan waar mensen in beweging willen komen - ook als dat gedwongen gebeurt, in ons geval door economische redenen. En daarbij kun je je afvragen, of het hier dan in wezen niet gaat over de beweging van de Geest.' Inderdaad kunnen wij mensen de bewegingen van Gods Geest niet waarnemen, misschien enkel vermoeden in de omstandigheden die zich aan ons voordoen.

Daarop aansluitend ziet Ad mogelijkheden en kansen voor het geloven van mensen, als ze zich in al de verwarring van het leven toch de vraag stellen: hoe moet het nu verder? Door ruimte te maken voor die vraag zijn mensen in essentie al bezig met het uitdiepen van hun geloof. 'En waar ik vroeger probeerde,' gaat Ad verder, 'een bepaalde sturing te geven aan dat proces van zoekend geloven, laat ik het tegenwoordig meer aan de tijd over om zijn werk te doen. Want de gedifferentieerde manier waarop mensen bezig zijn hun eigen richting te zoeken in het leven is zo complex, dat je daar ook ruimte voor moet laten. Als mensen zich de vraag stellen, hoe het nu verder moet, dan is dat ook een proces van gaandeweg leren los laten en van zoeken naar "warme" ervaringen. In ervaringen die het hart warm maken, vinden mensen immers hun antwoorden, niet in dogma's en leerstellingen. En dan ontstaat er beweging, dan krijgen mensen een perspectief waar ze iets mee kunnen, meer dan wanneer mensen elkaar etiketten gaan opplakken.'

Netwerksamenleving

Het thema van 'verbondenheid in fragmenten' is voor Ad goed herkenbaar: 'We bevinden ons in een netwerksamenleving. De mate waarin mensen - nu eens met deze, dan met gene - onderlinge gemeenschap ervaren, verschilt van situatie tot situatie. De gradaties in gemeenschap zijn er al, je zult ze wel moeten constateren en benoemen. Het gemeenschapsgevoel ten tijde van het rijke Roomse leven wordt wel eens geïdealiseerd, maar ook toen waren er verschillende gradaties.'

Vanwege deze gefragmentariseerde verbondenheid zet Ad heel expliciet in op de dialoog als het structuurprincipe van de parochie. Hij maakt daarbij dankbaar gebruik van de inzichten van René Hornikx in diens boeken Spiritualiteit als motor tot vernieuwing en Het geloofsgesprek. 'In Terneuzen,' verduidelijkt Ad, 'kom ik bijeen met een groep van tien mensen, die elkaar in zekere zin slechts oppervlakkig kennen. Maar door het creëren van een open sfeer komen de deelnemers erachter wat de ander nou werkelijk beweegt. Dat is voor alle groepsleden - en voor mij - een hartverwarmende ervaring. De inspiratie die mensen tijdens zulke gesprekken vinden, overstijgt de menselijke gebrokenheid. Het is de taak van de pastor om zulke situaties te creëren en voorwaarden te scheppen, waardoor mensen tot elkaar kunnen komen, en waarin het je toevalt dat je tot geloven kunt komen.' Met name in deze laatste opmerking vind ik een sterke bevestiging van het vermoeden, dat ik in het blogbericht van 10 januari formuleerde: 'dat in de verbondenheid - juist vanwege het fragmentarische karakter, dus omdat de verbondenheid nooit "af" is - een intrinsieke kans zit opgesloten om in dat streven naar verbondenheid ook het geloof van mensen te ontdekken.'

Radicale keuzes, gepaard aan de durf om als kerk in beweging te komen en met een principiële bereidheid tot dialoog in de netwerksamenleving - zo vat ik de gedachtewisseling met Ad van Loveren samen - leveren mooie kansen op voor het geloven en kerk-zijn van hedendaagse mensen, mits de oorspronkelijke inspiratie en een uitdagend perspectief binnen een organisatorisch, maar open kader geplaatst kunnen worden.

Inspiratie voor innovatie

2013-01-21T16:19:00.000+01:00

Interview met Harry van Waveren

Voorzitter Kerkenraad Protestantse Gemeente Goes

Het groeiende besef dat een nieuwe koers uitgezet moet worden, is bepalend voor het bezinningsproces, dat in de Protestantse Gemeente in Goes (PGG) vanaf 2011 is opgestart. Aan dat proces geeft Harry van Waveren, samen met de Commissie 2020, sturing en impulsen. Want: 'De huidige moeilijke situatie in onze gemeente is ook een kans om zicht te krijgen op datgene waar het om gaat in kerk en geloof,' zo staat vermeld in het inlegvel van de Commissie 2020 bij het kerkblad van de PGG, december 2012.

Beweging en ontwikkeling

Dat dit geen eenvoudige opgave is, blijkt wel meteen aan het begin van het gesprek als Harry aangeeft, dat het onder meer gaat om de vraag: 'Hoe creëer je meer ruimte voor beweging en ontwikkeling, als je tegelijk de last van het instituut moet dragen? Een tekort van 30% op de uitgaven is immers geen sinecure. Roosters voor kerkdiensten moet je intussen toch zien rond te krijgen. In het proces richting 2020 zetten we in op de ontwikkeling van drie kerken naar één kerk. Dat ene gebouw moet dan als thuisbasis gaan dienen. Dit is een proces, waarin we primair moeten leren om los te laten - de regelmaat, de gebouwen, de vertrouwde gezichten. We zijn in alle zorgvuldigheid op zoek naar een vorm om dit proces goed door te komen.'

De noodzaak van het los laten - hoe pijnlijk soms ook - wordt wel onderkend in de gemeente. 'Het verzet was groter,' zegt Harry, 'toen we tien jaar geleden in het proces van Samen op Weg zaten. Het besef "dat er wat moet gebeuren", is nu duidelijk aanwezig bij de meeste gemeenteleden. Tegelijk heb ik het vermoeden, dat we het eindpunt van de marginalisering van de kerk in de hedendaagse samenleving nog niet hebben bereikt. Dat zie je niet alleen in bepaalde maatregelen van de huidige regering of in de discussie over "geloof achter de voordeur", maar ook in het beperkt rekening houden met kerkelijke activiteiten door sportclubs of culturele verenigingen.' In die zin is Harry van mening, dat de pijn om de marginale positie van geloof en kerk op dit moment groter is dan de eventuele vruchten die deze situatie oplevert. 'We zullen eerst moeten leren nog meer los te laten - dan pas ontstaat er ruimte om te kunnen profiteren van de vrijheden die een plaats in de marge verschaft.'

Dit alles leidt ook tot het inzicht, dat er een grotere flexibiliteit zou moeten komen in de kerkorde. Dat vergroot de beweeglijkheid van de kerkelijke organisatie. 'Zo zou je,' vindt Harry, 'nieuwe vrijwilligers moeten benaderen met het vooruitzicht van een minder lange binding aan hun taak. Die flexibele insteek levert betere kansen op voor het vervullen van de taken die gedaan moeten worden.' En mijn gesprekspartner stemt in als ik zeg, dat we ook moeten leren om taken te zoeken bij mensen in plaats van - wat we nu vaak doen - mensen bij taken. Daarnaast wordt in de PGG ook gezocht naar een soepeler organisatie door te werken met een 'kleine' en een 'brede' kerkenraad, de eerste bestaande uit 15 leden (met tien vergaderingen per jaar, mogelijk verminderd tot zeven), de tweede uit 40 leden (twee vergaderingen per jaar). Op deze manier kunnen meer mensen zich beter concentreren op hun eigenlijke taak.

In de marge

Als ik vraag of Harry kan instemmen met mijn waarneming, dat geloof en kerk in de marge van de samenleving staan, stelt hij vast: 'We willen als kerk wel iets betekenen voor de samenleving, maar de vraag is hoe we dat kunnen realiseren. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de diaconale taak van de kerk, dan merk je dat gemeenteleden tegenwoordig gemakkelijker te engageren zijn voor de nood dichtbij (Voedselbank) dan voor het gebrek verder weg (honger in Sudan). Bovendien moeten we ons realiseren, dat misschien wel de positie van geloof en kerk marginaal geworden is, maar niet wat je als kerk wil doen. Daadwerkelijk dienstbetoon hoort immers tot de kern van de evangelische opdracht. En dat betekent weer, dat je ook scherp moet kijken naar hoe de samenleving vandaag in elkaar steekt.'

Hierbij maakt de Commissie 2020 gebruik van een onderzoek van Bureau Motivaction naar verschillende 'culturele mentaliteiten'. Het onderzoek wijst onder meer uit, dat de kerkelijke traditie veel nadruk legt op het collectieve, terwijl voor de meerderheid van de Nederlanders de eigen realiteit en die van de nabije ander centraal staan. Een andere conclusie uit het onderzoek is, dat in kerkelijke kringen de geschreven taal veel aandacht krijgt, terwijl de meerderheid van de Nederlanders zichzelf vooral terug vindt in een beeldcultuur. Je zou kunnen zeggen, dat er een zekere mismatch van waarden te constateren is tussen waar de kerken voor staan en wat Nederlanders doorgaans belangrijk vinden. Daarmee bevestigt het onderzoek in essentie ook de marginale positie van kerk en geloof.

De kerkenraadsvoorzitter wijst mij erop, dat de marginale positie van geloof en kerk niet uitsluitend als kansrijk gezien moet worden, maar ook een valkuil kan opleveren. 'Zo is bijvoorbeeld het celibaat steeds moeilijker uit te leggen aan mensen van vandaag. De samenleving oordeelt daar "harder" over dan in het verleden. Je moet dus ervan uitgaan, dat het volharden in een dogmatische opvatting - hoe essentieel misschien ook - ertoe kan leiden, dat je kansen om aansluiting te vinden bij de hedendaagse mens kleiner worden.' De kerk zou daarom niet zozeer een dogmatisch, maar eerder een profetisch standpunt moeten innemen, wil de positie in de marge tot betere mogelijkheden leiden voor geloof en kerk.

Verbondenheid in fragmenten

Mijn vermoeden dat de verbondenheid tussen mensen zich voornamelijk in fragmenten manifesteert, wordt door Harry volmondig onderschreven. 'Een leuk voorbeeld,' vertelt hij, 'is het verhaal van een van onze predikanten, Eeuwout van der Linden. In het kader van het proces op weg naar 2020 zou ieder van de predikanten een interview houden met een gemeentelid. Eeuwout koos daarvoor een deelnemer aan de pelgrimsreis naar Taizé uit, afgelopen zomer. Tijdens het gesprek schoven er steeds meer pelgrims aan, waardoor het uiteindelijk een groepsinterview werd. Op dat moment werd een hele sterke verbondenheid ervaren.'

Zulke momenten van verbondenheid hebben mensen bij tijd en wijle nodig. 'Misschien wel vooral de jongere generatie,' meent Harry, 'is op zoek naar zulke momenten, naar inspirerende hoogtepunten. Dat is een ander manier van inspiratie zoeken dan in de reguliere kerkdiensten. En dat vraagt van predikanten en pastores een bijzondere aandacht. Het vraagt ook een vorm van religieus en spiritueel leiderschap, die is afgestemd op wat afwijkt van het reguliere. Jonge mensen leven misschien meer "van hoogtepunt naar hoogtepunt".' Dat alles maakt het overigens niet gemakkelijker voor degenen die leiding geven aan de kerkelijke gemeente. Want hoe voorkom je in een spagaat terecht te komen, als 60% van de gemeenteleden ouder is dan 60 jaar (met een voorkeur voor het traditionele kerkelijke aanbod), terwijl de 40% die jonger is eerder aansluiting zoekt op momenten en manieren, die voor henzelf relevant zijn? Diezelfde spagaat is - zo beaam ik - overigens ook vast te stellen in de katholieke kerk, wanneer deze in haar bisdommelijke beleid inzet op aandacht voor a) traditionele parochianen, b) zinzoekers en c) mensen die onze diaconale aandacht vragen. En - aanhakend bij deze laatste doelgroep - ondanks alle inzet en goede bedoelingen van de caritas en van de diaconie is het toch heel moeilijk om juist met die mensen in contact te komen, die een beroep zouden kunnen doen op kerkelijke financiële ondersteuning.

Op dit punt meent Harry, 'dat we de diaconie ook wel van ons af georganiseerd hebben. Veel is overgenomen door de burgerlijke overheid, of door organisaties die los staan van het kerkelijk netwerk. Met het houden van diaconale collectes is het kerkelijke dienstwerk misschien meer een kwestie van geld dan van het hart geworden. De intenties zijn goed, maar de diaconie heeft een zweem van oubolligheid over zich gekregen. Wellicht zouden we ook op het vlak van de diaconie uitdrukkelijker gebruik moeten maken van de verbondenheid in fragmenten: de diaconie meer verbinden met evenementen, zoals je bijvoorbeeld ziet rond acties als Serious Request.'

Inspiratie voor innovatie

Het proces van de PGG op weg naar 2020 is een complex en uitdagend gebeuren - zoveel is wel duidelijk. Maar het kan ook nieuwe inspiratie geven, nieuw enthousiasme genereren. Het eerder vermelde inlegvel zegt daarover: 'Het woord van Jezus over de twee of drie die in Zijn naam bijeen zijn, geeft vrijheid om de kerk "opnieuw uit te vinden". Beproefde vormen van kerk-zijn zijn het waard om voort te zetten. Maar vormen, tradities zijn in Jezus' naam iets levends. Ook in Goes zullen we deze zoektocht met elkaar aan moeten gaan in het besef dat organisatie, gebouwen en mensen de kerk tastbaar maken. Het is een uitdaging om bij aanpassingen geen mensen te verliezen en elkaar vast te houden in geloof. Dit vraagt wel om met andere ogen naar onze gemeente te kijken en te leren van andere kerkelijke verbanden. Juist hier kunnen innovaties ons helpen.' Zo is Harry van Waveren, samen met de mensen van de PGG - in al haar geledingen - op zoek naar inspiratie voor innovatie.

Anders is óók goed

2013-01-15T19:11:00.000+01:00

Gedachtewisseling met de Brongroep in Bergen op Zoom

Een groepsinterview - dat was ongeveer wat ik in gedachten had, maar het gesprek liep anders. Ik had mijn vragen zorgvuldig voorbereid. Toch had ik er niet voldoende bij stilgestaan, dat ik aan de groepsleden wat uitvoeriger uitleg moest geven over wat ik wil bereiken met mijn onderzoek naar 'krimp als kans'. Dat ik dus niet wil meegaan in het doemdenken over het krimpscenario. Dat er meer te halen valt als we inzetten op inspiratie in plaats van een soms te grote aandacht voor de organisatie. Dat ik denk dat er - net als de Brongroep - vele groepen zijn, die meer of minder afwijken van wat door sommigen wordt beschouwd als de hoofdstroom, groepen waarin echter precies het zoeken naar innerlijke kracht mensen samenbrengt. En hoe dat dan in de Brongroep tot uitdrukking komt.

De Brongroep is zo'n vijftien jaar geleden ontstaan, toen een aantal mensen rond de Emmauskerk in Bergen op Zoom-Noord op zoek ging naar nieuwe, aansprekende vormen van hedendaagse geloofsbeleving. Een aantal activiteiten in dat kader zijn inmiddels weer ter ziele, maar deze Brongroep heeft stand gehouden, al is de samenstelling in de loop der jaren verschillende keren gewijzigd. Men wilde destijds zoeken naar nieuwe inspiratie, naar een innerlijke bron die kracht geeft in het leven van mensen van vandaag. Zo is de naam van de groep ontstaan.

Een hilarisch moment tijdens de fotosessie.
Vlnr: Lous, Ada, Rina, Susan, Miep, Marinette, Mary en Hélène
(Angela ontbreekt op de foto omdat ze eerder weg moest)

Momenteel bestaat de groep uit mensen, waarvan sommigen zich gelovig en kerkelijk noemen (kerkelijk dan vanuit hun persoonlijke invulling), anderen liever wat meer afstand bewaren tot de plaatselijke en de mondiale kerk (al voelen ze zich op hun eigen manier aangetrokken tot geloof, in een brede betekenis van het woord) en weer anderen zeggen geen religieuze wortels te hebben maar wel op zoek zijn naar hun innerlijke kracht. De bijeenkomsten van de Brongroep, ongeveer tien keer op jaarbasis, gaan nu eens over maatschappelijke thema's, dan weer over meer spirituele onderwerpen, of ook wel - een enkele keer - over specifiek kerkelijke kwesties. Meestal wordt het thema door een van de leden voorbereid en ingeleid, maar het gebeurt ook wel dat de actualiteit of een persoonlijke gebeurtenis van een van de deelnemers de voortgang van het gesprek bepaalt.

Essentiële openheid

De kracht van deze groep is - aldus Angela - 'dat niks onbespreekbaar is. Juist die openheid voor alle mogelijke onderwerpen geeft een enorme energie. Wat ik hier met anderen kan delen, dat kan ik op geen enkele andere plek.' De saamhorigheid en het wederzijdse respect maken deze mensen tot een hechte groep. Het is juist de dialoog, die de onderlinge band van de groepsleden bekrachtigt, ondanks dat (of misschien vooral omdat) er ruimte is voor verschil in opvatting. Het geeft een gevoel van gelijkgestemd zijn.

Hélène vult daarbij aan, dat zij die gelijkgestemdheid ook wel ervaart in kerkdiensten. De vertrouwdheid van de rituelen, de gebeden en de gezangen maken dat je de viering ook samen beleeft. Het is een soort verbondenheid, mag ik aanvullen, die je ook voelt als je met 17.000 mensen aanwezig bent bij een concert van Guus Meeuwis; je zit in dezelfde mood. 'Ik merk wel,' gaat Hélène verder, 'dat ik, anders dan vroeger, nu veel bewuster deelneem aan een viering. Ik zoek daar een zekere voeding en verrijking, die ik bijvoorbeeld niet vond toen ik - hoewel zeer boeiend - een bepaalde filosofische cursus volgde.'

Het vaak dwangmatige karakter van het naar de kerk gaan, meent Lous, is gelukkig voorbij. Zij heeft de vrije keuze hoog in het vaandel staan. Omdat ze in de gebruikelijke kerkdiensten weinig tot geen inspiratie vindt, bezoekt ze de kerk niet meer. Maar het is voor Lous bijna een 'heilig moeten' om één keer per jaar naar Banneux, het Maria-bedevaartsoord in de Ardennen, te gaan. 'Daar haal ik voor een heel jaar kracht vandaan.'

Een tijdlang heeft Miep haar heil gezocht in een groep die deel uitmaakte van de Baghwan-beweging. Maar ze heeft dat ook weer losgelaten, toen ze de indruk kreeg dat de organisatie te strak werd. Er 'moest' teveel. Dat deed haar in ieder geval geen goed.

Duidelijk is, dat de mensen van de Brongroep - ieder op haar persoonlijke manier - zoeken naar een wijze om in de eigen kracht te kunnen staan. Angela, die zich niet gelovig noemt, heeft het dan over een kracht 'waar ik geen naam aan kan geven. Maar het is een kracht die ik niet uit mezelf heb, een kracht die groter is dan wat ik kan overzien. Daar wil ik voor open staan. En die openheid vind ik juist in deze mooie groep van mensen.'

Het parochiecentrum aan de Burgemeester Stulemeijerlaan:
huidige plek van samenkomst van de Brongroep

Ruimte voor vrijheid

Dit lijkt mij het moment in het gesprek om aan de Brongroep de vraag voor te leggen, of deze mensen zichzelf herkennen in mijn vermoeden, dat geloof en kerk in de samenleving en de cultuur van vandaag een marginale positie innemen. De term 'marginaal' lijkt bij sommigen wat negatieve associaties op te roepen. 'Het is meer,' zegt Miep, 'dat we min of meer parallel lopen aan de "hoofdstroom" van geloof en kerk. Er is duidelijk een bepaalde mate van verwantschap, maar wij zoeken op onze eigen manier naar contact met wat groter is dan onszelf.' Lous sluit daarop aan: 'Daarom is voor mij ook de vrijheid in het denken over geloof zo belangrijk. Alleen als je die vrijheid neemt, kun je zoeken naar wat voor jezelf tot de essentie behoort.' En Hélène voegt eraan toe: 'Ik neem voor mijzelf de vrijheid om een eigen invulling te geven aan het katholieke geloof.' Zonder die vrijheid, maak ik hieruit op, wordt het een dood of benauwend geloof. En Marinette bevestigt dit in feite door aan te geven, dat zij zich beter thuis voelt bij de aanduiding 'christen' dan 'katholiek', een aanduiding die haar meer ruimte biedt.

Wellicht is de aanduiding 'marginaal' in het kader van de gesprekken binnen de Brongroep niet helemaal adequaat. Toch denk ik uit het gezegde in de vorige alinea te kunnen opmaken, dat men zichzelf weliswaar verbonden ziet met de christelijke spirituele traditie (zij het ook voor ieder op een andere mate en wijze), maar dat er wel ruimte nodig is om daar een eigen invulling aan te geven. Die vrijheid is essentieel, en daarmee houdt men de mogelijkheid open om een positie in de zijlijn in te nemen, die het mogelijk maakt om los te komen van oude (kerkelijke) structuren en gebruiken. Mijn inschatting is, dat de mensen van de Brongroep - in hun zoeken naar inspiratie - zichzelf niet willen beschouwen als marginaal in het geheel van de samenleving en de cultuur.

Bij de gratie van het moment

De verbondenheid binnen de groep maakt, dat men juist hier vindt wat men hier zoekt: inspiratie, nieuwe kracht, spirituele voeding. Susan beaamt dit van harte. Maar het is wel een verbondenheid die vooral bestaat binnen het kader van deze groep. Andere vormen van verbondenheid (shoppen met vriendinnen, een avondje in de kroeg, sporten) komen weer tot stand met andere mensen. Mijn vermoeden over de verbondenheid in fragmenten wordt daarmee bevestigd. Ook in die zin, dat de verbondenheid in deze groep belangrijk is voor de momenten en de duur van de contacten met deze mensen. De verbondenheid in fragmenten hoeft dus niet als negatief te worden bestempeld, maar kan juist als een grote innerlijke kracht werken bij de gratie van het moment - een kracht die overigens wel wordt meegenomen voor latere levensmomenten.

En hoe zit het dan met 'geloof en kerk als beweging', in de visie van de leden van de Brongroep? Een vorm van beweging - of ontwikkeling - is herkenbaar als Miep zegt in de loop der tijd geleerd te hebben, 'dat Bijbelverhalen gezien moeten worden als metaforen. In die zin krijgen ze betekenis, niet als verhalen die je letterlijk moet opvatten.' Een andere wijze van beweging is te constateren als gezegd wordt, dat men binnen de Brongroep ruimte vindt om los te komen van oude structuren als die hinderen bij het vinden van inspiratie, zingeving, levensduiding. Hélène vat deze ontwikkeling samen door erop te wijzen, 'dat ik in deze groep leer om anders naar dingen en mensen te kijken. Het sterkt mij in de gedachte: anders is óók goed.'

Met deze woorden wordt het karakter van de Brongroep in mijn aanvoelen heel raak getypeerd. Het is een groep die zich, oorspronkelijk begonnen binnen het kader van een lokale geloofsgemeenschap, ontwikkeld heeft tot een open gezelschap, waarin het onderlinge respect en de dialoog belangrijke voorwaarden zijn voor het creëren van ruimte, waarin ieder kan komen tot een voor de betreffende persoon relevante duiding van het eigen leven.

Metamorfosen III

2013-01-10T10:35:00.001+01:00

Op zijn weblog vermeldt Sybrand van Dijk, dominee in het Groningse Sauwerd, dat hij het boek God in Fragmenten van de Franse theoloog Jacques Pohier - naar welk boek hij zijn weblog heeft genoemd - ook maar bij toeval op het spoor kwam: 'Zijn boek stond half vergeten op een plank in een boekhandel. De titel raakte mij. Het was een punt in mijn leven, waarop alles gebroken was. Ik voelde mij een karretje dat losgebroken was van de trein en uit de rails was geschoten. Ik was verdwaald, en in paniek, op onbekend terrein. God lag vóór mij, in stukken. In onherstelbare scherven. Ik verlangde terug naar het spoor. Ik wilde terug naar de trein. In mij huilde een ontroostbaar kind.'

Hunkering vaar verbondenheid

Uit deze woorden spreekt een hunkering naar verbondenheid: niet alleen met God, maar ook met mensen die Sybrand terug op dat spoor kunnen helpen. De behoefte aan verbondenheid, en vooral het voldoen aan die fundamentele behoefte, is essentieel voor het menselijk bestaan. De wijze waarop die verbondenheid tot stand komt, kan verschillen naar gelang de persoonlijke, culturele, maatschappelijke en spirituele omstandigheden die zich aan mensen voordoen. Ik meen dat de sterke individualisering van onze samenleving leidt tot een verbondenheid in fragmenten. En ik heb in een voorgaand bericht betoogd: 'Misschien ligt in het erkennen van ieders persoonlijke keuze daarom wel meer onderlinge verbondenheid dan we op het eerste oog zouden vermoeden. Het principieel erkennen van ieders individuele keuzemogelijkheid (en van de verbintenissen die zij/hij wel of niet wil aangaan) zou wel eens een echo kunnen zijn van de geduldige trouw van God (Ps 86, 15).'

Hier interesseert mij vooral de vraag, in hoeverre vanuit Borgmans Metamorfosen aanknopingspunten zijn te vinden voor het vermoeden, dat de erkenning van het gefragmentariseerde karakter van de menselijke verbondenheid een zinvolle en kansrijke betekenis heeft voor het geloof en het kerk-zijn van mensen van vandaag.

De fragmentarisering die ik constateer met betrekking tot de onderlinge menselijke verbondenheid, wordt ook door Borgman gesignaleerd als hij stelt: 'In Nederland drukt dit "geloven buiten verband" (believing without belonging) zich uit in het opmerkelijke gegeven dat een niet onaanzienlijk deel van de bevolking zich niet beschouwt als lid van een kerkgemeenschap, maar wel als gelovig. De religie en de kerken als een soort cultureel geheugen dus, waar mensen zich niet mee identificeren, maar dat ze achter de hand willen hebben om eruit te kunnen putten als ze dat nodig achten. ... Zoals waarschijnlijk op de meeste terreinen van het leven, gedragen zij zich ook in religiosis primair als consumenten en gebruikers.' (36)

Geschonken

Deze laatste constatering heeft beleidsmakers en voorgangers ertoe verleid om als kerk een positie te willen veroveren op De markt van geloven (titel van een boek van Anne van der Meiden, 2000, 2e druk). Het denken in marketingtermen met betrekking tot geloof en kerk is echter niet de insteek die Borgman kiest. Hij gaat uit van de gedachte, dat 'de christelijke traditie ... een visie [heeft] op wat de samenleving feitelijk bij elkaar houdt, en op het verplichtende karakter van deze werkelijkheid. ... Wij mensen danken wat wij zijn en wat wij hebben aan anderen, aan wat ons vrij geschonken is. Dit impliceert de verantwoordelijkheid bij te dragen aan het welzijn van anderen.' (117) Deze onderlinge solidariteit als verplichtende vorm van verbondenheid is echter geen op voorhand gegeven werkelijkheid. 'Partieel, gebroken, tekortschietend en steeds weer vragend om verdere voortgang en correctie kan deze solidariteit geïnstitutionaliseerd en gecultiveerd worden, zonder dat de mislukkingen ooit de illusie doen ontstaan dat alles voor niets is, of de successen dat het onmogelijke dan toch is gerealiseerd. Het onmogelijke verschijnt als mogelijke, en daarmee zinvolle opgave binnen een reëel gegeven. Tegelijkertijd blijft het een steeds wijkende horizon.' (126)

Van grote betekenis in deze visie is, dat Borgman de onderlinge menselijke verbondenheid niet zozeer benadert in termen van het marktmechanisme, maar als een morele categorie. Mensen gedragen zich niet enkel als gebruikers van wat zij in hun leefwereld aantreffen, maar ook - hoewel niet uitsluitend en niet in alle omstandigheden - als personen met een moreel besef. In het zeer genuanceerde hoofdstuk over De religieuze waardigheid van tot sterven geworden leven stelt Borgman vast, 'dat mensen individueel en georganiseerd contact met hen [= ernstig zieken en stervenden - WH] zoeken, zich toewijden aan hun verzorging, hen steeds opnieuw willen brengen tot een in hun situatie optimale vorm van goed en autonoom bestaan.' (216)

Een intrinsieke kans

De lotsverbondenheid als een verschijningsvorm van ultieme solidariteit komt vaak op een gebroken, fragmentarische wijze tot uiting. Zij wordt immers - aldus Borgman - gekenmerkt als 'steeds weer vragend om verdere voortgang en correctie.' (126) Dat betekent in mijn visie dan, dat in de verbondenheid - juist vanwege het fragmentarische karakter, dus omdat de verbondenheid nooit 'af' is - een intrinsieke kans zit opgesloten om in dat streven naar verbondenheid ook het geloof van mensen te ontdekken. Het is immers in de ervaring van de gebrokenheid van het bestaan, dat mensen het meest dringend behoefte hebben aan een oervertrouwen, aan een geloof dat grond geeft aan hun leven. Precies vanwege het steeds onvoltooide karakter van de verbondenheid staat zij - vanuit religieus c.q. christelijk oogpunt - in het teken van de uiteindelijke voltooiing door God zelf. En waar dit geloof van individuele mensen zich ontwikkelt tot een georganiseerde vorm van lotsverbondenheid en geloofsbeleving, daar kan ook sprake zijn van kerk in de betekenis van geloofsgemeenschap.

Kortom, waar het steeds opnieuw streven naar verbondenheid tussen mensen op een niet-dogmatische, praktisch-morele en persoonlijk doorleefde wijze tot stand komt en tevens gebaseerd is op de vrije keuze van individuele mensen, daar zie ik toekomstperspectief voor geloof en kerk in het tijdsgewricht, waarin wij leven. Ik hoop deze conclusie vanuit de concrete praktijk te kunnen onderbouwen in de interviews die ik wil voeren met mensen en groepen, waarvan ik veronderstel dat zij iets zichtbaar maken van de verbondenheid in fragmenten. Daarom: wordt vervolgd...

Metamorfosen II

2013-01-07T10:38:00.000+01:00

Het is zeker een overmoedige gedachte om te veronderstellen er zonder meer een transformatie mogelijk is van een kerk als instituut naar een kerk als beweging, hoe noodzakelijk die omvorming ook mag zijn. Daarom zal dit proces, wil het een goede kans van slagen hebben, gebaseerd moeten worden op minstens twee pijlers: een geïnspireerde en inspirerende visie en een adequate (jaja, toch weer:) organisatorische inkadering. Inspiratie en organisatie vormen een onlosmakelijk geheel, maar de aandacht voor de inspiratie beschouw ik als het fundament voor de organisatie. De notie dat 'het geloof voorop' gaat, wordt verwoord in de beleidsvoornemens van het bisdom Breda uit 2007: In de duizend gezichten van uw volk.

Vanwege het primaat van de inspiratie wil ik mij in deze bijdrage richten op de vraag, of er in Borgmans Metamorfosen elementen te vinden zijn die een ondersteuning bieden voor de aanname dat 'kerk als beweging' kansen met meer perspectief oplevert voor het geloof van mensen dan de kerk in institutionele vorm. Eerder heb ik betoogd, dat de pelgrimage - die ik hier niet enkel als fysieke onderneming, maar ook als geesteshouding wil opvatten - 'doorgaans leidt tot het besef dat de pelgrim in veel opzichten afhankelijk is van de omstandigheden, van de mensen die zij/hij ontmoet, van Gods genade.' Het onderweg zijn mag daarom gezien worden als een metafoor voor het besef van receptiviteit en van flexibiliteit. Precies dit besef is nodig om te kunnen focussen op de betekenis van 'kerk als beweging'. (En toegegeven: eigenlijk gaat het mij hier meer om de beweging dan om de kerk.)

Een nieuwe religieuze situatie

Borgman gaat uit van de gedachte dat 'de hernieuwde belangstelling voor religie en religieuze thema's ..., in alle chaos, veelvormigheid en onduidelijkheid die het aankleeft, aan het licht [brengt] dat onze situatie op een onverwachte en nieuwe manier een religieuze situatie is.' (78) Als deze belangstelling in alle verwarrende verschijningsvormen inderdaad duidt op een verrassend andere religieuze situatie, dan kan deze vaststelling enkel gedaan worden vanuit de optiek, dat religie - net als vrijwel alle andere verschijnselen in de wereld waarin wij leven - onderhevig is aan wijziging, beweging, historiciteit en de beperkingen van het moment. Religie die een voor eens en altijd vaststaande waarheid belichaamt, is niet te beschouwen als een reëel en dus veranderend en veranderbaar verschijnsel, maar als een ideologie. Religie echter, die verstaan wordt als een fluïde en vaak ongrijpbare uiting van het menselijke verlangen naar heelheid en genade, is - juist in haar ondoorgrondelijkheid - moeilijker in te passen in het beeld van een kerk als instituut. Er zijn mensen, die deze 'verzwakking' van de religie betreuren.

Zich baserend op werk van de Italiaanse filosoof Gianni Vattimo stelt Borgman vervolgens: 'Deze beweging in de richting van 'verzwakking' brengt de moderniteit volgens Vattimo op een verrassende manier in de nabijheid van de christelijke traditie.' (79) Met een verwijzing naar de brief van Paulus aan de christenen in Filippi (2, 6-11) wijst Borgman erop, dat 'God zich [heeft] ontledigd om in Jezus Christus als mens te verschijnen: zwak, kwetsbaar, zonder verweer tegen machtsuitoefening, en juist zo een onthulling van wat werkelijk van belang is. ... Zo is het meest verhevene te vinden in het meest onooglijke, het meest waardevolle in dat wat zichzelf het minst kan verdedigen.' (79) Het is deze paradoxale interpretatie van de werkelijkheid, die het mogelijk maakt ook onze actuele leefsituatie te zien als een religieuze situatie, want dan worden in die soms rauwe en vaak ongerijmde realiteit sporen zichtbaar van een toekomstscheppende God.

Hierop voortbordurend - nu onderbouwd vanuit de gedachtegang van de Franse filosoof Jean-Luc Nancy - stelt Borgman dat het christendom, in tegenstelling tot religies die hun identiteit veelal baseren op wat in het verleden is gebeurd of vastgelegd, principieel geopend staat naar wat komt. 'God staat niet allereerst aan het begin van alles, maar openbaart zich in het verloop van de geschiedenis en zal zich pas volledig onthuld hebben aan het einde ervan. Dit opent het christendom voor het nieuwe dat zich aandient en laat het keren naar het andere dan zichzelf, met de verwachting dat juist daar de waarheid te vinden zal zijn.' (82)

Gericht op wat komt

Deze gerichtheid op het nieuwe dat zich aandient, veronderstelt een openheid, die niet vanzelfsprekend is. Het is een gerichtheid, die kwetsbaar maakt en die vraagt om moed. Ze is gefundeerd op het vertrouwen, dat niet de eigen waarheid zaligmakend is, maar het gezamenlijke zoeken naar wat waardevol is en toekomst schept. Ze veronderstelt, dat het mogelijk is om mijn eigen belangen los te laten in de overtuiging, dat slechts het onbaatzuchtig dienen van de belangen van de naaste uiteindelijk (in) mijn belang is. Met deze - voor het christendom principiële - gerichtheid op het nieuwe is in mijn optiek nauwkeurig de beweging aangeduid, die vanuit geloof en kerk nodig zijn om de geesteshouding van de pelgrimage mogelijk te maken.

De beweging, het pelgrimeren, het op weg zijn, het openstaan voor wie of wat zich aan mij voordoet, hoort tot het wezen van het christelijke geloof. De gerichtheid op het komende en op de Komende maakt christenen vrij om zich niet gebonden te achten aan wat is of aan wat is geweest. Deze gerichtheid geeft hen de moed en het gelovige vertrouwen, dat kwetsbare ontvankelijkheid geen zwakte laat zien maar juist een grote innerlijke kracht.

Toegespitst op de kerk als organisatie of als instituut betekent dit, dat wij de bestaande vormen, waarin de kerk zich aan ons voordoet, altijd opnieuw moeten leren zien onder de optiek van wat zich voordoet of zal voordoen. Het betekent wellicht vooral, dat wij de bereidheid weten op te brengen om bestaande vormen los te laten omwille van de voortgang van het geloof van mensen. Geloof uit zich weliswaar in bepaalde organisatievormen en geritualiseerde gebruiken, maar het zit daar niet in opgesloten. De huidige culturele en maatschappelijke situatie - in al haar kleurrijke veelvormigheid, verwarring en dissonanten - getuigt daarvan. Voor wie het wil zien.

Metamorfosen I

2013-01-03T10:49:00.000+01:00

Het boek Metamorfosen, dat Erik Borgman in 2006 publiceerde, was in 2010 aan zijn vierde druk toe. Dit laatste geeft iets aan van het belang en de actuele betekenis van het onderwerp dat hij hierin aansnijdt. De ondertitel Over religie en moderne cultuur wijst op het raamwerk, waarbinnen hij het theologische debat wil voeren in confrontatie met de hedendaagse culturele en maatschappelijke context.

In deze bijdrage wil ik mij concentreren op de vraag, of het - vanuit de gedachtegang van Borgman - mogelijk is de hypothese te ondersteunen, dat de marginale positie van geloof en kerk eerder kansen dan bedreigingen biedt voor een hedendaagse, adequate geloofsbeleving en kerkontwikkeling. In twee toekomstige bijdragen wil ik dan het boek bevragen op de andere thema's van mijn studieverlof: kerk als beweging en verbondenheid in fragmenten.

Gezamenlijke afhankelijkheid

Het project (het boek is immers slechts een deel van zijn theologische onderzoeksprogramma) van Borgman is een gedurfde, maar ook uitdagende poging om de discussie over de betekenis en de waarde van religie te plaatsen in het hart en niet in de marge van het hedendaagse cultureel-maatschappelijke debat. Een van de belangrijkste redenen daarvoor is 'de noodzaak het steeds dreigende en angstwekkende cynische ongeloof in de publieke discussie tegen te gaan.' (13 - De cijfers tussen haakjes verwijzen naar de betreffende pagina uit Metamorfosen.) Het bestrijden van ongeloof is niet een poging tot herkerstening van de Europese cultuur, maar het opnieuw in herinnering brengen van de essentie van het religieuze in het publieke debat, waarin het uiteindelijk 'gaat om iets dat geen van de deelnemers bezit, maar wat zij alleen van elkaar kunnen krijgen. Dit verdient respect en vraagt toewijding. De gezamenlijke afhankelijkheid [curs. WH] van wat ons alleen in het debat gegeven kan worden, is de uiteindelijke - in mijn religieuze visie - grond van het recht van de vrijheid van meningsuiting die terecht in de westerse samenleving zo fundamenteel wordt geacht.' (13)

Het is juist de door Borgman gesignaleerde afhankelijkheid die de essentie van religie uitmaakt, en die - wellicht precies daarom, maar geheel ten onrechte - wordt geweerd uit het publieke debat. Immers: 'Elke vorm van politiek en cultuur kan worden verstaan als uitdrukking van een verlangen naar het geluk en als poging dit geluk naderbij te brengen. Dit maakt ze theologisch van betekenis als gestalten van verlangen naar God en als poging trouw te zijn aan God als de vervuller van het menselijk verlangen naar geluk.'(19) Het verlangen naar geluk en de pogingen dit te bereiken is een universeel menselijk gegeven. Dit gegeven heeft niet alleen politieke en maatschappelijk-culturele betekenis, maar impliceert ook een principieel theologische insteek. Want dit verlangen en deze pogingen zijn alleen zinvol in het besef van de onderlinge menselijke afhankelijkheid en in de erkenning dat de vervulling van dit verlangen is onderworpen aan het inzicht dat 'mensen ... steeds opnieuw en steeds op nieuwe manieren [ontdekken] dat zij hun leven niet kunnen beveiligen, niet kunnen beheersen, niet kunnen maken, en dat zij met dit gegeven in het reine moeten komen.' (49) 'Mijn theologische vermoeden is nu dat de huidige terugkeer van de belangstelling voor religie de ontdekking betekent dat het creëren van een volmaakte wereld onmogelijk is.' (50)

Verliezen en winnen

De inspanningen van Borgman om religie opnieuw in het hart van het publieke debat te plaatsen, worden overigens ook zichtbaar in zijn Overlopen naar de Barbaren. Het publieke belang van religie en christendom (2009, 2e druk). Dat deze inspanningen nodig zijn, zie ik als een erkenning van van de omstandigheid dat geloof en kerk feitelijk een marginale plaats innemen in de huidige samenleving. Maar tegelijk zijn deze inspanningen een bevestiging van de mogelijkheid om vanuit die marginale positie nieuwe kansen te benutten om door te dringen tot het wezenlijke van geloof en kerk. Deze kansen zijn vooral gelegen in de mogelijkheid om een ander aspect van de christelijke religie te benadrukken. Hierbij gaat het om de notie van 'verliezen in vertrouwen op de belofte van terugwinnen'. Borgman werkt dit uit in het - voor mij zeer inspirerende - hoofdstuk over De christelijke traditie als herinnering aan Gods kenotische nabijheid. (230-245)

'Kenosis' is een begrip dat is ontleend aan de brief van Paulus aan de Filippenzen (2, 6-11). De term wordt in theologische zin gebruikt om aan te duiden, dat God in Jezus een menselijke gestalte heeft aangenomen; in zijn overgave aan de dood op het kruis heeft Jezus laten zien dat hij zijn goddelijke natuur niet heeft willen vasthouden, maar in alle opzichten de menselijke natuur heeft willen delen. Precies in de schandelijke dood aan het kruis - een langzame en gruwelijke marteldood die destijds bedoeld was voor slaven, want Romeinse staatsburgers kregen een eervolle doodstraf: zij werden onthoofd - is zichtbaar geworden hoe God in dat moment van totale godverlatenheid toch aanwezig kan zijn als degene op wie te vertrouwen is, ook al lijkt dat vertrouwen volkomen absurd. Borgman: 'Precies de christelijke overtuiging dat in Jezus' overgave aan deze goddeloosheid en in zijn bereidheid eraan te gronde te gaan, zichtbaar werd hoe God is, maakt het onmogelijk te claimen dat christenen en hun kerk als erfgenamen van Jezus alle waarheid in bezit zouden hebben.' (234) 'Jezus belichaamt een waarheid die geen bezit kan zijn, maar een ruimte die steeds opnieuw wordt ontvangen op plaatsen waar dat het minst te verwachten is [curs. WH].' (235)

Het waagstuk dat geloven heet

Het is vanwege deze laatste formulering, dat ik mij gesterkt voel in mijn vermoeden om de kansen voor geloof en kerk te zoeken in de marge - niet omwille van geloof en kerk als zodanig, maar omwille van mensen die in en vanuit dit waagstuk, dat geloven heet, willen leven. De hierboven genoemde ruimte en de in Jezus op een ultieme wijze gepersonifieerde, vertrouwvolle ontvankelijkheid, waardoor een gerichtheid ontstaat op het onverwachte, maken het mogelijk in de marge de kansen te ontdekken, die wij in het centrum van de hedendaagse doel-rationaliteit nauwelijks vermogen te zien.

Wat dan concreet de kansen in de marge zijn voor geloof en kerk, kansen die benut kunnen worden in de feitelijke omstandigheden, wil ik in de komende tijd onderzoeken in een aantal gesprekken met mensen en groepen, waarvan ik vermoed dat zij vanuit 'een ruimte die steeds opnieuw wordt ontvangen' het voortouw nemen. In die lijn sluit ik af met een programmatische oproep van Borgman: 'Het komt erop aan oog te krijgen voor de levenskracht van de veelkleurige en veelvormige, vaak warrige en weinig gesystematiseerde religieuze vormen die schuil gaan onder de oppervlakte van de mondiale rationalisering. Religie lijkt steeds opnieuw te ontstaan uit de confrontatie met de ongerijmdheden van het individuele en collectieve bestaan, uit het verlangen naar ordening in de chaos, uit de drang naar leven te midden van de dreigende dood, uit de soms wanhopige hoop op een dragende kracht die bevrijdt van de onmogelijke taak zelf het eigen leven te maken.' (231)

De waarde van het weerloze

2012-12-28T19:59:00.000+01:00

Over enkele dagen begint mijn sabbatverlof. Drie maanden ruimte om mij niet te hoeven bezighouden met afspraken, werkroosters en deadlines (dit alles mede mogelijk gemaakt door mijn collega's, door het bestuur als mijn werkgever, door het bisdom met een mooie regeling voor studieverlof). Drie maanden ruimte om mij te concentreren op het zoeken naar kansrijke gedachten en inspirerende initiatieven. Drie maanden om het mosterdzaadje te cultiveren: het sterke voorgevoel, dat er volop mogelijkheden zijn voor mensen die willen geloven, ondanks - misschien wel juist dankzij - de krimp in de kerkelijke organisatie (dit alles met het doel om de resultaten van mijn zoektocht terug te geven aan collega's, geïnteresseerde parochianen en bisdom).

De zoektocht zal onder meer verband houden met het benoemen van positieve waarden, die richting kunnen geven aan mensen en hun zoektocht naar een vorm van authentiek geloof. Ik wil het aanwijzen van deze waarden verduidelijken aan de hand van de drie veronderstellingen, die ik in mijn vorige bericht heb geformuleerd.

Als het klopt, dat de marginale positie van geloof en kerk beschouwd moet worden als een kansrijke positie, waarin ligt dan de waarde van die positie? Dat kerk en (geïnstitutionaliseerd) geloof in de zijlijn van de samenleving terecht zijn gekomen, maakt hen kwetsbaar. Althans in die zin, dat zij niet in de positie verkeren om stevige invloed uit te oefenen op maatschappelijke ontwikkelingen. Maar misschien biedt die kwetsbare, marginale opstelling - juist aan mensen die zoekend geloven - een gouden kans om zich te kunnen vereenzelvigen met een van de kernthema's van het christelijke geloof: dat in de kwetsbaarheid een grote kracht is gelegen. Die kwetsbare opstelling maakt mensen immers eerder ontvankelijk en open dan een leerstellige zekerheid, die weinig ruimte laat voor afwijkende opvattingen en gedragingen.
Erik Borgman formuleert het aldus: 'Christelijk gezien is datgene van waarde wat mensen ruimte geeft het goede, waardevolle leven te kunnen zoeken, ervoor open te staan, het te kunnen ontvangen en het te kunnen cultiveren. Deze ruimte lijken mensen precies te zoeken in de nieuwe vormen van religiositeit die ... zijn ... te beschouwen als uitdrukkingen van - in traditionele christelijke termen - verlangen naar genade.' (Metamorfosen, 142v)
Precies het verlangen naar genade veronderstelt een fragiele, maar krachtige openheid, die een belangrijke waarde inhoudt in de zoektocht naar wat richting kan geven vanuit het geloof. En op basis van die principiële ontvankelijkheid stelt het geloof in één adem de huidige maatschappelijke utopie onder kritiek, dat de wereld, de toekomst, de mensen maakbaar zijn en dat ieder mens zijn eigen toekomst ontwerpt. Juist deze kritiek kan beter, scherper geformuleerd worden vanuit de marge dan in het centrum van de macht.
Natuurlijk maakt deze ontvankelijkheid vanuit de zijlijn ons kwetsbaar. Daar moeten we niet te licht over denken. Want het kan gebeuren, dat hoon en ongenuanceerde kritiek, spot en zelfs verdachtmaking ons deel zullen zijn. Maar Jezus houdt ons voor: 'Gelukkig zijn jullie, als ze jullie uitschelden en vervolgen en je van allerlei kwaad betichten vanwege Mij. Wees blij en juich, want in de hemel wacht jullie een rijke beloning. Zo hebben ze immers de profeten vóór jullie vervolgd.' (Mt 5, 11-12)
Open staan voor wat/wie zich aandient en het bewust kiezen van een onafhankelijke, marginale positie kunnen dus als positieve waarden worden geformuleerd, die perspectief bieden op een authentieke, in de hedendaagse omstandigheden kansrijke geloofsbeleving.
Een andere vorm van ontvankelijkheid en kwetsbaarheid wordt zichtbaar, wanneer de kerkelijke organisatie zich weet los te maken van het institutionele denken ten gunste van geloven als een beweging. Welke waarde kan worden toegekend aan deze andere, meer fluïde denkwijze?
Het mag duidelijk zijn, dat het menselijk samenleven niet zonder instituties, zonder organisaties kan: ze geven immers aan, hoe dingen zijn geregeld, hoe mensen zich ten opzichte van elkaar dienen te gedragen, welke doelen er nagestreefd dienen te worden. Organisaties kenmerken zich door drie basispijlers: kennis, kader en controle (zie Wikipedia), pijlers die nodig zijn om het instituut te kunnen voortzetten. Maar tegelijk kan een instituut de neiging hebben om een zeker stollingsgehalte te ontwikkelen, vooral wanneer de kernwaarden uit het verleden niet op een adequate wijze aansluiten bij de actuele ontwikkelingen. Dat geldt niet alleen voor het kerkelijk instituut als wereldwijde organisatie, maar ook voor de kerkelijke organisatie op niveau's van bisdom en parochie(kern).
Geloven als beweging is door de eeuwen heen (en in vrijwel alle godsdiensten) zichtbaar in de pelgrimage. Het op weg zijn - naar een voorgenomen fysieke of spirituele bestemming - is een onderneming die kwetsbaar maakt. Want het einddoel is niet op voorhand bereikbaar, nog los van de wijze waarop het doel tenslotte wordt bereikt. Maar ook hier is sprake van een groeiende ontvankelijkheid, omdat het pelgrimeren doorgaans leidt tot het besef dat de pelgrim in veel opzichten afhankelijk is van de omstandigheden, van de mensen die zij/hij ontmoet, van Gods genade. De notie, die het Tweede Vaticaans Concilie heeft geformuleerd als 'Gods volk onderweg' (vgl. Lumen Gentium 14: 'deze pelgrimerende kerk'), getuigt van deze ontvankelijkheid.
Ook deze vorm van fragiele, niet-gestolde en receptieve openheid is een precair gebeuren. Omdat niet vooraf vaststaat, of en op welke wijze het doel wordt bereikt. Vraag is zelfs, of er een doel bereikt moet worden, want het onderweg zijn zelf is wellicht de intrinsieke betekenis van de pelgrimage, omdat in die voortgaande beweging zichtbaar en ervaren kan worden hoe het menselijk verlangen naar goddelijke genade (zie Borgman) tot vervulling kan komen.
Principiële beweeglijkheid en receptiviteit kunnen derhalve eveneens als positieve waarden worden aangeduid in het ontwikkelen van een veelbelovende, toekomstbestendige geloofshouding.
Tenslotte heb ik de hypothese geformuleerd, dat de individualiteit die hedendaagse mensen kenmerkt ertoe leidt, dat het zoeken naar gemeenschappelijkheid en verbondenheid steeds een fragmentarisch karakter heeft. De beperkte duur van onderlinge verbondenheid lijkt in tegenstelling te staan met de geduldige trouw van God (Ps 86, 15). Maar het gegeven van een beperkte en tijdelijke saamhorigheid is hoe dan ook onmiskenbaar in de wereld van vandaag. Welke waarde kan dan worden toegeschreven aan deze gemeenschappelijkheid in fragmenten?
Het mag duidelijk zijn, dat mensen zich - ook vandaag nog - langdurig kunnen binden aan elkaar in een keuzerelatie (partnerschap, huwelijk, familieband). Toch zijn er ook veel bindingen, die mensen slechts aangaan met anderen voorzover die binding een bepaald nut of voordeel oplevert: in economisch, cultureel, politiek of spiritueel opzicht of met het oog op het ambiëren van een bepaalde status. Zodra het voordeel niet meer gezien wordt, kan men de binding opzeggen. Dat geldt niet alleen voor de verbondenheid die men al of niet voelt met de kerk, maar ook met politieke partijen of vakbonden. Van de binding met het geloof en de (lokale) kerk zien mensen vaak alleen het nut nog op het moment, dat ze gebruik willen maken van bepaalde diensten rond scharniermomenten in hun leven. Of men zoekt verdieping van het geloof op bepaalde zelfgekozen momenten in stilte en cursusaanbod van een klooster of van spirituele gidsen.
Kenmerkend van deze gefragmentariseerde bindingen is, dat de keuze ligt bij de persoon zelf. Anders dan tot in de jaren zestig van de vorige eeuw, toen de keuze (of dwang?) van de binding vaak lag bij de gemeenschap, is het nu de individuele mens die kiest welke verbintenis het beste bij haar/hem past. Dit is een ontwikkeling, die we - ieder individueel, maar ook gezamenlijk, als samenleving - hebben gemaakt. Het heeft weinig zin, om deze gang van zaken te ontkennen of tegen te werken. Het is wel van belang te onderkennen, dat hierdoor de gemeenschappelijke moraal het dreigt af te leggen tegen de individuele. De sterke behoefte in de huidige samenleving aan meer onderling - en daadwerkelijk - respect is een significante uiting van dit verlies aan gezamenlijke moreel besef. Het vraagt dus van individuele leden van de samenleving dat zij zich als individu het besef eigen maken van het belang van moreel verantwoord gedrag. Deze individuele verantwoordelijkheid kan een stevige basis vormen voor het gefundeerd kiezen van de bindingen die mensen wel of niet willen aangaan.
De principiële bereidheid om de keuze te laten bij het individu betekent dan, dat je de ander de mogelijkheid biedt om een alternatieve keuze te maken. Het hooghouden van deze bereidheid maakt je daarom kwetsbaar. Je bent immers bereid het risico te lopen, dat de ander jou niet zal volgen in jouw keuze. Maar als zij/hij die keuze maakt op basis van de eigen morele verantwoordelijkheid, dan moet je aannemen dat het een keuze is op basis van kwaliteit, een keuze die daarom het beste past bij de persoon in kwestie. Deze keuzemogelijkheid hanteren als een principieel uitgangspunt is de eerste stap op weg naar de hierboven gesignaleerde behoefte aan eerbiediging van ieders persoonlijke keuze. Misschien ligt in het erkennen van ieders persoonlijke keuze daarom wel meer onderlinge verbondenheid dan we op het eerste oog zouden vermoeden. Het principieel erkennen van ieders individuele keuzemogelijkheid (en van de verbintenissen die zij/hij wel of niet wil aangaan) zou wel eens een echo kunnen zijn van de geduldige trouw van God (Ps 86, 15).
De waarde van gefragmentariseerde verbondenheid is daarom gelegen in de principiële erkenning van ieders persoonlijke keuze, een erkenning die een afspiegeling is van Gods grootmoedigheid. Hij is immers 'barmhartig en genadig, geduldig, groot in liefde en trouw' (Ex 34,6).

Resumerend kan gesteld worden dat het bewust kiezen voor de marginale positie van geloof en kerk, het nastreven van de kerk als een pelgrimerende gemeenschap en de fundamentele erkenning van de verbondenheid in fragmenten een kwetsbare, risicovolle maar ook kansrijke onderneming is, die zich richt op het ontplooien van waarden als ontvankelijkheid, kritische onafhankelijkheid, ruimte voor ontwikkeling en beweeglijkheid en principiële keuzevrijheid. Juist in het broze van deze waarden is hun kracht gelegen, omdat ze iets weerspiegelen van het goddelijke geheim dat zich laat kennen als het gefluister van een zachte bries (1 Kon 19, 12).

Een hardnekkig vermoeden

2012-12-15T16:48:00.001+01:00

In de hedendaagse beeldcultuur komen dagelijkse vele, vele foto's voorbij. De meeste trekken niet langer dan een of twee tellen de aandacht. Maar er zijn afbeeldingen, die iets beter mijn interesse kunnen vasthouden. Het zijn vaak foto's, waarop slechts een deel van het object zichtbaar is. Zelf maak ik ook graag van zulke foto's. Omdat ze - door het geheel slechts partieel in beeld te brengen - je de vraag laten stellen: 'Wat zou er nog meer te zien zijn, buiten de randen van de afbeelding?' Zulke foto's wekken je nieuwsgierigheid naar dat 'meer', waardoor je langer, beter, verwachtingsvoller kijkt naar de afbeelding.

Een vermoeden, misschien wel een hardnekkig vermoeden ligt ook ten grondslag aan het onderwerp, dat ik in mijn sabbatverlof wil onderzoeken. Inmiddels heeft de bisschop zijn goedkeuring verleend aan mijn sabbatverlof, dat per 1 januari 2013 aanvangt. In de aanvraag voor het sabbatverlof, die aanleiding gaf tot de bisschoppelijke akkoordverklaring, heb ik - bij wijze van vermoeden - gesteld dat het 'heel verfrissend (kan) zijn om op een andere manier te (leren) kijken naar het actuele krimpscenario. Wellicht kan de huidige ontwikkeling ons helpen om ons opnieuw te concentreren op de kernwaarden van het christendom, op datgene waar het Jezus van Nazaret in essentie om te doen was. Het naderende koninkrijk Gods zette hem ertoe aan om Gods liefde zichtbaar te maken in zijn eigen sterke spirituele verbondenheid met God en – nauw daarmee samenhangend – in zijn ultieme dienstbaarheid aan het tot hun recht brengen van de mensen met wie hij omging.

Kwalitatieve groei

De kwantitatieve krimp, waarvan hierboven sprake was, zou – in een proces van herbronning – wel eens kunnen leiden tot een kwalitatieve groei. Het is niet zo, dat de inhoud van de christelijke boodschap verloren is gegaan, maar ze is – door alle aandacht voor reorganisatie en schaalvergroting in de afgelopen tijd, – wel onder het stof geraakt. Dat vraag dus om een andere manier van kijken naar de realiteit van geloof en kerk.'

Meer toegespitst heb ik de vraagstelling voor mijn onderzoek geformuleerd als het 'zoeken naar en (op bescheiden schaal) ontwikkelen van concrete handelingsmodellen die ons helpen bij het terugkeren naar de kernwaarden van het christendom (geloven in het naderende koninkrijk Gods), waarbij we ons concentreren op de inspiratie ('zijn') en minder op de organisatie ('hebben'). Deze handelingsmodellen zullen gevonden en ontwikkeld dienen te worden vanuit het krimpscenario als een kansrijk proces. Juist die worteling in de krimpsituatie is van belang om de slagingskans van de handelingsmodellen zo groot mogelijk te maken.'

Drie vragen

Deze globale vraagstelling heb ik nader uitgewerkt in een drietal, hieronder toegelichte, vragen, die ik in de komende maanden verder wil exploreren. Elk van deze drie vragen gaat uit van een veronderstelling (een vermoeden of hypothese), waarvan ik het werkelijkheidsgehalte wil onderzoeken aan de hand van a) gesprekken met mensen en groepen die met de betreffende vragen al enige ervaring hebben en b) relevante filosofische, fundamenteel-theologische en praktisch-theologische literatuur. Het gaat om de volgende vragen:

In de Nederlandse samenleving is de positie van de kerk meer en meer marginaal geworden. Dat beschouw ik niet als een verlies, maar als winst. Want we hebben geen positie meer te verdedigen. Deze positie maakt ons vrij(er) in onze uitlatingen, in onze kritiek op wat gangbaar is in de samenleving. Daardoor kunnen we de evangelische kern van gerechtigheid en vrede - Jezus noemt dat: het koninkrijk Gods - beter onder de aandacht brengen. De vraag, die ik in dit verband wil onderzoeken, is derhalve: waar wordt zichtbaar dat de marginale positie van de kerk als winst gezien kan worden voor inspiratie vanuit het geloof?
Ik veronderstel dat er in het organiseren van en in het denken over geloof en kerk een omvorming moet plaats vinden van instituut naar beweging. Deze transformatie is nodig, niet alleen voor het grote instituut, maar ook voor het 'instituut in het klein': de parochie c.q. de parochiekern. Want waar de parochiekern nog zoveel mogelijk probeert overeind te houden wat ooit allemaal gebeurde in de parochie, blijft ze zich gedragen als een instituut. De beweeglijkheid van de parochiekern (de flexibiliteit) geeft vermoedelijk meer toekomstkansen dan de institutionele route. Vandaar de vraag: waar wordt zichtbaar dat de 'kerk als beweging' kansen oplevert voor het geloof van mensen met het oog op de toekomst?
De derde hypothese heeft te maken met het gegeven, dat de individualiteit die hedendaagse mensen kenmerkt ertoe leidt, dat het zoeken naar gemeenschappelijkheid en verbondenheid steeds een fragmentarisch karakter heeft. Verbondenheid is een gebeuren van beperkte duur. De erkenning van deze gefragmentariseerde verbondenheid zou gezien kunnen worden niet als een beperking, maar als een verdieping van de hedendaagse geloofsbeleving. Want de inspiratie van het geloof krijgt juist betekenis op het moment dat ze - gezamenlijk, in onderlinge dialoog - gevonden en gezien wordt; men neemt die mee als waardevolle bagage voor de eigen levensgeschiedenis. De derde vraag als toespitsing van het onderzoek richt zich dus op het zoeken naar waar zichtbaar wordt, dat de gefragmentariseerde verbondenheid kansen oplevert voor het geloof van mensen met het oog op de toekomst?

Op zoek naar kansen

Ik besef, dat drie maanden slechts een korte periode is, misschien wel te kort om de hierboven geformuleerde vermoedens te toetsen. Het zou daarom goed zijn de vragen in de komende tijd nog enigszins toe te spitsen, zodat ze kunnen leiden tot hanteerbare conclusies.

Verder realiseer ik mij, dat de hardnekkigheid waarmee wordt vastgehouden aan een vermoeden kan leiden tot vooringenomenheid. Dat wil echter niet zeggen, dat ik mijn vermoeden - dat in de krimp wellicht mooie kansen liggen opgesloten - wil loslaten. Deze week kwam ik ergens de uitspraak tegen: Dreams don't work. Unless you do. Vrij vertaald: dromen zijn bedrog, behalve als je ze tot leidraad neemt. De kansen voor geloof en kerk: daar wil ik dus naar op zoek gaan. Dat ik daarbij het risico loop een illusie te volgen, neem ik op de koop toe.

Don't go to church, be the church

2012-09-14T12:04:00.000+02:00

Interview met ds Aarnoud van der Deijl

Enkele dagen voor zijn afscheid op 26 augustus 2012 als predikant van de Protestantse Gemeente Oost-Souburg vindt Aarnoud van der Deijl nog tijd om met mij van gedachten te wisselen. Het is voor hem een hectische tijd, want behalve allerlei zaken rondom de afscheidsdienst moet ook de verhuizing naar Hoofddorp in goede banen worden geleid.

We blijken een interesse te delen, die ons – op het scheiden van de markt, zou je kunnen zeggen – sterk verbindt, maar die we niet eerder hadden kunnen uitwisselen. In zekere zin is het jammer, dat het contact niet eerder tot stand gekomen is. Anderzijds lopen de dingen vaak, zoals ze moeten lopen. Er zijn mensen die dat voorzienigheid noemen.

Studieverlof

In mei en juni 2011 heeft Aarnoud zijn studieverlof gewijd aan de vraag 'Is de kerk nog nodig?' Uitgaande van de constatering, dat nogal wat mensen zeggen wel te geloven, maar daarvoor de kerk niet nodig te hebben, is hij op zoek gegaan naar de contouren van een kerk van de toekomst. Op basis van a) bijbelse en b) cultuurhistorische gegevens, van c) een beschrijving van de huidige maatschappelijke status van de kerk en van d) een theologisch perspectief over de kern van de beweging die Jezus op gang bracht, komt hij tot enkele conclusies. De kerk van de toekomst wordt vermoedelijk gekenmerkt door:

het zich ten dienste stellen van het Koninkrijk van God; daarbij zal ze de innerlijke beleving willen stellen boven de uiterlijke vormgeving;
het erkennen van de mondigheid van de hedendaagse mens;
een grote mate van veelkleurigheid; zij zal in de geïndividualiseerde samenleving moeten zoeken naar verbondenheid tussen mensen;
minder een instituut te willen zijn en meer een beweging; zij zal daarom simpel en duurzaam moeten willen zijn.

Aarnoud heeft ook enkele pioniersplekken, huisgemeenten en kloosterachtige kerkgemeenschappen bezocht om te achterhalen, of er al iets zichtbaar wordt van de kerk van de toekomst. Op ieder van deze plekken zijn bepaalde kenmerken, zoals hierboven genoemd, beter zichtbaar dan andere.

Concluderend schrijft hij: 'De kerk als beweging van mensen die op zoek zijn naar Gods koninkrijk, die de vrede zoeken voor de stad of het dorp waar ze wonen, waar iedereen welkom is – zo'n kerk lijkt mij hard nodig om te kunnen geloven! Dus inderdaad niet de kerk waar je op zondag of met de kerst naar toe kan, maar de kerk die je bent.' Of in een Engelse one-liner: Don't go to church – be the church.

Innerlijk en uiterlijk

Op basis van dit verslag, hierboven (te) bondig samengevat, ga ik met Aarnoud in gesprek. Allereerst over de spanning tussen innerlijke beleving en uiterlijke vormgeving, tussen inspiratie en organisatie. 'Voor de geloofsbeleving,' zegt Aarnoud, 'is het instituut soms een hinderpaal. Wat mensen aan hun geloof beleven, laat zich niet altijd in regels of voorgeschreven vormen vastleggen. Anderzijds kun je ook niet helemaal zonder enige vorm van organisatie of institutionalisering. Je ziet bijvoorbeeld wel, dat een kerkelijke gemeente een tijd op vrijwilligers moet draaien, omdat er geen predikant beschikbaar is. In zulke situaties wordt het gemis aan een beroepskracht op den duur wel degelijk gevoeld. En eerlijk is eerlijk: ik merk ook zelf, hoe de zuigkracht van het dagelijkse werk soms verhindert, dat ik voldoende toekom aan het inspirerende deel van mijn werk.' Aarnoud refereert aan een boekje van Johan ter Beek, Heerlijk eenvoudig, waarin suggesties worden gedaan om te ontsnappen aan deze soms verlammende zuigkracht.

Verder wijst mijn gesprekspartner erop, 'dat ook de theologische opleidingen misschien een andere insteek zouden moeten kiezen. Niet alleen opleiden tot predikant of pastor, maar ook ruimte maken voor een andere, zeg maar maatschappelijke beroepsuitoefening. Zelf geef ik naast mijn predikantschap ook les aan de PABO-opleiding aan de Hogeschool Zeeland (HZ). De wisselwerking tussen deze twee werkvelden is heel inspirerend – over en weer. Ik kom op de HZ in aanraking met jonge mensen, die zich niet verbonden voelen met de kerk, maar die wel heel inspirerend zijn in de manier waarop ze met hun studie en beroepsvoorbereiding bezig zijn. Sommigen van hen staan, zou ik willen zeggen, gelovig in het leven, zonder dat ze naar de kerk komen.'

Een andere beweging

We komen te spreken over de spanning tussen vloeibare innerlijkheid van de geloofsbeleving en de gestolde massa, die zichtbaar kan worden in het kerkgebouw. 'Toch,' maakt Aarnoud aan de hand van een voorbeeld duidelijk, 'kun je daar soms op een creatieve manier mee omgaan. Zo is er in 2007 de Stichting Vrienden van de Historische Kerk Souburg opgericht. Het eigen kerkgebouw van de Protestantse Gemeente wordt door deze Stichting ook voor andere dan louter kerkelijke doeleinden ingezet: burgerlijke trouwplechtigheden, culturele activiteiten, symposia en vergaderingen. Het batig saldo (vorig jaar rond de € 10.000,-) kan gebruikt worden voor het onderhoud van het gebouw. Ook mensen die niet de kerkdiensten bezoeken, maar wel het historische gebouw in het dorp willen behouden, dragen bij aan de Stichting.'

'Daarnaast hebben we,' gaat hij verder, 'een laagdrempelig aanbod voor kinderen onder de naam Praatpaal. We willen de mogelijkheid bieden om verlieservaringen te verwerken: met verhalen, spelvormen, eenvoudige tekeningen maken. Enkele moeders, die voor het overige buiten “de kerk” staan, haken daar spontaan op in. We hebben geen enkele bedoeling tot evangelisatie, maar het gaat puur om het aanbieden van pastoraat in de vorm van rouwverwerking. En dan zie je dus, dat je soms andere, onvermoede kansen kunt benutten om iets van de evangelische boodschap present te stellen: niet pretentieus, maar wel heel essentieel.'

Eigenlijk gaat het hier om een wezenlijk andere beweging dan de gebruikelijke. In plaats van allerlei acties te verzinnen, waardoor mensen naar de kerk komen, wordt op deze wijze geprobeerd van de kerk uit naar de mensen te gaan. De come-structure wordt vervangen door de go-structure. Present willen zijn, aanwezigheid, is in deze opvatting een belangrijk gegeven.

Aanwezig zijn

Een collega van Aarnoud, Wim Beekman, heeft dat in diens studieverlof benadrukt en uitgewerkt in een verslag met de titel Leve de dorpskerk. 'Daarin wordt aangegeven,' vertelt Aarnoud, 'dat de statistieken laten zien: er is een bodem bereikt in de ontkerkelijking. 30% van de Nederlanders blijft zich gelovig noemen, al gaan niet al die mensen naar de kerk. En daarom moet, misschien juist in de dorpen, de kerk present blijven. Samenvoegen van enkele dorpskerken lijkt dan wellicht efficiënt, maar mensen gaan niet gemakkelijk met de auto vijf of tien kilometer verderop naar een kerk, die zij niet als hun eigen kerk beschouwen. De vertrouwde kerk moet zichtbaar blijven, ongetwijfeld in een “lichte” vorm, maar wel present.'

Het enthousiasme van Aarnoud wordt goed voelbaar als hij vertelt over een studiebezoek aan Engeland, waar in de Anglicaanse kerk een beweging gaande is onder de naam Fresh expressions of Church: 'Een predikante op het platteland voelde goed aan, hoe de mensen er leefden met de seizoenen; zij begon “seizoensdiensten” aan te beiden, die gaandeweg steeds meer mensen trokken. Inspelen dus op wat er leeft onder mensen. Op andere plaatsen worden “pub-diensten” gehouden; het middaguur blijkt voor veel mensen aantrekkelijk te zijn. Je moet dus soms het oude durven loslaten, om tot nieuw elan te komen.'

'En belangrijk is ook in te zien,' zegt Aarnoud, verwijzend naar het boek van Henk de Roest Een huis voor de ziel, 'dat er niet slechts één antwoord is op de vraag hoe de kerk van de toekomst er uit zal zien. Antwoorden zijn altijd afhankelijk van de context waarin de vragen worden gesteld. En ook van belang: past het antwoord bij mij? Kan ik als voorganger mij vinden in de suggesties en ideeën van gemeenteleden die naar voren worden gebracht?'

Mondigheid

Het erkennen van de mondigheid van kerkleden en zinzoekers is een ander belangrijk kenmerk van de kerk van de toekomst, heeft Aarnoud in zijn verslag onderstreept. Ik versta dat als het stellen van het gesprek boven de leerrede, de dialoog boven het eenrichtingsverkeer van de verkondiging. Hij bevestigt, 'dat het van groot belang is om mensen aan te spreken op hun mondigheid. Nou is de liturgie misschien niet de meest geëigende plek om de dialoog te bevorderen. Maar het zit hem wellicht meer in de manier waarop je kerk bent met elkaar. Zo volgen we nogal eens de ingesleten gewoonte om voor het kerkelijke vrijwilligersbestand mensen te zoeken bij bepaalde taken. Maar het zou heel verfrissend zijn om dit om te keren: taken zoeken bij mensen. Zo is er in Willow Creeck Church (Chicago) een aantal automonteurs dat zich aanbood om vrijwilligerswerk te doen. Hun specifieke vaardigheid bestond in het onderhouden van auto's. Binnen de kerkgemeenschap konden ze hun diensten inzetten voor gescheiden moeders die voor hun levensonderhoud en dat van hun kinderen afhankelijk waren van hun auto, maar eigenlijk het geld niet hadden om reparaties te betalen. Dat is eigenlijk een hele mooie vorm van Don't go to church, be the church.'

Gevraagd naar kansen binnen de eigen gemeente om iets zichtbaar te maken van de kerk van de toekomst, vertelt Aarnoud over een initiatief van de diaconie. Inspelend op het rapport Armoede in Zeeland heeft de diaconie een tijdlang in de kerk twee maal per jaar een spreekuur gehouden. Mensen werden door ter zake kundige vrijwilligers geholpen bij het invullen van formulieren en het beantwoorden van vragen, waar ze niet goed mee uit de voeten konden. Zo kwam de diaconie ook mensen op het spoor, die een kerstpakket heel goed gebruiken konden.

Ook is er geprobeerd – en een mooie periode met succes! – om een kerk van (dus niet voor) jongeren tot stand te brengen. Bijeenkomst één keer per maand op zondagavond, contacten met de partnergemeente in oostelijk Duitsland, maaltijden organiseren voor goede doelen – het was allemaal heel verfrissend.

Nieuwe energie

In de auto terug naar huis, voel ik hoeveel nieuwe energie het geeft om met een gelijkgestemde te spreken over zaken die perspectief en toekomst bieden. Er is geen garantie op die toekomst, maar wel een mooie kans wanneer je samen op weg durft te gaan naar een kerk die je samen bent.

Los laten

2012-08-05T19:21:00.000+02:00

Er is veel, dat een mens zich eigen maakt op de jarenlange zoektocht door het leven. Vaardigheden komen tot ontwikkeling, inzichten worden verworven, relaties worden duurzaam (of raken ook beschadigd), het zelfbeeld krijgt bestendiging en ook het beeld dat wij van anderen hebben, zet zich vast in ons hoofd en in ons hart. Hoe stabieler ons leven zich manifesteert, hoe meer zekerheid wij eraan kunnen ontlenen. Met de uitdrukking 'Je weet wel wat je hebt, maar niet wat je krijgt,' geven we aan, dat we vaak liever kiezen voor zekerheid dan voor het onbestendige en wisselvallige.

Noodzakelijk

Daarom is los laten misschien wel de moeilijkste 'vaardigheid' die we moeten leren op onze levensweg. Maar het is een noodzakelijke stap die gezet moet worden, wil ons leven überhaupt tot ontwikkeling kunnen komen. Het begint al bij het doorknippen van de navelstreng. Als dat niet gebeurt, kan het leven niet tot ontwikkeling komen. En als ouders later niet leren om - als de tijd daar rijp voor is - hun kinderen los te laten, dan wordt hun groei ernstig belemmerd, misschien wel verstikt. Op hun beurt moeten ook kinderen leren de hand van hun ouders los te laten, willen ze hun eigen we in het leven kunnen vinden.

Ook voor de geestelijke groei van mensen is het noodzakelijk, dat zij leren om op tijd los te laten wat hun vertrouwd is geworden. Want het vasthouden aan wie men is - of denkt te zijn - , het krampachtig consolideren van de eigen denkbeelden, belemmert de openheid naar nieuwe wegen en onverwachte kansen. De spirituele ontwikkeling van mensen stagneert dus, wanneer er niet de mentale openheid is die het mogelijk maakt nieuwe inzichten toe te laten en nieuwe wegen te gaan.

Vertrouwen

Bij dat alles is het een noodzakelijke voorwaarde, dat de mens geleerd heeft vertrouwen te hebben. Ouders leren hun kind om vertrouwen te hebben in hun presentie, hun liefde en genegenheid. Ze leren hun kind vertrouwen te hebben in zichzelf: bij het leren lopen, leren fietsen, leren omgaan met anderen. En op hun beurt leren ouders vertrouwen te geven aan hun kind, wanneer het kind eigen - soms andere - wegen gaat, die de ouders wellicht liever niet zien of op een andere wijze in gedachten hadden.

Los laten lukt enkel, als je ook het basale vertrouwen kunt opbrengen, dat de volgende stap in je leven - al staat niet op voorhand vast, waar je uitkomt - je verder brengt in je persoonlijke ontwikkeling. Uit ervaring weten we, dat dit een proces is van vallen en opstaan. Maar als je niet bereid bent om af en toe ook eens een pijnlijke val te maken, dan leer je nooit de ervaring kennen van vreugde en overwinning op jezelf, wanneer je na de val ook weer opstaat om verder te gaan. Zo worden mensen wijzer - letterlijk door schade en schande.

Het is goed te beseffen, dat los laten inderdaad ook een pijnlijk proces kan zijn. Zonder ooit te vallen, zul je niet leren fietsen. Zonder een vertrouwen, dat ook nu en dan eens beschaamd wordt, leer je niet je kind zijn eigen levensweg te laten kiezen. Maar ook het moeten loslaten van de eigen mogelijkheden (fysiek of geestelijk) na een ernstige aandoening of doordat de leeftijd ons beperkingen oplegt, is een gebeuren dat ons grote moeite kan kosten. Zelfs het afstaan van de vertrouwde meubels en eigendommen, wanneer we - al dan niet gedwongen - kleiner gaan wonen, valt ons zwaar omdat we moeten aanvaarden, dat niet alles kan blijven zoals het was.

Behoud en verlies

Hoe het ook zij: los laten is de enige mogelijkheid om de voortgang van het leven mogelijk te maken. In het evangelie van Lucas wordt het door Jezus onomwonden gezegd: 'Denk aan de vrouw van Lot! Wie zijn leven probeert te behouden, zal het verliezen; wie het verliest, zal het vernieuwen.' (Lc 17, 32v) Dat vraagt dus vertrouwen. Het vraagt geloof van ons. Het vraagt, dat wij de sprong durven wagen. Niet altijd vanzelfsprekend of gemakkelijk, maar wel noodzakelijk om verder te komen.

Zo zullen wij ook nieuwe wegen moeten gaan in het kerkelijke landschap, waarin wij ons bevinden. Ook nieuwe wegen in de manier, waarop we omgaan met ons geloof. Wij zullen moeten los laten, wat ons vertrouwd was. Niet wetend, waar we morgen zullen uitkomen. Maar stilstaan bij vandaag - of zelfs bij gisteren - is geen optie meer. En ik herhaal: het valt ons soms zwaar om te aanvaarden, dat niet alles kan blijven zoals het was.

Afscheid nemen

Maar als we bijvoorbeeld op den duur kerken moeten sluiten - pijnlijk, voor iedereen die zich hierbij betrokken voelt - dan kunnen we ook hier het vertrouwen proberen op te brengen, dat God ons nieuwe wegen laat zien om ons geloof te beleven. Zeker: het is niet gemakkelijk om afscheid te nemen van gebouwen, waar onze kinderen zijn gedoopt, waar geliefden elkaar hun woord van trouw hebben gegeven, waar we afscheid hebben genomen van onze dierbaren, waar dus lief en leed wordt gedeeld voor Gods aangezicht.

En toch ... als we afscheid nemen van het vertrouwde gebouw, dan nemen we toch geen afscheid van ons geloof? Het verliezen van het gebouw betekent toch niet, dat we ophouden met bidden? Het verliezen van het vertrouwde kerkgebouw maakt het misschien wel mogelijk, dat we ons geloof op een nieuwe, verrassende manier tot ontwikkeling komt. We hebben in de loop van de afgelopen vijftig jaar toch ook afscheid genomen van een manier van geloven, die niet meer paste in de tijd waarin wij leven? Waarom zouden we dan niet de stap naar morgen durven te zetten en los laten wat ons tot last is geworden, omdat het financieel niet meer is op te brengen?

Wagen en winnen

Los laten is misschien wel de moeilijkste 'vaardigheid' die we moeten leren op onze levensweg, schreef ik hierboven. Vertrouwen is daarbij een basale voorwaarde. Maar wie het waagstuk aandurft, heeft veel te winnen.

Het gefluister van een zachte bries

2012-05-31T09:29:00.001+02:00

Mijn vorige sabbatverlof in 2006 heb ik gebruikt om een fotoserie te maken met als titel Het gefluister van een zachte bries. De foto's laten de kracht zien van mensen die zich in een kwetsbare positie bevinden. De fotoserie heb ik kunnen maken dankzij het vertrouwen en de medewerking van enkele vrijwilligers bij de bed-bad-brood-opvang in Bergen op Zoom en van medewerkers bij het Werkvoorzieningschap in Roosendaal, alsmede van mensen die werken bij de dagbesteding voor cliënten met een verstandelijke of lichamelijke beperking: Copy Copy (Bergen op Zoom), de Colweghe en de Manege (Halsteren). De foto's zijn in de herfst van 2006 geëxposeerd in de Gertrudiskerk in Bergen op Zoom. Een toelichting bij die tentoonstelling is te vinden in de inleiding die ik destijds hield bij de opening van de expositie. Later zijn de foto's ook op enkele plaatsen in het samenwerkingsverband De Bevelanden en Schouwen-Duiveland te zien geweest.

Ik heb - heel bewust - de foto's nooit op internet gepubliceerd. Enerzijds omdat ik daarvoor geen toestemming had gevraagd van de modellen, anderzijds omdat ik hun kwetsbare positie niet nog kwetsbaarder wilde maken. Immers, de woorden van Lucebert: 'alles van waarde is weerloos' gelden zeker voor de mensen die ik voor mijn cameralens mocht ontmoeten. Maar de woorden van de dichter mogen in mijn optiek ook worden omgekeerd: 'al het weerloze is waardevol'. En daarom verdient het weerloze een behoedzame benadering. Zeker de mensen die mij hun vertrouwen gaven door zich te laten fotograferen.

Tegelijkertijd kan het kwetsbare, het onooglijke, het afwijkende, het lelijke, het gebrekkige, het afgeleefde ook afschrikken of zelfs choqueren. Want we willen als mens liever kunnen bogen op kracht en succes; alles wat daarvan afwijkt, wordt beschouwd als niet-geslaagd, niet-autonoom of niet-waardevol. De vraag is echter, of deze zienswijze op termijn de juiste is.

Verrassende kracht in beeld gebracht

De kracht van het kwetsbare - als motief voor de foto's destijds - is in mijn beleving ook de leidraad voor mijn zoektocht in het kader van de komende sabbatperiode. Want het is mijn stellige overtuiging, dat niet wie zijn kwetsbaarheid ontkent de sterkste is, maar wie haar onder ogen ziet. De situatie van kwantitatieve krimp (personeel en financieel), waar we in het kerkelijk landschap mee te maken hebben, maakt ons kwetsbaar. Dat onder ogen te zien, kan voor sommige (veel?) mensen een pijnlijke ervaring zijn. Maar wie de moed heeft om de gebrokenheid van het menselijk bestaan reëel in ogenschouw te nemen, zet daarmee de eerste stap op weg naar het hervinden van de eigen kracht. Wie het fragiele van het leven beschouwt als een onlosmakelijk deel van de condition humaine, beseft dat daarmee het begin wordt gemaakt van het zoeken naar de eigen (hernieuwde) spirit. Zo komt - op een verrassende wijze - de kracht van het nieuwe elan in beeld.

Het verhaal, dat mij tijdens en sinds de sabbatperiode van 2006 steeds heeft geïnspireerd, is dat van de profeet Elia in 1 Koningen 19,1-13. Terwijl hij voor zijn leven moet vrezen - dus in zijn uiterste kwetsbaarheid - leert Elia op de berg Horeb iets van de ware aard van God kennen. God laat zich niet in een zware storm, niet in een verwoestende aardbeving, niet in een verzengend vuur herkennen, maar in het gefluister van een zachte bries. Hij is een God, wiens dienstknecht het geknakte riet niet zal breken en de kwijnende vlaspit niet zal doven (Jes. 42,3). De voorkeur van God voor wie kwetsbaar is en in de marge wordt gedrukt, mag ons de moed geven te geloven in de kracht van het kwetsbare, in de nieuwe kansen die de krimpsituatie van geloof en kerk in de huidige samenleving ons te bieden hebben.

De kwetsbaarheid onder ogen zien

Waar wij geconfronteerd worden met het kwetsbare in andere mensen, is dat voor velen van ons vaak ook een confrontatie met de eigen kwetsbaarheid. Die confrontatie kan zelfs een beangstigend gevoel van ontreddering en instabiliteit geven, misschien wel van verbijstering. Dat werd mij destijds duidelijk door de enkele reacties op de foto, die ik van mijzelf maakte als onderdeel van de totale serie. Ik wilde immers niet mijzelf verschuilen achter mijn modellen, maar ook zelf in beeld zijn: net zo kwetsbaar als de mensen met een verstandelijke, lichamelijke of sociale beperking. Daarom koos ik voor dit zelfportret: naakt, zonder enige afweer, geen enkele poging om te verhullen. Er waren mensen die zich afvroegen, of ze mij zo wel wilden kennen. Anderen verborgen hun ongemak achter een grapje over een 'onoorbare afbeelding'. Zelfs in de kring van collega's veroorzaakte deze foto tijdens een presentatie in 2008 enkele geschokte reacties. Het maakte mij duidelijk, dat het kwetsbare in veel gevallen afweer en afkeer kan oproepen.

Zo kan ook de bescheiden positie van geloof en kerk, een positie in de marge van de hedendaagse samenleving, bij sommige mensen gevoelens van ontreddering of afkeer oproepen. Want kwetsbaarheid 'hoort niet' in de huidige samenleving, 'past niet' bij het levensgevoel van de hedendaagse mens. We zien dat terug in het vrijwel ongebreidelde geloof in de maakbaarheid van het leven, in het afschermen van allerlei risico's door middel van verzekeringen en gezondheidsalerts, in het nemen van talloze technische maatregelen om ongelukken in het verkeer te voorkomen (op zich niet verkeerd - versta mij goed - , maar een beter gebruik van het gezonde verstand zou misschien veel meer resultaten opleveren).

Het onder ogen willen zien van de kwetsbare positie, die we op het vlak van geloof en kerk innemen, kan juist een krachtige impuls worden om ons te oriënteren op de inhoud van het geloof en minder op de vormgeving. Natuurlijk staan inhoud en vorm niet los van elkaar. Maar alleen de juiste verhouding van die twee kan tot duurzame resultaten leiden: de inhoud moet de vorm bepalen, en niet omgekeerd.

'Krimp is een zegen voor de kerk'

2012-05-07T11:58:00.000+02:00

Ik kon helaas niet aanwezig zijn, maar er is een inspirerend mini-symposium geweest op 8 november 2011 in Heinkenszand. Ds Aarnoud van der Deijl geeft zijn visie via Omroep Zeeland.