Historia.pl

WYKAZ POSŁÓW MAZOWIECKICH NA SEJMY 1778 I 1780 R. ORAZ POSŁOWIE ZIEMI CIECHANOWSKIEJ NA SEJM 1782 R.

2011-11-26T04:26:00.001-08:00

I. SEJM 1778 r.

1. Ziemia czerska: Marcin A. Pniewski, chorąży stężycki i Bartłomiej Jasieński, pisarz ziemski czerski.

2. Ziemia wiska: sejmik rozdwojony: opozycyjny: Antoni Grądzki, pisarz ziemski i grodzki wiski i Jerzy Potocki, starosta tłumacki; regalistyczny : Chryzanty (Gabriel Rafał) Opacki, chorąży ziemi wiskiej i Stanisław Rembieliński, strosta łosicki.

3. Ziemia zakroczymska: Józef Radzicki, podkomorzy i Teodor Myszczyński, sędzia ziemski zakroczymski.

4. Ziemia ciechanowska: Kazimierz Szydłowski, chorąży przasnyski i Aleksander Młodzianowski, wojski ciechanowski.

5. Ziemia łomżyńska: Antoni Nałęcz Małachowski, pisarz wielki koronny i Tomasz Staniszewski, wojski wyższy ziemi łomżyńskiej.

6. Ziemia różańska: Jan Ciemniewski, sędzia ziemi różańskiej i Wiktoryn Wiszowaty.

7. Ziemia nurska: Adam Szydłowski, szambelan królewski, rotmistrz chorągwi pancernej i Karol Wodziński, podstoli liwski.

8. Ziemia warszawska: Stanisław Poniatowski, generał i oraz Feliks Górski, podstoli i sędzia grodzki warszawski.

9. Ziemia wyszogrodzka: Klemens Nakwaski, podkomorzy wyszogrodzki i Jan Żorawski, regent ziemski i grodzki wyszogrodzki

10. Ziemia liwska: Jacek Ogrodzki, sekretarz wielki koronny i Adam Cieciszewski, łowczy liwski.

II. SEJM 1780 r. (brak danych dla ziemi łomżyńskiej i warszawskiej)

1. Ziemia czerska: Andrzej Mokronowski, generał wojsk koronnych, Wojciech Moszczeński, szmbelan królewski.

2. Ziemia wiska: Jan Potocki, starosta brzostowiecki i Stanisław Rembieliński.

3. Ziemia wyszogrodzka: Florian Małowieski, podsędek wyszogrodzki i Cyprian Nakwski, szambelan królewski.

4. Ziemia zakroczymska: Adam Wągrodzki, pisarz ziemski i grodzki oraz Onufry Kicki, podkomorzyc zakroczymski

5. Ziemia liwska: Szczepan Zambrzycki, łowczy ziemi liwskiej i Florian Cieszkowski, starosta kleszczelewski.

6. Ziemia ciechanowska: Kazimierz na Szydłowie Szydłowski, chorąży ciechanowski i Szczęsny Górski, chorąży warszawski.

7. Ziemia różańska: Jan Junosza Łempicki, starosta grodowy różański i makowski oraz Adam Górski, chorąży powiatu przasnyskiego.

8. Ziemia nurska: Karol Wodziński, podstoli ziemi liwskiej i Marceli Zieliński, wojski płocki.

III. POSŁOWIE ZIEMI CIECHANOWSKIEJ NA SEJM Z 1782 R.

Feliks Górski, chorąży ziemi warszawskiej i Antoni Zieliński, podstoli ziemi zawskrzeńskiej.

Wykaz opracowany na podstawie Tek Pawińskiego oraz monografii W. Filipczaka Sejm 1778 roku, Warszawa 2000

autor: Krzysztof Jarczyński

STOSUNEK SZLACHTY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO WOBEC KODEKSU ANDRZEJA ZAMOYSKIEGO

2011-11-26T04:25:00.000-08:00

Przejdę teraz do omówienia stanowiska szlachty województwa mazowieckiego wobec Zbioru praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego na sejmikach dziewięciu ziem tego województwa w latach 1778 – 1780. Z powodu braku materiału źródłowego nie udało mi się zbadać laudów sejmikowych z ziemi warszawskiej.

Szlachta ziemi czerskiej w 1778 r. obradowała pod laską Andrzeja Puchały, komornika ziemskiego warszawskiego[1]. Posłami obrano Marcina A. Pniewskiego, chorążego stężyckiego i Baltazara Jasieńskiego, pisarza ziemskiego czerskiego[2]. W instrukcji poselskiej sejmik domagał się zajęcia sprawą Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego, ale chciał odłożenia decyzji w tej kwestii na przyszłość: „Codex Legum z sejmu przeszłego uchwały do ułożenia naznaczony na tym następującym sejmie był do rozważenia podany lecz jeszcze aby na tym sejmie nie był aprobowany”[3]. Widać zatem, że sejmikujący chcieli wprowadzenia zmian w Zbiorze praw i ewentualnego przyjęcia go po zaprowadzonych modyfikacjach. Nie odrzucali projektu całkowicie. W 1780 r. szlachta czerska obradowała pod laską Jana Szymanowskiego[4]. Posłami wybrano Andrzeja Mokronowskiego[5], generała wojsk koronnych, oraz Wojciecha Moszczeńskiego, szambelana królewskiego[6]. Tym razem sejmik czerski podnosił kwestię przekroczenia uprawnień danych kodyfikatorom w konstytucji z 1776 r., co czyniło go uciążliwym. Sejmikujący domagali się powołania komisarzy do nowego ułożenia praw zgodnie z treścią tejże konstytucji , co oznaczało, że nie odrzucali oni idei kodyfikacji: „Zbiór praw sądowych z mocy konstytucji anni 1776 nowo sporządzony ponieważ nad moc pozwoloną w materiach [...] jest napisany aby był uchylony do sporządzenia zaś tego zbioru praw in finem uskuteczenia pomienionej konstytucji komisarze z sejmu aby byli wyznaczeni ”[7].

Sejmik czerski, jak zaznaczyłem wyżej, nie odrzucał samej idei kodyfikacji prawa. Świadczy o tym decyzja podjęta w 1780 r. Sejmik był przeciwny przygotowanemu przez grupę Zamoyskiego projektowi, niestety materiał źródłowy, z którego korzystałem nie precyzuje, które zapisy Zbioru praw wzbudziły największy protest. Opinia o projekcie jest bardzo wyważona i nie zawiera konkretnych słów krytyki z wyjątkiem informacji o przekroczeniu uprawnień, ale nie sprecyzowano jaki był charakter tego przekroczenia.

Sejmik ziemi wiskiej w 1778 r. uległ rozbiciu i wybrano dwa komplety posłów. Na opozycyjnym wobec dworu sejmiku, obradującym pod laską Kazimierza Karwowskiego, cześnika wiskiego, posłami obrano Antoniego Grądzkiego, pisarza ziemskiego i grodzkiego wiskiego, oraz Jerzego Potockiego, starostę tłumackiego, kawalera Orderu św. Stanisława[8]. Sejmik ten zobowiązał swych posłów, aby nie dopuszczono do przyjęcia czegokolwiek, co godzi w dotychczasową odrębność prawną Mazowsza: „[...] cokolwiek dawnym wolnościom i eksceptom księstwa mazowieckiego przeciwnego j[jaśnie] ww[wielmożni] posłowie będą widzieli tego nie dopuszczą”[9]. Sprawę tę musiano uważać za ważną skoro zajęła ona drugie miejsce w instrukcji poselskiej. Drugi z sejmików wiskich obrał za marszałka Marcina Truszkowskiego, sędziego ziemi wiskiej, a posłami zostali Chryzanty Opacki[10], chorąży ziemi wiskiej i Stanisław Rembieliński[11], starosta łosicki[12]. Wybór tych osób na posłów wskazuje nam niezaprzeczalnie, że ten drugi sejmik był złożony z regalistów. W instrukcji poselskiej tego sejmiku sprawa Kodeksu zajęła również drugie miejsce. Zalecono posłom, aby dokładnie przeanalizowali tekst Zbioru praw i zachowali z niego to co uznają za zgodne z dawnym prawem. Natomiast te zagadnienia, które okazać się mogły dla szlachty uciążliwe miały zostać przez posłów opatrzone uwagami i przedstawione sejmowi: „ułożenie praw dla ojczyzny naszej j.w. Andrzejowi Zamoyskiemu na przeszłym sejmie do tego dzieła wyznaczonemu, zalecone teraz do roztząśnienia na następującym sejmie przypadające tymże jww posłom naszym roztrząsać uważać użyteczne i potrzebne i ile możności z dawnymi prawami zgadzające się przyjąć, a które byłby uciążliwe na nie refleksje n. panu i stanom rzeczpospolitej przełożyć”[13]. Oba komplety posłów zostały wyeliminowane z obrad sejmu na rugach poselskich[14]. W 1780 r. marszałkiem sejmiku tej ziemi został Kacper Doliwa, podsędek ziemi wiskiej[15], posłami wybrano Jana Potockiego, starościca brzostwieckiego oraz ponownie Stanisława Rembielińskiego[16]. Sejmikujący nie wypracowali zdania na temat Kodeksu, ponieważ jego egzemplarz nie dotarł do ziemi. Polecili oni posłom, aby zapoznali się z treścią projektu i na sejmie głosowali za przyjęciem tego co uznają za korzystne oraz aby odrzucili to, co według nich jest szkodliwe. Sejmikujący dopuścili też możliwość, aby posłowie zabiegali o uzyskanie zgody na ostateczne zaopiniowanie decyzji w sprawie Kodeksu przez szlachtę ziemi wiskiej: „Zbiór praw narodowych, jak z ogłosu publicznego dało się nam słyszeć, iż po województwach i ziemiach miał być rozesłany, tego ziemia nasza nie miała, a gdyby do rozpoznania tego przychodziło j. ww. posłowie dostatecznie w tem przejrzą się co by mogło być potrzebnego i użytecznego przyjmą, szkodliwe i pokrzywdzające odrzucą albo do zniesienia się z bracią do ziemi wezmą”[17]

Ponieważ sejmik wiski w 1778 r. uległ rozdwojeniu niemożliwe jest stwierdzenie w jakim stopniu uległ zmianie stosunek szlachty tej ziemi do sprawy Kodeksu Zamoyskiego. Sejmik opozycyjny wobec dworu nie wypowiedział się wprost w sprawie Zbioru praw, ale zastrzegł, by nie przyjmować niczego co narusza obecne przywileje szlacheckie, co było uderzeniem w projekt kodyfikacyjny, który zmierzał do zmian na tym polu prawa polskiego. Stanowisko sejmiku wiskiego w 1780 r. było zbliżone do stanowiska sejmiku regalistycznego z 1778 r., być może wpływ miała na to osoba Rembielińskiego, ale nie wynika to z akt sejmikowych. Wybór przez zgromadzonych jednego posła regalistycznego i jednego opozycyjnego wskazuje na zawarty na zjeździe kompromis, który miał nie dopuścić do ponownego rozdwojenia sejmiku. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż sejmik regalistyczny z 1778 r. i kolejny sejmik poselski sprawę rozstrzygnięcia, które z zapisów Kodeksu przyjąć, a które odrzucić pozostawiały posłom na sejm, ponieważ egzemplarz Zbioru praw nie dotarł na czas do ziemi. Zawarcie w instrukcji z 1780 r. sformułowania, że „z ogłosu publicznego” sejmikujący wiedzą, iż projekt miał być rozsyłany po ziemiach może wskazywać na to, że w roku 1778 nikt w ziemi wiskiej nie wiedział, że na sejmik powinien zostać przysłany egzemplarz Kodeksu.

Sejmik ziemi wyszogrodzkiej zajął stanowisko wobec Kodeksu jedynie w 1780 r. Obradowano wówczas pod przewodnictwem Seweryna Malewskiego, skarbnika ziemskiego wyszogrodzkiego. Posłami zaś wybrano Floriana Małowieskiego, podsędka ziemskiego wyszogrodzkiego i Cypriana Nakawskiego, szambelana królewskiego[18]. Sejmik w instrukcji poselskiej polecił, aby Kodeks został odrzucony jako uciążliwy dla szlachty: „ Codex Legum j.w. Zamoyskiego [...] uciążliwość obywatelom oznacza , żeby był uchylony jjww posłowie wystarają się”[19].

Marszałkiem sejmiku zakroczymskiego w 1778 r. został Stanisław Jaroszewski, chorąży zakroczymski[20]. Posłami na sejm zaś wybrano Józefa Radzickiego, podkomorzego i Teodora Myszczyńskiego, sędziego ziemi zakroczymskiej[21]. W instrukcji poselskiej podnoszono kwestię późnego druku Kodeksu, a przez to nieznajomość jego treści. Niewielką znaną część projektu uznano za szkodliwą dla szlachty i dlatego domagano się odłożenia sprawy Zbioru praw do następnego sejmu: „doszły w krótkim prawie czasie przed sejmikami ułożone przez ekskanclerza wielkiego koronnego projekta, które do aprobacji stanów spodziewać się, iż przychodzić będą. A że dla tejże krótkości czasu obywatele w nich się nie rozpatrzyli i w samych początkach ich czytania wielu upatrują szkodliwych przeciwności więc jww posłowie na tym sejmie tych nie dopuszczą ale one do dalszego sejmu i rozpatrzenia się w nich obywatelów wstrzymają i najszczególniej artykułów titulo szlachcic i poddany in toto nie dopuszczą”[22]. W 1780 r. marszałkiem sejmiku tej ziemi został Krzysztof Frankowski, burgrabia grodzki warszawski[23]. Posłami wybrano Adama Wągrodzkiego, pisarza ziemskiego i grodzkiego, oraz Onufrego Kickiego[24], podkomorzyca zakroczymskiego[25]. W instrukcji polecono posłom, aby odrzucili projekt Zamoyskiego, a w szczególności mieli nie dopuścić do wprowadzenia artykułów poświęconych poddanym: „Zamoyskiego prawa aby niedopuszczone były jww posłowie mają za powinność przeciwić się temu, a szczególniej artykuł o poddanych przez wszystkie sposoby nie dozwolić mają i gdyby ad pluralitatem miało jakim sposobem przyjść tędy jww posłowie [...] zanieść manifest powinni będą”[26]

Stanowisko ziemi zakroczymskiej w interesującej nas sprawie uległo zmianie na przestrzeni czasu, co wynikało z nieznajomości Kodeksu w 1778 r. Na następnym sejmiku przedsejmowym stanowisko zostało nie tylko jasno określone, ale również polecono posłom, by nie dopuścili do przyjęcia konkretnych zapisów Zbioru praw. Sejmikujący polecili posłom odrzucić Kodeks, a w szczególności zapisy dotyczące poddanych. Taka przyczyna odrzucenia projektu była dyskutowana w nauce historycznej i przez niektórych historyków (M. Handelsman i J. Broda) uznawana jest za jedną z głównych przyczyn upadku Kodeksu[27].

Z ziemi liwskiej zachował się tylko materiał źródłowy dla sejmiku z roku 1780 r. Marszałkiem został wówczas Jan Michałowski, burgrabia grodzki liwski, posłami zaś wybrano Szczepana Zambrzyckiego, łowczego ziemi liwskiej i Floriana Cieszkowskiego, starostę kleszczelewskiego[28]. Sejmikujący dostrzegli potrzebę kodyfikacji prawa, ale za podstawę uznali oni tradycje narodowe. Kodeks Zamoyskiego został przez nich uznany za sprzeczny z polską tradycją i dlatego polecono posłom, aby go odrzucili, jednocześnie przypominając im, że niewypełnienie instrukcji grozi utratą zaufania do posłów: „w każdym narodzie stanowiąc prawa trzeba się stosować częścią do zwyczajów kraju, częścią do wolności narodu oraz do przyzwyczajeń w niektórych okolicznościach gdy temu założeniu przez projekta praw drukowane przez j.w. Andrzeja Zamoyskiego ekskanclerzego w. [wielkiego] k. [koronnego] ułożone są przeciwne zaczem obowiązujemy jww posłów, ażeby te projekta żadnym sposobem przyjęte nie były a to pod utratą tej ufności, którą w jww posłach pokładamy”[29].

Sejmikujący w Liwie nie odrzucali jednak idei kodyfikacji prawa – uważali, że przy podejmowaniu się takiego dzieła należy kierować się pewnymi regułami, które zostały złamane praz zespół Zamoyskiego. Szlachta ziemi liwskiej uważała, że pisząc prawa należy mieć na uwadze dwie zasadnicze kwestie, za które uznali zwyczaje narodowe oraz już funkcjonujące przywileje i zasady ustrojowe kraju ujęte przez nich w słowie „wolności”. Twórcy instrukcji sejmikowej z 1780 r. starali się, aby punkt dotyczący Kodeksu wyrażał ich stanowisko, a jednocześnie nie chcieli, by stał się on podstawą do ataku na twórców Zbioru praw. Starano się unikać w tej instrukcji ostrej krytyki – ograniczono się do wyrażenia opinii, jak powinien on wyglądać według szlachty liwskiej.

Marszałkiem sejmiku ciechanowskiego w 1778 r. został obrany Błażej Grabowski, komornik ziemski ciechanowski, a posłami wybrano Kazimierza Szydłowskiego, chorążego przasnyskiego i Aleksandra Młodzianowskiego, wojskiego ciechanowskiego[30]. W instrukcji sejmikujący polecili posłom, aby Kodeks Zamoyskiego, jako uciążliwy dla szlachty, został odrzucony. Zastrzegano, by nie został nigdy przyjęty pod żadnym innym tytułem: „starać się mają aby projekta do praw cywilnych przez j.w. Zamoyskiego ekskanclerza koronnego ułożone, a obywatelom ponosić bardzo trudne nie były przyjęte i pod żadnym tytułem podszyte nie zostały”[31]. W 1780 r. marszałkiem sejmiku obrano Jana na Krasnym Krasińskiego, starostę opinogórskiego. Posłami wybrano Kazimierza na Szydłowie Szydłowskiego, chorążego ciechanowskiego, i Szczęsnego Górskiego, chorążego warszawskiego[32]. Sejmikujący ponownie zwrócili uwagę na uciążliwość projektowanego prawa i domagali się jego odrzucenia, nawet gdyby trzeba było w tym celu zerwać sejm: „projekta jw Zamoyskiego kawalera Orderu Orła Białego jako ze wszech miar uciążliwe dla narodu aby zupełnie zniesione etiam sub discrimine sejmu”[33]. Odrzucenie projektu Zamoyskiego w 1780 r. nie uspokoiło szlachty ziemi ciechanowskiej i ponownie nawiązała ona do sprawy Kodeksu w instrukcji poselskiej z 1782 r. Marszałkiem sejmiku został wówczas Tomasz Mchowiecki, pisarz ziemski i grodzki ciechanowski, a posłami wybrano Feliksa Górskiego, chorążego ziemi warszawskiej i kawalera Orderu św. Stanisława, oraz Antoniego Zielińskiego, podstolego ziemi zawskrzeńskiej[34]. Sejmikujący polecili posłom, aby nie pozwolili na ponowne rozpatrywanie spraw, które odrzucono na poprzednim sejmie. Chodziło zapewne o Kodeks Zamoyskiego: „Projekta na zeszłym sejmie uchylone, aby wznawiane pod jakimkolwiek pozorem nie były, ciż jww posłowie pamiętać będą”[35].

Sejmik ziemi ciechanowskiej nie zmienił swojego stanowiska wobec Kodeksu – od początku chciał jego odrzucenia. Sejmikujący od razu zastrzegli, że nie ma on być nigdy przyjmowany, także pod zmienionym tytułem. Jest to ciekawe, ponieważ podobną decyzję wydał sejm w sprawie Zbioru praw w 1780 r. Szlachta tej ziemi musiała być szczególnie źle nastawiona do projektu, skoro wracała do niego w roku 1782, czyli już po jego odrzuceniu. Na tą szczególnie niechętną postawę wskazuje również polecenie posłom w roku 1780, żeby, w razie potrzeby, doprowadzili do zerwania sejmu. Była to największa groźba jaką sejmik mógł sformułować wobec sejmu, a szczególnego znaczenia nabierała ona w czasach stanisławowskich, ponieważ w tym okresie nie dochodziło do zrywania obrad.

Z ziemi łomżyńskiej Teki Pawińskiego zawierają materiał źródłowy jedynie dla 1778 r. Marszałkiem został wówczas Daniel Mieczkowski, podstoli ziemi łomżyńskiej[36], a posłami wybrano Antoniego Nałęcz Małachowskiego, pisarza wielkiego koronnego[37] oraz Tomasza Staniszewskiego, wojskiego wyższego ziemi łomżyńskiej[38]. Sejmikujący ponieśli kwestię nieznajomości projektu kodyfikacji. Chcieli, aby głosowanie odsunięto na następny sejm, a przez ten czas projekt miałby być rozpowszechniony: „projekta względem praw wielmożnego Zamoyskiego zebrane, ażeby na teraźniejszym sejmie nie były aprobowane, dokładać będą posłowie starania, lecz dla zupełnego wszystkich obywatelów uwiadomienia aby były po województwach, ziemiach i powiatach rozesłane, a dopiero decyzja aprobowania lub odrzucenia tychże projektów aby do drugiego sejmu była odłożona”[39].

Szlachta zebrana na sejmiku ziemi różańskiej w 1778 r. wybrała na marszałka Józefa Buczyńskiego, komornika granicznego ziemi łomżyńskiej, a na posłów obrano Jana Ciemniewskiego, sędziego ziemskiego różańskiego i Wiktoryna Wiszowatego[40]. Sejmik nie zajął jasnego stanowiska wobec Kodeksu Zamoyskiego. Proponowano, aby sprawę rozpatrzył sejm i, po dokonaniu korekt w projekcie, wypracował na jego temat stanowisko, które poprzeć mieli posłowie różańscy: „poprawienie praw, czyli krótkie zebrania onych przez jego mość Zamoyskiego [...] ułożone, aby przez trzy stany rzplitej [Rzeczpospolitej] roztrząśnione i według potrzeby kraju i rządu republikańskiego umoderowane usilnie przy tym obstawać będą jwni posłowie ziemi naszej”[41]. Marszałkiem sejmiku różańskiego w 1780 r. był Franciszek Młocki, podczaszyc płocki[42]. Posłami wybrano wówczas Jana Junoszę Łempickiego, starostę grodowego różańskiego i makowskiego, oraz Adama Górskiego, chorążego powiatu przasnyskiego[43]. Sejmik powtórzył swoje wcześniejsze stanowisko wobec Zbioru praw sądowych i nakazał posłom zabieganie o dokonanie korekt w Kodeksie, a następnie poparcie decyzji sejmu: „Zbiór praw przez j.w. Zamoyskiego [...] ułożony aby przez trzy stany rzeczpos. był roztrząśniony i według potrzeby kraju i rządu republikańskiego umoderowany usilnie starać się będą j.ww posłowie”[44].

Ziemia różańska przez cały okres, w którym ważyły się losy Kodeksu Zamoyskiego domagała się zmian w projekcie. Oznacza to, iż szlachta z tej ziemi nie była przeciwna idee kodyfikacji prawa. Ze źródeł wynika, że ziemia różańska akceptowała część Zbioru praw sądowych, o czym świadczy chęć wniesienia poprawek. Niestety nie wskazano w instrukcjach, które zapisy Kodeksu wymagają zmian, więc nie wiemy, co budziło największy opór szlachty.

Marszałkiem sejmiku ziemi nurskiej w 1778 r. został Franciszek Gozdawa Godlewski, komornik ziemi nurskiej, a posłami wybrano Adama Szydłowskiego, szambelana królewskiego i rotmistrza chorągwi pancernej, oraz Karola Wodzińskiego, podstolego liwskiego[45]. W kwestii Kodeksu sejmikujący podnieśli problem jego nieznajomości przez szlachtę. Posłom polecono zaś przyjrzeć się Zbiorowi praw i odrzucić zapisy podważające panujący ustrój oraz uderzające w przywileje szlacheckie: „aby jww posłowie codice legum na sejm blisko przypadający warszawski wygotować miane z druku co się tycze osób wszystkim wreszcie niewiadomym ani ziemi naszej do rozejrzenia się w onymże niekomunikowanym pilno rozejrzeli się, w którym jeżeliby znajdowały się punkta rządowi teraźniejszemu przeciwne, wolnościom szlacheckim uwłaczające odrzucą”[46]. W dalszej części sejmik zlecił odrzucenie zapisów godzących w poddaństwo chłopów: „punkta co się tycze poddaństwa uwolnienia nie przyjmą”[47]. W 1780 r. marszałkiem sejmiku został Franciszek Sląski, sędzia ziemski nurski, a posłami wybrano Karola Wodzińskiego, podstolego ziemi liwskiej i Marcelego Zielińskiego, wojskiego płockiego[48]. W sprawie kodyfikacji prawa zalecono posłom zezwolić na opracowanie przez sejm nowego projektu z zastrzeżeniem, by nie naruszał on funkcjonującego ustroju. Natomiast Zbiór praw nakazano odrzucić: „Zbiór praw jeżeliby na tym sejmie miał być układany tedy nowego rządu nie formułując owszem do dawnych zwyczajów urzędów stosując się układany być ma, a zaś projekta j.w. Zamoyskiego rząd dawny i zwyczaje przeistaczający odrzucą”[49].

Ziemia nurska była otwarta na ideę kodyfikacji prawa, co zawarto w instrukcji poselskiej z 1780 r. W 1780 r. nastąpiła zmiana stanowiska sejmiku wobec Kodeksu. Wynikała ona z zapoznaniem się szlachty nurskiej z treścią projektu. W 1778 r. pozwolono posłom na przyjęcie części zapisów, ale nie tych, które podważały panujący ustrój, przywileje szlacheckie oraz poddaństwo chłopów. Są to argumenty, które rozpatrywano w nauce historycznej, jako przyczyny odrzucenia Zbioru praw[50].

Na podstawie dostępnych źródeł mogę stwierdzić, że sejmiki województwa mazowieckiego w większości nie miały w latach 1778 – 1780 stałego stanowiska wobec Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego za wyjątkiem ziem ciechanowskiej i różańskiej. Sejmik wiski powtórzył w 1780r. stanowisko sejmiku regalistycznego z 1778 r., ale nie można tego uznać za nie zmienienie stanowiska, skoro w 1778 r. sejmik był rozdwojony.

W roku 1778 r. spośród zbadanych przeze mnie sejmików trzy – zakroczymski, łomżyński i nurski – podnosiły kwestię późnego druku projektu, a co za tym idzie jego nieznajomości, która przeszkadzała w podjęciu decyzji. W tym czasie również trzy sejmiki – czerski, zakroczymski i łomżyński – domagały się odsunięcia sprawy Kodeksu do następnego sejmu. Dwa z tych trzech sejmików znalazły się w grupie, którą wskazałem wcześniej. Przyjęcia części zapisów Kodeksu chciały sejmiki nurski oraz regalistyczny wiski. Zmian w projekcie domagały się sejmiki czerski, regalistyczny wiski i różański. Odrzucenia części zapisów chciał sejmik nurski, natomiast odrzucenia całości projektu domagały się sejmik wiski i ciechanowski, przy czym ten drugi już wtedy zastrzegł, by projekt nie został nigdy przyjęty pod innym tytułem. Zastrzeżenie takie znalazło się następnie w konstytucji sejmowej odrzucającej projekt.

Z roku 1780 r. dotarłem do materiału dla ośmiu sejmików (bez łomżyńskiego). Dwa sejmiki – liwski i nurski – uważały, że kodyfikacja jest potrzebna, ale projekt Zamoyskiego nie jest właściwą drogą do celu i chciały jego odrzucenia. Sejmik różański ponownie chciał wprowadzenia zmian w treści Kodeksu. Sejmik wiski w dalszym ciągu nie znał projektu i polecał posłom przyjęcie tylko tego co uznają za słuszne. Cztery pozostałej sejmiku – czerski, wyszogrodzki, zakroczymski i ciechanowski – domagały się odrzucenia Kodeksu nie informując o żadnej innej propozycji spisania prawa.

Z powodu braku materiału źródłowego nie mogłem stwierdzić, czy na przestrzeni lat zmieniło się stanowisko (a jeżeli tak to w jaki sposób) wobec Kodeksu trzech sejmików: wyszogrodzkiego, liwskiego i łomżyńskiego. Modyfikowały swoje poglądy ziemie: czerska, zakroczymska i nurska, przy czym pierwsze dwie chciały w 1778 r. odroczenia głosowania a trzecia przyjęcia tylko części projektu, o czym pisałem już wyżej. Jak już wspomniałem dwie ziemie nie zmieniły swojego stanowiska wobec Kodeksu: różańska i ciechanowska, która od samego początku była wroga Zbiorowi praw sądowych.

Ziemia ciechanowska był jedyną ziemią województwa mazowieckiego, która wracała do sprawy Kodeksu w roku 1782 r. Polecono wówczas posłom, by nie dopuścili do wznowienia spraw odrzuconych na poprzednim sejmie, a w grupie tej znajdował się Zbiór praw sądowych.

[1] Instrukcja poselska ziemi czerskiej z 1778 r., Teki Pawińskiego nr 3 (dalej TP), Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej BPAU) rkps 8320, k. 453.

[2] Tamże, k. 480.

[3] Tamże, k. 453.

[4] Instrukcja poselska ziemi czerskiej z 1780 r., TP nr 3, BPAU rkps 8320, k. 458.

[5] Andrzej Mokronowski był generałem majorem wojsk koronnych, jako zaufany człowiek Stanisława Augusta posłował w jego imieniu do konfederatów barskich od 1781 pełnił funkcję członka Komisji Ekonomicznej Skarbu Jego Królewskiej Mości oraz funkcję wojewody mazowieckiego; zob. E. Rostworowski, Mokronowski Andrzej,[w:] Polski Słownik Biograficzny (dalej PSB), t. XXI, Warszawa 1976, s. 586 – 592.

[6] Instrukcja poselska ziemi czerskiej z 1780 r., TP nr 3, BPAU rkps. 8320, k. 458.

[7] Tamże, k. 458.

[8] Laudum ziemi wiskiej z 1778 r., TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 339v.

[9] Instrukcja poselska ziemi wiskiej z 1778 r., TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 341v.

[10] Właściwie Gabriel Rafał, od 1769 r. był szambelanem królewskim, w 1775 został chorążym wiskim, był stronnikiem dworu na sejmikach; zob. H. Wereszycka. Opacki Gabriel Rafał Chryzenty, [w:] PSB, t. XXIV, Warszawa 1979, s. 68.

[11]Od ok. 1760 pełnił funkcję sekretarza królewskiego, w 1772 r. został nominowany na sekretarza gabinetu królewskiego, w ziemi wiskiej zajmował się doglądaniem spraw dworu; zob. Z. Anusik, A. Stroynowski, Rembieliński Stanisław, [w:] PSB, t. XXXI, Warszawa 1988, s 85 – 86.

[12] Laudum ziemi wiskiej z 1778 r., TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 344v.

[13] Instrukcja poselska ziemi wiskiej z 1778 r., TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 346.

[14] W. Filipczak, dz. cyt., s. 348.

[15] Laudum ziemi wiskiej z 1780 r. TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 371v.

[16] Instrukcja poselska ziemi wiskiej z 1780 r., TP nr 34, BPAU rkps 8351, k. 373v – 374.

[17] Tamże, k. 373 – 374.

[18] Laudum ziemi wyszogrodzkiej z 1780 r., TP nr 35, BPAU rkps 8352, k. 291.

[19] Instrukcja poselska ziemi wyszogrodzkiej z 1780 r., TP nr 35, BPAU rkps 8352, k. 294.

[20] Instrukcja dla posłów do króla z ziemi zakroczymskiej, TP nr 37, BPAU rkps 8354, k. 297.

[21] Tamże, k. 296.

[22] Instrukcja poselska ziemi zakroczymskiej, TP nr 37, BPAU rkps 8354, k. 293v.

[23] Laudum ziemi zakroczymskiej z 1780 r., TP nr 37. BPAU rkps 8354, k. 300.

[24]Przyszły marszałek Trybunały Koronnego i marszałek dworu zob. R. Wołoszyński, Kicki Onufry, [w:] PSB, t. XII, Warszawa 1966, s. 393.

[25] Instrukcja poselska ziemi zakroczymskiej z 1780 r., TP nr 37, BPAU rkps 8354, k. 302.

[26] Tamże, k. 302.

[27] M. Handelsman, „Zbiór praw sądowych” Jędrzeja Zamoyskiego. Zasady społeczne [w:] Teka Zamoyska, R II, Zamość 1919, nr 4, s. 53 – 55, J. Broda, Andrzej Zamoyski a sprawa chłopska w drugiej połowie XVIII w., Warszawa 1951 , s. 136 – 138.

[28] Laudum ziemi liwskiej z 1780 r., TP nr 5, BPAU rkps 8322, k. 582.

[29] Instrukcja poselska ziemi liwskiej z 1780 r., TP nr 5, BPAU rkps 8322, k. 585v.

[30] Laudum ziemi ciechanowskiej z 1778 r., TP nr 1,BPAU rkps 8318, k. 337.

[31] Instrukcja poselska ziemi ciechanowskiej z 1778 r., TP nr 1, BPAU rkps 8318, k. 339.

[32] Laudum ziemi ciechanowskiej z 1780 r., TP nr 1, BPAU rkps 8318, k. 341.

[33] Instrukcja poselska ziemi ciechanowskiej z 1780 r., TP nr 1, BPAU rkps 8318, k. 343.

[34] Laudum ziemi ciechanowskiej z 1782 r., TP nr 1, BPAU rkps 8318, k. 345.

[35] Instrukcja poselska ziemi ciechanowskiej z 1782 r., TP nr 1, BPAU rkps 8318, k. 347.

[36] Instrukcja poselska ziemi łomżyńskiej z 1778 r., TP nr 15, BPAU rkps 8332, k. 412v.

[37] Stronnik Stanisława Augusta, przyszły sekretarz wielki koronny i marszałek sejmu z 1780 r., w latach 1783 – 1792 członek Komisji Edukacji Narodowej, od 1784 r. wojewoda mazowiecki; zob. H. Dymnicka – Wołoszyńska, Małachowski Antoni, PSB, t. XIX, Warszawa 1974, s. 388.

[38] Instrukcja poselska ziemi łomżyńskiej z 1778 r., TP nr 15, BPAU rkps 8332, k. 411.

[39] Tamże, k. 411.

[40] Laudum ziemi różańskiej z 1778 r., TP nr 20, BPAU rkps 8337, k. 595.

[41] Instrukcja poselska ziemi różańskiej z 1778 r., TP nr 20, BPAU, rkps 8337, k. 597v – 598.

[42] Laudum ziemi różańskiej z 1780 r., TP nr 20, BPAU, rkps. 8337, k. 606.

[43] Instrukcja poselska ziemi różańskiej z 1780 r., TP nr 20, BPAU rkps 8337, k. 602.

[44] Instrukcja poselska ziemi różańskiej z 1780 r., TP nr 20, BPAU rkps. 8337, k. 602v – 603.

[45] Instrukcja poselska ziemi nurskiej z 1778 r., TP nr 18, BPAU rkps 8335, k. 321.

[46] Tamże, k. 321v.

[47] Tamże, k. 321v.

[48] Instrukcja poselska ziemi nurskiej z 1780 r., TP nr 18, BPAU rkps 8335, k. 324v.

[49] Tamże, k. 324.

[50] A. Stroynowski, Przyczyny odrzucenia Kodeksu Zamoyskiego, „Czasopismo Prawno – Historyczne” , t. XXXVI, 1984, z. 1, s. 196 – 198.

autor: Krzysztof Jarczyński

SEJMIKI WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO

2011-11-26T04:24:00.000-08:00

Mazowsze odbiegało od reszty ziem Rzeczpospolitej pod względem liczebności szlachty. W Polsce szlachta liczyła średnio 8% społeczeństwa na Mazowszu, zaś osiągnęła liczbę około 20%[1]. Na Mazowszu przeważała liczebnie szlachta średnio zamożna oraz szlachta gołota. Znaczna część majątków szlacheckich nie przekraczała wielkością 2,5 łanów kmiecych w XVII w. Większe majątki należały do duchownych[2]. Nie możemy wykluczyć, że podobnie, jak w nieodległym województwie łęczyckim, również na Mazowszy wystąpiło w XVIII w. zjawisko koncentracji ziemi. Doprowadziło to do bogacenia się znaczniejszych rodzin kosztem biedniejszych szlachciców[3]. Trzy ziemie województwa mazowieckiego (łomżyńska, nurska, różańska) nie posiadały swojej reprezentacji w senacie[4]. Było to dość istotne, gdyż na omawianym terenie senatorzy odgrywali istotną rolę na sejmikach. Potrafili oni nawet je kontrolować dzięki swym związkom rodzinnym. Senatorom często powierzano funkcje deputatów oraz składali oni podpisy pod laudami sejmikowymi. Synowie senatorów często wybierani byli na posłów sejmowych[5].

Województwo mazowieckie miało specyficzną strukturę sejmikową – istniał jeden wspólny sejmik, zwany sejmikiem generalnym, ze stałym miejscem obrad w Warszawie[6]. Oprócz niego istniały też sejmiki dla poszczególnych ziem, których było dziesięć i miały swą ustaloną hierarchię w zależności od miejsca zajmowanego w sejmiku generalnym Mazowsza. Układ ziem wyglądał w następujący sposób: czerska, warszawska, wiska, wyszogrodzka, zakroczymska, ciechanowska, łomżyńska, różańska, liwska i nurska. Na obrady sejmiku generalnego każda z ziem przysyłała po dwóch reprezentantów. Podobnie, jak posłowie na sejm, osoby wysłane na sejmik generalny otrzymywały od sejmików ziemskich instrukcje[7]. W stolicach ziem odbywały się sejmiki elekcyjne, gospodarskie i przedsejmowe. Sejmiki poselskie wybierały po dwóch posłów na sejm z ziemi[8]. Taki system oznaczał, że ogółem województwo mazowieckie wybierało 20 posłów co stanowiło liczącą się siłę na sejmie.

Wybór posłów na Mazowszu przebiegał dość spokojnie, ale zdarzały się wyjątki takie jak zgromadzenie w Ciechanowie w 1776 r., na którym doszło do rozlewu krwi[9], dochodziło też do rozdwojenia sejmików.

Według ustaleń J. Choińskiej – Miki szlachta mazowiecka dużo uwagi poświęcała w laudach apelom, by wszelkie działania były zgodne z prawem oraz aby wymiar sprawiedliwości funkcjonował prawidłowo. Szczególnie dużo uwagi poświęcano działaniu Trybunały Koronnego[10].

Mieszkańcy Mazowsza domagali się efektywnego wykorzystywania obrad sejmowych i źle przyjmowali zakończenie sejmu bez uchwalenia konstytucji[11]. Jednocześnie od połowy XVII w. coraz częstsza stawała się na Mazowszu praktyka limitowania sejmików, co było zwykle związane ze słabą frekwencją szlachty[12]. Mazurzy (jak nazywano mieszkańców Mazowsza) na obrady sejmików dopuszczali, jako obserwatorów, ludzi spoza stanu szlacheckiego. Osobom tym pozwalano nawet na przedstawianie swoich postulatów, które na omawianym obszarze często brano pod uwagę w czasie obrad sejmikowych[13]. Na Mazowszu sejmiki rzadko kończyły się bez zgodnej konkluzji, co było związane z wolniejszym, niż gdzie indziej, przyjmowaniu się na tym obszarze zasady liberum veto[14].

Stałym postulatem było utrzymanie stanu posiadania państwa oraz zachowanie pokoju. Jednocześnie domagano się ponoszenia ciężarów na utrzymanie armii (chcąc raczej zrzucić ten obowiązek na szlachtę spoza Mazowsza), co mogło mieć związek z faktem, że wielu ubogich szlachciców z Mazowsza widziało w wojsku drogę do podniesienia statusu społecznego i szansę na powiększenie majątku[15]. Mazurzy byli przeciwni wojnom zaczepnym, co można powiązać z ich obawą przed nowymi podatkami uciążliwymi dla ubogich szlachciców[16]. W dziejach Mazowsza można zauważyć niemal nieprzerwany regalizm w XVII w.[17]. Dzięki ustaleniom Marii Czeppe wiemy, że na stanowisko regalistyczne Mazowsza wpływała obecność dworu królewskiego, co uwidoczniło się w czasach saskich, kiedy to nastroje lojalizmu wobec króla dominowały na tym obszarze w czasie pobytu króla w Warszawie, a opadały po jego wyjeździe[18]. Opozycyjne wobec dworu w 1761 r. były ziemie: zakroczymska, nurska (wobec miażdżącej przewagi opozycji dwór dążył do zerwania tego sejmiku) i łomżyńska, ale nad tą trzecią udało się ostatecznie zapanować stronnikom dworu[19]. Za panowania ostatniego władcy elekcyjnego Mazowsze znajdowało się pod wpływem zaufanych mu osób, do których należeli J. Ogrodzki, szef Gabinetu Królewskiego, M. Poniatowski, biskup płocki oraz S. Rembieliński.

[1] B. Dymek, Z dziejów szlachty mazowieckiej (dziedzictwo kulturowe i stereotypu), Kielce 2005, s. 117.

[2] J. Choińska – Mika, Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, Warszawa 1998, s. 12., B. Dymek, dz. cyt., .s. 117.

[3] J. Włodarczyk, Sejmiki łęczyckie, Łódź 1973, s. 22 – 23.

[4] J Choińska – Mika, dz. cyt., s. 52.

[5] Tamże, s. 62, 68 i 75.

[6] J. A. Gierowski, Sejmik generalny księstwa mazowieckiego na tle ustroju sejmikowego Mazowsza, Wrocław 1948, s. 11.

[7] Tamże, s. 34.

[8] Tamże, s. 23, J. Gierowski, dz. cyt., s. 27, R. Łaszewski, Sejmiki przedsejmowe w Polsce stanisławowskiej. Problemy organizacji i porządku obrad, „Acta Universitatis Nicolai Copernici” Nauki Humanistyczno – Społeczne Prawo XV, 1977, s. 107.

[9] W. Filipczak, Sejm 1778, Warszawa 2000, s. 70.

[10] J. Choińska – Mika, dz. cyt.,, s. 111 – 112.

[11] Tamże, s. 100.

[12] Tamże, s. 26.

[13] Tamże, s. 51.

[14] Tamże, s. 86 i 99.

[15] Tamże, s. 117 – 118.

[16] B. Dymek, dz. cyt., s. 124.

[17] J. Choińska - Mika, dz. cyt., s. 149 i B. Dymek, dz. cyt., s. 127.

[18] M. Czeppe, Kamaryla Pana z Dukli. Kształtowanie się obozu politycznego Jerzego Augusta Mniszcha 1750 – 1763, Warszawa 1998, s. 181.

[19] Tamże, s. 180.

autor: Krzysztof Jarczyński

Treść "Zbioru praw sądowych" Andrzeja Zamoyskiego

2011-11-26T04:23:00.000-08:00

Zbiór praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego dzieli się na trzy części: I – O osobach, II – O rzeczach i III – O sprawach[1]. Kodeks Zamoyskiego zachowywał stanowość społeczeństwa, ale przywracał chłopom utracone prawa (na przykład prawo wychodzenia ze wsi). Wprowadzono kontrolę państwa nad sądownictwem wiejskim oraz przyznano chłopom prawo pozywania przed sąd panów. Nie otrzymali chłopi jednak prawa do nabywania ziemi. Mogli natomiast otrzymać od króla dobra ruchome i nieruchome[2].

Mieszczanom umożliwiono piastowanie niektórych urzędów w wymiarze sprawiedliwości oraz nadano im ograniczone prawo do nabywania ziemi i reprezentacji na sejmie[3]. Kodeks utrzymywał uprzywilejowaną pozycję Kościoła Katolickiego w Polsce, ale ograniczał jego prawa. Zbiór praw zakazywał przekazywania na rzecz Kościoła wszelkich nieruchomości ziemskich (również na drodze testamentowej). Zakazano zastawiania dóbr miejskich na rzecz duchowieństwa. Utrzymano dziesięcinę, ale wszelkie spory z nią związane przekazano sądom świeckim[4]. Przywileje Kościoła ograniczono też na polu sądowym. Kodyfikatorzy planowali powołanie Najwyższego Trybunału Duchownego mającego uniemożliwić apelacje do Rzymu. Na czele Trybunału stać miał nuncjusz papieski, jako prezydent. Oprócz niego do Trybunału mieli wejść deputaci (w osobach czterech biskupów rzymskokatolickich i trzech unickich), ośmiu asesorów (czterech rzymskokatolickich, wybieranych przez kapituły, dwóch unickich i dwóch zakonników)[5].

W kwestii miast, oprócz wyżej wymienionych spraw, kodyfikatorzy dokonali również ujednolicenia sądownictwa miejskiego. Nadano także miastom prawo do odbywania zjazdów handlowych, na których miano obradować nad sprawami gospodarki. Jak już wspomniałem, dziewięciu miastom (Kraków, Poznań, Lublin, Kamieniec Podolski, Warszawa, Toruń Gdańsk, Wilno i Grodno) przyznano prawo do wysyłania na sejmy reprezentacji przedstawiającej swe żądania[6].

Wprowadzono przepisy wymierzone przeciw „ludziom luźnym”. Za takich uznano każdego, kto nie ma stałego zamieszkania, ani pracy. Mieli oni podlegać rejestracji i w ciągu roku od wejścia w życie znaleźć pracę. Przewidywano karę grzywny za ukrywanie takich ludzi, a ukrywających się w miastach miano wyłapać i kierować do więzień. Raz w roku miano urządzać obławy na „ludzi luźnych”[7]

Chłopi mogli uzyskać wolność na podstawie uwolnienia ich przez pana (oświadczenia pisemne), testamentu i z mocy prawa. Z mocy prawa wolność uzyskiwał drugi i każdy następny po trzecim syn chłopa poddanego, zbiegli poddani (w wyniku przedawnienia prawa windykacji służącego panu od roku do 4 lat). Wolność mogła też uzyskać cała rodzina zabitego przez pana chłopa. Prawo wychodzenia ze wsi przysługiwało tylko rodziną wielodzietnym. Za zabójstwo chłopa (wolnego lub poddanego) groziła kara śmierci. Przywrócić chciano w ten sposób stan z końca średniowiecza[8].

Szlachectwo posiadało się z urodzenia (po obojgu rodzicach lub ojcu szlachcicu) albo na drodze nobilitacji i indygenatu. Nadawanie nobilitacji i indygenatów miało być uprawnieniem króla i Rady Nieustającej. Szlachectwo można było stracić na skutek: zdrady kraju, zbrodni obrazy majestatu królewskiego, rebelii, kradzieży z użyciem siły i krzywoprzysięstwa. Nietykalność osobistą i majątkową Zbiór praw rezerwował tylko dla szlachty posesjonatów. Tylko szlachta posiadająca miała według Kodeksu pełne prawo do uczestnictwa w sejmach i sejmikach[9].

Oprócz wspomnianych już przeze mnie uprawnień względem nadawania szlachectwa król wraz z Radą Nieustającą miał zatwierdzać bulle papieskie przed ich ogłoszeniem w kraju[10]. Król miał prawo do dziedziczenia spadków po cudzoziemcach. Monarsze przynależały dobra skonfiskowane wyrokiem sądu oraz majątki zmarłych, którzy nie mieli potomstwa[11].

Z zapisów Zbioru praw sądowych dotyczących króla i Rady Nieustającej widać chęć wzmocnienia ich pozycji. Wyraźnie zarysowane jest dążenie do podporządkowania Kościoła państwu. Kodyfikatorzy wzmacniali pozycję miast i chłopstwa. Zaakceptowano też wprowadzone w latach 60. XVIII w. ograniczenia praw nieposesjonatów do udziału w sejmach i sejmikach. Widać zatem, że Kodeks Andrzeja Zamoyskiego, który w myśl decyzji sejmu z 1776 r. miał usprawnić procedurę sądową i zlikwidować sprzeczności w prawie, wyszedł poza te ramy i w niektórych przepisach zmierzał do częściowej reformy ustroju państwa. Nie dziwi więc gwałtowna reakcja tych czynników, którym na reformie nie zależało (konserwatywna szlachta, nuncjusz Archetti i ambasador Stackelberg).

[1] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 83 – 85.

[2] Tamże, s. 83 – 84; J. Broda, dz. cyt., s. 83; Ł. Kurdybacha, dz. cyt., s. 79.

[3] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 99.

[4] Tamże, s. 118 – 120.

[5] Tamże, s. 122; M. Tarnawski, dz. cyt., 88 – 91.

[6] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 134.

[7] Tamże, s. 138 – 139; J. Michalski, Problematyka ludności luźnej w pierwszej połowie panowania Stanisława Augusta, [w:] tenże, Studia historyczne z XVIII i XIX w., t. 1 Polityka i społeczeństwo, Warszawa 2007, s. 99 – 100.

[8] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 144 – 146; J. Broda, dz. cyt., s. 83 – 90; Ł. Kurdybacha, dz. cyt., s. 92.

[9] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 102 – 107.

[10] Tamże, s. 102.

[11] Tamże, s. 154.

autor: Krzysztof Jarczyński

Dzieje kodeksu Zamoyskiego

2011-11-26T04:21:00.000-08:00

Idea kodyfikacji obowiązującego w Rzeczpospolitej prawa pojawiła w połowie XVIII w. Projekty kodyfikacji zgłaszano na sejmach z lat 1746 - 1752[1]. Zreformowania organizacji wymiaru sprawiedliwości postulował Andrzej Zamoyski w mowie sejmowej z 16 V 1764 r.[2]. W 1766 r. August Czartoryski zgłosił ułożenia kodeksu i poddania go pod głosowanie sejmu w 1768 r.[3]. Deputację do ułożenia kodeksu wyznaczył sejm w 1768 r., ale nieznane są efekty jej prac[4]. Powołując Radę Nieustającą przyznano jej inicjatywę zreformowania prawa. Pracę nad tym zagadnieniem podjęły dwa departamenty Rady – Departament Sprawiedliwości i Departament Policji, jednak nie zakończyły one pracy na skutek powołania przez sejm w 1776 r. komisji do ułożenie prawa pod kierunkiem Andrzeja Zamoyskiego[5]. Kodyfikacja była z jednej strony konieczna, wobec rozrzucenia obowiązujących praw po wielu konstytucjach oraz z drugiej strony zgodna z duchem epoki, w której następowały kodyfikacje prawa w innych państwach europejskich.

Na sejmie w 1776 r. król przedstawił 11 września projekt konstytucji dotyczącej uporządkowania przez eks-kanclerza Andrzeja Zamoyskiego dotychczasowego prawa. Sejm nakazał zaś spisać prawa tak, by zachować z dawnych przepisów to co da się zachować[6]. Sejm pozostawił Zamoyskiemu samodzielny wybór współpracowników. Eks-kanclerz wybrał do pomocy Joachima Chreptowicza, podkanclerzego litewskiego, Krzysztofa Szembeka, biskupa koadiutora płockiego i prezydenta Trybunału Koronnego w latach 1765 – 1766, Józefa Wybickiego, członka Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, Antoniego Rogalskiego i Michała Węgrzeckiego. Kodyfikatorzy zwrócili się z prośbą o nadsyłanie im uwag i pomysłów na temat kodeksu i uzyskali na to wezwanie znaczną odpowiedź. Postulowano rozwiązanie problemów prawa spadkowego, prawa sądowego w kwestiach granicznych oraz kwestii prawnej opieki na nieletnimi i wdowami[7].

W myśl decyzji sejmu z 1776 r. kodeks, a właściwie Zbiór praw sądowych, miał być gotowy na następny sejm w roku 1778. Wiosną 1778 r. rozpoczął się druk I tomu Kodeksu[8].

Już pierwsze informacje o treści zapisów Kodeksu wywołały odzew publicystyczny, który przybierał coraz większe rozmiary wraz z rosnącą znajomością dzieła. Już w początkach 1778 r. ukazały się Uwagi polityczne imieniem stanu duchownego do Zbioru Praw Polskich podane wydane w Kaliszu. Autorem tej pracy był Wojciech Skarszewski, który doceniał potrzebę kodyfikacji prawa polskiego, ale wnosił swoje uwagi co do zakresu kompetencji sądów kościelnych (chciał rozszerzenia ich kompetencji na osoby świeckie w sporach o dziesięcinę i lichwę, kwestiach małżeńskich i spraw dziedziczenia przez dzieci pozamałżeńskie). Autor krytykował ograniczenia wiekowe dla kandydatów do zakonów (wprowadzone prawnie w 1768 r., zachowane w Kodeksie) oraz zakaz nabywania dóbr przez duchownych i ograniczenia ich praw dziedziczenia[9]. Podczaszy koronny Szczęsny Czacki napisał Zdania na „Zbiór praw sądowych”, w których skrytykował wszystkie trzy części Kodeksu zwłaszcza zaś zapisy dotyczące kwestii społecznych i ustrojowych oraz przestrzegał przed władzą absolutną króla, jaką grozi zwiększenie jego kompetencji[10]. W 1780 r. ukazały się Uwagi na niektóre punkta nowo utworzonego prawa i dowody, że mimo wolą JW Zamoyskiego musieli być umieszczone przez IMci Pana Feliksa Trojanowskiego obywatela ziemi bielskiej napisane. Do rozstrząśnienia na sejmiku przedsejmowym w Brańsku J.W.W. urzędnikom i obywatelom tejże prześwietnej ziemi bielskiej podane roku 1780. Trojanowski krytykował ograniczenie praw szlachty nieposesjonatów i proponował wprowadzenie kadencyjności na wszystkich urzędach z wyjątkiem senatorskich. Uważał, że należy znieść karę śmierci jako przeciwną prawom boskim i niemożliwą do odwrócenia w razie pomyłki[11]. Anonimowo ukazały się Myśli obywatelskie z okoliczności projektu pt Zbiór praw sądowych mocą konstytucji roku 1776 ułożone, jako też z okoliczności „Listów patriotycznych” do tejże materii ściągających się. Autor tego dzieła skrytykował zapisy o chłopach, posagach i dziedziczeniu kobiet. Uważał on, iż zniesienie poddaństwa chłopów doprowadzi do upadku gospodarkę Polski. Zaznaczał jednak, że można wprowadzić pewną ochronę dla chłopów w postaci powiatowych protektorów, którzy mieliby informować szlachtę o krzywdach chłopów[12]. Podkomorzy lubelski Tomasz Dłuski wydał anonimowo Refleksje nad projektem pod tytułem Zbiór praw sądowych wydrukowanym przez delegowanych do województwa lubelskiego pisane. Przeciwny był on próbom scentralizowania państwa i wzmocnieniu władzy królewskiej. Obawiał się też o skutki złamania szlacheckiego monopolu na posiadanie ziemi[13].

Na sejmie w 1778 r. poseł różański Wiktoryn Wiszowaty i poseł bracławski Janusz Tomasz Czetwertyński domagali się jednomyślnego głosowania nad projektem[14], jednak wobec nieznajomości całości Kodeksu przez szlachtę postanowiono odsunąć decyzję w tej materii na następny sejm. Decyzja ta była zgodna z zamiarami króla, który z uwagi na niesprzyjające okoliczności, chciał by głosowanie nad projektem odbyło się dopiero na następnym sejmie w 1780 r. Na sejmie 1780 r. odroczenia sprawy kodeksu ponownie chciał król[15]. Na sejm ten swych przedstawicieli przysłały państwa rozbiorcze by czuwać nad sprawą Kodeksu[16]. Ostatecznie jednak król przestał popierać projekt kodeksu, a zwolennicy Zbioru praw ograniczyli się tylko do obrony dobrego imienia Andrzeja Zamoyskiego oraz dopilnowania, by podziękowano mu za wykonaną pracę. Kwestię tę podnosili poseł brzesko – litewski Hieronim Radziwiłł, poseł warszawski Stanisław Poniatowski, poseł bracławski Adam Moszczeński i poseł poznański Paweł Skórzewski[17]. Kodeks odrzucono i zastrzeżono, by „na żadnym seymie aby nie był wskrzeszony”[18].

W literaturze podaje się różne przyczyny odrzucenia Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego. Według M. Tarnawskiego do upadku Zbioru praw przyczyniła się działalność papieskiego nuncjusza Jana Andrzeja Archettiego, który był przerażony radykalnością zapisów zawartych w projekcie. Widząc to król starał się doprowadzić do przedyskutowania spornych zapisów ze stroną kościelną, ale Rzym domagał się ich całkowitego wykreślenia[19]. Podobnego zdania był Ł. Kurdybacha[20]. K. Adolphowa twierdziła, że projekt Kodeksu upadł z powodu separatyzmu litewskiego. Według niej szlachta litewska była zbyt przywiązana do III Statutu Litewskiego. Warto podkreślić, że szlachta litewska nie sprzeciwiała się kontrowersyjnym zapisom o chłopach i wzmocnieniu władzy królewskiej[21]. M. Handelsman sądził, że przyczyną odrzucenia Zbioru praw były zbyt radykalne zapisy o treści społecznej[22]. J. Broda twierdził, że Kodeks obaliły wspólnie: konserwatyzm szlachty polskiej oraz działania Archettiego i ambasadora rosyjskiego Otto Stackelberga, ale J. Broda zaznaczył też, że każdy z tych czynników sam mógł spowodować upadek Zbioru praw[23] . A. Stroynowski uważał, że do upadku projektu przyczynił się głównie ambasador Stackelberg praz zaniechanie planu reformy prawa przez króla[24].

[1] W. Szafrański, Kodeks Stanisława Augusta, Poznań 2007, s. 30.

[2] Tamże, s. 31.

[3] Tamże, s. 32.

[4] Tamże, s. 33.

[5] Tamże, s. 34 – 36.

[6] E. Borkowska – Bagieńska, „Zbiór praw sądowych” Andrzeja Zamoyskiego, Poznań 1986, s. 26; Ł. Kurdybacha, Dzieje Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego, Kraków 1951, s. 30; M. Tarnawski, dz. cyt. s. 27 i 34.

[7] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 54 – 56; M. Tarnawski, dz. cyt., s. 45.

[8] W. Filipczak, Sejm 1778 r., Warszawa 2000, s. 31.

[9] E. Borkowska – Bagieńska, dz. cyt., s. 306 – 308.

[10] Tamże, s 310.

[11] Tamże, s. 312 - 314.

[12] Tamże, s. 310 - 311.

[13] Tamże, s.314 – 315.

[14] Tamże, s. 305; A. Stroynowski, Opozycja sejmowa w dobie rządów Rady Nieustającej. Studium z dziejów kultury politycznej, Łódź 2005, s. 483.

[15] Tamże, s. 148.

[16] Tamże, s. 151.

[17] Tamże, s. 155 i s. 484.

[18] Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem xx. Pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782 wydanego, t. VIII, Petersburg 1860, s. 588.

[19] M. Tarnawski, dz. cyt., s. 246..

[20] Ł. Kurdybacha, dz. cyt., s.158.

[21] K. Adolphowa, Szlachta litewska wobec „Zbioru praw” Andrzeja Zamoyskiego( w świetle litewskich instrukcji poselskich z lat 1776, 1778, 1780 i 1782), [w:] Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1923 – 1933, Wilno 1933, s. 183 – 186.

[22] M. Handelsman, „Zbiór praw sądowych” Jędrzeja Zamoyskiego. Zasady społeczne [w:] Teka Zamoyska, R II, Zamość 1919, nr 4, s. 53 – 55.

[23] J. Broda, Andrzej Zamoyski a sprawa chłopska w drugiej połowie XVIII w., Warszawa 1951 , s. 136 – 138.

[24] A. Stroynowski, Przyczyny odrzucenia Kodeksu Zamoyskiego, „Czasopismo Prawno – Historyczne” , t. XXXVI, 1984, z. 1, s. 196 – 198.

autor: Krzysztof Jarczyński

SEJMIKI SZLACHECKIE CZASÓW STANISŁAWOWSKICH

2011-11-26T04:19:00.000-08:00

Sejmiki szlacheckie były tą instytucją Rzeczpospolitej, za pomocą której szlachta brała bezpośredni udział w życiu politycznym państwa. Na sejmikach szlachta ustalała, jakie będzie stanowisko województwa lub ziemi na sejmie, w którym udział szlachty był już pośredni poprzez wybranych posłów. Sejmik był również podstawą samorządu lokalnego[1]. Sejmiki miały różną postać w zależności od spraw, którymi miały się zająć. Istniały zatem sejmiki: przedsejmowe (nazywane też poselskimi), relacyjne, gospodarskie (zwane też boni ordinis), elekcyjne (wybierające urzędników) i deputackie (wybierające sędziów do Trybunału Koronnego)[2]. Niezależnie jednak od spraw jakimi zajmowały się poszczególne zgromadzenia uważa się, że sejmiki stanowiły jednolitą instytucję, która w zależności od potrzeb przyjmowała na siebie różne zadania[3]. Ponieważ kwestia, która jest tematem tej pracy – stosunek szlachty województwa mazowieckiego do Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego w uchwałach sejmikowych – wiąże się właściwie tylko z jednym typem sejmików, sejmikiem przedsejmowym, szerzej opiszę tylko ten rodzaj zgromadzenia szlacheckiego. skoncentruję się zwłaszcza na reformie tej instytucji, jaka miała miejsce w XVIII w. przed Sejmem Wielkim.

Sejmik poselski powstał ponieważ szlachta chciała zachować wpływ na losy państwa, a jednocześnie chciała uniknąć uciążliwej podróży na miejsce obrad sejmu. Nie oznaczało to jednak, że całkiem wygasła idea udziału całej szlachty w sejmie. Zastąpić szlachtę mieli wybrani posłowie, którzy w miejscu obrad ogólnokrajowych nie reprezentowali całości państwa, a jedynie ziemię, z której przybyli[4]. Posłów wyposażano w instrukcję, którą opracowywały wyznaczone do tego osoby. Instrukcja miała formę spisu próśb sejmiku do sejmu, a nie poleceń, gdyż tych sejmik nie mógł wydawać zjazdowi ogólnokrajowemu[5]. Instrukcja odnosiła się zwykle do trzech grup zagadnień: spraw ogólnokrajowych, objętych uniwersałem królewski, spraw nieobjętych uniwersałem i projektów osób prywatnych, miast lub instytucji publicznych zwracających się do sejmu z prośbą o poparcie (tzw. petita)[6].

Sejmik poselski zbierał się z upoważnienia władz centralnych (króla, w czasie bezkrólewia interreksa)[7]. Monarcha, chcąc zwołać sejm, za pośrednictwem kancelarii koronnej rozsyłał do województw uniwersały przedsejmowe. W badanym okresie praktyką było rozsyłanie uniwersałów na trzy miesiące przed początkiem obrad sejmu zwykłego, tak by sejmiki mogły zebrać się na sześć tygodni przed sejmem. Przed sejmem nadzwyczajnym wysyłano uniwersały w innym terminie, ale na tyle wcześnie, by sejmiki zdążyły się zebrać na cztery tygodnie przed sejmem[8]. Po zjechaniu się szlachty w miejscu obrad sejmiku, jeszcze przed rozpoczęciem obrad modlono się (do czego skłaniało samo miejsce obrad – zwykle kościół) oraz odbywała się msza. Po mszy ksiądz wynosił z kościoła monstrancję i hostię, by nie uległy one profanacji w czasie nieraz burzliwych sejmikowych. Następnie miało miejsce zagajanie obrad przez senatora lub najstarszego rangą urzędnika ziemskiego obecnego na sejmiku. Zagajenie sejmiku przez niewłaściwą osobę było podstawą do jego unieważnienia[9]. Zagajający kierował wyborem marszałka (tylko w Koronie, ponieważ na Litwie obradami kierował dyrektor, którym zostawał najczęściej najstarszy rangą urzędnik obecny na zgromadzeniu[10]) i asesorów. Po złożeniu przez marszałka i asesorów przysięgi wysłuchiwano królewskiego, jeżeli został przysłany na sejmik. Dopiero po tych czynnościach przystępowano do dyskusji a po niej do wyboru posłów. Po elekcji posłów następowało spisanie dla nich instrukcji. Obowiązkiem marszałka było oblatowanie instrukcji w księgach grodzkich[11]. W razie zerwania sejmiku przedsejmowego można było starać się u króla o wydanie nowego uniwersału i odbyć ponownie obrady, jeżeli był na to jeszcze czas. W przeciwnym razie na sejmie nie było przedstawicieli danego sejmiku[12].

Posłami na sejm nie wybierano szlachty gołoty, co wiązało się koniecznością poniesienia kosztów podróży na miejsce obrad sejmu[13].

W drugiej połowie XVIII w. doszło do istotnych zmian w ustroju sejmikowym. Zaczęto ograniczać kompetencje, jakie sejmiki zdobyły w czasie kolejnych bezkrólewi. Pierwsze plany zmierzające do osłabienia sejmików pojawiły się u schyłku czasów saskich. Czartoryscy, w czasie swych przygotowań do zamachu stanu, opracowali plan reformy ustroju. Przewidywano zwiększenie ilości sejmików (sejmik w każdym powiecie)[14]. Planu tego nie udało się zrealizować, ale reformę sejmików przeprowadzono w 1764 r.

Ustanowienie Komisji Skarbowych w 1764 r. ograniczyło kompetencje sejmików w sprawach finansowych. W 1766 r. odebrano województwom dochody z podatków szlelężnego i czopowego. Konsekwencją tego posunięcia była likwidacja skarbów wojewódzkich[15].

Na sejmie konwokacyjnym w 1764 r. wprowadzono głosowanie większością głosów na sejmikach deputackich i elekcyjnych. Na sejmie koronacyjnym zreformowano sejmiki litewskie. Kandydaci na posłów musieli posiadać ziemię. Ustalono minimalny wiek dla kandydatów na posłów na Litwie na 23 lata. Kandydaci na posłów musieli pełnić wcześniej jakieś funkcje publiczne (był to postulat Andrzeja Zamoyskiego). W konstytucji O porządku sejmowania z 1764 r. wprowadzono zakaz zaprzysięgania instrukcji przez posłów. Ograniczono też liczbę posłów prowincji pruskiej do 2 z powiatu (wcześniej Prusy mogły przysyłać dowolną liczbę połów)[16]. W tym samym roku potwierdzono pierwszeństwo na sejmiku senatorów przed urzędnikami ziemskimi w zabieraniu głosu[17]. Nie był to jeszcze kres reformy. Po niedługim czasie nastąpić miał jej drugi etap.

Dalszy przebieg reformy miał miejsce na sejmie repninowskim na przełomie lat 1767 i 1768. Uchwalono wówczas konstytucję Porządek sejmikowania obowiązującą na całym obszarze Rzeczpospolitej. Wprowadzono głosownie większością dla wszystkich sejmików, ustalono cenzus wieku czynnego prawa wyborczego na 18 lat, a biernego na 23 lata. Prawo głosu miała tylko szlachta rodowa danego województwa, posiadającą dobra ziemskie. Przyznano bierne prawo wyborcze dla szlachty niekatolickiej[18]. Ustalono również, że w całym państwie marszałkowie sejmików mają być wybierani większością głosów[19].

Stałym problemem w funkcjonowaniu sejmików była nieobecność senatorów na obradach. Zjawisko było powszechne na obszarze całego państwa. Szlachta starała się przeciwdziałać temu procederowi, ale jej apele pozostawały bez echa. W XVIII w. zaczęto szukać rozwiązania tego problemu, ale częściowa reforma poszła w przeciwnym kierunku niż chciała tego szlachta i w 1768 r. zwolniono biskupów z obowiązku udziału w sejmikach[20].

W 1775 r. pozbawiono możliwości kandydowania na posła członków Rady Nieustającej[21]. Jednocześnie ustalono, że uniwersały na sejmiki przedsejmowe król będzie wydawał za zgodą Rady Nieustającej[22]

W roku 1778 ustalono, że sejmiki relacyjne odbywać się mają na najbliższym zjeździe szlachty po zakończeniu sejmu, co często oznaczać miało sejmiki deputackie[23]. Wyjątek stanowiło pod tym względem Mazowsze, ponieważ sędziów do Trybunału Koronnego nie wybierano na sejmikach ziemskich, a na sejmiku generalnym mazowieckim[24]. Na Mazowszu relacja, która odbywała się na najbliższym sejmiku po sejmie, często wypadała na kolejny sejmik poselski[25].

Tak zreformowane sejmiki przetrwały do 1791 r., kiedy Sejm Wielki przeprowadził nową reformę, którą nie będę się tu zajmował.

[1] W. Kriegseisen, Sejmiki Rzeczpospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 15.

[2] Tamże, s. 16.

[3] A. B. Zakrzewski, Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki, Warszawa 2000, s.23.

[4] R. Łaszewski, Instrukcje poselskie w drugiej połowie XVIII wieku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”. Nauki Humanistyczno – Społeczne, Prawo XII, z. 56, 1973, s. 69 – 70.

[5] J. Siemieński, Organizacja sejmiku ziemi dobrzyńskiej, Kraków 1906, s. 59.

[6] R. Łaszewski, Instrukcje poselskie..., s. 73.

[7] W. Kriegseisen, dz. cyt., s. 37; A. Pawiński, dz. cyt., s. 74.

[8] Tamże, s. 120.

[9] R. Łaszewski, Sejmiki przedsejmowe w Polsce stanisławowskiej. Problemy organizacji i porządku obrad, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”. Nauki Humanistyczno – Społeczne, Prawo XV z. 83, 1977, s. 114.

[10] A. B. Zakrzewski, dz. cyt., s. 64.

[11] W. Kriegseisen, dz. cyt., s. 53 – 62; A. Pawiński, dz. cyt., s. 77 – 85.

[12] Tamże, s. 120.

[13] Tamże, s. 122- 123, 131 i 134.

[14] R. Łaszewski, Sejmiki przedsejmowe ..., s. 105; J. Michalski, Plan Czartoryskich naprawy Rzeczpospolitej, Kwartalnik Historyczny, R. LXIII,, 1956, nr 4 – 5, s. 30 – 33.

[15] A. Pawiński, dz. cyt., s. 206.

[16] W. Kriegseisen, dz. cyt., s. 257 – 259; A. Lityński, Sejmiki ziemskie 1764 – 1793. Dzieje reformy, Katowice 1988., s. 58; R. Łaszewski, Czynne i bierne prawo wyborcze do sejmu w latach 1764 – 1793, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu”. Nauki Humanistyczno – Społeczne, Prawo XI, 1972 s. 120 – 121; tenże, Instrukcje poselskie..., s. 71; A. Pawiński, dz. cyt., s. 516 – 517.

[17] J. Włodarczyk, Sejmiki łęczyckie, Łódź 1973, s. 54 – 55.

[18] W. Kriegseisen, dz. cyt., s. 262 – 263; A. Lityński, dz. cyt., s. 64; R. Łaszewski, Czynne i bierne..., s. 121 i 123.

[19] A. Lityński, Sejmik województwa płockiego przed i w czasie Sejmu Czteroletniego. Z badań nad organizacją i funkcjonowaniem, [w:] W dwusetną rocznicę wolnego sejmu. Ludzie – państwo – prawo czasów Sejmu Czteroletniego, pod red. A. Lityński, Katowice 1988, s. 94.

[20] Tamże, s. 88; J. Włodarczyk, Sejmiki łęczyckiego, Łódź 1973, s. 60.

[21] R. Łaszewski, Czynne i bierne..., s. 122.

[22] A. Lityński, Sejmik województwa płockiego..., s. 77.

[23] Tamże, s. 81.

[24] J. A. Gierowski, Sejmik generalny księstwa mazowieckiego na tle ustroju sejmikowego Mazowsza, Wrocław 1948, s. 150.

[25] Na przykład na sejmiku przedsejmowym ziemi liwskiej w 1780 r. miała miejsce odczytano relację poselską z sejmu z 1778 r.; zob. Laudum ziemi liwskiej z 1780 r., Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk, rkps 8322, Teki Pawińskiego nr 5, k. 582.

autor: Krzysztof Jarczyński

Rok 1930 na ulicach Łodzi

2011-11-07T18:32:00.001-08:00

Przemysł włókienniczy, w którym praca była podstawą utrzymania większości robotników nie tylko w Łodzi, ale w całej aglomeracji łódzkiej kryzys przechodził już od końca 1928 roku. Zwiększyła się liczba osób bez zatrudnienia, a nędza mieszkaniowa i sanitarna, a także niedożywienie i brak odzieży stały się codziennością dla łódzkich bezrobotnych, a także znacznej liczby łódzkich robotników pracujących po kilka dni w tygodniu za zaniżone stawki. Pogorszenie sytuacji bytowej rzesz ludzi doprowadziło do ich niezadowolenia, któremu dawali upust w różnej formie, często manifestując je na ulicach miasta.

Niezadowolenie bezrobotnych próbowali wykorzystać komuniści. W dniu 2 stycznia łódzcy komuniści, wspierani przez posłów Kazimierza Kieruzalskiego i Pawła Rosiaka usiłowali urządzić demonstracje. Łódzka policja już wcześniej została uprzedzona o rozpowszechnianiu wśród robotników i bezrobotnych ulotek wzywających ich do stawienia się w dniu 2 stycznia o godzinie 10 na olbrzymi wiec, który miał odbyć się na Placu Hallera. Gdy w wyznaczonym miejscu i czasie posłowie rozpoczęli wygłaszać przemówienie na placu zjawił się pluton policji konnej, który rozpędził demonstrantów, nie dopuszczając do nielegalnego odbycia wiecu. Komuniści z posłem Rosiakiem na czele nie dali za wygraną i po raz drugi próbowali zorganizować wiec, tutaj w prasie łódzkiej pojawiają się rozbieżności co do miejsca, gdyż Ilustrowana Republika jako miejsce drugiego wiecu podaje ulicę 28 Pułku Strzelców Kaniowskich, natomiast Kurier Łódzki Zielony Rynek. Ta próba również zakończyła się rozproszeniem zebranych przez oddział policji. Po upływie godziny poseł Rosiak dokonał trzeciej próby tym razem urządzenia demonstracji przed więzieniem przy ul. Gdańskiej, gdzie osadzeni byli więźniowie polityczni. Tutaj również gromadzących się rozpędziła policja. Ostatnią próbę demonstracji podjęto na Placu Wolności przed magistratem, lecz również tutaj oddziały policji rozproszyły gromadzących się. W czasie wszystkich powyższych akcji policja zatrzymała kilkanaście osób, w tym kilku komunistycznych działaczy[1].

Zima 1930 roku w Łodzi przebiegała spokojnie, wprawdzie liczba bezrobotnych zarejestrowanych w Państwowym Urzędzie Pośrednictwa Pracy wzrosła z 30.611 w dniu 4 stycznia do 39.959 w dniu 22 marca[2]. Pomimo tego Łódź ominęły wypadki podobne do tych, które miały miejsce w Zduńskiej Woli, gdzie 23 stycznia bezrobotni obrzucili kamieniami magistrat, czy tych z 16 lutego w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie bezrobotni wtargnęli do wnętrza magistratu i zdemolowali go[3].

W dniu 19 lutego na Placu Leonhardta doszło do próby zorganizowania przez komunistycznego posła Pawła Rosiaka wiecu bezrobotnych, jednak gdy rozpoczął on przemawianie do zgromadzonych wcześniej uprzedzona policja szanując nietykalność poselską usunęła wszystkich słuchaczy[4].

Kilka dni później 24 lutego przed magistratem zebrała się większa grupa bezrobotnych żądając powiększenia zapomóg żywnościowych i opałowych. Policja z obawy przed zamieszkami rozproszyła zebranych[5].

Pomimo bezrobocia kształtującego się na tym samym poziomie na łódzkich ulicach panował spokój. Kolejna demonstracja bezrobotnych przed magistratem miała miejsce dopiero 23 kwietnia. Na Placu Wolności zebrała się wówczas większa grupa bezrobotnych robotników sezonowych, która wystosowała delegację do Urzędu Miasta, domagając się rozszerzenia robót sezonowych oraz przyjęcia do nich wszystkich robotników, którzy byli przy nich zatrudnieni w poprzednim roku. Delegacji udzielono odpowiedzi, iż miasto znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej i nie stać go na spełnienie tych postulatów. Po powrocie delegacji bezrobotni spokojnie rozeszli się do domów[6].

Inaczej wypadki potoczyły się dzień później w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie bezrobotni protestujący przed magistratem usiłowali wedrzeć się do środka, co spowodowało interwencję policji[7].

Pierwsze strony łódzkich dzienników z 30 kwietnia zajęły krzykliwe tytuły takie jak „Komunistyczne prowokacje w Łodzi” czy „Burzliwe zajścia na ul. Matejki” opisujące rozruchy z dnia poprzedniego. Otóż 29 kwietnia wczesnym pociągiem rannym przybyli do Łodzi komunistyczni posłowie: Tadeusz Żarski i Brożek. Poseł Brożek udał się bezpośrednio na ulicę Łomżyńską, gdzie chciał zorganizować wiec przed Biurem Zasiłkowym. Musiał on jednak zrezygnować ze swoich zamiarów, gdyż bezrobotni nie przystali na nawoływania agitatorów i spokojnie rozeszli się. Inaczej sytuacja potoczyła się przed biurem rejestracyjnym Państwowego Urzędu Pośrednictwa Pracy przy ulicy Matejki, gdzie wypłacano zapomogi z funduszu bezrobocia, dokąd udał się poseł Żarski. Nawoływał on w swoim przemówieniu zgromadzony tam tłum 3 tysięcy bezrobotnych do zorganizowania manifestacji przed urzędem wojewódzkim lub magistratem. Ponieważ wiec nie został zgłoszony do starostwa policja wezwała tłum do rozejścia się, wówczas poseł Żarski wezwał bezrobotnych do stawienia oporu, po czym sam dobył rewolweru i oddał kilka strzałów w kierunku składającego się z sześciu funkcjonariuszy oddziału policji. Tłum, a głownie kobiety obrzucił policjantów kamieniami. Policjanci oddali w odpowiedzi kilka strzałów w powietrze na postrach, lecz te nie odniosły skutku, gdyż cofnęła się tylko część tłumu. Od kamieni rannych zostało dwóch policjantów, wybite zostały także szyby w budynku Państwowego Urzędu Pośrednictwa Pracy. Po chwili na ulicę Matejki przybył oddział policji konnej, który rozproszył demonstrantów i przywrócił porządek. Przy przywracaniu spokoju rannych zostało trzech demonstrantów. Poseł Żarski próbował uciec do Warszawy, lecz został aresztowany na stacji w Koluszkach pod zarzutem popełnienia zbrodni pospolitej. Relacje z tych wydarzeń w łódzkiej prasie różnią się, gdyż Kurier Łódzki zamieszcza przebieg wydarzeń identyczny z informacją Polskiej Agencji Telefonicznej mówiącej iż oddział policji po strzałach Tadeusza Żarskiego i obrzuceniu kamieniami, nie chcąc dopuścić do rozlewu krwi oddał salwę w powietrze, która rozproszyła demonstrantów[8].

Być może na różnice w zachowaniu bezrobotnych na ulicy Łomżyńskiej oraz Matejki miał fakt, iż bezrobotni zgromadzeni przed Urzędem Zasiłkowym nie chcieli brać udziałów w rozruchach, które mogłyby uniemożliwić im pobranie zasiłku, natomiast tłum pozbawionych pracy ludzi czekający na rejestrację w urzędzie przy ulicy Matejki był bardziej skory do zamanifestowania swojego niezadowolenia.

Do kolejnych demonstracji doszło 6 maja, kiedy to bezrobotni zalegli Plac Wolności domagając się zatrudnienia przy pracach sezonowych. Prezydium wyjaśniło delegacji, iż z powodu problemów finansowych nie jest w stanie zatrudnić większej liczby robotników. Ponieważ demonstranci tamowali ruch policja usunęła zebranych[9].

Cieplejsze dni sprzyjały organizowaniu manifestacji. 19 maja zorganizowano wiec bezrobotnych w lokalu Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, po czym bezrobotni w liczbie około siedmiuset udali się przed magistrat. Wyłoniona spośród demonstrantów delegacja udała się do wiceprezydenta Edmunda Wielińskiego. Delegacja odniosła sukces, gdyż obiecano jej zatrudnić 500 osób przy robotach kanalizacyjnych oraz 200 przy miejskich plantacjach. W czasie konferencji dwóch podżegaczy podburzyło tłum do ekscesów przeciwko ochraniającemu urząd miasta oddziałowi policji, który obrzucono kamieniami. Wówczas oddziały piesze i konne przystąpiły do rozpraszania zebranych. W wyniku szybkiej akcji policyjnej aresztowano podżegaczy. Rozproszony tłum bezrobotnych udał się przed urząd wojewódzki, lecz mimo spokojnie przebiegającej demonstracji został usunięty przez policję z obawy przed nowymi ekscesami[10].

Po raz kolejny bezrobotni zebrali się na Placu Wolności 23 maja domagając się wpuszczenia do magistratu, tym razem policja usunęła tłum pozostawiając jedynie delegację bezrobotnych. Identyczna sytuacja powtórzyła się 28 maja, a także 2, 4 i 5 czerwca[11].

Należy dodać iż jest to okres, gdy liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Łodzi była najniższa w całym 1930 roku, mianowicie w dniu 31 maja zarejestrowanych było 23.903 bezrobotnych, a 7 czerwca 24.010 pozbawionych pracy[12].

Podobna demonstracja miała miejsce 20 czerwca przed siedziba Wydziału Kanalizacji przy ulicy Narutowicza, gdzie zebrał się tłum bezrobotnych domagających się zatrudnienia przy pracach kanalizacyjnych.

Do kolejnych zamieszek na ulicach Łodzi doszło dopiero 31 sierpnia o czym również donosiła prasa na swoich pierwszych stronach tytułami „Łódź w obronie granic” czy „Żywiołowa manifestacja przeciwko zakusom Niemiec”. Co prawda nie była to demonstracja bezrobotnych, lecz przypuszczam, że stanowili oni znaczną część osób biorących w niej udział, a także stanowili element najbardziej skłonny do żywiołowego w niej udziału. Około godziny 13 na Placu Wolności zebrał się liczący ponad 50 tysięcy tłum na znak protestu przeciwko wypowiedzi niemieckiego ministra Treviranusa o konieczności rewizji niemieckiej granicy wschodniej. Po wysłuchaniu pełnych patriotyzmu i bohaterstwa przemówień potępiających ową wypowiedź oraz zapewniających o gotowości łódzkiego społeczeństwa do walki w obronie granic tłum udał się w pochód ulicą Piotrkowską do płyty Nieznanego Żołnierza. Do pierwszego incydentu doszło gdy przy skrzyżowaniu z ulicą Nawrot od manifestacji odłączyło się kilkanaście osób, które zaatakowały mieszczącą się przy ulicy Piotrkowskiej 109 redakcję niemieckiej gazety „Lodzer Volkszeitung”. Rozbito szklany szyld, a następnie wdarto się na podwórze, gdzie wybito kamieniami szyby w siedzibę wydawnictwa. Demonstranci usiłowali się dostać do środka, lecz nie dopuściła ich tam postawiona na straży policja. Podczas tego zajścia jak z kronikarską dokładnością odnotowuje reporter „Ilustrowanej Republiki” rany odniósł jeden policjant, demonstrant oraz dwóch przechodniów. Do kolejnego incydentu doszło przy Piotrkowskiej 194 gdzie zamieszkiwał niemiecki konsul von Luckewald. Demonstranci zażądali od właściciela domu wywieszenia polskiej flagi, a kiedy żądanie zostało spełnione odśpiewali „Rotę” i ruszyli dalej. Przy zbiegu ulic Piotrkowskiej i Anny od pochodu odłączyła się grupa około 3 tysięcy demonstrantów, udając się pod niemiecki konsulat mieszczący się przy Ulicy Kościuszki 85. Przy zbiegu ulic Anny i Kościuszki drogę demonstrantom zastąpił liczący 43 policjantów oddział podkomisarza Bolesława Grzywaka, lecz został on odepchnięty wobec masy protestujących. Oddział policji wycofał się pod bramę konsulatu zagradzając do niej dostęp, natomiast demonstranci obrzucili konsulat kamieniami wybijając szyby w mieszkaniach prywatnych na I i II piętrze, gdyż konsulat mieścił się na parterze i dodatkowo posiadał okna zabezpieczone żaluzjami. Następnie tłum zaopatrzywszy się na terenie pobliskiej roboty kanalizacyjnej w belki przystąpił do szturmu na konsulat. W walce zostało rannych 20 policjantów, w tym dowódca oddziału uderzony belką w pierś. Na pomoc został wezwany oddział policji konnej, lecz jeszcze przed jego przybyciem demonstranci powrócili na ulicę Piotrkowską i z powrotem przyłączyli się do głównego pochodu[13].

Być może policjanci pomimo zagrożenia zdrowia i życia nie użyli broni palnej do oddania salwy na postrach w powietrze ze względu na patriotyczny charakter manifestacji, możliwe jest jednak także, że nie zostali w nią wyposażeni z obawy przed rozbrojeniem ich przez tak liczny tłum.

Ostatnim incydentem w Łodzi w omawianym przeze mnie roku 1930 było wydarzenie z 11 września, kiedy to około godziny 9.30 grupa kilkunastu mężczyzn obrzuciła kamieniami budynek starostwa powiatowego przy ulicy Piotrkowskiej po czym rzuciła się do ucieczki uniemożliwiając identyfikację[14].

Kolejne demonstracje bezrobotnych omijały już w tym roku Łódź, natomiast miały miejsce w Zgierzu, gdzie 21 listopada bezrobotni oblegli magistrat domagając się wypłaty zapomóg oraz w Pabianicach gdzie 22 grudnia policja rozpędziła demonstracje 2 tysięcy bezrobotnych[15].

[1] W relacjach zamieszczonych w prasie łódzkiej pojawiają się różne informacje, mianowicie Kurier Łódzki informuje o 7 zatrzymanych, natomiast Ilustrowana Republika o kilkunastu. Zob. „Kurier Łódzki”, nr. 3, 3 I 1930, s. 6; „Ilustrowana Republika”, nr. 3, 3 I 1930, s. 5.

[2] „Kurier Łódzki”, nr. 5, 5 I 1930, s. 6; tamże. nr. 82, 24 III 1930, s. 5.

[3] Tamże, nr. 23, 24 I 1930, s. 7; tamże, nr. 47, 17 II 1930, s. 7.

[4] Tamże, nr. 50, 20 II 1930, s. 7; „Ilustrowana Republika”, nr. 49, 20 II 1930, s. 10.

[5] „Kurier Łódzki”, nr. 55, 25 II 1930, s. 5; „Ilustrowana Republika” nr. 55, 25 II 1930, s. 7.

[6] „Kurier Łódzki”, nr. 111, 24 IV 1930, s. 4; „Ilustrowana Republika” nr. 111, 24 IV 1930, s. 7.

[7] „Kurier Łódzki”, nr. 112, 25 IV 1930, s. 2; „Ilustrowana Republika” nr. 112, 25 IV 1930, s. 4.

[8] „Kurier Łódzki”, nr. 117, 30 IV 1930, s. 1; tamże, nr. 268, 30 IX 1930, s. 7; „Ilustrowana Republika” nr. 117, 30 IV 1930, s. 1.

[9] „Kurier Łódzki”, nr. 123, 7 V 1930, s. 6.

[10] Tamże, nr. 136, 20 V 1930, s. 5.

[11] Tamże, nr 140, 24 V 1930, s. 5; tamże nr. 146, 29 V 1930, s. 6; tamże, nr. 150, 3 VI 1930, s. 6; tamże, nr. 152, 5 VI 1930, s. 5; tamże, nr. 153, 6 VI 1930, s. 7.

[12] Tamże, nr. 148, 1 VI 1930, s. 9; tamże, nr. 155, 8 VI 1930, s. 8.

[13] „Kurier Łódzki”, nr. 239, 1 IX 1930, s. 1; „Ilustrowana Republika” nr. 239, 1 IX 1930, s. 1-2.

[14] „Kurier Łódzki”, nr. 250, 12 IX 1930, s. 7.

[15] „Kurier Łódzki”, nr. 320, 22 XI 1930, s. 7; tamże, nr. 350, 23 XII 1930, s. 7.

WIELKI KRYZYS W POLSCE

2011-11-03T16:10:00.001-07:00

Wielki Kryzys gospodarczy, który spektakularnie został zapoczątkowany, w zgodnej opinii historyków, przez gwałtowne spadki kursów na Wall Street w październiku 1929 roku, był wydarzeniem bez precedensu w dotychczasowej historii. Wcześniej bowiem kapitalizm nie raz już przeżywał gwałtowne wahania koniunktury i okresy stagnacji, ale nigdy nie zagroziły one samym fundamentom systemu. Kryzys lat 1929-1933 wyróżniała przede wszystkim jego powszechność. Cały świat kapitalistyczny, w mniejszym lub większym stopniu odczuł skutki gospodarczego załamania, objęło ono w zasadzie wszystkie ważniejsze gałęzie wytwórczości. Nigdy też spadek nie był tak gwałtowny, światowa produkcja przemysłowa zmniejszyła się o 33% w porównaniu z rokiem 1928[1]. Szok wywołany krachem był tym większy, że poprzedzał go okres świetnej koniunktury, mało kto zwracał uwagę na ciemne chmury powoli zbierające się nad światową gospodarką. Powszechne było raczej przekonanie o doskonałości mechanizmu rynkowego, liberalizm gospodarczy miał gwarantować światu szybki i nieprzerwany wzrost dobrobytu. W grudniu 1928 r. Calvin Coolidge, ustępujący prezydent Stanów Zjednoczonych, pierwszej potęgi gospodarczej świata, w orędziu do Kongresu mówił: „Żaden z Kongresów Stanów Zjednoczonych nie miał okazji wysłuchać przemówienia o stanie państwa zawierającego lepsze perspektywy niż obecnie[…]. Rosnącą produkcję pochłania rosnący popyt krajowy, a także rozwijający się handel zagraniczny. Kraj może uznać teraźniejszość za satysfakcjonującą i patrzeć z optymizmem w przyszłość”[2]. Wydarzenia, które nastąpiły w kolejnych miesiącach bardzo boleśnie miały zweryfikować prawdziwość tej opinii.

W Polsce okres dobrej koniunktury gospodarczej, który rozpoczął się w 1926 r. nie potrwał długo. Już bowiem w pierwszych miesiącach 1929 r. pojawiły się oznaki spowolnienia, ale powszechnie wówczas uznawano to za przejściową trudność spowodowaną długą i srogą zimą. W lecie tego roku miało miejsce ponowne, krótkotrwałe ożywienie gospodarcze, ale w związku z wydarzeniami za oceanem na przełomie 1929 i 1930 r. nastąpiło gwałtowne załamanie. Podobnie jak cały świat kapitalistyczny, Polska, pogrążyła się w kryzysie, który trwał tutaj jednak dłużej niż w innych państwach, bo aż do 1935 roku.

W przemyśle kryzys w Polsce miał bardzo ostry przebieg, poziom produkcji w tym sektorze był w 1932 r. mniejszy aż o 41% od wyników zanotowanych w roku 1928[3]. Był to spadek podobny, do tego, który miał miejsce w najlepiej rozwiniętych pod względem gospodarczym państwach świata; kraje o podobnej do Polski strukturze ekonomicznej odczuwały kryzys w tym sektorze w zdecydowanie mniejszym stopniu. Obniżenie produkcji przemysłowej w wybranych państwach ilustruje poniższa tabela.

Tabela 1. Ogólny wskaźnik produkcji przemysłowej w latach 1929-1935

(1928=100)

Kraje	1929	1930	1931	1932	1933	1934	1935
Świat (bez ZSRR)	105	91	79	67	76	82	91
Grecja	102	105	109	103	112	127	143
Hiszpania	112	111	104	99	95	96	97
Holandia	102	94	81	62	71	72	68
Niemcy	101	87	68	54	62	81	95
Polska	101	86	74	59	63	73	76
Rumunia	107	104	109	95	110	133	131
Stany Zjednoczone	107	86	73	58	68	72	81
Węgry	102	96	89	79	86	100	113

Źródło: Z.Landau, J.Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918-1939, t. 3: Wielki Kryzys 1930-1935, Warszawa 1982, s. 32.

Historycy ten nietypowy, a zarazem niekorzystny przebieg kryzysu w Polsce starają się wiązać ze współistnieniem obok siebie wysoko rozwiniętego i zaawansowanego technicznie przemysłu oraz bardzo zacofanego, rozdrobnionego i częściowo wyłączonego z obiegu rynkowego rolnictwa. Kryzys spowodował, że obydwa te sektory zaczęły działać w częściowej izolacji, wieś do niezbędnego minimum ograniczyła zakupy towarów produkowanych przez przemysł, a to znacząco wpłynęło na pogłębienie i przedłużenie depresji[4].

Spadający popyt sprawił, że przedsiębiorcy poszukiwali wszelkich szans pozwalających na utrzymanie rentowności zakładów. Dążenia te doprowadziły do znacznego przyspieszenia procesu kartelizacji; jak podaje Janusz Skodlarski, w latach 1930-1936 liczba karteli zwiększyła się ze 133 do 274[5]. Polska znalazła się wówczas pośród państw, w których kartelizacja osiągnęła największe rozmiary[6]. Porozumienia zawierane przez producentów pozwalały często osiągać zyski nawet w okresie najgorszej koniunktury. Działo się tak dzięki prowadzeniu polityki zmniejszania produkcji i utrzymywania wysokich cen, skutki tych posunięć odczuwało jednak boleśnie całe społeczeństwo. Akcje rządu obliczone na obniżkę cen kartelowych nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, towary skartelizowane pozostały do 1935 r. stosunkowo droższe niż towary, których cenę ustalała swobodna gra popytu i podaży[7].

Załamanie koniunktury spowodowało też znaczący spadek wykorzystania zdolności wytwórczych przemysłu oraz ograniczenie inwestycji. Wraz z obniżeniem płac robotników i zmniejszeniem rentowności przedsiębiorstw znikła w wielu wypadkach zachęta do technicznej modernizacji. Znane były przypadki porzucania transportu samochodowego albo kolejowego na rzecz transportu konnego, który okazywał się tańszy; w przemyśle włókienniczym w wielu wypadkach wrócono do metod chałupniczych i systemu nakładczego[8]. Jednak nawet mimo oszczędnościowych kroków podejmowanych przez dyrekcje fabryk i zakładów, wzrostu wydajności pracy i ograniczenia praw pracowniczych dochodowość przemysłu gwałtownie spadła, a wiele zakładów nie zdołało uniknąć likwidacji.

Dno kryzysu w przemyśle przypadło na rok 1932. Kolejne lata przyniosły ponownie wzrost produkcji, który jednak następował zdecydowanie wolniej niż w innych państwach. Długotrwałe utrzymywanie się pokryzysowej depresji w pierwszej kolejności było efektem bardzo wolno postępującej poprawy sytuacji w rolnictwie[9].

W okresie Wielkiego Kryzysu doszło również do znacznego obniżenia poziomu dochodów ludności wiejskiej. Było to wynikiem drastycznego spadku cen na artykuły rolne, który był w zgodnej opinii historyków głównym objawem kryzys w rolnictwie. Szacuje się, że ceny tych produktów spadły w 1935 nawet o ok. 64% w porównaniu do roku 1928. Obniżka ta była dużo większa niż w przypadku artykułów przemysłowych, co spowodowało bolesne w swych skutkach rozwarcie tzw. nożyc cen. Zjawisko to ilustruje tabela nr 2.

Tabela 2. Ceny produktów rolnych i przemysłowych nabywanych przez rolników

( 1928=100)

Rodzaj produktów	Wskaźniki cen w latach
Rodzaj produktów	1928	1930	1931	1932	1933	1934	1935
Artykuły rolne	100	67,6	59,5	48,8	42,6	37	35,8
Artykuły przemysłowe	100	98,5	90,4	81	72,6	70,3	66,3

Źródło: J.Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 2005, s. 270.

Dysproporcja pomiędzy cenami artykułów rolnych i przemysłowych zmusiła rolników do zwiększenia produkcji, co zostało osiągnięte głównie dzięki powiększeniu obszarów upraw oraz zmniejszeniu spożycia własnego wsi (zaistniało w wielu wypadkach zjawisko tzw. podaży głodowej). Wzrost ten jednak zamiast podnieść dochody rolników przyniósł jeszcze większą obniżkę cen i jeszcze bardziej pogorszył ich sytuację. Wobec gwałtownego zmniejszenia opłacalności produkcji roślinnej część rolników przestawiała swoje gospodarstwa na hodowlę zwierząt. Wzrosło pogłowie trzody chlewnej i bydła, ale gwarantowało to tylko czasową poprawę sytuacji, gdyż już w 1931 r. nastąpiło poważne załamanie również w tej dziedzinie[10].

Na położenie wsi w okresie kryzysu znacząco wpływała także zwiększająca się różnica pomiędzy cenami jakie za swoje produkty otrzymywał rolnik u pośrednika, a cenami jakie płacił konsument w mieście. W 1928 r. chłop otrzymywał 68% ceny detalicznej chleba, w 1933 zaś było to już tylko 48%[11]. Podobne proporcje kształtowały się w przypadku innych produktów, to zjawisko czasami nawet nazywano „drugimi nożycami cen”. Do czynników pogarszających położenie rolnictwa trzeba również dodać pokaźnych rozmiarów zadłużenie oraz znaczne obciążenia fiskalne, nierzadko zresztą egzekwowane przez władze w sposób bardzo brutalny.

Katastrofalny spadek dochodów wsi doprowadził do niemal całkowitego wstrzymania procesu modernizacji polskiego rolnictwa oraz zahamowania tempa reformy rolnej. Chłopi ograniczyli do minimum zakupy artykułów przemysłowych, większość potrzeb zaspokajała produkcja chałupnicza, w wielu wypadkach wyglądało to niemal jak powrót do XIX w. O tej sytuacji mówił Eugeniusz Kwiatkowski, którego nie sposób przecież uznać za skorego do nadmiernego pesymizmu i dyskredytacji obozu pomajowego: „Szereg potrzeb wsi zaspokaja się dziś w sposób anormalny i niezwykle prymitywny, zapałki dzieli się na części, wraca się do łuczywa”[12]. Sytuacja rolnictwa zaczęła się poprawiać dopiero po 1935 r., wiązało się to w dużej mierze z poprawą koniunktury na całym świecie i bardziej aktywną działalnością rządu[13].

Dla kształtu akcji antykryzysowej realizowanej przez władze bardzo istotne znaczenie miały poglądy Józefa Piłsudskiego, który w dziedzinie ekonomii (choć miał na ten temat bardzo mgliste pojęcie) był zwolennikiem tradycyjnych metod. Dla Piłsudskiego kluczowe znaczenie miała sprawa utrzymania mocnej, stabilnej waluty, która budziłaby jednocześnie zaufanie do młodego państwa i świadczyła o sile jego gospodarki. Te bardzo ogólne wytyczne stały się wyznacznikiem polityki gospodarczej realizowanej przez rząd w latach Wielkiego Kryzysu[14]. W początkowym okresie była to polityka niezbyt aktywna, skupiono się głównie na obronie stabilności złotego i dostosowywaniu wydatków budżetowych do zmniejszających się wpływów. Wśród prominentów obozu sanacyjnego panowało przekonanie, że kryzys należy „przeczekać”. Realizowana polityka deflacyjna połączona z zachowaniem wymienialności polskiej waluty na złoto oraz brakiem ograniczeń dewizowych służyć miała podtrzymaniu zaufania do złotego i przyciągnięciu zagranicznych inwestorów. Skutek okazał się jednak odwrotny od zamierzonego, znacząco zmalał obieg pieniężny i co gorsza doszło do masowego odpływu kapitału zagranicę. Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski oszacowali, że w latach 1929-1935 zasób obcych walut i złota znajdujący się w Banku Polskim zmniejszył się o ok. 80% w porównaniu z okresem przedkryzysowym[15]. Wobec załamania koniunktury rząd podjął również akcję znacznego ograniczania wydatków. Jednak nawet mimo stosowania bardzo restrykcyjnych przepisów oszczędnościowych nie udało się uniknąć deficytów budżetowych, które z czasem zaczęły przybierać coraz większe rozmiary i coraz groźniejsze rozmiary. Bilans pierwszych lat kryzysu jednoznacznie pokazywał, że zaczerpnięte z tradycyjnego repertuaru liberalnej ekonomii metody walki z przesileniem nie przynoszą oczekiwanych skutków. Początkiem bardziej aktywnej polityki gospodarczej był dopiero stworzony pod koniec 1932 r. rozbudowany program walki z kryzysem. W kolejnych miesiącach zadbano o rozszerzenie zasięgu robót publicznych i przystąpiono do obniżki cen artykułów przemysłowych. Duże znaczenie dla poprawy sytuacji kraju miało także zwiększenie kontroli państwa nad kartelami (na mocy tzw. ustawy antykartelowej z 1933 r.), akcja oddłużeniowa w rolnictwie i przemyśle, interwencyjne skupy płodów rolnych itp.

Ostateczny bilans polskiej gospodarki za lata Wielkiego Kryzysu jest bardzo niekorzystny. Szacuje się, że w okresie 1929-1935 dochód narodowy zmniejszył się z 26 mld złotych do 12,5 mld[16]. To drastyczne załamanie odcisnęło swoje wyraźne piętno na niemal każdej dziedzinie życia. Obniżeniu uległa stopa życiowa wszystkich warstw społecznych, choć oczywiście najbardziej dotkliwie odczuli to najubożsi, czyli robotnicy rolni, niezamożni chłopi, robotnicy przemysłowi, chałupnicy, drobni kupcy itp. Realne dochody robotników w porównaniu z okresem przedkryzysowym spadły aż o 33%[17], a pamiętać trzeba, że gorzej jeszcze przedstawiała się sytuacja na wsi. Głęboka recesja pociągnęła za sobą ograniczenie do minimum wydatków na opiekę zdrowotną, edukację, czytelnictwo. Dieta większości mieszkańców kraju stała się źle zbilansowana i jednostajna, dominowały w niej ziemniaki, kapusta i chleb; mięso stało się dla wielu nieosiągalnym luksusem. Ogólny standard życia gwałtownie się obniżył, załamanie gospodarcze nieuchronnie pociągnęło za sobą również regres społeczny.

Z kryzysem w przemyśle wiązały się masowe redukcje zatrudnienia i tym samym wzrost bezrobocia, które osiągnęło nie znane dotychczas rozmiary, stając się zjawiskiem masowym. Władze nie prowadziły wówczas ewidencji osób pozostających bez pracy, stąd dzisiejsi badacze mają duże trudności z określeniem liczby bezrobotnych. Orientacyjne wyliczenia wskazują jednak, że ten problem mógł dotyczyć nawet ok. 1 mln mieszkańców miast i są zbieżne z ówczesnymi szacunkami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[18]. Odsetek pozostających bez pracy był więc porównywalny jedynie z najbardziej uprzemysłowionymi państwami Europy[19]. Pamiętać należy ponadto, że duża część pracowników była zatrudniona w niepełnym wymiarze godzin. To tzw. częściowe bezrobocie w latach kryzysu osiągnęło niezwykle pokaźne rozmiary, szacuje się, że w niektórych gałęziach w ten sposób pracować mogło nawet ok. 1/3 zatrudnionych[20]. Byli oni skazani tym samym na wieczną niepewność i życie na granicy nędzy, choć ich sytuacja była i tak dużo lepsza niż los osób pozostających całkowicie bez pracy, których jedynym źródłem utrzymania były zasiłki i żywność przyznawane przez instytucje państwowe i samorządowe, wsparcie ze strony organizacji charytatywnych, a w wielu wypadkach też kradzież i prostytucja[21]. Aby chronić się przed nędzą wyprzedawano także resztki dobytku, przenoszono się do gorszych mieszkań, drastycznie zmniejszano wydatki. Mimo to w wielu częściach kraju rosły całe osiedla baraków dla eksmitowanych, jak np. warszawski Annopol.

Wstrząsający obraz nędzy i upokorzenia zredukowanych robotników pokazują Pamiętniki bezrobotnych wydane w 1933 r. przez Instytut Gospodarstwa Społecznego[22]. Jeden z pamiętnikarzy, robotnik niewykwalifikowany z Warszawy zanotował: „ Teraz rozpoczął się dla mnie najstraszniejszy okres. Tak mi wszystko i wszyscy zbrzydli, że gotów jestem każdego rozszarpać na sztuki. Obudziło się we mnie zwierzę. Zwierzę bezsilne nawet fizycznie. Osłabienie tak przycisnęło mnie do poduszki, że z trudnością tylko mogę się z niej podźwignąć. Obok tego zabite są we mnie wszystkie dążności, wszelkie porywy i zapał. Nawet ciężko jest mi mówić. Jestem kłodą drzewa, jestem kawałkiem mięsa. […] Nie ma już dla mnie teraźniejszości, ani przyszłości; są tylko moje zmysły i śmierć”[23]. Wydaje się, że trudno o bardziej wymowne świadectwo skali spustoszenia jakie spowodował Wielki Kryzys, świadectwo tragedii milionów ludzi skazanych na nędzę i głód.

Na całym świecie przebieg Wielkiego Kryzysu był dla dużej części elit politycznych sygnałem do odwrotu od dominujących dotychczas zasad tradycyjnego liberalizmu gospodarczego i modelu państwa – „nocnego stróża”. Podobne tendencje w sposób bardzo wyraźny wystąpiły także w Polsce i były częścią szerszej debaty dotyczącej przyszłości państwa. Duże ożywienie dyskusji i sporów publicystycznych oraz ideowych wśród polskich elit widoczne w latach trzydziestych XX w. było spowodowane wieloma czynnikami, pośród których wymienić należy m.in. postępujący, zwłaszcza po wyborach brzeskich, proces demontażu systemu demokracji parlamentarnej na rzecz rządów autorytarnych, duże wpływy faszyzmu i innych ideologii autorytarnych oraz częściową zmianę pokoleniową w kręgu elit politycznych. Wydaje się jednak, że w odniesieniu do problematyki gospodarczej największe znaczenie miało doświadczenie Wielkiego Kryzysu i widoczne załamanie dotychczasowej formy kapitalizmu. Pisał o tym m.in. Krzysztof Kawalec: „Kryzys gospodarczy stworzył dogodne warunki do szerzenia się ideologicznych utopii. Panika i lęk przed jutrem w sposób naturalny animowały tęsknotę za światem bezpiecznym, wolnym od nędzy, ucisku, krzywdy ludzkiej, wojen. Recepty, jak to osiągnąć przedstawiały się naturalnie różnie […] Wspólną ich cechą była wszakże negacja modelu gospodarczego opartego na prywatnej własności i wolnej konkurencji”[24]. Należy dodać, że krytyka kapitalizmu w kształcie przedkryzysowym była charakterystyczna dla większości poważniejszych nurtów ideowych lat 30., stymulowała ją dodatkowo widoczna nieskuteczność tradycyjnych narzędzi liberalnej polityki gospodarczej w walce z załamaniem. Oczywiście krytyka ta była prowadzona z bardzo różnych pozycji, nie zawsze zresztą w sposób konsekwentny i spójny. Daje się jednak zauważyć dość wyraźna tendencja do powiększania gospodarczej roli państwa i dążenie do wprowadzenia elementów planowania gospodarczego. Jedną z proponowanych recept na niedomagania liberalnego kapitalizmu miał być rozwój etatyzmu, szczególnie postulowany przez środowisko dawnego „Zetu” i jego polityczną emanację czyli Związek Naprawy Rzeczypospolitej. Jeden z publicystów naprawiackiego „Przełomu” pisał: „Dzień dzisiejszy jak najmniej sprzyja nawrotowi do liberalizmu. Przeciwnie! Dziś trzeba zdwojonej, czujniejszej, niż kiedykolwiek, ingerencji rządu”[25]. Podobne tendencje można było dostrzec także wśród ludowców. Program powstałego w 1931 roku, ze zjednoczenia trzech najsilniejszych partii chłopskich, Stronnictwa Ludowego wskazywał na konieczność stworzenia „państwowego planu gospodarczego”, który zawierałby podstawowe dyrektywy dla polityki ekonomicznej prowadzonej przez kolejne rządy[26]. Jeszcze bardziej radykalne były propozycje wysuwane przez czołowego ideologa młodzieży ludowej, Stanisława Miłkowskiego, który wyrażał przekonanie, że najlepszym rozwiązaniem dla przemysłu będzie jego uspołecznienie i oddanie pod kontrolę państwa.

Bardziej sceptycznie nastawieni wobec wzrostu interwencjonizmu i nadmiernej etatyzacji gospodarki byli endecy, zwłaszcza działacze starszego pokolenia, jak np. Roman Rybarski, który jeszcze w 1932 r. bardzo zdecydowanie występował przeciwko wszelkim próbom aktywnej polityki antykryzysowej i dopiero tuż przed wojną zmienił częściowo swoje poglądy na ekonomiczną rolę państwa[27]. Pośród „młodych” w Stronnictwie Narodowym duży posłuch zyskiwały zaś odwołujące się do idei korporacjonizmu projekty Adama Doboszyńskiego, który w swojej pracy Gospodarka narodowa przedstawił model nowego, „narodowego” systemu społeczno-ekonomicznego. Odwołując się do filozofii św. Tomasza z Akwinu zarysował wizję ustroju opartego na hierarchicznych zrzeszeniach skupiających pracowników i pracodawców oraz rozproszonym przemyśle i rzemiośle. Ponadto Doboszyński przewidywał przeprowadzenie szeregu radykalnych reform, takich jak np. likwidacja giełdy czy „unarodowienie” systemu bankowego[28]. Szczegółowemu omówieniu propozycji gospodarczych wysuwanych przez polskich socjalistów poświęcona będzie dalsza część niniejszej pracy. Tutaj pozwolimy sobie jedynie jeszcze na pewne podsumowanie i podkreślimy, że wszelkie koncepcje kolektywistyczne były w latach 30. XX w. bardzo rozpowszechnione pośród ideologów i publicystów różnych nurtów ideowych, zarówno na prawicy jak i na lewicy. Gospodarczy liberalizm w okresie Wielkiego Kryzysu zupełnie się skompromitował i na długi czas został odrzucony przez niemal wszystkie liczące się siły polityczne w Polsce.

[1] Nie wzięto pod uwagę Związku Radzieckiego, W.Morawski, Wielki kryzys 1929 roku, [w:] Od wielkiego kryzysu gospodarczego do wielkiego kryzysu finansowego. Perturbacje w gospodarce światowej w latach 1929 - 2009, pod red. J.Kalińskiego i M.Zalesko, Białystok 2009, s. 110.

[2] Cyt za. E.Hobsbawm, Wiek skrajności, Warszawa 1999, s. 84.

[3] Z.Landau, J.Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918-1939, t. 3: Wielki Kryzys 1930-1935, Warszawa 1982, s. 31.

[4] Ibidem, s. 36; J.Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 2005, s. 273.

[5] Ibidem.

[6] Z.Landau, J.Tomaszewski, op. cit., s. 83.

[7] Rząd trzykrotnie przystępował do akcji obniżania cen kartelowych, w latach 1931, 1932 i 1935. W efekcie jednak różnica pomiędzy wskaźnikiem cen dla towarów skartelizowanych i nie skartelizowanych uległa jeszcze zwiększeniu, bowiem w 1930 wynosiła ona 23 punkty, a w 1935 już 27, Ibidem, s. 91.

[8] A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie majowym, Warszawa 1980, s. 238.

[9] Z.Landau, J.Tomaszewski, op. cit., s. 36-38.

[10] Ibidem, s. 154-155.

[11] J.Skodlarski, op. cit. s. 269-270.

[12] Cyt. za M.Leczyk, Druga Rzeczpospolita 1918-1939. Społeczeństwo, gospodarka, kultura, polityka, Warszawa 2006, s. 239.

[13] Por. W.Tomczyk, Rząd, PPS i SN wobec Wielkiego Kryzysu Gospodarczego, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie” Historia, z.7 1998 r., s. 152-153.

[14] J.Kaliński, Z.Landau, Gospodarka Polski w XX wieku, Warszawa 2003, s. 125-126.

[15] Z.Landau, J.Tomaszewski, op. cit., s. 253.

[16] M.Leczyk, op. cit., s. 240.

[17] J.Kaliński, Z.Landau, op. cit., s. 116.

[18] Z.Landau, J.Tomaszewski, op. cit., s. 119-123.

[19] Ibidem, s.124-125.

[20] J.Kaliński, Z.Landau, op. cit., s. 115.

[21] J.Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1971, s. 67.

[22] Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa 1933.

[23] Ibidem, s. 115.

[24] K.Kawalec, Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918-1939, Wrocław 2000, s. 213.

[25] Cyt. za P.Waingertner, Ruch zetowy w Drugiej Rzeczypospolitej. Studium myśli politycznej, Łódź 2006, s. 373.

[26] Programy stronnictw ludowych. Zbiór dokumentów, pod red. S.Lato i W.Stankiewicza, Warszawa 1969, s. 306.

[27] K.Kawalec, op. cit., s. 215.

[28] T.Włodyka, „Trzecia droga” w myśli gospodarczej II Rzeczypospolitej. Koncepcje Adama Doboszyńskiego a

program obozu narodowego, Kraków 1994, s. 80-86, 102-105.

Prasa łódzka w latach wielkiego kryzysu gospodarczego (1929-1935)

2011-11-02T15:34:00.000-07:00

Prasa w Drugiej Rzeczypospolitej, a zwłaszcza dzienniki przeżyła gwałtowny rozwój. Pisma o różnym poziomie wartości intelektualnej dostarczały informacji przedstawicielom każdej warstwy społecznej. Łódź w okresie międzywojennym nie była potęgą wydawniczą, a pozycję znaczącego centrum wydawniczego zdobyła dopiero pod koniec lat dwudziestych. Ukazywało się w niej jedynie 4,8% tytułów czasopism wychodzących na trenie kraju[1].

W okresie międzywojennym w Łodzi istniały dwa duże prasowe koncerny wydawnicze monopolizujące miejski rynek prasy codziennej. Pierwszy z nich należał do magnata prasowego Jana Stypułkowskiego, osoby która według Wiesława Włodyki nie zdradzała większych ambicji literackich, lecz posiadała ogromne zdolności redakcyjne i organizacyjne. Koncern ten wydawał dwa dzienniki. „Kurier Łódzki” skierowany do wyrobionych intelektualnie łódzkich sfer handlowo-przemysłowych i rzemieślniczych, oraz mające sensacyjny charakter, przeznaczone dla mniej wymagającego odbiorcy „Echo”, którego redaktorem był sam Stypułkowski, lecz większość prac redakcyjnych wykonywał Franciszek Probst. „Kurier Łódzki” ukazywał się pod redakcją Czesława Gumkowskiego w nakładzie około 20 tys. egzemplarzy. Po przewrocie majowym pismo sprzyjające do tej pory Chrześcijańskiej Demokracji ze względów komercyjnych przeszło na pozycje neutralne wobec nowego obozu rządzącego, zawdzięczając owej politycznej neutralności dynamiczny rozwój w następnych latach. Nakład „Echa” wynosił natomiast w owym czasie od 20 do 30 tys. egzemplarzy[2].

Drugim dużym koncernem wydawniczym była spółka „Republika”, założona w 1923 roku przez łódzkiego przemysłowca Maurycego Poznańskiego wydająca mający charakter polityczno-informacyjny, przeznaczoną dla bogatego mieszczaństwa dziennik „Republika”, w którym szczególną rolę odgrywał dział gospodarczy, kierujący gazetę w stronę łódzkich przedsiębiorców oraz kroniki miejskie. Redaktorem tego dziennika został Marian Nusbaum-Ołtaszewski. W 1925 roku „Republikę” przekształcono w „Ilustrowaną Republikę”, obniżając nieco jego walor informacyjny, zwiększając natomiast sensacyjność zawieranych w nim informacji. Nie wpłynęło to jednak w sposób znaczący na wartość gazety. „Republika” nigdy nie była związana z żadną formacją polityczną, a po przewrocie majowym dość szybko związała się z obozem rządzącym. Drugim wydawanym przez ten koncern dziennikiem był wychodzący pod redakcją Władysława Polaka, mający sensacyjny charakter „Express Ilustrowany”, który szybko zdobył sobie w Łodzi dużą popularność. Spółka „Republika” dysponowała dużymi możliwościami finansowymi, nowoczesną drukarnią oraz rozbudowaną siecią korespondentów z kraju i ze świata[3].

Nakład „Republiki” były niemal identyczny z nakładami wydawanego przez Stypułkowskiego „Kuriera Łódzkiego”, natomiast nakłady „Expressu” wahały się między 15, a 30 tys. egzemplarzy[4].

Prócz tego w Łodzi ukazywały się inne choć nie tak liczne pisma o charakterze informacyjnym.

Od marca 1919 roku wznowiono już legalnie wydawnictwo „Łodzianina”, tygodnika będącego organem prasowym władz okręgowych PPS, ukazującego się w nakładzie 3-4 tys. egzemplarzy. W okresie kryzysu gospodarczego z powodu trudności finansowych działalność prasowa PPS została ograniczona, a w 1931 roku wydawanie „Łodzianina” zostało całkowicie wstrzymane[5].

Po odzyskaniu niepodległości, w oparciu o bazę drukarską wydawanej w okresie niemieckiej okupacji „Godziny Polski”, Marceli Sachs rozpoczął drukowanie dziennika „Głos Polski”, którego sam był również redaktorem. Była to gazeta bardzo zbliżona do obozu belwederskiego, o niskim nakładzie, której kolportaż praktycznie nie wykraczał poza Łódź[6].

W 1929 roku korzystając z nieobecności w kraju Sachsa, władzę w wydawnictwie przejął posiadający inne poglądy polityczne członek redakcji Jan Urbach, objął on funkcję redaktora i rozpoczął wydawanie nowej gazety „Głosu Porannego”, która zaczęła wychodzić w miejsce „Głosu Polskiego”. Pismo Urbacha będące niewielkim dziennikiem wychodzącym w nakładzie podobnym do „Głosu Polskiego” i liczącym około 3 tys. egzemplarzy uchodziło za sympatyzujące z PPS, często wyrażające tendencje opozycyjne zgodne z linią tej partii, choć nie posiadało statusu jej organu partyjnego. Odbiorcą tej gazety była przede wszystkim łódzka inteligencja o lewicowych poglądach[7].

Pisząc o łódzkiej prasie z lat 1929-1935 należy również pamiętać, iż lata wielkiego kryzysu gospodarczego były szczególnie trudnym okresem na dziennikarskim rynku pracy, gdy po kilku latach szybkiego wzrostu ilości tytułów ukazującej się prasy towarzyszącego gospodarczej koniunkturze, nadszedł okres stagnacji powodujący likwidację małych wydawnictw oraz spadek dochodów tych, którym udało się uniknąć upadku. Wiele czasopism zerwało współpracę z zagranicznymi korespondentami, zmniejszyło swoją cenę, a także wartość intelektualną przekazywanych informacji chcąc trafić do szerszej masy odbiorców. Kryzys objął również samych dziennikarzy. Obniżanie pensji, wypłaty w ratach oraz zwolnienia były na porządku dziennym nie tylko w małych, ale i w dużych przedsiębiorstwach wydawniczych[8].

Wszystkie łódzkie dzienniki obejmowały swoim zasięgiem przede wszystkim Łódź, co sprawia, że sprawy miasta stanowiły ich szczególne zainteresowanie przez co stają się idealnym źródłem dla badacza zajmującego się historią tego miasta.

[1] W. Władyka, Krew na pierwszej stronie. Sensacyjne dzienniki Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1982, s. 28; L. Olejnik, Środowisko dziennikarskie w Łodzi (1918-1939). Problemy koegzystencji trzech grup narodowościowych, [w:] Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi XIX-XX wieku. Sąsiedzi bliscy i dalecy, red. Paweł Samuś, Łódź 1997, s. 387.

[2] A. Paczkowski, Prasa Polska w latach 1918-1939, Warszawa 1980, s. 56, 124, 170.

[3] A. Paczkowski, dz. cyt., s. 168-169; W. Władyka, dz. cyt., s. 82, 84.

[4] W. Władyka, dz. cyt., s. 87.

[5] A. Paczkowski, dz. cyt., s. 74, 210.

[6] L. Olejnik, dz. cyt., s. 386; A. Paczkowski, dz. cyt., s. 68.

[7] L. Olejnik, dz. cyt., s. 386; A. Paczkowski, dz. cyt., s. 130, 204-205.

[8] A. Paczkowski, dz.cyt., s. 334.

Trzyletni plan inwestycyjny 1939-1942

2011-11-02T15:32:00.000-07:00

Plan trzyletni, którego realizację planowana na lata budżetowe 1939-1942 miał być pierwszą częścią piętnastoletniego planu rozwoju gospodarczego zaproponowanego przez ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego. Planował on zrealizować go w pięciu etapach w latach 1939-1954.

I etap, którego realizacja miała przypaść na lata 1939-1942 zakładał rozbudowę sektora zbrojeniowego. II etap, którego realizacja przypadała na kolejne trzy lata 1943-1945 zakładał rozwój transportu, rozumiany jako rozbudowę sieci dróg, kolei i mostów, a także rozwój przemysłu samochodowego, kolejowego i lotniczego. III etap, zaplanowany na lata 1945-1948 zakładał rozwój i modernizację rolnictwa. Etapy IV i V zaplanowane na lata 1948-1954 miały być przeznaczone natomiast na wyrównywanie różnic w poziomie życia oraz rozwoju gospodarczym, pomiędzy poszczególnymi obszarami II Rzeczpospolitej, a zwłaszcza pomiędzy tzw. „Polską A” i „Polską B”.

Musimy pamiętać, że polityka planowych inwestycji państwowych wiąże się ściśle z całokształtem politycznego i gospodarczego rozwoju państwa, spychając na boczny tor inicjatywę prywatną. Ilość inwestycji państwowych w Polsce po okresie wielkiego kryzysu gospodarczego z lat 1929-1935 systematycznie wzrastała:

W roku budżetowym 1934-1935 - 475 mln złotych

W roku budżetowym 1935-1936 - 560 mln złotych

W roku budżetowym 1936-1937 - 512 mln złotych

W roku budżetowym 1937-1938 – 994 mln złotych

W roku budżetowym 1938-1939 – 1.063 mln złotych

W roku budżetowym 1939-1940 mającym być pierwszym rokiem funkcjonowania trzyletniego planu inwestycyjnego – 1.251 mln złotych[1].

W przeciągu czterech lat budżetowych od 1934 do 1938 roku inwestycje na drogi i mosty wzrosły o 41%, na urządzenia pocztowe i 100%, na urządzenia kolejowe o 117%, na meliorację i regulację rzek o 138%, natomiast na produkcję obronną aż o 345%.

Tak wysoki wzrost inwestycji w przemysł obronny był wynikiem starań środowiska związanego z Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, którym w miejsce Józefa Piłsudskiego po jego śmierci w maju 1935 roku został Edward Śmigły-Rydz. Starał się on w ten sposób zlikwidować zacofanie polskiej armii, do którego doszło w czasie sprawowania zwierzchnictwa nad nią przez jego poprzednika.

Wzrostowi inwestycji nie towarzyszył jednak znaczny wzrost wpływów budżetowych, który w porównaniu lat budżetowych 1934-1935 i 1939-1940 wynosił 20%. Spowodowane było to niechęcią Eugeniusza Kwiatkowskiego do podnoszenia podatków, w przeciwieństwie do trendu panującego w innych krajach europejskich.

Plan trzyletni miał w polskich warunkach ekonomicznych posiadać wielka wagę dla całego życia gospodarczego. Kładł on duży nacisk na zagadnienia zbrojeniowe i obronne podporządkowując mu cywilna część planu. Rozbudowaniu fabryk zbrojeniowych towarzyszyć miała rozbudowa komunikacji (zwłaszcza kolejnictwa), elektryfikacji i gazyfikacji.

Pełny plan inwestycyjny na rok budżetowy 1939/1940 przewidywany był następująco:

- inwestycje budżetowe – 216 mln złotych

- remont i konserwacja – 42 mln złotych

- obsługa zobowiązań inwestycyjnych w budżecie – 156 mln złotych

- dotacje dla Funduszu Pracy bez dotacji dla Towarzystwa Osiedli Robotniczych – 70 mln złotych

- akcja budowlana – 43 mln złotych

- kredyty towarowe i zagraniczne – 36 mln złotych

- inwestycje przewidziane w ustawie o dotacjach na rzecz Funduszu Obrony Narodowej (stanowiące 1/3 wszystkich inwestycji planu trzyletniego, a o których szczegółowa mowa będzie miała miejsce w dalszej części pracy) – 666 mln złotych

Do tych sum dodać trzeba wydatki inwestycyjne samorządów terytorialnych wynoszące 115 mln złotych, wydatki inwestycyjne województwa śląskiego wynoszące 31 mln złotych, a także inwestycje związane z rozbudową i utrzymaniem magistrali węglowej wynoszące 21 mln złotych oraz inwestycje prywatnych przedsiębiorstw i banków planowane na 55 mln złotych[2].

Minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski pokrycie wydatków przewidzianych na planowe inwestycje pragnął pozyskać w przeciągu trzech lat z:

- nadwyżek kapitałów we wszystkich zakładach ubezpieczeń – 500 mln złotych

- zorganizowanego rynku pieniężnego – 400 mln złotych

- zagranicznych kredytów towarowych i pieniężnych – 150 mln złotych

- wewnętrznych kredytów towarowych – 75 mln złotych

- emisyjnego rynku wewnętrznego poprzez wypuszczenie obligacji, a także kredyty krótkoterminowe – 900 mln złotych[3].

Omówić wypada także dotacje przewidywane w latach 1939-1942 na rzecz FON, które miały wynosić 1.200 mln złotych i być przeznaczone na następujące inwestycje:

- elektryfikacja kraju – 70 mln złotych

- gazyfikacja kraju – 30 mln złotych

- inwestycje morskie – 15 mln złotych

- budowle wodne śródlądowe – 75 mln złotych

- melioracje wodne w rolnictwie – 30 mln złotych

- inwestycje związane z uprawnieniem obrotu artykułami rolniczymi – 15 mln złotych

- budownictwo państwowe – 50 mln złotych

- inwestycje w Polskie Koleje Państwowe – 210 mln złotych

- inwestycje w Polską Pocztę, Telegraf i Telefon – 45 mln złotych

- inwestycje w Państwowy Fundusz Drogowy na budowę oraz utrzymanie dróg i mostów – 200 mln złotych

- inwestycje w Fundusz Obrotowy reformy Rolnej na zabudowę oraz pomoc kredytową i inwestycyjną – 60 mln złotych

Plan przewidywał, iż w razie niewyczerpania przewidzianych funduszy do 31 marca 1942 roku można będzie dokonywać inwestycji do końca następnego roku budżetowego tj. 31 marca 1943 roku[4].

Jak widać inwestycjom w przemysł zbrojeniowy towarzyszyły ogromne inwestycje w cywilną sferę gospodarki - zwłaszcza w komunikacje i rolnictwo, czyli dziedziny o znaczeniu strategicznym.

Seria pięciu trzyletnich planów inwestycyjnych opracowana przez Eugeniusza Kwiatkowskiego miała odmienić strukturę gospodarczą II Rzeczpospolitej, zmienić oblicze jej miast i wsi oraz wysokość dochodu społecznego i majątku narodowego. Kto wie jak dziś wyglądałaby polska gospodarka, gdyby planów ówczesnego ministra skarbu szybko nie pokrzyżował wybuch II wojny światowej, a także towarzyszące jej zakończeniu zmiany geograficzne i polityczne.

[1] Polska Gospodarcza, z. 7, rok XX, s. 262.

[2] Tamże, s. 263.

[3] Tamże, s. 264.

[4] Tamże, s. 5.

Majowy przewrót

2011-11-02T14:15:00.000-07:00

W maju 1926 roku do władzy w II Rzeczypospolitej, w wyniku zbrojnego przewrotu, doszedł Marszałek Józef Piłsudski. Na dobrowolnym politycznym odosobnieniu przebywał od połowy roku 1923 - niespełna trzy lata później dramatyczny splot okoliczności powrót ten, spodziewany i przez wielu oczekiwany, wydatnie przyspieszył.
Nie był to typowy wojskowy zamach. Historykom, i to wyraźnie dystansującym się od Marszałka, nie udało się wytropić potwierdzonych śladów przygotowującego przewrót spisku. Sam Piłsudski nigdy zresztą nie ukrywał, że do władzy zamierza powrócić, ale jeszcze w końcu 1925 roku zakładał, że nastąpi to stopniowo, ewolucyjnie. Co więcej, konsekwentnie zwalczając "sejmokrację", wytrwale upowszechniał swe racje, tocząc spór zarówno o ustrojowe pryncypia, jak i - zwłaszcza od wiosny 1926 roku - przestrzegając przed rosnącym zewnętrznym zagrożeniem, co wobec traktatowych związków pomiędzy weimarskimi Niemcami a bolszewicką Rosją silnie do opinii publicznej przemawiało. Piłsudski, o czym warto pamiętać, nigdy nie negował ustrojowych fundamentów II Rzeczypospolitej. Sprzeciw, z upływem czasu coraz bardziej gorący, budziła w nim parlamentarna praktyka. I, co ważniejsze, proces permanentnego osłabiania armii przez uzależnienie jej od doraźnych politycznych koniunktur.
W drugiej połowie kwietnia 1926 roku, w obliczu przewlekłego kryzysu gabinetowego, Marszałek postanowił w sposób czynny włączyć się do gry. Najprawdopodobniej właśnie wtedy narodził się pomysł posłużenia się narzędziem umożliwiającym skuteczny nacisk na polityków, a w pierwszym rzędzie prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Funkcję taką najlepiej mógłby pełnić specjalnie dobrany oddział wojska, złożony z jednostek, których wierności mógł być pewien. Nie byłyby to, rzecz jasna, siły potrzebne do przeprowadzenia zbrojnego zamachu, a raczej takie, które dla jego czysto politycznego wystąpienia stworzyłyby odpowiednio barwne ramy.
Obecność takiego oddziału jasno pokazywałaby, że to właśnie Piłsudski reprezentuje interesy narodowej armii i cieszy się jej rzeczywistym poparciem.Funkcjonujące w naukowym obiegu informacje o rozkazie Żeligowskiego z 18 kwietnia o powierzeniu Marszałkowi dowództwa nad wybranymi jednostkami dla przeprowadzenia ćwiczeń międzygarnizonowych to zapewne jakieś dalekie echo owych zamysłów - notabene nikt z badaczy nigdy nie tylko do oryginału, ale nawet do odpisu takowego rozkazu nie dotarł...
W czasie gdy sytuacja polityczna po utworzeniu nowego wcielenia "rządu Chjeno-Piasta" (czyli koalicji Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej, zwanego ironicznie Chjeną, i PSL "Piast") gwałtownie się zaostrzyła, a pole manewru radykalnie ograniczyli Piłsudskiemu jego przeciwnicy (w wywiadzie opublikowanym 9 maja przywódca PSL "Piast" Wincenty Witos zażądał, by wyszedł z ukrycia i wziął odpowiedzialność za państwo), postanowił podjąć rzuconą mu rękawicę. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że przed południem 11 maja podjął on decyzję, by wywrzeć presję na prezydenta i na rząd Witosa, pojawiając się w stolicy na czele zbrojnego oddziału.
Marszałek zapewne zakładał, że ten pokaz siły powinien okazać się na tyle skuteczny, by rząd się ugiął, zaś tworząca go koalicja się rozpadła. Prezydent, ponownie zyskując w ten sposób swobodę ruchów, powróciłby tym samym do koncepcji uformowania nowego gabinetu nie tylko opierającego się na szerszej politycznej podstawie, ale z Marszałkiem jako jego kluczowym ogniwem. Piłsudski, jak się zdaje, w swych planach nie uwzględnił przeciwników w generalskich mundurach.
Nie ulega wątpliwości, że ryzykowną rozgrywkę Marszałek zamierzał prowadzić na czysto politycznym gruncie. Posłużenie się wojskową asystą - nawet w wymiarze czysto symbolicznym - dostarczało jednak jego przeciwnikom wyjątkowo dogodnego pretekstu, by demonstrowanemu w oparciu o armię niezadowoleniu nadać znamiona wojskowego buntu. Jego zlokalizowanie zaś i szybkie stłumienie rozwiązywałoby problem Piłsudskiego raz na zawsze.
Po dziś dzień dla historyków, odtwarzających przebieg zamachu, zaskakująca jest po stronie sił Piłsudskiego organizacyjna beztroska, widoczny brak koordynacji poczynań czy zupełne niewykorzystanie elementu zaskoczenia. Nikt też nie ma wątpliwości, że Marszałek improwizował, a nie działał według opracowanego planu. Obraz staje się jednak klarowny, gdy przyjmiemy, że Piłsudskiemu wojsko nie było potrzebne do wywoływania zbrojnego buntu. To, czego od armii oczekiwał, sprowadzało się do uzyskania deklaratywnego, acz jednoznacznego, poparcia. To był główny powód, że Marszałek nie sięgał po siły większe, aniżeli te, które uznał za konieczne dla stworzenia propagandowej oprawy zamierzonej politycznej demonstracji. Zadanie to Piłsudski zlecił generałowi Gustawowi Orlicz-Dreszerowi, który jeszcze przed południem 11 maja wydał stosowny rozkaz dowódcy 7. pułku ułanów, Kazimierzowi Stamirowskiemu.
Dla Stamirowskiego, oficera z pierwszobrygadowym rodowodem, treść rozkazu Dreszera nie była zaskakująca. Dowódca 2. Dywizji Kawalerii nakazywał oto, by oddział Stamirowskiego udał się "do rejonu m. Wesoła, w celu przeprowadzenia w dniu następnym ostrego strzelania na poligonie Rembertów. Podczas przemarszu przez Sulejówek - brzmiało polecenie dodatkowe - miał dowódca pułku zameldować się u Pierwszego Marszałka Polski".
Szwadrony 7. pułku zaalarmowano o godz. 11.00, ale zbiórkę wyznaczono dopiero na godz. 14.00. Pułk, liczący 380 szabel, do Sulejówka dotarł o 17.30 - Stamirowski, po zameldowaniu się u Piłsudskiego, wraz z adiutantami stanął tam na kwaterze. Pułk biwakował nieopodal w lesie.
W odniesieniu do tego czasu w dostępnych źródłach nie sposób odszukać jakichkolwiek śladów zamachowych zamysłów. Ułanów Stamirowskiego Piłsudski podporządkowywał sobie wręcz z ostentacyjną jawnością, informując o tym komendę rembertowskiego garnizonu. Sytuacja radykalnie zmieniła się jednak przed północą, kiedy to Marszałek otrzymał informację, że nowy minister spraw wojskowych wydał rozkaz, by pułk Stamirowskiego przerwał ćwiczenia i powrócił do Mińska Mazowieckiego. Rozkaz ten Piłsudski polecił zignorować.
Na pierwszy rzut oka za wysoce prawdopodobne można uznać przypuszczenie, że Piłsudski zamierza sprowokować gwałtowną reakcję nowych władz i doprowadzić do zbrojnej konfrontacji. Wydaje się jednak, że właśnie wówczas Marszałek zrozumiał, iż dostarczył przeciwnikom dogodnego pretekstu, by w razie podjęcia zamierzonej demonstracji potraktowali go jako buntownika. Rezygnacja z wojskowej asysty oznaczała kompletne zawalenie się politycznego planu. Z kolei kontynuowanie demonstracji tylko z ułanami groziło błyskawicznym spacyfikowaniem całej akcji. Nie zaskakuje zatem decyzja, podjęta w nocy z 11 na 12 maja, by siły, którymi miał zamiar się posłużyć, wydatnie wzmocnić. Obok ułanów Stamirowskiego do akcji mieli się zatem włączyć strzelcy konni z Garwolina, 22. pułk piechoty z Siedlec oraz stacjonujący w Rembertowie Baon Manewrowy - byłyby to oddziały znajdujące się bezpośrednio pod rozkazami Marszałka. Z kolei oddziały, zwłaszcza stacjonujące na Pradze (m.in. 36. pułk piechoty oraz 1. pułk szwoleżerów), miały wymówić posłuszeństwo gen. Józefowi Malczewskiemu. To, jak oczekiwał Piłsudski, powinno było wystarczyć do przekonania prezydenta, że wojsko nie akceptuje gabinetu Witosa, dając pretekst do jego zdymisjonowania.
Rankiem 12 maja, gdy w Rembertowie rozpoczęła się koncentracja sił podporządkowanych Piłsudskiemu, on sam nie zakładał jeszcze konieczności podjęcia marszu na Warszawę. Do osiągnięcia zamierzonego celu miała wystarczyć jego osobista wizyta u Wojciechowskiego, w wyniku której prezydent zaakceptowałby zaproponowane przezeń kroki zaradcze. Zamysł okazał się jednak całkowicie chybiony. W momencie, gdy Piłsudski wraz z adiutantem wyruszył z Sulejówka do Belwederu, prezydent, choć wiedział już o niepokojach, wyjechał do swej rezydencji w Spale. Rozminięcie to zaważyło, jak się zdaje, na dalszym rozwoju wypadków. Piłsudski, zapewne wiedząc już o zarządzeniach Malczewskiego, dla którego poczynania marszałka były "buntem", działań swych nie mógł już pozorować.Drogę odwrotu miał w praktyce odciętą, toteż nie pozostawało mu nic innego, jak marsz na stolicę. Na drogę wiodącą wprost do bratobójczej walki wojska, które opowiedziały się po jego stronie, wkroczyły o godz. 13.30.
Charakterystyczne, że ostentacyjna niesubordynacja Stamirowskiego nie wywołała większego wrażenia w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Zaniepokojono się dopiero postawą Baonu Manewrowego, zaś sytuację uznano za poważną pomiędzy 8.00 a 9.00 rano, po informacji z Siedlec, że 22. pułk piechoty zamierza dostać się do Warszawy. To właśnie wówczas zarówno w Sztabie Generalnym, jak i w ministerstwie uznano, że nadszedł czas na podjęcie energicznego przeciwdziałania.
Wobec braku rozeznania co do sytuacji na prowincji w swym pierwszym zarządzeniu kierujący Sztabem Generalnym gen. Edmund Kessler wydał rozkaz zabraniający załadowywania i ekspediowania transportów wojskowych bez zgody Malczewskiego.
Po gorączkowych naradach ok. 9.30 pojawił się już cały pakiet zarządzeń - wstrzymano wszelkie urlopy w wojsku, odwołano służbowe wyjazdy do Warszawy, wezwano też dwa pułki piechoty z Dowództwa Okręgu Korpusu VII Poznań i DOK IV Łódź (z Łowicza i Ostrowi Mazowieckiej), i to wyposażone w ostrą amunicję (ok. 14.00 Malczewski zdecydował ponadto o ściągnięciu dwóch pułków z DOK VI Lwów). Informowano wreszcie, że Piłsudski "nie jest w służbie czynnej" i tym samym nie posiada prawa rozkazodawstwa, stąd wykonywanie jego poleceń jest równoznaczne z działaniem przeciwko prawu. Ukazał się również specjalny komunikat Prezydium Rady Ministrów mówiący o złamaniu wojskowej dyscypliny przez kilka oddziałów - ich żołnierzy prezydent wzywał do "opamiętania się i poddania prawowitej władzy". Ponadto w samej stolicy, województwie warszawskim i dwóch powiatach województwa lubelskiego wprowadzono stan wyjątkowy.
Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy generałowie z ministerstwa i Sztabu Generalnego uznali akcję przedsięwziętą przez Piłsudskiego za próbę wywołania wojskowej rebelii czy też, dokonując bilansu sił, zamierzali wymusić zbrojne starcie po to, by ostatecznie Marszałka pogrążyć. Nie ulega jednak wątpliwości, że to właśnie wojskowi podjęli pierwsze, kluczowe decyzje, dopiero potem zaaprobował je rząd, a zgodził się z nimi i, co więcej, przekreślił możliwość kompromisu, prezydent. Wojciechowski powrócił ze Spały zdeterminowany, przeciął, wedle zgodnych świadectw, wahania rządu, zaś żądań Piłsudskiego nawet nie miał zamiaru wysłuchać. Wydaje się też, że udając się na spotkanie z Marszałkiem, Wojciechowski był głęboko przekonany, że od strony czysto wojskowej zamach nie może się powieść. Ta postawa okazała się dla Piłsudskiego kompletnym zaskoczeniem.
Tymczasem Marszałek nie prowadził swego zgrupowania do walki. W odkrytym powozie, w asystencji ułanów 7. pułku, zbytnio się nie spiesząc, podążał w stronę mostu Poniatowskiego. Same mosty (Poniatowskiego i Kierbedzia) na polecenie Dreszera obsadziły pododdziały 1. pułku szwoleżerów i 36. pułku piechoty. Naprzeciwko nich stanęły siły wierne rządowi - baon Oficerskiej Szkoły Piechoty wzmocniony plutonem samochodów pancernych i działonem 1. dywizjonu artylerii konnej oraz oddział asystencyjny 30. pułku piechoty. Niebawem do sił tych dołączyła powracająca z Rembertowa Szkoła Podchorążych wraz z dywizjonem 28. pułku artylerii polowej.
Na moście Poniatowskiego Piłsudski pojawił się około 16.00, gdzie oczekiwał nań prezydent. Spotkanie zakończyło się fiaskiem. Prezydent zaproponował Piłsudskiemu powrót na drogę legalną, co oznaczało przyznanie się do klęski. Co gorsza, Marszałek usłyszał, że to właśnie prezydent stoi na straży honoru armii i przekonał się naocznie, że żołnierze gotowi są wymierzyć broń w niego samego. Skoro zaś Piłsudski kapitulować nie zamierzał, pozostawała mu już tylko walka orężna.
Realną szansę na sforsowanie Wisły dawało jedynie przejście Trzeciego Mostu (Poniatowskiego), ale Marszałek nie chciał brać na siebie odpowiedzialności za użycie siły. Podległe mu oddziały dostały kategoryczny zakaz otwierania ognia aż do chwili, gdy uczynią to żołnierze strony przeciwnej.
Powściągliwość zamachowców sprawiła, że przez Trzeci Most mogła przejść Szkoła Podchorążych, wzmacniając tym samym siły rządowe, natomiast próbę jego sforsowania, podjętą przez pododdział Oficerskiej Szkoły Piechoty, powstrzymała "krótka seria w górę z ckm, ustawionego na wieżyczce mostu". Były to pierwsze strzały, które padły 12 maja. Nie kierowano ich jednak w stronę przeciwnika. Do krwawego starcia, pierwszego podczas zamachu, doszło na Nowym Zjeździe, ogień otwarli zaś żołnierze strony rządowej.
Z materiałów archiwalnych, przechowywanych w nowojorskim Instytucie Piłsudskiego, jednoznacznie wynika, że wojskowi przeciwnicy Marszałka gotowi byli na użycie siły jeszcze przed jego rozmową z prezydentem. Już o godz. 16.00 dowódca 1 DOK gen. Kazimierz Dzierżanowski polecił odrzucić siłą z mostu Kierbedzia oddziały, które przybyły z Piłsudskim. Obie strony oczekiwały jednak na wynik pertraktacji, aż do momentu, kiedy to tuż po godz. 17.00 dowódcą obrony Warszawy mianowany został gen. Tadeusz Rozwadowski. Właśnie wówczas wojska Marszałka otrzymały ultimatum - do godz. 18.30 miały się wycofać. W przeciwnym wypadku siły wierne rządowi miały przystąpić do natarcia. Walki rozpoczęły się jednak wcześniej.
W rejonie mostu Kierbedzia zadania ofensywne zlecone zostały oddziałowi asystencyjnemu 30. pułku piechoty pod dowództwem kapitana Alojzego Szyca. Naprzeciwko niego stanął wydzielony oddział 36. pułku piechoty na czele z majorem Janem Korkozowiczem. Wydaje się, że obaj oficerowie byli przeświadczeni o nieuchronności starcia, dlatego też zdecydowali się najpierw na odsunięcie od pozycji gęstniejącego tłumu widzów. Sympatie warszawiaków jednoznacznie zaś sytuowały się po stronie Marszałka. A postawa ludności, czego trudno nie dostrzec, musiała wpływać na morale żołnierzy...
Żołnierze Szyca byli gotowi do walki już przed godz. 18.00. Ich dowódca właśnie wówczas nakazał "załadowanie karabinów maszynowych, przygotowanie ich do strzału i odpowiednie poprawienie stanowisk". Zbiegło się to w czasie z nadejściem posiłków - kompanii odwodowej 30. pułku piechoty, działonu Dywizjonu Artylerii Konnej dowodzonego przez por. Szczepana Olchowicza i dwóch aut pancernych mjr. Edwarda Szymańskiego. Z siłami tymi na placu Zamkowym pojawił się ponadto referent bezpieczeństwa Komendy Miasta mjr Bogusławski, który domagał się od Szyca bezzwłocznego rozpoczęcia walki.
Ogień tuż po 18.00 otworzyły najpierw auta pancerne, a zaraz po nich działa. Zaatakowane oddziały 36. pułku odpowiedziały jednak o wiele skuteczniej...
Od momentu pierwszego starcia wypadki zaczęły toczyć się wedle militarnej, a nie politycznej logiki. Na płaszczyźnie wojskowej sprowadzało się to do rozstrzygnięcia dylematu, która ze stron zdoła w krótszym czasie uzyskać przewagę niezbędną, by pokonać przeciwnika. Nie ulega jednak wątpliwości, że znacznie poważniejsze było polityczne oblicze kryzysu. Po pierwsze, mógł on ze stolicy rozlać się na całą Polskę, burząc jakże jeszcze kruchy jej państwowy gmach. Po drugie, pojawiła się obawa, że zostanie on wyzyskany przez nieprzyjaznych sąsiadów. Dylematy te musiały być brane pod uwagę przez obie strony konfliktu.
Przebieg walk toczonych w Warszawie jest stosunkowo dobrze znany i precyzyjnie opisany. Obie strony ściągały posiłki, przy czym oddziały, które opowiedziały się po stronie rządu, musiały przełamywać kolejowe blokady.
Przez długi czas szale ważyły się, ostateczne zaś zwycięstwo nie przyszło Marszałkowi łatwo. Wprawdzie wieczorem 12 maja rokoszanie najprawdopodobniej byliby w stanie złamać opór wojsk rządowych, ale pociągnęłoby to za sobą poważne straty, toteż Marszałek spróbował mediacji. Te, czynione zarówno przez polityków, jak i wojskowych, wobec nieustępliwości Wojciechowskiego zakończyły się fiaskiem. Wspierający prezydenta generałowie byli przekonani, że zdobędą przewagę po nadejściu posiłków i zdemoralizowaniu odsieczy dla Piłsudskiego dzięki akcjom lotnictwa. Spodziewano się też, że na siły Marszałka uderzą od tyłu oddziały z Cytadeli wraz z 71. pułkiem piechoty z Zambrowa. Specjalne zadanie wyznaczono dowódcy 30. pułku piechoty, pułkownikowi Izydorowi Modelskiemu, którego pododdziały miały nie tylko opanować budynki Komendy Miasta i Sztabu Generalnego, ale też "dostać w swe ręce przywódców ruchu, nie szczędząc ich życia". Wydaje się, że ten właśnie passus jednoznacznie odsłania intencje ludzi, którzy z Piłsudskim postanowili się rozprawić.
Ale wieczorem Marszałek był już pewien, że to on w walce o Warszawę okaże się zwycięzcą. W rękach rokoszan była już wówczas Cytadela, 71. pułk nie dotarł z odsieczą (część pododdziałów zbuntowała się), zaś posiłki dla nich napływały o wiele szybciej. Wprawdzie w stronę stolicy uparcie zdążały z pomocą dla rządu oddziały z Krakowa i Poznania, ale już przybycie posiłków z dowodzonego przez gen. Władysława Sikorskiego DOK VI Lwów okazało się wątpliwe (część oddziałów uznano za co najmniej niepewne, sam zaś Sikorski zwlekał, zasłaniając się obawami przed wystąpieniem odśrodkowych ruchów ukraińskich). W tej sytuacji decydujące walki, rozpoczęte wczesnym rankiem 14 maja, musiały przynieść definitywne rozstrzygnięcie.
Od rana siły Marszałka coraz silniej napierały na Belweder, toteż o godz. 15.00 zdecydowano się na ewakuację rządu i prezydenta do Wilanowa. Tam też przed 18.00 zapadła decyzja o dymisji gabinetu. Z prezydentury postanowił zrezygnować również Wojciechowski. Uczyniono to wbrew stanowisku generałów opowiadających się za kontynuowaniem walki. A jej wynik, wobec zbliżającej się pomocy z Poznańskiego, Pomorza i Krakowa, nie był wcale jasny...
Ostatecznie decyzję podjęli politycy biorący pod uwagę możliwe zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne reperkusje przedłużającego się kryzysu. Obowiązki prezydenta w nocy z 14 na 15 maja przejął marszałek Sejmu Maciej Rataj. Był to pierwszy krok na drodze do legalizacji zamachu. Walki, na polecenia Rataja, ustały. Unormowaniem stosunków w wojsku miała się zająć specjalna Komisja Likwidacyjna na czele z gen. Lucjanem Żeligowskim.
Na politycznym polu za normalizowanie sytuacji miał odpowiadać nowy gabinet, kierowany przez Kazimierza Bartla. Zwieńczeniem tych kroków był wybór Piłsudskiego na urząd prezydenta. Piłsudski jednak godności tej nie przyjął i choć pozostawał jedynie w rządzie Bartla ministrem spraw wojskowych, faktycznie dysponował władzą, której mógłby mu pozazdrościć niejeden dyktator. Był przecież jej jedynym dysponentem. Zdobył ją, czego nie sposób bagatelizować, na drodze pozaparlamentarnej, toteż bez względu na niejednoznaczne okoliczności oraz kierujące nim intencje fakt ten musi rzutować na ocenę jego późniejszych dokonań.
Tragiczny bilans majowych walk to ok. 350 zabitych (blisko 200 żołnierzy i oficerów) oraz ponad 900 rannych. Swoistym podsumowaniem owego majowego dramatu był natomiast skierowany do walczących specjalny rozkaz Piłsudskiego, mówiący o sile braterskiej waśni i konieczności pojednania. Marszałek bez wątpienia podjął walkę o interes Polski tak, jak go pojmował. Rozlew krwi i dla niego był dramatem, w swoisty sposób stygmatyzował pomajowe rządy. Chciał bez wątpienia Polski silnej i bezpiecznej, ocenę pozostawiając potomnym.

http://jakdlugopolsko.blogspot.com

Bereza Kartuska - geneza powstania obozu

2011-11-02T14:04:00.000-07:00

77 lat temu - 6 lipca 1934 do byłych koszar carskich (te z kolei powstały w zabudowaniach Klasztoru Kartuzów) w miejscowości Bereza Kartuska, znajdującej się obecnie na terenie Białorusi przywieziono pierwszych pensjonariuszy, trzech działaczy Obozu Narodowo-Radykalnego oraz dwóch członków Komunistycznej Partii Polski.
Warto dodać, iż pierwsza partia „osób odosobnionych” dotarła do Berezy na 8 dni przed formalnym utworzeniem jednostki organizacyjnej pn. „miejsce odosobnienia” - taki był porządny porządek. Komendantem obozu był płk Wacław Kostek-Biernacki, który poprzednio nadzorował twardą ręką działalność Twierdzy Brzeskiej, w której uwięziono przeciwników politycznych związanych z tzw. Centrolewem.
Przed wejściem do warszawskiego Klubu Towarzyskiego, znajdującego się na ulicy Foksal 3, 15 czerwca 1934 zastrzelony został minister spraw wewnętrznych II Rzeczypospolitej Bronisław Pieracki. Zamachowcem był członek Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów OUN Hrihorij Maciejka. Oddał on w kierunku ministra trzy strzały po tym, jak zawiódł zapalnik przygotowanej przez struktury OUN bomby. Maciejce udało się zbiec za granicę – najpierw do Czechosłowacji, a następnie do Argentyny. Minister Pieracki zmarł tego samego dnia na stole operacyjnym w Szpitalu Ujazdowskim.
Ponieważ 5 dni przed zamachem władze zdelegalizowały skrajnie prawicową partię Obóz Narodowo-Radykalny, podejrzenia padły właśnie na struktury ONR. Aresztowano prawie 600 osób związanych z Obozem.
Dość szybko śledztwo skierowane zostało na trop ukraiński. Po kilku dniach nacjonaliści z OUN przyznali się do inspirowania zamachu.
Jednym z trwałych skutków zaostrzenia się sytuacji społeczno-politycznej było ustanowienie, już dwa dni po zamachu, prawa zezwalającego na swobodne zatrzymywanie i internowanie przeciwników reżimu. W październiku 1934 r. Prezydent Ignacy Mościcki podpisał ponadto Rozporządzenie o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa (Dz. Ustaw Nr 94 poz. 851) znacznie zwiększające represyjne uprawnienia władz wobec przeciwników politycznych.
Zgodnie z art. 1 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 czerwca 1934 w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu, spokojowi i porządkowi publicznemu (Dz. Ustaw Nr 50 poz. 473) upoważniono ministra spraw wewnętrznych do tworzenia tzw. „miejsc odosobnienia”. Podstawą „przytrzymania i przymusowego umieszczenia osoby” w miejscu odosobnienia było, zgodnie z powołanym Rozporządzeniem (mającym moc ustawy) „postępowanie dające podstawę do przypuszczenia, że grozi z ich strony (tych osób) naruszenie bezpieczeństwa, spokoju lub porządku publicznego”.
Minister Leon Tadeusz Kozłowski, który objął tekę spraw wewnętrznych po tragicznie zmarłym Bronisławie Pierackim, w oparciu o nowe prawo utworzył tylko jedno „miejsce odosobnienia” - w Berezie Kartuskiej (województwo poleskie).
Art. 2 Rozporządzenia stwierdzał, że przytrzymanie oraz skierowanie osoby do „miejsca odosobnienia” dokonuje się na podstawie uzasadnionej decyzji organów władzy administracji ogólnej (wojewody, komisarza rządu, starosty powiatowego lub starosty grodzkiego) zatwierdzonej przez sędziego śledczego, wyznaczonego przez sąd okręgowy właściwy dla miejsca odosobnienia. Oczywiście bez procesu.
Od postanowienia sędziego śledczego nie przysługiwało odwołanie, a osobie internowanej doręczano jedynie, w ciągu 48 godzin, odpis postanowienia jej dotyczący.
Odosobnienie orzekano na trzy miesiące. Ze względu na niewłaściwe postępowanie odosobnionego sędzia śledczy, na wniosek organu administracyjnego, mógł przedłużyć odosobnienie na dalsze trzy miesiące.
Rozporządzenie Prezydenta wchodziło w życie z dniem ogłoszenia, czyli już w następnym dniu – 18 czerwca 1934. Mogło być ono w przyszłości zawieszane na obszarze całej Rzeczypospolitej lub na oznaczonych terenach przez Radę Ministrów. Z upoważnienia tego RM ąz do wybuchu II Wojny Światowej nie skorzystała, a co więcej rozszerzyła te uprawnienia na obszar „odzyskanych ziem” Śląska Cieszyńskiego w listopadzie 1938 r. Akt prawny ostatecznie formalnie zniesiono dekretem Rady Ministrów 22 stycznia 1946 r.

http://laurahuta.blogspot.com

Zbrodnicze żniwa

2011-11-02T14:00:00.000-07:00

Nastał lipiec 1943 r., w którym OUN-UPA przystąpiła do zmasowanego uderzenia na Polaków w rejonach, w których się skupili, by przetrwać, wspólnie czuwając i broniąc się, oraz w powiatach zachodnich, gdzie wcześniej napadano sporadycznie.
W nocy z 4 na 5 lipca 1943 r. OUN-UPA zaatakowała szeroko zakrojonym pierścieniem Polaków żyjących we wsiach wokół ośrodka samoobrony Przebraże w powiecie łuckim. Od wiosny 1943 r. w tej kolonii chronili się Polacy z okolicy w obawie przed napadami ukraińskimi, jednakże nie wszyscy się tam przenieśli. Celem akcji było "oczyszczenie" dużego obszaru z Polaków i zlikwidowanie silnego ośrodka samoobrony.
UPA nie zdobyła Przebraża, ale zginęło kilkaset osób w dwudziestu kilku spalonych koloniach. 8 lipca 1943 r. w okolicach Kustycz (gm. Turzysk, pow. Kowel) okrutnie została zamordowana przez UPA delegacja Okręgowej Delegatury Rządu na Wołyniu na czele z Zygmuntem Rumlem "Krzysztofem Porębą", podążająca na przygotowane wcześniej pojednawcze rozmowy. Trzy dni później, tj. 11 lipca 1943 r. (niedziela), OUN-UPA przystąpiła do likwidacji Polaków na ogromnym obszarze wchodzącym w skład powiatów horochowskiego i włodzimierskiego i na skrawku powiatu kowelskiego. Była to największa akcja ludobójcza przeprowadzona na Wołyniu w 1943 r., której przebieg doskonale oddaje akowski raport Jana Cichockiego "Wołyniaka", nauczyciela z powiatu włodzimierskiego: "O godz. 2 min. 30 po północy w dniu 11 lipca 1943 r. rozpoczęła się rzeź. Każdy dom polski okrążało nie mniej jak 30-50 chłopów z tępym narzędziem i dwóch z bronią palną. Kazali otworzyć drzwi albo w razie odmowy rąbali drzwi. Rzucali do wnętrza domów ręczne granaty, rąbali ludność siekierami, kłuli widłami, a kto uciekał, strzelali doń z karabinów maszynowych. Niektórzy ranni męczyli się po 2 lub 3 dni, zanim skonali, inni ranni zdołali resztkami sił dotrzeć do granicy powiatu sokalskiego (...). Po morderstwie, zaraz po południu tegoż dnia, nastąpił rabunek. Chłopi z sąsiednich wsi przychodzili i zabierali: konie, wozy, ubrania, pościel, krowy, świnie, kury - inwentarz żywy i martwy".
Masowe mordy trwały w tym rejonie do 18 lipca. Szczególna uwaga należy się napadom na kościoły i kaplice, w których byli zgromadzeni na Mszach św. Polacy. 11 lipca 1943 r. w czterech kościołach (Kisielin, Chrynów, Poryck, Zabłoćce) i jednej kaplicy (Krymno) Ukraińcy wymordowali około 540 osób, w tym trzech księży.
W dniach 16-18 lipca całkowitą klęskę poniósł duży ośrodek samoobrony w powiecie kostopolskim, ochraniający skupisko polskich osiedli w gm. Stepań i Stydyń wokół dwóch wsi Huta Stepańska i Wyrka oraz kilka kolonii w sąsiedniej gminie Antonówka w powiecie sarneńskim. Po dwóch dniach dramatycznej walki z przeważającymi siłami UPA zgromadzona w Hucie Stepańskiej ludność polska wraz z samoobroną ewakuowała się do gmin Antonówka i Rafałówka w powiecie Sarny, poniósłszy wcześniej i w drodze ogromne straty.
30 lipca 1943 r. nastąpiło kolejne zmasowane uderzenie UPA na skupisko osiedli polskich w gminie Antonówka i Włodzimierzec powiatu sarneńskiego, w wyniku którego zostało ono zlikwidowane -wszystkie polskie osiedla spalono, polska ludność uciekła do stacji kolejowych na linii Kowel - Sarny. 31 lipca OUN-UPA podjęła drugą, również nieudaną próbę unicestwienia Polaków w Przebrażu. Ośrodek samoobrony stoczył wówczas ciężką walkę z przeważającymi siłami UPA, dzięki czemu kilka tysięcy koczujących w obozie przebrazkim Polaków ocalało.
Lipcowe ludobójstwo nie ograniczało się do opisanych wyżej wielkich akcji - Polacy byli mordowani we wszystkich powiatach, oprócz lubomelskiego, w mniejszych napadach. W tym jednym miesiącu zginęło kilkanaście tysięcy Polaków, kilkadziesiąt opuściło Wołyń, a wciąż jeszcze nie udało się "oczyścić Ukrainy z Lachów", którzy nie mieli gdzie uciekać i bardziej niż o śmierci, myśleli o żniwach. Toteż sierpień stał się kolejnym miesiącem wołyńskich rzezi.
Masowymi ludobójczymi akcjami w dniach 29-31 sierpnia, podobnymi do akcji z 11 lipca, dotknięte zostały tereny północnej części powiatu włodzimierskiego i powiat lubomelski. Zaatakowano też Polaków w innych powiatach i w innych dniach sierpniowych - w nielicznych już polskich osiedlach i w miejscowościach mieszanych narodowościowo, gdzie pokładano nadzieję w dobrosąsiedzkich kontaktach z miejscowymi Ukraińcami - kowelskim, horochowskim, łuckim, rówieńskim, dubieńskim i wszędzie tam, gdzie Polacy przybywali na żniwa.
Żniwa te były szczególne - opóźnione, niedokończone i nawet niezaczęte przez ich prawowitych polskich gospodarzy. "Udane" było za to żniwo śmierci: w kolejnym miesiącu, w sierpniu, zamordowano kilkanaście tysięcy Polaków, zaś przez cały okres ludobójczych działań OUN-UPA - 60 tysięcy.

http://szukamcierodzino.blogspot.com

Afera "Lnu Kresowego"

2011-11-02T13:53:00.000-07:00

Pod koniec listopada 1919 roku przybywają do Wilna przedstawiciele firm handlowych z Anglii i Danii z konkretną, ogromną ofertą. Kupią len, dużo lnu, tyle ile można w okolicy znaleźć. Warunek podstawowy – transakcja musi być przeprowadzona zgodnie z przepisami.
Żadnych potajemnych pośredników, najlepiej gdyby interes miał błogosławieństwo władzy miejscowej.
Pod koniec 1919 roku na ziemiach północno-wschodnich kresów (okolice Wilna, Mińska Białoruskiego oraz Brześcia Litewskiego) władzę prawie zupełną posiadał Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich, a dyktatorem w Zarządzie był inż. Jerzy Osmołowski – Generalny Komisarz Cywilny, powołany przez Naczelnego Dowódcę Wojsk Polskich, i tylko przed nim odpowiadający. Przeciwnicy polityczni Brygadiera Józefa Piłsudskiego inżyniera Osmołowskiego nazywali często „Wielkim Księciem Litewskim”. Do tego też jedynowładcy kupcy zagraniczni się skierowali z propozycją dużej transakcji.
Najlepszym specjalistą od zagospodarowywania zapasów lnu był w Zarządzie Cywilnym hrabia Olgierd Gordziałkowski-Gorkański herbu Leliwa, szef Sekcji Aprowizacyjnej. Jemu też zlecono sprawę, którą wyjątkowo szybko i sprawnie załatwił.
W dniu 30 listopada 1919 powstała spółka akcyjna „Len Kresowy”, której założycielem i głównym udziałowcem był nie kto inny, jak hrabia Olgierd Gordziałkowski. Do towarzystwa herbowy Pan dobrał sobie Panów Jastrzębskiego, Mohla, Szaniawskiego i Wańkowicza (Stanisława a nie Melchiora). Celem ukonstytuowania się spółki był handel hurtowy lnem, szczeciną i włosiem, gdyż kupcy zagraniczni wyrazili gotowość nabycia także i tych surowców znajdujących się w składach nadzorowanych przez Pana Hrabiego.
Aby nikt, a szczególnie żywioł żydowski, nie mógł zakłócić realizacji dealu, w tym samym dniu Komisarz Osmołowski podpisał i ogłosił rozporządzenie udzielające świeżo powstałej spółce „Len Kresowy” na trzy lata wyłączne prawo do wywozu lnu, szczeciny i włosia z terenów zarządzanych przez Generalnego Komisarza. Aby wszystko odbyło się lege artis, w pełnym zajęć dniu 30 listopada 1919 roku hrabia Gordziałkowski zrezygnował z pełnienia urzędniczych powinności w Zarządzie Cywilnym Ziem Wschodnich. Przypominam, iż bezrobotnym nie został ani dnia.
O jakie kwoty okładającym się Stronom chodziło ? W 1920 wyekspediowano za granicę około 24 tysiące ton lnu. „Len Kresowy” płacił średnio po 12 tysięcy marek za tonę, otrzymując prawie 60 000 marek. To były ogromne (ponad milion dolarów nadwyżki) pieniądze jak na tamte, głodowe czasy. Do kasy Zarządu Cywilnego miało wpływać 5% wartości obrotów spółki, lecz ile naprawdę wpłynęło tego nawet dochodzenie Sejmu nie ustaliło, gdyż buchalteria Lnu Kresowego prawie nie istniała.
Gdyż opisywany interes lniano-włosiowy miał swój aspekt polityczny. Stronnictwa polityczne, szczególnie endecja, nie mogąc bezpośrednio atakować zwycięskiego Józefa Piłsudskiego, skupiły się na niezbyt przejrzystych interesach jego protegowanych. Afera „Lnu Kresowego” była tutaj szczególnie przydatna i swą skalą, jak i osobami weń uczestniczącymi. W wyniku wielomiesięcznego dochodzenia sejmowego i prokuratorskiego Rząd zmuszony został w czerwcu 1921 roku do ustawowego anulowania wszelkich umów zawartych z naruszeniem interesów Skarbu Państwa przez „Len Kresowy”.
Warto nadmienić, iż podobnie Sejm postąpił z umowami zawartymi przez Pana Komisarza Osmołowskiego za pośrednictwem firmy Polski Eksport Drzewny, która zmonopolizowała wyrąb i przetwórstwo drewna w Puszczy Świsłockiej, będącej częścią Puszczy Białowieskiej. Ale to już historia warta odrębnego artykułu, podobnie jak dalsze losy głównych bohaterów jednych z największych afer korupcyjnych na wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Bohaterom tym specjalnej krzywdy nie wyrządzono.

http://laurahuta.blogspot.com

Karanie urzędników w II Rzeczypospolitej

2011-11-02T13:48:00.000-07:00

Jednym z najczęściej przytaczanych wyroków świadczącym o upolitycznieniu sądownictwa Polski Ludowej jest skazanie w procesie tzw. „aferze mięsnej” (listopad 1964 – luty 1965) na karę śmierci Dyrektora Miejskiego Handlu Mięsem Warszawa – Praga Stanisława Wawrzeckiego.

Był to proces pokazowy, mający napiętnować publicznie wysoko postawionych bonzów, jakoby winnych perturbacjom w zaopatrzeniu stolicy w mięso i jego przetwory.
Członkowie Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, a zwłaszcza jego Pierwszy Sekretarz Władysław Gomułka, sprawowali osobisty nadzór nad przebiegiem głośnego procesu, a zwłaszcza jego jak najszerszym rozpropagowaniem w środkach masowej informacji.
Kierownictwo polityczne PRL zdecydowało się na wykorzystanie do przeprowadzenia procesu przepisów Dekretu z dnia 16 listopada 1945 r. o postępowaniu doraźnym (Dz. Ustaw Nr 53 poz. 301) zamiast stosowanego w latach sześćdziesiątych w podobnych procesach dotyczących przestępstw gospodarczych trybu zwyczajnego określonego obowiązującym jeszcze wówczas przedwojennym Kodeksem postępowania Karnego (Dz. Ustaw z 1932 r. Nr 83 poz. 725).
Jak w każdym przypadku postępowania doraźnego wyrok nie podlegał zaskarżeniu, a o każdym wykonanym wyroku śmierci należało podać do powszechnej wiadomości z wymieniem osoby skazanego oraz istoty popełnionej zbrodni.
Warto w związku z tym przypomnieć, iż w okresie II Rzeczypospolitej przestępstwa tzw. „urzędnicze”, a taki właśnie charakter nadano w 1964 roku „aferze mięsnej”, zagrożone były surowymi karami, do kary śmierci włącznie.
Tak drakońskie kary wynikały z postanowień ustawy z dnia 30 stycznia 1920 roku w przedmiocie odpowiedzialności urzędników za przestępstwa popełnione z chęci zysku. (Dz. Ustaw Nr 11 poz. 60), która stanowiła, iż urzędnik winny popełnienia w związku z urzędowaniem i z pogwałceniem obowiązków urzędowych lub służbowych. Kradzieży lub przywłaszczenia (sprzeniewierzenia) albo udziału w tychże, jeśli mienie, skradzione lub przywłaszczone (sprzeniewierzone), było mu dostępne lub powierzone z powodu służby lub stanowiska służbowego. oszustwa lub udziału w niem, jeżeli oszustwo popełniono w ten sposób, że winny w zamiarze osiągnięcia dla siebie lub osoby trzeciej nieprawnej korzyści majątkowej wyrządził innemu szkodę majątkową przez wprowadzenie w błąd lub utrzymywanie w błędzie za pomocą przedstawienia okoliczności fałszywych albo przekręcania lub ukrywania prawdziwych. Przyjęcia bądź podarunku lub innej korzyści majątkowej, bądź obietnicy takiego podarunku lub korzyści majątkowej, danych w zamiarze skłonienia go do pogwałcenia obowiązków urzędowych lub służbowych, albo żądania takiego podarunku lub korzyści majątkowej. innego przestępstwa służbowego, popełnionego z chęci zysku i z pogwałceniem obowiązków urzędowych lub służbowych w byłej dzielnicy rosyjskiej i pruskiej, a w byłej dzielnicy austriackiej nadużycia władzy urzędowej, popełnionego z chęci zysku - będzie karany śmiercią przez rozstrzelanie.
Podobnie karano usiłowanie dokonania wymienionych przestępstw oraz osoby „cywilne” (nie będące urzędnikami) uznane winnymi przekupienia urzędnika w celu skłonienia go do popełnienia jednego z przestępstw, których ustawa dotyczyła. Oczywiście iż „cywile” nie odpowiadali karnie w przypadku gdy przyczynili się do wykrycia lub udowodnienia dokonanego przekupstwa. Odpowiedni pełen skruchy donos winien wpłynąć do kompetentnych władz przed wykryciem przez nie przestępstwa.
Także dobrowolne wynagrodzenie szkody spowodowanej przestępstwem zanim władze ujawniły przestępstwo powodowało uwolnienie od kary.
Ustawa nie obejmowała osób, które nie ukończyły lat 21 oraz przestępstw dokonanych przed wejściem w życie ustawy.
Sprawy o przestępstwa przewidziane w ustawie rozpoznawane były w składzie trzech sędziów państwowych we wszystkich instancjach. Jeżeli w I instancji wyrok orzeczono jednomyślnie stawał się on prawomocny z chwilą ogłoszenia.
Rada Obrony Państwa 6 sierpnia 1920 roku, czyli w momencie bezpośredniego zagrożenia Warszawy przez wojska sowieckie, poddała przestępstwa, popełnionych przez urzędników z chęci zysku, orzecznictwu sądów doraźnych (Dz. Ustaw Nr 73 poz. 501).
Prawie bez zmian pozostał zakres przestępstw urzędniczych popełnionych z chęci zysku, a karanych najwyższym wymiarem w ustawie z dnia 18 marca 1921 roku o zwalczaniu przestępstw z chęci zysku, popełnionych przez urzędników. (Dz. U. Nr 30 poz. 177).
W przypadku wojskowych popełniających przestępstwa z chęci zysku karę śmierci stosowano na mocy ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r. o odpowiedzialności osób wojskowych za przestępstwa z chęci zysku. (Dz. Praw Nr 64 poz. 386). W tym przypadku przyjęto granicę 2 000 marek polskich (57 ówcześnie wysoko cenionych dolarów), powyżej której kradzież, przywłaszczenie mienia lub przekupstwo mogły narazić wojskowego na rozstrzelanie.

http://laurahuta.blogspot.com