Historia i Współczesność

MS Piłsudski: Pływająca Dusza Niepodległej Rzeczypospolitej

2026-03-01T09:13:00.004+01:00

Gdy zanurzymy dłonie w mętnej mazi dziejów, by wyłowić z niej najpiękniejsze okruchy polskiej morskiej dumy, w naszych palcach poczujemy szorstkość soli i chłód szlachetnej stali, lecz pod nimi bić będzie tętno żywej, stęsknionej za wolnością duszy. Historia MS Piłsudski nie zaczyna się bowiem od suchych zapisów w stoczniowych księgach, lecz od wielkiego marzenia o błękicie, które rozkwitło w sercu narodu odrodzonego po wieku niebytu, narodu, któremu w 1918 roku los rzucił pod stopy jedynie wąski, siedemdziesięciokilometrowy korytarz dostępu do Bałtyku.

W tamtych pionierskich latach, gdy polska bandera nieśmiało kłaniała się oceanom, ciężar naszych aspiracji niosły na swoich barkach jednostki wysłużone, godne najwyższego szacunku, lecz technicznie zmęczone – parowce SS Polonia, SS Kościuszko i SS Pułaski, owe pieszczotliwie zwane przez Karola Olgierda Borchardta „klejnotami królewny Dagmary”. Te duńskie pamiątki po linii Baltic-American Line, choć wiernie służyły rodzącej się morskiej potędze, w obliczu światowego kryzysu lat trzydziestych i gwałtownie zmieniającej się koniunktury, zaczęły przypominać sędziwe damy, które nie nadążają za rytmem nowoczesnego walca. Decydenci z Polskiego Transatlantyckiego Towarzystwa Okrętowego, które w 1934 roku przeobraziło się w legendarny GAL, wiedzieli z bolesną jasnością, że budowa nowych statków to dla armatora kwestia „być albo nie być”, fundament, bez którego polska obecność na Atlantyku stanie się jedynie echem dawnych nadziei. Potrzebowaliśmy czegoś więcej niż tylko środka transportu; potrzebowaliśmy „pływających ambasad”, które niczym majestatyczne galiony opowiedziałyby światu o polskiej nowoczesności, kulturze i niezłomnej dążności ku pięknu. Tak zrodziła się idea budowy dwóch motorowców, których serca miały być wykute nie tylko z żeliwa, ale i z najszlachetniejszych kruszców narodowej dumy.

Strategiczny kunszt młodego, często borykającego się z niedoborem gotówki państwa, przejawił się w unikalnym mechanizmie finansowym, który do dziś budzi podziw jako majstersztyk gospodarczej zaradności. Dnia 29 listopada 1933 roku, w warszawskim gabinecie Leonarda Możdżeńskiego, szefa Departamentu Morskiego, w aurze powagi i historycznego oczekiwania, podpisano liczący dwadzieścia jeden stron maszynopisu kontrakt z włoską stocznią Cantieri Riuniti dell’Adriatico w Monfalcone. Była to transakcja niezwykła, oparta na barterze, gdzie zamiast rzadkich dewiz, walutą stało się czarne złoto z górnośląskich kopalń – Polska zobowiązała się dostarczyć Włochom 1,6 miliona ton węgla dla ich państwowych kolei w ciągu pięciu lat. Całość umowy opiewała na zawrotną sumę 69 253 855 lirów, przy czym każda złota lira została precyzyjnie zdefiniowana jako równowartość 7,919 gramów czystego złota. Dokument ten, oznaczony numerem budowy 1126 dla Piłsudskiego, przewidywał skomplikowane mechanizmy zabezpieczające, w tym odsetki na poziomie 6,5 procent oraz specyficzne klauzule waloryzacyjne, które w 1937 roku doprowadziły obie strony aż przed oblicze arbitrażu w Londynie, gdzie po burzliwych negocjacjach ustalono ostateczne rozliczenia. Włoska stocznia, kusząc Polaków najnowocześniejszymi rozwiązaniami wzorowanymi na udanym transatlantyku Victoria, zgodziła się na priorytet dla polskich materiałów – w ten sposób w trzewia statku trafiło ponad dwa tysiące ton anglezów i stali z polskich hut, co symbolizowało nierozerwalną więź rodzimego przemysłu z morską ekspansją.

Kiedy w marcu 1934 roku na pochylni w Monfalcone kładziono stępkę pod stalowy szkielet Piłsudskiego, w kraju obserwowano to z nabożnym skupieniem, jakby budowano nową katedrę. Momentem kulminacyjnym stał się 19 grudzień 1934 roku – dzień wodowania, który dzięki transmisji Polskiego Radia stał się wspólnym świętem milionów Polaków. Matka chrzestna, Wanda Pełczyńska, postać o życiorysie utkanym z walki legionowej i pasji społecznej, nadała statkowi imię Pierwszego Marszałka, a gdy butelka szampana rozbiła się o burtę, stalowy kolos o długości 160 metrów i szerokości blisko 22 metrów spłynął na wodę, niosąc na swoim dziobie rzeźbiony galion – symbol duszy, odwagi i skoku, jaki Polska wykonała od nicości ku oceanicznej potędze. Techniczne serce statku tworzyły dwa potężne, bezsprężarkowe silniki wysokoprężne Sulzer, o dziewięciu cylindrach każdy, których średnica wynosiła 720 milimetrów, a skok tłoka 1250 milimetrów. Ta moc 12 680 koni mechanicznych pozwalała jednostce przecinać fale z prędkością 18 węzłów, sprawiając, że Piłsudski stał się najszybszą jednostką turystyczną na Bałtyku i skrócił czas podróży do Nowego Jorku do rekordowych ośmiu i pół dnia. Maszynownia, lśniąca czystością i nowoczesnością, w niczym nie przypominała ziejących żarem kotłowni dawnych parowców, co budziło podziw nawet u doświadczonej załogi, która dotąd nawykła do pyłu i dymu „klejnotów królewny Dagmary”.

Jednak to, co uczyniło MS Piłsudski legendą, wykraczało poza ramy inżynierii; był on bowiem pomyślany jako Gesamtkunstwerk – totalne dzieło sztuki, ruchomy fragment ojczyzny, w którym każdy szczegół opowiadał o polskiej duszności. Nad estetyką statku czuwała Podkomisja Artystyczna, prowadzona przez profesorów Wojciecha Jastrzębowskiego, Lecha Niemojewskiego i Tadeusza Pruszkowskiego, którzy podjęli odważną decyzję: odrzucili chłodną, bezduszną awangardę na rzecz estetyki budującej narodową tożsamość, czerpiącej z tradycji, lecz ubranej w nowoczesny sznyt Art Déco. Do współpracy zaproszono siedemdziesięciu ośmiu wybitnych twórców z grup takich jak Rytm, Ład czy Bractwo św. Łukasza, czyniąc z siedmiu pokładów statku pływający salon wystawowy. W głównym lobby, oświetlonym ośmioma okrągłymi lampami sufitowymi, witał pasażerów monumentalny portret Józefa Piłsudskiego pędzla Zygmunta Grabowskiego, przedstawiający Marszałka w pełnym umundurowaniu, z szychą i orderami, zawsze otoczony świeżymi kwiatami, które załoga dostarczała z niemal religijną dbałością. Pod stopami pasażerów kładła się ciemna podłoga przecięta trzema białymi pasami, a w salonie dancingowym na pokładzie spacerowym wzrok przyciągał biały fortepian stojący na okrągłym parkiecie, nad którym unosił się blask ogromnej lampy o geometrycznych formach. To tutaj znajdowały się rzeźby Tadeusza Breyera – symboliczne postacie Ameryki i Europy, których włosy, kunsztownie upięte, formowały się w kształt orła trzymającego w skrzydłach misy świateł skierowane ku sufitowi.

Każdy przedmiot na statku, od najmniejszej łyżeczki po ciężkie kotary, był manifestem polskiej kultury i rzemiosła. Zastawa stołowa z Ćmielowa, srebra zaprojektowane przez Julię Keilową w zakładach Norblina i Frageta, obrusy z Zakładów Żyrardowskich i szkło z huty Zawiercie tworzyły oprawę dla wykwintnych obiadów, których rytm wyznaczał dźwięk gongu uderzanego przez chłopca okrętowego w białym kitlu. W palarniach i barach, gdzie unosił się aromat szlachetnego tytoniu, można było podziwiać rzeźby Alfonsa Karnego, w tym słynną „Dziewczynę ze skakanką” stojącą na marmurowym postumencie, oraz obrazy Zofii Stryjeńskiej i Jana Cybisa, które nadawały wnętrzom barwny, tętniący życiem charakter. Szczególnym miejscem, ukrytym za czarną, przesuwną ścianą w salonie klasy turystycznej, był ołtarz z figurą Matki Boskiej Ostrobramskiej dłuta Antoniego Kenara. Madonna bez Dzieciątka, z przymkniętymi powiekami i dłońmi złożonymi na piersi, zdobiona była srebrną sukienką, z której biły czterdzieści dwa promienie i dwanaście gwiazd – w niedzielne poranki ten luksusowy salon zmieniał się w przestrzeń głębokiego skupienia, łącząc nowoczesność z tradycyjną pobożnością emigrantów. Nawet karty menu, zdobione widokami polskiej architektury i krajobrazu, stawały się dla pasażerów cennymi pamiątkami, które chętnie zabierali ze sobą do Nowego Jorku, przechowując je niczym relikwie utraconej ziemi.

Złota era Piłsudskiego na trasie Gdynia-Kopenhaga-Halifax-Nowy Jork trwała krótko, lecz intensywnie, wypełniona rytmem transatlantyckiej sielanki. Dowodzony przez legendarnego „Znaczy Kapitana” Mamerta Stankiewicza oraz oficera Karola Olgierda Borchardta, statek stał się symbolem polskiej gościnności, która zachwycała Amerykanów swoją dżentelmeńską elegancją i nienaganną obsługą. Na pokładzie gościły osobistości formatu Stefana Starzyńskiego czy generała Gustawa Orlicz-Dreszera, a pasażerowie mogli korzystać z udogodnień, które wówczas były szczytem luksusu: krytego basenu, doskonale wyposażonej siłowni, salonów fryzjerskich oraz werand z wiklinowymi fotelami, gdzie przy morskiej bryzie czytano „Kuriera Morskiego” – gazetę wydawaną we własnej drukarni okrętowej. Życie na siedmiu pokładach toczyło się w rytm koncertów orkiestry Wiktora Tychowskiego, a polska kuchnia, słynąca z obfitości i smaku, sprawiała, że nawet najbardziej wybredni podróżni z nostalgią wspominali czas spędzony pod biało-czerwoną banderą. To był czas, gdy Gdynia stała się oknem na świat, a Piłsudski – najpiękniejszą firanką w tym oknie, powiewającą dumnie na wietrze wolności.

Sielanka ta została brutalnie przerwana 1 września 1939 roku, gdy nad Europą zgromadziły się czarne chmury wojny. Wiadomość o ataku na Polskę dotarła na statek, gdy ten wracał z Nowego Jorku, mijając akurat Orkady; stewardzi podawali wówczas obiad z załzawionymi oczami, przeczuwając koniec pewnej epoki. Zamiast do macierzystej Gdyni, jednostka została skierowana do portów brytyjskich, gdzie w stoczni w Newcastle rozpoczęto smutny, bolesny proces militaryzacji. To, co było pływającą ambasadą kultury, zaczęło być bezlitośnie odzierane ze swojego blasku. Luksusowe meble, kunsztowne boazerie i dzieła sztuki były demontowane lub zamalowywane szarym, ochronnym lakierem, a w dawnych salonach sztuki, gdzie jeszcze niedawno brzmiały tony białego fortepianu, upchnięto piętrowe prycze dla żołnierzy. Statek tracił swoją duszę, stając się jedynie zmilitaryzowanym transportowcem pod brytyjskim dowództwem, choć duch oporu wciąż tlił się w załodze – to właśnie po ich protestach na tle płacowym dowództwo ponownie objął Mamert Stankiewicz, przejmując je od swojego brata Jana. Generał Władysław Sikorski rozważał nawet użycie jednostki jako pomocniczego krążownika, lecz ostatecznie przeznaczenie Piłsudskiego okazało się inne – miał poprowadzić żołnierzy ku dalekiej Australii i Nowej Zelandii.

Ostatnia wachta kapitana nadeszła w mroźną noc z 25 na 26 listopada 1939 roku. MS Piłsudski opuścił Newcastle, kierując się na południe w stronę Kanału La Manche, by połączyć się z MS Sobieskim pod osłoną okrętów wojennych. Nad ranem, o godzinie 5:36, na wysokości przylądka Cape Flamborough, potężne eksplozje wstrząsnęły kadłubem statku, gasząc światła i zatrzymując maszyny. Stalowy kolos zaczął powoli kłaść się na burtę, a w ciemnościach i lodowatym wichrze rozegrał się dramat ewakuacji. Choć większość ze stu siedemdziesięciu członków załogi zdołała opuścić tonący okręt, ofiar nie udało się uniknąć – w toni zginął czwarty mechanik Tadeusz Piotrowski, a ranny w głowę Borchardt z trudem został odratowany. Najbardziej wstrząsający był jednak los Mamerta Stankiewicza, który wierny morskiej etyce, schodził z pokładu jako ostatni, upewniwszy się, że młodzi marynarze znaleźli bezpieczne miejsce na tratwach. Gdy brytyjski niszczyciel wyłowił go z morza, kapitan był już cieniem samego siebie; wycieńczenie i hipotermia dokonały dzieła zniszczenia w ciągu kilku godzin. Świadkowie wspominają, że Stankiewicz osiwiał tak gwałtownie i drastycznie, że własny lekarz okrętowy, Wacław Korabiewicz, nie był w stanie go rozpoznać – to gwałtowne posiwienie stało się symbolicznym przypieczętowaniem tragicznego losu polskiej floty.

Dziś MS Piłsudski spoczywa na dnie Morza Północnego, na pozycji 53°49'N, będąc milczącym, podwodnym grobowcem wielkich ambicji II Rzeczypospolitej. Choć przyczyna jego zatonięcia – czy to niemiecka mina magnetyczna, czy torpeda, czy też akt sabotażu – wciąż skrywa się w mroku domysłów, pamięć o nim pozostaje żywa, pielęgnowana przez tych, którzy w zardzewiałym żelastwie potrafią dostrzec dawną chwałę. Współczesne wyprawy nurkowe, jak ta ekipy „Waleń” z 2009 roku, przynoszą nam relikwie tamtego czasu: mosiężny bulaj wydobyty z wraku i przekazany do Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku jest niczym zasuszony liść z drzewa, które niegdyś dawało cień całemu narodowi. Jako zielarz historii, z szacunkiem pochylam się nad tymi artefaktami, czując w nich zapach dawnych balów, smak soli z inauguracyjnego rejsu i chłód listopadowej nocy, która zabrała nam „polskiego Titanica”. MS Piłsudski nie był tylko statkiem; był obietnicą wolności, która zatonęła u progu wielkiej zawieruchy, pozostawiając po sobie legendę tak trwałą, jak stal jego kadłuba, która wciąż, głęboko pod falami, śni o wielkim błękicie i białym fortepianie grającym melodię niepodległej Polski.

Cud nad Wisłą: Interwencja Matki Bożej Łaskawej

2025-08-16T17:29:00.004+02:00

Cud nad Wisłą: Interwencja Matki Bożej Łaskawej

Bitwa Warszawska 1920 roku, powszechnie znana jako "Cud nad Wisłą", stanowi jeden z najbardziej przełomowych i symbolicznych momentów w historii Polski, ale także Europy. Nazwana przez brytyjskiego polityka i dyplomatę Lorda Edgara Vincenta D’Abernona osiemnastą decydującą bitwą w dziejach świata, na stałe wpisała się w polską świadomość zbiorową. Choć autorem określenia "Cud nad Wisłą" był Stanisław Stroński, porównując go do "Cudu nad Marną" z 1914 roku, to Wincenty Witos, ówczesny premier, jest uważany za tego, który użył go jako pierwszy. Co jednak niezwykłe, wielu świadków tych dramatycznych wydarzeń wskazywało na bezpośrednią interwencję sił nadprzyrodzonych, zwłaszcza Matki Bożej Łaskawej, co buduje fascynującą narrację historyczną wokół tego zwycięstwa.

1. Sytuacja Krytyczna i Odpowiedź Wiary

Lato 1920 roku było dla odrodzonej Polski czasem śmiertelnego zagrożenia. Marsz wojsk bolszewickich na Warszawę, rozpoczęty 4 lipca na Froncie Północnym pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego, wydawał się nie do zatrzymania, posuwając się w tempie 20-30 km dziennie. Pod wrażeniem przewagi przeciwnika, na Polskę nadciągały "gradowe chmury", łamało się państwo, chwiały charaktery, a serca żołnierzy miękły. Sam Józef Piłsudski, Naczelny Wódz, nazwał wywołanie rozkładu w nastrojach społecznych największym tryumfem Tuchaczewskiego. Co więcej, w tych krytycznych dniach, Piłsudski, przeżywający stany depresyjne i poczucie nonsensu wojny, złożył na ręce premiera Witosa dwie zaklejone koperty z rezygnacją ze stanowisk Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, opuszczając Warszawę 12 sierpnia, aby udać się do Bobowej na spotkanie z rodziną, faktycznie wyłączając się z kierowania całością operacji. Przez ten czas, koordynacja Bitwy Warszawskiej spoczywała wyłącznie na generale Rozwadowskim.

Źródło NAC: Mszę polową odprawia biskup Stanisław Gall.

W obliczu tak dramatycznej sytuacji, społeczeństwo polskie, pomimo różnic politycznych i społecznych, zjednoczyło się w obronie ojczyzny. Wincenty Witos, jako premier Rządu Obrony Narodowej, odegrał kluczową rolę w mobilizacji mas chłopskich, apelując 2 sierpnia 1920 roku: "Od was, bracia włościanie, zależy, czy Polska będzie wolnym państwem ludowym... czy też stanie się niewolnicą Moskwy". Jego słowa podkreślały, że najwyższym obowiązkiem każdego Polaka jest służba w obronie ojczyzny, a "ludowi, który jest potęgą, wątpić nie wolno ani rezygnować nie wolno!".

Kościół rzymskokatolicki w Polsce aktywnie włączył się w walkę o niepodległość, wzywając do modlitwy i mobilizacji duchowej. Polski episkopat, w liście do episkopatu świata z 7 lipca 1920 roku, podkreślał, że Polska jest "ostatnią barierą" przed rozlaniem się bolszewizmu na cały świat. Papieski nuncjusz apostolski Achille Ratti (późniejszy papież Pius XI) jako jedyny dyplomata pozostał w Warszawie, deklarując, że będzie w niej, dopóki pozostanie tam choć jeden przedstawiciel władz polskich, co stanowiło silne moralne wsparcie. W odpowiedzi na apele, w całej Polsce, a zwłaszcza w Warszawie, podjęto "krucjatę modlitewną" – nowennę od 6 do 15 sierpnia, z wystawianiem relikwii świętych i masowymi procesjami. Nawet sam Józef Piłsudski dołączył do próśb episkopatu polskiego o kanonizację błogosławionego Andrzeja Boboli, przypisując zmartwychwstanie ojczyzny "możnemu wstawiennictwu naszych Świętych Patronów".

2. Objawienie Matki Bożej Łaskawej i Reakcja Bolszewików

Kluczowym elementem narracji o "Cudzie nad Wisłą" jest świadectwo objawienia Matki Bożej na polu bitwy. Według zeznań naocznych świadków, zwłaszcza schwytanych bolszewików, w nocy z 14 na 15 sierpnia 1920 roku oraz 14 sierpnia (w dzień) w Ossowie i Wólce Radzymińskiej, na niebie pojawiła się Matka Boża. Z zeznań tych wynika, że ujrzeli oni Matkę Bożą z połamanymi strzałami w rękach. Jest to kluczowy szczegół, który identyfikuje objawioną postać jako Matkę Bożej Łaskawą, która w przeszłości wielokrotnie chroniła polskie miasta, takie jak Warszawa, Wilno i Kraków, przed zarazą, i została ogłoszona Patronką Warszawy i Strażniczką Polski po cudownym ustaniu epidemii dżumy w 1652 roku. Bolszewicy zeznali, że wokół Jej głowy jaśniała świetlista aureola, a Ona trzymała coś przypominającego tarczę, od której odbijały się pociski wystrzelone w kierunku Polaków, po czym powracały, eksplodując na pozycjach atakującej armii.

"Nie mogli z nią walczyć" – te słowa, przypisywane bolszewickim jeńcom, oddają skalę ich przerażenia. Wspominali, że widzieli Matkę Bożą nad Warszawą i ogarniał ich paraliżujący strach. Ksiądz Wiktor Mieczkowski, w swojej książce "Bolszewicy w polskiej plebanii" (1921), zanotował, że w wielu wsiach bolszewicy mówili, iż od Warszawy odpędzili ich nie Polacy, lecz "Matier Bożja" (Matka Boża po rosyjsku).

To bezprecedensowe przerażenie bolszewików i gwałtowna utrata ducha walki jest lepiej zrozumiała w kontekście wcześniejszych wydarzeń. W 1914 roku, podczas Bitwy Augustowskiej, rosyjscy żołnierze mieli ujrzeć na niebie Matkę Boską z Dzieciątkiem Jezus, co poprzedziło ich wielkie zwycięstwo. Fakt, że objawienie pod Warszawą nastąpiło zaledwie sześć lat później, mógł sprawić, że wielu bolszewickich żołnierzy pamiętało wcześniejsze zdarzenie i było przekonanych, że zwycięstwo odniesie tylko armia wspierana przez Matkę Bożą.

Warto podkreślić, że żaden Polak nie widział Matki Bożej na polu bitwy. Według tradycji, Maryja miała być niewidoczna dla wojsk polskich, objawiwszy się jedynie w oczach Rosjan, którzy widzieli ją jako "Matier Bożie", postać znaną z prawosławnych ikon.

3. Odwrót i Debata o Prawdziwym "Cudzie"

Zjawienie się Matki Bożej Łaskawej śmiertelnie przeraziło bolszewików, którzy "zrozumieli, że nie mają szans na zwycięstwo". Paniczny odwrót, w którym porzucali wszystko i ratowali własne życie, chowając się nawet w psich budach, jak opowiadali mieszkańcy okolicznych wsi, jest świadectwem ich niezwykłego strachu. Ten zwrot psychiczny, jak wspominał generał Lucjan Żeligowski, stał się punktem przełomowym w wojnie.

Jednakże, koncepcja "Cudu nad Wisłą" jako bezpośredniej interwencji boskiej stała się również przedmiotem intensywnej debaty politycznej i historycznej. Zwolennicy Józefa Piłsudskiego często umniejszali nadprzyrodzony aspekt, podkreślając jego geniusz strategiczny i dowódczy. Z drugiej strony, środowiska kościelne oraz prawicowe, zwłaszcza Narodowa Demokracja, aktywnie promowały narrację o cudzie, aby podważyć zasługi Piłsudskiego i przypisać zwycięstwo sile wiary i woli narodu, a także generałom takim jak Tadeusz Rozwadowski, Józef Haller czy Władysław Sikorski, oraz bohaterskiemu kapelanowi Ignacemu Skorupce.

Kardynał Aleksander Kakowski, arcybiskup metropolita warszawski, uważał, że momentem zwrotnym w Bitwie Warszawskiej była heroiczna śmierć księdza kapelana Ignacego Skorupki pod Ossowem. Jak relacjonował Kakowski, bolszewiccy jeńcy mówili: "Widzieli księdza w komży i z krzyżem w ręku, a nad nim Matkę Boską. Jakżeż mogli strzelać do Matki Boskiej, która szła przeciwko nim". Ta wersja wzmocniła przekonanie o boskiej interwencji.

W opinii historyków wojskowości, zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej było efektem genialnie zaplanowanej i odważnej taktyki, w tym kontrofensywy znad Wieprza, której autorstwo przypisywane jest marszałkowi Piłsudskiemu. Jednakże Piłsudski podpisał przygotowany przez generała Rozwadowskiego rozkaz operacyjny nr 83358/III z 6 sierpnia 1920 roku, według którego rozpoczęto przegrupowanie sił polskich. Należy też pamiętać, że sam Rozwadowski modyfikował plan bez wcześniejszego uzgodnienia z Piłsudskim, biorąc na siebie pełną odpowiedzialność. Ponadto, błędem Tuchaczewskiego było rozdzielenie sił Frontu Zachodniego na dwa kierunki i wysłanie rezerw na Radzymin, co ułatwiło polski kontratak.

Mimo militarnej analizy, religijny wymiar zwycięstwa stał się potężnym elementem budowania legendy o odradzającej się Polsce. Propaganda wojenna wykorzystywała plakaty z Matką Boską i masowe modlitwy jako kluczowy element strategii wizerunkowej. Jerzy Kossak w swoim obrazie "Cud nad Wisłą" (1930) również przedstawiał Maryję z pociskami odbijanymi tarczą nad walczącymi żołnierzami.

4. Wartość Historyczna i Symboliczna

Dla wielu wierzących Polaków, "Cud nad Wisłą" był autentycznym objawieniem Matki Bożej, będącym dowodem na to, że polska armia była wspierana przez samego Boga. To głęboko zakorzenione w polskiej kulturze przekonanie (wskazywane przez tradycje takie jak "Bogurodzica" czy bitwa pod Grunwaldem) zyskało na sile dzięki relacjom jeńców bolszewickich. Z kolei sceptycy i niektórzy historycy podkreślają, że żadne twarde dowody na fizyczne źródło świetlistej tarczy nie zostały znalezione, a relacje świadków różnią się w szczegółach.

Niemniej jednak, "Cud nad Wisłą" to nie tylko kwestia militarnego zwycięstwa czy teologicznej interpretacji. To przede wszystkim fenomen społeczny i kulturowy, który odegrał kluczową rolę w umocnieniu ducha narodu w obliczu śmiertelnego zagrożenia. Bez względu na indywidualne interpretacje, opowieść o cudownym wsparciu Matki Bożej trwale zapisała się w polskiej pamięci. Bitwa Warszawska, z jej wymiarem religijnym i heroicznym, nadal stanowi symbol jedności, poświęcenia i wiary, przypominając o cenie polskiej wolności i niepodległości. Jest to opowieść o tym, jak w najciemniejszych chwilach, naród polski znalazł w sobie siłę, by przeciwstawić się najeźdźcy i obronić swoją tożsamość, czerpiąc z głębokich pokładów wiary i patriotyzmu.

Hołd cara Wasyla i Kaplica Moskiewska

2020-01-07T23:25:00.003+01:00

Carowie Szujscy na sejmie warszawskim

Dwudziestego dziewiątego października 1611 roku Warszawa przeżyła dzień niezwykły — jedyny na przestrzeni swej historii. Rozsłonecznione chłodnymi promieniami jesiennego słońca ulice stolicy zafalowały tłumami i wrzawą. Po obu stronach Krakowskiego Przedmieścia, w gęstych szpalerach: szlachta, mieszczanie, pospólstwo. Na placu przed Zanikiem brama tryumfalna zielenią spowita z napisem: Salve victor!.

Różnobarwny tłum ciekawych obsiadł dachy kamienic, kościołów, magnackich pałaców. Raz wraz zrywały się okrzyki: — Jadą już! Hetman na przedzie —za nim cary! Cary jadą!

Od strony Jazdowa ukazuje się świetny orszak. Czoło pochodu otwiera konna kapela husarska na karo-gniadych bachmatach. Błyszczą w słońcu nabijane srebrem rzędy końskie, świetliste iskry zapalają się na polerowanej miedzi puzonów, trąb i litaurów. Bije w niebo radosny, triumfem i mocą rozedrgany marsz pochodowy husarii.

Wiazd hetmana Żółkiewskiego do Warszawy

Za husarią — pułkownicy i rotmistrze na bogato przystrojonych dzianetach. Za nimi ciągnie ćma panów koronnych i litewskich, posłów ziemskich, mieni się barwnością haftowanych strojów dwór króla Jegomości — Zygmunta Trzeciego.

Okrzyki tłumów potężnieją, kiedy na białym, jak śniegi północne, rumaku, ukazuje się siwobroda, marsowa postać zwycięzcy spod Kłuszyna, zdobywcy Moskwy białokamiennej, tego, który całą dynastię carów Szujskich z kremlińskiego prestołu zrzucił i w niewolę wziął — i teraz do stóp króla polskiego na Zamek prowadzi. — Vivat Żółkiewski!

Czołem hetmanowi koronnemu! — lecą w górę kołpaki i czapki gawiedzi, drgają w powietrzu wyśmignięte z pochew ostrza szlacheckich karabel. Taż za hetmanem -- główne curiosum pochodu nigdy w stolicy nie widziane: otworzysta, skórzana karoca, w sześć białych koni zaprzężona, w której siedzi „wielu azjatyckich i europejskich dzierżaw, ongi pan i dziedzic", w złotogłowej szacie, w szłyku marmurkowym na głowie — car Wasyl Iwanowicz Szujski.

Car ma twarz smutną i śniadą, usta rozciągle, oczy ponure i oparzyste. Przy carze siedzą dwaj jego bracia rodzeni: starszy Dymitr i młodszy Iwan Szujski. Pośrodku między nimi w karocy — przysławowie królewscy. Orszak zamyka długi rząd karet z wziętymi do niewoli bojarami i dworzanami moskiewskimi.

Na Zamku...

Hołd cara Wasyla

Car z braćmi czołem przed Jego Królewską Mością uderzyli „czyniąc żałosny widok szczęścia odmiennego na świecie". Hetman wstawiał się za nimi u króla, który ,,pomny zmienności losów ludzkich" łaską ich swoją obdarzył i pomsty za doznane niegdyś krzywdy poniechał. Audiencja to była wiekopomna, ani przedtem, ani potem w Rzeczypospolitej nie widziana.

Odwiezieni z rozkazu królewskiego „ma marmurowy Zamek gostyniński" nie długo żyli carowie Szujscy w niewoli. Już w 1612 roku umiem car Wasyl, brat Dymitr oraz jego żona, Katarzyna. Zwłoki ich przez lat osiem spoczywają w podziemiach gostynińskiego zamczyska. Dopiero w roku 1620 Zygmunt III, na pamiątkę wiekom potomnym" buduje na Krakowskim Przedmieściu „w stronę Jazdowa", okazały grobowiec-kaplicę, w którym złożone zostają przywiezione z gostyńskiej warowni szczątki carów Szujskich.

Grobowiec zwany współcześnie „Kaplicą Moskiewską" był w owej epoce najbardziej ciekawą i charakterystyczną budowlą Warszawy. Opiewali go nie tylko polscy rymopisowie, jak Jarzębski. Wzbudzał on również zachwyt i uznanie cudzoziemców. Poseł francuski Delaroy donosi Richelieu’mu, że w Warszawie wznosi się osobliwy, a okazały monument, w którym pochowani są carowie Moskwy zmarli w Polsce „d’une mort d’esclaves”.

Idzie od grobowca Szujskich na świat cały sława i urok świetnego tryumfu oręża polskiego. Tym więcej właśnie — stara się nie zapominać Moskwa o zatarciu tego widomego znaku haniebnej klęski. Już w 1635 roku poselstwa cara Michała Fiedorowicza „wyprosiło" — jak brzmią relacje — u Władysława IV trumny zamarłych Szujskich. Zostają one po przewiezieniu do Moskwy pochowane w soborze Archangielskim.

W kilkanaście lat później, dzięki podstępnej obietnicy sojuszu (1648) udaje się carowi Aleksemu odzyskać marmurową tablicę nadgrobną, na której Zygmunt III kazał wyryć zlecone epitaphium, uwieczniające wzięcie Moskwy i śmierć Szujskich w niewoli królewskiej.

Kaplica Moskiewska

Opustoszałą i zaniedbaną „Kaplicę Moskiewską" ratują od zagłady ojcowie Dominikanie Obserwanci, którym Jan Kazimierz osobnym dekretem zleca opiekę nad grobowcem. W kilkanaście lat później Obserwanci budują w pewnej odległości od kaplicy w stronę Kościoła św. Krzyża, kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięskiej. Wówczas to nazwa „Kaplica Moskiewska" przenosi się również na nowo wybudowany kościół i klasztor Dominikanów.

Aż do upadku Rzeczypospolitej ”Kaplica Moskiewska" figuruje na licznych sztychach i planach współczesnych. Dopiero później obfity dotąd materiał dokumentarny, dotyczący grobowca zanika, co należy przypisać zmienionym warunkom politycznym. Nawet kościół przy kaplicy zamiast dawnej nazwy zowie się „Obserwantami".

W roku 1818 kościół Dominikanów Obserwantów zostaje rozebrany. Na jego miejscu powstaje gmach Towarzystwa Przyjaciół Nauk tzw. pałac Staszica. Sama „Kaplica Moskiewska" położona na tyłach zburzonego kościoła, chociaż zniszczona i pozbawiona jednej kondygnacji — ocalała, nie znajdujemy bowiem w aktach ówczesnych jakiegokolwiek śladu świadczącego o jej rozbiórce.

To kompletne zaniedbanie i częściowa ruina kaplicy ratuje ją czas jakiś przed niszczycielskimi zapędami rządu rosyjskiego. Dopiero, kiedy w roku 1894 profesor kijowskiego uniwersytetu A. Prachow, w związku z przebudową elewacji pałacu Staszica, po dokładnych oględzinach zabytku — wydaje opinię co do jego tożsamości z historycznym grobowcem Szujskich — w urzędowych kołach rosyjskich powstaje zamieszanie i — przerażenie. Jak usprawiedliwić w oczach Petersburga, oczywisty fakt, że „buntowniczy zabytek" nie został dotąd zburzony? Jak wytłumaczyć się przed „wyższą władzą" z pozostawienia w sercu stolicy znaku polskiego zwycięstwa?

Otwór wejściowy do grobowca w Kaplicy Moskiewskiej

Tymczasem dwór cesarski w Petersburgu śle do ówczesnego kuratora rosyjskiego, osławionego Apuchtina, pismo za pismem domagające się wyjaśnienia „czy odnaleziony zabytek, to istotnie grób światłej pamięci Wasyla Iwanowicza".

Apuchtin przywołuje na pomoc swego ziomka, w stosunku do którego był do pewnego stopnia władzą przełożoną. Jest nim profesor historii Rosji na Uniwersytecie Warszawskim, Dymitr Cwietajew. Cwietajew raz jeszcze, rzekomo „sumiennie" ogląda budowlę i w swym raporcie stwierdza, że opinia Prachowa była mylna. Budowla jest „zwykłą, ogrodową altaną z XVII wieku", a pieczara pod nią to — „lodownia"...

Aby „naukowo" uzasadnić tę ad hoc skonstruowaną opinię, Cwietajew z inspiracji Apuchtina pisze dwutomową pracę „Car Wasyl Szujski i miejsce pogrzebania jego zwłok w Polsce". Co warta była owa „praca" wykazały badania późniejsze. Cwietajew bezceremonialnie przerysował szereg planów współczesnych „dorabiając" na niech zarysy sześciobocznej budowli, która miała być ową altanką. Na oryginałach planów nie znajdujemy jednak ani śladu istnienia urojonej altanki.

Stwierdzone natomiast zostało, że zabytek jest typową kaplicą grobowcową. Wskazują na to ślady dość bogatej sztukaterii wewnętrznej, podłużna nisza w środku, gdzie znajdował się ołtarzyk sakralny do odprawiania nabożeństw, czworokątny ślad po wyjętej tablicy z epitaphium Zygmunta III wreszcie istniejąca do niedawna posadzka marmurowa ułożona w biało-czarne płytki. Badania prowadzane w roku ubiegłym potwierdziły w całej rozciągłości powyższą tezę.

Podłużna nisza we wnętrzu Kaplicy Moskiewskiej

Materiał dotyczący całości zagadnienia jest ogromny i zostanie wydany przez piszącego te słowa w osobnej pracy. W tzw. dokumencie przeora O. Leparskiego z roku 1731 znajdujemy wiele wskazówek odnoszących się do ówczesnego wyglądu „Kaplicy Moskiewskiej”. Podczas prac wykopaliskowych należało zatem śledzić pilnie, czy osiągnięte rezultaty mogą uzupełnić zebrany dotąd materiał historyczno-dowodowy. Dlatego każda garstka ziemi musiała być starannie przetrząśnięta, każde znalezisko zidentyfikowanie z odpowiednią partią zabytku.

Pod razami łopat robotników wyłaniają się właściwe kontury budowli. Przez trzy wieki kaplica była stopniowo nawarstwiana przez zwały ziemne, które dotarły aż do poziomu jej okien. Po odkopaniu do pierwotnego, niższego o półtora metra poziomu, ukazały się dwa stopnie kamienne (jeden wewnętrzny) prowadzące do kapliczki. Konfrontujemy z opisem Leparskiego — zgadza się „przed kaplicą znajdują się kamienne stopnie" (lapides).

Łopaty wyrzucają na powierzchnię oblepione zwilgotniałą ziemią szczątki sztukaterii i ornamentacji. Każdy kawałek zostaje skrupulatnie oczyszczony i wysuszony na słońcu. Następuje żmudne, lecz emocjonujące badanie odnalezionych fragmentów kapiteli, pilastrów, filarków.

Te oto fryzy i głowice noszą na sobie wyraźne piętno późniejszego baroku. Kaplica była odnawiana parokrotnie, ostatni raz pod koniec XVII wieku. Architektura wykopanych szczątków zgadza się zatem z chronologicznymi danymi o zabytku. Okrągłe fragmenty filarków odpowiednio dopasowane pozwalają wnioskować, iż stanowiły one niegdyś ozdobę ołtarzyka.

Gorączkowe, ożywienie nadzieją dalszych osiągnięć poszukiwania trwają nadal. Parę dni mija jednak pod znakiem zawodu: wyrzucono masę cegieł i rumowisk trochę odłamków ornamentacji. Dokumenty twierdzą, że w pobliżu „Kaplicy Moskiewskiej" znajdował się cmentarz.

Wreszcie pod starym murem, przylegającym bezpośrednio do kaplicy, robotnicy odkopują zarys łukowego sklepieniu, do połowy zamurowanego i łączącego się z zabytkiem. Mniejsza część sklepienia zasypana ziemią. Czyżby katakumby zbudowane wokół kaplicy, o których wspomniana O. Leparski.

Po usunięciu z wolnej części otworu zwałów ziemi sklepienie rozszerza się. Echo oddaje głuche uderzenia łopat: a więc za warstwą ziemną znajduje się jakaś próżnia. Niestety, dalej wchodzimy na teren sąsiedniej posesji. — Zapowiadające się ciekawe odkrycie musi być na razie przerwane. Nie umiej w odległości paru metrów od sklepienia natrafiamy na czaszkę ludzką i pewną ilość kości. Obecność cmentarza w pobliżu kaplicy znajduje uzasadnienie rzeczowe.

Mimo niezupełnego odsłonięcia omawianego sklepienia, wyniki osiągnięte podczas zeszłorocznych badań dorzuciły wiele ważkiego materiału dowodowego, który w związku z poprzednio zgromadzonym --pozwolił na ustalenie niewątpliwej sakralności zabytku.

„Cwietajewska" teza o altanie ogrodowej zbankrutowała całkowicie „Kaplica Moskiewska" po trzystu latach opuszczenia i zaniedbania przez swoich i obcych powoli dźwiga się z ruin. Już dziś, zabezpieczona jest przed zniszczeniem nowym daszkiem i betonowym murkiem oporowym. Masyw jej zastał odkopany, podziemie oczyszczone z gruzów i śmieci. W roku bieżącym nastąpi całkowita renowacja kaplicy według planów prof. Politechniki Warszawskiej Mariana Lalewicza.

Tekst pochodzi z roku 1939 z czasopisma:

Tygodnik Ilustrowany Nr 2 Warszawa, 8 Stycznia 1939 rok

Autor: Tadeusz Prus-Faszczewski

Roman Dmowski wspomnienie

2020-01-07T21:30:00.000+01:00

Roman Dmowski

Zmarł Roman Dmowski. Na wieki zamknął oczy mąż stanu, który — po Józefie Piłsudskim — zdobył sobie największe imię w ostatnim przełomowym półwieczu dziejów narodu polskiego. Opuścił świat doczesny człowiek, który — po Józefie Piłsudskim — odegrał niewątpliwie „najpoważniejszą role w dziele odbudowy państwa polskiego. Okresem największej i najpłodniejszej działalności politycznej Romana Dmowskiego była wielka wojna.

Przez pierwszy rok jej trwania, Dmowski — uważając, że tylko zwycięstwo przeciw niemieckiej Koalicji (a więc i Rosji carów) przyniesie Polsce zjednoczenie, a potem i niepodległość — stał ze względów taktycznych na stanowisku prorosyjskiego lojalizmu. Mówił o „autonomii", bynajmniej nie próbując wiązać sobie rąk zbyt ścisłymi układami z rządem carskim.

Roman Dmowski w walce o niepodległą Polskę

Koniec roku 1915 był okresem refleksji. Dmowski doszedł do wniosku, że nadeszła chwila, w której obóz polski orientujący się na państwa Koalicji musi jawnie wysunąć nie tylko hasło zjednoczenia ale i niepodległości Polski, oraz zjednać dla tych obu postulatów zachodnioeuropejskich sojuszników Rosji. W tym celu wyjechał na zachód i rozpoczął pracę polityczną w Londynie, a potem w Paryżu. Obóz polski orientujący się na mocarstwa centralne mówił o niepodległości, ale widział ją w oparciu albo o monarchię Habsburską (trializm!) albo o Rzeszę niemiecką (pomysł „samodzielnego" królestwa z niemiecką dynastią).

Jedynie Piłsudski z obozem „legionowym" byt maksymalistą. Chciał wszystkiego — niepodległości i zjednoczenia; nie wiązał się z nikim. Zarówno Dmowski, jak Wł. L. Jaworski (czy też Wł. Studnicki) widzieli w Piłsudskim romantyka, nie rozumiejącego nakazów polityki „realnej". Ten „romantyk" był największym realistą. On jeden czul, że „niewiele byłaby warta niepodległość otrzymana z czyjejś łaski; że nietrwałe byłoby państwo polskie, które by odbudowano tylko dlatego, że takie było „widzimisię" jakiejś obcej racji stanu; że granice Polski mogłyby wypaść tak lub inaczej tylko dlatego, że na Konferencji Pokojowej nie wiedziano by co począć z danym terytorium... O niepodległość najskuteczniej walczą ci, których ożywia niepodległy duch.

Działacz polityczny i publicysta Władysław Studnicki

Niepodległość zdobywa się z bronią w ręku. Zjednoczenie trzeba zrosić własną krwią. Wtedy niepodległość i zjednoczenie są trwałe, a granice — nienaruszalne. I Dmowski o tym wiedział, ale u tego wielkiego racjonalisty była to raczej przesłanka rozumowa. Próbował Dmowski patronować legionom polskim, jakie miały powstać przy armii rosyjskiej, ale wobec absolutnej złej woli rządu carskiego szybko się do tej pracy zniechęcił. Patronował później Armii Polskiej we Francji i nawet staczał duże walki o to, aby ta Armia nie była rodzajem „legii cudzoziemskiej" (na co się godzili różni kłusownicy polityczni w rodzaju p. Mokiejewskiego), ale „międzysojuszniczą siłą zbrojną".

W czasie, gdy Dmowski działał w Paryżu, Piłsudski siedział w Magdeburgu. Wówczas na pewno ich myśli biegły równolegle, ich nadzieje były podobne. Dmowski powziął zamiar spisku mającego na celu ułatwienie Piłsudskiemu ucieczki do Francji aby mu tam zaofiarować dowództwo tworzącej się Armii Polskiej. Planem tym zainteresował się nawet Clemenceau, ale zaniechano go wobec tego, że Piłsudski był w Magdeburgu zbyt dobrze strzeżony. Nie było wówczas innego wyboru jak gen. Józef Haller.

Dmowski negocjuje na zachodzie

Dmowski zjednał dla postulatów polskich Clemenceau: przy pomocy Paderewskiego przekonał także Wilsona; nie udało mu się pozyskać Lloyd Georgea. Jeśli więc nasze zachodnie granice nie wypadły zadowalająco — stało się to dlatego, że krótkowzroczny Anglik występował przeciw nam; że mający własne kłopoty Francuz sprawy polskie traktował jako drugorzędne, że idealistyczny Amerykanin nie wystarczał, aby „wielka trójka" przychyliła się do polskich słusznych żądań i planów. Pomimo częściowych niepowodzeń, do których sam Dmowski przyznaje się w swej Polityce polskiej, jego przede wszystkim jest zasługą, że Polska odzyskała zabór pruski i terytorialny dostęp do morza.

Płodna praca Dmowskiego na Konferencji Pokojowej była zarazem okresem pewnej współpracy Piłsudskiego z Dmowskim. Sam Piłsudski tej współpracy pragnął. „Opierając się na naszej starej znajomości — pisał do Dmowskiego 21 grudnia 1918 — mam nadzieję, że w tym wypadku i w chwili tak poważnej, co najmniej kilku ludzi, jeżeli, niestety, nie cała Polska, potrafi się wznieść" ponad interesy partii, klik i grup...".

Georges Clemenceau

Na tę współpracę mającą na celu jednolite przedstawicielstwo Polski w Paryżu, Dmowski oczywiście się zgodził, ale pod względem wewnętrzno - politycznym nie dala ona żadnych wyników. Jesienią 1919 roku Dmowski ciężko zachorował na płuca i musiał wyjechać do Algieru. Wrócił stamtąd do Warszawy w kwietniu 1920 roku. Zameldował się do Belwederu i odbył długą rozmowę z Marszałkiem Piłsudskim. Było to ostatnie spotkanie tych dwu wielkich Polaków.

Poznań. Pomnik Woodrow Wilsona

Roman Dmowski w niepodległej Polsce

W Polsce niepodległej Dmowski nie zajął żadnego urzędowego i odpowiedzialnego stanowiska. Był wprawdzie posłem do Sejmu Ustawodawczego, ale na sali posiedzieli nigdy się nie pokazał. Był jesienią 1923 roku ministrem spraw zagranicznych przez 6 tygodni, ale przecież to poświęcenie nie uratowało prestiżu jego obozu. O władzę nie walczył. „Dość sam dla Polski zrobiłem — mówił mi w roku 1924 w Chludowie teraz niech się biją młodsi..." Miał naturalnie nadzieję, że ci „młodsi" władzę dlań zdobędą. Złościło go, że Piłsudski — choć wówczas w Sulejówku — znaczył w Polsce o wiele więcej odeń.

Józef Piłsudski.jpg

W kwietniu 1926 roku na trzy tygodnie przed zamachem majowym Dmowski mówił mi o Piłsudskim już z pewną sympatią, ale także ze świadomością, że Pierwszy Marszałek już Sulejówka nie opuści. „Tylko ja mogę wywieść Polskę z kłopotów wewnętrznych i zewnętrznych" — zapewniał „Pan Prezes w Paryżu" młodego człowieka. który tego zdania już od trzech lat nie podzielał.

Dmowski władzy w odbudowanym państwie polskim posiadać nie mógł, albowiem mit walki czynnej o niepodległość reprezentował w narodzie Piłsudski; albowiem tylko dzięki Legionom dysponowała Polska dumną i śmiałą elitą oficerską, która w roku 1920 poprowadziła armię polską do zwycięstwa; albowiem nie Dmowski a Piłsudski bronił autorytatywnych metod rządzenia, jakie w tym okresie historycznym są dla Polski najodpowiedniejsze.

Gdy Piłsudski wchodził 12 maja do Warszawy walczył nie z Dmowskim, albowiem obóz Dmowskiego przegrał walkę o władzę już przy uchwalaniu Konstytucji z roku 1921. Niepowodzenie „centroprawu" z roku 1923 było tylko przypieczętowaniem tej przegranej. W roku 1926 Piłsudski wypowiedział walkę „sejmowładztwu" — rodzimej anarchii tak dobrze nam z dziejów znanej. Stronnictwo Narodowe znalazło się i wówczas wśród przeciwników Marszałka. Późniejsza inicjatywa Dmowskiego powołania do życia Obozu Wielkiej Polski nie mogła już zahamować nie uniknionej ewolucji.

Obóz Wielkiej Polski - akademia ku czci Romana Dmowskiego.jpg

Te luźne uwagi nie są nawet próbą paraleli Piłsudski — Dmowski. Nie czas na taką paralelę. Dziś wszyscy Polacy chylą czoła przed prochami wielkiego syna narodu, którego osobiste prawości nikt nigdy w wątpliwość nie podawał. Odszedł od nas człowiek o mocnym charakterze, odszedł świetny pisarz polityczny, którego książki znamionuje logiczne rozumowanie, plastyczny wykład oraz jasny zwięzły styl.

Odszedł od nas mąż stanu, który popełniali błędy w taktyce i w ocenach sytuacji politycznej, ale który — jako wódz polskiego nacjonalizmu — zapłodnił swą myślą szerokie zastępy młodzieży polskiej. Odszedł, ale idee, w które wierzył i które znakomicie formułował żyją i — zwyciężają.

Dla przypomnienia Roman Dmowski zmarł 01-01-1939 roku.

Tekst pochodzi z roku 1939 z czasopisma

Tygodnik Ilustrowany Nr 2 Warszawa, 8 Stycznia 1939 rok

Przyjęcie i pobyt Króla Jana Sobieskiego w Gdańsku

2020-01-07T19:42:00.001+01:00

Jan Sobieski pod Chocimiem 1673

Dnia 1 sierpnia 1677 roku przybył do Gdańska zwycięzca pod Chocimiem, król Jan III Sobieski wraz z małżonką swoją, Marią Kazimierą. ażeby tu odbyć sądy i pogodzić zwaśnionych Gdańszczan. Dnia poprzedniego przenocował dwór królewski w Guteherberge, a ściśle w dworku Ferberów w Dreischweinskopfe. Królowa, nie czując się zdrową popłynęła małym orszakiem łodzią naprzód do Gdańska. W południe dnia 1 sierpnia pochód królewski ruszył do Gdańska. .Najprzód szły dwa wielbłądy prowadzone przez Afrykańczyka. Na jednym siedział Arab z Kozakiem, na drugim Turek. Za nimi szedł oddział Mołdawian w czerwonych szatach i białych kapeluszach, a dalej postępował oddział dragonów w niebieskich mundurach.

Wjazd Króla Jana III Sobieskiego do Gdańska

Teraz następowało kilka kolas dworskich, za którymi szli rzeźnicy gdańscy w białych fartuchach z dwoma graczami i bębnistą na czele. W podobnym porządku szła pięknie ubrana młodzież kupiecka, za nią kupcy w czarnym jedwabiu i konno. Za nimi postępowały kolasy opatów oliwskiego i pelplińskiego z duchowieństwem, którego ozdobą był biskup warmiński, Radziejowski. Tutaj jechało w dwu rzędach 8-min trębaczy, mających 2 kotły między sobą, a wyprzedzających oddział rycerstwa polskiego w polskich i francuskich strojach. Teraz dopiero jechał sam król w kolasie, od złota kapiącej, zaprzężonej w piękne konie siwej maści o uprzęży z czerwonego jedwabiu, złotem i srebrem zdobionej.

Korona majestatyczna Jana III Sobieskiego na Kaplicy Królewskiej w Gdańsku

Kolasę królewską otaczali Mołdawianie, hajducy i paziowie. Za kolasą postępowało kilka bachmatów tureckich, kosztownymi materiałami okrytych. Dalej jechała próżna kolasa królowej i jeszcze trzecia. Pochód zamykał oddział rzeźników, niosących swą chorągiew, i kompania Kozaków.

Gdy król dojechał do pierwszej bramy przy Petershagen, zagrały armaty, na wałach ustawione, na powitanie Króla i Pana. Przed mostem przy Wysokiej Bramie stał magistrat, który po przemowie powitalnej oddał królowi klucze miasta. Król wręczył je do trzymania wojewodzie malborskiemu, a po odpowiedzi podkanclerza i biskupa warmińskiego oddał je burmistrzowi.

Królowa Marysieńka z dziećmi na obrazie Jerzego Eleutera Siemiginowskiego

Pochód ruszył dalej ulicą Długą do miasta. „Po obu stronach ulicy stali uzbrojeni mieszczanie, a za nimi tłumy ludu. Mijano bramę triumfalną i ustawione piramidy z emblematami i odpowiednimi napisami. Rajcy prowadzili króla do komnat pięknej kamienicy przy Długim Rynku obok Giełdy (nie do Zielonej Bramy). Mieszczanie przechodzili porządkiem obok domu, oddając honory. Muzykanci zaintonowali Tedeum. Na Wysokiej Bramie i na Ratuszu trębacze i dobosze na wsze strony głosili przybycie króla wśród bicia zegarów i armat, nieustających aż do północy.

Wojsko rozlokowano według prawa i zwyczaju po okolicznych wsiach gdańskich. W następnych dniach urządzano zabawy ludowe, na których rzemieślnicy wykonywali kolejno różne tańce popisowe i pochody. Było też tradycyjne wspinanie się na wysoki śliski maszt po nagrody. Dnia 6 sierpnia palono sztuczne ognie, wśród których widniała twierdza Chocim, zdobyta przez bohaterskiego króla na Turkach. Nie szczędzono też podarunków królowi i królowej. Zaś sławny astronom gdański, Jan Heweliusz, na cześć króla nazwał jedną przez siebie odkrytą konstelację gwiazd tarczą Sobieskiego.

Wojciech Gerson, Gdańsk w XVII wieku, 1865

Sądy i rokowania Króla Jana III Sobieskiego z gdańszczanami

Rozpoczęły się niebawem sądy i rokowania, przewlekające się wskutek nieustępliwości radnych wszystkich trzech porządków przez pół roku. W rezultacie wyjednał król dopuszczenie do rządów miejskich cechów rzemieślniczych, wśród których było najwięcej Polaków i nie odzyskawszy dla katolików kościoła Mariackiego, kazał ze współudziałem miasta pobudować obok, do dziś istniejącą, Kaplicę Królewską, zbudowaną w znacznej mierze za pieniądze zmarłego wówczas w Gdańsku prymasa Olszowskiego.

Tekst pochodzi z 1933 roku z czasopisma:

Straż Gdańska, 1933, nr 19, Organ Związku Polaków w Wolnem Mieście Gdańsku

Skupienia miejskie w Królestwie Polskim

2020-01-06T19:59:00.002+01:00

Łódź panorama ogólna miasta

Rozwój miast w Królestwie Polskim

Królestwo Polskie liczy ogółem 116 miast, to znaczy jednostek administracyjnych, mających tytuł „miasta”. Obok jednak tych miast jest w Królestwie 357 osad, skupień po większej części od właściwych miast mniejszych, niczym się jednak od nich zasadniczo nie różniących. Największa osada — Grajewo w guberni Łomżyńskiej liczyła w roku 1908 około 9 tysięcy ludności, najmniejsza —Sapieżyszki w powiecie Marjampolskim nie liczyła nawet 500 mieszkańców, z drugiej strony najmniejsze miasto — Brześć Kujawski liczyło mniej niż 3 tysiące ludności, a większość miast ma charakter wybitnie drobnomieszczański, niczym się od większości osad nie różniący.

Prócz miast i osad jest w Królestwie Polskim szereg skupień, będących pod względem administracyjnym zwykłymi wsiami, ale pomimo to należących do najliczniejszych skupień w kraju, jak np. pod Warszawą, gmina Czyste - 71 tysięcy ludności, gmina Brudno — około 60 tysięcy, gmina Mokotów — ok. 80 tysięcy; pod Łodzią: gmina Radogoszcz z 60-tysięczną ludnością; a dalej gmina Żyrardów w powiecie Błońskim, gmina Górnicza z Dąbrową Górniczą w powiecie Będzińskim z ludnością około 40 tysięcy; gmina Kromołów z Zawierciem, gmina Gzichów z Czeladzią w powiecie Bądziskim z ludnością około 30 tysięcy i. t. d.

Wszystkie te miejscowości mają charakter wybitnie miejski lub pod wielkomiejski. Miejskość ich daleko silniej się zaznacza od miejskości jakiegoś Brześcia Kujawskiego, Mszczonowa lub Łączny, że już pominę drobne osady.

Robotnicy opuszczający teren fabryki Łódź.jpg

Przy rozpatrywaniu przeto miast i miejskości kraju uwzględniać należy nie tylko miasta w znaczeniu prawnym, lecz w ogóle większe skupienia ludności, w tym przeświadczeniu, że każde skupianie się ludności pociąga za sobą przeobrażanie się fizjognomji kraju, że zasadniczą cechą miasta i miejskości jest właśnie skupienie znacznej ilości ludzi na nieznacznym stosunkowo obszarze. Ze 116 miast Królestwa Polskiego znaczna większość — to miasta niewielkie, z ludnością, nie przenoszącą 10 tysięcy ludności. Według danych Warszawskiego Komitetu Statystycznego w roku 1909 było miast z ludnością przewyższającą 10 tysięcy ogółem 48, z ludnością zaś poniżej 10 tysięcy — 28. Z pośród owych 48 miast z ludnością powyżej 10 tysięcy - 28 znajdowało się w południowo-zachodniej części kraju, a 20 w północno-wschodniej.

Ludzie przed kościołem Chodorów

Pierwsza, z wyjątkiem kilku powiatów guberni Warszawskiej, leży po lewej stronie Wisły, druga cała po prawej. W skład każdej z tych części wchodzi po 5 guberni, i dwie te części kraju głęboko się od siebie różnią. Różnica ta datuje zwłaszcza od lat 40-u, od czasu, gdy w Królestwie rozwijać się zaczął na dobre kapitalizm. Rozwój ten dał się we znaki przede wszystkim płd.- zachodniej części Królestwa, przeobraził fizjognomję całej tej części, uczynił z niej kraj o charakterze coraz to mniej rolniczym, coraz to bardziej przemysłowo-handlowym, coraz to bardziej wielkomiejskim. Północno-wschodnia część kraju pozostała daleko poza częścią płd.-zachodnią.

Miasta w Królestwie Polskim

W południowej.-wschodniej części działanie wielkich kapitałów daleko mniej dało się we znaki, stosunki w daleko większym stopniu się utrzymały. Różnica pomiędzy obu częściami kraju występuje daleko wyraźniej, jeśli uwzględniać będziemy większe skupienia ludności i uważać, w jakiej części kraju one się znajdują.

Tłum zgromadzony na Rynku Głównym Kraków

Widzieliśmy już przy rozpatrywaniu miast z ludnością powyżej 10 tysięcy pewną przewagę części płd.-zachodniej nad północo-wschodnią. Przewaga ta ujawnia się tym bardziej, im większe miasta bierzemy pod uwagę. Tak, miast z ludnością powyżej 15 tysięcy w kraju całym było w roku 1909 - 26, a z tej liczby wypada na część południowo-zachodnią aż 18, na płn.-wschodnią — zaledwie 8. Zaznaczyć też warto, że obszar obu części jest mniej więcej równy: 5 guberni płd.-zachodnich (Warszawska, Kaliska, Piotrkowska, Radomska i Kielecka) zajmują obszar 54,327 wiorst kwadratowych, 5 guberni północno-wschodnich (Lubelska, Siedlecka, Łomżyńska, Płocka i Suwalska)— 53,855 w. kw.

Miast z ludnością powyżej 30 tysięcy w roku 1909 było ogółem 13, a w tej liczbie w części północno - wschodniej zaledwie 2 (Lublin i Płock). Miast z ludnością powyżej 35 tysięcy było 10, a w tej liczbie w części kraju północno-wschodniej — jedno Lublin. Wszystkie większe skupienia, nie posiadające tytułu miasta, również leżą w południowo-zachodniej części kraju. Owe 10 miast z ludnością powyżej 35 tysięcy wyszczególniamy poniżej):

	Rok 1909	Rok 1910
1) Warszawa	764 tys.	781 tys.
2) Łódź	394 tys.	408 tys.
3) Sosnowiec	81 tys.	89 tys.
4) Częstochowa	70 tys.
5) Lublin	60 tys.	66 tys.
6) Kalisz	47 tys.	49 tys.
7) Będzin	46 tys.	50 tys.
8) Radom	40 tys.	48 tys.
9) Piotrków	38 tys.	42 tys.
10) Pabianice	37 tys.	39 tys.

Z zestawienia danych z roku 1909 z danymi z roku 1910 wynikałoby, że w roku 1909 miasta uległy nadzwyczajnemu wzrostowi, zestawienia te jednak czynić należy z zastrzeżeniem, ponieważ różne są źródła, z których powyższe dane są zaczerpnięte. Zaznaczyć warto i to, że z pośród powyższych 10-iu wielkich miast aż 7 leży w dwóch guberniach: Warszawskiej I Piotrkowskiej, aż 6 w samej tylko guberni Piotrkowskiej, najbardziej uprzemysłowionej.

Większość tych miast w guberni Piotrkowskiej jest pochodzenia zupełnie świeżego. Wyrosły, jak na drożdżach, pod wpływem potężnego rozwoju sił wytwórczych kraju, i są dziś ogniskami, ześrodkowującymi ogromne skupienia ludzi, promieniującymi dokoła na okolicę, na powiat, a nawet, na okoliczne powiaty.

Widok ogólny Łódź

Rozwój Łodzi w XIX wieku

Taka Łódź np. liczyła ludności w r. 1793 (Flatt—„Opis miasta Łodzi") zaledwie 190 mieszkańców, w roku 1806 — 400, w roku 1827 - 2,837 (Kodecki, „Jeogr.-Statyst. obraz Kr. Polsk." Warsz. 1830); od tego jednak czasu datuje szybszy wzrost Łodzi: w roku 1833 liczy 5,730 mieszkańców („Słown. geogr. Kr. Polsk.”) w roku 1837 już 10,645, w roku 1840 - 20,150. W okresie następnym Łódź przeżywa powszechnie znane zjawisko w rozwoju kapitalizmu — nadprodukcję. Następuje przesilenie ekonomiczne, Łódź się wyludnia: w roku 1844 liczy zaledwie 14,028 mieszkańców. Stopniowo jednak po przesileniu interesy znowuż iść zaczynają.

Spółka Akcyjna Wyrobów Bawełnianych I.K.Poznańskiego

Przeczytaj także: Izrael Poznański łódzki król bawełny

W roku 1847 wprowadzono do Łodzi drugą maszynę parową (pierwszą — o sile 60 koni wprowadzono już w roku 1839). Cały więc przemysł łódzki nosił wybitnie rękodzielniczy charakter; chałupnictwo i w najlepszy razie wielkie rękodzielnie — oto obraz wytwórczości łódzkiej ówczesnej. W roku 1851 Łódź liczy 18,190 mieszkańców, w roku 1851 - 24,655, w roku 1860 - 32,639, w roku 1872 - 50,000 (Zaleski „Statystyka porównawcza Kr. Polsk." 1876), w roku 1890 — 125,000 (Warsz. Komit. Statyst.), w roku 1893 - 150 tysięcy. Następuje czterolecie niesłychanego wprost wzrostu: w roku 1897 jednodniowy spis ludności państwa wykazuje w Łodzi 314 tysięcy ludności. Wprawdzie dane poprzednie — Warszawskiego Komitetu Statystycznego — nie obejmują w rachunku wojska, dane zaś z roku 1897 wliczają i wojsko, pomimo to wzrost jest niebywały.

W dalszym ciągu Łódź w roku 1905 liczy 344,000 ludności (Warsz. Kom. Statyst.); wypadki roku 1905 odbijają się na ludności łódzkiej: w roku 1906 liczy ona tylko 328 tysięcy; w roku 1907 - 329 tys.; od tego czasu ludność wzrastać znowu zaczyna: w roku 1908 jest jej 341 tys., w roku 1909 - 394 tys., w roku 1910 - 408 tysięcy.

Rozwój Warszawy w XIX wieku

Warszawa, sądząc z lustracji, dokonanej w roku 1564, liczyć mogła 8-10 tysięcy ludności, w roku 1620 — 14-20 tys. („Słownik gieogr."); według Korzona w roku 1764 było w Warszawie 30 tys. ludności, w roku 1776 - 60 tys., w roku 1787 z Pragą (spis jednodniowy) - 96,143; w latach następnych Warszawa wzrasta bardzo szybko. Upadek polityczny Polski wpływa fatalnie na rozwój Warszawy. W roku 1800 za czasów pruskich jest tam zaledwie 65 tys. ludności, w roku 1816 - 81 tys., w czasie rewolucji 1830 roku -140 tys., po rewolucji w roku 1882 - 124 tys.. w roku 1872 - 276 tys., 1882 - 388 tys., 1890 - 443 tys., 1897 - 684 tys., 1904 - 771 tys.; wypadki rewolucyjne wpływają na spadek ludności w roku 1906 do 747 tys. Od tego czasu ludność wzrasta znowu i w roku 1909 dochodzi do 764,000, w roku 1910 —do 781,000.

Prócz Warszawy i Łodzi nadzwyczajnie szybko wzrosły: Sosnowiec, Częstochowa. Będzin, Pabianice.

Ludność na chodniku na trasie defilady Katowice

Nowe Życie Tygodnik społeczno-polityczny, popularno-naukowy i literacki Nr 14 5 stycznia 1910 rok.

Minorka w czasie hiszpańskiej wojny domowej

2020-01-06T15:11:00.002+01:00

Walki o Madryt w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Minorka wygłodzona forteca na Morzu Śródziemnym

podda się dobrowolnie wojskom gen. Franco! Tylko Hiszpanie zajmą wyspę.

PARYŻ. 9.2.1939

Oczy Francji zwracają sic obecnie ku Minorce, która niewątpliwie będzie najbliższym celem operacji wojskowych gen. Franco. Francja pragnęłaby aby Minorka. jedyna z wysp Balearskich i dotąd w rękach republikanów, została obsadzona wyłącznie przez wojska hiszpańskie. Minorka posiada bowiem kapitalne znaczenie strategiczne i gdyby była obsadzona przez Włochów, Francuzi uważaliby swe połączenia z Afryką za zagrożone.

Przeczytaj także:

Stolica rządu czerwonych w Perthus hiszpańska wojna domowa

Gen. Franco szykuję się do ofensywy na Walencję hiszpańska wojna domowa

Igualda zdobyta rok 1939 hiszpańska wojna domowa

Gen. Berard uzyskał w Burgos zapewnienie, że Włosi nie będą brali udziału w akcji przeciw Minorce przygotowywanej obecnie na Majorce. Toteż koła wojskowe francuskie zrezygnowały z projektów obsadzenie Minorki, jako „zastawu” aż do ewakuowania Majorki przez Włochów.

We Francji uważają. że najlepszą gwarancją by Włosi nie brali udziału w akcji przeciw Minorce, będzie zbyteczność takiej akcji na skutek dobrowolnej kapitulacji obrońców wyspy. W tych warunkach z dużym zadowoleniem przyjęte zostały wczoraj w kuluarach parlamentarnych pogłoski o zawinięciu do portu Minorki Mahon krążownika angielskiego „Devonshire", na którego pokładzie mieli rzekomo przybyć, przedstawiciele wojsk narodowych hiszpańskich w celu nawiązania pertraktacji z władzami wyspy, w sprawie jej dobrowolnego poddania się gen. Franco.

Kapitulacja wyspy jest bardzo prawdopodobna. Wprawdzie została ona za czasów rządu Primo de Rivery mocno ufortyfikowana i stanowi potężną fortecą skalistą. najeżona armatami i posiadającą poważne umocnienia podziemne, ale katastrofalna sytuacja żywnościowa nie pozwala na dłuższą obronę.

Minorka zaopatrywana była w ciągu ostatnich dwu lat w żywność przez okręty z Barcelony, które zawijały co trzy tygodnie. Obecnie od 8 tygodni nie mógł dotrzeć żaden transport ani mąki, ani żywności, ani materiałów sanitarnych. Do nowych zbirów jest zaś daleko. Ludność Minorki zagrożona jest zatem śmiercią głodową i z radością powitałaby wojska narodowe.

Armia Ludowa Republiki Hiszpańskiej

Będziemy walczyli jeszcze przez miesiące

Oświadczył minister del Vayo.

PARYŻ, 9.2.1939

Premier Negrin przybył wczoraj ponownie na terytorium francuskie i zatrzymał się w miasteczku Perthus. Panuje opinia, że premier Negrin po krótkim pobycie we Francji opuścił ją ostatecznie, by udać się samolotem do Madrytu lub Walencji, dokąd wyjechali już dwaj ministrowie jego rządu. zwolennicy — w przeciwieństwie do prezydenta Azano i większości ministrów, — dalszej walki.

Kontynuowanie oporu zapowiedział dziś minister, del Vayo, który oświadczył dziennikarzom iż rząd republikański zdecydowany jest prowadzić walkę aż do końca. Środki, którymi rozporządzamy w strefie centralnej, — mówił minister — pozwalają nam przedłużać walkę przez całe miesiące. Pomimo powagi sytuacji jesteśmy ufni w pomyślny wynik końcowy. Niedobitki wojsk republikańskich w Katalonii przechodzą nadal granice.

Gen. Miaja już rokuje o kapitulacji twierdzi gen. Berard po powrocie z Burgos

PARYŻ, 9.2.1939

Pomiędzy sztabem gen. Franco i sztabem gen. Miaja, broniącym Madrytu, toczą się już rokowania na temat ewentualnej kapitulacji całej reszty Hiszpanii twierdzi gen. Berard, który po powrocie z Burgos złożył min, Bonnet i premierowi Daladier sprawozdanie ze swej misji.

Zdaniem gen. Barard w obozie narodowym hiszpańskim tendencje na rzecz dyktatury są obecnie stosunkowo słabsze, niż dawniej i coraz mocniej zarysowuję się dążenie do przywrócenia monarchii.

Zajęcie Pampeluny przez wojska nacjonalistów w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Wyniki misji gen. Berard są następujące:

1) Sprawa uchodźców i kosztów ich pobytu we Francji:

Specjalni eksperci ocenią wartość broni armat i samolotów, które po przejściu wojsk republikańskich na terytorium francuskiego będą pozostawione we Francji. Suma ta zesłanie zaliczona na koszt utrzymania uchodźców tak, że zapasy złota banku hiszpańskiego, znajdujące się w depozycie banku francuskiego, będą mogły zostać zwrócone gen. Franco.

2)Sprawa nawiązania stosunków:

Ze strony rządu narodowego postawiono warunek uznania go przez Francję de jure, a nawet uznania, że rząd ten jest jedynym legalnym w Hiszpanii. Nie wiadomo czy Francja na to się zdecyduje zanim Madryt nie zostanie zdobyty.

3)Oddziały włoskie są obecnie wycofywane z frontu katalońskiego tak, że w chwili podchodzenia wojsk narodowych hiszpańskich do granicy francuskiej, nie będzie pomiędzy nimi ani jednego żołnierza włoskiego. Także w akcji przeciw Minorce Włosi nie będą brali udziału.

Zapewnienia te wywołały w Paryżu jak najlepsze wrażenia.

Tekst pochodzi z 1939 roku z czasopisma:

Express Lubelski i Wołyński Piątek 10 lutego 1939 roku

Stolica rządu czerwonych w Perthus hiszpańska wojna domowa

2020-01-06T12:57:00.000+01:00

Żołnierze internowani we Francji hiszpańska wojna domowa

Hiszpańska wojna domowa przeniesienie rządu czerwonych do Perthus

Stolica rządu czerwonych w Perthus grozi przeniesieniem wojny do Francji. Włosi zapowiadają bombardowanie pogranicznego miasta

PARYŻ, 9.2.1939

Premier czerwonej Hiszpanii, dr Negrin obrał za siedzibę swego rządu miasteczko, położone na pograniczu francusko - hiszpańskim, Perthus. Większa część tego miasta leży po stronie francuskiej, zachodnie przedmieście zaś po stronie hiszpańskiej. Premier dr Negrin okupował na siedzibę dla siebie, ministra finansów, ministra spraw zagranicznych, ministra rolnictwa i czerwonego sztabu armii katalońskiej grupę domów, położoną na hiszpańskim przedmieściu Perthus.

Wizyta premiera Juana Negrina w Barcelonie

Przeczytaj także:
Igualda zdobyta rok 1939 hiszpańska wojna domowa
Gen. Franco szykuję się do ofensywy na Walencję hiszpańska wojna domowa
Minorka w czasie hiszpańskiej wojny domowej

Ewakuacja republikańskiej armii do Francji

Pierwszą czynnością czerwonego rządu w nowej stolicy było ogłoszenie listy odznaczeń za zasługi przy ewakuacji Barcelony. Dr Negrin, spędziwszy noc w domu, położonym na hiszpańskim przedmieściu, widziany był dziś rano na balkonie. Dłuższy czas obserwował w niemym spokoju odwrót rozbitych wojsk hiszpańskich, ciągnących zwartą masą do Francji. W ciągu nocy zmotoryzowane oddziały armii republikańskjej należące do 2-go i 12-go korpusu przekroczyły granicę francuską w Perthus, podczas gdy kolumny piechoty, należące do tych samych korpusów, przeszły granicę drogami w Cols Alberes.

Żołnierze internowani we Francji w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Wśród oddziałów piechoty znajdowały się oddziały, które walczyły pod Olot. Kolumny samochodowe przewiozły olbrzymią ilość materiału wojennego, który zostanie zmobilizowany w Boulou. Wraz z kolumną samochodowa przybyły na terytorium francuskie oddziały samochodów pancernych i czołgów, liczące 15 samochodów pancernych i 6 czołgów.

Według oświadczeń oficerów hiszpańskich, trzon. armii republikańskiej cofa się w kierunku północnym drogą Figueras — Le Perthus, którędy kierowane są transporty samochodowe. Ewakuacja materiału wojennego tą drogą osłaniana jest przez oddziały 18-go korpusu pod dowództwem płk de Barrio. Z kół politycznych w Rzymie donoszą, że wobec osiedlenia się rządu w Perthus miasto to w najbliższych już godzinach może stać się przedmiotem ataków lotniczych samolotów gen. Franco i celem dla powstańczej artylerii.

Hiszpańscy uchodźcy we Francji w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Włosi twierdzą, że za przerzucenie wojny do Francji i za ewentualne wypadki, które mogą nastąpić wskutek bombardowania Le Perthus po stronie francuskiej, odpowiedzialność ponosić będzie Francja, ponieważ pozwoliła Negrinowi na założenie siedziby rządu w tym mieście.

Prez. Azana dziś złoży urząd!

PARYŻ, 9.2.1939

Prezydent Azana, który dziś przybywa do Paryża, złoży oficjalnie swój urząd prezydenta republiki hiszpańskiej — twierdzono wczoraj wieczorem wbrew zaprzeczeniom w kuluarach parlamentarnych. Jednocześnie krążyły pogłoski, że gabinet Negrina rozwiąże się najpóźniej dzisiaj.

Prezydent Azana

Tekst pochodzi z 1939 roku z czasopisma:

Express Lubelski i Wołyński, Piątek 10 lutego 1939 roku

Car który kochał Polaków a Polskę zaprzedał

2020-01-06T11:40:00.000+01:00

Car Aleksander I

Dwie były ludzkie istoty, które najwięcej w swym życiu ukochał car Aleksander I i dziwnym trafem tych dwoje ludzi było Polakami. Księżna Maria z Czetwertyńskich Naryszkin przez lat siedemnaście morganatyczna żona Aleksandra I i matka jego dwojga dzieci (starsza córka Zofia zmarła na gruźlicę jako 18-letnia dziewczyna) oraz książę Adam Czartoryski, najbliższy jego przyjaciel. Ale tych dwoje Polaków, z którymi nierozerwalnie było złączone życie cara Aleksandra I, to jeszcze nie wszystko.

Na całym jego życiu ciążyła Polska, ów kraj, któremu tylokrotnie obiecywał wolność, który tylekrotnie z zimną krwią przehandlowywał i zaprzedawał, którego nadzieje na przemian budził i zwodził.

Nic więc dziwnego, że w świetnej monografii Maurycego Paleologue‘a, poświęconej Aleksandrowi I, napisanej przez znakomitego francuskiego znawcę Rosji, jej stosunków i jej dziejów, z każdej niemal karty wyziera słowo „Polska“ i „Polacy“ i dzieje tego, którego Paleologue nazwał „dziwnym carem“ są jednocześnie fragmentem dziejów męczeństwa polskiego. (Polski przekład tej książki Maurycy Paleologue „Aleksander I dziwmy car" ukazał się obecnie nakładem Książnicy Atlas, ilustrowany ciekawymi fotografiami.

Rok 1801 „Aleksander udaje się do Puław nad Wisłą, rodowej siedziby Czartoryskich... Zabawy i przyjęcia trwają piętnaście dni. Car dyskutuje z wielu polskimi panami, w których umysłach tlił zawsze żywy płomień nadziei. Jest wymowny i tak ujmujący, że nikt nie wątpił o prawdzie jego słów. Przyrzeka, że po klęsce Napoleona zjednoczy całą Polskę pod berłem rosyjskim... .Jednocześnie wobec pięknych Polek roztacza cały swój czar i zapytuje, czy „nie mają jakich zleceń do Paryża?“ Uwodziciel z zawodu przeżywa niezwykłe rozkosze

Adam Czartoryski

Bitwa pod Austerlitz, najpiękniejsze zwycięstwo Napoleona staje się dla Aleksandra najhaniebniejszą klęską. Przy jego bok Czartoryski, wierny, ale bezwzględnie do okrucieństwa szczery. Oto co pisze do cara o tej bitwie: „Wasza obecność pod Austerlitz nie dala żadnych korzyści. Właśnie tam, gdzie Wasza Cesarska Mość przebywała, zaczęła się ogólna ucieczka“. Czartoryskiemu wolno było wówczas wszystko. Namawiając Aleksandra na sojusz z Francją i zerwanie aliansu z Prusami, ośmielił się nawet robić aluzje do romansu cara z pruską królową piękną Ludwiką. Pisał wówczas: „Serdeczna przyjaźń, jaką Wasza Cesarska Mość już po kilku dniach znajomości zawarłeś z królem, spowodowała, że Wasza Cesarska Mość zapomniałeś o Prusach jako o państwie i uważasz go tylko za drogą osobę, wobec której masz szczególne zobowiązania“.

Aleksander I, Luiza Pruska, Fryderyk Wilhem III

Nie ulega wątpliwości i dla cara było jasne i wówczas, że tą „drogą osobą“ nie był Fryderyk Wilhelm tylko piękna królowa Luiza. Traktat w Tylży, który wkrótce po tem został zawarty był co prawda odsunięciem się od Prus, ale był również zdradą w stosunku do obietnic, dawanych Polsce. Księstwo Warszawskie pod władzą króla saskiego lennika Napoleona było na rękę tylko Francji. Za tę zdradę cara odpłaci mu zresztą Księstwo Warszawskie, stając pod wodzą księcia Józefa naprzeciw wojsk rosyjskich. Traktat, zawarty po bitwie pod Wagram, ocenił z kolei car Aleksander zdaniem:— Zgasiłem nadzieje Polaków... Ale na tym nie koniec wciąż powracającej jak widmo sprawy polskie.

Kiedy w roku 1809 Napoleon pragnie rozwieść się z Józefiną i ożenić z młodsza siostrą cara Aleksandra, wielką księżniczką Anną, w zamian za rękę księżniczki z lekkim sercem ofiarowuje... Polskę. Ambasador Francji Coulaincourt zakomunikował wówczas carowi w imieniu Napoleona, że „gotów jest uzgodnić sprawę wymazania wspomnienia o Polsce z serc jej dawnych mieszkańców“. Jest gotów, by „słowa Polska i Polacy znikły nie tylko ze wszystkich aktów politycznych, lecz nawet z historii”.

Autor książki Paleologue dodaje tu następujący komentarz: „Oznaczało to po prostu, że za cenę wielkiej księżniczki Napoleon oddaje carowi nie tylko Polskę, lecz przyrzeka, że nie pozwoli się jej podnieść z grobu, tym samym odbiera jej nadzieję zmarwychwstania. Francja zatem przyjmuje rolę wspólniczki i gwarantki zbrodni rozbiorów... Bolesne jest to doprawdy, że podobnie haniebny akt znajduje się w archiwach francuskiej dyplomacji Napoleon nie otrzymał ręki księżniczki i oto nadchodzi rok 1810, zapada decyzja Aleksandra wojny z Francją.

Wobec tego, znowu wyjeżdża na scenę Polska. Tym razem carowi wygodnie jest mieć w niej sprzymierzeńca. Właśnie Czartoryski po roku spędzonym w Polsce wraca do Petersburga (i jak mówią plotki wraca do łask carowej Elżbiety). Czartoryski gorzko wyrzuca carowi jego układy z Napoleonem, zmierzające ku zgubie Polski, ale car odpowiada mu: — Moja miłość do Polski nie zmieniła się wcale. Wiesz dobrze, że zamiarem moim jest wskrzeszenie Polski, związanej jednak z koroną rosyjską. Nie wiedział wówczas Czartoryski do jakiego stopnia słowa te były nieszczere i podyktowane jedynie obawą, że Napoleon w swojej z nim rozgrywce wygra lepiej od niego „atut Polski“.

Powstanie Królestwa Polskiego

Ale i Napoleon nie chce porzucić „atutu Polski“. Na uroczystym przyjęciu na dworze Napoleona w Paryżu w sierpniu 1811 roku cesarz rzuca w twarz ambasadorowi rosyjskiemu ks. Kurakinowi: — ...Wiem dobrze, wam chodzi o Polskę i naprawdę dochodzę do przekonania, że chcecie ją zagarnąć... otóż wiedzcie, że nie dostaniecie ani jednej wioski, ani jednego młyna z Wielkiego Księstwa, choćby wasze wojska obozowały na wzgórzach Montmartru, nie odstąpię wam ani cala ziemi warszawskiej...

Przez świat przewala się kampania roku 1812, wkroczenie wojsk pruskich do Polski w roku 1813, wreszcie przychodzi Kongres Wiedeński. Car w drodze do Wiednia zatrzymuje się w Puławach. Raz jeszcze, już nie wiadomo który, car obiecuje Polakom wiele, i raz jeszcze zebrani w Puławach mu wierzą. Odbudowie Polski pod berłem Romanowych sprzeciwili się na Kongresie Wiedeńskim Metternich i Talleyrand. W atmosferze intryg politycznych i miłosnych, plotek, oszczerstw, romansów, pierwszych podmuchów ogarniającego cara mistycyzmu, pierwszego kontaktu cara z „prorokinią ewangelii" baronową Krüdener rodzi się w Wiedniu Królestwo Polskie...

Aleksander pisze list do marszałka senatu w Warszawie Ostrowskiego: „Przyjmując tytuł króla polskiego pragnąłem zadość uczynić życzeniom narodu...“

Elżbieta Romanowna żona cara Aleksandra I

W grudniu 1815 zjawia się Aleksander w Warszawie dla dokonania urzędowego aktu wskrzeszenia Królestwa. Szczegóły tego pobytu są aż zbyt dobrze znane każdemu Polakowi. Ten moment mianowania namiestnikiem gen. Zajączka, a wodzem naczelnym księcia Konstantego, gdy Czartoryski został tylko marszałkiem senatu, był jednocześnie ostatnim aktem „świętej przyjaźni“ cara z Adamem Czartoryskim: „nie pozostało nic prócz osadu na dnie duszy, co się miał rozwinąć wkrótce w nienawiść“ pisze Paleologue.

Car przestał się liczyć z przyjacielem, nie wierzył już nawet jego listom, które przestrzegały go przed zwierzęcą tyranią księcia Konstantego. Na próżno Czartoryski pisał: „Żaden wróg nie mógłby bardziej Waszej Cesarskiej Mości zaszkodzić“. Ostatni okres życia cara pod potężnym wpływem mnicha Focjusza, (który o lat 100 uprzedził Rasputina) aż do jego tajemniczej śmierci w Taganrogu, nie jest już tak boleśnie i tragicznie związany z Polską, ale tym niemniej Polska ciążyła nad całym jego istnieniem aż do końca.

Tekst pochodzi z 1939 roku z czasopisma:

Experss Lubelski i Wołyński Niedziela 5 luty 1939 rok.

Klęska braku szkół Polska 1939

2020-01-05T22:37:00.000+01:00

Szkoła powszechna w Dąbrowicy

Jak wyprowadzić Polskę z ślepego zaułka klęski braku szkół

Publiczne szkolnictwo powszechne dysponuje 70 tysiącami izb szkolnych. Mieści się w nich?4.650.000 dzieci. Przeciętna liczba uczniów na jedną izbę wynosi 66, są jednak szkoły, gdzie w jednej sali uczy się 180 dzieci. 40% szkół jest przeludnionych nadmiarem. 30% szkół mieści się w wynajętych, nieodpowiednich lokalach. Przy tej straszliwej ciasnocie i fatalnych często warunkach lokalowych, które utrudniają normalną naukę, poza szkołą jest jeszcze pół miliona dzieci. Szkolnictwo powszechne potrzebuje 45.000 izb szkolnych. Ponadto trzeba wybudować 23.000 izb dla szkół gnieżdżących się w lokalach nieprzydatnych.

Przerażający ogrom nędzy oświatowej!

Plan Ministerstwa Oświaty, uchwalony 2 lata temu, przewidywał budowę 5000 izb szkolnych w ciągu roku z funduszów samorządowych. W ten sposób w ciągu 9 lat najpilniejsze potrzeby zostałyby zaspokojone. Plan ten jednak załamał się już w pierwszym roku. W 1937 roku zbudowano tylko 2.900 szkół. W następnym 3.614 izb. Przyczyną tego był brak odpowiednich środków finansowych.

Nauczycieli w szkołach powszechnych opłaca Państwo, budową zaś szkół zajmuje się

samorząd, obdłużony, nie będący w stanie podołać temu obciążeniu. Przed 10 laty, gdy poza szkołą pozostawało tylko 135.000 dzieci, wydatki wszystkich związków samorządowych na budowę szkół wynosiły około 56 milionów zł. Dziś, gdy dostępu do nauki nie ma przeszło pół miliona dzieci — wydatki samorządowe na budownictwo szkolne wynoszą zaledwie 19 milionów.

W najbliższych latach przy niezmienionych stosunkach samorządy mogą przeznaczyć na ten cel około 20 milionów rocznie, licząc już pożyczki z Tow. Przyjaciół Budowy Szkół Powszechnych i Funduszu Pracy oraz kredytową sprzedaż drzewa. Za te pieniądze można zbudować zaledwie 2.000 izb rocznie. Potrzeba zatem 40 milionów rocznie. Skąd je wziąć?

Plan budowy szkół Polska 1939

Zadaliśmy to pytanie wybitnemu działaczowi samorządowemu.— Rada jest jedna: Ciężar budownictwa szkolnego musi być choć częściowo przeniesiony na Państwo — tak brzmiała odpowiedź. Kredyty na budowę szkół muszą być obniżone do 2—3 proc. Instytucje finansowe udzielałyby go miastom pod zabezpieczenie na nieobciążonych obiektach majątkowych. Gdyby Skarb Państwa pokrywał połowę oprocentowania — 1 milion w budżecie państwowym mógłby przyciągnąć z górą 30 milionów na budowę szkół.

Gdynia Szkoła powszechna

Lasy Państwowe sprzedają drzewo tartakom państwowym, udzielają im zniżki, dochodzącej do 84 proc. Gdyby po takiej samej cenie i na dogodnych warunkach kredytowych mógłby nabywać drzewo na budowę szkół samorząd, sprawa najważniejsza, sprawa budulca byłaby rozwiązana. Bezpłatny transport winny zaofiarować Koleje Państwowe. Gminy dostarczyłyby cegły i wapna. Społeczeństwo — pracy. W ten sposób wspólnymi siłami Państwa, samorządu i społeczeństwa można by rozwiązać trudne a palące zagadnienie rozbudowy Szkolnictwa powszechnego w Polsce.

Klicko woj. lwowskie Szkoła powszechna Towarzystwa Szkoły Ludowej

Tekst pochodzi z 1939 roku z czasopisma:

Express Lubelski i Wołyński Niedziela, 5 luty 1939 r.

Gen. Franco szykuję się do ofensywy na Walencję hiszpańska wojna domowa

2020-01-05T21:30:00.000+01:00

Barcelona w czasie wojny domowej

Zajęcie Barcelony hiszpańska wojna domowa

Odwrót wojsk republikańskich z Barcelony odbywa się w tak przyśpieszonym tempie, że wojska narodowe z trudem utrzymują się w pobliżu czerwonych straży tylnych.

Brygada nawarska i marokańska zrobiły nocy wczorajszej 20-kilometrowy marsz pościgowy, nigdzie nie natrafiając na opór.

Według zgodnej opinii korespondentów wojennych, czerwona armia katalońska nie jest już zdolna do stawienia oporu wojskom gen. Franco. Akcja powstańców ogranicza się właściwie do oczyszczenia terenu pozostałej Katalonii z rozprzężonych oddziałów czerwonych.

Wojska republikańskie całkowicie zdezorganizowane bez walki oddały miasto Badalone oraz miejscowości Mataso, San Juan de Vilasor. Narodowcy wzięli 1.800 jeńców. Zdobyty materiał wojenny jest olbrzymi. W mieście, Moncado opanowano 600 wagonów z bronią i amunicja. W ręce powstańców wpadła cała kolumna zmotoryzowana.

Przeczytaj także:
Igualda zdobyta rok 1939 hiszpanska wojna domowa.
Minorka w czasie hiszpańskiej wojny domowej
Hiszpańska wojna domowa przeniesienie rządu czerwonych do Perthus

Grupy operacyjne Urgel i aragońska prowadzą dalej ofensywę na froncie pirenejskim. Jednocześnie korpus Maestracozo posunął się na wschód w ten sposób czerwone oddziały zostały zamknięte na przestrzeni około 300 km kw. pomiędzy Manresą, Sgualada i Tarrasa.

Obecnie linia frontu katalońskiego przebiega do Andorry przez miejscowości zdobyte ostatnio: Colldemargo, Geyerts, Olius, Cambrils, Guria, Callus, Monxon, Sallent, Calcerera, Sazadel, Tarasa i Reixach.

Zdaniem obserwatorów zagranicznych wojska narodowe rozpoczną w najbliższej przyszłości ofensywę na Walencję.

Z Gerony donoszą, że rząd republikański podjął próbę zreorganizowania swej rozbitej armii i stworzenia w pobliżu Gerony nowej linii obronnej. Nad rzeką przepływająca koło Gerony wznoszone są pośpiesznie nowe umocnienia.

W rejonie Figueras i Peralada skoncentrowano najlepsze oddziały czerwonej armii. Szosy prowadzące do Barcelony wzdłuż wybrzeża I przez Granollers są podminowane. Powstańcy znajdują się w odległości 40 km od Gerony.

Barcelona w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Czerwone oddziały z bronią w rębu uciekają do Francji

PERPIGNANI. 28.I.1939

Napływ uchodźców katalońskich wzmaga się z godziny na godzinę. Po raz pierwszy przekroczyły granicę całe oddziały uzbrojonych żołnierzy rządowych. Zostali oni rozbrojeni i internowani. Do Port Vendras przybył torpedowiec „Simoun" z Scaldetas, mając na pokładzie attaché ambasady argentyńskiej i 11 uchodźców. Szalupy „Vehentude" i „Rosas” wysadziły na ląd 66 uchodźców.

Angielski statek zatopiony w porcie w Walencji

Walencja 28.I.1939

Lotnicy powstańcy zbombardowali port w Walencji. Rzucono 80 bomb. Angielski statek „Foynes” wskutek uszkodzeń zatonął wraz ładunkiem pomarańcz. Załoga zdołała się wyratować. Poważnie uszkodzony został również statek „Luzy”.

Barcelona w trakcie wojny domowej

Departament... 'czerwonego rządu urzęduje... w rowie

PARYŻ. 28.1.1939

Specjalny wysłannik dziennika "Paris Soir” do Katalonii donosi, że miasteczko Figueras, obrane za siedzibę rządu barcelońskiego, liczące normalnie 25 tys. mieszkańców, mieści obecnie na swym terytorium ponad 200 tys. ludzi. Poszczególne ministerstwa rządu barcelońskiego nie zostały jeszcze ostatecznie ulokowane i poszukują miejscowości, gdzie mogłyby się zainstalować. Nikt w całej Katalonii nie wie, gdzie się te ministerstwa znajdują i nikt się o nie zresztą nie troszczy. Korespondent dziennika przejeżdżajcie samochodem, widział jeden z departamentów jakiegoś ministerstwa próbujący urzędować na brzegu drogi wśród aktów rozłożonych na trawie.

Katalonia w trakcie hiszpańskiej wojny domowej.

Wygłodzona ludność Barcelony opróżnia ukryte składy żywności

Wielka zdobycz wojenna w rękach gen. Franco hiszpańska wojna domowa

PARYŻ, 28.1.1939

W zdobytej bez jednego wystrzału armatniego Barcelonie nastaje nowy ład. Głównodowodzący armią północną gen. Avila zniósł wszelkie ustawy i rozporządzenia wydane od dn. 19-go lipca 1936 r. Mieszkańcom nakazano zwrot broni, wszelkich papierów wartościowych, dokumentów i gotowizny, która nie stanowi legalnej własności.

Oddziały katalońskie w hiszpańskiej wojnnie domowej

Oddziały łączności i saperów przywróciły zerwane dotąd połączenia Barcelony z innymi miastami Hiszpanii. Do miasta przywieziono kilka tysięcy ton mąki, grochu, soczewicy, cukru i innych produktów. Tłum opanował wczoraj magazyny żywnościowe lewicowych partii politycznych. Znaleziono tam olbrzymie zapasy produktów. Władze narodowe nie stawiały przeszkód opanowaniu tych zapasów przez wygłodzoną ludność.

Oddziały gen. Franco zawładnęły wielką ilością zgromadzonego w Barcelonie materiału wojennego. Zdobyto m. in. przeszło 800 samochodów ciężarowych naładowanych materiałem wojennym.

Następnego dnia po zajęciu miasta uruchomiono znajdujące się tam a częściowe zniszczone fabryki amunicji. Niektóre dzielnice, a przede wszystkim dzielnica portowa ucierpiały bardzo i przedstawiają żałosny widok.

Walencja w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Na placu Kolumba pomnik odkrywcy Ameryki Jest podziurawiony kulami. Szyny tramwajowe i kolejowe są na znacznych przestrzeniach powyrywane a na nawierzchniach ulic widać wyrwy spowodowane wybuchami bomb. Większość wystaw sklepowych test zdemolowana.

Stała komunikacja lotnicza Rzym — Barcelona

Wczoraj z rana (czyli 27-01-1939 roku) wystartował do Barcelony pierwszy wodnosamolot Towarzystwa „Ala Uttoria” inaugurując stałą komonikację lotniczą pomiędzy Rzymem a Barceloną.

Setki tysięcy uchodźców prą ku granicy Francji ginąc z zimna głodu

Odwrót żołnierzy republikańskich do Francji w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

PARYŻ, 28.1.1939

Sytuacja zbiegów z Katalonii jest straszna. Na drogach prowadzących z Barcelony na północ trwa niesłychany zamęt, powiększany jeszcze przez energiczny pościg 6 dywizji powstańczych. Cofające się wojska czerwone spychają z drogi uchodźców. Miasta i miasteczka północnej Katalonii są przepełnione.

Odwrót żołnierzy republikańskich do Francji w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Gerona licząca normalnie 20.000 ludności, daje przytułek 50.000 ludzi. W przyszłym tygodniu spodziewać się należy napływu ponad 100,000 uchodźców na terytorium Francji. Główna ich masa znajdzie się w granicznych miastach Port Bou i Le Perthusa. Inne przejścia pirenejskie są obecnie niedostępne wskutek zaśnieżenia i zalodzenia. Setki osób giną na bezdrożach górskich z zimna i głodu.

Żołnierze internowani we Francji w trakcie hiszpańskiej wojny domowej

Władze francuskie poleciły sformować kilkanaście pociągów celem przewiezienia uciekinierów do obozów w Garde, Vienne i Nievre. Przyjęto dziś 2.000 uchodźców. Celem wzmocnień a żandarmerii oraz służby celnej zaalarmowano garnizony wojskowe w Perpignan, Carcasonne, Montpelier, które w razie potrzeby w ciągu 8 godzin wyruszyć mają w kierunku granicy pirenejskiej

Tekst pochodzi z roku 1939 z czasopisma:

Express Lubelski i Wołyński Niedziela, 29 stycznia 1939 rok

Katastrofa oświaty powszechnej 1939 rok

2020-01-05T19:15:00.000+01:00

Witkowice Szkoła Powszechna

Katastrofa oświaty powszechnej

1.750.000 dzieci wsi uczy się...

By pozostać analfabetami

Tekst przedstawia problemy polskiej oświaty na początku 1939 roku.

Mamy w Polsce z górą 5 milionów dorosłych analfabetów, pól miliona dzieci poza szkołą; zaledwie 2.500 punktów wiejskich na 140.000 korzysta z bibliotek ruchomych, jedna książka wypada na 24 mieszkańców wsi. Można by wiele powiedzieć na nasze usprawiedliwienie, ale w niczym to nie zmienia smutnej rzeczywistości, która stawia Polskę pod tym wzglądem na szarym końcu narodów.

Faktem jest że stan szkolnictwa powszechnego w Polsce jest katastrofalny. Na 27 tysięcy szkół prawie połowa to szkółki o jednym nauczycielu, który uczy przeciętnie po 70 dzieci, bardzo często po 80—140, a są szkoły, na szczęście już nieliczne, gdzie biedny siewca oświaty „kształci“ sam jeden po 140—180 dzieci. Ponurą anegdotą wyda się fakt, że istniały trzy szkoły, gdzie nauczyciel miał od 180 do 230 uczniów!

Silą rzeczy nauka przy jednym nauczycielu odbywać się może tylko w jednej izbie szkolnej, która mierzy zazwyczaj od 30 do 40 metrów powierzchni, a bardzo często nie ma 30 m. kw. Ta sama straszliwa ciasnota panuje również w szkołach o dwóch nauczycielach.

W takich warunkach, urągających najprymitywniejszym wymaganiom higieny i pedagogiki, uczy się połowa dzieci wiejskich. Toteż wśród dzieci grasuje gruźlica, jaglica, skrofuły, zołzy, a wybuch epidemii rozgania całą szkołę. O opiece lekarskiej nie ma mowy, nie ma na to pieniędzy gmina, ani samorząd powiatowy. Tylko epidemia przypędzi państwowego lekarza powiatowego. Jak wygląda nauka w tych warunkach?

Polskie szkolnictwo na wsi rok 1939

Wybitny znawca szkolnictwa, członek senackiej komisji budżetowej, sam długoletni kierownik szkoły, mówi z goryczą:

To jest właściwie produkcja jednego i trzech ćwierci miliona analfabetów społecznych. W jednoklasówce nauczyciel ma jednocześnie do nauki w ciągu pięciu czy sześciu godzin, 4 grupy dzieci z 7 roczników. Mimo wszelkie przesuwanie grup w czasie, mimo wszelkie kombinacje z nauką „głośną“ (z nauczycielem) i „cichą“ (pisanie) — czasu na pełnowartościową pracę dla każdej grupy wypada niewiele. Uznaje to sam program. Dziecko w pierwszych dwu latach przechodzi kurs pierwszego i drugiego oddziału, w trzecim siedzi już 2 lata, a w czwartym — trzy. Mimo siedmiu lat nauki nie może skończyć 7 oddziałów, jak jego szczęśliwy kolega ze szkoły drugiego lub trzeciego stopnia; nie dostanie się do gimnazjum, choćby rodzice mieli pieniądze; nie może być funkcjonariuszem kolejowym, pocztowym, gajowym, policjantem, woźnym w urzędzie, ma trudności przy dostaniu się do terminu. Musi zostać na wsi, gdzie nie ma dla niego ziemi, może też zostać niewykwalifikowanym robotnikiem, któremu najciężej o pracę.

Pychowice Szkoła powszechna

Często po kilku latach staje się powrotnym analfabetą, najczęściej na całe życie jest już analfabetą społecznym — nie zna swego kraju z historii, geografii, ducha, ma mniejsze zrozumienie dla powinności obywatelskich, mniejszą ofiarność, mieć może instynkt patriotyczny, świadomym obywatelem nie będzie. Przetworzenie szkól jedno i dwuklasowych w szkoły wyższego stopnia, to rzecz konieczna, ale i kosztowna. Ileż to trzeba budynków, ilu nowych nauczycieli.

Oświata na w wsi w czasach II RP

Oczywiście, nie starczą tu środki ze zwykłego budżetu przy tendencji do oszczędzania w resorcie oświaty. Trzeba tu wielkiego planu oświatowego trzeba mobilizacji środków finansowych. Ale czas już skończyć ze złudzeniami: jedno i dwuklasówki szkołami nie są; jesteśmy za biedni, aby marnować dziesiątki milionów na fikcję, aby hodować materiał na powrotnych analfabetów.

Dołmatowszczyzna województwo nowogrodzkie

Tekst pochodzi z roku 1939 opracowano na podstawie artykułu w czasopiśmie Express Lubelski i Wołyński Niedziela, 22 stycznia 1939 r.

Igualda zdobyta rok 1939 hiszpańska wojna domowa

2020-01-04T12:33:00.002+01:00

Igualda zdobyta

Po zaciętych walkach i rozbiciu brygady międzynarodowej Listera.

Do Barcelony 45 km.

Tekst pochodzi z dnia 22 stycznia 1939 roku.

PARYŻ 21.1.1939

Wczoraj wojska gen. Franco zdobyły dwa powiatowe miasta prowincji barcelońskiej — Igualada i Vendreli. Szczególnie zacięta walka toczyła się o Igualadę. Już przed trzema dniami powstańcy znaleźli się na jej przedmieściach, a komunikaty radiostacyj powstańczych doniosły nawet o zajęciu Igualady. Miasta bronili jednak, jak się okazało ochotnicy cudzoziemscy ze słynnej brygady Listera. Powstańcy zostali odparci od miasta i musieli rozpocząć nowe manewry celem jego opanowania.

Przeczytaj także: Generał Franco szykuje ofensywę na Walencję

Miasto leży w niewielkiej kotlinie, otoczone ze wszystkich stron ufortyfikowanymi pagórkami. Wszystkie drogi prowadzące do Igualady zostały wysadzone w powietrze, tak, że zmotoryzowane wojska gen. Franco natrafiły na poważne trudności. Powstańcy przez trzy dni okrążali miasto, odcinając czerwonym drogę ucieczki do Barcelony i Manresy. Gdy wczoraj po południu rozpoczął się szturm, milicjanci poczęli wycofywać się na południe w stronę Villairanca. O zmierzchu toczyły się jeszcze walki na przedmieściach. Koło godziny 11-tej w nocy wjechały na rynek czołgi powstańcze, witane entuzjastycznie przez mieszkańców. O północy wkroczyły główne siły piechoty.

Dziś rano zmotoryzowane wojska powstańcze ruszyły już do dalszej ofensywy, ścigając czerwonych w kierunku południowym oraz posuwając się szosą barcelońską w stronę Manresy.

Po zdobyciu Igualady powstańcy znajdują się już w odległości tylko 45 kilometrów od stolicy Katalonii. Zdobycie Vendrell przez gen. Yague otwiera powstańcom drogę na nadbrzeżną równinę Villafranca do Panades, ciągnącą się niemal do samej Barcelony.

W Igualada jeszcze wczoraj znajdowała się główna kwatera naczelnego wodza sił katalońskich gen. Pozasa. a przedtem była siedzibą kwatery gen. Hernandez Arabia i szefa sztabu czerwonej armil gen. Rojo.

Wiadomość o ostatecznym zdobyciu Igualady i Vendrell wywołała w Barcelonie zrozumiałą panikę. Miasto przygotowuje się pośpiesznie do obrony. Od szeregu dni spędzeni przez komunistyczne milicje kobiety, starcy a nawet dzieci budują pośpieszenie okopy i fortyfikacje.

Express Lubelski i Wołyński Niedziela, 22 stycznia 1939 rok.

Józef Piłsudski jako historyk powstania styczniowego

2020-01-03T22:47:00.001+01:00

Józef Piłsudski

Józef Piłsudski jako historyk

Dzieje powstania styczniowego 1863 roku wywarły na duszę Piłsudskiego silny i znamienny wpływ. Piłsudski należał do pokolenia bezpośrednio wchodzącego w życie po tragedii powstańczych lat i związany był z jego dziejami, zarówno przez osobiste swe losy, jak i przez losy pokolenia, które z leśnych grobów powstańczych żywot swój poczęło. Toteż wpływ 1863 roku na Piłsudskim żłobi ślad niezwykle głęboki.

Twórczy umysł, praca duchowa, wytwarzająca w Piłsudskim ów nieustanny nurt czynności, charakteryzującej stosunek jego do życia — nie pozwala mu stanąć wobec zagadnienia sześćdziesiątego trzeciego roku w postawie biernej. Postawa ta od wczesnej młodości jest czynna. „Wcześnie też w moim życiu — pisze — może przez przekorność mojej natury, ciągnęło mnie do prób rozwiązania tej dziwnej dla mnie sprzeczności, jaka istniała w stosunku do wypadków 1863 roku. W najdrobniejszym zakątku życia społecznego i Polski, w każdej kwestii poważniejszej, gdym ją chciał badać genetycznie, znajdowałem olbrzymi wpływ wypadków 1863 roku“...

„Rok wielki — pisze na innym miejscu — i, zdawało by się, wielkim będąc, zasłużyć by musiał na to, na co wielkość każda zasługuje — na prace historii; a jednak historia nasza rok ten omija ostrożnie, rzuca wzrok na ogniste cyfry, jak gdyby trwożliwie, zostawiając nam tylko legendę... Historia jednak odrzuca powłoki i skorupy legend, szuka prawdy życiowej, jądro prawdy wyłuskuje i okazuje przed oczy”.

Szukanie prawdy dziejowej, odrzucenie powłoki i skorup legendy w dziejach 1863 roku — staje się zagadnieniem, któremu Piłsudski poświęca wiele wysiłku. Pierwszym owocem tej pracy jest „Zarys historii militarnej powstania styczniowego" utrzymany w formie wykładów, jakich dziesięć od lutego do maja 1912 roku wygłasza w krakowskiej Szkole Nauk Społeczno-Politycznych, drugim zaś szkic historyczny „22 stycznia 1863“, wydany w roku 1914.

Dziesięć następnych lat, zmieniających w piorunach światowej wojny oblicze rzeczywistości polskiej— nie pozwala na powrót do studiów nad styczniowym powstaniem. Dopiero w początkach 1924 roku Piłsudski już jako pierwszy Marszałek Polski wygłasza w Warszawie odczyt, który wydany drukiem przez „Ignis“ został zatytułowany: „Rok 1863“. Pod koniec tegoż samego roku, w dniach 27. 28 i 29 października wygłasza w Wilnie, na zaproszenie grona profesorów uniwersytetu tamtejszego trzy odczyty, ujęte ogólnym tytułem „Wpływ Wschodu i Zachodu na Polskę w epoce 1863 roku“, wreszcie po raz piąty wraca do historii powstania w rok przeszło później, kiedy w styczniu 1926 roku na zaproszenie koła oficerów Sztabu Generalnego konstruuje obszerny odczyt zatytułowany: „Stosunek wzajemny wojska i społeczeństwa w 1863 roku“.

Józef Piłsudski marszałek Polski na spacerze

We wszystkich wymienionych tych pracach, wobec zagadnień o rozpiętości bardzo szerokiej — Piłsudski występuję jako historyk, uzbrojony w całkowity aparat metody naukowej, kapitalnie umiejący się nią posługiwać, stosujący ją z niezachwianą trafnością człowieka nauki. Pierwszy swój wykład krakowski „Zarys historii militarnej“ opiera na charakterystyce opracowanego zagadnienia oraz na charakterystyce źródeł, po czym w konstrukcji rzeczowej omawia najbardziej istotne zagadnienia, zdumiewając ich rozkładem, wzajemnym ustosunkowaniem oraz pracą analizy i syntezy, włożoną w omawiane zagadnienia.

Dzieje powstania styczniowego

Całkowicie odmienny charakter, zarówno pod względem metody formalnej jak i konstrukcji wewnętrznej jest druga z kolei praca, wydana w serii ,,Bojów polskich” pt. „22 stycznia 1863“. Ze względu, iż zainicjowane wydawnictwo zostało przeznaczone dla szerokich kół czytelniczych —przyjęta została przez Piłsudskiego forma wykładu popularnego, której niezmiernie

charakterystycznym owocem jest cytowana praca. Charakterystycznym — bowiem Piłsudski zrywa z szablonem popularnego, a więc łatwego wykładu, a pragnąc jak najsilniej związać czytelnika i z treścią swej pracy, daje, po raz pierwszy użyty wówczas opis psychologiczny. dopiero teraz, w ostatnich latach, przez najświetniejsze pióra pisarskie używany jako forma historycznego opisu.

Analizując pierwszą pracę Piłsudskiego, należało by ją zestawić i porównać z innymi, w owych przedwojennych latach opracowanymi studiami, zwłaszcza tyczącymi się zagadnienia przyszłej walki rewolucyjno - powstańczej, jako że wszystkie one mają charakter studiów naukowych, rozumianych jako materiał doświadczalny i poznawczy wobec uczniów oficerskich szkół strzeleckich. Ten też charakter na wskroś szkolny gdzie dzieje ostatniego powstania bada się zimnym okiem wyższego oficera studiującego zagadnienie i mającego zeń wydobyć wnioski poznawcze — nosi pierwsza praca Piłsudskiego o roku 1863-im.

Józef Piłsudski

„Cały czas w swoich wykładach —stwierdza Piłsudski — trzymałem wszystko, co jest uczuciem, na uwięzi. Starałem się możliwie obiektywnie przedstawić błędy; starałem się usunąć na bok wszelką sympatię dla tych, którzy walczyli. Lecz w każdym wypadku, gdy z ust moich padło słowo krytyki, stale się obawiałem, że mogę być zaliczony do rzędu tych, którzy tak haniebnie krytykowali to postępowanie, a którym poświęciłem kilka słów na wstępie, którzy rok 1863 z pamięci, z serc chcieliby wymazać, a nad całym tym okresem wyryć słowo: zbrodnia. Wyznaję otwarcie, że rola moja była bardzo trudna. Pocieszałem się tym, że panowie zechcecie zrozumieć moją intencję, że zechcecie zrozumieć, jak szczerze pragnę zbudować most między teraźniejszym pokoleniem, a pokoleniem 1863 roku. I sądzę, że gdybym miał przed sobą ludzi z tamtych czasów, to powiedzieliby mi tak, jak ja to sobie nieraz mówię: „Zginęliśmy nie darmo i nauka dla nas ze śmierci naszej płynąć może“.

Marszałek Polski Józef Piłsudski na spacerze

Jakoż w siedem lat później, w styczniowym rozkazie 1919 roku, stwierdzi, iż „dla nas, żołnierzy wolnej Polski, powstańcy 1863 roku są i pozostaną ostatnimi żołnierzami Polski, walczącej o swą swobodę, pozostaną wzorem wielu cnót żołnierskich“, wobec czego Piłsudski jako Naczelny Wódz wydaje rozkaz „zaliczenia do szeregów wojska wszystkich weteranów 1863 roku“ witając ich jako naszych Ojców i Kolegów“. Oceniwszy, poddawszy po raz pierwszy głębokiej analizie trud wojenny pracy „Ojców i Kolegów” sześćdziesiątego trzeciego roku w obydwu, omówionych wyżej pracach przedwojennych — nie ustaje teraz, w pracy studiowania tego zagadnienia. Nie ma już potrzeby analizowania go z punktu widzenia potrzeb i nakazów rewolucyjno - powstańczej walki. Z nicości i upadku, z upodlenia i nędzy podniosła się skrwawiona Ojczyzna, inne już powietrze drży w piersiach polskich, oddech staje się szeroki prężny, coraz wyraźniej słychać stąpanie, potężny krok wielkości.

Wielkości swego narodu szuka Piłsudski, szuka go w tragicznym 1863 roku, najbliższym Mu w pracy wojennej, w męce i cierpieniu walki o Jutro. Trzykrotnie teraz wracając do tych prac, jakich dokonał w latach przedwojennych — robi krok olbrzymi. Miejsce analizy zastępuje synteza, miejsce krytycznego, naukowego rozbioru — wzrok męża stanu, mierzącego siły narodu, których nikt poza Piłsudskim odmierzyć nie jest w stanie.

Powstanie 1863 roku czeka na swoją historię

Dla zrozumienia tej ogromnej różnicy, jaka zarysowała się między studiami, które Piłsudski prowadził w latach przedwojennych, a które teraz, w 1924 roku odnowił, wystarczy zacytować słowa, umieszczone w przedmowie do „Roku 1863-go“. „Powstanie 1863 roku — pisze Piłsudski — wraz z całą jego epoką czeka dotąd jeszcze na swoją historię. Nieliczne prace, dotykające tego tematu, są zaledwie próbami.

Marszałek Polski Józef Piłsudski na spacerze

Wobec olbrzymiego wpływu, jaki miały wypadki 1863 roku na losy naszego narodu, jestem przekonany, iż teraz, gdy wszelkie trwogi przed próbą walki o niepodległość już chyba minęły, znajdą się historycy, którzy tej epoce poświecą swoje siły i pracę. Gdy więc który z nich zechce rzucić łaskawie okiem na moje Te próby walki z legendami, będę szczęśliwy, gdy mu usunę z drogi, w pewnej mierze najważniejszą, zdaniem mojem przeszkodę. Nic bowiem trudniejszego dla historycznej prawdy, jak ogarnąć wielkość epoki“.

W tragedii 1863 roku wojny Piłsudski szuka Wielkości. On jeden mógł Ja ujrzeć, potrafił do Niej sięgnąć, stanąć obok Niej w nieogarnionej potędze historii i życia.

Zobacz także Przebieg choroby Marszałka Piłsudskiego

Opracowano na podstawie tekstu z

Express Lubelski i Wołyński, Niedziela, 22 stycznia 1939 roku.

Przebieg choroby Marszałka Piłsudskiego

2020-01-01T22:15:00.002+01:00

Marszałek Józef Piłsudski zdjęcie portretowe

Według relacji dr. Antoniego Stefanowskiego

„Polska Gazeta Lekarska” zamieszcza artykuł dr. Antoniego Stefanoskiego p. t. „Przebieg choroby Marszałka Józefa Piłsudskiego". Artykuł lekarza, który opiekował się chorym Marszałkiem w ostatnich miesiącach Jego śmiertelnej choroby, jest dokumentem, stanowiącym niejako przyczynek historyczny. Dr. Stefanowski pisze, że w ostatnich latach przed zgonem Marszałek Piłsudski zapadał często na zapalenie oskrzeli, zwłaszcza w zimie, przyczem od czasu do czasu pojawiały się wówczas zaburzenia krążeniu krwi, połączone z dolegliwościami na tle rozedmy płucnej w postaci duszności, bezsenności, niemiarowości tętna i t. p.

Przeczytaj także Józef Piłsudski jako historyk Powstania Styczniowego 1863 roku

Dolegliwości te powodowały, że Marszałek musiał czasem sypiać w pozycji siedzącej po długich godzinach pracy nocnej. Marszałek miał zepsute zęby, mimo to jednak nie można było zaobserwować żadnych zaburzeń jelitowo - żołądkowych z powodu wadliwego trawienia. Marszałek lubił pić dużo herbaty (6 szklanek na dobę) i jadł dużo mięsa. Nerki funkcjonowały prawidłowo, w moczu nie było żadnych zmian. Serce Marszałka było powiększone, ciśnienie było wysokie i przekraczało 200 mm. Hg Początek śmiertelnej choroby Marszałka przypada na styczeń b. r. Marszałek zaczął gorzej wyglądać i łatwo się męczył, jednak tłumaczył to przepracowaniem. W lutym choroba zaczęła przybierać zatrważający przebieg. Marszałek zaczął gwałtownie chudnąć, cera jego stała się ziemista, następowały torsje po jedzeniu, chwilami zaczęły się pojawiać obrzęki w okolicy kostek.

Zaczęła się równocześnie powiększać wątroba. Brzuch był nieco wzdęty, tak, że zachodziło podejrzenie obecności wolnego płynu przesiękowego w jamie brzusznej. Na objawy te zwrócił już uwagę przyboczny lekarz Marszałka doktór Marcin Woyczyński, Marszałek jednak nie chciał się zgodzić na żadne dokładne przebadania ani na konsylium. Nie chciał przyjmować również lekarstw, zgadzał się tylko na leczenie fizykalne. D-rowi Woyczyńskiemu na jego przypuszczenie choroby wątroby odpowiadał Marszałek, że lekarz, który sam choruje na wątrobę, tem łatwiej u swoich pacjentów znajduję chorobę wątroby.

Marcin Woyczyński osobisty lekarz Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego

Marszałek czuł się jednak z dnia na dzień coraz gorzej. Były dnie, że nie jadł zgoła nic, czasem tylko w ciągu całego dnia zjadł trochę owoców. Chudł gwałtownie, twarz była ziemista, brzuch coraz bardziej wzdęty. Wątroba zaczęta powiększać się bardzo znacznie, przyczem moża już było wyczuć guzki i stwardnienia na powierzchni wątroby. Prof. K. F. Wenckebach, wezwany dwukrotnie z Wiednia, stwierdził natychmiast, te obrzęki, jakie Marszałek miał w okolicy kostek, spowodowane zostały mechanicznym zastojem w krążeniu krwi, spowodowanym przez powiększoną przez nowotwór wątrobę i ze nie zostały, one wywołane chorobą serca.

Karel Frederik Wenckebach, profesor Uniwersytetu w Wiedniu

Stan Marszałka pogarszał się bardzo szybko. Konsylja, odbywane z doktorem Rouppertem, Mozołkowskim, Cianciarą i Tukanowiczem nie mogły przynieść oczywiście żadnych realnych projektów leczniczych. Stan Marszałka był jut bowiem bez nadziejny. Marszałek umarł „wskutek wzmożenia się krwotoku wewnętrznego". Rozpoznanie kliniczne brzmiało: rak żołądka z przerzutami do wątroby i zaburzenia w krążeniu z puchliną w brzuchu. Rak wątroby, na który cierpiał Marszałek. rozwijać się musiał bardzo prędko. Nie wywoływał on żadnych bólów, wywoływał tylko znaczne powiększenie się wątroby i katastrofalny upadek sił.

Wskutek mechanicznego powiększania się guza nastąpiło zatamowanie obiegu krwi, puchlina, brzuszna, w następstwie zaś długotrwałych zaburzeń w krążeniu krwi krwotok wewnętrzny. Dr. Stefanowski kończy swój artykuł w następujący sposób: „Wiedziony wiernie mu towarzyszącą intuicją, Marszałek miał wstręt do wszelkich zabiegów operacyjnych, któreby tutaj nic naprawić nie mogły, a przyśpieszyłyby tylko zgon”.

Opracowano na podstawie tekstu w czasopiśmie Dziennik Narodowy 1935-09-04 R.18 nr5

Wspomnienie o królowej Astrid

2020-01-01T20:56:00.000+01:00

Leopold III Sachsen-Coburg-Gotha ze swą żoną Astrid Bernadotte

Po tragicznym wypadku pod Kussnacht

Królowa Belgów Astrid urodziła się 17 listopada 1905 roku w Sztokholmie, jako księżniczka szwedzka. Jest ona trzecią córką księcia Karola szwedzkiego i księżniczki Ingeborgi duńskiej, siostrzenicy któla szwedzkiego Gustawa V-go.

Księżna Astrid otrzymała wychowanie nowoczesne. Przeszła kurs gospodarstwa domowego, krawiectwa, pielęgniarstwa i przez 4 miesiące praktykowała jako zwykła pielęgniarka w szpitalu. W marcu 1926 roku księżna Astrid poznała się ze swym przyszłym małżonkiem następcą tronu belgijskiego – królewiczem Leopoldem, a w parę miesięcy później nastąpiło oficjalne ogłoszenie zaręczyn.

4 listopada 1926 roku odbył się w Sztokholmie ślub cywilny, 10 listopada tegoż roku uroczysty ślub kościelny w katedrze św. Goduli w Brukseli. W roku 1930 księżniczka przeszła z wyznania ewangelickiego na wyznanie rzymsko-katolickie.

Królestwo belgijscy mają dwoje dzieci: córeczkę Józefinę-Karolinę, urodzoną 11 października 1927 roku i następcę tronu królewicza Baudouin, który przyszedł na świat 7 września 1930 roku.

Po tragicznej śmierci króla Belgów Alberta I-go, Leopold III-ci i królowa Astrid wstąpili na tron 23 lutego 1934 roku.

(H.) Wiadomość o wypadku, w którym poniosła śmierć młoda i urocza królowa Belgów, Astrid, prze-jęła wszystkich prawdziwie do głębi serca. Bo ta władczyni narodu, dla którego zawsze i specjalnie od czasu wojny żywimy szczerą i niekłamaną, nigdy i niczem niezaćmioną przyjaźń, była nam bliska także i dla swoich wielkich, ujmujących osobistych zalet.

Ta kobieta, pomimo królewskiego swego pochodzenia i dostojeństwa, tak zawsze wyjątkowo prosta, tak całkiem zwyczajnie po ludzku dobra, tak pracowita i czynna — musiała wszędzie budzić dla siebie — właśnie dla siebie osobiście, nie tylko dla siebie, jako królowej — sympatię i uznanie, cześć nawet.

Taka młoda, taka ładna i taka bardzo mila — oto pierwsza myśl, która zjawiała się zawsze, skoro słyszało się jej imię. Taka młoda! Nie miała przecież nawet jeszcze skończonych lat trzydziestu! Urodziła się w listopadzie 1905 roku w starym pięknym zamku w Sztokholmie, w którym też upłynęło jej dzieciństwo i najpierwsza młodość — u boku rodziców, którzy, wbrew etykiecie, nie powierzyli jej żadnym ochmistrzyniom, lecz zajmowali się nią sami wychowując możliwie jak największej prostocie i w bezpośrednim kontakcie z życiem. Księżniczka Astrid miała pod tym względem swoje bardzo wyraźne upodobania, których nie tylko nic hamowano, lecz, przeciwnie, dawano im możność się rozwijać.

A te zainteresowania księżniczki były bardzo kobiece i bardzo — „niedzisiejsze", lubiła ona przede wszystkim gospodarstwo domowe i dzieci. Uczyła się też i tego gospodarstwa i pielęgnowania dzieci, praktykowała i w szkole kucharskiej i w żłobku — chętnie nawet szyła sobie sama sukienki. Historia jej małżeństwa jest wielce „romantyczna" — przyszłego swe go męża bowiem poznała z początku nie jako następcę tronu, lecz jako „hrabiego Michała” – jako „hrabia Michał” pozyskał on jej serce, aby potem, już jako książę Leopold, zyskać rękę.

Leopold III Sachsen-Coburg-Gotha ze swą żoną Astrid Bernadotte

Ale „romantyzm" tego małżeństwa nie skończył się na tem — nie skończył się on w ogóle nigdy, bo królestwo belgijscy byli niezwykle kochającą Się Parą — co dzisiaj, w tych bolesnych chwilach, jeszcze silniej podkreśla okrutny tragizm wypadku. Podkreśla go jeszcze i to. Że królowa Astrid była najczulszą z matek. Nie powierzała swoich trojga prześlicznych dzieci nikomu, sama się niemi zajmowała, sama je pielęgnowała, sama bawiła się z niemi — i nieraz można było na ulicach Brukseli widzieć ją, w skromnej sukience, zawsze uśmiechniętą, z wózeczkiem, w którym jechała — wpierw księżniczka Josefine-Charlotte (dziś ośmioletnia), potem książę Baldwin (teraz ma 5 lat) -- wreszcie, jeszcze tak niedawno temu, książę Albert, który nawet rysów matki nie pamięta, bo ma dziś zaledwie półtora roku... A wraz z królową zginęło w okrutnej katastrofie i to — które nosiki właśnie w łonie — czwarte dziecko...

I jeszcze jedno pogłębia nasz żal z powodu tego nieszczęścia — i nasze współczucie — i to głębokie, wstrząsające wrażenie, jakie ono na nas wywarło. To wspomnienie śmierci króla Alberta, ulubionego, bohaterskiego króla -- tak niedawnej i również tak nagłej, w tragicznym wypadku. Jeszcze przecież ani Belgia, ani rodzina królewska nie zdjęły z serc żałoby po nim...

Prezydent RP Ignacy Mościcki (pod balkonem) w czasie nabożeństwa żałobnego ku czci zmarłej królowej Belgów Astrid

Wesoła, żywa, dzielna, królowa Astrid zawsze lubiła ogromnie ruch i wszelkie sporty. Zły los sprawił, że stała się jednego z nich ofiarą — tak jak jej teść, nieodżałowany król Albert padł ofiarą swojego ulubionego sportu: alpinizmu. — Taka młoda, taka piękna — taka dobra — ach, jak jej żal myślą dziś, naprawdę szczerze i do głębi przejęci, ludzie na całym cywilizowanym świecie. I wszystkie serca łączą się we wspólnym bólu z Belgią, dotkniętą w ciągu zaledwie półtora roku już drugim, tak ciężkim ciosem — z młodziutkim Jej władcą i trójką tych ślicznych malutkich sierotek.

Jaki był przebieg katastrofy?

LUCERNA. — Głównym świadkiem katastrofy królewskiej pary belgijskiej jest urzędnik policji, który czuwając nad bezpieczeństwem monarchy jechał w pewnej odległości samochodem za autem królewskim. Samochód króla uderzył zlekka o niski mur, ogradzający szosę w chwili, gdy król przechylony zlekka w stronę królowej patrzał na mapę, którą mu ona pokazywał. Król natychmiast usiłował wyprostować bieg wozu, lecz auto znajdując się na błotnistej części drogi na brzegu jeziora poślizgnęło się i zjechało w stronę jeziora około 10 metrów. Ciężarem swoim wóz uderzył o gruszę. Królowa uderzyła głową o drzewo, a silą uderzenia została wyrzucona z auta. Wóz w dalszym ciągu toczył się w stronę jeziora. Król został siłą uderzenia wyrzucony dalej niż królowa.

Uczestnicy nabożeństwa żałobnego ku czci zmarłej królowej Belgów Astrid odprawionego w katedrze św. Jana

Kondolencje

Pan Prezydent Rzeczypospolitej wystosował do J. K. M. królowej Elżbiety depeszę następującej treści: „.Proszę Waszą Królewską Mość: o przyjęcie mego głębokiego współczucia z powodu bolesnego ciosu, który ponowną żałobą okrywa Jej najdroższe uczucia".

Z powodu tragicznej śmierci królowej Belgów, generalny inspektor sil zbrojnych gen. Rydz-Śmigły wysłał na ręce ministra obrony narodowej Belgii, Deveze depeszę kondolencyjną. Gen. Stachiewicz, szef sztabu głównego, wysłał kondolencje na ręce szefa sztabu głównego armii belgijskiej.

Prezes Federacji P.Z.0.0., gen. Roman Górecki, wysłał na ręce prezesa Sekcji Belgijskiej F.I.D.A.C-u, p. De Praetere depeszę następującej treści: „Głęboko wzruszeni wiadomością tragiczną o śmierci, która dotknęła bratni naród belgijski, wyrażam w imieniu b. kombatantów polskich naszym kolegom belgijskim i za ich pośrednictwem całemu narodowi belgijskiemu nasze najszczersze wyrazy współczucia".

Przed pogrzebem królowej Astrid

BRUKSELA. — Kondukt żałobny wyruszy jutro z pałacu o godz. 10.15 rano, udając się do katedry, odległej od pałacu o 900 metrów. Po nabożeństwie żałobnem w katedrze kondukt podąży do kościoła w Laken, gdzie znajdują się groby królewskie. Trumna spocznie na tym samym karawanie, na którym przewieziono zwłoki królowej Henryki i króla Leepolda II. Na wszystkich ulicach, któremi jutro będzie przechodził kondukt żałobny latarnie okryte są kirem.

BRUKSELA. — Do Brukseli przybył na pogrzeb królowej Astrid nadzwyczajny ambasador R. P. wojewoda Raczkiewicz witany na dworcu przez posła Jackowskiego. Delegacja polska poza wojewodą Raczkiewiczem składać się będzie z posła polskiego w Brukseli Jackowskiego, radcy poselstwa Litwińskiego i pierwszego sekretarza poselstwa Iwaszkiewicza. Do Brukseli przybywają bez przerwy przedstawiciele dworów królewskich i państw obcych. M. in. przybyli tet arcyksiążę Otto i ex-cesarzowa Zyta oraz włoski następca tronu przywożąc ze sobą świeże kwiaty z ogrodu królewskiego we Włoszech, które zostaną złożone przed trumną królowej.

CITTA DEL VATICANO. Ojciec Święty postanowił odprawić uroczyste nabożeństwo żałobne za spokój duszy królowej Astrid w oktawę jej zgonu — dnia 5 b. m. Jest to wielki wyjątek, bowiem żałobna msza św. papieska bywa odprawiana jedynie po panujących monarchach. Jedynym precedensem było nabożeństwo po zgonie cesarzowej austriackiej w roku 1896.

Pracowano na podstawie tekstów pochodzących z czasipisma Dziennik Narodowy 1935-09-01 nr 2 oraz nr5

Relacja z pogrzebu Romana Dmowskiego w 1939 roku

2019-12-31T17:50:00.002+01:00

Kondukt pogrzebowy Romana Dmowskiego most Kierbedzia

Wielotysięczne tłumy za trumną Romana Dmowskiego w pochodzie z katedry na cmentarz Bródnowski

Wielotysięczne tłumy odprowadzały ma miejsce wiecznego spoczynku zwłoki ś. p. Romana Dmowskiego. W ciągu nocy, poprzedzającej uroczystości pogrzebowe, przybyło do Warszawy 14 pociągów popularnych z całego kraju, przywożąc około 15.000 osób. Trumnę, spoczywającą dotąd w kaplicy katedralnej, przeniesiono o godz. 7-ej rano do nawy głównej i złożono na wysokim 5-stopniowym katafalku. Purpurą obite stopnie zasypano kwiatami. Oparto o nie wielki „Szczerbiec“ i wieńce laurowe od władz naczelnych Stronnictwa Narodowego i rodziny pp. Niklewiczów. Do katedry wprowadzono sztandary w liczbie paru tysięcy. Nie wiele osób po za pocztami sztandarowymi mogło dostać się do wnętrza. Trzy msze św. odprawili kolejno: J. E. ks. arcybiskup Gall, J. E. ks. biskup Niemira i J. E. ks. biskup Szlagowski. Mowę żałobną wygłosił ks. prałat Nowakowski, po czym modły nad trumną odprawili J. E. księża biskupi Szlagowski i Niemira.

Na nabożeństwo przybyli m.in. dyplomatyczni przedstawiciele Japonii i narodowej Hiszpanii. Wśród najbliższych pracowników i przyjaciół zmarłego obecny był były prezydent RP Stanisław Wojciechowski.

Na długo jeszcze przed zakończeniem ceremonii żałobnych w katedrze począł rozwijać się olbrzymi kondukt. Straż porządkową wzorowo pełnili członkowie S. N. w jasnych mundurach. Kondukt otwierało 90 delegacji niosących wieńce, wśród których wiole w strojach ludowych. Za nimi szły poczty sztandarowe kombatantów, Sokoła, cechów. Narodowej Organizacji Kobiet i organizacji ludowych. Dalej posuwała się zwarta kolumna czwórkowa sztandarów i proporców S. N. w liczbie przeszło tysiąca.

Delegacja poznańskiej korporacji „Silesia” z orkiestrą górników i delegacja górnicza z płonącymi lampami otwierała żałobny pochód organizacji akademickich: bratnich pomocy studenckich, organizacji społecznych, a wreszcie korporacji.

Korporacyjne poczty sztandarowe w barwnych mundurach prowadziła KI Battla z Poznania, której patronem był ś. p. Dmowski. Druga delegacja KI Baltia niosła na kapie o barwach korporacji „dekiel" (czapkę korporacyjną) zmarłego. Sztandarów korporacyj niosono około 100.

Przy dźwiękach żałobnych werbli bijących bez przerwy, wyniesiono z katedry trumnę okrytą biało czerwoną flagą i sztandarem S. N. Złożono ją na karawanie zaprzężonym w cztery konie. Orszak duchowieństwa w liczbie kilkuset zakonników i księży poprzedzał J. E. ks. Biskupa Niemirę, prowadzącego kondukt.

Za trumną postępowała rodzina pp. Niklewiczów, władze Stronnictwa In graemio, b. prezydent Wojciechowski i znaczna liczba działaczy Stronnictwa, zamknięta poczwórnym kordonem „Jasnych mundurów“. Następnie kroczyły delegacje zamiejscowe. Okręg lwowski, pomorski, poznański i inne, w liczbie około 15000 osób.

Kondukt rozciągał się na znacznej przestrzeni Czoło dochodziło już do cmentarza na Bródnie, gdy końcowy kordon wchodził w ul Zygmuntowską, Z chodników obserwowała kondukt liczna publiczność. Ruch uliczny na głównych arteriach Pragi wstrzymany był na 3 godziny. Około godz. 4-ej po poł. Żałobny pochód otoczył cmentarz bródnowski. Trumnę przenieśli do grobu na barkach członkowie Rady Naczelnej i Zarządu S. N. Egzekwie odprawił J. E. ks. biskup Niemira. Żadnych przemówień, zgodnie z wolą Zmarłego, nie wygłaszano. Trumnę ustawiono przy grobie na podium, na tle czerwonego sztandaru ze „szczerbcem". Defilada w kolumnie czwórkowej przed trumną trwała przeszło 2 godziny. Po defiladzie uczczono Zmarłego 3-minutową ciszą. W grobowcu zamknięto wraz z trumną srebrną urnę z wodą z Bałtyku i szkatułę z ziemią z Chludowa, dawnej rezydencji Dmowskiego. Grób rodzinny Dmowskich przyjął ostatniego z rodu. Kamienny nagrobek pokryto stosem przeszło 100 wieńców.

Tekst opracowano na podstawie relacji w czasopiśmie Express Lubelski i Wołyński wydanie Niedziela, 8 stycznia 1939 roku.

Zwycięstwo Kusocińskiego w Helsingforsie

2019-12-27T20:11:00.001+01:00

Janusz Kusociński

Wspaniały triumf Polaka w ojczyźnie Nurmiego

Express Lubelski i Wołyński wydanie z 4 czerwca 1931 roku

HELSINGFORS. 3.6. Znakomity biegacz polski Janusz Kusociński wziął udział w biegu 5.000 metrów rozgrywanym we wtorek 2 b. m. jako jeden z punktów programu wielkich międzynarodowych zawodów lekkoatietycznych. Start Polaka, mimo zmęczenia podróżą, wypadł znakomicie. Kusociński z miejsca obejmuje prowadzenie, za nim biegną najlepsi w chwili obecnej długodystansowcy Finlandii — fenomenalny nowy talent Kaila, mistrz olimpijski Loukola i Potila. Mimo silnego wiatru, Polak dyktuje ostre tempo. Po czwartym kilometrze Kusociński oddaje prowadzenie Kaili.

Na 50 metrów przed metą Polak rozpoczyna ostry finisz, mija Kailę, który walczy zacięcie przez cały czas, i przerywa pierwszy taśmę w czasie 15 min 1,4 sek. k. Drugi o kilka metrów z tyłu Kaila (15:3,5 sek), trzeci Loukola (15:12.6). Po biegu Kusociński oświadczył: Czułem się niezbyt pewnie. Niedzielny bieg z Petkiewiczem w Warszawie i męcząca podróż do Helsingforsu zrobiły swoje. Gdyby nie to zmęczenie, spodziewam się, że osiągnąłbym czas poniżej 15 minut. Czas osiągnięty przez Kusocińskiego na 5 kim. jest najlepszym czasem w roku bieżącym na tym dystansie. Zwycięstwo Polaka zdobyte w ojczyźnie najlepszych długodystansowców świata jest jednym z najwspanialszych triumfów sportu polskiego. W środę 3 b. m. Kusociński wyjechał do rodzinnego miasta Nurmiego — Abo. gdzie będzie startować w czwartek 4 b. m

Na przodzie widoczny Paavo Nurmi za nim Janusz Kusociński.

Prezydent Rzeczypospolitej prof. Ignacy Mościcki

2019-12-27T16:15:00.001+01:00

Ignacy Mościcki wita się z weteranami powstania 1863 roku

Ignacy Mościcki

Obecny Prezydent Rzeczypospolitej prof. Ignacy Mościcki urodził się 1-go grudnia 1867 roku w Mierzanowie (ziemia Płocka), gdzie po upadku powstania styczniowego osiedli Jego rodzice uczestnik tegoż Powstania Faustyn Mościcki i Stefania z Bojanowskich. W 1878 roku przenieśli się oni do Skierbieszowa, wsi leżącej w pobliżu Zamościa; tam przyszły Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej spędził swe dziecięce i pierwsze młodzieńcze lata, które nicią serdecznych wspomnień tak silnie związały Go z Ziemią Lubelską. Po ukończeniu szkół średnich w Warszawie Ignacy Mościcki wstąpił na Politechnikę w Rydze, gdzie od roku 1877 do 1891 roku studiował chemię techniczną.

Następujący potem Jego pobyt w Warszawie trwał krótko, bowiem żywy udział, jaki brał w pracy społecznej i ruchu niepodległościowym ściągnął na Niego prześladowania władz zaborczych, które już 1 lipca 1892 roku zmusiły Go do wyjazdu zagranicę wraz z poślubioną w tym samym roku Michaliną z Czyżewskich, dzisiejszą Panią Prezydentową. Do roku 1897 przebywają Państwo Mościccy w Londynie, gdzie Pan Prezydent, pomimo ciężkiej i wyczerpującej pracy zarobkowej znajduje jeszcze czas, aby kontynuować umiłowane studia z zakresu chemii w Technical College w Finsbury i w Patent Library oraz przyjmuje żywy udział w pracy działających wtedy w Londynie polskich organizacji.

W 1897 roku rozpoczyna się 15-letni okres wytężonej twórczej działalności naukowej na terenie Szwajcarii, gdzie do 1901 roku zajmuje Ignacy Mościcki stanowisko asystenta ś. p. Wierusz-Kowalskiego, ówczesnego profesora fizyki na Uniwersytecie we Fryburgu, następnie zaś przez 11 lat pracując nad różnymi zagadnieniami z dziedziny technologii chemicznej i elektrotechniki, dokonuje szeregu odkryć, które na całym świecie zyskały Mu sławę znakomitego uczonego i wynalazcy. Najdonioślejszym wynalazkiem prof. Mościckiego było wytworzenie kwasu azotowego z powietrza i wody przy użyciu energii elektrycznej z zastosowaniem obmyślonych i skonstruowanych przez Niego kondensatorów na wysokie napięcie.

Rezultatem długiej pracy w tej dziedzinie jest w 1908 roku budowa wielkiej fabryki stężonego kwasu azotowego w Chippio, której produkcja pozwoliła Szwajcarii przetrwać bez uszczerbku okres wielkiej wojny, pomimo przerwanego zupełnie dowozu saletry chilijskiej. Również zrealizowany został drugi wynalazek prof. Mościckiego, dotyczący kondensatorów na wysokie napięcie, eksploatacją tego wynalazku zajęła się jedyna w tym czasie tego rodzaju wielka fabryka, zbudowana specjalnie we Fryburgu. Zbierając laury sławy naukowej na obczyźnie nie przestaje jednak prof. Mościcki marzyć o pracy dla kraju, to też gdy w 1912 roku Politechnika Lwowska ofiarowała Mu katedrę bez wahania rzuca wspaniały warsztat pracy w gościnnej Szwajcarii by po 20 latach rozłąki wrócić do Polski i dla jej dobra poświęcić wiedzę i doświadczenie.

W 1913 roku objął On we Lwowie stanowisko profesora elektrochemii i chemii i z zapałem zajął się organizowaniem nowopowstałego Instytutu Elektrotechnicznego, któremu ofiarował urządzenie własnego laboratorium, sprowadzonego z Fryburga. Od chwili powrotu do Ojczyzny wszystkie wysiłki prof. Mościckiego były poświęcone stworzeniu wielkiego przemysłu chemicznego, niezbędnego, dla istnienia każdego współczesnego Państwa; w tym celu w 1916 roku stworzył On we Lwowie placówkę badań naukowych i technicznych „Metan” (od roku 1922 przeniesioną do Warszawy jako „Chemiczny Instytut Badawczy”) a w 1921 roku w Borach została uruchomiona fabryka związków cyjanowych, nad którymi prof. Mościcki przeprowadzał jeszcze w Szwajcarii pełnym sukcesem uwieńczone badania.

Ale dopiero w wielkiej fabryce związków azotowych w Chorzowie, którą Niemcy po plebiscycie w 1922 roku zmuszeni byli oddać Polsce, znalazł prof. Mościcki godne pole pracy dla swojej głębokiej wiedzy i długoletniego doświadczenia naukowego. Obejmując fabrykę, naumyślnie przez Niemców częściowo zdewastowaną i pozbawioną całkowicie personelu technicznego, prof. Mościcki zdołał ją uruchomić w ciągu dwóch tygodni, a następnie powiększyć produkcję azotniaków i uczynić Zakłady Chorzowskie przedsiębiorstwem nie tylko nie przynoszącemu, jak za niemieckich czasów, deficytu, ale od 1924 rentownym pomimo inwestycji i ciągłej rozbudowy. Oprócz tego od chwili przybycia do kraju Prezydent Mościcki dokonał kilku doniosłych wynalazków w dziedzinie chemii ropnej oraz w dziedzinie chemii, z których najważniejszym jest sposób oczyszczania emulsji ropnej oraz wzbogacił nowymi pracami długi szereg swych rozpraw naukowych.

W uznaniu Jego wielkich zasług, położonych na polu wiedzy i rozwoju przemysłu chemicznego w Polsce, w roku 1924 prof. Mościcki odznaczony został Krzyżem Komandorskim z gwiazdą orderu Odrodzenia Polski, a Senaty Politechnik lwowskiej i warszawskiej mianowały Go — pierwszy doktorem honorowym, drugi zaś profesorem zwyczajnym. W dniu 1-ym czerwca 1926 roku Profesor Ignacy Mościcki wolą Zgromadzenia Narodowego powołany został na najwyższe w państwie stanowisko— Prezydenta Rzeczypospolitej. Na tem stanowisku również nie ustaje On w swej dawnej pracy, żywo interesuje się działalnością Chemicznego Instytutu Badawczego oraz wszystkimi zagadnieniami, związanymi z chemiczną obroną państwa i przemysłem wojennym.

Ignacy Mościcki podczas zwiedzania cukrowni

Jednak liczne obowiązki, spadające na Pana Prezydenta z tytułu Jego stanowiska uniemożliwiają Mu tak wyłącznie jak przedtem oddanie się sprawom nauki. Od chwili bowiem objęcia urzędowania czas Pana Prezydenta jest ściśle wypełniony nieustannym wglądaniem w kierownicze sprawy państwowe, działalnością reprezentacyjną, uczestniczeniem we wszystkich ważnych uroczystościach państwowych, odbywających się na terenie Rzeczypospolitej, stałą ważną i odpowiedzialną współpracą we wszystkich najważniejszych zagadnieniach życia państwowego, zwłaszcza zaś w sprawach gospodarczych, oraz podróżami po terenie Rzeczypospolitej, których doniosłość dla propagandy ideologii państwowości polskiej i konsolidacji wszystkich dzielnic ocenić może w całej pełni dopiero ten, kto choć raz był świadkiem entuzjastycznego powitania pana Prezydenta na Śląsku, Pomorzu lub Kresach Wschodnich.

Okres 5-lefniej pracy Pana Prezydenta wykazał jasno jak trafnym i słusznym był wybór dokonany 1 czerwca 1926 r.; niezmordowana, owocna i pełna poświęcenia działalność Pana Prezydenta, Jego serdeczna troska o dobro Państwa i obywateli, Jego szlachetny demokratyzm zyskały Mu nie tylko szacunek ale i szczerą miłość całego społeczeństwa. Patrząc na życie Pana Prezydenta, życie mogące być dla każdego wzorem patriotyzmu, ofiarnej pracy i cnót obywatelskich — każdy przyznać musi, że nie tylko z uwagi na swe stanowisko ale przede wszystkim na swe zasługi i charakter Pan Prezydent Ignacy Mościcki zasługuje w zupełności na szczytne miano Pierwszego Obywatela Rzeczypospolitej.?

Opracowano na podstawie tekstu z Expressu Lubelskiego i Wołyńskiego z 4 czerwca 1931 roku.

Izrael Poznański

2019-12-22T22:33:00.004+01:00

Izrael Poznański

Historia tego miejsca w Łodzi sięga 1870, kiedy grunty zostały zakupione przez Izraela Poznańskiego, żydowskiego przedsiębiorcy. Syn Kalmana Poznańskiego, zamożnego kupca, który dodał produkcję tekstyliów do firmy rodzinnej. Wzdłuż ulicy Ogrodowej zbudował jedne z pierwszych w mieście tkalnie napędzane mechanicznie. Wzniósł zakłady tkackie i przędzalnicze, warsztaty, i magazyny, a także remizę strażacką i elektrownię. Dziś możemy podziwiać je wokół kompleksu Manufaktura.

Izrael Poznański urodził się w dniu 25 sierpnia 1833 roku w Aleksandrowie Łódzkim w rodzinie dość zamożnego żydowskiego kupca Kalmana Poznańskiego jego matką była Małka Lubińska, miał sześcioro rodzeństwa. Gdy mały Izrael miał roczek rodzina przeniosła się do Łodzi, ponieważ ojciec Izraela dostał zezwolenie na prowadzenie handlu towarami bawełnianymi i lnianymi. Zamieszkali w żydowski rewirze na Starym mieście.

Kalman Poznański na początku lat 40 XIX wieku należał już do najzamożniejszych łódzkich kupców. Jego firma miała roczne obroty na poziome 4 tysięcy złoty polskich. W 1840 roku Poznański kupuje plac ziemi poza rewirem żydowskim i zaczyna budować mimo braku zezwolenia pierwszą piętrową kamienicę na Starym Mieście.

W Łodzi Izrael Poznański skończył szkołę elementarną i tzw. progimnazjum. Zaczął pracować w wieku 10 lat. Na ulicach zbierał niepotrzebne materiały i sprzedawał je w skupach surowców wtórnych. Nie miał nawet porządnego wózka, tylko rozklekotany dwukołowy wózek, który zamiast koni ciągnęły psy. W wieku 17 lat oświadcza się córce warszawskiego bogatego handlarza Mojżesza Hertza. Bierze za żonę jedną z najbogatszych dziewcząt w Warszawie. Posag żony jest olbrzymi. A rok po ślubie Izrael Poznański przejął od ojca zarząd rodzinnej firmy kupieckiej.

Później systematycznie poszerzał działalność: w 1859 jego zakład produkował materiały warte 6 tys. rubli, a w 1868 – 23 tys. rubli. W 1871 Izrael Poznański rozpoczął, trwające do 1892, skupowanie działek przy ul. Ogrodowej 17–23, na których zamierzał postawić kompleks przemysłowy.

W 1865 roku wstąpił do Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi, a w 1866 roku został komisjonerem firmy Karola Scheiblera w zakresie sprzedaży przędzy bawełnianej, by wkrótce w 1872 roku założyć własną tkalnię wyrobów bawełnianych wyposażoną w dwieście, sprowadzonych z Anglii, krosien mechanicznych

W 1872 roku Izrael Kalmanowicz Poznański rozpoczął w północno-zachodniej części miasta w dolinie rzeki Łódki pomiędzy ulicami Zachodnią, Ogrodową, Drewnowską, obok cmentarza budowę przędzalni bawełny w formie ceglanej budowli wykorzystującej motywy średniowiecznej architektury obronnej oraz formy wczesnorenesansowe. Fabryka była pierwszym elementem tworzonego stopniowo kompleksu, do którego wkraczało się przez monumentalną, żeliwną bramę, która także i dzisiaj prowadzi i zaprasza do zrewitalizowanego zespołu „Manufaktura”.

Stopniowo powstawały kolejne budynki produkcyjne, tkalnia, farbiarnia, a także osiedle związanych z fabryką domów robotniczych ciąg zwartych dwupiętrowych (z mieszkalnym poddaszem) budynków wzdłuż ul. Ogrodowej. Podobnie, jak fabryki Scheiblera i Poznańskiego, tak i swoistym symbolem miasta stały się ich rodzinne rezydencje. Z rodziną Poznańskich wiążą się cztery reprezentacyjne pałace: Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej, który swą obecną neobarokową formę zyskał w czasie przebudowy (1901–1903), stosunkowo skromna rezydencja wybudowana jako posag dla córki Anny i jej małżonka Jakuba Hertza przy ul. Spacerowej (obecnie aleja Tadeusza Kościuszki – siedziba Uniwersytetu Medycznego), neorenesansowy pałac wzorowany na weneckiej bibliotece Sansovina Maurycego Poznańskiego przy ul. Cegielnianej (obecnie Stanisława Więckowskiego – siedziba Muzeum Sztuki w Łodzi) oraz okazały pałac Karola Poznańskiego według projektu Adolfa Zeligsona, przy ul. Gdańskiej, (obecnie siedziba Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów)

Poznański zbudował imponujący pałac jako jego miejsce zamieszkania i biuro. Jego lokalizacja w pobliżu fabryki z eleganckim francuskim ogrodem oddzielającym oba budynki pozwalały mu bezpośrednio nadzorować produkcję.

Syn Ignacy Poznański

W wyniku intensywnej rozbudowy firmy powstało wielowydziałowe przedsiębiorstwo, które prowadziło pełny cykl produkcyjny począwszy od pozyskania surowca z własnych plantacji bawełny w Azji Środkowej aż do sprzedaży gotowych wyrobów w sieci firmowych składów hurtowych i sklepów uruchomionych w wielu miastach Królestwa Polskiego i Rosji. W ciągu niespełna pół wieku majątek przekazany przez ojca w 1852 roku, o wartości 2150 rubli, Izrael Poznański powiększył i w 1900 roku wyniósł on 11 milionów rubli.

W 1883 roku w fabryce Poznańskiego wybuchł strajk na tle pogarszających się warunków pracy. Dniówka trwała wówczas 16 godzin, od 5 rano do 9 wieczorem, a dodatkowo Izrael Poznański wprowadził nakaz pracy w dni świąteczne. Miało to obowiązywać od 15 sierpnia, czyli począwszy od święta Matki Boskiej Zielnej. Złamanie nakazu kosztowało pracownika do 3 rubli. Protestujących spacyfikowała policja i sotnia kozaków, z fabryki usunięto 50 osób. W lutym 1884 roku Poznański ukarał finansowo robotników, którzy protestowali przeciwko pracy w święto Matki Boskiej Gromnicznej. Jednego z robotników uderzył. W 1891 roku pełnomocnik inspektora fabrycznego meldował, że w fabryce Poznańskiego płaci się relatywnie najmniej w Łodzi, a kary spotykające tkaczy są najwyższe. W czasie buntu łódzkiego w 1892 roku w biurze fabryki Poznańskiego mieściło się tymczasowe biuro śledcze, gdzie poniżano i bito strajkujących pracowników, by następnie bez udowodnienia winy usunąć ich z fabryk.

Projektantem budynków był Hilary Majewski . W rezultacie przed 1895 roku zakład Poznańskiego zajmował powierzchnię 24 ha i był tylko mniejszy od fabryki Karola Scheiblera. W skład całego koncernu wchodziła: przędzalnia, tkalnia szedowa, nowa tkalnia, oddział tzw. “niciarni”, gazownia fabryczna, magazyny, warsztaty mechaniczne, warsztaty naprawcze z odlewnią żelaza, farbiarnia tkanin, apretura, bielnik, remiza straży pożarnej, zakładowa elektrownia i drukarnia tkanin. Na samym początku obroty fabryki szacowano na 412 tys. rubli, jednak po upływie kilkunastu lat zmieniły się one na 4,3 mln rubli.

Izrael Poznański stawiał na lojalność pracowników oraz chciał związać ich życie z potrzebami fabryki, dlatego też kazał wybudować dla nich domy mieszkalne. Nie miały one wysokich standardów, ale dzięki nim pracownicy mieli gdzie mieszkać.

Poznański wykorzystując swoich pracowników do granic niemożliwości dopiero pod koniec swojego życia przejrzał na oczy i rozpoczął działalność charytatywną. Buduje szkoły, sierocińce, szpital i budynki dla biednych.

W 1889 roku Izrael Poznański przekształcił przedsiębiorstwo w spółkę rodzinną, tworząc Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I.K. Poznańskiego. Większość akcji ponad 75% należała do Izraela Poznańskiego, który także objął dożywotnio stanowisko prezesa zarządu.

W okresie największej prosperity na przełomie XIX i XX wieku kapitał spółki wynosił 31,25 milionów złotych a kompleks budynków zajmował obszar prawie 27,6 hektara i pracowało w nim około 8 tysięcy pracowników

Izrael Poznański umiera 28 kwietnia 1900 i dwa dni później został pochowany w grobowcu rodzinnym na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi.

Antoni Patek założyciel firmy Patek Philippe

2019-12-22T22:25:00.000+01:00

Antoni Patek

W ponad 160-letniej historii firmy Patek Philippe nie tylko zdobyła międzynarodową renomę, ale także wielokrotnie potwierdzała swoją pozycję jednego z najważniejszych zegarmistrzów na świecie. Wyszła bez szwanku z takich kryzysów, jak boom zegarków kwarcowych z lat 70 i fala przejęć z ostatnich kilku lat, a dziś jest zdrowsza niż kiedykolwiek.

Na kongresie wiedeńskim w 1815 roku, kiedy zwycięskie narody, które raz na zawsze pokonały Napoleona, zaczęły przerysowywać mapę Europy według własnych upodobań, najbardziej ucierpiało niegdyś dumne królestwo polskie. Po zaspokojeniu roszczeń Rosji pozostało dawne Księstwo Warszawskie, obecnie znane jako „Polska Kongresowa”. W tym małym królestwie, w małej wiosce Piaski, żyła skromnie para Joachim i Anna Patek i ich syn, Antoni Norbert, który przyszedł na świat 12 czerwca 1812 roku. Zamieszanie tamtej epoki nie oszczędzało Patków.

Co najważniejsze, doniosłe decyzje polityczne cara Mikołaja I miały trwały wpływ na życie młodego mężczyzny. W wieku 16 lat Antoni Norbert dołączył do pułku polskiej kawalerii pod dowództwem brata cara, wielkiego księcia Konstantyna. Tak pewny był car Mikołaj „swoich” Polaków, że planował wysłać część tej armii do Belgii i Francji, aby stłumić tam rewolucję. W jakiś sposób rozeszły się wieści o niesmacznych zamiarach braci cesarskich. Tak więc w 1830 roku, na krótko przed nadejściem rozkazów ze stolicy Rosji, grupa polskich kadetów w Warszawie i zajęła pałac Belweder. Dwóch rosyjskich generałów zginęło, a wielki książę Konstanty uciekł.

18 stycznia 1831 roku Polski parlament odrzucił rządy carskie, a przewidując najgorsze, szybko wzmocnił armię z 30 000 żołnierzy do 80 000. Mikołaj I zareagował wysyłając rosyjskie siły. W następnych starciach Antoni Norbert Patek postrzegał walkę jako bojownika o wolność przeciwko rosyjskiej dominacji. Do końca 1831 roku powstanie zostało stłumione. Nastąpił okres bezwzględnej rusyfikacji. Tysiące Polaków, w tym duża część wojska, uciekły z kraju, aby uciec przed brutalnymi represjami cara i zagrożeniem ze strony plutonu egzekucyjnego. Wśród nich był Antoni Norbert Patek.

Po raz pierwszy znalazł azyl polityczny w Paryżu. Po krótkich przerwach w pracy dla komitetu uchodźców w Bambergu i jako zecer we Francji wybrał Genewę jako swój nowy dom. W tej słynnej metropolii zegarmistrzowskiej być może było nieuniknione, że Antoine Norbert de Patek, jak go teraz znano, złapie gorączkę zegarmistrzowską. Zaczął od zakupu wysokiej jakości mechanizmów zegarków, które montował w ozdobnych kopertach pod jego osobistym nadzorem. Ale wkrótce to już nie wystarczyło dla ambitnego polskiego emigranta. 1 maja 1839 roku, we współpracy z Franciszkiem Czapkiem, Polakiem czeskiego pochodzenia i ambitnym zegarmistrzem, Antoine Norbert de Patek położył kamień węgielny pod legendarną twórczość swojego życia, zakładając własną manufakturę zegarków pod nazwą Patek, Czapek & Co.

Antoni Patek

Para zarządzająca i około pół tuzina pracowników zaczęło produkować około 200 wysokiej jakości zegarków kieszonkowych rocznie pod adresem 29 Quai des Bergues w Genewie. Ostatecznie całkowita liczba osiągnęła około 1120 zegarków o wyjątkowej jakości, każdy podpisany i opatrzony własnym numerem seryjnym. Wśród klientów było wielu polskich emigrantów, którzy przynajmniej mogli pielęgnować pamięć o swojej ojczyźnie, ilekroć spoglądali na zegarki.

Antoine Norbert de Patek uzyskał obywatelstwo szwajcarskie w 1843 roku. W następnym roku młoda firma pokazała swoje produkty na wystawie w Paryżu. Tutaj Patek po raz pierwszy poznał utalentowanego zegarmistrza Jeana Adriena Philippe, urodzonego w 1815 roku, który zbudował kieszonkowy zegarek o zadziwiająco małej wielkości. Jeszcze bardziej niesamowite było to, że zegarek został nakręcony i ustawiony za pomocą gałki, co eliminuje uciążliwość użycia klucza. Patek był tak zachwycony Philippe'em i jego pionierskim projektem, że złożył francuzowi ofertę: w 1845 roku, po wygaśnięciu kontraktu z Czapkiem, dołączy do niego Philippe w Genewie jako dyrektor techniczny.

Franciszek Czapek

Jean Adrien Philippe się zgodził i 15 maja 1845 roku została założona firma Patek & Co. z siedzibą główną w Genewie. Philippe był jednym z partnerów. Z dniem 1 stycznia 1851 roku firma została przemianowana na Patek Philippe & Co. W tym samym roku królowa Anglii Wiktoria nabyła kieszonkowy zegarek opatrzony tym podpisem. Pod wpływem pomysłowości Philippe'a od 1845 roku firma korzystała z coraz większej liczby maszyn produkcyjnych własnego projektu. Philippe spędzał również czas na swoim hobby, pisaniu, a w 1863 roku jego przełomowa książka na temat bezkluczykowych zegarków kieszonkowych została opublikowana w Genewie i Paryżu. Dziennik de Genève ogłosił go ekspertem.

Jean Adrien Philippe

W przeciwieństwie do entuzjasty techniki Philippe'a Patek był utalentowanym biznesmenem, który zajmował się marketingiem zegarków. Kiedy sprzedaż stopniowo spadała w wyniku kryzysu gospodarczego, który nastąpił po europejskich wstrząsach w 1848 roku Patek zaczął dużo podróżować.

Od grudnia 1854 roku do maja 1855 roku odwiedził Stany Zjednoczone Ameryki. 23 listopada, na krótko przed wypłynięciem statku na Atlantyk, napisał z Paryża: „Rozpoczęły się podróże. Kiedy będziemy w stanie produkować zegarki po niskich kosztach, a następnie czekać na klientów, którzy przybędą do nas, zamiast podróżować z naszymi produktami po całym świecie, kosztem i zagrożeniem dla naszego zdrowia? ”. 14 grudnia spotkał się z Charlesem Lewis Tiffany na obiadzie. Podczas gdy mężczyźni jedli, w pokoju Patka w New York St. Nicholas Hotel nastąpiło włamanie. Następnego dnia napisał: „Życie w Nowym Jorku jest bardzo drogie. Ponieważ ze względów bezpieczeństwa zatrzymuję się tylko w hotelach pierwszej klasy, nie mogę sobie pozwolić na mniej od 24 do 25 franków szwajcarskich dziennie. Zakwaterowanie i posiłki kosztują 25 dolarów dziennie, mała butelka wina kosztuje dolara, a najtańsze cygaro kosztuje cztery centy. Pan Reed i pan Tiffany byli bardzo zaskoczeni, widząc mnie.. Z powodu ogólnego kryzysu nie mogą obiecać, że kupię coś. ”Obawy Patka były bezpodstawne. Tiffany kupił i z czasem stał się własnością firmy jako największy amerykański klient. W 1876 roku Tiffany został mianowany dyrektorem firmy Patek Philippe jako dostawca zegarków kieszonkowych na kolejne lata. Aby jednak dostosować się do gustów swoich klientów, Amerykanie wywarli znaczący wpływ na konstrukcję zegarków Genevan.

26 stycznia 1855 roku Patek napisał z Charleston: „Amerykanie chcą zegarków kieszonkowych, które nie są zbyt drogie, dzięki którym mogą zmierzyć prędkość swoich koni do ćwierć sekundy”.

Miał na myśli chronografy, które w ciągu następnych kilku lat szybko zyskały na znaczeniu w ramach szerokiej kolekcji Patek Philippe. W 1856 roku Patek Philippe wprowadził już pierwszy zegarek tego typu - wskazówkę chronografu resetowano kluczem. W 1861 roku praca Adriena Philippe'a nadały mu ostateczny kształt. Dwa lata później wynalazł ślizgającą się sprężynę główną, która zapobiega jej pęknięciu po pełnym naciągnieciu, co jest kluczowym krokiem w rozwoju samozwijającego się zegarka.

Firma pokazała swoje zegarki kieszonkowe na pierwszej Wystawie Światowej w 1855 roku w Paryżu i natychmiast otrzymała złoty medal. W 1867 roku na kolejnej wystawie w Paryżu oferował modele o szerokim zakresie komplikacji. A w 1868 roku Patek Philippe wykonał swój pierwszy zegarek na rękę dla hrabiny Kocewicz. Patek, już hrabia (został uhonorowany przez papieża Piusa IX za zasługi dla Kościoła katolickiego), zmarł w Genewie 1 marca 1877 roku. Jego następcą w zarządzie spółki był Francuz Joseph Antoine Bénassy-Philippe, zięć Adriena Philippe. Syn Patka, Léon, był zadowolony z roli cichego partnera.

Przykład Antoniego Patka pokazuje dobitnie, że do odniesienia globalnego sukcesu może wystarczyć odrobina kreatywności. Dobry pomysł, determinacja, szczęście i chęć samokształcenia się to sprawdzony przepis na sukces. Błyskotliwy przedsiębiorca stworzył od zera markę, która 140 lat po jego śmierci uchodzi za producenta najbardziej ekskluzywnych zegarków kieszonkowych na świecie. Dokonał tego jako samouk i amator, bowiem oficjalnie nigdy nie uzyskał tytułu zegarmistrza.

Leon Kozłowski ostatni właściciel Zamku w Janowcu

2019-12-19T23:53:00.000+01:00

Zamek w Janowcu

Leon Kozłowski urodził się 1 maja 1899 roku w Jażbereniu koło Owrucza na Ukrainie, w rodzinnym majątku ziemskim, w rodzinie szlacheckiej związku Leontyny z Jewdokimow Szujskiej i Adama Kozłowskiego. Okolice jażbereńskiego dworu urocze, pełne wąwozów i jarów należały od dawna do Polski. Dom o ziemiańskich tradycjach — rodzinne obrazy, książki, fortepian, konie i psy do polowania. Trzech synów Jurka, Leona i Władka wpisano w 1904 roku w Żytomierzu w Deputackim Zebraniu do Księgi Heraldycznej nr 6 dla najwyżej urodzonej szlachty. Gimnazjum kończą chłopcy w Mozyżu uzyskując świadectwo dojrzałości.

W czasie zawieruchy 1917 roku bandy rewolucyjne palą dwór, zaś młodzi synowie wstępują do wojska. W grudniu 1917 roku Leon Kozłowski zaciąga się do wojska; jako szeregowiec służy początkowo w korpusie woj-ska polskiego na Ukrainie pod dowództwem gen. Michalisa, następnie w Oddziale Jazdy Ochotniczej Wołyńskiej majora Feliksa Jaworskiego. Od września do października 1919 r. znajduje się w szpitalu polowym w Pińsku, chory na influencę i po zranieniu w no-gę2, potem przebywa w Centrum Szkolenie Kawalerii w Grudziądzu. W 1921 przydzielony zostaje do 19 pułku Ułanów Wołyńskich w Ostrogu, szybko awansuje na podporucznika. Ranny z zakażeniem przebywa w szpitalu w Grodnie. Odznaczony Krzyżem Powstańców Wołyńskich oraz Medalem za Wojnę 1918-1921 roku.

Pracując jako Powiatowy Komisarz Ziemski przeprowadza parcelacje majątków ziemskich w ramach ówczesnej reformy rolnej. W tym czasie Cwirko-Godyccy zlecają mu parcelację ich majątku położonego w Oblasach pod Puławami. W rozrachunku nabywa resztówkę o powierzchni 19 ha wraz z ruinami zamku i parkiem w sąsiednim Janowcu nad Wisłą. Od 1928 roku staje się właścicielem historycznego zamku z XVI wieku, pięknie położonego na wysokiej skarpie wiślanej, naprzeciw renesansowego Kazimierza.

Cały wysiłek i skromne fundusze własne angażuje w zabezpieczanie ruin, kładąc kres dalszemu wandalizmowi i kradzieży. Mieszka w Kościanie i jednocześnie administruje Janowcem — restauruje, udostępniając zachodnią basztę, odnawia komnaty (dwie w baszcie — pokój Franciszki Krasińskiej i Pokój myśliwski). Sam zamieszkuje w skrzydle wschodnim na pierwszym piętrze, które udostępnia zwiedzającym. Odnawia na drugim piętrze Pokój Czarnej Damy; w jednej z komnat tworzy małe muzeum wraz z pamiątkową księgą.

Młody pan zarządził podobno wciąganie chorągwi na basztę gdy przebywał na zamku i opuszczanie jej gdy wyjeżdżał. Nie było to jednak dziwactwo gdyż chodziło o oszczędzenie ludziom uciążliwego wspinania się na górę zamkową z jakąś osobistą sprawą.

W roku 1936 Leon Kozłowski zawiera ślub z Teresą hrabianką Miączyńską herbu Suchekomnaty, prawnuczką Atanazego Miączyńskiego hetmana wojsk polskich z okresu pogromu Turków pod Wiedniem. W rok później przychodzi na świat ich jedyna córka Bożena, wkrótce przenoszą się wszyscy z Kościana do Janowca. Po przeprowadzeniu się rodziny do Janowca zostają urządzone pokoje i muzeum gdyż z Kościana sporo rzeczy wędruje na zamek.

Nadszedł groźny rok 1939 i czas okupacji hitlerowskiej. Mimo ciężkich warunków życia właściciele nie opuszczają zamku, coraz mniej zwiedzających. W czasie wojny w roku 1944 Janowiec był przyczółkiem i miejscem ostrych walk między wojskami niemieckimi a sowiecką armią. Mieścił się w baszcie punkt obserwacyjny Niemców, potem przebywało mrowie żołnierzy sowieckich z marszałkiem Żukowem, w zamku stacjonował sztab wojsk sowieckich. Po przejściu gehenny nalotów bombardowań, przechodzenia zamku z rąk niemieckich w rosyjskie 4 sierpnia 1944 roku atak katiusz trwał 52 minuty, zostają wysiedleni na drugą stronę Wisły gdzie stacjonowały wojska sowieckie. Tułają się po wsiach skazani na aresztowanie i głód, gdyż całe mienie pozostawili na zamku. Wszystko tracą, zachowa się tylko księga pamiątkowa i dopiero w październiku 1948 roku Leona Kozłowskiego, jego żony Teresy Kozłowskiej i córki Bożeny Kozłowskiej „Dla dobra Kultury i Sztuki i Pamiątek Narodu Polskiego opiekujemy się zamkiem janowieckim. Przeszłość jest nauką teraźniejszości".

Mimo nieustannych szykan ze strony władz komunistycznych, utrudnień, braku funduszy pozostał ostatnim posiadaczem prywatnego zamku w PRL-u. W czasach kiedy nosiło się czerwony krawat na pochodach i uroczystościach, gdzie w szkołach z płaczem słuchało się z „kołchoźników" o śmierci Generalissimusa Józefa Stalina - kuriozalnym wydawać się mogło posiadanie zamku. Pana Kozłowskiego władza jednak tolerowała dopóki był wygodny dbając o obiekt, ale gdy sytuacja zaczęła godzić w ustrój i władzę ludową, straszono właściciela wejściem na hipotekę, nie pozwolono na negocjacje z Polonią Amerykańską chętną wejść w spółkę. Utrzymanie bowiem obiektu pochłaniało skromne zarobki inżyniera.

Z upływem lat nie mając siły, pieniędzy, naciskany przez władze 75 letni książę jak go nazywano ustępuje. W trybie 6 Ustawy Wywłaszczeniowej wyraża zgodę na sprzedaż zamku z otoczeniem za odszkodowaniem pomniejszonym do wysokości budowy domu jednorodzinnego. Zaznaczono przy tym, że dalsze opieranie się doprowadzi tylko do wywłaszczenia drogą administracyjną.

W upalny lipcowy dzień 1975 roku na dziedzińcu zamkowym odbywa się akt przejęcia zamku przez Skarb Państwa. Pan mgr Żurawski ówczesny Dyrektor Muzeum w Kazimierzu, otrzymuje symboliczne klucze od właściciela, dekoruje złotą odznaką Ministra Kultury „Za Opiekę nad Zabytkami". Rychło po przekazaniu Janowca Leon Kozłowski umiera 8 czerwca 1977 roku, pochowany w Janowcu.

Zamek w Janowcu

2019-12-19T21:27:00.001+01:00

Zamek w Janowcu

Dziś opowiemy o renesansowym zamku budowanym w latach 1508-1526 na wysokiej skarpie wiślanej w Janowcu w powiecie puławskim.

Wielkie ruiny tego zamku zajmują powierzchnię 732 m2. Byliśmy tam w połowie marca w piękną słoneczną sobotę a zamek na wysokiej skarpie po prostu nas oczarował naprawdę zachęcam do zwiedzania i przyjazdu do Janowca nie tylko przy okazji wizyty w niedaleko położonym po drugiej stronie Wisły Kazimierzu Dolnym.

Budowę zamku w stylu renesansowym rozpoczęto z fundacji Mikołaja Firleja, wojewody lubelskiego, hetmana wielkiego koronnego i kasztelana krakowskiego na początku XVI wieku na bazie zespołu obronnego poprzednich właścicieli wsi, Janowskich herbu Syrokomla.

Spadkobiercy Mikołaja przebudowywali warownię robiąc z niej rezydencję mieszkalną. Pierwszą rozbudowę w latach 1565-1579 przeprowadził Santi Gucci Fiorentino, dla Andrzeja Firleja, sekretarza królewskiego, kasztelana lubelskiego. Powierzchnia ogrodzieńca została przegrodzona ścianą z piętrowymi, kolumnowymi krużgankami. W związku z tym powstały dwa dziedzińce, z których większy, zwany Wielkim, otrzymał cechy renesansowe. Nową zabudowę ozdobiono wystrojem kamieniarskim swoistym dla warsztatu Santi Gucciego.

Rezydencję rozbudowywano do XVIII wieku wykorzystując miejscowy kamień wapienny oraz cegłę.

Firlejowie mieli władzę nad zamkiem do schyłku XVI wieku dzięki koligacjom rodzinnym, zamek przeszedł w posiadanie rodu Tarłów. Jan Karol Tarło w latach 40. XVII wieku przeprowadził największą w dziejach rozbudowę zamku. Zburzył pałac Firleja i częściowo wykorzystując jego mury wybudował większy, dwukondygnacyjny z amfiladą sal reprezentacyjnych na piętrze, flankowaną od wschodu i zachodu cylindrycznymi wieżami. Rozbudowa zamku za czasów Tarłów obejmowała rozbudowę wielkiej amfilady południowej, na Wielkim Dziedzińcu zbudowane zostały – dom północny i czterokondygnacyjne skrzydło wschodnie z filarowymi krużgankami.

Poprzez małżeństwo Barbary, córki Jana Karola Tarły z Jerzym Sebastianem Lubomirskim, zamek około 1654 roku dostał się w ręce rodu Lubomirskich na ponad 125 lat. Syn Jerzego Dominik po 1689 roku, zrealizował następne rozbudowy. W miejscu rozebranej wieży mieszkalnej północnej powstała wybudowana z pomieszczeniami czeladnymi, zaś na Małym Dziedzińcu – nad studnią -kaplica, której parterowa kondygnacja mieściła urządzenia studni, górna – właściwą kaplicę. Syn Jerzego – Antoni Benedykt Lubomirski, który na stałe osiadł w Janowcu, rozbudował pałac Tarłów zajmując wolną powierzchnię w zachodniej części Małego Dziedzińca. Ozdobił on zamek nowymi dekoracjami malarskimi i sztukatorskimi w stylu Ludwika XV. Za jego czasów, w latach 1727-1761, rezydencja janowiecka była u szczytu świetności. Ostatni z Lubomirskich na Janowcu – Marcin, sprzedał zamek około 1780 roku Mikołajowi Junoszy Piaskowskiemu, który gospodarował Janowcem przez 10 lat. W XIX wieku, właściciele zmieniali się często gdyż nie stać ich było na utrzymywanie rezydencji. W latach 1803-1878, zamek pozostawał w rękach rodziny Osławskich, która nie mogła podźwignąć go ze zniszczeń dokonanych w czasie wojny Księstwa Warszawskiego z Austrią i podczas odwrotu wojsk napoleońskich spod Moskwy. Marcin Lubomirski wywiózł na Ukrainę większość ruchomego wyposażenia rezydencji. Osławscy rozprzedali wyposażenie (kominki, posadzki itp.), a jego część przenieśli do swych mniejszych siedzib w Oblasach i w Warszawie. W połowie XIX wieku zamek janowiecki pozbawiony z wolna dachów, popadał w ruinę, wykorzystywaną jako miejsce pozyskiwania materiałów budowlanych. Na początku lat 20. XX wieku Ćwirko-Godyccy rozparcelowali majątek.

Z ruinami janowieckiego zamczyska wiąże się wiele legend, liczne są wersje podania o Czarnej Damie. Odbywa się tu Turniej Rycerski „O pierścień Czarnej Damy". Raz w roku odbywa się tu słynne „Święto Wina” oraz majówka rycerska na zamku.

Nieszczęśliwe losy janowieckiego zamku wypływają z czegoś zupełnie innego: z wygórowanych ludzkich ambicji. Prawie od początku swego istnienia zamek w Janowcu był budowlą „na wyrost”. Już jego założyciel, Piotr Firlej, kasztelan wiślicki, starosta radomski i kazimierski a także... kochanek królowej Bony, postanowił na wysokim nadwiślańskim wzgórzu wystawić rezydencję tak okazałą, aby mogła ona zaćmić pałace i zamki innych magnatów.

A przecież, jeśli wierzyć legendzie, już wówczas miał być zamek Janowiecki widownią tragedii wynikającej z wygórowanych ambicji. W gościnę do Firleja wybierał się król Zygmunt Stary, razem z żoną i licznym dworem. Kasztelan postanowił wydać z okazji przyjazdu władcy wspaniałą ucztę. Nie żałował pieniędzy. Sprowadził czterystu kuchcików. Władze nad nimi sprawował kuchmistrz, sprowadzony z dalekich krajów. Wydawało się, że nic nie stoi na przeszkodzie w zrealizowaniu magnackich ambicji. Aż nagle, dzień przed ucztą, ochmistrza dworu zaniepokoiła dziwna cisza w pomieszczeniach kuchennych. Gdy wszedł do wnętrza, oczom jego przedstawił się makabryczny widok: na wielkim kominie, wbity na rożen, wisiał martwy zagraniczny kuchmistrz. Nie wiadomo, co było przyczyną zatargu pomiędzy nim a podwładnymi. Dość powiedzieć, że kuchcikowie upiekli swojego szefa niby wołu, a potem, obawiając się gniewu pańskiego, zbiegli za Wisłę, do Kazimierza. Musiał zatem Piotr Firlej zdusić w sobie słuszny gniew, zrzucić pychę z serca i... słać do zbiegłych kucharczyków posłów z prośbą o powrót i z zapewnieniem darowania zbrodni. Syn Piotra, Andrzej Firlej, miał ambicje posiadania jeszcze wspanialszej rezydencji. W połowie XVI stulecia zatrudnił w Janowcu wybitnego artystę owych czasów, architekta i rzeźbiarza, Santi Gucciego, który dawnej warownej budowli nadał charakter pałacowy. Po bezpotomnej śmierci Firlejów Janowiec dostał się w posiadanie Tarłów, a następnie, przez małżeństwo jednej z Tarłówien z marszałkiem wielkim koronnym, Jerzym Sebastianem Lubomirskim, tym samym, który w Lubomii witał króla Jana Kazimierza - przeszedł w ręce rodziny Lubomirskich.

Za czasów Tarłów zamek został znacznie rozbudowany, a długoletnią budowę i rozbudowę Janowca zakończył - już za Lubomirskich - Tylman z Gameren.

Miał zamek janowiecki w czasach swojej największej świetności rozciągać się na stu metrach długości, posiadał dwa dziedzińce, siedem wielkich sal i ponad sześćdziesiąt komnat. Kolejni właściciele łożyli wielkie sumy na uświetnienie swojej siedziby, choć prawdę mówiąc, była ona częściej przeznaczona „na pokaz” niż na stałe zamieszkanie.

Jedynie chyba Antoni Benedykt Lubomirski, za którego czasów południowe skrzydło zamku otrzymało styl Ludwika XV - obrał sobie Janowiec za stałą siedzibę. Ale już syn Benedykta, Marcin, znany hulaka, rozpustnik, niespokojny duch swojej epoki, kierował swe wybujałe ambicje w zupełnie innym - niż budowlany - kierunku. Powie o nim dziejopis: „pieniędzmi tak sypał i siał jak gdyby się spodziewał, że mu wyrosną”. Otóż Marcin Lubomirski potrafił w jedną noc przegrać cały zamek w faraona do swojego kuzyna, hrabiego Ponińskiego. Gdy Poniński zaproponował anulowanie długu, pyszny magnat miał oświadczyć, że szlachcic ma tylko jedno słowo i jeden honor.

Ostatnim prywatnym właścicielem zamku był do 1975 roku Leon Kozłowski, który przekazał twierdzę Muzeum Nadwiślańskiemu w Kazimierzu Dolnym. Do zwiedzania udostępniono m.in. Budynek Bramny, Dom Północny oraz obiekty przeniesione na tereny sąsiadujące z zamkiem. Niepowtarzalny charakter ruinom zamku nadają wizerunki rycerzy oraz czerwone pasy nawiązujące do XVI-wiecznej dekoracji.

W ostatnich latach zrekonstruowano krużganki we wschodniej części dziedzińca, wzniesiono od nowa pałac północny i apartament zachodni połączony z cylindryczną wieżą, która również została odrestaurowana. Obecnie w tych pomieszczeniach mieści się niewielki hotel i muzeum. W budynku bramnym urządzono odkryte tarasy z widokiem na dolinę Wisły.

W późniejszych wiekach zamek został sprzedany podkomorzemu Piaskowskiemu, następnie objęli go w posiadanie hrabiowie Mieroszewscy, w początkach dwudziestego stulecia tereny zamkowe wchodziły w skład majątku Oblasy, należącego do Ćwirko - Godyckich. Lubomirscy byli ostatnimi właścicielami, których fortuna wystarczała na utrzymanie tak ogromnej budowli. Pyszna rezydencja szybko zaczęła się chylić ku upadkowi. W połowie XIX stulecia zamek w Janowcu był już pozbawiony dachów i tylko w niewielkiej części zamieszkały. Wydawało się, że częściowo wypalone, odarte z rzeźb i marmurów ściany nie rozpalą niczyich ambicji, że zamkowy dziedziniec do cna zarośnie chwastami. Stało się jednak inaczej. W 1928 roku nabył wzgórze zamkowe z parcelacji majątku Ćwirko- Godyckich niespełna trzydziestoletni wówczas Leon Kozłowski. Kupił ruiny, stary park rozciągający się wokół budowli, nieco ziemi ornej i kawał sześćdziesięciometrowej, stromo opadającej ku Wiśle skarpy. Razem majętność nie przekraczała dwudziestu hektarów, z czego większość stanowiły nieużytki.

O dziwo, po 1945 r. nowe władze nie odebrały mu własności, więc był prawdopodobnie jedynym prywatnym właścicielem tego typu posiadłości w całej sowieckiej Europie. Nie mogąc powstrzymać postępujących zniszczeń, w 1975 r. sprzedał zamek muzeum w Kazimierzu. W latach 90. XX w. rozpoczęto zabezpieczanie i częściową rekonstrukcję obiektu. Dziś w odbudowanym fragmencie - Domu Północnym - mieści się wystawa ilustrująca jego dzieje. W sezonie jest tu otwarta kawiarnia Zamkowa, można też przenocować w zamkowej komnacie. Górny poziom skrzydła wschodniego, dawna Sala Rycerska, to obecnie taras, z którego pięknie widać przełomową Dolinę Wisły. Na wschód od budowli, za parkiem, warto zobaczyć barokowy dwór, któremu w latach 80. ubiegłego wieku podarowano drugie życie. Niszczejący XVIII-wieczny obiekt ze wsi Moniaki, z okolic Urzędowa, przeniesiono w elementach i zrekonstruowano w Janowcu.

Zespół dworski

Znajduje się tuż obok ruin zamku. Na wschód od budowli, za parkiem, warto zobaczyć barokowy dwór, któremu w latach 80. ubiegłego wieku podarowano drugie życie. Niszczejący XVIII-wieczny obiekt ze wsi Moniaki, z okolic Urzędowa, przeniesiono w elementach i zrekonstruowano w Janowcu. Składa się z zabytkowych budynków przeniesionych z pobliskich terenów Lubelszczyzny Dwór z Moniak, Stodoła z Wylągów, Spichlerz z Podlodowa, Spichlerz z Kurowa.

DWÓR Z MONIAK

Wybudowany w latach 1760-1770 we wsi Moniaki, niedaleko Urzędowa na Lubelszczyźnie. Drewniany z mansardowym dachem, pobitym gontem, wyróżnia się regularnym ukształtowaniem wnętrza charakterystycznym dla dworów z drugiej połowy XVIII wieku. Przeniesiony do Janowca w latach 1978-1985. We dworze znajduje się stała wystawa wnętrz domu ziemiańskiego oraz pokoje gościnne.

STODOŁA Z WYLĄGÓW

Drewniana XIX-wieczny budynek pochodzący z okolic Kazimierza Dolnego. Jego wnętrze służy organizacji koncertów i spektakli teatralnych.

SPICHLERZ Z PODLODOWA

Drewniany budynek z XIX wieku. przeniesiony z Podlodowa nad Wieprzem. Wewnątrz wystawa etnograficzna: sztuka ludowa, rzemiosła lokalne, transport wodny, rybołówstwo.

LAMUS

Budynek z przełomu XIX/XX wieku przeniesiony do Janowca z Kurowa. Drewniany na podmurówce, na planie wydłużonego prostokąta, jednokondygnacyjny. Dach naczółkowy kryty gontem. Usytuowany na wzgórzu zamkowym w Janowcu stanowi istotny składnik istniejącego tam zespołu dawnego budownictwa drewnianego.

Kościół pw. Stanisława Biskupa i św. Małgorzaty

Zbudowany w latach 1537-1559 z fundacji Piotra Firleja na murach gotyckiego kościoła z XIV wieku, przebudowany w latach 1585-1600 wg planów architekta Santi Gucciego, a następnie w stylu renesansowym przez Jakuba Balina. Wchodząc do świątyni, zauważymy, iż boczna nawa to mały gotycki kościółek. Główny ołtarz to przykład stylu barokowego. Najcenniejszym zabytkiem wnętrza kościoła jest manierystyczny nagrobek Andrzeja Firleja oraz jego żony Barbary - dzieło Gucciego, który nie tylko był architektem, ale i rzeźbiarzem. Przed kościołem znajduje się pomnik - tablica ku czci mieszkańców ofiar II wojny światowej. Msze święte: Niedziele i święta: 8.00, 10.00, 11.30, 15.30 Święta zniesione: 8.00, 10.00, 17.00

Ostatni Prymas I Rzeczpospolitej Michał Jerzy Poniatowski

2019-12-16T23:13:00.003+01:00

Prymas Michał Jerzy Poniatowski

Michał Jerzy Poniatowski herbu. Ciołek urodził się 12 października 1736 roku, jako dziewiąte dziecko Konstancji i Stanisława na dworze Czartoryskich w Gdańsku, był rodzonym bratem króla Stanisława Augusta, ostatnim prymasem I Rzeczypospolitej, o którym w pamiętnikach król Stanisław napisał „Ksiądz bardziej z namowy, jak z przekonania”.

Początkowym wychowaniem zajmowali się rodzice, szczególnie matka. Będąc urodzonym pedagogiem, posiadała olbrzymią inteligencję, nieprzeciętną pamięć i wielki dar opowiadania. Gdy ojciec szkolił potomstwo bardziej życiowo, pani Konstancja przelewała na nie cały zasób swoich teoretycznych wiadomości, odrywała od rzeczywistości, wpajając w dziecięce umysły górne aspiracje, wskazując synom, że w chwili stosownej powinni stać się odnowicielami i reformatorami ojczyzny

Michał Jerzy miał zdecydowanie silniejszy charakter od swojego starszego o 4 lata brata Stanisława Augusta. Był stały w przekonaniach i potrafił wznieść się ponad osobiste antypatie i interesy.

Od wczesnej młodości zaprawiał się do wielkiej kariery politycznej. Michał Poniatowski uczył się w warszawskim kolegium ks. Teatynów, gdzie wychowaniem i nauką Michała i Stanisława zajął się znany wychowawca, ojciec Antoni Portalupi. Dokończeniem okresu nauki był wyjazd Michała ze swoim nauczycielem w styczniu 1754 roku do Rzymu, gdzie przez prawie dwa lata studiował teologię i prawo kanoniczne. Bawił również młody Michał — może nie tylko dla samej edukacji — także we Francji, wykorzystując stosunki nawiązane tam jeszcze przez jego ojca. Podczas podróży skupował antyki, malowidła a za swój portret potrafił zapłacić Rafaelowi 3000 dukatów.

Po powrocie do kraju wstąpił w 1756 roku do Seminarium Księży Misjonarzy w Warszawie. Według relacji Śliwickiego przebywał tam do roku 1760. Tonsury oraz czterech święceń niższych udzielił mu w uroczystość św. Stanisława Biskupa i Męczennika 8 maja 1756 r. w kościele parafialnym Św. Krzyża w Krakowie Antoni Kazimierz Ostrowski, ówczesny biskup inflancki.

Święcenia subdiakonatu przyjął młody kanonik 11 marca 1758 roku w Kolegiacie Warszawskiej z rąk Teodora Kazimierza Czartoryskiego, biskupa poznańskiego.

Diakonat otrzymał także w Kolegiacie Warszawskiej 22 marca 1760 roku od sufragana poznańskiego, Józefa Tadeusza Kierskiego, sekretarza królewskiego. Promocji kapłańskiej dokonał ordynariusz płocki, Hieronim Antoni Szeptycki, 31 maja 1760 roku w kościele Księży Misjonarzy w Warszawie.

W 1761 został najpierw kustoszem gnieźnieńskim, lecz przebywał prawie dwa lata na dworze wuja, Michała Czartoryskiego kanclerza wielkiego litewskiego, a po elekcji Stanisława Augusta został członkiem rady królewskiej. W 1764 roku został mianowany opatem czerwińskim, po śmierci Michała Wodzickiego, biskupa przemyskiego, w 1768 otrzymał urząd sekretarza wielkiego koronnego po Józefie Kierskim, który przeszedł na biskupstwo przemyskie. 12 lipca 1773 roku papież Klemens XIV mianował Michała Jerzego biskupem płockim, zasłużył się tam przede wszystkim jako reformator. Wydał m.in. zarządzenie o przyjmowaniu do seminariów duchownych wyłącznie kandydatów z ukończonym kursem filozoficznym oraz świadectwem wzorowych obyczajów. Dbając o rozwój duchowy kapłanów wyznaczył dla nich stałe terminy i miejsca rekolekcji, a na uchylających się od uczestnictwa nakładał kary finansowe. Zachęcał też kapłanów do dokształcania się i lektury odpowiednich książek. Uporządkował ponadto kwestię opłat za usługi religijne. Chcąc położyć kres nadużyciom w tej materii zobowiązał księży do trzymania się jednej ustalonej przez niego taksy.

Prymas Michał Jerzy Poniatowski

Następnie objął po uprowadzonym przez Rosjan Kajetanie Sołtyku administrację biskupstwa krakowskiego. Władał nią w sposób tak bardzo oświecony, że krakowianie nazwali go „Józef II w sutannie”. Zamykał klasztory i kaplice, kasował domy ubogich i szpitale tak, że po śmierci księcia prymasa kapituła wzbraniała się odprawić mszy za jego duszę. W roku 1784 mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem. Górował nad braćmi zdolnościami politycznymi i silną wolą. Przeniknięty duchem Oświecenia, jako członek, a od 1776 roku jako przewodniczący Komisji Edukacji Narodowej aktywnie pracował nad reformą oświaty. W latach 70. i 80. XVIII wieku dał się poznać jako doskonały administrator, dbały o interesy swych diecezji, oświatę duchowieństwa i ludu, jednocześnie jednak człowiek bezgranicznie chciwy, rozwiązły i służalczy. Popierał rozwój gospodarczy miast kościelnych, zezwalając m. in. na osiedlenie się Żydów w Skierniewicach. W 1773 roku został członkiem Rady Nieustającej.

Pałac księdza Prymasa, był jednym z najokazalszych po Zamku Królewskim gmachem w Warszawie, z dziedzińcem, na którym trzysta pojazdów pomieścić się mogło, miał salę balową, która zajmowała dwa piętra. Zdobiły ją kolumny i popiersia i meble. Przy ulicy Koziej ksiądz Prymas rezydował zimą, zaś latem bawił się w Jabłonnie.

Ulice Warszawy gapiły się na wspaniałości księcia Prymasa, bo jeździł z szykiem. Konny ksiądz, krucyfer, z wielkim srebrnym krzyżem w ręku, otwierał pochód. Pięćdziesięciu hajduków z berdyszami otaczało karocę, zdobioną w wielkie szklane tafle oraz złocone gałki w kształcie wazoników. W środku asystowali dwaj biskupi, a czterech lokajów było na pudle. Koni było sześć, białych, z malowanym na pąsowo grzywami, szory miały pozłociste.

Michał Poniatowski

Przed Sejmem Czteroletnim był posiadającym wielki wpływ na swego brata przywódcą stronnictwa królewskiego. Opowiadał się za orientacją prorosyjską uważając ją za jedyną alternatywę wobec aneksjonistycznej polityki Prus oraz przeciwko szerszym reformom ustroju Rzeczypospolitej; pokonany przez radykalną opozycję w partii królewskiej na Sejmie Czteroletnim, wyjechał z kraju. Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja powrócił i wszedł w skład Straży Praw. Podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792 na słynnym posiedzeniu ministrów 23 lipca wypowiedział się za przerwaniem walki i doradzał królowi przystąpienie do Targowicy. W sejmie grodzieńskim w 1793 roku nie brał udziału, jednak jako prymas przyjął członkostwo przywróconej Rady Nieustającej.

Michał Jerzy Poniatowski to postać kontrowersyjna. Z jednej strony zasłużony reformator, filantrop, reorganizator szkolnictwa i obrońca kultury narodowej. Z drugiej poplecznik Rosji, który poparł decyzję króla Stanisława Augusta o przystąpieniu do konfederacji targowickiej i sam złożył do niej pisemny akces, odmawiając jednakże złożenia przepisanej przysięgi.

Prymas Michał Jerzy Poniatowski zmarł nagle z 11 na 12 sierpnia 1794 roku po krótkiej chorobie.
Według innej wersji podczas powstania kościuszkowskiego, w czasie oblężenia Warszawy zmarł śmiercią samobójczą a trucizny podobno dostarczył mu sam król, zagrożony aresztowaniem wskutek wykrycia jego zdradzieckiej korespondencji z królem pruskim, ujawniającej słabe punkty obrony miasta. Po Warszawie krążyła wtedy piosenka patriotyczna : My, Krakowiacy, nosim guz u pasa, powiesim sobie, króla i prymasa. Zaś po ulicach Warszawy śpiewano:

„Książe prymas zwąchał linę,
Wolał proszek, jak drabinę!”

Pogłoska ta, pochodząca od jakobinów warszawskich, którzy ukuli ją, by uderzyć w swoich głównych wrogów – prymasa, króla Stanisława Augusta i księcia Józefa Poniatowskiego, utrwaliła się tak bardzo w świadomości historycznej polskiego społeczeństwa, że wykorzenienie jej nigdy prawdopodobnie nie będzie możliwe.

Trzydniowe uroczystości żałobne rozpoczęły się w warszawskiej kolegiacie Św. Jana 18 sierpnia. Autorem pogrzebowego wystroju kościoła był królewski architekt Jakub Kubicki. Egzekwie uświetniło requiem Karola Markiewicza w wykonaniu 28-osobowej orkiestry i ośmiu solistów, na której czele wystąpił kompozytor.

Był twórcą rezydencji w Jabłonnie, wznoszonej od 1774 roku i ostatnim prymasem rezydującym w Pałacu Prymasowskiego przy ul. Senatorskiej, który bogato wyposażył. Z inicjatywy prymasa wybudowano pod koniec XVIII wieku Dworek Grochowski.

Opublikował wiele mów sejmowych, rozporządzeń i listów pasterskich, oraz zbiór Rozporządzenia i pisma pasterskie do diecezji płockiej wydane w 4 tomach w Warszawie w latach 1783-1786.

Koronacja cara Mikołaja I na króla Polski

2019-12-14T14:37:00.000+01:00

Car Mikołaj I

Jest maj 1829 roku. Do Warszawy wraz z małżonką przyjeżdża rosyjski car Mikołaj I. Z Piotrogrodu droga jest długa, nic więc dziwnego, że carska para z radością czeka już na zasłużony odpoczynek. W mieście panuje jednak wielkie zamieszanie!

Każdy chyba pragnie na własne oczy zobaczyć Mikołaja I (1796-1855), nowego polskiego króla. -parę królewska wita - dowódca drugiego pułku polskiego, który wyjeżdża dostojnym gościom naprzeciw uroczyście salutując. Aleksandra Fiodorowna (1798-1860), małżonka Mikołaja - źle znosi takie ceremonie, i pragnie aby ta koronacja była już za nimi.

17 maja po nocy spędzonej w pałacu w Jabłonnie, uroczyście witani na praskich rogatkach, wjechali do Warszawy przy biciu w dzwony i armatnich salutach. Od mostu na Wiśle, gdzie dołączył do nich Konstanty, towarzyszył im ceremonialny orszak. Wszędzie na jego drodze stały wiwatujące tłumy. Na trasie, przed kościołem franciszkanów przy ulicy Zakroczymskiej, oczekiwał na dostojnych gości prymas Polski arcybiskup Jan Paweł Woronicz w otoczeniu wyższego duchowieństwa, by podać carowi krzyż do ucałowania. Orszak Miodową dojechał do zamku, gdzie cesarska para, po uroczystym powitaniu modliła się w kaplicy zamkowej, już wtedy prawosławnej.

Nowy car Rosji stał się jednocześnie królem Królestwa Polskiego (kongresowego), tak bowiem głosiła konstytucja Królestwa połączonego unią personalną z Imperium Rosyjskim. Koronacja Mikołaja I niecałe cztery lata później w Warszawie była więc czysto symboliczna i opierała się na konkretnych rachubach politycznych.

W kwietniu 1828 wybuchła wojna rosyjsko-turecka, w której początkowo Armia Imperium Rosyjskiego ponosiła same klęski. Car chcąc uzyskać wsparcie Polaków z „Kongresówki”, dysponujących znakomitym Wojskiem Polskim, stojącym na wyższym poziomie od armii rosyjskiej, próbował zyskać jej wsparcie pustymi gestami, na przykład przesyłając do Warszawy chorągwie i armaty tureckie zdobyte pod Warną, co propagandowo było przedstawiane jako pomsta za śmierć króla Polski i Węgier Władysława III Warneńczyka w listopadzie 1444 podczas bitwy pod tym miastem.

Podobnie źle pruska księżniczka Charlotta zniosła swoje wesele w 1817 roku, trwające - w co aż trudno uwierzyć - 13 dni! Szczęściem w drodze do Rosji towarzyszył jej brat Wilhelm (1797-1888), przyszły pierwszy niemiecki cesarz. - Następnego dnia Charlotta staje się Aleksandrą Fiodorowną. Początkowo młoda kobieta nie ma łatwego życia w Rosji, ale pomaga jej kochający mąż i jego matka, caryca Maria Fiodorowna (1759-1828). Małżeństwo od samego początku jest naprawdę szczęśliwe i płodne. Ze związku rodzi się siedmioro dzieci. Przez długie osiem lat Aleksandrze ani Mikołajowi nie przychodzi nawet do głowy, ze mógłby im przypaść w udziale carski tron.

Jednak po śmierci cara Aleksandra I (1777-1825), najstarszego brata Mikołaja, Konstanty (1779-1831), kolejny z rodzeństwa i następny w kolejności prawowity następca, rezygnuje ze swoich praw do tronu. Korona rosyjskich carów przypada więc Mikołajowi. - Będę cię wspierać, cokolwiek się stanie - obiecuje mu wtedy Aleksandra. Władzę nad Rosją Mikołaj obejmuje w grudniu 1825 roku. Wkrótce po zajęciu tronu wybucha w Rosji powstanie tzw. dekabrystów - oficerów rekrutujących się z piotrogrodzkich pułków. Z pomocą wiernych żołnierzy Mikołajowi udaje się je stłumić, jednak po tej lekcji car staje się nieprzejednany w stosunku do rosyjskiego społeczeństwa. Ogranicza prawa obywatelskie, jak tylko może. Na każdym rogu czyhają policyjni szpicle, prasą rządzi twarda cenzura.

Aleksandra Fiodorowna żona Mikołaja I

We wrześniu 1826 roku, w niezbyt dobrej atmosferze w państwie, carska para zostaje uroczyście koronowana. Żeby być również polskim królem, muszę złożyć przysięgę na konstytucję i odbyć jeszcze jedna koronację w Warszawie - zwierza się Mikołaj swej żonie. Aleksandra nie bardzo to rozumie. Wie, że rosyjscy carowie mają do tzw. Królestwa Kongresowego, powstałego w wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego z 1815 roku, automatyczne prawo. Jednak kraj ten cieszy się częściową autonomią, jest czymś więcej niż państwem marionetkowym. Polska ma swoją własną konstytucję, polski jako język urzędowy, własną walutę, parlament i armię. Czy to naprawdę konieczne? Mam już dosyć tych wszystkich ceremonii. Jesteś rosyjskim carem, więc władza w Polsce należy przecież do ciebie! - próbuje przekonać męża Aleksandra Fiodorowna. Mikołaj energicznie kręci głową: Moja droga, nie znasz sytuacji w Polsce! Naprawdę musimy tam jechać...

Aleksandra nie daje sobie jednak tego wytłumaczyć. Po prostu nie chce jej się wlec aż do Warszawy z powodu kolejnej koronacji. Nade wszystko kocha swą rodzinę, a podróż do Polski oznaczałaby, że musi opuścić dzieci. Naciska na Mikołaja i argumentuje tym, że jego brat Aleksander I, pomimo że nie był dodatkowo koronowany w Warszawie, także był królem polskim. Złości go, że chyba po raz pierwszy od czasu, gdy została jego żoną, Aleksandra mu się przeciwstawia. Zaczyna więc gorliwie wyjaśniać jej, jak wygląda sytuacja na polskich ziemiach, by zrozumiała, dlaczego oboje muszą wziąć udział w tej ceremonii. Ostatnim królem polskiej krwi był Stanisław August Poniatowski: Czy wiesz coś o nim? Wiesz w ogóle cokolwiek o Polsce? pyta ze złością. Aleksandra nie chce się kłócić, ale nie spodziewała się po mężu tak impulsywnej reakcji i czuje, że musi odpowiedzieć: To był ten, który tron zyskał dzięki carycy Katarzynie, a cała Polska go z powodu tej miłości do Rosji i olbrzymich długów nienawidziła jak widzisz, wiem o nim dość dużo, by go szanować! Mikołaj chce jeszcze wspomnieć o trzech rozbiorach Polski, ale ostatecznie rezygnuje.

Przez kolejne dni rozmowy między małżonkami ograniczają się do koniecznego minimum. Aleksandra pragnie jednak przełamać lody, więc za plecami męża umawia się na spotkanie z ministrem spraw zagranicznych Karolem Robertem Nesselrode (1780-1862). Chce sprawdzić, czy to naprawdę konieczne, by musiała fatygować się do jakiejś zapadłej dziury tylko po to, by tam z całą paradą dać się koronować. Mądry dyplomata przyjmuje ją z uśmiechem. Tak, madame, to konieczne! odpowiada jej, zanim ona zdąży go o cokolwiek zapytać. Polacy to dumny naród i jeśli Mikołaj chce zyskać respekt i sympatię ich arystokracji, konieczne jest, by pokazał publicznie, że uznaje ich konstytucję i bym przysiągł na nią. I właśnie z tego powodu należy jechać do Warszawy!
cierpliwie wyjaśnia carycy nadzwyczajnie dalekowzroczny polityk. Aleksandra Fiodorowna nie oponuje już więcej przeciwko podróży do Polski, co więcej zaczyna nawet na nią z radością czekać. Do Warszawy ich karety dotrą 17 maja 1829 roku.

Minister skarbu Królestwa Polskiego Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki przekonał Mikołaja, by koronował się na króla Polski nie w Petersburgu, ale w Warszawie, oraz żeby złożył przysięgę na konstytucję. Car zgodził się na to i dekretem z 17 kwietnia 1829 zapowiedział swoją koronację w polskiej stolicy. Była to pierwsza, i jedyna, koronacja cara rosyjskiego na polskiego władcę.
W artykule 45 konstytucji z 1815 roku napisano „Wszyscy Nasi następcy do Królestwa Polskiego powinni się koronować, jako Królowie Polscy w stolicy, podług obrządku, jaki ustanowimy, i wykonają następującą przysięgę: "Przysięgam i przyrzekam przed Bogiem i na Ewangelię, iż Ustawy Konstytucyjnej zachowywać i zachowania jej wszelkiemi siłami przestrzegać będę".

Następne dni po przyjeździe upłynęły cesarskiej rodzinie na oficjalnych prezentacjach, przyjęciach, balach. Car – jak wspominają współcześni – po Warszawie poruszał się pieszo swobodnie, bez ochrony, przyjmowany entuzjastycznie przez jej mieszkańców.

Przed dniem uroczystości koronacyjnych przed zamkiem ustawiono rozległe drewniane galerie, skąd przed południem kilka tysięcy osób mogło obserwować pochód udający się do katedry św. Jana.
Uroczysty akt koronacyjny zaplanowany jest na 24 maja. Sala Senatorska na Zamku Królewskim w Warszawie jest świątecznie przyozdobiona i wypełniona wystrojonymi polskimi notablami. W pierwszych rzędach cisną się sejmowi delegaci i członkowie rady państwowej. Trochę gorsze miejsca zajmują nie mniej znaczący polscy arystokraci. Nagle do sali wchodzi król ze swą małżonką u boku. Przez tłum przebiega szmer i naraz odzywają się brawa. Rosyjski car ze zdziwieniem obraca się, ale jest wzruszony i szczęśliwy: - Oni naprawdę mnie chcą sam wkłada sobie na głowę królewską koronę i z całą godnością składa przysięgę na polską konstytucję.

Podczas koronacji Mikołaja wykorzystano również miecz ceremonialny Jana III Sobieskiego, rosyjskie berło ceremonialne z 1771 r. Nowy władca nałożył swojej małżonce Łańcuch Orderu Orła Białego, wykonany tego roku w Petersburgu, na którym obok polskiego Białego Orła znajdował się również dwugłowy ptak z cesarskiego godła.

Następnie niedaleko zamku Ujazdów w Warszawie organizuje wielką ucztę dla prostego ludu, gdzie jedzenie i napoje są dla wszystkich darmowe. Na obchody związane z koronacją Mikołaja przybywa około 11 tysięcy osób.

Podczas koronacji użyto koronę Anny Iwanowny, ponieważ wszystkie Korony Królestwa Polskiego w 1795 roku na rozkaz Fryderyka Wilhelma III zostały wywiezione do Prus i zniszczone.

Po pełnych przepychu uroczystościach nowo koronowana para królewska wraca do Rosji.
Obywatele Królestwa mieli również nadzieję, że car dotrzyma obietnicy i w końcu zwoła Sejm. Jednak już kilka dni po koronacji, Mikołaj mianował, wbrew zapisom konstytucji sześciu nowych senatorów spośród swoich zwolenników. Z Królestwa nie zostali również odwołani Wielki Książę Konstanty i komisarz carski przy Radzie Stanu Królestwa Polskiego Nikołaj Nowosilcow; przekreślone zostały także nadzieje Polaków na przyłączenie do Królestwa ziem bezpośrednio wcielonych do Rosji.

Koronacja cara Mikołaja I na króla Polski

W reakcji na te decyzje zrodził się plan zabójstwa, przekształcony później w plan aresztowania cara w trakcie jego pobytu w Warszawie. Pomysłodawcami byli hrabia Tytus Działyński (pośredniczący w kontaktach z elitami politycznymi Królestwa) oraz Adam Górowski, który w celu zorganizowania zamachu nawiązał w grudniu 1828 r. kontakt ze sprzysiężeniem podchorążych Piotra Wysockiego. Plan zakładał wzięcie do niewoli lub zabójstwo cara na Placu Saskim, w czasie defilady wojska, co miało stać się początkiem powstania. Ostatecznie do jego realizacji jednak nie doszło.
W listopadzie 1830 roku przez Polskę przechodzi powstańcza fala. Niechęć cara do wszelkich rewolt jest na Starym Kontynencie już dobrze znana i nie bez powodu na dworach monarszych nazywa się go „czetnikiem Europy". Po trwającym dziewięć miesięcy krwawym boju carowi Mikołajowi i jego armii w końcu udaje się stłumić niepokoje w Polsce. Następnie car pozbawia Polskę przywilejów, a samych Polaków spotyka wiele represji. To już jednak za wiele nawet dla polskiego sejmu, który 25 stycznia 1831 roku formalnie pozbawia Mikołaja tronu, oficjalny wniosek w tej sprawie wniósł do laski marszałkowskiej poseł Roman Sołtyk. Jego następcy będą wprawdzie nosić tytuł polskich królów, ale żaden z nich nie będzie brał pod uwagę uczuć Polaków. Polska jest dla nich jedynie zdobycznym terytorium, które należy się im w sposób całkowicie automatyczny. Warszawa żadnej koronacji się już nigdy nie doczeka.