Historia na ciekawo

Czy Polacy mogli u boku Hitlera zmienić losy II wojny światowej?

2014-04-09T21:41:00.000+02:00

Panzerkampfwagen VI Tiger

1 września 1939 rozpoczęła się II wojna światowa. Niestety rozpoczęła się od niemieckiej kampanii skierowanej na Polskę, która była całkowicie do niej nieprzygotowana. Niemcy swój blitzkrieg przeprowadzili wzorowo, a żeby tego jeszcze było mało, to 17 września Stalin spuścił ze smyczy swoje "psy". W obliczu agresji dwóch sąsiadów Polacy nie mogli skutecznie się przeciwstawić i musieli się ugiąć. Co się dalej wydarzyło wszyscy doskonale wiemy, ale co mogło się wydarzyć gdyby historia potoczyła się równoległym torem, gdyby jeden człowiek nie podjął bezmyślnej decyzji, przez którą setki tysięcy polskich obywateli przeżyło piekło na ziemi (a duża ich część poległa)?. II wojna światowa mogła się potoczyć całkiem inaczej, a Państwo Polskie mogło być jednym z jej zwycięzców. Niektórzy mogą powiedzieć, że przecież wygraliśmy tę wojnę, ale dla nas to zwycięstwo miało bardzo gorzki smak cierpienia. Po dłuższym namyśle nie można mówić o zwycięstwie w przypadku kiedy niemal cały kraj został zniszczony, a najwybitniejsi synowie naszej ojczyzny zostali zgładzeni przez okupantów.

Podstawowe pytanie brzmi: Czy można było tego uniknąć? Czy można było uratować swój naród od faszystowskiej i bolszewickiej kaźni?

Przemówienie Becka z 5 maja 1939 r

Nie wiem czy można było tego dokonać ale należało robić wszystko aby do takiej sytuacji nie dopuścić i wiedzieli o tym wszyscy przywódcy ówczesnego świata tylko nie Minister Spraw Zagranicznych Polski - Józef Beck. Trudno tak naprawdę stwierdzić co chciał osiągnąć swoją grą, manewrowaniem pomiędzy potężnymi sąsiadami oraz odrzucaniem kolejnych propozycji wspólnego przymierza między Niemcami a Polską. Być może należało przystać na niemieckie propozycje, a tym samym odsunąć od siebie niebezpieczeństwo zwrócenia się hitlerowskiej machiny wojennej w stronę granic Rzeczpospolitej. Przecież Józef Beck był oficerem Wojska Polskiego, więc doskonale musiał zdawać sobie sprawę z tego, że wojny należy unikać tak długo jak to tylko możliwe, że pierwszy atak agresywnego sąsiada należy skierować jak najdalej własnych granic i nie byłoby to niemożliwe biorąc pod uwagę, że Polska nie była pierwszym celem Hitlera, a być może wcale nie była za takowego postrzegana. Jaką wartość przedstawiał dobrze przygotowany żołnierz Wojska Polskiego przekonaliśmy się śledząc wojenne zmagania, w których nasi brali czynny udział, często decydując o ich ostatecznym wyniku. Warto w tym miejscu przytoczyć choćby bohaterskich pilotów z dywizjonów broniących Wielkiej Brytanii, lub żołnierzy biorących udział w Bitwie Pod Monte Casino.

Polacy w ruinach klasztoru na wzgórzu Monte Casino 18 maja 1944r.

W tym miejscu chciałbym przytoczyć rozkaz gen. Andersa z 11 maja 1944:

Żołnierze!

Kochani moi Bracia i Dzieci. Nadeszła chwila bitwy. Długo czekaliśmy na tę chwilę odwetu i zemsty nad odwiecznym naszym wrogiem. Obok nas walczyć będą dywizje brytyjskie, amerykańskie, kanadyjskie, nowozelandzkie, walczyć będą Francuzi, Włosi oraz dywizje hinduskie. Zadanie, które nam przypadło, rozsławi na cały świat imię żołnierza polskiego. W chwilach tych będą z nami myśli i serca całego Narodu, podtrzymywać nas będą duchy poległych naszych towarzyszy broni. Niech lew mieszka w Waszym sercu.
Żołnierze – za bandycką napaść Niemców na Polskę, za rozbiór Polski wraz z bolszewikami, za tysiące zrujnowanych miast i wsi, za morderstwa i katowanie setek tysięcy naszych sióstr i braci, za miliony wywiezionych Polaków jako niewolników do Niemiec, za niedolę i nieszczęście Kraju, za nasze cierpienia i tułaczkę – z wiarą w sprawiedliwość Opatrzności Boskiej idziemy naprzód ze świętym hasłem w sercach naszych Bóg, Honor i Ojczyzna.

Żołnierze Andersa szli do boju mając w pamięci wszystkie okrucieństwa, które w ówczesnym czasie spadły na nasz kraj, ale dlaczego nie mogliśmy tego uniknąć? Zamiast ulec faszystą i bolszewikom należało sprzymierzyć się z jednym z systemów, celem wyeliminowania drugiego. I tak jak trudno sobie wyobrazić sojusz z bolszewikami, to już wspólna akcja polsko-niemiecka nie powinna być traktowana w kategoriach science fiction.

W wywiadzie udzielonym dla portalu wPolityce.pl Piotr Zychowicz - autor książki "Pakt Ribbentrop Beck" - stwierdził:

"...Jakkolwiek by to fatalnie nie zabrzmiało Hitler w latach 1933 — 1939 darzył Polaków olbrzymim szacunkiem. „Dajcie mi polską piechotę, a zdobędę cały świat! ” — powtarzał. Uważał nas za naród antykomunistów i dzielnych żołnierzy. Jego idolem był Józef Piłsudski. Stosunek Hitlera do Polski zmienił się w kwietniu 1939 roku, gdy Beck ostatecznie odrzucił jego awanse i zawarł pakt z Anglią. Wtedy Hitler wpadł w szał. Krzyczał, że „uwarzy nam diabelski koktajl”. Polaków, którzy pokrzyżowali mu jego misterne plany, znienawidził wówczas całą duszą (Oczywiście jeżeli ten człowiek miał duszę). Straszliwa brutalność i bezwzględność niemieckiej okupacji Polski była więc efektem… zawiedzionej miłości. Wracając do pańskiego pytania: wszystkie zachowane niemieckie dokumenty i relacje z epoki, świadczą, że oferta składana Polsce była poważna i szczera. Nie była to żadna pułapka. Hitler naprawdę chciał mieć Polskę u swojego boku podczas II wojny światowej."

Biorąc stwierdzenia Pana Zychowicza za prawdziwe, jednoznacznie należy stwierdzić, że polsko-niemiecki układ był możliwy, a wojna mogła się dla Polaków nienajgorzej skończyć. Przytaczając inny fragment jego wypowiedzi, który brzmi:

"...Polska mogła wygrać II wojnę światową tylko i wyłącznie wtedy, gdyby zakończyła się tak jak I wojna światowa. Czyli gdyby pokonani zostali obaj nasi potężni sąsiedzi. Już w 1914 roku Józef Piłsudski mówił, że najlepiej dla Polski byłoby gdyby „zwycięstwo poszło ze Wschodu na Zachód”. Czyli gdyby najpierw Niemcy pokonali Rosję, a potem sami przegrali z aliantami zachodnimi. Komendant w latach 1914 - 1918 starał się prowadzić działania zmierzającą do realizacji właśnie tego scenariusza. ..."

trzeba jasno powiedzieć, że Beck, który był uczniem Piłsudskiego powinien prowadzić swoją politykę dokładnie w powyżej wskazanym kierunku, czyli najpierw należało pozwolić Niemcom zaatakować kraje Europy Zachodniej, a samemu w tym czasie zwiększać swój potencjał militarny. Kampania we Francji i Wielkiej Brytanii zapewne nie trwałaby długo i należałoby się spodziewać, że Hitler byłby gotowy do ataku na Stalina w 1940 roku (najpóźniej w 1941). W tym czasie Armia Polska mogła zostać znacznie dozbrojona i przygotowałaby się do wojny na wschodzie. Ktoś może słusznie zauważyć, że w tym scenariuszu wojna nas nie ominęła, byłaby to jednak wojna na naszych warunkach oraz poza granicami Polski co pozwoliłoby uniknąć zniszczeń, a także śmierci wielu niewinnych ludzi.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że we wrześniu 1939 roku zmobilizowanych zostało ok. 900 000 żołnierzy, z 1 350 000 planowanych, a więc przy założeniu że dwa lata później Polska należycie przygotowałaby się do wojny to można założyć, że na wschód mogliśmy wysłać 1 mln dobrze wyszkolonych i wyposażonych żołnierzy. Podczas realizacji planu Barbarossa Państwa Osi dysponowały 4 mln żołnierzy, tak więc razem z Polskim Wojskiem siła ta mogła oscylować w granicach 5 mln żołnierzy.
Przy założeniu, że atak przeprowadzono by błyskawicznie można założyć, że radzieckie dywizje zostałyby szybko rozbite, a marsz na Moskwę nie zostałby zahamowany żadnym wysiłkiem. Na przedpolach Moskwy stoczyłaby się największa bitwa w ówczesnej historii, a Polacy przyczyniliby się do upadku komunistycznego reżimu. W tym czasie zachodni alianci zaczęliby się otrząsać po początkowej porażce, a do wojny włączyłyby się Stany Zjednoczone, których potencjał gospodarczy przesądziłby o końcowej klęsce Hitlerowskich Niemiec, do której w odpowiednim momencie Beck powinien znacznie się przyczynić. W końcowym rozrachunku dwa zbrodnicze systemu zostałyby pokonane, a Polska mogłaby bardzo skorzystać na takim przebiegu wojny.
Świat nigdy nie zapomniałby Beckowi tego, że w odstąpił od swojego sojusznika znacznie przyczyniając się do upadku III Rzeszy. Zamiast konferencji w Jałcie odbyłaby się konferencja w Ciechocinku lub innym popularnym w tym czasie polskim uzdrowisku.

Na koniec chciałbym powtórzyć jeszcze raz, że gdyby na wiele miesięcy przed wybuchem II wojny światowej w politycznych gabinetach Polskiego Rządu podjęte zostały inne decyzje mogliśmy stać się świadkami całkiem innej historii i żyć w całkowicie odmiennym świecie. Rzeczpospolita w okresie dwudziestolecia międzywojennego nie mogła się mierzyć równocześnie z Niemcami i Sowietami, ponieważ był to wyrok śmierci, o czym zdawał się przez całe swoje życie pamiętać Marszałek Piłsudski, i który powtarzał, że prawdziwy wróg jest na wschodzie, co jak pokazała historia było prawdą. Za jego rządów Polska utrzymywała poprawne stosunki z Niemcami, a on sam cieszył się dużym szacunkiem ze strony Adolfa Hitlera, o czym dobitnie może świadczyć fakt, że po jego śmierci, a także w dniu jego pogrzebu flagi państwowe w III Rzeszy opuszczono do połowy masztu. Uroczystości żałobne ku czci zmarłego wykroczyły daleko poza gesty kurtuazyjne, a najlepszym tego dowodem było uczestnictwo Hitlera we mszy świętej na cześć Marszałka, jaką odprawiono 18 maja 1935 w Katedrze św. Jadwigi w Berlinie. Wzięli w niej udział także m.in. Joseph Goebbels, Konstantin von Neurath, oraz wysocy przedstawiciele NSDAP i Wehrmachtu, a także nuncjusz apostolski w Niemczech Cesare Orsenigo. Po mszy dwie kompanie Wehrmachtu oddały honory wojskowe. Był to ostatni odnotowany udział kanclerza Rzeszy w ceremonii religijnej.

Hitler w liście skierowanym do rządu RP oraz prezydenta pisał:

Głęboko poruszony wiadomością o zgonie Marszałka Piłsudskiego wyrażam Waszej Ekscelencji i rządowi polskiemu najszczersze wyrazy współczucia moje i rządu Rzeszy. Polska traci w powołanym do wieczności Marszałku twórcę swego nowego państwa i swego najwierniejszego Syna. Wraz z narodem polskim również naród niemiecki obchodzi żałobę z powodu śmierci tego wielkiego Patrioty, który przez swą pełną zrozumienia współpracę z Niemcami oddał nie tylko wielką usługę naszym krajom, ale przyczynił się ponadto w sposób jak najbardziej wartościowy do uspokojenia Europy.

a do żony Marszałka zwrócił się tymi oto słowami:

Smutna wiadomość o zgonie Pani małżonka, jego ekscelencji Marszałka Piłsudskiego, dotknęła mnie bardzo boleśnie. Wielce szanowna, czcigodna Pani oraz Jej Rodzina zechce przyjąć wyrazy mojego głębokiego współczucia. Postać Zmarłego zachowam w swojej wdzięcznej pamięci.

Uroczystość żałobna po śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego – 18 maja 1935, katedra św. Jadwigi w Berlinie. W centrum: kanclerz Rzeszy Adolf Hitler.

Adolf Hitler nie był wrogo nastawiony do Polski i nie planował z nią wojny, lecz żądał zgody na przyłączenie do Rzeszy Gdańska, który w tym czasie był tak naprawdę niemieckim miastem oraz zgody na budowę eksterytorialnej autostrady przez Polskę, która połączyłaby tereny Rzeszy z Prusami Wschodnimi. Wydaje się, że nie były to zbyt wygórowane żądania, jak na możliwość oddalenia od siebie wojennej zawieruchy.

Resztę pozostawiam do własnego przemyślenia.

Husaria

2014-03-29T18:33:00.001+01:00

Husaria to jedna z najwspanialszych jednostek bojowych w polskiej historii. Ich siła w bezpośrednim starciu z każdym typem wojsk nieprzyjacielskich przez dziesiątki lat nie budziła żadnych wątpliwości. Niestety to było kiedyś. Obecnie możemy jedynie wspominać minioną potęgę polskiego wojska i czekać na lepsze czasy.

Odrobinę informacji na jej temat:)
Początkowo husaria była jazdą lekką uzbrojoną w kopie, szable, hełm i pancerz. Od drugiej połowy XVI wieku aż do 1776 roku była to ciężkozbrojna jazda. W tym czasie uzbrojenie husarzy wzbogacone zostało o koncerz, nadziak, 2 pistolety. Pojawiły się również charakterystyczne skrzydła. Husaria wykorzystywana była głównie do rozstrzygającego uderzenia mającego przełamać szyk przeciwnika.

Poniżej przedstawiam odnalezione w internecie ilustracje, malunki i zdjęcia przedstawiające Husarię

Aleksander Orłowski "Atak Husarii"

Bitwa pod Orszą 1514

Bitwa pod Orsza 1514

Wojciech Kossak "Husaria"

Zbroje husarskie

Zbroje husarskie w XVII wieku

Zbroja husarska typu "anima"

Zarękawie zbroi husarskiej, tzw "karwasz"

Szyszak zbroi husarskiej

Husaria pod Kłuszynem

Bitwa pod Kłuszynem 1610

Zbroja husarska

Husaria pod Wiedniem na obrazie Wojciecha Kossaka

Potop Szwedzki

2014-03-28T12:27:00.000+01:00


Oblężenie Jasnej Góry (autor)

Najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Najazd wojsk szwedzkich odbył się jednocześnie z agresją Moskwy, która wypowiedziała Rzeczypospolitej wojnę w styczniu 1654 roku oraz po spustoszeniu Ukrainy w czasie powstania Chmielnickiego, które wybuchło w 1648 roku. Potop szwedzki pokazał słabość organizacyjną Rzeczypospolitej, a najeźdźca skuteczność swoich działań uzyskał m.in. poprzez kolaborację ze Szwedami części elit Rzeczypospolitej w 1655 roku. Od wiosny 1656 roku zaczął wzrastać opór armii koronnej, pojawiły się pierwsze sukcesy militarne, co zaczęło powoli doprowadzać do równowagi pomiędzy przeciwnikami. Od jesieni 1656 roku poprawiła się sytuacja międzynarodowa, co doprowadziło do wycofania się z Polski większości wojsk szwedzkich do czerwca 1657 roku. Szwedzi od tego czasu byli już w defensywie i utrzymywali pod swoją kontrolą jedynie niektóre twierdze z Toruniem na czele. I choć ostatecznie Szwedzi zostali wyparci, to jednak poniesione straty w wyniku walki z kilkoma przeciwnikami oraz koszty ustępstw pokojowych były ogromne. Niektóre zniszczenia materialne, szczególnie szwedzka grabież^[1]^[2] dóbr kultury polskiej, są widoczne do dziś.

Geneza

Po europejskiej wojnie trzydziestoletniej Szwecja zyskała silną pozycję na południowych wybrzeżach Bałtyku, miała wielkie bezczynne armie i puste kasy królewskie. Sprawą zasadniczą dla Szwedów stało się więc m.in. zdobycie łupów na żołd dla licznego wojska. Takim łatwym łupem wydawała się być Rzeczpospolita Obojga Narodów, wyczerpana po wojnach z kozakami Chmielnickiego i Rosją. Dodatkowo Szwedom sprzyjał fakt zaangażowania wojsk Rzeczypospolitej w wojnę polsko-rosyjską. Szwecja pragnęła również powstrzymać groźny dla niej postęp wojsk rosyjskich w kierunku Inflant.

Poza tym Szwedzi kontrolowali handel na prawie całym wybrzeżu Bałtyku, prócz Pomorza, więc zajęcie całego wybrzeża i uczynienie z niego morza wewnętrznego pozwoliłoby Szwedom na rozszerzenie wpływów z handlu.

Na wzajemnych stosunkach polsko-szwedzkich cały czas ciążyły roszczenia polskich Wazów do tronu szwedzkiego. Wazowie polscy oprócz tytułu „król polski”, używali na pieczęciach i dokumentach, tytulatury królów Szwecji. W takich okolicznościach Hieronim Radziejowski, wcześniej potężny magnat w Polsce, później wydziedziczony i skazany na banicję i śmierć, udał się do króla szwedzkiego Karola X Gustawa, aby namówić go do napaści na Rzeczpospolitą.

Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą zorganizowali polscy protestanci. Udział w przygotowaniu agresji na Polskę brali bracia czescy z Leszna na czele ze swoim przywódcą Janem Ámosem Komenským. Oliver Cromwell wzywał króla Szwecji Karola X Gustawa by utrącił róg (Polskę) na głowie bestii (Kościoła katolickiego).^[3]

Wojna

Sukcesy szwedzkie

W lipcu 1655 roku wojska szwedzkie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Była to kontynuacja wojen, jakie ze Szwedami prowadził Zygmunt III Waza, a później także Władysław IV, gdyż nie skończyły się one traktatem pokojowym, a tylko rozejmem w Sztumskiej Wsi (1635). Wobec beznadziejnej sytuacji militarnej, poszczególne województwa, miasta i oddziały wojska, niechętne zresztą własnemu królowi, poddawały się Szwedom prawie bez walk. 21 lipca feldmarszałek Arvid Wittenberg wkroczył z Pomorza do Wielkopolski^[4]. Prowadził 14 tysięcy żołnierzy i 72 działa. Pod Ujściem zgromadziło się pospolite ruszenie szlachty wielkopolskiej (13 tysięcy) i 1400 żołnierzy piechoty łanowej. Dowództwo sprawowali wojewodowie: poznański – Krzysztof Opaliński i kaliski – Andrzej Karol Grudziński. Dowódcą piechoty łanowej był rotmistrz Władysław Michał Skoraszewski. 24 lipca Szwedzi opanowali przeprawy na Noteci i oskrzydlili obóz polski. 25 lipca pospolite ruszenie skapitulowało i bitwa pod Ujściem została przegrana. Wielkopolska została poddana Karolowi X Gustawowi. Pospolite ruszenie rozjechało się do domów. 31 lipca Wittenberg zajął bez walki Poznań.

Pod Tucznem, 14 sierpnia granicę polską przekroczyła druga armia szwedzka dowodzona przez samego Karola X Gustawa (12,4 tys. żołnierzy). Pod Koninem, 24 sierpnia doszło do spotkania się obydwu armii szwedzkich.

Natomiast 18 sierpnia król Jan Kazimierz udał się z Warszawy do Łęczycy, gdzie znajdowały się wojska hetmana polnego koronnego Stanisława Lanckorońskiego, a w Łowiczu zbierało się pospolite ruszenie z Kujaw i ziemi łęczyckiej. W stolicy pozostało jedynie 200 piechurów.

25 sierpnia Karol X Gustaw wyruszył z Konina do Koła, mając pod swoimi rozkazami 25 tysięcy żołnierzy i silną artylerię. W Kole przeprawił się przez Wartę i 31 sierpnia ruszył na Warszawę. W drodze na stolicę dowiedział się, że pod Piątkiem zebrały się główne siły Jana Kazimierza, skierował się przeciw nim. 2 września doszło do bitwy pod Sobotą, gdzie dzięki Aleksandrowi Koniecpolskiemu udało się nieco opóźnić marsz Szwedów, co dało czas Janowi Kazimierzowi na ewakuację obozu pod Piątkiem. Król polski na czele około 12 tys. wojska wyruszył w stronę Wolborza, naprzeciw krakowskiemu pospolitemu ruszeniu, Szwedom udało się jedynie pod Piątkiem zdobyć część polskich taborów i pojmać maruderów. W ślad za polskim królem ruszył Arvid Witenberg na czele 8 tys. wojska, a z resztą sił król szwedzki ruszył na Warszawę, zajmując 4 września Łowicz wraz z zamkiem prymasowskim i wkraczając do Warszawy 8 września, zdobywając stolicę Rzeczypospolitej bez walki. W stolicy na czele garnizonu postawił Bengta Oxenstiernę. Pod miastem rozlokował się korpus Stenbocka.

16 września w bitwie pod Żarnowem Karol X Gustaw pokonał armię Jana Kazimierza. Walkę przerwała ulewa. Korzystając z tego król polski wycofał się z resztą wojska do Włoszczowy. Obecne przy nim pospolite ruszenie rozeszło się do domów. Król ruszył do Krakowa. Tam pospiesznie zorganizowano obronę pod komendą Stefana Czarnieckiego. 25 września król opuścił Kraków i udał się do swych dóbr na Śląsku. Z odsieczą oblężonemu Krakowowi planował przyjść hetman Stanisław Lanckoroński zbierający swe oddziały pod Tarnowem. Pod Wojniczem, 3 października, Karol X Gustaw rozbił wojska Lanckorońskiego, które w popłochu wycofały się z powrotem do Tarnowa, gdzie większość wojska uznała zwierzchnictwo Karola X Gustawa. Pozbawiony nadziei na odsiecz Stefan Czarniecki, poddał Kraków 17 października.

W międzyczasie 30 września korpus Stenbocka rozproszył pod Nowym Dworem pospolite ruszenie z północnego Mazowsza, które zbierało się pod dowództwem wojewody płockiego Jana Kazimierza Krasińskiego. W konsekwencji Mazowsze uznało zwierzchnictwo szwedzkiego króla. Mając w rękach Wielkopolskę, Mazowsze i Małopolskę, Karol X Gustaw skierował się do Prus Królewskich, ostatniej prowincji, w której działała zorganizowana obrona polska kierowana przez wojewodę malborskiego Jakuba Weyhera.

Na Litwie, 20 października 1655 roku w Kiejdanach, książę Janusz Radziwiłł zerwał unię Litwy z Koroną i podpisał pakt wiążący Wielkie Księstwo Litewskie ze Szwecją, za co król szwedzki zobowiązywał się odzyskać dla Litwy ziemie stracone przez nią w wojnie z Rosją.

Nie był on jednak jedynym, który poddał się Szwedom – po przegranej bitwie pod Gródkiem Jagiellońskim, opóźniając od sierpnia pochód wojsk rosyjsko-kozackich w głąb kraju, Stanisław Rewera Potocki wobec dysproporcji sił zmuszony był na Lubelszczyźnie 28 października 1655 poddać się królowi Szwecji. Dopiero rozejm w Niemieży zawarty po długich rokowaniach pomiędzy Rosją a Rzecząpospolitą 3 listopada 1656 dał czas wojskom polskim na zebranie się do walki ze Szwecją, czemu dodatkowo sprzyjało zaangażowanie się ich w nowej wojnie rosyjsko-szwedzkiej w Inflantach.

12 listopada 1655 za zgodą króla Jana II Kazimierza elektor Fryderyk Wilhelm I podpisał ze szlachtą Prus Królewskich sojusz obronny w Ryńsku, w myśl postanowień którego dla obrony przed Szwedami wojska brandenburskie miały obsadzić większe miasta tej prowincji z wyjątkiem Torunia, Elbląga i Gdańska^[5]. 26 listopada korpus Stenbocka stanął pod Toruniem, a 2 grudnia miasto skapitulowało. Kolejne miasta Prus Królewskich z Elblągiem na czele poddawały się Szwedom. Bronił się Gdańsk, Puck i Malbork.

By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

Powrót Jana Kazimierza i zwrot w działaniach wojennych

Na początku 1656 roku Jan Kazimierz powrócił do Polski. 18 grudnia 1655 wyruszył z Opola, by jadąc przez Śląsk i Słowację, 27 grudnia dotrzeć do Lubowli na Spiszu. Stąd wyruszył do Biecza, a potem przez Nowy Żmigród do Dukli. 3 stycznia 1656 był w Krośnie, gdzie wydał w tym dniu „Podziękowanie dla ludności Nowego Sącza”, a 8 stycznia 1656 datował „Manifest wzywający chłopów do walki”. W Krośnie dowiedział się o zwycięstwie i odstąpieniu Szwedów od Jasnej Góry oraz o śmierci w dniu 31 grudnia 1655 zdrajcy Janusza Radziwiłła. Konfederaci Tyszowieccy (obaj hetmani Stanisław Rewera Potocki i polny koronny Stanisław Lanckoroński, senatorowie i inni dygnitarze, m.in.: kasztelan sandomierski Stanisław Witowski, 8 wojewodów m.in.: bracławski Piotr Potocki i czernihowski Krzysztof Tyszkiewicz) – po wydaniu 31 grudnia 1655 Uniwersału konfederacji w Tyszowcach, spotkali się z Królem w Krośnie, gdzie odbyło się posiedzenie Rady Senatu Rzeczypospolitej w obecności: Jana Kazimierza, prymasa Polski Leszczyńskiego i hetmanów Jerzego Lubomirskiego, Stefana Czarnieckiego, Stanisław Rewera Potockiego i Stanisława Lanckorońskigo. W dniu 12 stycznia król udał się w kierunku Łańcuta do twierdzy Jerzego Lubomirskiego. 15 lub 16 stycznia znalazł się w Łańcucie, gdzie 22 stycznia 1656 konfederacja tyszowiecka została przekształcona w konfederację generalną. 10 lutego król przybył do Lwowa. We Lwowie Jan Kazimierz 1 kwietnia 1656 złożył według tekstu św. Andrzeja Boboli śluby lwowskie uznające Matkę Bożą Królową Polski^[6]. Przy królu byli obecni obaj hetmani koronni (Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński). Lwów stał się miejscem koncentracji niezbyt licznych wojsk królewskich. Oprócz garnizonu Lwowa i Kamieńca Podolskiego było 7,5 tys. jazdy Potockiego i kilkuset żołnierzy Lubomirskiego. Pod Lwów miało ściągać pospolite ruszenie z wolnych od okupacji województw: lubelskiego, bełskiego i wołyńskiego. Z obszarów, na których stacjonowały szwedzkie garnizony, postanowiono jak najszybciej wyprowadzić rekrutów i ściągnąć ich pod Lwów. W tym celu wysłano w krakowskie oddział pułkownika Gabriela Wojniłłowicza, a w sandomierskie regimentarza Stefana Czarnieckiego. Plonem ich działań było przyprowadzenie kilku tysięcy rekrutów do armii koronnej.

Oczywiste stało się, że król Karol X Gustaw dążyć będzie do jak najszybszej interwencji zbrojnej pod Lwowem. Istotnie, w Łowiczu król szwedzki nakazał koncentrację podległych mu wojsk. Najpierw skierowały się one przeciwko Czarnieckiemu, by przeszkodzić mu w rekrutacji, a nawet przejąć zwerbowanych rekrutów, ten jednak zdołał ujść za Wisłę. 19 lutego Szwedzi dogonili go pod Gołębiem w czasie, gdy wojsko odpoczywało i polskie siły poszły w rozsypkę. Rekrutów nie udało się Szwedom przejąć, gdyż polski dowódca wysłał ich przodem i na miejscu bitwy ich nie było. Niebawem Czarniecki zebrał rozproszony oddział i udał się do Lublina.

Maszerując na Lwów, Karol X zajął wkrótce Lublin, lecz Zamość odmówił poddania się i Szwedzi nie marnując czasu na jego zdobywanie obeszli twierdzę i poszli dalej.

3 marca pod Bełżcem król szwedzki zrezygnował z uderzenia na Lwów na skutek wieści o znacznej liczebności wojska gromadzącego się przy Janie Kazimierzu (ok. 22-24 tys. wojska). Była to zbyt duża armia, aby Szwedzi mogli pozwolić sobie na szturmowanie Lwowa, mając na swych tyłach polską jazdę prowadzącą wojnę partyzancką, która utrudniała zaopatrzenie i komunikację. W tym czasie w nocy z 23 na 24 lutego wojska Aleksandra Koniecpolskiego na Mazowszu wypowiedziały posłuszeństwo królowi szwedzkiemu i pomaszerowały na Lwów. W kierunku Lwowa posuwały się także wojska litewskie Pawła Sapiehy.

Wobec zbliżających się sił polskich Karol X poprowadził swą armię nad San i 11 marca dotarł do Jarosławia, gdzie straż przednia szwedzkich wojsk w bitwie pod Jarosławiem wywalczyła dostęp do przeprawy. Część armii, pod dowództwem Hammerskjolda i feldmarszałka Douglasa, król wysłał z zadaniem zdobycia Przemyśla, jednak nadejście wojsk Czarnieckiego udaremniło plan zdobycia miasta. 16 marca wojska szwedzkie spod Przemyśla powróciły do królewskiego obozu pod Jarosławiem. Stąd 22 marca ruszono w dół Sanu i Wisły w kierunku Warszawy. Za ustępującymi Szwedami postępowały oddziały Czarnieckiego i Aleksandra Koniecpolskiego, nękając ich w czasie pochodu. W trakcie odwrotu niemal wszystkie oddziały polskie idące z Karolem X Gustawem odstąpiły go i przeszły do obozu Jana Kazimierza. Mimo niesłychanego wyczerpania głodem, chorobami, nieustannym czuwaniem, Szwedzi nie dali się rozbić. 30 marca armia szwedzka stanęła pod Sandomierzem, opanowanym przez Lubomirskiego. Szwedzi założyli ufortyfikowany obóz pod Gorzycami. Osaczyły go natychmiast wojska polskie i litewskie liczące łącznie ok. 20 tys. wojska regularnego i 3 tys. pospolitego ruszenia, natomiast siły Szwedów wynosiły ok. 5 tys. wojska.

Z Warszawy 27 marca wyruszył z odsieczą margrabia Fryderyk, prowadząc ze sobą 2,5 tys. rajtarów i dragonów. 3 kwietnia dotarł do Janowca i tu zastał go rozkaz Karola X nakazujący powrót do Warszawy. Jednak przeciw korpusowi margrabiego Fryderyka szło już 8 tys. jazdy Czarnieckiego i Lubomirskiego. Obaj wodzowie w tajemnicy wyprowadzili swe oddziały z obozu pod Sandomierzem. Na miejscu blokadę Szwedów kontynuowało pospolite ruszenie i oddziały chłopskie pozorujące wojsko regularne. 7 kwietnia pod Warką Czarniecki i Lubomirski rozgromili korpus Fryderyka, dzień wcześniej rozbijając oddział szwedzki pod Kozienicami. Tymczasem 5 kwietnia wojsko Karola Gustawa wyrwało się z blokady i przeprawiło się na prawy brzeg Sanu i już 13 kwietnia król szwedzki stanął w Warszawie, gdzie 14 kwietnia dołączyła do niego reszta jego wojsk.

Zwrotem w wojnie było zatem nieudane oblężenie Przemyśla, spod którego rozpoczął się odwrót wojsk szwedzkich. By go wykorzystać, dowództwo polskie zdecydowało się na rajd wojsk koronnych przez Kujawy i Wielkopolskę w celu wzmocnienia tamtejszych oddziałów partyzanckich toczących walki ze Szwedami. 9 kwietnia dywizje Lubomirskiego i Czarnieckiego (razem 12 tys. regularnej jazdy oraz ok. 3 tys. rabarzy, czyli chłopskiej piechoty) ruszyły do Prus Królewskich. 17 kwietnia oddziały polskie przedefilowały pod Toruniem. Kilka dni później opanowały Bydgoszcz i Nakło. Dywizja Lubomirskiego stanęła na odpoczynek pod Łobżenicą i dywizja Czarnieckiego pod Piłą.

Zmusiło to Karola Gustawa do wyjścia z Warszawy na czele 10 tys. armii i skierowania się do Prus Królewskich. Ściganie wojsk koronnych król powierzył swemu bratu księciu Adolfowi Janowi, sam zaś dołączył w Toruniu do korpusu Stenbocka i ruszył na Gdańsk.

Na wieść o przybyciu wojsk szwedzkich, polskie dywizje połączyły się pod Piłą i razem, 4 maja, przeszły do Wielkopolski. Pod Jabłkowem (15 km od Gniezna) doścignął ich korpus księcia Adolfa Jana. 5 maja Polacy przyjęli bitwę znaną jako bitwa pod Kłeckiem, ale ponieśli klęskę i wycofali się do Pleszewa. Niebawem obie dywizje zostały wezwane przez Jana Kazimierza pod Warszawę, w której bronił się 2 tys. garnizon szwedzki Arvida Wittenberga. Już w kwietniu wojska litewskie Pawła Sapiehy zablokowały Warszawę, jednak nie dysponowały artylerią i piechotą, aby szturmować miasto. 30 maja pod Warszawę przybył Jan Kazimierz i wojska hetmańskie, a wkrótce też stawiły się oddziały Lubomirskiego i Czarnieckiego ściągnięte z Wielkopolski oraz pospolite ruszenie. W sumie pod Warszawą zebrało się ok. 28 tys. wojska regularnego i 18 tys. pospolitego ruszenia. 29 czerwca przyprowadzone z Zamościa ciężkie działa wybiły wyłom w zewnętrznych obwarowaniach stolicy. Masy czeladzi i chłopów zdobyły zewnętrzne umocnienia. 1 lipca garnizon szwedzki skapitulował i zakończyło się oblężenie Warszawy. 2 lipca poddał się garnizon Piotrkowa oblegany przez pospolite ruszenie sieradzkie.

Już zimą Karol X Gustaw zdał sobie sprawę, że siłami samej Szwecji nie utrzyma zdobyczy w Polsce. Zaczął szukać sprzymierzeńców. Jego wysłannicy dotarli do Bohdana Chmielnickiego, Jerzego Rakoczego i elektora Fryderyka Wilhelma. 17 stycznia 1656 roku poseł francuski doprowadził do zawarcia traktatu w Królewcu pomiędzy Karolem X Gustawem i elektorem Fryderykiem Wilhelmem. W myśl jego postanowień elektor przestawał być lennikiem Polski i zostawał lennikiem Szwecji, uzyskując w zamian biskupstwo warmińskie^[7]. Plonem tych zabiegów był układ brandenbursko-szwedzki zawarty w Malborku 25 czerwca. Brandenburgia otrzymała województwo poznańskie, kaliskie, łęczyckie i sieradzkie. Garnizony szwedzkie w tych województwach były zastępowane garnizonami brandenburskimi.

W lipcu flota 30 okrętów holenderskich, posiłkowana wkrótce 10 okrętami duńskimi zniosła szwedzką blokadę portu gdańskiego i przerzuciła oddział posiłkowy w sile 1300 ludzi dla obrony miasta^[8].

28 lipca armia brandenbursko-szwedzka, pod dowództwem Karola Gustawa, ruszyła na Warszawę. W dniach 28-30 lipca w bitwie pod Warszawą król szwedzki pokonał wojska Jana Kazimierza. Polacy wycofali się w rozsypce, lecz za Wieprzem zebrali się ponownie gotowi do dalszej walki. Szwedzi ponownie zajęli Warszawę, ale Karol Gustaw zdecydował wycofać się do Prus Królewskich. Wielkopolskę miał przejąć elektor Fryderyk Wilhelm. Wkrótce więc Szwedzi opuścili stolicę.

Dowództwo polskie postanowiło podjąć akcje wymuszające na elektorze zerwanie sojuszu z Karolem Gustawem i w październiku do Prus Książęcych wkroczył korpus hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego, prowadzącego 11 tys. żołnierzy. 8 października Gosiewski rozbił pod Prostkami wojska brandenburskie gen. Georga Friedricha Waldecka. Kilka dni później, 22 października pod Filipowem, pokonał Gosiewskiego Gustaw Otto Stenbock.

W listopadzie wielkopolskie pospolite ruszenie prowadzone przez Piotra Opalińskiego najechało Nową Marchię i ją spustoszyło. 12 grudnia za zgodą Jana Kazimierza, Opaliński zawarł ze stanami brandenburskimi rozejm w Sulęcinie. Brandenburczycy obiecali ustąpić z Wielkopolski, co też nastąpiło. Załogi brandenburskie pozostały jedynie w Poznaniu, Kościanie i Kórniku.

W końcu roku 1656 Szwedzi utrzymywali się jedynie w prawobrzeżnej części Prus Królewskich, na północnym Mazowszu, w Łowiczu, Krakowie i Tykocinie.

Najazd Jerzego II Rakoczego

Geneza najazdu

Jerzy II Rakoczy nie był rozpatrywany jako potencjalny wróg Rzeczypospolitej – po wybuchu wojny senat, a potem Jerzy Lubomirski za przyzwoleniem króla Jana Kazimierza, zaoferował siedmiogrodzianom, że polski król przyjmie do adopcji jego syna, a także sukcesję tronu polskiego po śmierci Jana Kazimierza. Propozycji tej sprzyjały zarówno dobre stosunki polsko-węgierskie, jak i sposób rządów Rakoczego tolerancyjny dla różnowierców.

W 1653 roku Rakoczy zawarł przymierze z Polską, jednak zwlekał z decyzją o wkroczeniu do Polski po najeździe szwedzkim. 18 maja 1656 roku król szwedzki Karol Gustaw w liście z Malborka proponował Węgrowi połacie ziemi lwowskiej i Rusi Czerwonej jako wielkiemu księciu Halicza w zamian za 2-tysięczny korpus i zaciągi w Siedmiogrodzie. Rokowania szwedzko-siedmiogrodzkie jednak przeciągały się nie tylko na skutek targów obu stron, ale i zmiennej sytuacji wojennej. W tym czasie Jan Kazimierz także próbował wciągnąć Rakoczego do wojny przez rokowania prowadzone przez Jerzego Lubomirskiego i kanclerza Mikołaja Prażmowskiego.

W tym czasie Rakoczy prowadził już rozmowy z kozakami Bohdana Chmielnickiego, który był mu niechętny po stracie syna Tymofieja w czasie zdobywania przez wojska polsko-siedmiogrodzkie mołdawskiej Suczawy w 1653 roku. Ostatecznie 7 września 1656 roku Jerzy II Rakoczy zaprzysiągł traktat wieczystej przyjaźni przysłany przez Bohdana Chmielnickiego, co uczyniła i druga strona wraz ze zobowiązaniem do obustronnej pomocy wojskowej. Wpływ na to miała zapewne też postawa Rosji coraz silniej naciskającej na kozaków. 3 listopada 1656 roku w polsko-rosyjskiej ugodzie wileńskiej Polacy zgodzili się wręcz oddać carowi Aleksemu koronę polską po śmierci Jana Kazimierza za powstrzymanie Chmielnickiego przed wejściem w sojusz ze Szwecją.

Nadal trwały rokowania szwedzko-siedmiogrodzkie, które utrudniały coraz większe żądania Rakoczego. 1 grudnia 1656 zakończyły się rokowania polsko-austriackie i cesarz Ferdynand III podpisał traktat przymierza z Polską, zobowiązując się oddać na żołd polski 4 tys. żołnierzy. Nie bez znaczenia był fakt umocnienia się pozycji Rakoczego, który będąc lennikiem Turcji mógł wbrew intencjom Habsburgów próbować zjednoczyć Węgry, co zaszkodziłoby interesom cesarstwa.

6 grudnia 1656 roku został zawarty wieczysty sojusz szwedzko-siedmiogrodzki w Radnot na Węgrzech tzw. traktat w Radnot. Akt ten dopełnił plany przyszłego podziału Rzeczypospolitej – szwedzki król zatrzymywał dla siebie Prusy Królewskie, Kujawy, północne Mazowsze, Żmudź, Inflanty i Kurlandię, Wielkopolskę przekazywał elektorowi brandenburskiemu i księciu Prus Fryderykowi Wilhelmowi, Ukraina została przekazana Bohdanowi Chmielnickiemu, a województwo nowogródzkie jako księstwo dziedziczne – Bogusławowi Radziwiłłowi. Sam Rakoczy miał zyskać m.in. Mazowsze i Małopolskę wraz z dochodowymi złożami soli.

W końcu stycznia 1657 przez Karpaty ruszyła do Polski w kierunku na Lwów armia siedmiogrodzka w sile około 25 tys. wojska, do której w Medyce dołączyło ok. 8–10 tys. Kozaków pod dowództwem Antona Żdanowicza.

W tym samym czasie na Pomorzu doszło 2 stycznia do bitwy pod Chojnicami, gdzie na polskie wojsko na zimowych leżach natarła szwedzka jazda czyniąc niemałe zamieszanie i w rezultacie polska armia cofnęła się aż pod Nakło. Dzięki obiecanym przez królową Ludwikę Marię 120 tys. talarów żołdu Czarniecki na czele 6 tysięcy wojska rusza do Gdańska po króla Jana Kazimierza, po drodze prowadząc wojnę podjazdową, dzięki czemu skutecznie wymknął się Szwedom. 26 lutego 1657 roku Czarniecki wraz z królem znalazł się znów w Kaliszu, skąd ruszył w pole, aby przeszkodzić połączeniu się sił szwedzkich i siedmiogrodzkich.

Działania wojenne

W 1657 roku po stronie Szwecji udział w wojnie wziął książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy, którego wojska, wspomagane przez Kozaków, osławiły się wielkimi okrucieństwami. Licząca 25 tys. armia siedmiogrodzka wkroczyła do Rzeczypospolitej w styczniu i pomaszerowała na Lwów. Tu doszły Rakoczego wieści o trudnym położeniu szwedzkiego garnizonu w Krakowie, więc zawrócił pod Kraków rezygnując z próby oblegania Lwowa^[9]^[10]^[11]. Po drodze paląc, mordując i rabując takie grody jak Duklę, Rogi, Odrzykoń. Wcześniej Jaśliska, a 16 marca 1657 – Krośnianie zwycięsko odparły najazd wojsk Rakoczego. Rakoczy nie był w stanie zdobyć także twierdzy w Łańcucie. 21 marca Siedmiogrodzianie zajęli Tarnów. Rakoczy szeroko rozpuścił swe wojska, które zajęły się grabieniem Małopolski, co spowalniało znacznie marsz księcia na Kraków i na czele zaledwie 5 tys. żołnierzy dotarł do miasta dopiero 28 marca. Wzmocniwszy szwedzki garnizon 2,5 tys. żołnierzy ruszył w dół Wisły i dołączył do swej armii maszerującej niemrawo na północ. Na mocy wcześniej zawartych traktatów faktycznie Kraków przypadł Siedmiogrodowi, ale Karol Gustaw pozostawił tam jednak swoją załogę.

12 kwietnia wojska Rakoczego i Karola X Gustawa połączyły się pod Ćmielowem. Sojusznicy rozpoczęli pościg za armią koronną Stanisława Rewery Potockiego i litewską Pawła Sapiehy, aby zmusić je do przyjęcia rozstrzygającej bitwy. 13 maja Karol X i Rakoczy zajęli Brześć Litewski. Miasto było silnie i nowocześnie ufortyfikowane i broniło go 2 tys. wojska pod dowództwem kasztelana Melchiora Sawickiego, jednak w obliczu silnej armii nieprzyjaciela gotującej się do oblężenia, Sawicki skapitulował. Znaczną część załogi twierdzy wcielono do armii szwedzkiej.

Niebawem król szwedzki zaalarmowany grożącą mu wojną z Danią, zdał dowództwo Stenbockowi i pospieszył na Pomorze. Osamotniony Rakoczy poczuł się niepewnie, zdając sobie sprawę z niskiej wartości bojowej swojego wojska. Trzymał się kurczowo korpusu Stenbocka i 17 czerwca 1657 (po trzydniowym oblężeniu) wojska szwedzko-siedmiogrodzkie zajęły Warszawę. Stolicy bronił garnizon ppłk. Eliasza Łąckiego liczący ok. 1500-1800 żołnierzy.

20 czerwca Stenbock otrzymał królewski rozkaz, aby odłączył się od Rakoczego i podążył za swym monarchą do Szczecina. W tej sytuacji przestraszony i osamotniony Rakoczy rozpoczął odwrót, a ruszył za nim Stefan Czarniecki prowadzący 10 tys. jazdy (w tym 1000 Tatarów). Ponadto w okresie od maja do lipca Lubomirski, nie mogąc doczekać się na sprzymierzonych Tatarów, ruszył z akcją odwetową na Siedmiogród, gdzie palono, rabowano i zabijano bez litości. 11 lipca pod Magierowem Czarnecki zniszczył tylną straż wojsk siedmiogrodzkich (kozacką), a później dopadł uciekającego przeciwnika na Podolu i rozbił pod Czarnym Ostrowem.

Rakoczy wycofał się do Międzyboża nad Bohem i zgłosił chęć kapitulacji, którą przyjęto 23 lipca. Na czele resztek wojsk ruszył Rakoczy do Siedmiogrodu, ale 26 lipca pod Skałatem dopędzili go Tatarzy. Książę Jerzy II Rakoczy uciekł, a dowództwo wojsk przejął Janos Kemeny. W ciągłych walkach z Tatarami Węgrzy dotarli do Wiśniowczyka za Trembowlą i tu bronili się w warownym obozie. 31 lipca Tatarzy zdobyli obóz – zginęło 500, a w jasyr poszło 11 tysięcy Węgrów i Mołdawian, a armia siedmiogrodzka przestała istnieć.

W sierpniu pod Krakowem stanęła armia cesarska (17-18 tys. żołnierzy) pod dowództwem feldmarszałka Melchiora von Hatzfeldta, wspierając wojska polskie. 4 sierpnia 1657 roku wojska królewsko-cesarskie szykowały się do szturmu, gdy nadszedł rozkaz od księcia Rakoczego, oblężonego w tym czasie przez siły tatarsko-polskie, nakazujący Węgrom pod rozkazami Jana Bethlena oddanie Krakowa. Osamotniony szwedzki garnizon gen. Pawła Wirtza skapitulował dopiero dnia 18 sierpnia na honorowych warunkach i zakończyło się oblężenie Krakowa. 4 września Jan Kazimierz uroczyście wjechał na Wawel, lecz całe miasto było wyniszczone w wyniku 2-letniej okupacji.

W rezultacie najazdu Rakoczy, niedoszły polski król, musiał zapłacić 3 mln złotych kontrybucji, utracił wszystkie łupy wojenne, a niedobitki jego armii znalazły się w tatarskiej niewoli. Wkrótce na osłabiony Siedmiogród uderzyli Turcy, pozbawiając go wpływów w Mołdawii, a sam Rakoczy został śmiertelnie ranny w bitwie pod Floresti i umarł w 1660.

Po najeździe Rakoczego

W sierpniu załogi brandenburskie opuściły Poznań, Kościan i Kórnik. W obcych rękach pozostała tylko część Prus Królewskich (Malbork, Elbląg, Sztum, Brodnica, Gdańska Głowa, Grudziądz i Toruń). Siły szwedzkie w tym rejonie liczyły ok. 8 tys. żołnierzy pod komendą księcia Adolfa Jana.

Decydujące walki o Prusy Królewskie dowództwo polskie odłożyło do wiosny roku następnego, co ustalono w czasie narady w Poznaniu w dniu 26 listopada.

W roku 1657 Rzeczpospolita uregulowała swoje stosunki z elektorem Fryderykiem Wilhelmem. 19 września zawarto traktat w Welawie, gdzie Polska zrezygnowała ze zwierzchności lennej nad Prusami Książęcymi, dzięki czemu Prusy stały się suwerennym państwem. Uzupełnił go traktat zawarty 6 listopada w Bydgoszczy (tzw. traktaty welawsko-bydgoskie), który wiązał Rzeczpospolitą i elektora wieczystym przymierzem. Wojska brandenburskie otrzymały prawo przemarszu do Prus przez Pomorze Gdańskie i elektor mógł też prowadzić werbunek na terytorium Rzeczypospolitej.

Odzyskanie Torunia

Polskie plany wojenne na rok 1658 przewidywały działania oblężnicze w Prusach Królewskich przy użyciu posiłkowych wojsk Cesarstwa, dowodzonych przez Raimondo Montecuccolego.

Z sił polskich skierowano do walki korpus Krzysztofa Grodzickiego (3 tys. ludzi), pułk jazdy Jana Sapiehy (1000 szabel) i dywizję Stefana Czarnieckiego (4 tys. jazdy). Współdziałać z siłami polsko-cesarskimi miały wojska brandenburskie pod komendą Bogusława Radziwiłła. Pierwszym celem miało być odzyskanie Torunia, miasta o kluczowym znaczeniu strategicznym, a zarazem nowocześnie ufortyfikowanego. Garnizon szwedzki w Toruniu liczył 2420 ludzi pod komendą generała majora Bartholda Hartwiga von Bülowa. 1 sierpnia gen. de Souches razem z korpusem Grodzickiego rozpoczął regularne oblężenie Torunia. We wrześniu pod Toruń napłynęły oddziały Lubomirskiego. W sumie w walkach o miasto wzięło udział 18,7 tys. żołnierzy polskich i 4,6 tys. cesarskich. Ostrzał artyleryjski miasta rozpoczęto w październiku. Szturm generalny został przypuszczony w nocy z 16 na 17 listopada i zdobyto trzy bastiony, co przesądziło o kapitulacji szwedzkiego garnizonu 30 grudnia. Toruń powrócił w polskie ręce, a na pozostałym obszarze Prus Królewskich wojska polskie i brandenburskie Radziwiłła utrudniały garnizonom szwedzkim komunikację i aprowizację.

Gdy do wojny ze Szwecją przystąpiła też Dania, Stefan Czarniecki na czele 4,5 tys. żołnierzy przeprawił się przez Odrę pod Kostrzynem. 12 października znalazł się pod Hamburgiem, a 16 października dotarł pod Szlezwik. Dywizja polska brała udział w przeprawie sił brandenburskich na wyspę Als, zakończonej jej opanowaniem.

Walki o Prusy Królewskie

W 1659 dowódca wojsk szwedzkich feldmarszałek Lorens von der Linde wycofał piechotę do największych twierdz: Malborka, Głowy Gdańskiej, Grudziądza i Brodnicy, natomiast jazdę szwedzką skupił pod Malborkiem. W sierpniu siły Rzeczypospolitej odzyskały Grudziądz, natomiast w grudniu oddziały gdańskie zdobyły Głowę, a wkrótce poddał się też wygłodzony garnizon szwedzki w Brodnicy. Kontynuowano oblężenie Malborka, a wojska brandenburskie i polskie kilkakrotnie blokowały Elbląg, lecz blokady te nie miały charakteru ciągłego i dopiero w grudniu podjęto regularne oblężenie miasta.

Wojnę zakończył pokój oliwski zawarty 3 maja 1660.

Skutki wojny

Wojna i okupacja prawie całego kraju przez potop wojsk szwedzkich, spowodowały w Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia materialne, wielkie straty dóbr kulturalnych, zagrabionych przez okupanta, także znaczne straty ludnościowe na skutek działań wojennych, głodu i chorób, a wreszcie utratę zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi i przypieczętowanie tego samego odnośnie Inflant. Traktaty welawsko-bydgoskie pozwoliły na umocnienie Brandenburgii na arenie międzynarodowej.

Kolejnym widocznym do dziś dnia skutkiem wojny są straty materialne i kulturowe. Pomimo że większość polskich zamków i twierdz poddawała się Szwedom bez walki, to zostały zniszczone i złupione jako potencjalne miejsca oporu. Wiele ze świetnych niegdyś rezydencji po potopie szwedzkim nigdy nie zostało odbudowane i nie odzyskało świetności, a wizerunki niektórych z nich znamy dzięki pracy szwedzkiego wojskowego – Erika Dahlbergha. Rozgrabiono nie tylko biblioteki i skarbce, wywożono też relikwie świętych (np. św. Stanisława z Krakowa) czy detale architektoniczne (np. marmurowe delfiny z fontanny w zamku królewskim w Warszawie).

Wojna przyczyniła się również do zaostrzenia polityki wobec protestantów, którzy wskutek rosnącej wrogości katolików i państwa począwszy od końca XVI wieku zaczęli masowo współpracować ze Szwedami przeciwko Polsce. Efektem tej polityki było między innymi wygnanie braci polskich (arian) w 1658. Polscy luteranie i kalwiniści uniknęli banicji, co najprawdopodobniej wynikało z poparcia, jakim te wyznania cieszyły się w krajach sąsiednich. Po wojnie Sejm wprowadził karę śmierci za odstępstwo od katolicyzmu (rok 1668).

Ciekawostki

W chwili rozpoczęcia najazdu szwedzkiego Rzeczpospolita prowadziła od stycznia 1654 roku wojnę z Rosją, których wspomagali Kozacy Bohdana Chmielnickiego. Absorbowało to liczne oddziały koronne, które nie mogły tym samym brać udziału w walce przeciwko Szwedom.
Wydarzenia historyczne potopu szwedzkiego polski powieściopisarz Henryk Sienkiewicz opisał w części Trylogii zatytułowanej Potop. Jednak historia o oblężeniu i heroizmie obrońców twierdzy jasnogórskiej (18 listopada – 26 grudnia 1655), którą prezentuje Henryk Sienkiewicz w swoim dziele, jest niewątpliwie napisana ku pokrzepieniu serc (choć oparta na faktach). Wśród oblegających klasztor przeważały zaciężne wojska niemieckie pod dowództwem gen. Burcharda Müllera von der Lühnen. Przeor Augustyn Kordecki do końca walk nie stracił nadziei na obronę Jasnej Góry.
Straty poniesione przez Rzeczpospolitą w potopie szwedzkim są porównywalne do strat Rzeczypospolitej w II wojnie światowej.
Nazwa potop szwedzki dla tej wojny jest nie do końca słuszna, bowiem za nieszczęścia Rzeczypospolitej nie można jedynie winić Szwecji. Szybkie sukcesy militarne nie były tylko związane ze sprawnością bojową weteranów wojny trzydziestoletniej, ale i z ogólną niechęcią do króla Jana Kazimierza, co zaowocowało niechęcią do walki zwłaszcza w początkowym okresie wojny. Niechęć ta związana też była z zaległościami w wypłatach żołdu, skarb państwa był osłabiony wobec prowadzenia kilku wojen naraz, co szczególnie zauważalne było w kampanii na Litwie w czasie wojny polsko-rosyjskiej. Co więcej oddziały szwedzkie nie opierały się w tym czasie tylko na rekrutach szwedzkich, ale także na najemnikach niemieckich, czeskich czy angielskich. Wojska szwedzkie wsparli też sami Polacy, a w czasie całej kampanii wyraźnie było widać także walkę o nowych rekrutów (działania Czarnieckiego i Lubomirskiego, bitwa pod Gołębiem).

Wydarzenia militarne w trakcie Potopu szwedzkiego

Kampania 1655

bitwa pod Ujściem, 24 lipca 1655, zwycięstwo Szwedów
bitwy pod Sobotą i Piątkiem, 2 września 1655, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Żarnowem, 16 września 1655, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Nowym Dworem, 21 września 1655, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Wojniczem, 3 października 1655, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Kościanem, 4 października 1655, zwycięstwo Polaków (lecz musieli się wycofać)
oblężenie Krakowa, 25 września – 17 października 1655, zwycięstwo Szwedów
oblężenie Jasnej Góry, 18 listopada – 27 grudnia 1655, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Krosnem 7 grudnia 1655 – przełomowe zwycięstwo chorągwi por. Gabriela Wojniłłowicza nad Szwedami i nad oddziałami płk. A. Prackiego.

Kampania 1656

bitwa pod Gołębiem, 19 lutego 1656, zwycięstwo militarne Szwedów, taktyczne Polaków
bitwa pod Jarosławiem, 15 marca 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Niskiem, 28 marca 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Kozienicami, 6 kwietnia 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Warką, 7 kwietnia 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Kłeckiem, 7 maja 1656, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Warszawą, 28-30 lipca 1656, zwycięstwo Szwedów
bitwa pod Łowiczem, 25 sierpnia 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Lubrzem, 28 sierpnia 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Prostkami, 8 października 1656, zwycięstwo Polaków
bitwa pod Filipowem, 22 października 1656, zwycięstwo szwedzko-brandeburskie-pruskie

Kampania 1657

bitwa pod Chojnicami, 2 stycznia 1657, zwycięstwo Szwedów
starcie pod Toruniem, 20 marca 1657,
oblężenie Warszawy (1657), 14-17 czerwca 1657, zwycięstwo szwedzko-siedmiogrodzko-kozackie
bitwa pod Magierowem, 11 lipca 1657, zwycięstwo polsko-tatarskie
bitwa pod Czarnym Ostrowem, 20 lipca 1657, zwycięstwo polsko-tatarskie
bitwa pod Skałatem, 23 lipca 1657, zwycięstwo Tatarów
oblężenie Krakowa – sierpień 1657, zwycięstwo polsko-niemieckie
oblężenie Poznania – lipiec – sierpień 1657, zwycięstwo polskie

Kampania 1658

oblężenie Torunia, 1 sierpnia-30 grudnia 1658, zwycięstwo polsko-austriacko-brandenburskie

Kampania 1659

bitwa pod Szkudami, 18 maja 1659, zwycięstwo Polaków
szturm na Grudziądz, 29-30 sierpnia 1659, zwycięstwo Polaków
starcie pod Głową, 26 października 1659, zwycięstwo Polaków
kapitulacja szwedzkiej załogi Głowy Gdańskiej, 22 grudnia 1659

Przypisy

Grabieże szwedzkie w Polsce – przyczyny, charakterystyka i skutki. Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów. [dostęp 2013-08-26].
Przyczynek do historii wojennych grabieży dzieł sztuki w Polsce. www.zabytki.pl. [dostęp 2013-08-26].
Zbigniew Wójcik, Międzynarodowe położenie Rzeczypospolitej, w: Polska XVII wieku, Warszawa 1974, s. 54-55.
Adam Kersten: Historia Szwecji. Wrocław: Ossolineum, 1973, s. 201.
Barbara Szymczak, Fryderyk Wilhelm, Wielki Elektor, 2006, s. 96-98.
Według Przewodniczącego Episkopatu Polski Abp. Józefa Michalika było to najważniejsze wydarzenie w dziejach Polski.
Wacław Sobieski, Bałtycka polityka Mazarina i wywołana przez nią opozycja we Francji (1655-1656), w: idem, Trybun ludu szlacheckiego, Warszawa 1978, s. 332.
Historia Gdańska, t. III/1: 1655-1793, pod redakcją Edmunda Cieślaka, Gdańsk 1993, s. 38.
A. Przyboś, Samuel Grądzki, ariański dziejopis wojny polsko-siedmiogrodzkiej 1657 r., „Małopolskie Studia Historyczne”, 2, 1959.
P. Wojtowicz, Szlak wyprawy Rakoczego, „Teki Historyczne”, 11, Londyn 1960–1961.
M. Markowicz, Najazd Rakoczego na Polskę 1657, Zabrze 2011.

Bibliografia

Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I.
Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X.
Jerzy Besala, Wielcy Hetmani Rzeczypospolitej, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1983, ISBN 83-03-00160-4.
Kuchowicz Zbigniew, Spieralski Zdzisław, W walce z najazdem szwedzkim, Wydawnictwo MON, Warszawa 1956.
Stanisław Herbst, Wojna obronna 1655–1660, [w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, Warszawa 1957, t. II.
Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice Historyczne seria 4, Lwów-Warszawa-Poznań 1913 (reprint Poznań 2005).
Ludwik Kubala, Wojna brandenburska i najazd Rakoczego 1656-1657, Szkice Historyczne seria 5, Lwów-Warszawa-Poznań 1917 (reprint Poznań 2005).
Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657-1660, Szkice Historyczne seria 6, z przedmową Ludwika Finkla, Lwów Wydawnictwo Altenberga, 1922 (reprint Poznań 2005).
Czapliński Władysław, Rola magnaterii i szlachty w pierwszych latach wojny szwedzkiej, 1959.
Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz: z dziejów wojen polsko-szwedzkich, Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X.
Wawrzyniec Rudawski Historia polska od śmierci Władysława IV aż do pokoju oliwskiego przez szlachcica polskiego, kanonika katedry ołomunieckiej i radcy Jego Cesarskiej Mości Arcyksięcia austriackiego Leopolda Wilhelma, przekł. i oprac. W. Spasowicz, T. II, Petersburg-Mohylew 1855.
Rzeczpospolita w latach Potopu pod red. J. Muszyńskiej i J. Wijaczki, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce 1996.
Barbara Szymczak, Stosunki Rzeczypospolitej z Brandenburgią i Prusami Książęcymi w latach 1648-1658 w opinii i działaniach szlachty koronnej, Warszawa 2002.

Źródło

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Unported.

Praefecti Pretorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. II)

2014-03-27T10:37:00.003+01:00

Pretorianie to w powszechnym mniemaniu symbol wiernej gwardii potężnego władcy, a jej dowódcy to szare eminencje na dworze cesarskim. Jaka była historia tej formacji i czy od początku odegrała tak wielką rolę w historii starożytnego Rzymu?

Praefecti Pretorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)

Prefekci pretorianów za panowania Flawiuszów i Antoninów

Wespazjan po dojściu do władzy przeprowadził reformy w armii. Uważał, że najbardziej niepewnym jej elementem jest plebs rzymski, który stanowił rdzeń wojska. Dlatego zezwolił na rekrutację do legionów w prowincji, a je same starał się tak lokować, aby legioniści nie stacjonowali w prowincji z której pochodzą. Zmiany nie ominęły także kohort pretoriańskich. Cesarz ogłosił zaciąg do nich w Galii Przedalpejskiej.

Tytus, syn cesarza Wespezjana, Prefekt Pretorianów i władca Imperium od 79 r. W 69 r.

Wespazjan powołał dwóch prefektów. Byli to: Tyberiusz Juliusz Aleksander i Ariusz Varus. Ariusz Varus będzie sprawował swoją funkcję przez około dwa miesiące i w 70 r. zastąpił go Marcus Arrecinus Klemens. Tyberiusz Juliusz Aleksander pochodził z rodziny żydowskiej, pełnił szereg funkcji w administracji cesarskiej, jednak wcale nie jest pewne czy faktycznie został prefektem pretorianów – mówi o tym tylko jeden fragment papirusu, natomiast z całą pewnością od 66 r. był prefektem Egiptu. Od lipca 69 r. popierał Wespazjana i brał czynny udział w tłumieniu powstania w Judei rok później. Aleksander został upamiętniony posągiem wśród zwycięskich rzymskich wodzów ustawionych w portyku przy Forum Augusta. Jest bardzo prawdopodobne, że autor papirusu błędnie połączył funkcję prefekta Egiptu z funkcją prefekta pretorianów. Oba stanowiska były dostępne dla osób wywodzących się ze stanu ekwickiego. Żaden z tych prefektów nie odgrywał większej roli politycznej, funkcja prefekta była dla nich raczej tytułem zaszczytnym. Wydaje się, że spośród tej dwójki prefektów aspiracje polityczne przejawiał tylko Varus i dla tego tak szybko stracił funkcje. W 71 r. Wespazjan stanowisko prefekta powierzył Tytusowi Flawiuszowi (Titus Flavius Vespasianus), czyli własnemu synowi i następcy. Tytus będzie pełnił tę funkcję do 79 r. i należy przyjąć, że pełnił ją samodzielnie - żadne dokumenty nie mówią, aby dzielił stanowisko prefekta pretorianów z kimkolwiek, co jest argumentem za tezą, że Tyberiusz Juliusz Aleksander nigdy nie był prefektem pretorianów. W 70 r. Aleksander brał udział w zdobyciu Jerozolimy przez XII Legion, wojskami rzymskimi dowodził w tym czasie oczywiście Tytus. W 71 r. prefektem był już cesarski syn. Oblężenie Jerozolimy trwało do 11 IX 70 r., teoretycznie Aleksander mógł powrócić do Rzymu jeszcze w 70 r. i sprawować funkcje prefekta przez miesiąc lub kilka miesięcy, jednak wydaje się to mało prawdopodobne.

Tytus Flawiusz oczywiście miał wpływy polityczne ale, co oczywiste, wynikały one z jego pozycji jako syna i następcy cesarza, a nie z faktu bycia prefektem pretorianów. Dbał o interesy ojca a tym samym własnej dynastii. Jako prefekt zasłynął ze swej brutalności, co jest o tyle ciekawe, że jako cesarz słynął z łagodności¹. Niewątpliwie mianowanie Tytusa prefektem sprawiło, że funkcję tę oficjalnie zaczęto traktować jako najbardziej zaszczytną.

Tytus po przejęciu władzy w 79 r. nie powołał nikogo na stanowisko prefekta pretorianów. Dopiero po jego śmierci w 81 r. jego brat i następca Domicjan powołał dwóch prefektów: Korneliusza Fuscusa oraz Lucjusza Juliusza Ursusa. Żaden z nich nie miał wielkich aspiracji politycznych a prefekt Korneliusz Fuscus okazał się nieudolnym wodzem, gdy podczas walk z Dakami w 88 r. Domicjan powierzył mu dowodzenie wojskami rzymskimi. Doszło wówczas do bitwy pod Tapae, gdzie Korneliusz Fuscus nie tylko poniósł klęskę i doprowadził do całkowitej zagłady V Legionu Alaudae (Legio Quinta Alaudae)², ale i sam zginął.

Ursusa na stanowisku prefekta zastąpi w roku 83 r. Lucius Laberius Maximus, który pozostanie na urzędzie do 84 r. Wówczas urząd przejmie Casperius Aelianus. W 94 r. Domicjan powoła dwóch nowych prefektów: Tytusa Flawiusza Norbanusa i Tytusa Petroniusza Sekundusa. Będą oni sprawować tę funkcję do śmierci Domicjana w 96 r. Żaden z nich nie miał nadzwyczajnego wpływu na politykę. Prefekci w czasach Flawiuszów, po za jednym wyjątkiem, mają opinię oddanych i wiernych żołnierzy. Tym wyjątkiem jest Petroniusz Secundus. Wziął on udział w udanym spisku na życie Domicjana. Należy zaznaczyć, że sami pretorianie o spisku nic nie wiedzieli, a Petroniusz Secundus był tylko jednym z wielu spiskowców, wcale nie najważniejszym. W żadnym wypadku nie można uznać tego za spisek pretorianów.

Po udanym zamachu we wrześniu 96 r. tron przejął Marek Kokcejusz Nerwa (Marcus Cocceius Nerva). Odwołał on ze stanowiska Petroniusza Secundusa. Podjąwszy decyzję, która zdziwiła wielu na dworze cesarskim, funkcje prefekta pretorianów powierzył ponownie Casperiusowi Aelianusowi, który był znany z oddania Domicjanowi. Duży wpływ na tę decyzję miał fakt, że Aelianus cieszył się dużym szacunkiem wśród żołnierzy.

Dalsze wydarzenia chyba najlepiej pokazują charakter zarówno pretorianów jak i ich prefekta. W 97 r. Casperius Aelianus na czele swoich żołnierzy zajął pałac Nerwy i aresztował cesarza. Pretorianie wraz z prefektem nie chcieli ani zabić władcy, ani pozbawić go tronu, nie żądali też zapłaty. Chcieli tylko jednej rzeczy: skazania wszystkich winnych śmierci Domicjana na śmierć. Cesarz musiał spełnić żądania pretorianów (Kasjusz Dion, LXVIII 5.4)³. Pierwszym, którego pretorianie pozbawili życia za spisek przeciwko Domicjanowi był ich były prefekt Tytus Petroniusz Sekundus. Te wydarzenia pokazują, że spisek na ostatniego Flawiusza nie był spiskiem pretorianów, co więcej to właśnie oni wraz ze swoim prefektem wymusili ukaranie morderców cesarza. Należy jednak zaznaczyć, że udział Trajana w tych wydarzeniach jest niejednoznaczny. Nerwa wyznaczył go na swojego następcę i całkiem możliwe, że miało to związek z działaniami podjętymi przez Casperiusa Aelianusa. Po tych wydarzeniach pozostał on prefektem, co więcej nadal sprawował tę funkcję samodzielnie, a jego zainteresowanie polityką nie wykraczało po za czynności związane ze sprawowaniem urzędu, który to będzie pełnił do śmierci cesarza w 98 r. Po śmierci Nerwy, zgodnie z wolą zmarłego cesarza, władzę przejął Marek Ulpiusz Trajan (Marcus Ulpius Traianus), adoptowany syn Nerwy. Trajana nie było w Rzymie, gdy umierał stary cesarz. Według Kasjusza Diona Trajan wysłał list do Casperiusa Aelianusa i pretorianów. Znaczenie listu jest dwuznaczne, nie mniej jednak prefekt został zwolniony ze swojego stanowiska. Jego miejsce zajął Sextus Attius Suburanus Aemilianus, który będzie prefektem samodzielnie do 101 r. Wówczas prefektem zostanie Tiberius Claudius Livianus i prawdopodobnie Publiusz Acilius Attianus⁴. W 112 r. nowym dowódcą kohort pretoriańskich został Servius Sulpiciusz Similis, który prawdopodobnie zastąpił Tiberiusa Claudiusa Livianusa⁵. Od tego roku będzie dwóch prefektów: Publiusz Acilius Attianus i Servius Sulpiciusz Similis. Za czasów Trajana największy wpływ na cesarza miał pierwszy z nich. Attianus towarzyszył Trajanowi w jego kampaniach wojskowych, Similis zaś pozostawał w Rzymie.

Trajan, jeden z najwybitniejszych cesarzy II wieku (autor: Saperaud, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0).

Ze względu na liczne wyprawy wojenne w których brał udział Trajan powołano formację Equites Singulares Augusti. Stanowili oni ochronę osobistą cesarza i podobnie jak wcześniejsze odziały Germani Corporis Custodes⁶ byli jeźdźcami rekrutującymi się spośród plemion germańskich. Od czasów Trajana można zaobserwować narastający konflikt pomiędzy pretorianami a Equites Singulares Augusti, i ich dowódcami - podłoże tego konfliktu jest dość złożone. Po pierwsze pretorianie jako oddziały doborowe biorą udział w bitwach a Custodes jako ochrona osobista pozostają po za starciem. Doszło także do konfliktu pomiędzy Attianusem a dowódcą Custodes o to, kto bezpośrednio odpowiada za ochronę cesarza na polu bitwy⁷. Konflikt ten jeszcze bardziej pogłębiła decyzja Trajana o wybudowaniu koszar dla Equites Singulares Augusti w pobliżu Lateranu.

Attianus miał jednak wpływy na politykę oraz decyzje osobiste cesarza. Pomógł prawdopodobnie w zapewnieniu tronu Hadrianowi, towarzyszył też Trajanowi na łożu śmierci. Hadrian pozostawił obu prefektów jeszcze przez dwa lata, a w 119 r. nadał im tytuły senatorskie i zwolnił ze służby. Funkcję prefekta pretorianów powierzył Gajusowi Septiciusowi Clarusowi i Marcjuszowi Turbo. Clarus swoją funkcję będzie pełnił przez dwa lata, zaś Turbo pozostanie na swoim stanowisku do 134 r. Kasjusz Dion wypowiada się bardzo dobrze na temat Marcjusza Turbo, ale jak twierdzi Ronald Syme, nikt dokładnie nie zbadał wpływów tego prefekta na Hadriana i państwo. W 136 r. prefektem zostanie Marcus Gavius Maximus a od 139 r. funkcje tę będzie pełnił wspólnie z Marcusem Petroniuszem Mamertinusem.

Po śmierci Hadriana Antonin Pius pozostawi ich przez pewien czas na stanowisku. Juliusz Kapitolinus, który opisuje panowanie Piusa nie wspomina nic o tym, aby prefekci pretorianów mieli w tym czasie jakieś większe wpływy na cesarza. Pius mianuje jeszcze trzech prefektów: Gajusa Tattiusa Maximusa, Fabiusa Corneliusa Repentinuas i Furiusa Victorinusa. Podobna sytuacja utrzyma się za czasów Marka Aureliusza, gdy prefektami będą Macrinius Vindex, Marcus Bassaeus Rufus oraz Publiusz Tarrutenius Paternus. Wzrost własnych ambicji politycznych prefektów można zaobserwować za panowania Komodusa (Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, I 5-9), jednak prefekci będą także walczyć pomiędzy sobą. Ten stan rzeczy wynikał z faktu, że Komodus otaczał się osobami wywodzącymi się z Equites Singulares Augusti, duży wpływ na cesarza mieli ludzie z jego ochrony, ale także wyzwoleńcy i gladiatorzy. Nieco światła na okres ten rzuca Historia Augusta (aczkolwiek należy ostrożnie podchodzić do tego dzieła gdyż nie wszystkie informacje tam zawarte są prawdziwe)⁸ a także Kasjusz Dion (LXXIII). Prefektem, który mógł zagrozić Komodusowi był Sextus Tigidius Perennis (prefekt prawdopodobnie od 180 r.). Komodus zarządzanie państwem oddał całkowicie w jego ręce. Perennis okazał się być znakomitym rządcą, jednak wyzwoleniec Marcus Aurelius Cleander ostrzegł przed nim cesarza, w związku z czym Perennis został zabity w 185 r. Po jego śmierci sytuacja w państwie pogorszyła się.

Sam Marcus Aurelius Cleander również będzie dążył do przejęcia wpływów na dworze. W tym celu będzie usuwał swoich rywali, m.in. Publiusza Atiliusa Aebutianusa, który zostanie prefektem w 185 r. Według Historii Augusta, w 188 r. Cleander zamorduje Aebutianusa i sam zostanie prefektem pretorianów. Teoretycznie Cleander osiągnie swój cel, ale jego faktyczny wpływ na Komodusa będzie niewielki. Komodus zwykle winą za własne niepowodzenia obarczał swoich współpracowników. W 187 r. wybuchł w Rzymie głód i aby odwrócić uwagę od siebie cesarz winą obarczył prefekta pretorianów. Cleander został zabity. Quintus Aemilius Laetus, który został prefektem pretorianów w 192 r weźmie udział w spisku przeciw imperatorowi. 31 XII 192 r. Komodus został uduszony. Laetusa do udziału w spisku skłoniły zapewne powody natury zarówno osobistej jak i politycznej. Do przyczyn politycznych należy zaliczyć pogarszający się stan państwa, opanowanie sytuacji na granicach było wyłączną zasługą dowódców. Komodus zdesakralizował dawne wartości, zmienił nawet nazwę Rzymu na Colonia Commodiana, siebie uznając za jej założyciela, a tytuł Augusta zastąpił tytułem Commodianusa. Do tego sytuacja gospodarcza państwa była coraz gorsza. Do przyczyn osobistych należy zaliczyć fakt, że Laetus zdawał sobie sprawę, że prędzej czy później imperator zechce skazać go na śmierć, aby obarczyć go winą za własne błędy, jak zwykł czynić dotychczas. W samym spisku bardzo ważną rolę odegrał dworzanin Komodusa, Eklektus. To właśnie on miał dostęp do prywatnych pomieszczeń cesarza. O spisku nic nie wiedzieli natomiast pretorianie, Laetus zdawał sobie bowiem sprawę, że mogą oni zażądać głowy spiskowców (jak to już miało miejsce po zabójstwie Domicjana). Dlatego też, aby uniknąć takiej sytuacji, wypłacono pretorianom po 300 denarów.

Od 193 r. rozpoczyna się kryzys państwa a władzę początkowo przejmuje Publiusz Helwiusz Pertynaks. Przyjął on tron z wielkimi oporami wiedząc, że finanse są całkowicie zrujnowane przez Komodusa. Nowy cesarz musiał ograniczyć wydatki, co spowodowało olbrzymie niezadowolenie wśród caesarienes (personelu dworskiego). Caesarienes wspólnie z pretorianami dokonali zamachu na cesarza jeszcze w marcu 193 r. Prefekt pretorianów całkowicie utracił władze nad swoimi żołnierzami, zdecydowanie większy wpływ na ich działania mieli poszczególni oficerowie.

Septymiusz Sewer, wódz legionów, który pokonał pretorianów próbujących kreować cesarzy (autor: antmoose, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.0).

Didiusz Julianus, jak to opisuje Kasjusz Dion, udał się do koszar pretorianów i obiecał im 6520 denarów żołdu jeżeli zostanie cezarem, a ci przyjęli ofertę (Flawiusz Suplicjan zaoferował im tylko 5000). Zarówno pretorianie jak i Didiusz Julianus zapomnieli o nauce, jaką powinno im dać objęcie władzy przez Wespazjana, że cesarzem zostaje się nie w Rzymie a na prowincji. Oczywiście pretensje do tronu zgłosili następni wodzowie legionów, w tym Septymiusz Sewer, którego poparły legiony z Panonii i znad Renu. W 193 r. ponownie o losach cesarstwa zdecydowały legiony z prowincji. Septymiusz pokonał rywali dając początek dynastii Sewerów.

Można zauważyć, że pozycja prefektów w czasie panowania Flawiuszów i Antononów nie uległa zmianie w stosunku do wcześniejszego okresu. Pretorianie są w stanie obalić cesarza a nawet doprowadzić do osadzenia na tronie własnego kandydata, ale z całą pewnością nie są w stanie utrzymać go na tronie. Wyraźnie pokazały to wydarzenia z 69 r. i 193 r. W obu wypadkach rządy imperatora wybranego przez pretorianów trwały tylko do czasu nadejścia legionów z prowincji i to właśnie te legiony zapewniały trwałą władzę swoim kandydatom.

W czasach dynastii Sewerów

Pomimo, że pretorianie widząc przewagę Sewera udzielili mu poparcia, to jednak nowy cesarz nie obszedł się z kohortami pretoriańskimi łagodnie. Część żołnierzy kazał po prostu wybić, następnie udał się do koszar pretorianów w towarzystwie własnych legionów i oznajmił reszcie, że nie są już żołnierzami. Musieli odejść bez zapłaty i broni, dosłownie w tym co mieli na sobie, do domów. Septymiusz Sewer ogłosił nowy zaciąg do kohort pretoriańskich, tym razem był to już zaciąg w prowincjach. Sewer nie tylko wymienił skład osobowy gwardii w 100%, ale także zmienił strukturę etniczną tej formacji. O ile wcześniej pretorianie rekrutowali się spośród ludności pochodzenia italskiego, później także z Galii Przedalpejskiej (od czasów Wespazjana), to od 193 r. przewagę stanowią żołnierze z plemion germańskich. Mówienie jednak o „barbaryzacji armii” jest przesadą, gdyż legioniści byli już zromanizowani.

Reorganizacji uległy nie tylko kohorty pretorianów, ale cała armia rzymska. Sewer zezwolił żołnierzom na zawieranie związków małżeńskich, co do tej pory było zabronione. Został także podniesiony żołd legionistów - Septymiusz przyjął 100 denarów jako_ stipendium_ legionisty, który otrzymywał pięć stipendiów rocznie, co daje sumę 500 denarów. Pretorianie również otrzymali znaczną podwyżkę stipendium - 1750 denarów rocznie (dla porównania za Komodusa otrzymywali 1250 denarów). Ponadto pod Rzymem miał od tego czasu stacjonować II Legion Partyjski (Legio Secunda Parthica). Żołnierze z tego legionu będą dbali o bezpieczeństwo osobiste cesarza.

Sewer prefektem pretorianów mianował w 197 r (lub 200 r.) Lucjusza Fulviusa Plautianusa. Był on bliskim przyjacielem Sewera i niewątpliwie osobą, do której imperator miał olbrzymie zaufanie, które skłoniło go do powierzenia mu funkcji prefekta. Sewer mianował go także konsulem (w 203 r.) i senatorem. Jego podobizna była bita na monetach (chociaż nie był to pierwszy prefekt, którego wizerunek się tam znalazł). Córka Platinusa Publia Fulvia Plautilla w 202 r. została żoną Karakalli, syna i następcy Sewera. Jednak w 205 r. okazało się, że dowódca pretorianów spiskuje przeciw cesarzowi. Prefekt został zabity, jego majątek skonfiskowany, Publia zaś została wygnana. Po śmierci Sewera Karakalla kazał ją zabić wraz z córką. W 205 r. prefektem pretorianów został Aemilius Papinianus, wybitny prawnik, uczeń Kwintusa Cerwidiusza Scewoli który do 205 r. był doradcą Sewera. Nowy prefekt zasłynął przede wszystkim z uczciwości. Po śmierci cesarza zachował na krótko swoje stanowisko, dążąc do załagodzenia sporu pomiędzy braćmi Karakallą i Getą, którzy współrządzili imperium po śmierci ojca. Karakalla zamordował Getę w 212 r. w tym samym roku zmarł (lub został zamordowany) Aemilius Papinianus. Na temat jego śmierci istnieje wiele przekazów, niektóre wręcz legendarne⁹.

Karakalla mianował kolejnych prefektów: Quintusa Maeciusa Laetusa (205-215), Valeriusa Patruinusa (być może w 212 r.), Gnaeusa Rustiusa (212-217), Marcusa Oclatiniusa Adventusa (być może od 215 do 217 r.) i Marcusa Opelliusa Macrinusa (prawdopodobnie od 212 r.). Ostatni z nich w roku 217 r. w Karre zamordował Karakallę. Prawdopodobnie cesarz dowiedział się wcześniej, że prefekt uczestniczy w spisku i Macrinus obawiając się o własne życie zamordował go. Macrinus (Makryn) był prawnikiem pochodzącym ze stanu ekwickiego, po zabójstwie Karakalli żołnierze obwołali go cesarzem. Został pierwszym prefektem, któremu udało się objąć rządy (oczywiście Titus Flavius Vespasianus również był prefektem zanim został cesarzem, ale w tym wypadku nie ma to żadnego związku) i jednocześnie pierwszym cesarzem ze stanu ekwickiego. Nowy cesarz został zatwierdzony przez senat.

Złota moneta wydana przez eks-prefekta i cesarza Makryna (źródło: CNG coins, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0).

Macrinus okazał się niezbyt zdolnym wodzem, w bitwie pod Nisibis poniósł klęskę z wojskami partyjskimi. Artabanos V zmusił cesarza do płacenia Partom kontrybucji (200 milionów sesterców). Ta klęska, jak i chęć wprowadzenia większej dyscypliny w armii osłabiła pozycję cesarza. Żołnierze w Emesie ogłosili cesarzem czternastoletniego Wariusza Awitusa Basjanusa, syna Julii Soemias. Makryn zginął 8 czerwca 218 r. w bitwie z wojskami popierającymi Basjanusa. Zwycięzca rozpoczął panowanie jako Heliogabal. Nowy cesarz pozbawił funkcji prefektów mianowanych przez Macrinusa (byli to: Ulpius Julianus i Julianus Nestor) i mianował własnych: Juliusza Basilianusa i Waleriusza Comazona Eutychchianusa. Ten ostatni od 217 r. był przeciwnikiem Makrynusa i stał na czele buntu III Legionu (Legio Tertia Gallica), którym dowodził. Legion ten odegrał kluczową rolę w walce o przywrócenie tronu Sewerom. Eutychchianus w 220 r. został konsulem. Rządy Heliogabala okazały się fatalne, toteż zorganizowano spisek przeciw cesarzowi, na czele którego stała Julia Maesa (Julia Meza) i Julia Mammea¹⁰. W 222 r. doszło do zamachu na cesarza. Prefekt pretorianów Eutychchianus nie poparł zamachowców i został zamordowany wraz z cesarzem.

Nowym imperatorem został Aleksander Sewer, który w 222 r. powołał trzech prefektów pretorianów: Flavianusa, Geminiusa Chrestusa i Gnaeusa Domitiusa Anniusa Ulpianusa. Ostatni z wymienionych prefektów był wybitym prawnikiem rzymskim. Aleksander Sewer, aby poprawić swoje stosunki z senatem wprowadził do consilium szesnastu senatorów. Ulpianus również wszedł do tego gremium, a także przyjął tytuł viri clarissimi, dotąd noszony tylko przez senatorów. Jest on autorem wielu dzieł prawniczych, z których największe znaczenie ma komentarz do edyktu pretorskiego (Libri ad edictum) w 81 księgach. Z twórczości Ulpiana sporo znalazło się w kodyfikacji praw Justyniana I Wielkiego (zwłaszcza w Digestach). Ulpianus próbował wzmocnić dyscyplinę w szeregach pretorianów, co wywołało ich niezadowolenie - został przez nich zamordowany w 223 lub w 228 r.¹¹ Po śmierci Ulpianusa cesarz Sewer Aleksander powierzył funkcje prefekta jeszcze dwóm osobom: Luciusowi Domitiusowi Honoratusowi i Marcusowi Aediniusowi Julianusowi. Prefektem został także kolejny prawnik i podobnie jak Ulpianus członek consilium: Paulus Juliusz. Jest on autorem kilkuset prac prawniczych, niektóre jego dzieła weszły do Corpus Iuris Civilis.

Za czasów Sewerów pozycja prefekta pretorianów uległa znacznemu wzmocnieniu. Ich dowódca staje się oficjalnym zastępcą cesarza. Prefekci przejęli znaczną cześć sądownictwa apelacyjnego, mieli władze sądowniczą w Italii, uzyskali także godność senatorską i w imieniu cesarza przewodniczyli obradom senatu. Nowym zjawiskiem w okresie panowania Sewerów jest powoływanie na jednego z prefektów prawnika, co wydaje się zrozumiałe biorąc pod uwagę ich olbrzymie kompetencje sadownicze. Najwybitniejsi prawnicy rzymscy przełomu II i III w. (Aemilius Papinianus, Gnaeus Domitius Annius Ulpianus i Paulus Juliusz) pełnili funkcję prefektów. Urząd prefekta pretorianów od tego czasu będzie ewoluował w kierunku administracyjno-sądowym.

Od Maksyminusa do Konstanyna.

W 235 r. Aleksander Sewer został zamordowany przez legiony z Panonii, te same legiony cesarzem obwołały Maksyminusa, Traka pochodzenia chłopskiego. Jak widać pomimo, że pozycja polityczna prefekta pretorianów jest bardzo wysoka, to jednak od Oktawiana Augusta aż do Aleksandra Sewera o wyborze władcy decydują legiony i to legiony z prowincji. Oddziały pretorianów nawet jeżeli są w stanie osadzić swojego kandydata na tronie, o czym była mowa wyżej, to nie są w stanie utrzymać go przy władzy.

Cesarz Filip I Arab, kolejny dowódca pretorianów który został cesarzem (autor: George Shuklin, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.5).

W okresie kryzysu społeczno-ekonomicznego w latach 235-284, wysoki status prefekta pretorianów utrzymywał się do panowania Galienusa. Jeden z prefektów pretorianów, Gajus Furius Sabinius Aquila Timesitheus, został teściem cesarza Gordiana III. Timesitheus został prefektem pretorianów w 241 r. w maju tego samego roku cesarz Gordian III poślubił jego córkę Furie Sabinie Tranquilline. Pomoc teścia była bardzo ważna dla cesarza który prowadził wojny w Afryce. W 243 r. Timesitheus pokonał Persów w bitwie pod Resaena. Dzięki niemu Rzym w latach 242-243 odzyskał od Persów Syrię i Mezopotamię. Jednak w 243 r. Gajus Furius Sabinius Aquila Timesitheus zmarł. Prefektem pretorianów w jego miejsce został Marcus Iulius Philippus, który jako cesarz Filip I Arab wkrótce objął rządy od 244 do 249 r. Niestety żadne źródła nie wyjaśniają jak zmarł cesarz. Istnieją zarówno opisy mówiące, że Gordian zmarł śmiercią naturalną, jak i mówiące, że został zamordowany. W 249 r. przeciw Filipowi zbuntowały się wojska iliryjskie. Po klęsce i śmierci Filipa pretorianie wymordowali jego synów.

Galienus, który panował w latach 253-268, przeprowadził reformę armii. Stworzył silne oddziały rezerwowe składające się z jazdy, uprzednio wyłączywszy jednostki konne z legionów i dodając do nich znaczne siły, które opierały się na jeźdźcach dalmackich. Połączył te jednostki pod jednym dowództwem i uzyskał w ten sposób potężną armię kawalerii, nazywana po prostu equites. Stanowisko dowódcy equites stało się teraz najważniejsze, znacznie przewyższając pozycje prefekta pretorianów. Niestety dla cesarza, dowódca equites stał się tak potężny, że bez trudu mógł sięgnąć po tron. I tak się też stało, to equites i ich dowódcy będą decydować o tym, kto będzie cesarzem. Po Galineusie, kolejni trzej cesarze to dowódcy armii rezerwowej: Klaudiusz, Aurelian i Probus - tzw. cesarze iliryjscy, czyli cesarze-żołnierze, pochodzący z Illyricum¹². Wojska iliryjskie w tym okresie są nazywane wszechpotężnymi. O wszechpotędze tej wybitnie świadczy kryzys w 275 r., kiedy zamordowano Aureliana i chociaż wojska iliryjskie zgodziły się, aby senat wybrał następcę, to senatorzy bali się dokonać takiego wyboru przez pół roku. Ostatecznie wybrali 75-letniego Tacyta, który i tak został zamordowany rok później a jego miejsce zajął Probus, Iliryjczyk z Sirmium, dowódca jazdy w czasach Aureliana. Po śmierci Probusa na krótko cesarzem znów został prefekt pretorianów Marek Aureliusz Karus, który panował od 282 do 283 r. W 284 r. cesarzem ponownie został Iliryjczyk (z Dalmacji) Dioklecjan. On również swoją pozycje zawdzięczał armii, do najwyższych stopni doszedł za panowania Probusa, podczas kampanii na Wschodzie.

Ostateczny kres istnienia kohort pretorianów to 312 r. Po bitwie koło Mostu Mulwijskiego, gdzie wojska Maksencjusza zostały pokonane przez Konstantyna, ten ostatni podjął decyzje o rozwiązaniu Cohortes Praetoriae. Do ich rozwiązania przyczyniło się kilka czynników. Na pewno był wśród nich wysoki koszt utrzymania - sam żołd był ponad trzykrotnie wyższy niż w innych legionach. Konstantyn przeprowadził gruntowną reformę armii - podzielił wojsko na dwie grupy: wojska pograniczne limitanei i wojska rezerwowe comitatenses czyli armię polową. Dowódcy comitatenses nosili tytuł comes a dowódcy limitanei tytuł dux. Coraz większą rolę odgrywała ciężkozbrojna jazda (na wzór partyjsko-perski), która dzieliła się na cataphracti i clibanarii.

Konstantyn powołał także naczelnych dowódców dla piechoty - magister peditum i dla jazdy - magister equitum. Po takiej reorganizacji właściwie nie bardzo było miejsce dla Cohortes Praetoriae. Na ich miejsce Konstantyn powołał gwardię cesarską, która składała się z domestici, protectores i scholae palatinae. Wśród ich dowódców szczególne miejsce zajmował comes domesticorum. Likwidacja Cohortes Praetoriae nie oznaczała wcale likwidacji urzędu Praefectus Pretorio. Konstantyn rozdzielił urzędy cywilne od wojskowych i prefekci stali się najwyższymi urzędnikami administracji cywilnej i sądownictwa. Po podziale imperium rzymskiego na trzy prefektury w 337 r. (ostateczny podział państwa na cztery prefektury ukształtuje się po 395 r.) na czele tych olbrzymich jednostek administracyjnych stali właśnie Praefecti Pretorio, podlegali im vicarii zarządzający diecezjami. Prefekci pretorianów pozostawali w bezpośredniej zależności od władcy, mając status niemal „wicewładców” w swoich okręgach, ale nie dysponowali żadną siłą militarną, rozkazy wojskom mógł wydawać tylko magister peditum lub magister equitum, w zależności od rodzaju wojsk. W ten sposób dobiegł końca proces ewolucji urzędu prefekta pretorianów, od dowódcy wojskowego do urzędnika administracji cywilnej.

Bibliografia:

Wydawnictwa źródłowe

Kasjusz Dion Kokcejan, Historia rzymska, przeł. i oprac. Władysław Madyda, Wrocław 1967.
Herodian, Historia cesarstwa rzymskiego, tłum. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 1963.
Historycy cesarstwa rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, oprac. i tłum. Hanna Szelest, Warszawa 1966.
Paterkulus Wellejusz, Historia Rzymska, przeł. Edward Zwolski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Mieczysław Brożek, oprac. Józef Wolski, Wrocław 1962.
Swetoniusz Gajusz Trankwillus, Żywoty cezarów, przeł. i oprac. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1987.
Tacyt, Dzieła, oprac. Seweryn Hammer i Tadeusz Zawadzki, Warszawa 2003.

Opracowania

Alföldy Géza, Historia społeczna starożytnego Rzymu, Poznań 2003.
Aldon John, Warfare, State and society in the Byzantine world, 565-1204, Routledge 1999.
Bernardi Aurelio, Epoka Augusta i cesarstwo rzymskie, w: Historia powszechna, red. Luca Serafini, Warszawa 2007.
Bingham Sandra Jean, The praetorian guard in the political and social life of Julio-Claudian Rome, Ottawa 1999.
Birley Anthony R., Septimius Severus: The African Emperor, London 2000.
Campbell Brian, The Roman Army 31 BC-AD 337 - a Sourcebook, London & New York 1994.
Connolly Peter, Histoire de l'Armee romaine, Paris 1986.
Durry Marcel, Les Cohortes Prétoriennes, Paris 1938.
Dziuba Agnieszka, Curiositas „Historii rzymskiej” Wellejusza Paterkulusa, Lublin 2004.
Frank Richard Ira, Scholae Palatinae: The Palace Guards of the Later Roman Empire, Rome 1969.
Frier Bruce W., The Rise of the Roman Jurists, Princeton 1985
Gawroński Radosław, Cohors multis experimentis fidelissima - Batawowie jako straż przyboczna dynastii julijsko-klaudyjskiej, „Meander" 1/2005, s. 86-105.
Jaczynowska Maria, Rzym, w: Historia Starożytna, red. Marii Jaczynowskiej, Pułtusk 1999.
Jaczynowska Maria, Studia z dziejów antycznego Rzymu, Toruń 2003.
Jolowicz Herbert Felix, Roman Foundations of Modern Law, Oxford 1957.
Łuć Ireneusz, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004.
Miller S. N., The Army and the Imperial House, w: The Cambridge Ancient History, vol. XII, The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193-324), et al. eds S.A. Cook, Cambridge 1965.
Paribeni Roberto, Dei Germani corporis custodes, RM 20 (1905), s. 321-329.
Sicari Amalia, Leges venditionis. Uno studio sul pensiero giuridico di Papiniano, Cacucci 1996.
Stein Artur, Präfekten Die von Ägypten in der römischen Kaiserzeit, Bern 1950.
Syme Ronald, Guard Prefects of Trajan and Hadrian, „The Journal of Roman Studies”, 70 (1980), s. 64–80.
Syme Ronald, Ammianus and the Historia Augusta, Oxford 1968.
Turner E. G., Tiberivs Ivlivs Alexander, „The Journal of Roman Studies”, 44 (1954), s. 54-64.
Wiseman Timothy Peter, Death of an Emperor: Flavius Josephus, Exeter 1991.

Przypisy

¹ Swetoniusz nazywa go wręcz amor et deliciae generis humani czyli umiłowaniem i rozkoszą rodzaju ludzkiego. Wszyscy historycy rzymscy oceniają cesarza Tytusa pozytywnie. Co ważne, rządził on wspólnie z senatem. Zwykle to Nerona uważa się za jedynego artystę pośród cesarzy, tymczasem Tytus umiał śpiewać, grać na lirze i układać wiersze. Za jego panowania w Rzymie ponownie wybuchł pożar, należy jednak zaznaczyć, że ze względu na drewnianą zabudowę plebejską pożary w Rzymie nie były niczym niezwykłym.

² Legion ten został sformowany przez Juliusza Cezara za jego własne pieniądze w 52 r. p.n.e. i był uznawany za najdzielniejszy legion zdobywcy Galii.

³ Należy jednak zaznaczyć, że jest to problem bardzo złożony. Po pierwsze nie wiadomo czy Trajan wiedział o planach prefekta (możliwe, że tak), po drugie zaś w armii rosło niezadowolenia z rządów Nerwy.

⁴ Publiusz Acilius Attianus będzie prefektem do 119 r. Wiadomo, że został prefektem już za panowania Trajana, ale brakuje źródeł aby ustalić kiedy dokładnie.

⁵ W tym wypadku wiadomo, że Tiberius Claudius Livianus został prefektem w 101 r., ale nie da się powiedzieć, kiedy przestał nim być.

⁶ Formacja Germani Corporis Custodies właściwie przestała istnieć w 69 r. Od tego momentu była powoływana w zależności od uznania, na stałe oddziały te zostały przywrócone do życia w III w. I tak np. ochrona Wespazjana składała się z żołnierzy legionów syryjskich. Ochrona osobista cesarzy od 69 r. była nazywana speculatores, często (ale nie zawsze) rekrutowano ich spośród kohort pretorianów.

⁷ Warto dodać, że występowały również konflikty pomiędzy pretorianami a legionistami. W tym wypadku chodziło o to, że pretorianie nie chcieli brać udziału w budowaniu obozu.

⁸ Por. Historycy cesarstwa rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, oprac. i tłum. H. Szelest, Warszawa 1966; R. Syme, Ammianus and the Historia Augusta, Oxford 1968.

⁹ Według jednej z tradycji, kiedy Karakalla zażądał od niego by przeprowadził wywód prawniczy uzasadniający śmieć Gety, Papinianus zdecydowanie odmówił. Jednak nie ma żadnych dowodów na to, aby tak faktycznie było (por: Amalia Sicari, Leges venditionis. Uno studio sul pensiero giuridico di Papiniano, Cacucci 1996).

¹⁰ Heliogabal wprowadzał nowe kulty, ożenił się też z westalką, co już uznano za świętokradztwo.

¹¹ M. Jaczynowska w: Rzym [w:] Historia starożytna, pod red. tejże, Pułtusk 1999, s. 579, uważa, że był to 223 r., zaś A. Bernardi w: Epoka Augusta i cesarstwo rzymskie [w:] Historia powszechna, pod red. Luca Serafiniego, Warszawa 2007, s. 395, twierdzi, że był to 228 r.

¹² Nazwę „Illyricum” bardzo często rozciągano także na inne prowincje naddunajskie, z których pochodzili najlepsi legioniści.

Tekst zredagował: Tomasz Leszkowicz

Autor: Wojciech Górczyk:
Magister historii, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Autor pracy magisterskiej „Znaki władzy w herbach miast polskich do roku 1505” napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Tomasza Panfila. Pracuje jako nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w szkołach średnich. Interesuje się historią starożytną Egiptu i Rzymu oraz historią średniowiecza, zwłaszcza heraldyką.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.
Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.
UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod zdjęciami, lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org
Źródło

Praefecti Pretorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)

2014-03-26T17:47:00.001+01:00

Pretorianie to w powszechnym mniemaniu symbol wiernej gwardii potężnego władcy, a jej dowódcy to szare eminencje na dworze cesarskim. Jaka była historia tej formacji i czy od początku odegrała tak wielką rolę w historii starożytnego Rzymu?

Praefecti Pretorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. II)

Pretorianie (Cohortes Praetoriae)

Pretorianie to formacja znana już w czasach republiki. Po raz pierwszy (prawdopodobnie) używał jej Scypion Afrykański Starszy. Sama nazwa oddziałów pochodzi od słowa „praetorium”, oznaczającego namiot dowódcy w obozie („castrum”). Obóz rzymski został bardzo dokładnie opisany przez Polibiusza: Praetorium był usytuowany w centrum obozu, na skrzyżowaniu dwóch ulic zorientowanych (w miarę możliwości) na linii wschód-zachód i północ-południe (Polibiusz, Dzieje, VI 27-41). W okresie Republiki pretorianie byli oddziałem, który podlegał bezpośrednio wodzowi, zajmowali się także ochroną zaopatrzenia dla obozu. W II w p.n.e. nie była to formacja stała, ale powoływana w zależności od potrzeb i zwykle oddział pretorianów nie przekraczał 500 osób. W schyłkowym okresie Republiki, czyli w okresie wojen domowych wodzowie powoływali nawet po dwie formacje pretorianów.

Relief przedstawiający pretorian

Pretorianie jako stała formacja powołani zostali przez Oktawiana Augusta¹. Często autorzy prac popularnych podają, że pretorianie stanowili „gwardię przyboczną” cesarza, co jest błędem². Za gwardię przyboczną cesarza - w sensie jego ochrony osobistej - można uznać oddziały Germani Corporis Custodes powołane przez Oktawiana Augusta oraz Equites Singulares Augusti, która to formacja została powołana przez Trajana (98-117 r.). Gwardię cesarską powoła dopiero Konstantyn Wielki po rozwiązaniu pretorianów w 312 r.

Pretorianie w czasach Oktawiana stacjonowali w Italii, jednak nie przebywali w jednych koszarach. Dopiero Tyberiusz sprowadził do Rzymu wszystkie 9 kohort (po 1000 żołnierzy). Pretorianie do służby byli rekrutowani spośród mieszkańców Italii a od czasów Tyberiusza także z mieszkańców Galii Przedalpejskiej. W 193 r. Septymiusz Sewer pozwolił na zaciąg do pretorian mieszkańcom innych prowincji.

W pierwszym okresie istnienia pretorianie byli weteranami. Można więc uznać, że służba w tej formacji stanowiła dodatkową nagrodę. Była ona krótsza (16 lat) i lepiej opłacana - otrzymywali 750 denarów rocznie, aczkolwiek żołd wypłacono im w stawkach dziennych po 32 asy (legionistom płacono 225 denarów rocznie czyli 10 asów dziennie). Początkowo też, zwłaszcza w epoce julijsko-klaudyjskiej, pretorianie nierzadko uczestniczyli w kampaniach wojennych towarzysząc cesarzowi.

Germani Corporis Custodes to oddziały rekrutowane z ludności germańskiej, głównie z Batawów i Ubiów. Była to formacja o charakterze prywatnym, jej członkowie nie mieli statusu żołnierzy a niewolników cesarza. Oddziały te były przedmiotem ostrej krytyki zarówno ze strony Tacyta jak i Kasjusza Dio - obaj zarzucają cesarzowi, że utrzymuje prywatna armię w dodatku składającą się z niewolników, co jest wbrew tradycji. U Tacyta wyraźnie widać rozróżnienie na żołnierzy, czyli milites i prywatnych żołnierzy cesarza, czyli custodes. Pisze on: excubias militares... et Germanos; pedites equitesque permixti Germanis; abducta militum et Germanorum statione (Tacyt, Roczniki, XIII 18; XV 58), podobne rozróżnienie znaleźć można u Swetoniusza (Swetoniusz, Żywoty cezarów, Neron 34). Dowódcą Germani Corporis Custodes mógł zostać niewolnik. Kaligula na przykład na dowódcę custodes wybrał dwóch niewolników: najpierw Helicona a później gladiatora Korneliusza Sabinusa.

Praefectus Praetorio (Prefekt Pretorianów) za panowania Oktawiana Augusta i dynastii julijsko-klaudyjskiej

Oktawian August po powołaniu kohort pretorianów jako stałej formacji mianował czterech prefektów. Byli to: Publiusz Aper, Kwintus Ostoriusz Scapula, Waleriusz Figur i Lucjusz Strabo. Ogółem wszystkich prefektów do 312 r., kiedy to Konstantyn rozwiąże tę formację, będzie około siedemdziesięciu.

Cesarz Tyberiusz (autor: shakko, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0)

Spośród pierwszych czterech prefektów duże znaczenie dla pretorianów miał Lucjusz Strabo (Lucius Aelius Strabo). Był on prefektem zarówno za panowania Oktawiana jak i Tyberiusza. Prawdopodobnie to właśnie Lucjusz Strabo nakłonił Tyberiusza, aby przenieść pretorianów do jednych koszar (castra praetoria) w Rzymie. Decyzja Tyberiusza wzmocniła pozycję prefekta dowodzącego 9 tys. pretorianów, którzy od tego czasu stacjonowali w samym sercu Imperium. Oczywiście już Oktawian zdawał sobie sprawę, że pozycja prefekta mogła zagrozić samemu cesarzowi, dlatego wprowadzono zasadę, że prefektów pretorianów musi być przynajmniej dwóch, co teoretycznie powinno zapobiec skupieniu zbyt dużych wpływów w jednych rękach. Jednak faktycznie to Lucjusz Strabo miał realny wpływ na pretorianów, przede wszystkim dla tego, że był prefektem przez ok. 17 lat, a więc znał od początku służby wszystkich żołnierzy jak i oficerów cohortes praetoriae. Ponadto był on tez pierwszym prefektem - sami pretorianie zostali powołani w 27 r. p.n.e., ale ich pierwszy dowódca został mianowany dopiero w 2 r. p.n.e. Jego pozycję dodatkowo wzmocnił fakt, że został doradcą Tyberiusza. Lucjusz Strabo będzie sprawował urząd prefekta do 15 r., ale rok wcześniej uda mu się skłonić Tyberiusza, aby jego syn Lucjusz Aelius Seianus został również mianowany prefektem pretorianów. Ta decyzja i co za tym idzie sytuacja, że w rękach jednej rodziny wywodzącej się ze stanu ekwitów została skupiona tak wielka władza, była przyczyną niezadowolenia senatorów. Tyberiusz w senacie wygłosił mowę, w której podkreśla, że żołnierze (milites), w tym oczywiście pretorianie, nie należą do Tyberiusza, ale do Rzymu (Kasjusz Dion, Historia rzymska, LVII 8). Jednak w 15 r. Tyberiusz odwołał Lucjusza Strabo ze stanowiska prefekta pretorianów, powierzając mu urząd prefekta Egiptu (praefecti Aegypti). Również w następnych latach kilku prefektów pretorianów po odejściu z urzędu będzie sprawować funkcje prefekta Egiptu³.

Lucjusz Aelius Seianus pozostał na stanowisku prefekta i doradcy Tyberiusza. W 23 r. pozycja Seianusa jest już bardzo wysoka, właściwie jest on drugą osobą po cesarzu (Tacyt, IV 2). Tyberiusz bardziej ufał swojemu prefektowi niż rodzinie. Seianus wykorzystał to zaufanie, stojąc za zabójstwem Agrypiny Starszej. Jego kochanką zostaje Klaudia Julia Liwilla Starsza (Claudia Iulia Livilla), żona Druzusa Młodszego (Drusus Iulius Caesar), który był synem i następcą Tyberiusza (Tacyt, IV 3). W 23 r. Seianus wspólnie z Julią Liwillą Starszą otruł Druzusa Młodszego (Tacyt, IV 8). Dwa lata później Seianus poprosił Tyberiusza o zgodę na małżeństwo z Julią Liwillą, jednak cesarz zdecydowanie odmówił (Tacyt, IV 39-40). W 27 r. Tyberiusz wycofał się z życia politycznego, a realną władzę przejął jego prefekt Lucjusz Aelius Seianus.

As z czasów Tyberiusza wybity w 31 r. Na rewersie widnieje nazwisko Seianusa jako współkonsula (Autor: Tiberius, opublikowano na licencji GNU Free Documentation License w wersji 1.2)

Jest rzeczą oczywistą, że Seianus dążył do przejęcia tronu, jak pisze Tacyt w IV księdze Roczników. 31 r. dla Seianusa jest przełomowym - Tyberiusz mianuje go swoim współkonsulem i wyraża zgodę na małżeństwo z Julią Liwillą, przez co staje się następcą cesarza. Prefekta u szczytu jego potęgi zgubiła niecierpliwość. Zaplanował zamach na Tyberiusza, ale władcę ostrzegła Antonia Młodsza. W tym samym roku Lucius Aelius Seianus zostaje aresztowany i skazany na śmierć. Zabito nie tylko byłego prefekta pretorianów, ale i całą jego rodzina (chociaż Lucjusz Strabo zmarł prawdopodobnie śmiercią naturalną). O ile Tacyt Seianusa opisuje raczej negatywnie, to inny historyk rzymski, współczesny mu Wellejusz Paterkulus (Velleius Paterculus) w swojej Historii Rzymskiej rządy Luciusa Aeliusa Seianusa ocenia pozytywnie (II 127-128)⁴.

Tyberiusz w 31 r. prefektem mianował Quintusa Naeviusa Cordusa Sutoriusa Makro, który odegrał istotną rolę w aresztowaniu Seianusa. Makro niewątpliwie pomógł Kaliguli w objęciu władzy po Tyberiuszu. Tacyt twierdzi nawet, że Makro wspólnie z Kaligulą stali za śmiercią Tyberiusza, pogląd ten podziela także Swetoniusz. Niewątpliwie zasługą Makro jest aresztowanie Seianusa, który miał szanse przejąć tron. Makro jednak nie zdobył wielkich wpływów politycznych. Cesarz Kaligula pozbawił go funkcji prefekta w 38 r. Następnie mianował dwóch prefektów którymi byli Marcus Arrecinus Clemens oraz Lucius Arruntius Stella. Obaj sprawowali swoje funkcje prefekta pretorianów w latach 38-41, bez większych wpływów politycznych.

Klaudiusz również mianował po dwóch prefektów. W latach 41-43 byli to: Rufrius Pollio oraz Catonius Justus. W 43 r. Klaudiusz funkcję prefekta pretorian powierzył Rufriusowi Crispinusowi. Wydaje się, że Crispinus nie przejawiał większych ambicji politycznych, ale za stłumienie buntu w 47 r. otrzymał tytuł Pretora i, jak piszą Tacyt i Swetoniusz, sumę pół miliona sestercji. Żoną Crispinusa była Poppea Sabina, później żona cesarza Nerona⁵. Swoją funkcje będzie sprawował do 51 r., ale od 47 r. będzie prefektem pretorianów wspólnie z Lucjuszem Getą (Lucius Lusius Geta). Zarówno Crispinus jak i Geta nie mieli aspiracji politycznych, jednak Julia Agrippina uważała, że obaj faworyzują Messalinę i jej syna, dlatego doprowadziła do usunięcia obu prefektów z funkcji (Tacyt, XI 31-33; Kasjusz Dion, LXI 32). Wówczas Klaudiusz prefektem mianował Sekstusa Afraniusza Burrusa, pochodzącego z Galii Narbońskiej. Burrus miał już większe aspiracje. Popierał Agrypinę Młodszą, i jej syna Nerona (Tiberius Claudius Nero), który został adoptowany przez Klaudiusza. Po jego śmierci to kohorty pretorianów pod wodza Burrusa rozstrzygnęły o wyborze cesarza. Po przejęciu władzy przez Nerona Burrus nadal był prefektem.

Do 58 r. wspólnie z Seneką Młodszym byli najbliższymi doradcami Nerona. Historycy są zgodni, że jest to bardzo dobry okres dla Rzymu. Od tego roku Burrus traci wpływ na cesarza, a przyczyny tego stanu rzeczy są niejasne⁶. Burrus zachowa urząd prefekta pretorianów do śmierci w 62 r.. Część historyków uważa, że został otruty. Jeżeli było tak faktycznie jest mało prawdopodobne, aby za śmiercią Burrusa stał Neron. Burrus nie przygotowywał żadnego spisku i wydaje się, że nie przejawiał już żadnych aspiracji politycznych. Co więcej, nie ma żadnych przekazów, aby Neron czuł się zagrożony przez prefekta. W takim wypadku o wiele bardziej prawdopodobne wydaje się, że za śmiercią Burrusa stał Gajusz Ofonius Tigellinus. Po śmierci dotychczasowego prefekta pretorianów to właśnie Tigellinus zajął jego miejsce. Jednak Neron mianował też drugiego prefekta, senatora Feniusza Rufusa. Rufus będzie pełnił tę funkcje do roku 65, jednak, jak pisze Tacyt, w ogóle z niej nie korzystał (XIV 51, XV 50). W roku 65 prefekt Tigellinus wykrywa spisek przeciw Neronowi. Wykorzystał go, aby pozbyć się także rywali, usuwa Gajusza Petroniusza, Lukana oraz Senekę Młodszego a Feniusz Rufus, jego współprefekt, zostaje skazany na śmierć za udział w konspiracji. Tigellinus miał zapewne nadzieje, że zostanie jedynym prefektem pretorianów, jednak Neron ponownie powołał drugiego prefekta, którym został Nymfidius Sabinus. Tigellinus otrzymał za wykrycie spisku tytuł ornamenta triumphalia. Warto przypomnieć, że Crispinus za wykrycie spisku otrzymał pół miliona sestercji.

Cesarz Neron (Autor: cjh1452000, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0)

Okres od 65 do 68 r jest czasem, w którym rozegra się walka o wpływ na pretorianów pomiędzy dwoma prefektami: Gajuszem Ofoniusem Tigellinusem a Nymfidiusem Sabinusem. Sabinus nie dążył do zbliżenia z Neronem, nie szukał też okazji, aby wywierać wpływ czy doradzać Neronowi. Właściwie całe jego życie skupiało się w koszarach pretoriańskich. W ten sposób osiągnął dwa ważne dla siebie cele. Po pierwsze Tigellinus, który i tak był już praktycznie drugą osobą po cesarzu, nie uważał go za zagrożenie, po drugie pretorianie Sabinusa traktowali jako rzeczywistego dowódcę, zaś Tygellinus stawał się dla nich tylko tytularnym prefektem. Tygellinus na swoje nieszczęście nie widział tej sytuacji, uważając, że wpływ, jaki ma na Nerona daje mu całkowitą władzę w Rzymie - i tak faktycznie było, jednak tracił władze nad pretorianami.

Po odsunięciu od wpływów prefekta pretorianów Burrusa a później także Seneki Młodszego, rosło niezadowolenie z rządów Nerona. Na nieszczęście dla Nerona w 66 r. wybuchło w Judei powstanie, z którym walkę przez parę lat prowadził Tytus Flawiusz Wespazjan, który dzięki temu zyska olbrzymi wpływ na swoich żołnierzy. W 68 r. zbuntowały się legiony w Galii i Hiszpanii. Na czele buntu w Galii stał Gajus Iulius Vindex. W Hiszpanii Servius Sulpicius Galba, dowiedział się, że Neron próbuje się go pozbyć. Vindex został pokonany przez namiestnika Germanii Rufusa w bitwie pod Vesontio, po klęsce tej buntownik popełnił samobójstwo (Kasjusz Dion, LXIII 22-24; Swetoniusz, Neron 40). Po klęsce Vindexa Galba był w trudnej sytuacji. Ten moment wykorzystał prefekt Nymfidius Sabinus. Powiadomił on Galbę, że wraz z pretorianami udzieli mu poparcia. Prefekt Gajus Ofonius Tigellinus stanął po stronie Nerona. Okazało się jednak, że Neron ma po swojej stronie tylko swoich Custodes, a przeciw sobie nadciągające legiony Galby i (co gorsza) 9 tys. pretorianów w samym Rzymie, którzy wykonują rozkazy Sabinusa a nie Tigellinusa. Oczywiście w tej sytuacji Tigellinus przeszedł na stronę Galby, jednocześnie rezygnując z funkcji prefekta. Neron całkowicie już opuszczony popełnił samobójstwo. Niestety, Nymfidius Sabinus popełnił tragiczny dla siebie błąd. Zamiast czekać na Galbę sam próbował ogłosić się cesarzem. W tym dążeniu pretorianie już nie poparli swojego prefekta. Sabinus został zabity a władzę przejął Galba. Tigellinus całkowicie odsunął się od życia publicznego, dzięki czemu zachował życie, jak się później okaże tylko na kilka miesięcy.

„Rok czterech cesarzy”

Nowy władca Servius Sulpicius Galba prefektem pretorianów mianował Korneliusza Laco. W ciągu krótkiego okresu rządów Galby władze sprawuje właśnie Laco wraz z Icelusem Marcjanuszem i Tytusem Winiuszem. Jednak już w styczniu 69 r. wybuchł bunt przeciw Galbie. Ten mianował swoim następcą Lucjusza Kalpurniusza Pizona, którego poparli pretorianie. Galba próbował przeciwdziałać buntom w legionach⁷, jednak wkrótce został zabity przez oddział kawalerii. Podobny los podzielił Pizon. Władze zaś przejął Marek Salwiusz Oton⁸. Nowy cesarz pozbawił funkcji prefekta Korneliusza Laco i skazał go na wygnanie, gdzie ten został zamordowany przez żołnierzy Otona. Również Tigellinus otrzymał wyrok śmierci, jednak były zaufany Nerona nie czekając na aresztowanie i wykonanie wyroku popełnił samobójstwo. W tym samym roku (69) na funkcje prefekta Oton powolał Plocjusza Firmusa wraz z Licyniuszem Proculusem. Ponieważ rządy Otona trwały bardzo krótko, żaden z prefektów nie miał w ogóle władzy. Otona pokonał Witelliusz, (Aulus Vitellius Augustus), który mianował swoich prefektów: Alfeniusa Varusa i Juniusa Priscusa. Długotrwałą walkę o tron rozstrzygnęły legiony syryjskie, którymi dowodził Wespazjan. Pokonał on Witelliusza i dał początek dynastii Flawiuszy.

Cesarz Wespazjan (Autor: shakko, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0)

Od 2 r. p.n.e. do 69 r n.e. było 22 prefektów pretorian. Zaledwie 12 z nich odegrało jakąś większą role w polityce i miało wpływ na cesarzy. Jednak o istotnej roli można mówić w przypadku czterech z nich. Z całą pewnością wśród tej czwórki należy umieścić pierwszego prefekta, którym był Lucjusz Seius Strabo (funkcję tę pełnił 17 lat). Jego wpływ ocenić należy z całą pewnością pozytywnie. Również jego syn Lucjusz Aelius Seianus (funkcję tę sprawował przez 15 lat) wywarł znaczący wpływ na Cesarstwo, ale w jego wypadku ocena jest o wiele bardziej złożona. O ile jego rządy dla cesarstwa były raczej pozytywne, to jego intrygi były szkodliwe dla samego Tyberiusza. Postać Sekstusa Afraniusza Burrusa jest oceniana jednoznacznie pozytywnie. Tylko dzięki niemu Neron został cesarzem, to dzięki niemu i Senece rządy Nerona były pomyślne dla Rzymu. Bez Burrusa i Seneki rządy cesarskie stały się katastrofą dla Imperium. Następca Burrusa, Gajus Ofonius Tigellinus jest już postacią zdecydowanie negatywną. Należy zauważyć, że z całą pewnością tylko o dwóch prefektach można powiedzieć, że dążyli do przejęcia tytułu cesarskiego (Lucius Aelius Seianus i Nymfidius Sabinus), i obaj zapłacili za to głową.

Jedną wspólną cechą prefektów w tym okresie jest to, że ich pozycja polityczna zależała tylko od ich ambicji i cech charakteru, w dużo mniejszym stopniu wypływała z funkcji jaką pełnili. Sami pretorianie też nie odegrali większej roli w tym okresie, choć oczywiście nie należy zapomnieć, że to pretorianie Burrusa dali tron Neronowi. W decydującym momencie, w „roku czterech cesarzy”, o tym, kto przejmie, wladze zdecydowały legiony syryjskie. Tacyt uważa, że rok 68/69 wyjawił tajemnice panowania („arcanum imperia”), a mianowicie, że cesarzem zostaje się nie w Rzymie a na prowincji.

Przypisy

¹ Por. I. Łuć, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004. W książce tej autor podjął się próby rekonstrukcji modelu organizacji, jaki obowiązywał w tej formacji w okresie wczesnego cesarstwa.

² Oczywiście określenie pretorian jako „gwardii”, w znaczeniu oddziałów doborowych, jest jak najbardziej uzasadnione, szczególnie w pierwszym okresie istnienia tej formacji, kiedy żołnierze rekrutowani byli spośród weteranów.

³ Prefektami Egiptu zostaną byli prefekci pretorianów: Kwintus Ostorius Scapula, Lucius Lusius Geta, Lucius Laberius Maximus, Titus Petroniusza Sekundus. Możliwe, że Tiberius Julius Alexander po odejściu z funkcji prefekta Egiptu został prefektem pretorianów.

⁴ Warto jednak zaznaczyć, że autor ten jest mało obiektywny (por. A. Dziuba, Curiositas "Historii rzymskiej" Wellejusza Paterkulusa, Lublin 2004). Zdecydowanie prawdziwszą ocenę Luciusa Aeliusa Seianusa można znaleźć w rocznikach Tacyta w księgach od IV do VI, czy w Historii rzymskiej Casiusa Dio, w księdze LVII i LVIII.

⁵ Poppea wyszła za Crispinusa, gdy miała 14 lat. Rozwiodła się z nim, aby wyjść za mąż za Marka Sylwiusza Otona, który był przyjacielem Nerona. W 58 r. została kochanką Nerona a następnie w 62 r. jego żoną. Zmarła w 65 - prawdopodobnie do jej śmierci przyczynił się Neron. Sama stała za śmiercią Agrypiny Młodszej (por. Swetoniusz, Nero 35 oraz Tacyt, XIII 45-46, XIV 63-64, XVI 6; podobnie pisze Kasjusz Dion, LXIII 27).

⁶ Burrus na życzenie Popei i polecenie Nerona zabił jego matkę Agrypinę Młodszą. Po śmierci Agrypiny Burrus został odsunięty od wpływów. Być może ma to związek z wyrzutami sumienia u Nerona.

⁷ Niestety, jego działania były wyjątkowo nieudolne - przede wszystkim odmawiał wypłacenia dodatkowych pieniędzy zarówno pretorianom jak i legionistom.

⁸ Marek Salwiusz Oton początkowo popierał Galbę. Wystąpił przeciw niemu, ponieważ ten na swojego następcę wyznaczył Pizona zamiast niego.

Tekst zredagował: Tomasz Leszkowicz

Autor: Wojciech Górczyk:

Magister historii, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Autor pracy magisterskiej „Znaki władzy w herbach miast polskich do roku 1505” napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Tomasza Panfila. Pracuje jako nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w szkołach średnich. Interesuje się historią starożytną Egiptu i Rzymu oraz historią średniowiecza, zwłaszcza heraldyką.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod zdjęciami, lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org

Źródło

„Wojna peloponeska” i grecka paideia

2014-03-26T12:32:00.000+01:00

„Wojna peloponeska” to jedno z najważniejszych dzieł literatury antycznej. Nie jest dziś tylko najważniejszym źródłem do badania historii politycznej Grecji drugiej połowy V w. p.n.e. Jej aktualność polega na spostrzeżeniach, które zgodnie z przekonaniem autora mają ponadczasową wartość.

Istnieją zawsze jakieś założenia podstawowe, przyjmowane podświadomie przez zwolenników wszystkich, różniących się systemów filozoficznych. Założenia te wydają się tak oczywiste, że ludzie nie zdają sobie sprawy, co przyjmują za założenie, bowiem żaden inny sposób spojrzenia na sprawy nie przyszedł im nigdy na myśl. Przy takich założeniach możliwa jest pewna określona ilość typów systemów filozoficznych i ta grupa systemów tworzy filozofię epoki¹.

W sprawach historiozofii czy filozofii polityki Tukidydes był myślicielem innowacyjnym. Pamiętając o tym nie należy zapominać, że czasy, w których żył, obfitowały w nurty intelektualne, które zmieniały opisywaną przez niego rzeczywistość i znacząco wpływały na przekonania wielu Ateńczyków. Prezentowany szkic zawiera opis zmian w społeczeństwie i kulturze ateńskiej w dobie wojny peloponeskiej oraz analizę śladów tzw. oświecenia attyckiego w dziele Tukidydesa. Badaniu poddano sposoby przedstawiania tego zjawiska oraz wpływ ówczesnych prądów umysłowych na światopogląd i warsztat pisarski historyka.

Oświecenie attyckie i „rewolucja" sofistyczna – nowe spojrzenie na miejsce człowieka w państwie i politykę

Tukidydes, rzeźba ze zbiorów Royal Ontario Museum (fot. Captmondo)

Wiek piąty w Atenach to okres kształtowania się nowoczesnego, miejskiego społeczeństwa. Odparcie najazdu perskiego zapewniło tej πολις (polis) okres prosperity – walka w obronie Greków małoazjatyckich przyniosła prestiż oraz położyła podwaliny pod Związek Morski, który miał stać się filarem ateńskiej ἀρχή (arche). Zwycięstwo nad Eurymedontem umocniło przekonanie Greków, że z Persami można z powodzeniem walczyć. Stale wzmacniana flota ponad stu trier zwodowanych na rozkaz Temistoklesa, wywalczyła dla Aten hegemonię na morzu. Dzięki stopniowemu – od czasów Kleistenesa do Peryklesa – zwiększaniu zakresu władzy zgromadzenia ludowego kosztem rady Areopagu swoje oblicze zmieniła polityka ateńska. W opozycji do stronnictwa arystokratycznego pojawiali się demagogowie, tacy jak Efialtes czy Perykles, którzy, nie dysponując tak wielkimi zasobami finansowymi i dużym prestiżem, jak ich adwersarze (choćby znany ze swych bogactw Kimon), musieli szukać innych sposobów na pozyskanie ludu. Jednym z nich była retoryka. Grecki rzeczownik ῥήτωρ (retor) znaczy nie tyle „mówca”, a właśnie „polityk”. W odpowiedzi na nowe zapotrzebowanie pojawiają się sofiści, którzy zarabiają na przygotowywaniu młodych polityków pod kątem przyszłej kariery.

Na czym polegała „rewolucja" spowodowana przez sofistów²? Najważniejszym polem ich działalności była dydaktyka. W czasach „oświecenia” pojawiają się pierwsze koncepcje wychowania obywatelskiego, mające zastąpić nieadekwatne w nowej rzeczywistości politycznej ideały homeryckie. Te ostatnie oparte były na szlachectwie krwi; stąd w czasach archaicznych podchodzono dosyć sceptycznie do możliwości nauczenia się ἀρετή (arete). Dzięki dopuszczeniu do władzy niższych warstw społecznych, owe ideały straciły znaczenie, a na agorze zaczęła panować nowa kultura polityczna. Szanse na sukces mieli ludzie, którzy własnymi talentami i ciężką pracą zdobywali bogactwo oraz prestiż. Dzięki temu αρετη przestawała oznaczać dobre pochodzenie, a zaczęła umiejętności i przydatność dla społeczeństwa. Nie bez przyczyny Tukidydes w słynnej „mowie pogrzebowej” wkłada w usta Peryklesa następujące słowa:

W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy w obliczu prawa; jeśli zaś chodzi o znaczenie, to jednostkę ceni się nie ze względu na jej przynależność do pewnej grupy, lecz ze względu na talent osobisty [wyróżnienie – B.C.], jakim się wyróżnia (οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ' ἀρετῆς προτιμᾶται); nikomu też, kto jest zdolny służyć ojczyźnie, ubóstwo albo nieznane pochodzenie nie przeszkadza w osiągnięciu zaszczytów³.

Słynne popiersie Peryklesa ze zbiorów British Museum, rzymska kopia greckiego popiersia wykonanego ok. 440-430 r. p.n.e. (fot. Bobak Ha'Eri, na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0)

Nawet jeśli częściowo są to tylko postulaty, niewątpliwie można zauważyć tendencję do zmiany. Znaczące jest przesunięcie akcentu w kierunku wiedzy i umiejętności. To właśnie tego nauczali sofiści, tworząc nową elitę – ludzi polityki. Dzięki temu nastąpiło spojenie dwóch pojęć, kultury i polityki, w jedno: paideię.

Największym wkładem sofistów w zmiany społeczne było właśnie to pojęcie. Choć nie powstały na jego temat żadne traktaty (a przynajmniej nie zachowały się żadne wzmianki na ten temat), świadczy o tym choćby pasja, z jaką Platon zwalcza ich koncepcję edukacji. Sofiści (gr. σοφιστής znaczy tyle co „sofista”, ale przede wszystkim „nauczyciel”) pracowali najczęściej jako nauczyciele, więc koncepcja edukacji to ważne dla nich zagadnienie. Ich zainteresowania posunęły filozofię grecką daleko w stronę antropologi oraz nauk humanistycznych, którymi nie zajmowano się w szkole jońskiej. Odrzucenie wizji wrodzonej cnoty w połączeniu z przekonaniem o mocy słowa jest źródłem wiary w możliwość skutecznej edukacji człowieka:

Nawiązując do trwającego już od stu lat sporu pomiędzy tradycją wychowania szlacheckiego a polityczno-demokratyczną jego koncepcją, (…) próbowali sofiści rozstrzygnąć podstawowy problem wszelkiego wychowania, a mianowicie jaki zachodzi związek pomiędzy „naturą” człowieka a możliwością celowego wpływania nań za pomocą wychowania. (…) Wychowanie to zaś dokonuje się z jednej strony przez uczenie się (μαθεσις) względnie nauczanie (διδασκαλια) oraz przez ćwiczenie (ασκεσις), dzięki któremu to, czego się nauczyliśmy, staje się drugą naturą⁴.

Zresztą to napięcie, które zauważa Jaeger, można także dostrzec u Tukidydesa. Z jednej strony pisze o niezmiennej ludzkiej naturze, która prowadzi do powtarzalności pewnych zjawisk i procesów w historii oraz polityce, a z drugiej wierzy, że lektura jego dzieła będzie dla niektórych pożyteczna oraz będą się mogli na jej podstawie nauczyć działalności publicznej.

Innym istotnym spostrzeżeniem niemieckiego filologa jest fakt zakorzenienia sofistycznej paidei w intelekcie oraz wiedzy, czyli wszechstronnym wykształceniu i gromadzeniu jak największej liczby wiadomości o świecie. Ten drugi postulat był forsowany szczególnie przez Hippiasza. Postulował on wiedzę encyklopedyczną (πολίμαθια) jako podstawę edukacji. Natomiast próby podporządkowania rzeczywistości, wtłoczenia jej w ramy logosu można znaleźć w „Pochwale Heleny” Gorgiasza:

Chcę, uczyniwszy podstawą mowy rozumowanie logiczne, obwinianą uwolnić od winy, a wykazawszy i udowodniwszy prawdę, obwiniających fałszywie uwolnić od głupoty⁵.

Tym rozróżnieniem, na którym bazował będzie Tukidydes, jest z pewnością podział prawa na νομος (nomos) oraz φύσις (fysis). Jego autorstwo można przypisywać sofistom na podstawie platońskich dialogów:

Obywatele, was tutaj obecnych uważam za krewnych, za swoich, za współobywateli wszystkich razem, wedle natury; nie wedle prawa. Bo to, co podobne, to sobie podobne z natury, a tylko prawo tyranizuje ludzi i wielu przypadkach zadaje gwałt naturze⁶.

Tyś ten sekret zauważył [Sokratesie – B.C.] i teraz sobie używasz w rozmowach; jeżeli ktoś mówi wedle prawa, ty mu podsuwasz sens wedle natury, a jeśli on wedle natury, to ty wedle prawa (…) Ja uważam, że Ci ludzie dokonują tych czynów [tyranie i zbrodnie polityczne – B.C.] wedle natury sprawiedliwości i, na Zeusa, wedle prawa, ale prawa natury; oczywiście, że może nie wedle tego prawa, które my sobie ustalamy i urabiamy wedle niego najlepsze i najżwawsze jednostki spośród nas⁷.

Platon i Arystoteles. Fragment fresku „Szkoła Ateńska” Rafaela Santi

Pierwszy fragment wkłada Platon w usta Hippiasza, a drugi Kaliklesa, który prawdopodobnie nie jest postacią historyczną, a raczej przedstawia poglądy jednego lub kilku sofistów. Pojawiają się zatem pierwsze przemyślenia z zakresu filozofii prawa i polityki. Już Gorgiasz z Leontinoj, należący do najstarszego pokolenia sofistów, swoim epistemologicznym sceptycyzmem dał powód do zanegowania wartości praw⁸. Kolejny krok uczynili Hippiasz i Antyfont, dzieląc prawo właśnie na spisane przez ludzi (νόμος) oraz zgodne z naturą (φύσις). Ich ślady będzie można znaleźć w tukidydejskiej wizji relacji międzynarodowych. Warto już tutaj zaznaczyć, że relacja obywatel – państwo, a więc także i kwestia pochodzenia i legitymizacji praw, miała duże znaczenie w sofistycznym modelu wychowania.

Ze względu na podstawową grupę, do której skierowane były nauki sofistów, właśnie retoryka oraz myśl polityczna była podstawowym zagadnieniem, którym zajmowali się przedstawiciele tego nurtu. Znacznym uproszczeniem byłoby jednak ograniczenie działalności sofistyki do szkółki politycznej. Wraz z innymi wielkimi wychowawcami epoki – tragikami – przyczynili się oni do powstania pojęcia kultury. Właśnie kultura jest drugim, ważnym znaczeniem rzeczownika παιδεια (paideia), w czasach Platona i Izokratesa przysłaniająca już samą edukację dzieci. Charakterystyka tej kultury, która dojrzewała w piątym wieku w Attyce, sprawiła, że jej istotnym elementem stało się praktyczne wykorzystanie zdobytej wiedzy. Biorąc zaś pod uwagę ustrój, opierający się na obywatelskiej postawie, a także perspektywę kariery, otwierającą się przed tymi, którzy będą ową postawę przejawiać najskuteczniej i najbystrzej, kultura polityczna stała się jednym z najważniejszych elementów mentalności Greków:

Zajmowanie się nauką „tylko dla ogólnej kultury” i tylko o tyle, o ile jest ona do tego niezbędna, było typowe dla kultury wieku Peryklesa, ponieważ ta kultura była w najgłębszej swej istocie aktywna i „polityczna”. Glebą z której, wyrosła, było mocarstwo ateńskie, a jego celem – panowanie nad Grecją⁹.

Między innymi dlatego Tukidydes, który pisze o wojskowości i kulturze politycznej swego okresu, jest cennym źródłem do badania klasycznej greckiej paidei. W dużej mierze temu zagadnieniu poświęcona jest druga cześć niniejszego szkicu.

Oświecenie attyckie i „rewolucja” sofistyczna – nowi ludzie w polityce

Dotychczas pisałem głównie o teoretycznych rozważaniach na temat filozofii politycznej. Teraz warto przyjrzeć się, jaki wpływ wywarła ona na ateńską historię drugiej połowy V wieku. Najlepszym źródłem jest tutaj dzieło Tukidydesa – przez pryzmat „Wojny Peloponeskiej” da się zauważyć wiele zmian, o których wspomniano wyżej.

Temistokles (fot. Attis, na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0)

W piątym stuleciu ateńskie państwo było sterowane przez ludzi, których można zakwalifikować do jednej z trzech grup: potomków rodów arystokratycznych broniących przywilejów swej grupy rady Areopagu, demokratycznych mężów stanu oraz demagogów. Do grona tych pierwszych należeli na przykład Kimon i Arystydes, do drugich Temistokles, Efialtes i Perykles, a do trzecich Kleon. Wspomniany Kimon był ostatnim sprawującym władzę politykiem sprzyjającym Areopagowi¹⁰; można powiedzieć, że jego myślenie o polityce było nacechowane starym, homeryckim systemem wartości. Perykles oraz Temistokles opierali swoją władzę przede wszystkim na osobistym autorytecie oraz skuteczności dotychczasowej polityki:

Nie przestali także wszyscy odnosić się z niechęcią do Peryklesa, dopóki go nie ukarali grzywną pieniężną. Wkrótce zaś potem, jak to się zwykle zdarza u ludu, wybrali go znowu strategiem i powierzyli mu prowadzenie wszystkich spraw państwowych: mniej już bowiem byli wrażliwi na osobiste nieszczęścia i uważali, że on najlepiej rozumie potrzeby całego społeczeństwa. (…) Perykles wywierał wpływ dzięki swojemu autorytetowi i mądrości; będąc bez wątpienia nieprzekupnym, z łatwością trzymał lud w ryzach i nie lud nim kierował, ale on ludem¹¹.

Przywództwo Peryklesa opierało się na wykorzystywaniu emocji tłumu i wpływaniu na jego decyzje. Był pierwszym obywatelem, który sprawował faktyczną władzę (τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή).

Tymczasem, jak zauważa dalej Tukidydes, po śmierci Peryklesa zupełnie zmienił się sposób uprawiania polityki na agorze. Arystokratów reprezentował głównie Nikiasz, zaś demokratów demagog Kleon. Tego ostatniego oskarża Tukidydes o obniżanie poziomu debaty publicznej:

Kleon, syn Kleajnetosa, którego wniosek wymordowania Mityleny zwyciężył poprzedniego dnia, człowiek w ogóle niezwykle gwałtowny i wywierający wówczas największy wpływ na lud, ponownie wystąpił i przemówił w następujący sposób¹².

W jego poczynaniach na agorze można łatwo dostrzec skutki retorycznego wyszkolenia polityka. Jego poważanie w społeczeństwie nie opierało się na bogactwie (Kleon był bogaty, ale nie aż tak, jak jego przeciwnicy, z posiadaczem licznych kopalni Nikiaszem na czele), ani pochodzeniu. Arystofanes wykpiwa w „Rycerzach” jego źródło utrzymania (był właścicielem garbarni). Sukcesy demagoga opierały się na umiejętności opanowania nastrojów tłumu i grania na jego emocjach. Świadczy o tym choćby fakt, że wbrew rozsądkowi przekonał zgromadzenie do wydania wyroku na Mitylenę. Wyroku, który poddany pod ponowne głosowanie dzień później, gdy emocje opadły, został uchylony. Widać więc pewną kontynuację metody Peryklesa: Tukidydes przedstawia ją jako znacznie gorszą co do stylu, ale jednak opierającą się na podobnych podstawach:

Mimo, iż Perykles różni się pod wieloma względami od większości przywódców będących przy władzy po jego śmierci, ma podobne poglądy w sprawie imperium. Tukidydes zdaje się explicite potwierdzać to podobieństwo poprzez używanie tego samego zdumiewającego słowa: zarówno o Peryklesie jak i Kleonie (II 63 oraz III 37) pisze jako o „tyranach”¹³.

Czy tę demokratyczną tyranię można uznać za realizację sofistycznego ideału jednostki naginającej kodeksy i przejmującej władzę w państwie na podstawie prawa silniejszego, prawa natury? Być może, Tukidydes jest jednak autorem zbyt inteligentnym, aby kopiować cudze wzorce, jego własne rozwiązania są znacznie ciekawsze. Im poświęcony będzie czwarty rozdział tego szkicu.

Przykład Kleona i Peryklesa świadczy o wpływie sofistyki na ówczesne życie polityczne, i to już od czasów Peryklesa, który otaczał się wraz z żoną licznymi ludźmi kultury. Wszechobecność sofistów w mieście i ich wpływ na bogatych ludzi z właściwym sobie poczuciem humoru opisał Platon:

Otóż mam wrażenie, że odźwierny, eunuch jakiś, podsłuchał nas, a zdaje się, że dla mnogości sofistów patrzył krzywo na wszystkich gości domu. Dość, że kiedy zapukaliśmy do drzwi, otworzył, zobaczył nas, i „Oho, powiada, sofiści jacyś; pan nie ma czasu!”. A równocześnie oboma rękoma drzwi tak gorliwie, jak tylko mógł, zatrzasnął. Myśmy znowu zapukali. A ten na to spoza drzwi zamkniętych: „Ludzie, powiada, czyście nie słyszeli, że pan nie ma czasu?”

- Ależ kochanie – powiadam mu; - my ani do Kaliasa nie przychodzimy, ani sofistami nie jesteśmy; udobruchaj się! Nie bój się! Myśmy przyszli zobaczyć Protagorasa [który się zatrzymał w domu Kaliasa w trakcie pobytu w Atenach – B.C.]. Oznajmijże nas.

Za czym dopiero z ciężką biedą nam ten człowiek drzwi otworzył¹⁴.

Tzw. Alkibiades (podpis dodany współcześnie), portret idealnego mężczyzny. Rzymska kopia greckiego popiersia z 4 w. p.n.e. Dziś w zbiorach Muzeum Kapitolińskiego w Rzymie (fot. Marie-Lan Nguyen, domena publiczna)

Najlepszym jednak dowodem jest postać najbarwniej opisana przez Tukidydesa: Alkibiades. Jest on świetnym przykładem człowieka swoich czasów. Jak zauważa Jaeger, edukacja sofistyczna wychowywała nie tyle społeczeństwo obywatelskie (pojęcie dla antyku jednak anachroniczne), ile jego przywódców. Nawet na płaszczyźnie militarnej wzrasta znaczenie dowódcy, czyli jednostki. Dotychczasowa taktyka zakładała przede wszystkim starcie dwóch linii hoplitów, nie przewidywano elementu okrążenia (ze względu na bardzo ograniczoną mobilność formacji) ani celowego przełamania. Zwycięstwo polegało najczęściej na przygnieceniu przeciwnika ciężarem szeregów hoplitów i zmuszeniu go do ucieczki. Wzrost znaczenia peltastów (lekkozbrojnych) wymusił zmianę taktyki, o czym boleśnie przekonał się choćby Demostenes w walce z Etolami¹⁵, a później, wraz z Nikiaszem, na Sycylii¹⁶. Ze względu na rozległość teatrów działań podczas wojny peloponeskiej znacznie wzrosła też rola strategii. Nie bez przyczyny Tukidydes zwraca uwagę na opłakane skutki odejścia Ateńczyków, głównie za sprawą Kleona, od zachowawczego sposobu prowadzenia wojny zalecanego przez Peryklesa¹⁷. Dzięki tym zmianom oraz powolnej ewolucji πόλις jako państwa hoplitów¹⁸, wzrosło znaczenie przywódców i wybitnych jednostek¹⁹. Dlatego właśnie nowy typ edukacji trafił na podatny grunt – zawodowi politycy (przeważnie będący jednocześnie żołnierzami) byli państwu niezbędni, a mieli także przed sobą perspektywę znacznej kariery.

Alkibiades był bogaty i miał dobre pochodzenie, ale swoje sukcesy zawdzięczał głównie swej charyzmie i umiejętnościom retorycznym, a prestiż militarny raczej talentowi niż doświadczeniu²⁰. Otwarcie igrał z tradycją i społecznymi normami. Jego przeciwieństwem był statyczny i przesądny Nikiasz. Konflikt obu polityków jest osią konstrukcyjną szóstej księgi dzieła Tukidydesa, która przedstawia przygotowania do wyprawy na Syrakuzy. W mowie skierowanej przeciw ekspedycji Nikiasz zwraca najpierw uwagę, że Segestyczycy, prosząc o militarne wsparcie Aten, posługują się retorycznymi chwytami:

Ten wzrost sił [Aten – B.C.] należy spożytkować dla siebie, a nie dla obrony emigrantów proszących o pomoc, dla których piękne kłamstwo jest pożyteczne [wyróżnienie – B.C.] i którzy do całej sprawy wnoszą tylko słowa, a niebezpieczeństwo i ryzyko zostawiają obcym²¹.

Dalej zaś mówca charakteryzuje samego, niewymienionego z imienia, Alkibiadesa:

Jeśli ktoś zadowolony z tego, że wybrano go wodzem, choć jest na to za młody, zachęca was do wyprawy i osobisty cel mając na oku, robi to jedynie po to, aby budzić podziw swymi stajniami wyścigowymi, i z dowództwa czerpać korzyści gwoli wystawnego życia – to nie pozwólcie, by prywatny człowiek, chcąc błyszczeć, narażał na ryzyko państwo²².

Oczywiście należy pamiętać, że była to dyskusja (ἀγών) między politykami, więc wzajemnie wyrzucanie sobie niekompetencji nie powinno dziwić. Jednakże w tym przypadku można założyć, że Nikiasz zarzucał Alkibiadesowi wady, które były rzeczywiście niemile widziane przez obywateli. Niewątpliwie jest to życie ponad stan, rażące podczas wojny, gdy mieszkańcy wsi rokrocznie tracą swoje majątki. Ale poruszona została ponadto kwestia relacji obywatel – państwo. Jest ona jednym z podstawowych problemów ówczesnej paidei, czego echa widać także w platońskim „Państwie”. W pisarstwie Tukidydesa zagadnienie to występuje pod postacią racji stanu. Pojawia się to pojęcie w mowach wygłoszonych przez Nikiasza i Alkibiadesa przed wyprawą, powołuje się też na nie Kleon orędując za zniszczeniem Mityleny.

Zasadnicza nowość polega tu [w pisarstwie Tukidydesa – B.C.] przede wszystkim na przedstawieniu bez żadnych osłonek wymogów czystej racji stanu, która była jeszcze pojęciem obcym dla starszej myśli greckiej i sprecyzowała się właśnie jako wynik doświadczeń tamtych czasów²³.

Nie sposób twierdzić, że Tukidydes, który wprowadził rozważania nad racją stanu do historiografii, wymyślił to pojęcie i włożył je w usta ówczesnych decydentów. Wydaje się, że jego kategoriami myślał już Perykles, budując siłę ateńskiej ἀρχή. Tukidydes z wielką inteligencją odczytywał tego typu rozważania polityków, czytał między wierszami, portretując przemiany w kulturze politycznej swoich czasów. Czy były one wynikiem pojawienia się, choćby w pismach Hippiasza i Antyfonta, rozróżnienia na prawo naturalne i konwencjonalne? Czytając słynny „Dialog melijski” nie sposób nie odnieść takiego wrażenia. Powstaje tylko pytanie: czy Tukidydes prezentuje współczesnemu czytelnikowi wizję ateńskiego imperializmu (i szerzej: walki o hegemonię w Grecji) z perspektywy tych koncepcji polityczno-filozoficznych, czy też ówcześni mężowie stanu rzeczywiście się nimi posługiwali? Ta druga teza wydaje się uprawniona, skoro na przykład Perykles zdecydował się na opuszczenie Attyki i przeniesienie jej mieszkańców do Aten, które nie mogły zapewnić im higieny i warunków bytowania, w imię racji stanu²⁴. Inne źródła²⁵ także skłaniają mnie do przyjęcia tego punktu widzenia, niemniej szersze rozważania na ten temat wykraczają już poza tematykę tej pracy.

Harmodios i Aristogejton, zabójcy Hipparcha, jednego z Pizystratydów. Rzymska kopia dzieła autorstwa Kritiasza i Nesiotesa, Muzeum Narodowe w Neapolu (fot. na licencji GNU FDL)

Pojawiło się wcześniej twierdzenie, że wbrew obiegowej opinii „Wojna peloponeska” jest także źródłem do badania kultury ateńskiej w drugiej połowie V wieku. Uzasadnienie tej tezy opiera się na trzech filarach: analizie metody pisarskiej Tukidydesa oraz opisu zarazy w mieście, a także ukazanej przez greckiego historyka roli polityki i retoryki w ówczesnej kulturze. Temu ostatniemu zagadnieniu poświęcono sporo miejsca w pierwszym rozdziale. Gwoli uzupełnienia warto dodać, że społeczeństwo attyckie po tyranii Pizystratydów (która stworzyła ekonomiczne i militarne podstawy świetności Aten) i odparciu najazdu perskiego (a w zasadzie jeszcze w jego trakcie, zręby ἀρχή tworzyły się między bitwami pod Platejami i nad Eurymedontem) automatycznie, bez śladów wahania, zajęło się tworzeniem imperium. „Mitologia maratońska” ma silny oddźwięk w literaturze V wieku – Arystofanes żartuje, że zwycięzcom spod Maratonu należy się wszystko²⁶, w „Orestei” Pallada obiecuje ateńczykom najlepszy ustrój i przewagę nad Peloponezem:

(...) Taki tedy zbożny

lęk żywiąc twierdzę w grodzie wzniesiecie niezłomną,

jakiej nigdzie na świecie nie ma – ani w Scytów

krainie, ani pośród dziedzin Pelopowych²⁷.

Jak widać, kwestia roli Aten w polityce międzynarodowej oraz rozwój jej potęgi był żywo obecny w kulturze Aten, razem z rozważaniami ustrojowymi był istotnym jej elementem²⁸.

Pewne zmiany w sferze obyczajowości i religii opisuje Tukidydes w dwóch miejscach swojego dzieła – tzw. patologii wojny (III, 70-84) oraz opisie ateńskiej zarazy (II, 48-54). Analiza tego drugiego fragmentu pozwoli przedstawić wpływ tych zmian na społeczeństwo ateńskie V w. i sposób ich ukazania w „Wojnie peloponeskiej”

Odrzucono wszelkie zwyczaje pogrzebowe, których się dawniej trzymano; każdy grzebał trupy, jak mógł. Wielu z powodu licznych wypadków śmierci [z powodu zarazy – BC] w rodzinie nie miało środków do palenia zmarłych i wpadło po prostu w bezwstyd; kiedy bowiem kto inny zbudował stos, uprzedzali go i położywszy na nim swego zmarłego, podpalali (...). Zaraza była pierwszym hasłem do szerzenia w mieście także innego rodzaju bezprawia. Dawniej oddawano się użyciu po kryjomu, teraz jawnie korzystano z chwili, widząc jak szybko umierają bogacze, a ich majątki przejmują biedni. (...) Ani obawa przed bogami ani żadne prawa ludzkie (θεῶν δὲ φόβος ἢ ἀνθρώπων νόμος οὐδεὶς ἀπεῖργε) nie krępowały nikogo²⁹.

Widać w powyższym fragmencie nie tylko tukidydejską koncepcję strachu jako motora ludzkich działań. Grecja miała wiele chwil w swoich dziejach, w których strach mógł zerwać wszelkie moralne hamulce, a tymczasem historyk beznamiętnie, ale za to niezwykle sugestywnie przedstawia właśnie tę historię. Wyróżniony fragment tekstu jednoznacznie odsyła do idei podziału praw na νόμος i φύσις. Rozważania Gorgiasza, a następnie Hippiasza i Antyfonta, w połączeniu z protagorasową dewizą sofistyki (Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, istniejących, że istnieją i nieistniejących, że nie istnieją³⁰) stały się przyczyną sceptycznego podejścia do norm moralnych. Gorgiasz przekonywał o subiektywności ludzkiego poznania³¹, Hippiasz i Antyfont negowali obiektywność praw ludzkich, a współczesny im Demokryt pisał, że:

Byt pierwszych ludzi był trudny. Nie mieli odzieży, nie znali domów ani ognia, nie umieli zapewnić sobie środków żywności przez uprawę roślin, nie gromadzili nawet zapasów roślin dziko rosnących. Toteż podczas zimy ginęli z chłodu i głodu. Nauczeni doświadczeniem zaczęli chronić się do jaskiń i gromadzić zapasy płodów dających się przechować. Odkrycie ognia doprowadziło do rozmaitych umiejętności, sprzyjających rozwojowi życia społecznego. Bodźcem wszystkich wynalazków była potrzeba, ten zaufany przewodnik, „który udziela człowiekowi wszelkich nauk, a człowiek wyposażony w ręce, mowę i wrodzoną inteligencję, dostosowaną do wszelkich przypadków, jest wobec niej zdolnym z natury uczniem³²”.

Jest to niewątpliwe podważenie tradycyjnej moralności i religijności greckiej. Konflikt między nowatorami i tradycjonalistami jest tematem jednej z komedii Arystofanesa („Chmury”). Autor prześmiewczo przedstawia spór dobrego i złego logosu, które symbolizują starą, konserwatywną moralność oraz retorykę na usługach nowoczesnego nihilizmu i hedonizmu.

To odejście od starej moralności nie przyniosło widocznych konsekwencji w czasach pokoju. Tukidydes podkreśla, że było to możliwe w dużej mierze dzięki mądrej polityce Peryklesa. Jednakże zbieg dwóch okoliczności, zarazy i kiepskich warunków sanitarnych oraz śmierć szanowanego przywódcy, pozbawiły część Ateńczyków moralnych hamulców oraz przewodnika w czasie trudnej wojny. Na podstawie tego fragmentu „Wojny peloponeskiej” można wnioskować, że przemiany intelektualne piątego stulecia doprowadziły do zakwestionowania wielu dotychczasowych wartości, nie zaproponowano natomiast żadnych nowych, z wyjątkiem hedonizmu. Skądinąd wiadomo, że zwieńczeniem tych przemian była filozofia Sokratesa oraz Platona³³.

Śmierć Sokratesa (obraz Jacques-Louis Davida)

Wpływ retoryki i nauk szczegółowych powstałych w V wieku na warsztat Tukidydesa

W przeciwieństwie do przedstawicieli wcześniejszej historiografii, np. Herodota, Tukidydes komponuje swój tekst używając pewnych figur retorycznych oraz formułuje swoje wnioski w odniesieniu do koncepcji politycznych tworzonych przez sofistów.

W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na agoniczność struktury „Wojny peloponeskiej”. Rola agonu w kulturze greckiej jest nie do przecenienia. Kultura, w której wartość człowieka określały w dużej mierze jego sukcesy i cnoty, tworzyła warunki sprzyjające rywalizacji. Miała ona miejsce podczas igrzysk olimpijskich, zajmuje ważne miejsce już u Homera (rywalizacja żołnierzy na polu bitwy, turniej po śmierci Achillesa etc.). Dzięki wzrostowi znaczenia zgromadzenia, jako władzy sądowniczej i ustawodawczej, agon przeniósł się także do polityki. Retoryka jest z założenia sztuką pokonywania przeciwników w dyskusji. Tymczasem Tukidydes od razu dystansuje się od retorycznych mów popisowych³⁴:

Dzieło moje jest bowiem dorobkiem o nieprzemijającej wartości, a nie utworem dla chwilowego popisu [wyróżnienie – B.C.] (κτῆμά τε ἐς αἰεὶ μᾶλλον ἢ ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν ξύγκειται)³⁵.

Mimo niejednokrotnej krytyki Herodota i logografów, zawartej implicite w ekskursie metodycznym, Tukidydes nie prowadzi z nikim walki, zapowiada też, że jego narracja nie będzie się opierać na chwytach retorycznych, mających przekonać czy sprawić przyjemność, a przedstawić prawdę. Czy jest konsekwentny? Tak, z wyłączeniem mów, którym wyznaczył osobną rolę, co sam zawczasu wyjaśnił. Jednakże właśnie te mowy warto zanalizować pod kątem ich retoryczności, a także jako świadectwo agoniczności klasycznej kultury greckiej.

Zgodnie z deklaracją z I, 22 Tukidydes przedstawia w mowach prawdziwe zamierzenia retorów. Przede wszystkim wart zauważenia jest fakt, że mowy często występują w opozycji do siebie, przedstawiają opinie przeciwnych stron, przemawiających zaraz po sobie, oddają charakter pojedynku między ich autorami. W ten sposób skonstruowano np. dyskusję posłów ateńskich i koryntyjskich (I, 68-78), spór Nikasza i Alkibiadesa o wyprawę na Sycylię (VI 9-18) czy wreszcie, w postaci wymiany krótszych myśli, tzw. „dialog melijski” (V, 85-116).

Posłowie z Koryntu występują w Sparcie przed zgromadzeniem i przekonują zebranych do wypowiedzenia wojny Atenom. Jaki jest szkielet ich argumentacji? Po pierwsze, opierają się na korzyści słuchaczy (oraz własnej). Bez ogródek przedstawiają rywalizację o hegemonię w Grecji. Zarzucają też Lacedemończykom gnuśność i brak myślenia o własnej racji stanu:

Wy bowiem, Lacedemończycy, jesteście jedynymi wśród Hellenów, którzy lubicie spokój i bronicie się przeciw cudzym atakom nie siłą, lecz wolą, jedynymi, którzy niszczą potęgę nieprzyjacielską nie wtedy, gdy kiedy ona zaczyna wzrastać, ale dopiero wtedy, kiedy wzrośnie w dwójnasób. (…) Nie pomyśleliście również nigdy, z jakim to przeciwnikiem przyjdzie wam walczyć i jak bardzo różni od was są Ateńczycy. Poszukują oni stale nowości, szybko tworzą nowe plany i szybko przeprowadzają to, na co się zdecydują: wy zaś chcecie zachować swój stan posiadania, niechętnie snujecie plany i nie przeprowadzacie rzeczy nawet koniecznych³⁶.

Z oczywistych przyczyn takie słowa nie mogły paść na zgromadzeniu ludowym. Wyjaśniają one sposób myślenia jednej ze stron, a nie dokładnie to, co zostało powiedziane. Jest to wyraz przekonania Tukidydesa o znaczeniu logosu (jako rozumowego ujęcia myśli, racjonalnego wytłumaczenia zachowania polityków). Jest to inne podejście, niż przekonanie Gorgiasza, które ten formułuje w „Pochwale Heleny”:

Słowo to potężny władca, który najmniejszym i niewidocznym ciałem dokonuje dzieł najbardziej boskich; jest bowiem władne i strach powściągnąć i troskę oddalić i radością napełnić i litość wzbudzić³⁷.

Te słowa dowodzą wiary w nieograniczoną moc retoryki, czyli słownej perswazji. Taką formę ma więc mowa Leontyjczyka – παίγνιον – słownej ekwilibrystyki³⁸. Tukidydes natomiast idzie krok dalej – chce dopatrzeć się w retorycznych popisach właściwej treści. Ponieważ za klucz do interpretacji zachowania ludzkiego przyjął trzy cechy niezmiennej natury ludzkiej: strach, pragnienie korzyści oraz dążenie do władzy i prestiżu, odgarniając retoryczne figury szuka właściwej treści wywodu. Tę prezentuje czytelnikowi w formie czystej, odsłaniając mechanizmy polityki – dlatego w sporze przed spartańskim zgromadzeniem nikt nie powołuje się na sprawiedliwość ani na słuszność, a każdy przedstawia swoją korzyść, własną rację stanu. Ateńczycy, odpowiadając na zarzuty swoich tradycyjnych przeciwników (Korynt i Ateny od VI wieku są największymi handlowymi konkurentami), nie odpierają zarzutu dążenia do władzy i hegemonii:

Nie zrobiliśmy zatem nic nadzwyczajnego ani niezgodnego z naturą ludzką [wyróżnienie – B.C.], jeśli ofiarowaną nam władzę przyjęliśmy i jeśliśmy jej z rąk nie wypuścili kierując się najbardziej naturalnymi pobudkami: strachem, honorem i względami na korzyść. I znów nie my pierwsi wprowadziliśmy zasadę siły: zawsze istniała zasada, że słabszy ulega mocniejszemu (...) teraz dopiero, kierując się swoją korzyścią, zaczynacie posługiwać się argumentem prawa i sprawiedliwości, którego nikt jeszcze nie postawił przed argumentem siły³⁹.

Wystarczy porównać ten fragment z wywodami Kaliklesa z platońskiego „Gorgiasza”:

Sokrates: Więc znowu od początku weź to, proszę cię, pod uwagę, jak to jest z tym, co sprawiedliwe wedle natury; i twoim zdaniem, i Pindara. To na tym polega, żeby mocniejszy gwałtem zabierał własność słabszych, lepszy panował nad gorszymi, a tęższy miał więcej niźli człowiek lichy? Nie tak powiedziałeś, że wygląda sprawiedliwość; jeżeli dobrze pamiętam?

Kalikles: A tak; powiedziałem i wtedy i teraz tak mówię⁴⁰.

Natomiast trzy fundamentalne zasady rządzące ludzkim działaniem (strach, wzgląd na korzyść i pragnienie władzy) warto zestawić ze słowami „Pochwały Heleny”:

Helena Trojańska i Parys (obraz Jacques-Louis Davida)

Jednym ciałem pociągała [Helena – B.C.] ku sobie ciała wielu mężów z wielkich rzeczy słynących, z których jedni wielkie bogactwa posiedli, inni – zaszczyty starożytnego rodu, inni – moc ciała (…) i ulegali wszyscy zwycięskiej sile miłości i nieprzezwyciężonej sile ambicji⁴¹.

Stosunek Tukidydesa do słowa, fakt, że nie podziela optymizmu sycylijskiego mówcy z jego umiejętnością kamuflowania rzeczywistości, jasno dowodzi, że jeśli historyk korzystał z przemyśleń sofistów⁴², to poddał je własnej obróbce. Na czym polega jego nowatorstwo? Używając pojęć racji stanu, prawa naturalnego oraz niezmienności natury ludzkiej, które pojawiały się u różnych sofistów, przedstawił spójną wizję historii i polityki, od dziejów najdawniejszych, ale dających się jeszcze ogarnąć racjonalnym badaniem, do czasów sobie współczesnych. Tym, co sprawiło, że dopiero filozofia sokratejsko-platońska była w stanie rozwinąć myśl sofistów, był brak konsekwencji i koncentracja poszczególnych retorów na konkretnych problemach, bez próby szukania ogólnych rozwiązań. Właśnie w tej materii twórczo ich myśl rozwinął Tukidydes. Nie tyle wprowadził polityczne rozważania do historii, ile ujął myśl polityczną w spójny system i wzbogacił go o analizę wydarzeń z przeszłości⁴³.

Wspomniano już o antytetyczności mów w „Wojnie peloponeskiej”. Można zauważyć, że, śladem sofistów, historyk przedstawia poglądy i argumentacje obu stron, nie rozstrzygając, kto ma rację. Ową przeciwstawność można zauważyć także w warstwie formalnej. Tak na przykład pisze Tukidydes o ataku Peloponezyjczyków na Stratos:

Peloponezyjczycy i ich sprzymierzeńcy podzielili się na trzy kolumny, maszerowali w kierunku miasta Stratos, ażeby tam rozbić obóz i przypuścić szturm do murów, jeśli się nie uda za pomocą układów doprowadzić do kapitulacji (ὅπως ἐγγὺς στρατοπεδευσάμενοι, εἰ μὴ λόγοις πείθοιεν, ἔργῳ πειρῷντο τοῦ τείχου)⁴⁴.

Autor powołuje się tutaj na dychotomię między słowami i czynami (λόγοις i ἔργῳ). Dla zachowania znaczenia zdania słowo ἔργῳ nie jest konieczne i niektórzy doszukują się tutaj chęci zamanifestowania tego rozróżnienia, które zajmuje ważne miejsce w światopoglądzie Tukidydesa⁴⁵. Wyraźniejszy jeszcze zabieg retoryczny wskazuje Adam Parry w słynnym zdaniu peryklejskiej mowy pogrzebowej:

Κοchamy bowiem piękno, ale z prostotą, kochamy wiedzę, ale bez zniewieściałości, bogactwem się nie chwalimy, ale używamy go w potrzebie⁴⁶.

Zwraca on uwagę, że oprócz przeciwstawienia antytez, w powyższym cytacie występuje rytmiczna zgodność, wszystkie człony antytez mają taką samą liczbę głosek we wszystkich wyrazach. Dopiero przy ανευ μαλακιας (bez zniewieściałości) pojawia się zaburzenie tego rytmu, co Parry interpretuje jako dodatkowe podkreślenie dysproporcjonalności zestawianych postaw⁴⁷. Podobne zestawienie antytez znajduje się w pierwszym zdaniu „Pochwały Heleny”.

Co jeszcze świadczy o powiązaniach stylu i myśli Tukidydesa i Gorgiasza? Obaj osiągnęli w swej prozie poziom abstrakcji niespotykany dotąd w literaturze greckiej. Operują odrealnionymi pojęciami, choć nie oderwanymi od życia społecznego. Przykładem takich abstraktów mogą być racja stanu czy natura ludzka. Gorgiasz, w swoim traktacie „O naturze”, stawia tezę o nieprzekazywalności wszelkiego doświadczenia. Zwraca szczególną uwagę na zmysły – idąc za Empedoklesem rehabilituje je jako źródło poznania. Kontrastuje następnie poznanie zmysłowe ze słowami, wnioskując:

Mówiący wypowiada słowa, a nie barwy, rzeczy⁴⁸.

Wydaje się, że tutaj leży największa różnica między myślą sofisty z Leontinoj i ateńskiego historyka. Tukidydes bowiem wierzy, że wszystko da się uporządkować za pomocą słowa, racjonalnej kategoryzacji. Taką metoda stoi u podstaw tzw. archeologii. Ogranicza swoje badania do sfery, gdzie jest w stanie εργα (działania) zapisać i zrozumieć za pomocą λόγος (słów). Dąży jednak do poznania obiektywnej prawdy, pisze nie dla chwilowego popisu, ale dla ponadczasowego pożytku. Gorgiasz zaś explicite kończy swoją mowę w obronie spartańskiej królowej:

Zmazałem swoją mową niesławę kobiety, (…) starałem się obalić niesprawiedliwość potępienia i głupotę mniemania, powziąwszy zamiar napisania mowy pochwalnej o Helenie, którą to mowę uważam za retoryczną igraszkę.

Kryterium prawdziwości jest bowiem dla Gorgiasza koherentność, nie zgodność z rzeczywistością, w którą nie wierzy na mocy założeń traktatu „Περὶ φυσέως” („O przyrodzie”)⁴⁹. Być może właśnie dlatego to „Wojna peloponeska” bywa rzeczywiście uznawana za dzieło ponadczasowe, a nie któryś z traktatów sofistów.

Istnieje wiele podobieństw łączących pisarstwo Tukidydesa oraz Gorgiasza, nie można więc wykluczyć, że retorzy-sofiści mieli wpływ na kształtowanie się metody analizowania rzeczywistości i formułowania tych sądów przez Ateńczyka. Jednakże sposób w jaki Tukidydes korzysta z intelektualnej spuścizny sofistów dowodzi jego pełnej samodzielności, a nawet świadomej gry z niektórymi prądami oświecenia attyckiego.

Zakończenie

Fragment rękopisu „Wojny Peloponeskiej” z X wieku n.e. Strona z „Wprowadzenia do greckiej i łacińskiej paleografii” autorstwa sir Edwarda Maundego Thompsona (1912 r.)

„Wojna peloponeska” Tukidydesa jest, zgodnie z intencją swego autora, dziełem ponadczasowym, silnie zakorzenionym jednak w pewnych prądach modnych w okresie swego powstawania, dzięki czemu może się okazać interesującym źródłem do badania nie tylko historii politycznej, ale także sposobu postrzegania i rozumienia historii oraz otaczającego ludzi świata.

Związek z ateńskim oświeceniem przejawia się przede wszystkim w wykorzystaniu koncepcji sofistów z zakresu filozofii prawa i polityki. Ponadto podejmuje Tukidydes wyznaczony przez retorykę trop ujmowania świata za pomocą konkretnych i precyzyjnych pojęć, wtłaczania go w ramy ludzkiego języka. Wynikiem niejako ubocznym tej kontynuacji jest przejęcie z sofistyki figur retorycznych oraz mowy jako sposobu tłumaczenia ludzkiego postępowania. Jasno zarysowuje się tutaj przeciwieństwo wobec wcześniejszej historiografii, operującej mniej precyzyjnym i bardziej metaforycznym językiem. Ponadto wart odnotowania jest udział Tukidydesa w dyskusji na temat kształtującej się w tamtym czasie klasycznej greckiej paidei. Podejmował on w swoim dziele tak ważne dla niej kwestie, jak natura relacji obywatel – państwo, możliwość wychowywania i uczenia ludzi, motywy kierujące ludzkim działaniem, możliwość użycia logosu do trafnego opisania rzeczywistości. Bez wątpienia jednym z motywów podjęcia tych problemów była ich obecność w dziełach filozofów jońskich, sofistów, logografów oraz tragików – ludzi, którzy tworzyli grecką kulturę w piątym wieku.

Nie znaczy to bynajmniej, że Tukidydes mówił jedynie to, co powiedzieli już kiedyś inni. Dzięki rozwinięciu myśli niektórych swoich poprzedników, stworzył on pierwszą spójną teorię polityczną, opartą na założeniu o stałości natury ludzkiej i sofistycznym postulacie prawa naturalnego. Ponadto wzbogacił politykę o refleksję historyczną, a w literaturze i historii uczynił kolejny krok od dominacji μύθος (mitów) ku λόγος (słowu), decydując się na danie opisu realiów swojej epoki, starając się jednocześnie pominąć mityczne i nieracjonalne czynniki, obecne w światopoglądzie poprzedników. Wśród nich znajdowały się czynniki nieuświadomione i – jak to ujął w cytacie przyjętym jako motto tej pracy Whitehead – nie zawsze zgodnie z wolą samych Greków decydujące o sposobie postrzegania przez nich rzeczywistości.

Bibliografia:

Źródła:

Gorgiasz z Leontinoj, Pochwała Heleny, przeł. Janina Gajda, [w:] Janina Gajda, Sofiści, Warszawa 1989.
Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 2003.
Platon, Dialogi, przeł. Władysław Witwicki, t. 1-2, Kęty 2005.

Opracowania:

Davies John Kenyon, Demokracja w Grecji klasycznej, Warszawa 2003.
Jaeger Werner Wilhelm, Paideia. Formowanie człowieka greckiego, Warszawa 2001.
Lateiner Donald, Contest (αγων) in Thucydides, [w:] A Companion to Greek and Roman Historiography, red. John Marincola, Blackwell 2007, s. 336-341.
Loriaux Michael, Monoson Sara, The Illusion of Power and the Disruption of Moral Norms: Thucydides' Critique of Periclean Policy, „The American Political Science Review”, vol. 92, no. 2 (Jun., 1998), s. 285-297.
Parry Adam, Thucydides' Use of Abstract Language, „Yale French Studies”, no. 45 (1970), s. 3-20.
Reale Giovanni, Historia filozofii starożytnej, t. 1, Lublin 2005.
Tuszyńska-Maciejewska Krystyna, Filozofia w retoryce Gorgiasza z Leontinoj, Poznań 1987.

Przypisy:

¹ A.N. Whitehead, Nauka i świat nowożytny, Kraków 1987, s. 79.

² Jest to tematyka zdecydowanie zbyt obszerna jak na ramy tego szkicu, więc odpowiedź zostanie ograniczona do tych wątków, które mają związek z pisarstwem Tukidydesa.

³ Thuk., II, 37.

⁴ W.W. Jaeger, Paideia, Warszawa 2001, s. 395.

⁵ Gorgiasz, Pochwała Heleny, 2.

⁶ Platon, Protargoras, 337 C.

⁷ Platon, Gorgiasz, 483 A-E.

⁸ G. Reale, Historia Filozofii Starożytnej, Lublin 2005, t. 1, s. 259, 263-64.

⁹ W.W. Jaeger, Paideia..., s. 410.

¹⁰ Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, 27.

¹¹ Thuk, II, 65.

¹² Thuk., III, 36.

¹³ S. Monoson, M. Loriaux, The Illusion of Power and the Disruption of Moral Norms: Thucydides' Critique of Periclean Policy, „The American Political Science Review”, vol. 92, No. 2 (Jun., 1998), s. 285.

¹⁴ Platon, Protagoras, 314 D-E.

¹⁵ Thuk., III, 98-100.

¹⁶ Thuk., VII, 81-81.

¹⁷ Thuk., II, 65.

¹⁸ Na temat struktury społecznej miasta-państwa i jej związku z hoplitami i ówczesną wojskowością zob. O. Murray, Narodziny Grecji, Warszawa 2004.

¹⁹ Wszelkie werbalne podobieństwo do historiozofii Hegla jest tylko i wyłącznie dziełem przypadku.

²⁰ G. Lach, Wyprawa Sycylijska, 415-413 r. p.n.e., Warszawa 2007, s. 97.

²¹ Thuk., VI, 12.

²² Thuk., VI, 12.

²³ W.W. Jaeger, Paideia..., s. 494.

²⁴ S. Monoson, M. Loriaux, The Illusion..., s. 289.

²⁵ Arystofanes w „Acharnejczykach” zwraca uwagę na polityków, którzy toczą wojny bez sensu i planu oraz domaga się działania zgodnie z pożytkiem obywateli. W tragediach Eurypidesa pojawiają się działania okrutne, ale konieczne z punktu widzenia racji zwycięzców – np. zamordowanie małego Astyanaksa w Trojankach.

²⁶ Arystofanes, Osy, przeł. Janina Ławińska-Tyszkowska, w. 657-700.

²⁷ Ajschylos, Eumenidy, przeł. Stefan Srebrny, w. 699-702.

²⁸ J.K. Davies, Demokracja w Grecji Klasycznej, Warszawa 2003, s. 109-144.

²⁹ Thuk., II, 53-54.

³⁰ Diogenes Laertios, Życie i poglądy słynnych filozofów, Warszawa 1982, s. 545.

³¹ K. Tuszyńska-Maciejewska, Filozofia w retoryce Gorgiasza z Leontinoj, Poznań 1987, str. 79.

³² Diodor, Biblioteka, I 8; cyt. za: T. Sinko, Zarys literatury greckiej, t. 1, Warszawa 1959, s. 456.

³³ G. Reale, Historia..., s. 315-317.

³⁴ D. Lateiner, Contest (αγων) in Thucydides, [w:] A Companion to Greek and Roman Historiography, red. John Marincola, Oxford 2007, s. 337.

³⁵ Thuk., I, 22.

³⁶ Thuk., I, 69-70.

³⁷ Gorgiasz, Pochwała Heleny, 9.

³⁸ K. Tuszyńska-Maciejewska, Filozofia w retoryce..., s. 60.

³⁹ Thuk., I, 76.

⁴⁰ Platon, Gorgiasz, 488 B.

⁴¹ Gorgiasz, Pochwała Heleny, 3.

⁴² Mowę Gorgiasza, wygłoszoną w 427 r. w Atenach, mógł Tukidydes słyszeć osobiście.

⁴³ W.W. Jaeger, Paideia, s. 474.

⁴⁴ Thuk., II, 81.

⁴⁵ A. Parry, Thucydides' Use of Abstract Language, „Yale French Studies”, no. 45 (1970), s. 8.

⁴⁶ Thuk II, 40.

⁴⁷ A. Parry, Thucydides'..., s. 9.

⁴⁸ K. Tuszyńska-Maciejewska, Filozofia w retoryce..., s. 42.

⁴⁹ Tamże, s. 59-67.

Zredagował: Roman Sidorski

Autor: Bartłomiej Czajka
Absolwent filozofii (licencjat w ramach MISH UJ, magisterium na Uniwersytecie w Barcelonie), naukowo zajmuje się logiką i filozofią języka. Interesuje się historią starożytną i średniowieczną, szczególnie światem greckim w okresie klasycznym i hellenistycznym oraz językami klasycznymi. Z Histmagiem współpracuje od 2003 r. Członek Stowarzyszenia Naukowego Collegium Invisibile. W wolnych chwilach chętnie grywa w szachy i brydża.

Bazylika św. Piotra

2014-03-25T21:29:00.000+01:00

W dobie Konstatyna I Wielkiego triumfujące chrześcijaństwo wyszło z podziemia i powstały pierwsze świątynie. Geneza ich architektury jest przedmiotem długoletnich sporów.

Nie ulega wątpliwości, że chrześcijańscy budowniczowie nawiązywali do architektury okresu poprzedniego i wykorzystywali rozmaite stosowane w niej elementy do swoich celów. Zachowane przykłady tych najwcześniejszych kościołów należą do dwóch typów: centralnego (okrągłe w kształcie) lub podłużnego (tak zwane bazyliki). Kościół chrześcijański był od tego czasu – w przeciwieństwie do pogańskich budynków sakralnych – świątynią „wewnętrzną”. Strona zewnętrzna w okresie starochrześcijańskim nie miała znaczenia, była tylko skorupą tego, co we wnętrzu stanowiło symboliczny obraz Bożego Miasta – Civitas Dei.

Szczególną grupę cesarskich fundacji Konstantyna stanowiły bazyliki komemoratywne (memorie) wznoszone na miejscach świętych, związanych z wydarzeniami biblijnymi, w miejscu upamiętniającym grób Chrystusa oraz groby apostołów i męczenników. Około 424 roku Konstantyn Wielki ufundował w Rzymie bazylikę watykańska poświęconą świętemu Piotrowi, założycielowi gminy chrześcijańskiej w stolicy cesarstwa i głównemu męczennikowi tego miasta. Bazylika powstała na zboczu wzgórza zajętym przez starsze mauzolea nekropolii pogańskiej. Wśród nich znajdowała się niewielka otwarta przestrzeń, którą wypełniały groby i gdzie wzniesiono małą kapliczkę kultową, otoczoną w tym czasie specjalną czcią jako miejsce pochówku Piotra.

Bazylika św. Piotra, stan dzisiejszy (fot. Beatrice, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Italy)

Bazylika z czasów Konstantyna

Nierówny teren zniwelowano za pomocą ogromnego usypiska od strony południowej i zabezpieczono wysokimi na 10 metrów fundamentami. Na równie solidnej podstawie posadowiono rzędy kolumn oddzielających od siebie pięć naw ogromnej bazyliki o łącznej długości 119 metrów i szerokości 64 metrów. Od wschodu poprzedzało ją atrium, a od strony zachodniej zamykał zastosowany po raz pierwszy w historii architektury transept. Ta poprzeczna nawa bazyliki z centralnie umieszczoną apsydą tworzyła samodzielną część budynku z obudową Trofeum Petri w centrum. Monument ten umieszczony był za balustradą i pod baldachimem o spiralnych kolumnach ozdobionych winoroślą i puttami zbierającymi owoce. Te zachowane do dziś w bazylice Świętego Piotra kolumny (górne kapliczki w filarach centralnej kopuły, kaplica Świętego Sakramentu i Skarbiec) posłużyły Berniniemu za model cyborium wznoszącego się do dzisiaj nad głównym ołtarzem bazyliki.

Plan pierwszej bazyliki św. Piotra (rys. Locutus Borg, domena publiczna)

Właśnie obecność grobu Piotrowego narzuciła wybór innej niż dotychczas stosowana formy architektonicznej: bazyliki z transeptem, domu zebrań połączonego z memorią. Przejścia kolumnowe oddzielały transept od naw bocznych bazyliki. Bezpośrednio był on połączony jedynie z nawą główną, pod ogromnym łukiem triumfalnym. Oświetlenie memorii zapewniały okna w transepcie i w apsydzie. Samą bazylikę oświetlały górne okna nawy głównej i zapewne, jak w bazylice laterańskiej, małe okna w bocznych ścianach. Nawy bazyliki oddzielały od siebie rzędy 22 barwnych kolumn z marmurowymi antycznymi kapitelami i zwieńczone architrawem (w nawie głównej) lub łukami (po bokach). Wystrój wnętrza musiał być równie bogaty: marmurowe posadzki i okładziny ścian, mozaiki w apsydzie i po stronie frontalnej łuku triumfalnego, później freski na ścianach nawy głównej oraz cenne sprzęty i naczynia liturgiczne ufundowane przez cesarza.

Dekoracje bazyliki z tego okresu były dość surowe, jednakże znajdowały się tam dwa miejsca bogato zdobione, których wygląd udało się zrekonstruować. Były to: mozaika apsydy oraz memoria wzniesiona nad grobem apostoła. Miała kształt kwadratowego baldachimu zaopatrzonego w boczne skrzydła zamykające apsydę, w której stała. Odsłonięto miejsca posadowienia sześciu kolumn, z których cztery tworzyły wierzchołki kwadratu o boku siedmiu metrów, a dwie ustawione były po bokach, u nasady absydy. Przestrzeń miedzy tymi kolumnami była najprawdopodobniej wypełniona wiszącymi tkaninami. Kolumny połączone były architrawem, a wyżej spięte dwoma łukami, z których zwisała, w pewnej odległości przed grobem, lampa w kształcie złotej korony. Memoria ta stanowiła pierwowzór późniejszych cyboriów ołtarzowych. Sama nie mieściła, ołtarza, jakkolwiek można przypuszczać, że tam właśnie ustawiano ołtarz dla celebrowania rocznicowej mszy świętej. W głębi baldachimu stała prostokątna skrzynia wykonana z płyt marmurowych, którą Konstantyn obudował część czerwonego muru ustawionego w II połowie II wieku na zapleczu grobu świętego Piotra.

Główną ozdobę bazyliki stanowiła mozaika absydy, na krótko przed zniszczeniem w roku 1592 utrwalona na rysunku kościelnego archiwisty G. Griomaldiego. Rycina ta ukazuje mozaikę w układzie trójpasowym. W górnym, najszerszym, Chrystus siedzi w pozie władcy bizantyńskiego, a Piotr i Paweł aklamują go z pewnej odległości gestem wyciągniętych rąk. Tło sceny stanowi niebo usiane gwiazdami. W pasie środkowym z bram Jerozolimy i Betlejem wychodzą rzędy baranków kierujących się ku umieszczonemu po środku tronowi z krzyżem. Chrystus ukazany jest na pagórku z czterema rzekami raju, na tle rajskiego krajobrazu i nieba z gwiazdami. Przedstawienie to miało aspekt monumentalny, mozaika była bowiem umieszczona w miejscu najlepiej widocznym, nad prezbiterium i na osi kościoła. W kościele, którego jedyna ozdobą, poza memorią, były kamienne okładziny ścian i posadzki oraz szeregi marmurowych kolumn, we wnętrzu wibrującym zmienną grą barw świateł i ceni, mozaika jawiła się przybyszom jako obraz dominujący, piękny i pełen treści. Była ona jednym z pierwszych przykładów ikonografii dostosowanej do przestrzeni sakralnej.

Bazylika św. Piotra, stan dzisiejszy (fot. Евгений Пивоваров, na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported)

Memoria Św. Piotra nie służyła wyłącznie sprawowaniu kultu. Była ona budowlą cmentarną, przy której i wewnątrz której chowano zmarłych. Możliwość spoczynku w pobliżu grobu świętego Piotra musiało musiała być specjalnym przywilejem, dostępnym tylko dla najznamienitszych rodów rzymskim. Dowodem tego może być znaleziony pod podłogą apsydy wspaniały sarkofag rzymskiego prefekta Juniusa Bassusa zmarłego w 359 roku oraz już nie istniejące, a powstałe około 400 roku mauzolea: Honoriousza (na południe od transeptu) i rodziny Anicich (na zachód pod apsydą). Bazylika cmentarna służyła uroczystościom pogrzebowym, a także ucztom nagrobnym, w czasie których bankietujący zajmowali przestrzenie nie tylko samej bazyliki, ale i schody doń prowadzące oraz całe atrium. Jak podaje Paulin z Noli, tak właśnie miał wyglądać bankiet wydany przez Pammachiusa dla ludu rzymskiego ku czci zmarłej w 383 roku żony Pauliny. Bazylika Św. Piotra na Watykanie z całym swoim monumentalnym otoczeniem (atrium z fontanną pośrodku, trójprzelotową bramą wejściową podobną do łuku triumfalnego, szeroką aleją obrzeżoną portykami wiodącą do Tybru) była jednak przede wszystkim celem tłumnych pielgrzymek wiernych do grobu Piotra.

Długa przebudowa

Kopuła bazyliki św. Piotra zaprojektowana przez Michała Anioła (fot. Goliardico, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Generic)

Przebudowa bazyliki z czasów Konstantyna Wielkiego rozpoczęła się za pontyfikatu papieża Mikołaja I w roku 1452. Jego dzieło kontynuował na początku XVI wieku papież Juliusz III, który powierzył opracowanie ostatecznego projektu słynnemu rzeźbiarzowi i architektowi Donatowi Bramantemu, który zaprojektował trzynawową budowlę. Po jego śmierci budowniczym bazyliki był Rafael Santi, a następnie od 1520 roku Antonio Sagallo. Dwadzieścia lat później, w roku 1546, kierownictwo nad wielkim dziełem budowy objął Michał Anioł, który zaprojektował kopułę bazyliki. Przez dwadzieścia lat, aż do swojej śmierci, kierował robotami, zmieniając wiele założeń architektonicznych swych poprzedników.

Budowa ciągnęła się z wielkimi przerwami 125 lat: kamień węgielny położono w roku 1506, a dopiero 18 listopada 1626 roku papież Urban VIII dokonał konsekracji bazyliki. Nastąpiło to dokładnie w 1300 lat po pierwszej konsekracji za Konstatyna Wielkiego. Całkowita długość kościoła wynosi 186 metrów, wysokość nawy środkowej 46 metrów, kopuła zaś ma od wewnątrz wysokość 119 metrów, a z zewnątrz 133 metrów (dla porównania, Pałac Kultury i Nauki wraz z iglicą ma 234 metry). Powierzchnia kościoła wynosi 15 160 metrów kwadratowych i może on pomieścić 60 000 wiernych.

Dzięki harmonijnym proporcjom nawy głównej i naw bocznych oraz przyległych do nich kaplic, wnętrze zbudowanej na planie krzyża bazyliki nie wydaje się tak olbrzymie, jak jest w rzeczywistości. Nie odczuwa się również wysokości budowli, której sama główna kopuła, stanowiąca arcydzieło architektury renesansu, ma wysokość 30 pięter współczesnego bloku.

Nad ołtarzem, dokładnie pod kopułą, wznosi się wsparty na kolumnach z czarnego kamienia barokowy baldachim z brązu mający wysokość 29 metrów. Jego twórcą jest Bernini, który przystąpił do budowy tej konstrukcji w 1633 roku. Na wykonanie kolumn, przypominających rozciągniętą do maksimum sprężynę, zabrakło brązu. Nie mając pieniędzy na zakup tak wielkiej ilości kosztownego stopu, papież Urban VIII zdecydował się na zerwanie ozdób upiększających Panteon. Wychowany w kulcie starożytności Bernini długo starał się odwieść ojca świętego od tej decyzji, ten jednak postawił na swoim i w ten sposób Panteon utracił znaczną część swojego wyrazu.

Baldachim Berniniego (fot. NicvK, domena publiczna)

Grób świętego Piotra leży w podziemnej części bazyliki. Można tam dojść albo z licznych krypt, w których znajdują się sarkofagi wielu papieży, albo wprost z głównej nawy. Przed głównym ołtarzem bazyliki, stojącym na skrzyżowaniu nawy głównej z poprzeczną, znajduje się nisza otoczona z trzech stron kutą w brązie niską balustradą. Do niszy można zejsć po schodkach. Tam, pod głównym ołtarzem, ale o kondygnację niżej, zbudowany jest mały ołtarzyk pochodzący z przełomu tysiącleci, a pod nim według legendy znajdują się prochy Piotra Apostoła. Z niszy prowadzi w głąb krypt watykańskich wąska galeryjka ozdobiona średniowiecznymi płaskorzeźbami w marmurze. Otwierają się z niej kute kraty drzwi do wielu kapliczek.

Plac świętego Piotra

Znajdujący się przed bazyliką Plac Świętego Piotra (wł. Piazza San Pietro) został zaprojektowany w 1656 przez Berniniego jako prostopadły owal, który otwiera się na fasadę bazyliki od strony zachodniej, od wschodu zaś wychodzi na przebitą w latach 30. XX wieku Via della Conciliazione. Plac znajduje się jak gdyby w wielkim uścisku otaczającej go czterorzędowej kolumnady ukończonej w 1667 roku. Składające się na nią 284 doryckie kolumny o wysokości 20 metrów wznoszono przez 10 lat. Na opartej na nich balustradzie znajduje się 140 figur świętych. Wśród nich, po lewej stronie, na wysokości fontanny, można znaleźć pomnik świętego Jacka Odrowąża, dominikanina, jedynego w tym gronie świętego pochodzącego z Polski. Symbolika kolumnady ma związek z kontrreformacją i można się w niej dopatrywać wyciągniętych rąk Kościoła pragnących ogarnąć wszystkich ludzi.

Plac św. Piotra (fot. valyag, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Bazylika św. Piotra widziana od strony Via della Conciliazione (fot. Emilio García, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Gemeric)

Centralne miejsce zajmuje na placu egipski obelisk, zdobiący dawniej cyrk Nerona. Wraz z podstawą i krzyżem na swoim szczycie mierzy on 40 metrów wysokości. Wedle tradycji był świadkiem męczeńskiej śmierci świętego Piotra i innych chrześcijan. Pochodzi on z XIII wieku przed naszą erą, a w Rzymie znalazł się w I wieku nasze ery. W roku 1586 papież Sykstus V polecił architektowi Domenico Fontanie przenieść go na obecne miejsce. Obelisk opatrzono wtedy inskrypcjami w języku łacińskim. Od strony wschodniej brzmi ona ECCE CRUX DOMINI / FVGITE PARTES ADVERSAE / VINCIT LEO DE TRIBV JUDAE (Oto krzyż Pana, uciekajcie nieprzyjaciele, zwyciężył lew z plemienia Judy), natomiast od strony zachodniej napis głosi: SANTISSIME CRVCI / SIXTUS V PONT MAX / CONSECRAVIT E PRIORE SEDE / ANNVLSVM / ET CAESS AVG TIB / I L ABLATUM/MDLXXXVI (Sykstus V papież poświęcił Najświętszemu Krzyżowi ten kamień wyrwany ze swojego pierwotnego miejsca posadowienia za panowania cesarzy Augusta i Tyberiusza oraz przeniesiony w roku 1586. Drugi napis u dołu to z kolei: CHRISTVS VINCIT / CHRISTVS REGNAT / CHRISTVS IMPERAT / CHRISTUS AB OMNI MALO PLEBEM SVAM DEFENDAT (Chrystus zwycięża, Chrystus króluje, Chrystus panuje, Chrystus broni lud swój od wszelkiego zła).

Obelisk na placu św. Piotra (fot. Danbu14, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Od strony południowej czytamy: SIXTVS V PONT MAX / OBELISCVM VATICANVM / DIS GENTIVM / IMPIO CVLTV DICATVM / AB APOSTOLORVM LIMINA / OPEROSO LABORE / TRANSTVLIT / AN MCLXXXVI PONT II (Sykstus V papież obelisk watykański, pierwotnie poświęcony niegodnemu kultowi bogów pogańskich, przeniósł do grobów apostołów ogromnym nakładem pracy w roku 1586, drugim swojego pontyfikatu. Inskrypcja na stronie północnej m postać: SIXTUS V PONT MAX / CRVCI INVICTAE / OBELISCVM VATICANVM / AB IMPVRA SVPERSTITONIS / EXPIATUM IVSTIVS / ET FELICIVS CONSECRAVIT / AN MDLXXXVI PONT II (Sykstus V papież poświęcił godniej i szczęśliwiej Niezwyciężonemu Krzyżowi obelisk watykański oczyszczony z bezbożnych zabobonów w roku 1586, drugim swego pontyfikatu).

Przy projektowaniu placu Bernini wykorzystał obelisk jako punkt wskazujący środek owalu, a w roku 1675 zaprojektował otaczającą egipski zabytek fontannę. Na placu ustawiono symetrycznie jeszcze dwie fontanny. Pierwsza z nich, znajdująca się po prawej stronie założenia, jest dziełem Berniniego, a druga jest jej wierną kopią. Po lewej stronie, pomiędzy bazyliką a kolumnadą, znajduje się Spiżowa Brama strzeżona przez gwardię szwajcarską. W głębi widoczne jest kolejne dzieło Berniniego: Schody Królewskie (Scala Regia). Plac był świadkiem wielu uroczystości roku kościelnego, beatyfikacji i kanonizacji oraz audiencji generalnych odbywających się co środa za pontyfikatu papieża Jana Pawła II. To tutaj także, 13 maja 1981 roku, papież został postrzelony przez zamachowca.

Fontanna na placu św. Piotra (fot. MarkusMark, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Opisy rzeźb, obrazów, mozaik i innych dzieł sztuki zgromadzonych w bazylice nawet w zwykłym przewodniku zajmują kilkanaście stron. Każdy papież od czasów Juliusza II pragnął coś dorzucić do świetności tej świątyni. Jej wspaniałość zatyka dziś dech w piersiach każdego, kto po raz pierwszy przekracza frontowy portyk. Nie wystarczy tygodnia, by obejrzeć wszystko co, warte podziwu w tych murach. Ogrom i bogactwo tego kościoła łaczy się jednak z różnorodnością stylów w poszczególnych kaplicach, odmiennością środków wyrazu stosowanych przez twórców rzeźb stłoczonych koło siebie we wnękach kolumn, załamaniach murów i niszach.

Bazylika została wybudowana jako przejaw potęgi i dumy papiestwa, w czasach jego największego rozkwitu. Jest wspaniałym pomnikiem sztuki renesansowej i barokowej, jedynym w swym rodzaju muzeum, jest wreszcie miejscem, z którym łączą się niezliczone wydarzenia historyczne.

Bibliografia

Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto. Opowieść o sztuce europejskiej naszej ery, PWN, Warszawa 1963.
Friedrich Wilhelm Deichmann, Archeologia chrześcijańska, przeł. Elżbieta Jastrzębowska, PWN, Warszawa 1994.
Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa, Azja, Afryka, Ameryka, wstęp Kazimierz Michałowski, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974.
Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, PWN, Warszawa 1977.
Barbara Filarska, Początki architektury chrześcijańskiej, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1983.
Tejże, Początki sztuki chrześcijańskiej, Wydawnictow Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 1986.
Elżbieta Jastrzębowska, Początki architektury chrześcijańskiej, „Mówią Wieki”, 1982, nr 7, s. 7–12.
Tejże, Sztuka wczesnochrześcijańska, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1988.
Pierre de Palol, Wczesnochrześcijańska sztuka Zachodu, [w:] Sztuka świata, t. 3, Arkady, Warszawa 1993.

Redakcja: Roman Sidorski

Michał Kozłowski:
Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Czersk - ruiny rezydencji piastowskich władców Mazowsza

2014-03-25T14:52:00.000+01:00

Czersk - ruiny rezydencji piastowskich władców Mazowsza

Już w XII wieku położony na wiślanej skarpie zamek był jednym z najważniejszych grodów Mazowsza, a w jego południowej dzielnicy, nie licząc Grójca, najważniejszym. Pod koniec XIV wieku, za sprawą Janusza I, zwanego Starszym, Czersk z drewniano-ziemnego grodu zaczął się zmieniać w okazały, murowany zamek. Prace ukończone z początkiem następnego wieku sprawiły, że Czersk stał się potężną twierdzą, osadzoną na planie zbliżonym do prostokąta, z trzema wieżami. Pod jedną z wież znajdowała się brama. Pośrodku dziedzińca stanęła kaplica, a w jego północnej części pałac książęcy.

Ten sam książę Janusz I na początku XV wieku przeniósł swój dwór do innego, dogodniej położonego grodu, Warszawy. Wraz z dworem Czersk opuściła kapituła archidiakonatu czerskiego, będącego od tej pory warszawskim. Jedną z przyczyn podupadnięcia grodu było oddalenie się koryta rzeki Wisły o kilka kilometrów na wschód. Wydarzenia z XVII wieku polegające na powstaniu w niedalekiej odległości od Czerska nowego miasta - Góry Kalwarii - spowodowały, że Czersk przeistoczył się w małą wieś. Do rozbiorów zamek pozostał siedzibą bogatego starostwa grodowego z kancelarią i sądem. Kolejne gorsze czasy przyszły podczas wojen szwedzkich, które spowodowały duże zniszczenia. W połowie XVIII wieku dzieła restauracji zamku podjął się starosta czerski i zarazem marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński. Ok. 1800 roku zaborcze władze pruskie dokonały rozbiórki części zniszczonych zbudowań, m.in pałacu książęcego, kaplicy oraz części murów.

Pozostałe do dnia dzisiejszego ruiny przykuwają swoim pięknem i powodują, że Czersk nadaje się idealnie jako miejsce wycieczek krajoznawczych z tak niedalekiej Warszawy.

Gorąco zachęcam do wirtualnego spaceru po zamku

Wirtualny spacer po zamku

Aplikacja została odnaleziona na stronie http://www.zamekczersk.pl/

Czersk - ruiny zamku


Tablica pamiątkowa

Elvis Presley w wojsku

2014-03-24T19:06:00.001+01:00

Elvis w armii

24 marca 1958 r. król rock and rolla Elvis Presley otrzymał kartę powołania do wojska. Mimo protestów i manifestacji jego fanów piosenkarz został wcielony do armii. Od października Presley rozpoczął służbę w 3. dywizji pancernej stacjonującej w okolicach Frankfurtu nad Menem w Republice Federalnej Niemiec. Presley służył w 1 batalionie 32 pułku 3 Dywizji Pancernej we Friedbergu, jako kierowca jeepa w pododdziale rozpoznawczym. Przeszedł także szkolenie artyleryjskie na czołgach M-48 Patton. Służba wojskowa nie wpłynęła negatywnie na popularność Elvisa. Było wręcz przeciwnie, gdyż dzięki niej zyskał sobie sympatię wśród starszej, nieco bardziej konserwatywnej części społeczeństwa. Po dwóch latach zakończyła się przygoda piosenkarza z armią. Gdy ją opuszczał mógł się pochwalić stopniem sierżanta. Co ciekawe, swoją przyszłą żonę Priscillę, którą poślubił 1 maja 1967 roku w Las Vegas, poznał podczas służby wojskowej.

Wybuch Powstania Kościuszkowskiego

2014-03-24T10:38:00.002+01:00

Tadeusz Kościuszko

W dniu 24 marca 1794 roku na Rynku Głównym w Krakowie Tadeusz Kościuszko ogłosił wybuch powstania narodowowyzwoleńczego, na którego czele sam stanął. Niewiele później, bo już 4 kwietnia powstańcy stoczyli pod Racławicami zwycięską bitwę z Rosjanami, która przeszła do historii. Zwycięstwo to doprowadziło do przyśpieszenia działań zbrojnych na pozostałych terenach Polski, m.in. w Warszawie, Wielkopolsce i na Wileńszczyźnie. Podczas powstania Kościuszko zniósł prawo, które przypisywało chłopa do ziemi, zapewnił im nieusuwalność z gruntów, a tym wszystkim którzy wzięli udział w powstaniu zmniejszył pańszczyznę. Szkoda tylko, że powstanie upadło. Niestety, bez dobrze uzbrojonej i wyszkolonej armii nie można było prowadzić skutecznej, na dłuższą metę, walki z okupantem.

16 listopada 1794 pod Radoszycami nastąpiło ostateczne rozwiązanie oddziałów powstańczych przez naczelnika Tomasza Wawrzeckiego i kapitulacja przed gen. Aleksandrem Suworowem.

Treść przysięgi złożonej przez Tadeusza Kościuszko 24 marca 1794 roku na Rynku w Krakowie

Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego.

Pius XII - polityka kościoła katolickiego podczas II wojny światowej

2014-03-20T12:45:00.000+01:00

2 marca 1039 roku czyli niespełna 6 miesięcy przed wybuchem drugiej wojny światowej na papieża został wybrany Eugenio Pacelli (1876 - 1958r.), który przyjął imię Piusa XII. Zanim Pacelli stanął ze sterami Stolicy Piotrowej, zdobywał przez 20 lat doświadczenie w dyplomacji międzynarodowej.

Jego długa nuncjatura w krajach niemieckich miała swój początek w roku 1917. To on był twórcą polityki konkordatowej Piusa XI w Niemczech. Pacelli dał się poznać jako sympatyk prawicowych reżimów autorytarnych, zwłaszcza tych skupionych w Bawarii, nie mniej jednak nie podzielał ich separatystycznych dążeń. Był bowiem mocno przekonany, że silne, jednolite Niemcy są jedynym gwarantem obrony przed bolszewizmem.

W 1930 roku powrócił do Włoch gdzie został mianowany watykańskim sekretarzem stanu i piastując te stanowisko zawarł w 1933 roku porozumienie z nazistowskimi Niemcami. W swojej działalności politycznej nawiązał również kontakty ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie poznał prezydenta Roosevelta, co zaowocowało w roku 1936 ustanowieniem watykańskiego przedstawicielstwa.

Po wybuchu wojny Pius XII znalazł się w niewygodnym położeniu, gdyż oczekiwano od niego aby jako głowa kościoła katolickiego jasno opowiedział się za jedną ze stron. Papież z jednej strony kierował sympatię do postawy i zaangażowania jakim cechował się prezydent Stanów Zjednoczonych, z drugiej jednak strony zdawał sobie doskonale sprawę jaką rolę pełniły Państwa Osi wobec niebezpieczeństwa jakie nadciągało ze strony bolszewickiej Rosji. Bierne zachowanie wobec mordów jakie dokonały się podczas II Wojny Światowej na cywilach doprowadziło do gorącej polemiki w połowie lat sześćdziesiątych. Należy jednak pamiętać, że wiele działań Piusa XII prowadziło do ochrony ludności cywilnej Rzymu, z której niejednokrotnie korzystali również niekatolicy. Jego mieszkańcy tuż po wyzwoleniu miasta nadali papieżowi tytuł defensor civitatis. Oczywiście Rzym nie był jedynym miejscem gdzie za sprawą Piusa XII organizowana była pomoc dla ludności. Pod koniec wojny Papież zaangażował się w zwalczanie pojawiającego się ruchu komunistycznego, zarówno tego pojawiającego się na terenie państwa włoskiego, jak również poza jego granicami.

Ziemniak - korzenie najbardziej polskiego z polskich warzyw

2014-03-19T14:41:00.000+01:00

Ziemniak

Ziemniak jest bodaj najpopularniejszym warzywem znajdującym się w diecie każdego z nas, lecz jak się okazuje nie rósł na ziemiach polskich podczas panowania pierwszych Piastów, ani nawet Jagiellonów. Dopiero Jan III Sobieski, po zwycięskiej wyprawie wiedeńskiej przesłał do Polski sadzonki tego rarytasu. Jednak to nie Austria była domem macierzystym naszego ziemniaka, tylko Peru.

Dopiero za sprawą hiszpańskich konkwistadorów ziemniak trafił w XVI wieku do Europy. Używany był początkowo jako roślina ozdobna, hodowana w królewskich i magnackich ogrodach. W Hiszpanii rozpoczęła się jego europejska podróż, skąd trafił do Anglii, Niderlandów, Włoch, Francji, a następnie do Austrii skąd po raz pierwszy trafił do Polski. To jednak nie był jeszcze początek kulinarnego przełomu polskiej kuchni, ten nastąpił za sprawą szwabskich osadników, którzy za panowania króla Augusta III mieszkali w Wielkopolsce gdzie hodowali ziemniaki.

Decydującym momentem dla ziemniaka w podboju Europy była decyzja króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego, który dostrzegł w tym warzywie ogromne możliwości pozwalające zabezpieczyć kraj przed głodem i ogłosił dekret nakazujący uprawę ziemniaka. Sadzonki wraz z instrukcją obsługi rozsyłane były do wszystkich, nawet najdalszych zakątków królestwa powodując rozpowszechnienie hodowli.

Za ciekawostkę należy uznać fakt, że Organizacja Narodów zjednoczonych w uznaniu zasług ziemniaka w ocaleniu od śmierci głodowej milionów ludzi, ogłosiła rok 2008 Międzynarodowym Rokiem Ziemniaka.

Starożytna Grecja - Jak powstało imperium Greckie

2013-02-11T21:22:00.001+01:00

Decydujące Starcia- Powstanie Spartakusa

2013-02-11T21:20:00.001+01:00

Powstanie Spartakusa trwało w latach 73-71 p.n.e. i było największym powstaniem niewolników w starożytnym Rzymie. Siły Spartakusa składały się z tysięcy niewolników, gladiatorów i biednych wieśniaków, i w przeciągu dwóch lat wznieciły powstanie na terenie niemalże całej Italii. Powstanie zakończyło się podczas krwawej bitwy nad rzeką Silarus, w której zginął Spartakus.

Film znalazłem na Yotubie i polecam bo naprawdę warto :)
Źródło: YouTube

Decydujące Starcia - Bitwa pod Termopilami

2013-02-07T08:28:00.001+01:00

Kolejne znalezisko Youtuba :) Naprawdę warto obejrzeć .

Źródło: YouTube

Decydujące Starcia - Bitwa Pod Maratonem

2013-02-07T08:27:00.001+01:00

Bitwa pod Maratonem była jedną z najważniejszych bitew świata starożytnego. Teraz dzięki nowoczesnej technice możemy zobaczyć jaki miała przebieg :)

Źródło: YouTube

Upadek Dynastii Hammurabiego

2012-12-10T16:35:00.001+01:00

Pogarszająca się sytuacja chłopów spowodowana najprawdopodobniej pogłębiającym się zasoleniem wody rzecznej używanej do nawadniania pól. Z powodu panującej suszy nie można było korzystać z wody opadowej;
W II połowie drugiego tysiąclecia wzrosło znaczenie Asyrii, spowodowane uniezależnieniem się od wody rzecznej. Był to efekt wzrostu opadów atmosferycznych;
Południowa część Babilonii usamodzielniła się;
Babilończyków nękały ciągłymi najazdami plemiona z gór Iranu;
Mursilis - król Państwa Hetytów zadał Babilonii ostateczny cios zdobywając je i łupiąc;
Po wycofaniu się Hetytów babilon wpadł w ręce górskiego plemienia Kasytów na okres kilku wieków (ok. 1539 - 1160)

Polityka Gospodarcza Hammurabiego

2012-12-10T16:24:00.000+01:00

Centralizacja państwa stworzyła jednolity obszar gospodarczy co w efekcie doprowadziło do ożywienia gospodarki;
Istniały wielkie własności ziemskie, które nie były przystosowane do istniejących ośrodków produkcyjnych, a tym samym mało rentowne;
Istniała własność królewska, z której wydzielane były:

drobne parcele przeznaczone dla pracowników administracji, służby pałacowej;
część ziem rozdzielano chłopom zobowiązanym do płacenia daniny;
celem zwiększenia obronności państwa nadawano ziemię bezrolnym z obowiązkiem pełnienia służby wojskowej;

Hammurabi przywiązywał ogromną rolę do budowania i utrzymywania w nienagannym stanie kanałów. Prace te oczywiście zlecane były chłopom;

Państwo i Społeczeństwo Babilońskie w dobie Hammurabiego

2012-12-10T16:16:00.000+01:00

Po ostatecznym zwycięstwie Semitów nad Sumero-Akadem Hammurabi stworzył scentralizowane państwo;
Na pierwszy plan wysuwa się Babilon z bogiem Mardukiem na czele;
elementem przyspieszającym zjednoczenie kraju miało być skodyfikowanie prawa, choć wydaje się, że kodeks, zwłaszcza po śmierci Hammurabiego, nie miał aż takiego znaczenia;
Społeczeństwo rozbite było na klasy:

wolnych;
pośrednich (muszkenu);
niewolników;

W dobie państwa babilońskiego rozkwitło niewolnictwo. Niewolników dostarczały np wojny. Niewolnikiem można było się stać za długi. Znane były również przypadki kiedy sprzedawano dzieci w niewolę.
Niewolników najczęściej zatrudniał król do posługi pałacowej

Zagłada Sumerów

2012-12-10T16:05:00.002+01:00

W efekcie podboju jakiego dokonali semiccy Amoryci dokonał się proces zanikania żywiołu Sumeryjskiego;
Amoryci wchłonęli i rozwinęli całą sumeryjską spuściznę;

Najazd Semickich Amorytów i Powstanie Państwa Starobabilońskiego

2012-12-10T16:03:00.000+01:00

Ostateczny cios słabnącym Sumerom zadali semiccy Amoryci;
Amoryci zaczęli pojawiać się na terenie Mezopotamii z początkiem II tysiąclecia i skupili się wokół miasta Babilon;
Losy panowania nad Sumero - Akadem bardzo długo się ważyły;
W walkach uczestniczyli Amoryci, Elamici, Asyryjczycy, Mari;
Zwycięzcą został Hammurabi, który zawładnął niemal całą Mezopotamią, a miasto Babilon stało się centrum kulturalnym i gospodarczym całego wschodu;

Rozkład Państwa Sumerów - Początki Asyrii

2012-12-10T15:57:00.000+01:00

Elam podbił część Sumero - Akadu;
Dużego znaczenia nabrało państwo asyryjskie, a same miasto Assur zasiedlone było początkowo przez ludność pochodzenia huryckiego, następnie opanowane zostało przez semickich Akadów, aby wreszcie dostać się w ręce semickich przybyszów, Amorytów;
O potędze Starego Państwa Asyryjskiego świadczą tzw. tabliczki kapadockie. Z tekstów w nich zawartych wynika, że w XIX - XVII w. istniały w Azji Mniejszej kolonie kupców asyryjskich. Było to świadectwem potęgi państwa, które przez tak długi okres zapewniało istnienie kolonii w tak odległych stronach;

Okres Sumero - Akadyjski 2100 - 1900 p.n.e.

2012-12-09T16:45:00.000+01:00

Odrodzenie się Sumerów było możliwe jedynie dzięki ich kulturowej przewadze nad górskimi plemionami Gutium;
Nie mozemy już jednak mówić o okresie sumeryjskim, gdyż semickie piętno w wielu dziedzinach było tak silne, że trafniej jest określć ten okres sumero - akadyjskim;
Kraj z tego okresu nazwany został Sumero-Akadem;
Rolę wiodącą ponownie pełniło miasto UR;
Ze źródeł da się wyczytać, że żywioł Sumeryjski z biegiem czasu pełnił coraz mniejszą rolę;
Na terenach peryferyjnych zaczęły powstawać nowe ośrodki, które wnikały do Sumero - Akady i niszczyły go od środka;
Byli to m.in. Elamici - lud nieznanego pochodzenia;
Poczęło się formować również państwo asyryjskie przy mieście Assur;
Wielkiego znaczenia nabrało również państwo semickie z siedzibą w Mari (ze znalezionego archiwum 20 tyś tabliczek wynika, że już w połowie III tyś Mari odgrywało wielką rolę);

Pierwsze Państwo Semickich Akadów

2012-12-09T16:33:00.000+01:00

Plemiona semickie stanowiły najprawdopodobniej część ludności w dobie rozkwitu państw sumeryjskich;
Mało prawdopodobna wydaje się hipoteza o nagłym napływie z zewnątrz semickiej ludności;
Ostatnie badania dają przesłanki, że Semici migrowali na tereny Mezopotamii już na przełomie IV i III tyś. p.n.e.;
Semici pod wodzą Sargona z Akadu (2316 - 2280 r. p.n.e.) dysponując nowym uzbrojeniem (łukiem) narzucili swoje zwierzchnictwo;
Sargon sięgnął podobno do Syrii, Azji Mniejszej, Elamu, a nawet na Cypr;
Co ciekawe Sargon pozostawił w większości pokonanych władców na tronach podbitych państw;
Panowanie Akadów nie trwało długo ponieważ padli oni ofiarą plemienia Gutium, którzy nadeszli z zachodniej krawędzi gór Iranu;
Powyższe pozwoliło na krótkotrwały renesans Sumerów, możliwy jedynie dzięki ich wysokiej kulturze, która dawała im przewagę nad plemionami górskimi;

Literatura Sumeryjska

2012-12-09T16:05:00.002+01:00

Sumerowie pozostawili ogromną ilość dokumentów o charakterze gospodarczym;
Bodaj najbardziej znanym wytworem literatury sumeryjskiej jest poemat o półbogu Gilgameszu, w którym zawarta została najwcześniejsza wersja potopu, przejęta w późniejszych czasach przez pisarzy biblijnych;
Sumerowie stworzyli pierwsze kodeksy prawne;