Wirtualne Muzeum. Historia w sepii.

Karczmarz Jan Skiba 11.05.1864 - 02.11.1941 z Opatówka

2026-08-20T23:01:43.741+02:00

Dokument to niemiecki akt zgonu z czasów II wojny światowej, sporządzony 3 listopada 1941 roku w miejscowości Spatenfelde (okupacyjny Opatówek koło Kalisza). Dotyczy zgonu mężczyzny o nazwisku Jan Skiba.

Tłumaczenie dokumentu Nr 136/1941 Spatenfelde, dnia 3 listopada 1941 r.

Przed urzędnikiem stanu cywilnego stawił się... [formularz pomija ten wstęp i przechodzi do danych zmarłego]:

Zmarły: karczmarz Jan Skiba, wyznania rzymskokatolickiego, zamieszkały w Spatenfelde (Opatówek) przy ulicy Starokaliskiej 4 (Starokaliskastrasse 4)*.

Zmarł dnia 2 listopada 1941 roku o godzinie 3:00 w Spatenfelde, w swoim mieszkaniu. Zmarły urodził się dnia 11 maja 1864 roku w miejscowości Opatówek, okręg urzędowy (Amtsbezirk) Spatenfelde. (Urząd Stanu Cywilnego / Parafia: Parafia rzymskokatolicka Opatówek nr 66/1864).

Ojciec: Mateusz Skiba, ostatnio zamieszkały w Opatówku, obecnie Spatenfelde.

Matka: Antonina Skiba, z domu Siewierska, ostatnio zamieszkała w Opatówku, obecnie Spatenfelde. Zmarły był wdowcem po Johannie Karoline Skiba, z domu Lapsch (Joanna Karolina Skiba z domu Lapsz).

Wpisano na podstawie zgłoszenia ustnego wnuka zmarłego, Georga Antona Skiby (Jerzego Antoniego Skiby).

Tożsamość zgłaszającego jest urzędowo znana. Przeczytano, zatwierdzono i podpisano: Georg (Anton Skiba Urzędnik Stanu Cywilnego: (podpis nieczytelny) Przyczyna zgonu: Niewydolność serca (Herzdekompensation).

Na podkreślenie zasługuje że małżeństwo zmarłego zostało zawarte w parafii ewangelickiej dnia 8 lutego 1885 roku w Kaliszu (Parafia Ewangelicka Kalisz, nr 50/1895

ulica Starokaliska

Ul Starokaliska została wyburzona przez Niemców. Więcej na ten temat tutaj https://historiawsepii.blogspot.com/2025/08/przebudowa-drogi-w-opatowku-1942-pismo.html?m=1 im

* ulica Starokaliska była ulicą nieprzelotową, zaczynała sie przy domu Gillera, podczas okupacji Niemcy wyburzyli domy i obecnie znajduje się w ciągu ulicy Łódzkiej

50/18

Milczący las jedlecki koło Gołuchowa. Feigen Abram

2026-08-01T23:40:32.717+02:00

Autor: Dominika Pawlikowska

W księdze mieszkańców Opatówka, prowadzonej do 1933 roku, odnajduję informację, że w domu nr 85 mieszkał Żyd Herszlik Fajgen / Feigin*, ur. w 1852 roku w Złoczewie, syn Arona i Łaji z domu Brat, wyznania mojżeszowego, z zawodu wyrobnik. Jego żoną była Estera Bajla z domu Zajdberg, I voto Czarnożył, ur. w 1841 roku w Kaliszu, córka Markusa i Cywji z domu Proch. Zmarła w 1918 roku w Kaliszu. W chwili wybuchu II wojny światowej Herszlik najprawdopodobniej już nie żył.

W Opatówku z pewnością mieszkał jeszcze jego syn, Abram Feigin / Fajgen, ur. w 1874 roku w Kaliszu, kupiec i właściciel sklepu kolonialnego (spożywczego), mieszczącego się przy dzisiejszym Placu Wolności 11. W dokumentach określany był również jako handlarz.

Jego żoną była Frimeta (Fruma) z domu Lewite / Lewita, ur. w 1868 roku w Poddębicach. Małżonkowie mieli troje dzieci:

– Izrael Mordka (Mordechaj) Feigin, ur. w 1898 roku w Poddębicach, syn Abrama i Frimety. Z zawodu był mechanikiem, pozostawał stanu wolnego. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkał w Paryżu we Francji, gdzie przebywał również w czasie okupacji. Został zamordowany (źródło: Israel Mordchai Feigen).

– Jakób (Yaakov) Fajgen, ur. w 1901 roku w Opatówku, syn Abrama i Frimety. Po wojnie złożył świadectwa w archiwum Yad Vashem, zgłaszając śmierć 25 członków swojej rodziny oraz sąsiadów z Opatówka i Poddębic: Yad Vashem Collections - Names - Search Results )

– Frajda Fejgin, ur. w 1905 roku w Opatówku, córka Abrama i Frimety.

Abram Feigin / Fajgen Abraham ur.1874 Kalisz - 1941, handlarz;
źródło: Gminna Biblioteka Publiczna im. Braci Gillerów w Opatówku

Jego piękna zona Frimet / Frymeta nie przeżyła piekła wojny i zagłady swojej rodziny, ponieważ zmarła w 1928.

Frimet Fejgen (ur. 1868, zm. 1928).

Źródło: Gminna Biblioteka Publiczna im. Braci Gillerów w Opatówku

Z Księgi Ludności prowadzonej do roku 1933 dowiadujemy się, że mieszkali w domu nr 85.

Fajgen Abram (Feigin), ur. 1874, Kalisz, handlarz; żona: Frimeta z d. Lewite.
Archiwum Państwowe w Kaliszu

Abram Feigin miał w chwili wybuchu wojny ok. 60 lat. I dzisiaj właśnie o nim chcę napisać, ponieważ właśnie udało mi się znaleźć informację, gdzie spoczywają jego zwłoki.

W 2025 roku ukazało się opracowanie „Zapisani w księdze życia. Groby wojenne Żydów z okresu II wojny światowej w województwie wielkopolskim” to oficjalna publikacja ewidencjonująca mogiły wojenne, wydana przez Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu.

W rozdziale zatytułowanym "Niemiecka zbrodnia w lesie majętności Jedlec k /Goluchowa w 1941 r." znajduje się informacja, że Żydzi z Opatówka zostali umieszczeni w getcie w Koźminku, następnie część z nich została zagazowana w czarnym samochodzie, który krążył z getta do lasu gołuchowskiego. Tam ciała były wrzucane do masowych grobów.

Cytat ze strony 113:

"Komisja sądowo-lekarska dokonała oględzin jednego z grobów masowych. Miał on 5 x 10 m. Po usunięciu przylegającej do zwłok warstwy ziemi i tej przylegającej z boku zwłok, Komisja stwierdziła, że w tym grobie masowym zwłoki pomordowanych leżą w kilku warstwach. Następnie przystąpiono do ich wydobycia.

Tego dnia podjęto szczątki jednego mężczyzny i dwóch kobiet. Z ubrania zamordowanego mężczyzny wy dobyto kilka ważnych dokumentów. Były to: Ausweis nr 20206 wystawiony 2 listopada 1939 r. w Opatówku (Spatenfelde) na nazwisko Feigen Abraham, ur. 20 stycznia 1874 r. (zamieszkałego w Opatówku) oraz odcisk palca wystawiony w Opatówku (pow. Kalisz) na to samo nazwisko z adnotacją: wyznanie mojżeszowe, zawód szklarz. Przy ofierze była również książeczka wojskowa (pismo nieczytelne) oraz drugi Ausweis nr 20207 (zera zanikły, ale per analogiam autor uznał za protokołem, że musiał to być kolejny numer) wystawiony 2 listopada 1939 r. w Opatówku na nazwisko Sura Ita ur. 1876 r. (data urodzenia bez daty dziennej). (Prawdopodobnie chodzi o Sara Ita Feigen- dopisek autorki)

Dwóch żeńskich zwłok nie udało się zidentyfikować, wobec czego jako zidentyfikowane uznano jedynie zwłoki A. Feigena, Żyda z Opatówka. Najprawdopodobniej jedną z ofiar była wspomniana Sura Ita, ale komisji nie udało się dopasować odnalezionych dokumentów do konkretnych szczątków.

Ciało A. Feigena było w daleko posuniętym rozkładzie. Zachowało się jedynie ubranie i obuwie. Brakowało członków palców. W częściach zwapniałych na brodzie odnotowano szczątki zarostu. Na czaszce nie stwierdzono wyraźnych obrażeń.

Drugie zwłoki ustalono jako kobiece. Wywnioskowano to na podstawie zachowanego ubrania, długiego owłosienia na głowie oraz delikatniejszej budowy kości. Nie stwierdzono również wyraźnych śladów obrażeń. Trzecie zwłoki również uznano jako kobiece z tych samych powodów co powyżej, szacując ich wiek na 45 lat. Również i w tym przypadku nie stwierdzono żadnych obrażeń. Pod protokołem podpisał się dr K. Sągin, znany pleszewski lekarz. Stwierdził on, że najbardziej prawdopodobną przyczyną śmierci ekshumowanych osób było zagazowanie, oraz że zwłoki po wrzuceniu do dołu zostały posypane chlorkiem wapnia. Na tym ekshumację tego dnia zakończono".

Podczas kolejnej ekshumacji 13 listopada wydobyto 15 zwłok leżących na jednym skraju grobu. Podczas prac doszło do wymiany zdań między obecnymi stronami na temat pokrycia kosztów tak dużej jak się okazało ekshumacji.

Niestety dalszych prac nie prowadzono. Powodem były finanse. Nie ustalono, kto ma ponosić koszty ekshumacji i pochówków. Decyzję o przerwaniu ekshumacji podjął Sędzia Grodzki w Pleszewie, ale nie były nią zainteresowane urzędy w Gołuchowie ani Kaliszu. Środków finansowych nie posiadała również Gmina Żydowska z Kalisza.

Po wojnie sprawą zainteresował się niemiecki prokurator jednak śledztwo zostało umorzone ponieważ polska strona nie przekazała do centrali w Ludwigsburgu dokumentów w tym protokołów z ekshumacji w 1945 roku. Ostatecznie w czerwcu 1963 śledztwo zostało umorzone.

Polskie władze komunistycznej nie przekazały stronie niemieckiej żadnych wiarygodnych dokumentów potwierdzających fakt dokonania zbrodni w Jedlcu.

Wojnę przeżył tylko syn Abrama i Frymety - Jakób (Yaakov) Fajgen ur. 1901, Opatówek.
Prawdopodobnie dzięki temu, że studiował we Francji. Po wojnie złożył zeznania w Yad Vashem i zgłosił śmierć 25 członków swojej rodziny i sąsiadów z Opatówka i Poddębic.

Oto lista: Yad Vashem Collections - Names - Search Results )

Czy możecie sobie wyobrazić jego cierpienie?

Fajgen Jakób (Yaakov), ur.1901, Opatówek, s. Abrama i Frimety.
Źródło: Gminna Biblioteka Publiczna im. Braci Gillerów w Opatówku

W publikacji „Zapisani w księdze życia. Groby wojenne Żydów z okresu II wojny światowej w województwie wielkopolskim” znajdujemy przesłuchanie Aleksandra K.

Oto co powiedział podczas swojego pierwszego przesłuchania 28 lipca 1970 r.:

"... Pogłoska ta była mylna. Przesiedziałem w lesie dzień i noc i stwierdziłem, że padały strzały wieczorem. Uprzednio widziałem kryte samochody wjeżdżające do lasu. Ja do miejsca zbrodni nie mogłem się zbliżyć, gdyż było obstawione członkami SS, którzy mieli trupie czaszki.

Po wojnie dopiero stwierdziłem, że w lesie jedleckim idąc od strony Kalisza do Pleszewa do duktu w głąb lasu mniej więcej 1 kilometr są 4 masowe groby, na których na sadzone były brzozy i sosny.

Jeden grób został rozkopany i stwierdziliśmy kilka warstw ciał ludzkich zasypanych wapnem. Przeglądaliśmy papiery danych ofiar i stwierdziliśmy nazwiska żydowskie z powiatu kaliskiego, poza tym były jeszcze książeczki do nabożeństwa, różańce, zabawki, garnuszki(…). Łączna liczba ofiar jest mniej więcej 6000. 2 groby są 8x6 m, a 2 groby 6x4. Ciała ubrane były w rzeczy cywilne.

Nazwisk ofiar sobie nie przypominam. Już w czasie okupacji dowiedzieliśmy się, że te kryte auta przyjeżdżały z Opatówka".

Potwierdza się również moje odkrycie że w Opatówku znajdował się obóz dla Żydów. Strona 118 opracowaniu którego link podaję: zapisani_w_ksiedze_zycia._groby_wojenne_zydow_z_okresu_ii_wojny_swiatowej_w_wojewodztwie_wielkopolskim_0.pdf https://share.google/Y2QiR6mmh9ZkALSuR.

Publikacja „Zapisani w księdze życia. Groby wojenne Żydów z okresu II wojny światowej w województwie wielkopolskim” jest jedną z najważniejszych regionalnych prac dokumentujących miejsca pochówku żydowskich ofiar niemieckiego terroru w Wielkopolsce. Ukazała się w 2025 roku nakładem Wojewody Wielkopolskiego we współpracy z wydawnictwem Bookly. Autorami opracowania są Bartosz Biegała i dr Sławomir Józefiak. Książka liczy 452 strony, zawiera bogaty materiał ilustracyjny, mapy, reprodukcje dokumentów i obszerną bibliografię.

*(nazwisko w różnych zapisach – Feigen, Fajgen, Feigin, Fejgin, Fajgin – w zależności od urzędnika gminnego)

Post powiązany:

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Żydzi w Opatówku.

Yad Vashem Collections - Names - Search Results

Wojenna historia rodziny Spieżów z Cieni Drugiej

2026-07-18T12:21:24.402+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

Ścieżkami minionego czasu

Historia rodu Spieżów zaczyna się w głębi XIX wieku, w świecie, którego mapy wyglądały zupełnie inaczej niż dzisiaj.

Na straży pamięci o tamtych dniach stoją pradziadowie – Andrzej Spież oraz jego żona, Jadwiga z domu Świątek. To oni dali początek linii, której losy splotły się z burzliwą historią Europy Środkowej.

W 1858 roku na świat przyszedł ich syn, Wojciech. W 1858 roku Polska nie istniała jako niepodległe państwo. Ziemie dawnej Rzeczypospolitej były podzielone między trzech zaborców. W 1858 roku Kalisz znajdował się w zaborze rosyjskim, na terenie Królestwa Polskiego (zwanego także Kongresowym), które pozostawało pod panowaniem Imperium Rosyjskiego.

Dorastał w czasach wielkich przemian politycznych i społecznych.

Gdy wchodził w dojrzały wiek, ustatkował się i w 1895 roku – mając trzydzieści siedem lat – stanął na ślubnym kobiercu u boku ukochanej Franciszki z d. Jaskuła.

Wojciech okazał się człowiekiem silnym i długowiecznym; jego oczy widziały narodziny nowej epoki, upadek dawnych imperiów i odrodzenie wolnej Polski. Swoim życiowym doświadczeniem i mądrością dzielił się z innymi. Pełnił funkcję lokalnego społecznika, szerząc oświatę, kulturę i świadomość narodową wśród chłopstwa. Przeżywszy piękne osiemdziesiąt trzy lata, odszedł w mrocznych dniach kolejnej zawieruchy dziejowej, w 1941 roku.

19 marca 1892 roku urodził się syn Wojciecha - Józef Spież. To właśnie on, jako pełen energii dwudziestolatek, wyrusza na saksy. Opuścił rodzinne strony i ruszył do Niemiec, by pracować „za Wilusia” czyli pod twardym okiem cesarza Wilhelma, w hucie, kopalni lub na bogatych niemieckich polach na lepszą przyszłość. Powrócił w rodzinne strony, aby odnaleźć swoją przystań.

Jego serce zdobyła Franciszka z d. Olkiewicz z Mroczek, z którą dzielił resztę swojego życia. Owocem tego związku, a zarazem żywym dziedzictwem tej przedwojennej miłości stają się dzieci.

Jako pierwszy, w 1928 roku, na świat przychodzi pierworodny syn, Leon. Dwa lata później, w 1930 roku, rodzina świętuje narodziny córki, Janiny. W 1933 roku do rodzeństwa dołącza kolejny chłopiec, Ryszard.

Józef Spież 1892-45?

Dopełnieniem tego rodzinnego szczęścia stają się narodziny najmłodszego syna, Józefa, który przychodzi na świat w 1937 roku, gdy nad Europą gęstnieją już czarne chmury kolejnego konfliktu.

Po wojnie chodził do szkoły w Chełmcach, której kierownikiem był lwowianin Michał Kuźma, a polonistką w tej szkole była jego przybrana córka Ewa Rotter, Żydówka. Uczyła polskiego i geografii.

Pan Józef Spież, któremu zawdzięczam tę opowieść, do dziś niesie w pamięć o pracowitym ojcu Józefie, dziadku Wojciechu i dalekich pradziadkach z dziewiętnastego wieku.

------------------------------

Niespokojne czasy

Dziadkowie początkowo gospodarowali w Michałowie III. Z czasem Józef Spież dokupił ziemię w Cieni Drugiej i właśnie tam rodzina rozpoczęła nowy etap swojego życia. Gospodarstwo liczyło dziewięć hektarów i dawało nadzieję na spokojną przyszłość, budowaną ciężką, codzienną pracą.

Wybuch II wojny światowej zastał mieszkańców polskiej wsi w stanie głębokiej niepewności. Nikt nie wiedział, czego spodziewać się po nadchodzących wydarzeniach, ani jaką przyszłość przyniesie wojna. Wielu starszych gospodarzy wspominało jeszcze czasy „za Wilusia”, jak potocznie określano okres panowania cesarza Wilhelma*. W ich pamięci Niemcy pozostali ludźmi niezwykle gospodarnymi, zdyscyplinowanymi i pracowitymi.

Własne doświadczenia z Niemcami miał również Józef. Doskonale znał Polaków niemieckiego pochodzenia mieszkających w pobliskim Opatówku. Jego niewątpliwym atutem była biegła znajomość języka niemieckiego, która ułatwiała mu codzienne kontakty i pozwalała lepiej rozumieć ludzi po obu stronach granicy kultur.

Pewnego dnia na podwórzu Spieżów pojawił się niespodziewany gość. Był nim opatówecki rzeźnik niemieckiego pochodzenia o nazwisku Feicht, który przyjechał z bardzo konkretnym zamiarem – chciał odkupić od gospodarzy ich psa. Zwierzę cieszyło się w okolicy wyjątkową sławą. Zachwycało urodą, ale przede wszystkim budziło respekt dzięki swojej czujności i niezwykłym zdolnościom obronnym.

Feicht przybył w towarzystwie sołtysa Cieni Pierwszej Luggera (pisownia nazwiska niepewna) oraz jeszcze jednego Niemca. Towarzyszył im również jego własny pies. Pewny siebie rzeźnik zwrócił się do Józefa z prośbą, aby spuścił swojego czworonoga z łańcucha.

Józef stanowczo odmówił.

– Jeśli go puszczę, z pewnością zrobi krzywdę pańskiemu psu. Może go nawet zagryźć – odpowiedział spokojnie, doskonale znając odwagę, siłę i instynkt swojego wiernego stróża. Do sprzedaży nie doszło.

------------------------------

Wobec niemieckiej komasacji – utrata ziemi i dorobku życia

Przed wojną na polskiej wsi dominowały bardzo małe, rozdrobnione gospodarstwa (tzw. karłowate), które z punktu widzenia III Rzeszy były nieefektywne ekonomicznie.

Wprowadzenie niemieckiego ładu na okupowanych ziemiach polskich niosło ze sobą bezwzględną machinę urzędniczą, która pod pozorem modernizacji rolnictwa – tzw. komasacji, scalania (Zusammenlegung) – brutalnie wysiedlała polskich rolników.

Gospodarstwo mające około dziewięciu hektarów uznawano wtedy za średnie, ale dla niemieckich planistów wciąż było ono zbyt małe.

Aby zwiększyć produkcję, niemieccy urzędnicy rolni łączyli po kilka (np. trzy lub cztery) małe, sąsiadujące ze sobą polskie gospodarstwa w jedno większe, nowoczesne i dochodowe (zazwyczaj o powierzchni 15–30 hektarów).

Głównym celem tego procederu nie była jednak pomoc rolnikom, lecz brutalna germanizacja oraz maksymalizacja produkcji żywności na potrzeby armii niemieckiej. Tak przygotowane, nowoczesne i dochodowe jednostki były przekazywane niemieckim osadnikom sprowadzanym z głębi Rzeszy lub z Europy Wschodniej (tzw. Baltendeutsche czy Volksdeutsche).

Ten dramat, najsilniej uderzający w ziemie wcielone bezpośrednio do III Rzeszy, stał się również udziałem rodziny Spieżów, których bezpieczny świat runął w momencie, gdy urzędniczy dekret odebrał im dorobek życia na rzecz nowego, niemieckiego porządku.

Majątek formalnie odebrano dotychczasowym właścicielom (stał się własnością publiczną III Rzeszy), ale proces jego ostatecznego przekazania niemieckiemu osadnikowi jeszcze się nie zakończył. Musieli pracować na ziemi, która przestała być ich własnością.

Do kierowania bieżącą pracą wyznaczano Polaka i był nim właściciel sąsiedniego gospodarstwa Stanisław Juszczak.

Odpowiadał on przed niemieckim nadzorcą rolnym (Landwirtem) za stan techniczny i wyniki produkcyjne gospodarstwa. Był to zabieg czysto pragmatyczny i cyniczny.

Taki Polak miał status robotnika przymusowego, mimo że pełnił funkcję kierowniczą.

Nie był już właścicielem – zarządzał własną i cudzą ziemią na rozkaz wroga.

Dźwigał pełną odpowiedzialność osobistą (pod groźbą obozu koncentracyjnego lub śmierci) za dostarczenie rygorystycznych przymusowych kontyngentów żywnościowych.

Był potrzebny jako „bufor” – niemiecka administracja wolała, aby to Polak bezpośrednio zmuszał swoich sąsiadów do ciężkiej pracy na nowo powstałym, skomasowanym polu. To rodziło wiele konfliktów i waśni między Polakami. To było też celem okupanta.

Większość Polaków zmuszonych do pełnienia tej roli znajdowała się w tragicznej sytuacji moralnej, starając się lawirować między bezwzględnymi żądaniami niemieckich urzędników a chęcią pomocy i ochrony swoich sąsiadów (dawnych właścicieli pozostałych dwóch gospodarstw).

Postawieni w tej sytuacji rolnicy nie mieli jednak świadomości, że wszyscy Polacy zostaną stąd z czasem wysiedleni.

Generalplan Ost zakładał stworzenie na podbitych terenach Europy Wschodniej specjalnej kasty militarno-rolniczej. Osadnik niemiecki (Wehrbauer) miał być jednocześnie rolnikiem gospodarującym na przydzielonej ziemi oraz uzbrojonym strażnikiem granicy, gotowym do walki ze stawiającą opór ludnością słowiańską.

------------------------------

Spotkanie wśród zbóż w Cieni Drugiej

Sytuację rolników dodatkowo komplikował napływ ludzi wysiedlanych z okolicznych gospodarstw. Do domu Spieżów trafiali znajomi i rodzina, mieszkańcy sąsiednich wsi, pozbawieni dachu nad głową i nadziei na bezpieczne jutro. Jedni zatrzymywali się tylko na krótko – w drodze do krewnych lub miejsc, gdzie mieli rozpocząć nowe życie. Inni na dłużej. Przez półtora roku dawali schronienie rodzinie Nowetów z Sędzimirowic.
Gospodarstwo Józefa i jego bliskich stało się dla wielu przystanią w czasie wojennej zawieruchy. Od głodu ratowała ich hodowla królików.
Pomoc potrzebującym była głównym powodem, dla którego rodzina znalazła się na celowniku okupanta. Józef ukrywał i żywił uciekinierów i uchodźców. Zabił świnię, co w realiach niemieckich przepisów okupacyjnych uznano za przestępstwo. Został też wydany administracyjny nakaz przeniesienia Spieżów do domu Juszczaka, a Juszczaków do lepszego domu Spiszów. Po jakimś czasie spłonęły zabudowania gospodarcze Spiezów i Józef zaczął się ukrywać. Domyślał się, że zostanie oskarżony o spowodowanie pożaru. Nie zachowały się w kaliskim archiwum akta Sondergerichtu odnośnie sprawy. Najprawdopodobniej właśnie za zabicie świni bez pozwolenia niemiecki sąd skazał go na rok więzienia. Nie zamierzał jednak oddać się w ręce okupanta. Zdecydował się na ucieczkę, wierząc, że wojna wkrótce dobiegnie końca i uda mu się uniknąć niemieckiej machiny sprawiedliwości.
Przez ponad rok ukrywał się za Rajskiem, w Oszczeklinie, u swojej siostry Stanisławy Matuszak. Tymczasem na gospodarstwo Spieżów niemal codziennie przychodzili żandarmi. Rodzina żyła w ciągłym strachu – była przesłuchiwana, szykanowana, a nierzadko także bita. Z czasem również pobyt w Oszczeklinie stał się zbyt niebezpieczny.
Do rodzinnego domu Józef nie odważył się wrócić. Mimo to znalazł sposób, by choć na chwilę zobaczyć swoich najbliższych. Jego syn, również Józef, po latach wspominał niezwykłe spotkanie z ojcem na polu w Michałowie Drugim. Miał wówczas około czterech lat i nie pamiętał już dobrze twarzy ojca. Powiedziano mu jedynie, że odwiedził ich „wujek”.
Obraz tamtego dnia pozostał jednak w jego pamięci na całe życie. Pośród dojrzewającego zboża zobaczył mężczyznę trzymającego w ustach coś na kształt drewnianej fajki – fifkę do papierosów. Chłopiec spojrzał na nieznajomego i z dziecięcą szczerością powiedział:
– Mój tata też miał taką fajeczkę.
Mężczyzna nie potrafił ukryć wzruszenia. Rozpłakał się.
15 letni syn Józefa Leon pracował 1943-45 w Michałowie Drugim u Niemca Frykowskiego. Gospodarstwo miało około 15 hektarów. Wywłaszczono rolnika i na jego miejsce przyjechała rodzina Frykowskich, pochodząca prawdopodobnie z Łotwy. Żona Frykowskiego wyjeżdżała zimą do Argentyny. Latem do Michałowa przyjeżdżali goście z Argentyny. Mieli dorosłego syna o imieniu Latys, który był w wojsku. Ożenił się z sąsiadka Niemka Emmą Kaus. Gdy zbliżał się front rosyjski zarządzono ewakuację na Zachód. Frykowscy zmusili Leona do powożenia wozem na który zapakowali najpotrzebniejsze rzeczy między innymi żywność: bańki od mleka ze smalcem. Którejś nocy, gdy Niemcy spali, Leon uciekł o powrócił do domu.
------------------------------
Aresztowanie
Matka od najmłodszych lat wpajała dzieciom, jak wielką wagę ma milczenie. Powtarzała im, że choćby Niemcy „solili”, nie wolno powiedzieć ani jednego słowa o ojcu ani o tym, gdzie się ukrywa. Od tej dziecięcej dyskrecji mogło zależeć życie całej rodziny.
W grudniu 1943 roku Józef ponownie odwiedził rodzinę w Cieni Drugiej. Nie mógł już przebywać w Oszczeklinie. Żona z dziećmi była już przeniesiona do domu Juszczaków. Ukryto go więc tam w niewielkim schowku pod podłogą, który miał stać się jego ostatnią nadzieją na ocalenie. Nadzieja ta okazała się jednak złudna. Sieć konfidentów była już zbyt rozbudowana, a żandarmi doskonale wiedzieli, gdzie i kogo szukają. Otoczyli gospodarstwo i bez wahania skierowali się do kryjówki.
Mały Józiu, niespełna sześcioletni chłopiec, na zawsze zachował w pamięci tamte chwile. Gdy dom otoczyli niemieccy żandarmi dziecko posadzono na skrzyni ustawionej nad wejściem do schowka w którym ukrywał się ojciec, przykrytym samodziałowym dywanikiem. Jeden z żandarmów brutalnym uderzeniem w głowę strącił Józia ze skrzyni. W następnej chwili wyciągnięto ojca ze skrytki. Potem już z podwórza rozległy się przerażające krzyki i jęki ojca. Bezlitośnie wyprowadzono go z gospodarstwa i popędzono do Opatówka na ulicę Kościelną, gdzie na plebanii urządzono żandarmerię.
Umieszczono go na rok w więzieniu w Sieradzu, gdzie odsiedział wyrok. Tam odwiedziła go żona Franciszka.
Żona zamordowanego Józefa Spieża - Franciszka z d. Olkiewicz z Mroczek.
Nie wyszła ponownie za mąż, poświęciła się samotnemu wychowaniu dzieci.
Pochowana w Opatówku.

Polakom nie wolno było podróżować, więc pomógł jej zakupić bilet Ukrainiec Tomek pracujący w gospodarstwie Niemki w Michałowie Trzecim, która nazywała się Kaus. Jej mężem był Latys Frykowski (chodził w czarnym mundurze, może ss-mann?)
Ostatnim śladem życia Józefa była wiadomość do żony:

List Józefa Spieża z więzienia w Sieradzu.
Sieradz, 18 października 1944 r.

Oto treść listu przepisana na współczesny język polski:

Sieradz, 18 października 1944 r.

Najukochańsza Żono i wy, moje kochane dzieci!

Jest mi i było bardzo przykro, że spóźniłaś się, przebywając tak kawał drogi, przez co nie mogliśmy nawet ze sobą porozmawiać. Nie mogłem też niczego od Ciebie odebrać, ponieważ mieliśmy bardzo złego strażnika [wachmana], a Leon był tutaj tylko w poniedziałek.
Teraz mamy drugiego strażnika – to będzie w dwunastego, we wtorek. Jeśli tylko będziesz mogła przyjść, to bardzo Cię proszę, przyjdź. Nie wiem bowiem, czy jeszcze będziemy mogli się zobaczyć, ponieważ wywożą nas transportem w nieznane miejsce. Dlatego prosiłbym Cię, moja najukochańsza Żono, oraz was, moje kochane dzieci – bardzo Was o to proszę. Ja, Twój mąż, najpierw całuję Ciebie, kochana Żono, a także was, moje kochane dzieci. Ten nowy strażnik będzie z nami chodził przez dwa tygodnie.

Bardzo Was więc proszę, abyście nie odmówili mojej prośbie. Wiem o tym bardzo dobrze, że jest Wam ciężko i trudno, ale może Pan Bóg pozwoli mi kiedyś powrócić do domu, to wtedy Wam się odwdzięczę i będę dla Was pomocą. Prosiłbym Was więc jeszcze raz, abyście załatwili to w taki sposób, żebyśmy mogli się zobaczyć. Chciałbym jeszcze raz z Tobą, o kochana Żono, porozmawiać. Było mi bardzo przykro – sama przecież widziałaś, jak to wyglądało. No ale co ja miałem zrobić, skoro nie dało się nic ugrać [ze strażnikiem] Dlatego jeszcze raz o to proszę: przyjdźcie jak najprędzej. Jak tylko otrzymasz ten list, to zaraz przyjdź w poniedziałek. A gdybyś nawet nie mogła przynieść nic innego do jedzenia, to przynieś chociaż suchego chleba z naszego domowego wypieku. Żyjemy tutaj w trójkę, dzielimy się wszystkim i wspólnie sobie pomagamy. Prosiłbym Cię też, moja kochana Żono, oraz was, moje dzieci: przynieście mi trochę sacharyny. Mamy tutaj stałe wyżywienie i gorzką kawę, a tak mógłbym ją sobie po trochu osłodzić.

List Józefa powstał w momencie, gdy więźniowie żyli w ciągłym strachu przed „transportem w nieznane” – wywózką do obozów koncentracyjnych w głębi Rzeszy. Kilka miesięcy później, w styczniu 1945 roku, tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, Niemcy dokonali krwawej likwidacji więzienia, rozstrzeliwując na miejscu ostatnich osadzonych.

Po odbyciu kary w Sieradzu nie został zwolniony. Pojawiały się pomówienia i kolejne donosy sąsiadów. Kiedy Józef się ukrywał przed aresztowaniem spaliły się budynki gospodarcze Józefa i podejrzenie padło na niego.

------------------------------

Masakra w więzieniu

Dalej prawdopodobnie przewieziono go do Radogoszczy - Rozszerzone Więzienie Policyjne” (niem. Erweitertes Polizeigefängnis, Radegast). Nigdy stamtąd nie wrócił.

Co się stało w więzieniu z Józefem zrelacjonował rodzinie po wojnie, przebywający w tym samym czasie w tym więzieniu Franciszek Juszczak (ur. 18.01.1914, syn Józefa (brat Stanisława - sąsiada Spieżów) i Katarzyny, wg źródła jakim jest strona www.straty.pl był na robotach przymusowych w okolicach Sieradza i tam został za coś aresztowany; straty.pl: był więziony w Łodzi: ul. Sterlinga, ul. Kilińskiego oraz Radogoszcz - do 19-01-1945).

Wspominał, że widział Józefa w tym więzieniu w grudniu 1944. Rzekomo był bardzo wycieńczony, wchodził z trudnością po schodach i wspierali go inni więźniowie. Prawdopodobnie w IV kwartale 1944 r. kierownictwo łódzkiej policji, przy współudziale miejscowego Gestapo (lub odwrotnie), w obliczu jeszcze stojącego na linii Wisły frontu wschodniego (Armia Czerwona) zajęły się problemem więźniów na tym terenie. Co z nimi począć gdyby Rosjanie mieli zająć miasto.

Z 17 na 18 stycznia 1945 roku w nocy rozpoczęła się masakra. Rozpoczęto ją od wymordowania więźniów funkcyjnych, a następnie rozstrzelania więźniów w sali nr 1 budynku głównego. Kiedy oprawcy napotkali na opór więźniów następnych sal, podpalili je we wczesnych godzinach rannych 18 stycznia, ustawiając się dookoła i strzelając do ratujących się wszelkimi sposobami więźniów. W następnych godzinach trwało poszukiwanie jeszcze żyjących i dobijanie ich. Masakrę przeżyło ok. 30 więźniów, którym udało się ukryć podczas ludobójczej masakry

Wśród nich był Franciszek Juszczak. Relacjonował on, że Józef poniósł śmierć właśnie w wyniku serii z automatu puszczonej w celi przez Niemców. Zamieszczam linka do filmu w reżyserii Michała Walczaka poświęconego zbrodni na Radogoszczu, w którym Franciszek Juszczak osobiście opowiada o przebiegu masakry: Zbrodnia w Radogoszczu

Ucieczkę Franciszka i o tym, jak udało mu się przeżyć masakrę opisze w kolejnym poście.

Biblioteka zamieściła wspomnienie Romualda Rogozińskiego, oparte na relacji Franciszka Juszczaka zarejestrowanej na taśmie magnetofonowej. Tekst ukazał się pierwotnie w czasopiśmie „Opatowianin”, lipiec–sierpień 1996 r. Franciszek Juszczak - człowiek, który przechytrzył śmierć Romuald Rogoziński

------------------------------

Ocalić człowieczeństwo

Historia rodziny Spieżów jest świadectwem tego, że nawet w najciemniejszych czasach można było zachować człowieczeństwo. W latach wojny ich dom stał się miejscem schronienia dla prześladowanych, wysiedlonych i poszukiwanych. Nie kierowała nimi chęć zysku ani oczekiwanie wdzięczności. Pomagali, bo tak nakazywało sumienie.

Każda decyzja o udzieleniu pomocy wiązała się z ryzykiem utraty wszystkiego – gospodarstwa, wolności, a przede wszystkim życia. Mimo to nie zamknęli drzwi przed potrzebującymi. Dzielili się tym, co mieli, ukrywali ludzi, dawali nadzieję tym, których wojna pozbawiła domu i bezpieczeństwa.

Cena tej odwagi okazała się ogromna. Aresztowanie Józefa Spieża i jego tragiczna śmierć pozostawiły rodzinę z bólem, którego nie dało się ukoić. Wojna zabrała ojca, męża i gospodarza, ale nie zdołała odebrać najcenniejszego – wartości, którymi kierował się do ostatnich chwil życia.

Po latach wspomnienia syna stały się bezcennym świadectwem tamtych wydarzeń. Dzięki nim pamięć o Józefie Spieżu i jego rodzinie przetrwała, przypominając kolejnym pokoleniom, że historia nie składa się wyłącznie z wielkich bitew i politycznych decyzji. Tworzą ją przede wszystkim zwykli ludzie, którzy w niezwykłych czasach potrafili zdobyć się na niezwykłą odwagę.

Losy rodziny Spieżów są opowieścią o poświęceniu, odpowiedzialności i cichej bohaterstwie. To historia, która pokazuje, że prawdziwa odwaga rodzi się nie z braku strachu, lecz z gotowości, by mimo niego stanąć po stronie dobra. Dzięki takim ludziom, choć wojna pozostawiła po sobie cierpienie i śmierć, ocalało to, co najważniejsze – ludzkie sumienie i pamięć.

Post scriptum

Wysłałam zapytanie o Franciszka Juszczaka i Józefa Spieża do Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, Oddział Martyrologii Radogoszcz i otrzymałam wyczerpującą odpowiedź od pani doktor Ludwiki Majewskiej, która napisała że Józef Spież mógł nie zginąć na Radogoszczu i że dalsze poszukiwania warto skierować na dokumentację więzienia w Sieradzu. Znaczną część dokumentacji więzienia w Sieradzu przechowuje archiwum państwowe w Dreźnie i istnieje szansa, że zachowały się materiały dotyczące Józefa Spieża i Franciszka Juszczaka. Niezwłocznie tam napiszę.

*Wilhelm II (Friedrich Wilhelm Viktor Albert; 27 stycznia 1859 – 4 czerwca 1941) był ostatnim cesarzem niemieckim od 1888 roku aż do swojej abdykacji w 1918 roku. Jego upadek oznaczał koniec Cesarstwa Niemieckiego oraz 400-letniego panowania dynastii Hohenzollernów nad Prusami.

Posty powiązane:

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Aresztowanie volksdeutschów w Opatówku wrzesień 1939.

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Hermann Feicht. Opatówek. Plac Wolności 5. Sklep rzeźniczy.

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Niewysłany list. Wspomnienie o Kazimierzu Leśniewiczu (16.I.1916 - 19.III.1941).

„... ja już tu nie wrócę”. Tragiczne losy Marcina Bacha z Szulca (1884–1940)

2026-05-17T22:17:02.163+02:00

Wielka historia rzadko pyta o zdanie zwykłych ludzi. Zazwyczaj po prostu wdziera się w ich życie, wywracając je do góry nogami i zostawiając po sobie jedynie ślady w archiwach.

Ten blog dowodzi, że najwspanialsze i najbardziej poruszające opowieści o ziemi kaliskiej nie kryją się w podręcznikach, ale w domowych szufladach, na starych fotografiach i w żywej pamięci potomków.

Niedawno, dzięki uprzejmości moich Czytelników miałam okazję dotknąć losów, które głęboko poruszyły moje regionalne serce.

To historia Marcina Bacha, dumnego gospodarza z podkaliskiego Szulca, o którego grób w Wojsławicach koło Chełma, woj. Lubelskie dba tamtejsza regionalistka.

Ta opowieść zaczyna się pięknie – od mroźnego, styczniowego poranka w 1910 roku, kiedy w kościele w Tłokini Marcin przysięgał miłość swojej wybrance, Anieli. Przez lata ich rytm życia wyznaczała ciężka praca na roli, miłość do dzieci i duma z wybudowania solidnego, murowanego domu. Niestety, ta wielkopolska idylla została brutalnie przerwana jesienią 1939 roku, gdy Szulec stał się częścią hitlerowskiego Kraju Warty, a polscy gospodarze zostali uznani za intruzów na własnej ziemi.

Kiedy Niemcy kazali Bachom się pakować, Marcin, żegnając się z rodzinnym domem, wypowiedział słowa, które stały się tragicznym proroctwem: „... ja już tu nie wrócę”.

Zapraszam Was dzisiaj w niezwykle osobistą podróż śladami jednego z nas. To droga, która prowadzi z kaliskiej ziemi, przez piekło obozu przejściowego w Łodzi, aż po cichy, tragiczny koniec w sam dzień Bożego Narodzenia na lubelskim wygnaniu.

Poznajcie losy Marcina Bacha – człowieka, którego historia przypomina nam, jak wielką cenę płacili nasi przodkowie za wierność własnym korzeniom.

Działo się to zimowego dnia, 17 stycznia 1910 roku, kiedy w osadzie Tłokinia węzłem małżeńskim złączone zostały losy dwojga młodych ludzi.

W obliczu Boga i świadków stanął dwudziestosiedmioletni Marcin Bach – młodzieniec urodzony w 1883 roku i zamieszkały w Szulcu, syn Tomasza oraz Petroneli z domu Gruszka. U jego boku kroczyła wybranka serca, 21-letnia Aniela z domu Baran. Młoda panna pochodziła z Winiar, a jej rodzicami byli rolnicy – Stanisław i Józefa z Gibusów. Tego mroźnego dnia, otoczeni życzliwością świadków i rodzinnym błogosławieństwem, rozpoczęli oni wspólną drogę jako mąż i żona.

Tłumaczenie aktu małżeństwa (z języka rosyjskiego) Nr 30. Tłokinia

Działo się we wsi Tłokinia dnia piętnastego (dwudziestego ósmego) stycznia tysiąc dziewięćset dziesiątego roku

[15 / 28 stycznia 1910 r.] o godzinie dziewiątej rano.

Oświadczamy, że w obecności świadków: Antoniego Kiełba (Antoni Kiełb), mającego sześćdziesiąt lat, i Franciszka Cerbskiego (Franciszek Cerbski), mającego czterdzieści pięć lat, obu rolników zamieszkałych w Winiarach,

zawarty został w dniu dzisiejszym religijny związek małżeński między:

Marcinem Bach (Marcin Bach), kawalerem, mającym dwadzieścia siedem lat, urodzonym i zamieszkałym

w Szulcu przy rodzicach, synem Tomasza i Petroneli z domu Gruszka, małżonków Bachów, rolników ze Szulca,a Agnieszką Baran, panną, mającą dwadzieścia jeden lat,

urodzoną i zamieszkałą w Winiarach przy rodzicach, córką Stanisława i Józefy z domu Gibus, małżonków Baranów,

rolników z Winiar. Małżeństwo to poprzedziły trzy zapowiedzi opublikowane w tutejszym tłokińskim oraz opatowskim kościołach w niedziele: dwudziestego grudnia zeszłego roku (drugiego stycznia bieżącego roku), dwudziestego siódmego grudnia zeszłego roku (dziewiątego stycznia bieżącego roku) oraz trzeciego (szesnastego) stycznia bieżącego roku.

Nowożeńcy oświadczyli, że zawarli przedmałżeńską umowę majątkową (intercyzę) w mieście Kaliszu u notariusza Stanisława Bzowskiego dnia 10 (23) grudnia 1909 roku za numerem 1586.

Religijny obrzęd zaślubin dopełniony został przez Nas, niżej podpisanego Księdza. Akt ten przybyłym i świadkom niepiśmiennym przeczytany, przez Nas tylko podpisany.

[Podpisano]: Ks. W. Peretiatkowicz (?) Utrzymujący Akta Stanu Cywilnego

Adnotacja na dole strony (w języku polskim)

Na dole dokumentu dopisano później urzędową informację o śmierci żony:

żona zmarła dnia 31 Stycznia 1970 r. w Szulcu. USC Opatówek Nr aktu 7/1970.

Młodzi małżonkowie związali swoje życie z Szulcem – wsią o wyjątkowym znaczeniu historycznym i duchowym. To właśnie tutaj, w XVII wieku, doszło do cudownego uzdrowienia jednego z mieszkańców, który w akcie wdzięczności ufundował słynny, łaskami słynący obraz Świętej Rodziny dla kaliskiej kolegiaty . Przez stulecia osada ta cieszyła się szczególną opieką Świętego Józefa, a wiara ta głęboko wsiąknęła w tożsamość jej mieszkańców.

Nazwisko rodu Bachów wrosło w tę ziemię od pokoleń. Historyczne korzenie rodziny sięgały aż XVIII wieku, co znalazło swoje oficjalne potwierdzenie na kartach literatury. W monografii Ewy Martinek „Szulec. Wieś cudu Świętego Józefa” na stronie 50, nazwisko XVIII-wiecznego przodka, Marcina Bacha, zostało uwiecznione wśród tutejszych gospodarzy. Ta cenna wzmianka, w połączeniu z żywą pamięcią jego prawnuka Krzysztofa Romańczyka, stała się bezcennym fundamentem do odtworzenia wielopokoleniowych dziejów rodu.

Jako prawowity gospodarz w Szulcu, Marcin Bach był człowiekiem silnie związanym z ziemią, odpowiedzialnym za byt nowo założonej rodziny. Praca na roli w tamtych czasach wymagała niezwykłego hartu ducha i bezwzględnego poświęcenia. Każdego dnia Marcin zmagał się z kaprysami pogody i trudem własnych rąk. Był to żywot uświęcony tradycją, gdzie rytm dni wyznaczały pory roku, a codzienne obowiązki przeplatały się z cichą modlitwą. Z czasem ciężka praca przyniosła owoce – Bachowie wznieśli porządny, murowany dom, który stał się dumą rodziny i bezpieczną przystanią dla kolejnego pokolenia. A później powodem wysiedlenia, bowiem okupant osiedlał niemieckich osadników w dobrych domach z cegły.

Marcin byl zamożnym gospodarzem, miał dużo ziemi, specjalizował się w hodowli koni. Przed wybuchem II wojny były przysposabiane do działań bojowych w ramach formacji Przysposobienie Wojskowe Konne, otrzymywały żołd i opiekę weterynaryjną od wojska.

Z biegiem lat przeznaczenie małżonków dopełniło się w najpiękniejszy możliwy sposób. Ich ognisko domowe w Szulcu zostało pobłogosławione przyjściem na świat dzieci, które miały kontynuować historię rodu:

Józef ur. 1911. Józef miał dwie córki Stanisławę i Marię. Stanisławę Romańczyk znali wszyscy opatowianie bowiem prowadziła aptekę w centrum Opatówka na rogu ulicy Kościelnej i Poniatowskiego.
Stanisław ur. 1913 - zm. 2000
Stefan ur. 1915 ( zmarł w wieku 12 lat )
Piotr ur. 1924 – zm. 2002, kawaler

Wojenny dramat i wygnanie (1939)

Spokojny, uregulowany rytm życia w Szulcu został brutalnie przerwany we wrześniu 1939 roku wraz z wybuchem II wojny światowej. Marcin Bach miał wówczas około 56 lat – był dojrzałym mężczyzną, który całe swoje życie i serce włożył w rozbudowę rodzinnego gospodarstwa.

Ziemia kaliska i Szulec zostały bezpośrednio wcielone do Trzeciej Rzeszy jako część nowo utworzonego tzw. Kraju Warty (Warthegau). Dla mieszkających tu Polaków oznaczało to początek terroru. Niemcy rozpoczęli masowe, bezwzględne wysiedlenia rdzennej ludności, dążąc do całkowitej germanizacji tych terenów. Ofiarami tej polityki padali przede wszystkim właściciele najlepszych, najbardziej zadbanych gospodarstw z solidnymi, murowanymi domami – takimi jak ten, który wzniósł Marcin.

Pewnego tragicznego dnia w drzwiach domu Bachów stanęli niemieccy urzędnicy, informując rodzinę, że mają czas na podpisanie volkslisty, w przeciwnym razie będą musieli opuścić swoją ojcowiznę. Moment ten był dla Marcina emocjonalnym ciosem. Żegnając się z własnym domem, dręczony złym przeczuciem, wypowiedział na głos prorocze słowa:

„... ja już tu nie wrócę”.

I tak też, niestety, się stało. Pierwszym etapem ich męczeńskiej drogi była Łódź, gdzie znajdowała się Centrala Przesiedleńcza (Umwandererzentralstelle). Bachowie spędzili tam kilka miesięcy w nieludzkich, uwłaczających godności warunkach – w przepełnionych, zimnych i pozbawionych podstawowej higieny barakach obozu przejściowego. To właśnie tam, w wyniku wycieńczenia i wszechobecnego chłodu, Marcin nabawił się pierwszego, ciężkiego zapalenia płuc, które trwale nadwyrężyło jego zdrowie.

Po dramatycznych miesiącach spędzonych w Łodzi, Marcin wraz z żoną i synem zostali zapakowani do wagonów i wywiezieni na teren Generalnego Gubernatorstwa, w rejon lubelski. Jako wysiedleńcy nie zostali przydzieleni do żadnej stałej pracy – rzucono ich losowi na zatracenie. Dokwaterowano ich do domów innych polskich rodzin, które same borykały się z biedą. W ciasnocie i ubóstwie, Bachowie zostali skazani na biologiczną wegetację.

W tych skrajnych warunkach, pozbawiony właściwej opieki medycznej, ciepła i odpowiedniego wyżywienia, schorowany Marcin ponownie zapadł na zapalenie płuc.

Marcin Bach zmarł na wysiedleniu, w miejscowości Majdan Ostrowski na Lubelszczyźnie, w sam dzień Bożego Narodzenia – 25 grudnia 1940 roku. Nad trumną stoi żona i syn Piotr (pierwszy z prawej)

Wyniszczony organizm dumnego gospodarza z Szulca nie zdołał wygrać tej walki na obcej ziemi. Marcin Bach zmarł w nieludzkich warunkach na wysiedleniu, w miejscowości Majdan Ostrowski na Lubelszczyźnie, w sam dzień Bożego Narodzenia – 25 grudnia 1940 roku. Pochowany jest w Wojsławicach koło Chełma, woj. Lubelskie.

Dom Marcina w Szulcu

Jego żona Aniela (która wróciła do Szulca i zmarła w 1970 roku) w geście miłości i pamięci ufundowała ten nagrobek w Wojsławicach koło Chełma, woj. Lubelskie.

Grób Marcina Bacha (1884–1940) z Szulca w Wojsławicach koło Chełma, woj. Lubelskie.

Co się jeszcze działo w Szulcu podczas wojny? Czy inni gospodarze też zostali wysiedleni i musieli opuścić swoje domy? Odsyłam do posta: Aresztowanie 12 Polaków we wsi Szulec, gmina Opatówek 14 czerwca 1940. Pożar podczas wysiedlania polskich rodzin.

Marcin ma także nagrobek symboliczny na cmentarzu w Opatówku. Tu spoczęła jego żona.

Grób Marcina Bacha w Opatówku/ Tu spoczęła jego żona i synowie.

°°°°°°°°°°°°°°° 𓆩♡𓆪 °°°°°°°°°°°°°°°

Bardzo ciekawym wątkiem jest życie Józefa Bacha (1911-2000), syna Marcina. Jego żona Helena z domu Jodłowska pochodziła z Grybowa koło nowego Sącza. Józef kończył w Grybowie liceum klasyczne a później kierunek: spółdzielczość rolnicza na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

Z takim wykształceniem szybko znalazł pracę.

Najpierw jako urzędnik w Liskowie, a w 1938 roku zaliczył duży awans – został administratorem fabryki włókienniczej w Opatówku na ulicy Kościelnej, w którym obecnie mieści się Muzeum Historii Przemysłu.

Zakład co prawda już wtedy nie działał, ale udziały w fabryce miał liskowski Bank Rolny, a reszta akcji należała do banku angielskiego.

Józef dostał tam duże, służbowe mieszkanie i wydawało się, że wszystko układa się jak należy.

Zakłady Fiedlerów w Opatówku były w XIX wieku jedną z największych i najbardziej nowoczesnych fabryk sukienniczych w Królestwie Polskim, jednak ich potęga całkowicie załamała się po I wojnie światowej, głównie z powodu utraty kluczowych rynków zbytu w Rosji. Ostateczny cios finansowy przyniósł Wielki Kryzys z lat trzydziestych, przez który zakład zaczął tonąć w ogromnych długach, co doprowadziło do całkowitego wstrzymania produkcji. Ponieważ właściciele nie byli w stanie spłacić swoich zobowiązań, potężny majątek fabryki – w tym ogromne, kilkupiętrowe gmachy w centrum Opatówka – przeszedł w ręce instytucji finansowych i wierzycieli.

Informacja o strukturze własnościowej z 1938 roku, wskazująca na liskowski Bank Rolny oraz bank angielski, doskonale obrazuje ten proces, ponieważ instytucje te przejęły udziały właśnie za niespłacone długi. W tej sytuacji wierzyciele pilnie potrzebowali na miejscu zaufanego i wykształconego administratora, takiego jak Józef, którego zadaniem było pilnowanie gigantycznego majątku, budynków oraz mieszkań przyfabrycznych przed ostateczną likwidacją lub licytacją.

Samo zaangażowanie kapitałowe instytucji z sąsiedniego Liskowa również nie było przypadkowe, ponieważ tamtejszy ruch spółdzielczy i bankowy, zapoczątkowany przez księdza Blizińskiego, był wówczas niezwykle silny i prężny.

Wszystko zmieniło się w 1939 roku. Rodzina z dnia na dzień straciła mieszkanie – wyrzucono ich, żeby zakwaterować tam Niemca. Musiał utrzymać rodzinę, więc zatrudnił się jako urzędnik w gminie, jako buchalter.

Józef Bach stoi oparty o lewą framugę drzwi. Nr. 16
. Zdjęcie z czasów II wojny przedstawia pracowników gminy. Nr 1 Komisarz Brake, nazista.

Z tego okresu pochodzi uderzająca historia. Ówczesny kolejny niemiecki komisarz Opatówka, Nuesse, (pierwszym był Brake) dowiedział się, że ojciec Józefa, Marcin, został wysiedlony w lubelskie. Urzędnik zaoferował pomoc i obiecał, że sprowadzi starszego pana z powrotem w rodzinne strony. "Ściągniemy go tutaj, może pan jednak podpisze tę volkslistę?". Józef uciął jednak temat krótko i rzeczowo:

— To już nieaktualne. Ojciec nie żyje.

Gdy wojna się skończyła, Józef po prostu wrócił do tego, co potrafił robić najlepiej. Ponownie objął posadę administratora fabryki w Opatówku i pracował tam przez pewien czas. Wszystko skończyło się, gdy nowa, komunistyczna władza zaczęła masowo przejmować prywatny i państwowy majątek, co ostatecznie zamknęło ten rozdział jego życia.

Moja rodzina była zaprzyjaźniona z rodziną wnuczki Marcina, a córką Józefa, panią Stanisławą Romańczykową. Moje ostatnie spotkanie z panią Stanisławą Romańczykową mogło być około 2015 roku na imieninach ciotki Teresy Jaśkiewiczowej

Prawdopodobnie festyn pierwszomajowy. Pierwsza od lewej Teresa Jaśkiewicz, moja chrzestna, następnie pani Stanisława Romańczyk, Sabina Ketner- stomatolog z Ośrodka Zdrowia, mój chrzestny Maciej Wiewiórkowski.

Druga córka Józefa - Maria, była z kolei przyjaciółką mojej mamy. Maria cieszy się dobrym zdrowiem.

Autor Dominika Pawlikowska

Jak zmieniały się nazwy ulic w Opatówku?

2026-05-16T09:32:28.605+02:00

Dominika Pawlikowska

Jak zmieniały się nazwy ulic w Opatówku?

Dokumenty, które ostatnio trafiły w moje ręce, otwierają fascynujące okno na to, jak zmieniała się topografia nazewnicza Opatówka na przestrzeni dekad. Widać w nich wyraźnie trzy warstwy historii: nazwy sprzed II wojny światowej, powojenne przemianowania oraz współczesny układ ulic, który znamy z dzisiejszych map.

To właśnie dzięki takim materiałom możemy odtworzyć, jak wyglądała codzienność mieszkańców, jakie postacie były upamiętniane, a także jak polityka i historia wpływały na miejską przestrzeń.

Pytanie od czytelnika: gdzie była ulica Piłsudskiego?

To świetny przykład, jak z pozoru prosta ciekawostka potrafi otworzyć drzwi do szerszej opowieści o przemianach, jakie zachodziły w mieście.

Przedwojenna ulica Piłsudskiego to dzisiejsza ulica Łódzka.

Zmiana nazwy nastąpiła po 1945 roku, kiedy wiele ulic w Polsce otrzymało nowe, zgodne z ówczesną polityką nazwy.

W Opatówku nie było inaczej — część patronów usunięto, inne zastąpiono bardziej „neutralnymi” określeniami geograficznymi. Te dokumenty pokazują jak kształtowały się nazwy ulic przed wojną, po wojnie i obecnie.

W kolejnym dokumencie występuje niemiecka okupacyjna nazwa Maistrasse, która odpowiada dzisiejszej ulicy 3 Maja.

Warto zauważyć, jak kształtowały się losy tej ulicy:

Przed wojną: Trakt ten nosił nazwę ulica Starokaliska.

W czasie okupacji (1939–1945): Nazistowskie władze zmieniły nazwę na Maistrasse, nawiązując bezpośrednio do daty majowej. W tym okresie Niemcy dokonali tam brutalnych wyburzeń domów w celu przebudowy drogi wylotowej z Łodzi do Kalisza.

Po wojnie: Ulicę przemianowano na 3 Maja. Nazwa ta funkcjonuje do dzisiaj i stanowi jedną z głównych osi komunikacyjnych miasta.

Wszystkie te dokumenty, to zaświadczenia stwierdzające brak przeciwwskazań ze strony policji do pochowania zwłok. Adnotacja „Pole!”: Odręczny dopisek na górze dokumentu oznaczał narodowość zmarłego (Polak). Wpisywano go w celach segregacji narodowościowej w Kraju Warty (Reichsgau Wartheland).

Co oznacza „Beerdigungsschein”? Kontekst historyczny dokumentu

Dokument, który masz przed sobą, to niemieckie zaświadczenie o pochówku (Beerdigungsschein) wystawione w 1942 roku na terenie okupowanej Polski. Tego typu formularze były elementem ścisłej kontroli administracyjnej, jaką III Rzesza wprowadziła na ziemiach wcielonych do Rzeszy, w tym w Kraju Warty.

Dlaczego w ogóle potrzebne było takie zaświadczenie?

Władze okupacyjne wymagały, aby każdy pochówek — niezależnie od narodowości zmarłego — był zgłoszony i zatwierdzony przez niemiecki urząd. Miało to kilka celów:

kontrola ludności (kto umiera, kiedy, gdzie),
zapobieganie ukrywaniu zgonów, zwłaszcza wśród robotników przymusowych,
utrzymanie porządku administracyjnego zgodnego z niemieckimi przepisami,
segregacja narodowościowa — stąd dopisek „Pole” w prawym górnym rogu.

Dlaczego ten dokument jest cenny?

Bo jest oryginalnym śladem życia i śmierci konkretnego człowieka w czasach, gdy wszystko było regulowane przez okupanta. Takie formularze są dziś:

źródłem do badań genealogicznych,
dowodem na praktyki administracyjne III Rzeszy,
elementem lokalnej historii miejscowości,
świadectwem losów Polaków w Kraju Warty.

"Zezwolenie na pochówek

Niniejszym zaświadcza się, że policja nie zgłasza sprzeciwu wobec pochówku — /kremacji/ — zwłok

zmarłego w dniu 22 czerwca 1942 roku w Spatenfelde

Ignacego Łukaszczyka (Ignaz Lukaszczyk) – robotnika fabrycznego.

Spatenfelde, dnia 22 czerwca 1942 roku'.

Miejsce: Spatenfelde – jest to okupacyjna, niemiecka nazwa polskiego miasta Opatówek (położonego w powiecie kaliskim).

Pieczęć i podpis: Dokument został podbity okrągłą pieczęcią urzędową z godłem III Rzeszy (orzeł z ze swastyką) oraz napisem: Der Amtskommissar des Amtsbezirks Spatenfelde (Komisarz obwodowy okręgu urzędowego Opatówek). Poniżej widnieje podpis wystawiającego urzędnika.

Drugi dokument

Niniejszym zaświadcza się, że policja nie wnosi zastrzeżeń przeciwko pochówkowi zwłok zmarłego w dniu 1 listopada 1942 roku w Spatenfelde [Opatówek] przy Litzmannstädterstr. 16 [ulica Łódzka]:

Kazimierz Lesniewicz [Lesniewicz] urodzony dnia 26.11.1876 na polskim cmentarzu w Spatenfelde."

Zezwolenie na pochówek

Niniejszym zaświadcza się, że policja nie zgłasza sprzeciwu wobec pochówku — /kremacji/ — zwłok

zmarłego w dniu 22 czerwca 1942 roku w Spatenfelde

Ignacego Łukaszczyka (Ignaz Lukaszczyk) – robotnika fabrycznego.

Spatenfelde, dnia 22 czerwca 1942 roku'.

Zaświadczenie o pochówku

Niniejszym udziela się pozwolenia na pochowanie zmarłego: Kazimierz Leśniewicz, ur. 26 listopada 1876 r. Pochówek ma się odbyć w Spatenfelde dnia 1 listopada 1942 r. Dokument wystawiono 2 listopada 1942 r. Podpis: Amtskommissar (komisarz urzędu) Na dokumencie znajduje się także okrągła pieczęć z orłem i napisem: „Der Amtskommissar des Amtsbezirks Spatenfelde” („Komisarz urzędu okręgu Spatenfelde”) W prawym górnym rogu dopisek odręczny: „Pole” (Polak) oraz data 3 XI 42.

Cmentarz ewangelicki w Opatówku.

2026-05-05T09:24:00.018+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

Pamiętam to miejsce z dzieciństwa. Dzisiaj już nie istnieje. Był świadectwem wieloletniej obecności Niemców w Opatówku. Liczba ludności niemieckiej w przedwojennym Opatówku wzrosła w wyniku wybudowania w 1826 roku wielkiej fabryki włókienniczej przez Adolfa Fiedlera, który sprowadził do miasteczka około 500 niemieckich tkaczy. Przybysze ci oraz ich rodziny z czasem zaczęli stanowić jedną trzecią populacji miejscowości, a w 1860 roku ludność niemiecka przeważała liczebnie nad polską.

Cmentarz został splantowany w 2014 roku. Dla mnie to wielka strata, ponieważ stanowił doskonały obiekt do badań historycznych dla osób, które interesują się historią lokalną tak jak ja. Cmentarze maja ogromną wartość historyczną, są często źródłem wiedzy o lokalnej historii: dawnych mieszkańcach, epidemiach, wojnach, migracjach czy kulturze regionu. Można tam znaleźć stare nazwiska, symbole religijne, style architektury i sztuki sepulkralnej. Ich zniszczenie oznacza utratę wspólnego dziedzictwa. Nawet opuszczony cmentarz może mieć znaczenie dla potomków, lokalnej społeczności albo grup etnicznych czy religijnych. Konflikty wokół likwidacji cmentarzy często wynikają właśnie z poczucia utraty pamięci i tożsamości. W wielu krajach cmentarze są chronione prawem. Przed ewentualną likwidacją trzeba zwykle prowadzić badania archeologiczne, identyfikację grobów i procedury przeniesienia szczątków.

Jako dziecko bywałam na tym cmentarzu. Wyglądał dla mnie wtedy jak tajemniczy ogród ukryty na końcu świata. Przylegał do katolickiego. Stare, ewangelickie mogiły ginęły w wysokiej trawie, splątanych krzewach i cieniu drzew, których gałęzie pochylały się nisko nad ziemią, jakby chciały pilnować spokoju zmarłych. Między popękanymi płytami rosły paprocie i mech, a ścieżki dawno przestały być wyraźne — trzeba było ostrożnie stawiać kroki, omijając zapadnięte groby i omszałe kamienie. Powietrze miało tam inny zapach niż w reszcie cmentarza — wilgotny, chłodny, pachnący mokrą ziemią i starymi liśćmi. Ciszę przerywał tylko szelest drzew i skrzypienie gałęzi. Miało się wrażenie, że czas zatrzymał się tam wiele lat wcześniej.

Najbardziej przyciągały uwagę stare niemieckie napisy wyryte na nagrobkach. Litery były już starte przez deszcz i mróz, ale wciąż można było odczytać pojedyncze słowa: Hier ruht…, Geboren, Gestorben. Niektóre tablice miały ozdobne, gotyckie litery, inne żelazne krzyże pokryte rdzą. Nazwiska ludzi, którzy dawno odeszli — Dreszer i wiele innych — wydawały się szeptać historię miejsca, którego prawie nikt już nie pamiętał.

Między grobami można było znaleźć przewrócone anioły bez skrzydeł, popękane fotografie i kamienie zapadające się w ziemię. Dziecko mogło czuć jednocześnie strach i ciekawość — jakby odkrywało ruiny dawnego świata, ukrytego pod warstwą mchu i zapomnienia.

W 2014 ukazał się artykuł Opatówek: Splantowali, czy zniszczyli cmentarz ewangelicki? | Kalisz Nasze Miasto. Artykuł autorstwa Darii Kubiak został opublikowany 23 lipca 2014 roku i dotyczy kontrowersji wokół ewangelickiej części cmentarza parafialnego w Opatówek.

Treść artykułu w skrócie: Prof. Piotr Łuszczykiewicz z UAM w Kaliszu zauważył, że podczas prac porządkowych zniknęły stare groby ewangelickie, w tym mogiła Marianny Dreszer – krewnej jego rodziny. Profesor podkreślał, że jeszcze kilka tygodni wcześniej nagrobek znajdował się obok grobów jego bliskich, a później pozostało po nim jedynie puste miejsce z kwiatami. Jego zdaniem usunięcie mogił było przejawem braku szacunku wobec dawnych mieszkańców wyznania ewangelickiego, którzy mieli duży wkład w rozwój Opatówka.

Proboszcz parafii, ks. prałat Władysław Czamara, tłumaczył, że teren był bardzo zaniedbany i przypominał zarośnięty zagajnik. Wyjaśnił, że parafia prowadzi prace porządkowe oraz przygotowuje nowe miejsca pochówku. Zaznaczył również, że zgodnie z prawem można usuwać groby, którymi nikt nie opiekuje się i za które od ponad 20 lat nie są wnoszone opłaty. Według grabarza w miejscu wskazanym przez profesora nie było pełnego nagrobka, a jedynie leżący kamień.

Artykuł pokazuje konflikt między formalnym prawem do porządkowania cmentarza a potrzebą ochrony historycznych grobów i pamięci o lokalnej społeczności ewangelickiej.

Wielka szkoda, że cmentarz zniknął. Te nagrobki były świadectwem życia dużej społeczności ewangelików, świadectwem niemieckiego osadnictwa tutaj.

W tej części zostało dosłownie kilka grobów. Wśród nich i ten, ktoś go odwiedza i pielęgnuje.

Zdjęcie z kwietnia 2026. Rodzina Hein.

Na stronie My Heritage znalazłam kilka aktów zgonów z Opatówka z czasów II wojny, a wśród nich młodego człowieka, który ma tu swój, prawdopodobnie symboliczny, grób. Był ogrodnikiem, któremu Hitler kazał zabijać Rosjan. I spotkała go za to śmierć. Ojczyzna wezwała, gdy Niemcy już się dobrze w Opatówku urządzili.

Jego rodzina mieszkała w domu nr 35, Polacy mieszkający w tym domu byli od momentu wybuchu wojny prześladowani przez Niemców i wielu z nich zamordowano.

A w tym poście można znaleźć mieszkańców domu nr 35 i zobaczyć kim byli sąsiedzi jego najbliższej rodziny i z kim był spokrewniony:

Mieszkańcy Opatówka

Mieszkał tutaj m.in. Stanisław Adamczewski, ur. 26.04.1902, członek P.O.W. prawdopodobnie od 1916; brał udział w rozbrajaniu Niemców w listopadzie 1918; przeszedł jako ochotnik całą kampanię wojny polsko-bolszewickiej; odznaczony Medalem Niepodległości – za pracę w dziele odzyskania niepodległości – legitymacja nr 2947-15/5329. Został aresztowany 15 kwietnia 1940 roku tak jak większość najbardziej zasłużonych opatowian i zamordowany w obozie Mauthausen- Gusen.

Stanisława Adamczewski był mieszkańcem domu nr 35

Ten akt zgonu Heina wszystko wyjaśnia. Tłumaczenie aktu zamieszczam poniżej:

Treść dokumentu Nr 33 "Spatenfelde (Opatówek), dnia 17 marca 1943 r. Ogrodnik Alfred Hein, zamieszkały w Spatenfelde przy Poniatowskistrasse 51, poległ dnia 11 maja 1942 roku w Posadnikowo, wschodni teatr niemieckich działań wojennych. Zmarły urodził się 18 grudnia 1920 roku w Spatenfelde, powiat Kalisz (Urząd Stanu Cywilnego: Parafia Ewangelicka Kalisz – Nr 2/1921)".

Zmarły urodził się 18 grudnia 1920 roku w Spatenfelde, powiat Kalisz (Urząd Stanu Cywilnego: Parafia Ewangelicka Kalisz – Nr 2/1921).

Ojciec: Pracownik cegielni, Ernst Hein, ostatnio zamieszkały w Opatówku, obecnie Spatenfelde, powiat Kalisz.

Matka: Emma Hein, z domu Schornik, zamieszkała w Spatenfelde, powiat Kalisz. Zmarły nie był żonaty. Mieszkał na ul Poniatowskiego 51. Wpisano na podstawie pisemnego zgłoszenia Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht) w Berlinie W 30, z dnia 23 lutego 1943 r. Urzędnik Stanu Cywilnego: (podpis nieczytelny)

Przyczyna zgonu: Poległ jako starszy szeregowy (Gefreiter) w 8. kompanii karabinów maszynowych 23. pułku piechoty.

Kluczowe informacje historyczne: Posadnikowo: Miejsce śmierci znajduje się w Rosji. Jednostka Alfreda Heina (23. Pułk Piechoty) brała udział w ciężkich walkach na froncie wschodnim w 1942 roku. Data zgonu a data aktu: Dokument został wystawiony prawie rok po śmierci żołnierza, co było powszechne w przypadku zgonów na froncie (czas potrzebny na przepływ informacji z wojska do cywilnego urzędu).

Treść dokumentu Nr 33 Spatenfelde, dnia 17 marca 1943 r. Ogrodnik Alfred Hein, zamieszkały w Spatenfelde przy Poniatowskiego 51, poległ dnia 11 maja 1942 roku w Posadnikowo, wschodni teatr działań wojennych.

Alfred Hein służył w 23. Pułku Piechoty (Infanterie-Regiment 23), który wchodził w skład 23. Dywizji Piechoty. Jest to jednostka o bogatej historii, szczególnie na froncie wschodnim.

Szlak bojowy jednostki (maj 1942) W momencie śmierci Alfreda Heina (maj 1942), 23. Dywizja Piechoty znajdowała się w krytycznym punkcie swojej historii. Jednostka brała udział w ciężkich walkach obronnych i pozycyjnych w rejonie tzw. występu rżewskiego (często nazywanego "maszynką do mięsa pod Rżewem"). Występ rżewski (nazywany też „kolanem rżewskim”) to potężne wybrzuszenie linii frontu podczas II wojny światowej, które powstało na przełomie 1941 i 1942 roku po radzieckiej kontrofensywie pod Moskwą. Był to obszar o strategicznym znaczeniu, znajdujący się w bezpośredniej bliskości Moskwy (ok. 150–200 km), co czyniło go „pistoletem wycelowanym w serce ZSRR".

Posadnikowo to niewielka miejscowość w Rosji, w obwodzie smoleńskim (rejon gieziatowski). W maju 1942 r. linia frontu przebiegała tam przez tereny bagniste i leśne, gdzie Wehrmacht odpierał gwałtowne kontrataki Armii Czerwonej. Zgodnie z dokumentem, Alfred służył w 8. kompanii (karabinów maszynowych). Była to kompania wsparcia ogniowego w ramach II batalionu pułku.

Co stało się z pułkiem później?

Krótko po śmierci Alfreda Heina, cała 23. Dywizja Piechoty została wycofana z frontu wschodniego z powodu ogromnych strat: * Czerwiec 1942: Jednostkę przeniesiono do Francji (rejon Charleroi), aby tam ją odtworzyć i odpocząć.

We wrześniu 1942 r. dywizja ta przestała istnieć w swojej pierwotnej formie – została przekształcona w 26. Dywizję Pancerną. Później pod koniec 1942 r. sformowano nową 23. Dywizję Piechoty, która walczyła m.in. pod Leningradem.

Gdzie może być pochowany Alfred Hein? Miejscowość Posadnikowo oraz sąsiednie wioski były miejscami wielu prowizorycznych grobów wojennych. Obecnie szczątki niemieckich żołnierzy z tego rejonu są zazwyczaj ekshumowane i przenoszone na zbiorcze cmentarze wojenne.

Wielkanocny talerz pełen miłości

2026-03-20T23:37:00.030+01:00

Wielkanocny talerz pełen miłości

Wielkanocny poranek był dla mnie synonimem szczęścia.

W niedzielę, szóstego kwietnia 1980 roku, przypadała Wielkanoc. Leżałam jeszcze pod wspaniałą, puchową pierzyną, która otulała mnie jak miękki kokon. Towarzyszyła mi przez długie lata — była prezentem od babci, ciepła i bezpieczeństwa. Tego dnia nie musiałam zrywać się do szkoły. To był jeden z tych nielicznych poranków, kiedy czas płynął wolniej, łagodniej, a cały dom zdawał się oddychać oczekiwaniem na świętowanie.

Z kuchni dobiegały stłumione odgłosy krzątania i cichy szum radia. Babcia przygotowywała wielkanocne śniadanie. Nie była kobietą, która kochała stać przy garnkach — choć jako córka restauratorów potrafiła gotować. Do dawnych przepisów i umiejętności wracała rzadko; zbyt wiele w nich było wspomnień. Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Szaliński Nosiła w sobie jakąś cichą niechęć do przeszłości, jakby każdy zapach i smak mógł obudzić coś, co chciała pozostawić za sobą.

Zawsze bała się kwietnia. Powtarzała, że jeśli przeżyje kwiecień, to reszta roku będzie już dobra. W naszym domu to właśnie w tym miesiącu zdarzało się wszystko, co najtrudniejsze — choroby, śmierci, niepokój. I faktycznie zmarła 20 kwietnia 2001 roku.

A jednak potrafiła piec ciasta — czego ja nigdy nie polubiłam. Słodka woń pieczonej baby mieszała się z ostrym zapachem świeżo tartego chrzanu. Wiedziałam, że tam, za drzwiami, trwa krzątanie, które dla mnie było najpiękniejszą melodią dzieciństwa.

Nagle drzwi skrzypnęły, wpuszczając do pokoju falę ciepła i zapachów wielkanocnych potraw. Babcia weszła, niosąc talerz — talerz, który do dziś pozostaje dla mnie jednym z najczystszych obrazów szczęścia. Nie musiałam nawet wychodzić z łóżka. Wystarczyło, że się podniosłam, a ona postawiła przede mną ten świąteczny skarb.

Na talerzu lśniła świeżo ugotowana szynka — jeszcze parująca, krucha. Obok niej pyszniła się gęsta, domowa sałatka jarzynowa. Był też kawałek białej, aromatycznej kiełbasy i intensywnie czerwona ćwikła, która barwiła wszystko wokół. Brałam pierwszy kęs, czując w ustach smaki, których nie da się podrobić ani zapomnieć. Babcia uśmiechała się, patrząc, jak jem. A ja miałam pewność, że te Święta Wielkanocne — pod jej dachem — są najbezpieczniejszym i najszczęśliwszym miejscem na świecie.

Początki wiosny bywały jeszcze chłodne. W rogu pokoju stał stary piec kaflowy, dumny i niewzruszony — jak milczący strażnik domowego ogniska. Jego gładka powierzchnia lśniła ciemną, butelkową zielenią. W zimowe wieczory, gdy mróz malował na szybach fantazyjne wzory, wystarczyło przyłożyć dłoń do rozgrzanych kafli, by poczuć, jak świat zwalnia, a codzienne troski rozpływają się w tym kojącym cieple. Każdy, kto wchodził do pokoju, opierał się o piec plecami, podkulał ręce i ogrzewał się w jego cieple. Lubiłam nawet palić w nim — wpatrywać się w żarzące się polana, które powoli zamieniały się w popiół. Trochę mniej lubiłam nosić wiadra z węglem z piwnicy na drugie piętro.

Budynek przy Placu Wolności miał już wtedy swoją historię. Dziś liczy dwieście lat. Niegdyś był budynkiem fabrycznym, a w czasie wojny mieściła się tu niemiecka szkoła. Czasami zastanawiałam się, czy w tym właśnie pokoju uczyły się dzieci folksdojczów i przyjezdnych Niemców. Nigdy jednak nie dotarło do mnie żadne wspomnienie, które mogłoby to potwierdzić.

Był rok 1980. Kończyłam szkołę podstawową. Świat na zewnątrz nie był już tak łagodny jak ten zamknięty w ścianach naszego domu. Gospodarka PRL znajdowała się w głębokim kryzysie. Ludzie, zmęczeni i zrezygnowani, godzinami stali w kolejkach, nie wiedząc, „co rzucą”. Mięso, cukier, benzyna, a nawet papier toaletowy — wszystko było na kartki.

Byłam w ósmej klasie.

Za rok generał Jaruzelski wprowadzi stan wojenny.

Opatóweccy partyjniacy obradowali nad zaletami Rewolucji Październikowej Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Zebranie ZBoWiD 23 listopada 1980 roku w Opatówku

1980 Dominika Adamczyk

1996

autor: Dominika Pawlikowska

Zygmunt Gadzinowski (1909–1941). Lisków.

2026-01-30T15:14:00.003+01:00

Zygmunt Gadzinowski (1909–1941)

Zygmunt Gadzinowski urodził się 17 lutego 1909 roku w Wilamowie koło Uniejowa.

Był urzędnikiem samorządowym, działaczem społecznym i politycznym, przedstawicielem przedwojennej inteligencji administracyjnej II Rzeczypospolitej.

Odznaczał się wysokim wykształceniem, aktywnością publiczną oraz znaczną pozycją w środowisku lokalnym, co w okresie okupacji niemieckiej stało się jedną z przyczyn jego represjonowania.

W 1931 roku ukończył Studium Administracji Komunalnej przy Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie – jednej z najlepszych wówczas uczelni kształcących kadry administracyjne w Polsce. Od 1929 roku Wszechnica posiadała status uczelni wyższej, a nadawane przez nią dyplomy były równoważne z uniwersyteckimi. Program studiów obejmował zagadnienia prawa, ekonomii, samorządu i polityki społecznej, przygotowując absolwentów do odpowiedzialnej pracy w administracji publicznej. Uczelnia odegrała istotną rolę w formowaniu nowoczesnych elit urzędniczych II RP.

Po zawarciu małżeństwa z Heleną Wiewiórkowską z Opatówka przeniósł się do Liskowa, gdzie objął stanowisko sekretarza gminy. Zamieszkał wraz z żoną i dwojgiem dzieci – Teresą i Leszkiem – w budynku gminnym. Od stycznia 1934 roku pełnił funkcję wiceprezesa Gminnego Oddziału Związku Strzeleckiego w Liskowie (gm. Strzałków), angażując się w działalność paramilitarną i wychowawczą. Zachowane w archiwach dokumenty potwierdzają również jego aktywność w inicjatywach państwowych, m.in. w organizowaniu Pożyczki Narodowej, za co w 1934 roku otrzymał dyplom uznania.

Zygmunt Gadzinowski był sekretarzem Koła Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem w Jastrzębnikach, działającego od 1932 roku. Funkcję prezesa koła pełnił Stefan Chenczke ze Skrajni, a wiceprezesa Kacper Pawlak z Jastrzębnik. Jako urzędnik i działacz społeczny należał do osób szczególnie aktywnych w życiu publicznym gminy.

W Liskowie był bliskim współpracownikiem ks. Wacława Blizińskiego (1870–1944), wybitnego działacza społecznego, posła i senatora II RP, proboszcza parafii liskowskiej. Uczestniczył w realizacji szeroko zakrojonych inicjatyw społeczno-gospodarczych i kulturalnych, które uczyniły Lisków jednym z najbardziej znanych ośrodków nowoczesnej wsi polskiej w okresie międzywojennym. Brał czynny udział w przygotowaniach do wystawy Praca i Kultura Wsi (1937), za co został odznaczony, oraz odpowiadał za zabezpieczenie logistyczne Kongresu Eucharystycznego w Liskowie w czerwcu 1938 roku.

Rozmach działań społecznych, obecność najwyższych władz państwowych – w tym prezydenta Ignacego Mościckiego i marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego – a także aktywność urzędników gminnych zwróciły uwagę miejscowych Niemców jeszcze przed wybuchem wojny. Po zajęciu Liskowa przez okupanta Gadzinowski przeniósł się wraz z rodziną do Opatówka, zamieszkując przy Placu Wolności 14.

Sekretarze gmin znaleźli się w centrum zainteresowania niemieckiego aparatu represji i byli licznie reprezentowani na listach proskrypcyjnych. W niemieckiej charakterystyce Zygmunta Gadzinowskiego zapisano: „Był wiodącą postacią w Liskowie. Jego nienawistne, podjudzające wystąpienia przeciw niemieckiej państwowości są tu w pamięci wszystkich. Ma wielkie wpływy pomiędzy tutejszymi Polakami i nie będzie ich używał na korzyść niemieckich władz”. Na tej podstawie uznano go za osobę szczególnie niebezpieczną dla III Rzeszy.

Listo z obozu

Został aresztowany przez gestapo 15 kwietnia 1940 roku w Opatówku. Dnia 26 kwietnia 1940 przewieziono go do obozu koncentracyjnego Dachau jako więźnia politycznego, gdzie otrzymał numer 6094. Następnie, 5 czerwca 1940 roku, deportowano go do KL Mauthausen-Gusen w Austrii. Osadzony był kolejno w blokach 1 i 5, jako więzień nr 3607.

Lista proskrypcyjna sporządzona przez lokalnych żandarmów z nazwiskiem Gadzinowskiego i pozostałymi współpracownikami księdza Blizińskiego

Zachował się list z obozu, napisany 28 lipca 1941 roku do żony, w którym informował o swoim stanie zdrowia i troszczył się o los rodziny, starając się podtrzymać bliskich na duchu.

Zygmunt Gadzinowski został zamordowany 29 października 1941 roku w obozie Mauthausen-Gusen w wieku 32 lat. Urna z jego prochami, przesłana przez władze obozowe, spoczęła w grobowcu rodziny Wiewiórkowskich na cmentarzu w Opatówku.

Wkrótce po jego śmierci zmarła również żona Helena. Osierocone dzieci – Teresa i Leszek – zostały oddane pod opiekę babki, Leokadii Wiewiórkowskiej z Opatówka. Los rodziny Gadzinowskich stał się tragicznym przykładem ceny, jaką zapłaciła lokalna inteligencja i administracja II Rzeczypospolitej za wierność państwu polskiemu i działalność społeczną w obliczu niemieckiej okupacji.

Dokumenty z archiwum rodzinnego córki Gadzinowskiego-Teresy Jaśkiewicz

Teodor Wiewiórkowski ur. 1870 z rodziną

2025-12-28T00:39:00.030+01:00

Był bratem mojego pradziadka Stanisława.

Urodził się w miejscowości Gawłów (woj.mazowieckie), s. Macieja i Katarzyny z d. Milewska, wyzn. katol., robotnik; żona Rozalia z d.Linke, ur. 1875 – zmarła w 1919, Opatówek, c. Stanisława i Florentyny z d. Nurek; dzieci:

– Wiewiórkowski Tadeusz, ur. 1902, Opatówek, wyzn. katol.; żona Zofia, ur. 1902, Łączka, z d. Janusz, c. Tomasza i Balbiny z d. Puścion.

– Wiewiórkowski Aleksander, ur. 1904, Opatówek, więzień Dachau,

– Wiewiórkowska Józefa, ur. 1905-1944,

– Wiewiórkowski Teodor Maciej, ur. 1906-1980,

– Wiewiórkowska Helena Katarzyna, ur. 1908 Opatówek, zmarła w dzieciństwie,

– Wiewiórkowska Stanisława Elżbieta, ur. 1910, Opatówek,

– Wiewiórkowski Sykstus, ur. 1911, Opatówek – 1998.

Po śmierci pierwszej żony Teodor ożenił się ponownie z Bronisławą, z d. Wierszyń, ur. 1883, Łódź, c. Szczepana i Stanisławy z d. Grossman.

Na kolanach ojca - Teodora Wiewiórkowskiego siedzi Sykstus ur. 1911. Kobieta w białej bluzce to siostra Teodora -Helena Maliszewska, trzyma za rękę Stanisławę. Za nią stoi Tadeusz 1902-1955. Za ojcem stoi Stanisław 1900 – 1915 (zmarł na gruźlicę). Po lewej stronie od Stanisława stoi Aleksander ur. 1904. Rozalia w ciemnej sukni. U jej stóp siedzi Helena ur. 1908. Dziewczynka po lewej stronie siedząca na krzesełku to Józefa 1905-1944, zamordowana w Opatówku przez Niemców.

Teodor Wiewiórkowski ur. 1870 z rodziną.
Zdjęcie z około 1913 roku.

Autor: Dominika Pawlikowska

Akt ślubu z Bronisławą

Powieść na razie bez tytułu ════ ∘◦☆◦∘ ════

2025-11-15T23:36:00.091+01:00

Dominika Pawlikowska

════ ∘◦☆◦∘ ════

Leokadia, kwiecień 1912

Leokadia trzymała w dłoniach świeżo odebraną fotografię z zakładu Borettiego w Kaliszu, jeszcze pachnącą chemikaliami z atelier. Papier był chłodny, sztywny, a ona przesuwała po nim palcami z namaszczeniem, jakby dotykała czegoś więcej niż tylko odbicia własnej twarzy. Światło z okna padało skośnie na stół, oświetlając brązowy połysk sepii, w której zatrzymało się jej życie z minionego dnia — chwila, która już stała się wspomnieniem. Patrzyła na siebie i na nich wszystkich z mieszaniną dumy i wzruszenia.

Gdy więc tamtego dnia, w roku 1914, pojechali z mężem i dziećmi do fotografa, było w tym coś więcej niż chęć posiadania pamiątki. Chcieli zatrzymać chwilę — tę spokojną, zwyczajną codzienność, w której świat wydawał się pewny i dobry.

— A czemu aż do Kalisza? — zapytała Leokadia, gdy Stanisław zaproponował wyjazd. — Przecież i w Opatówku ktoś robi zdjęcia.

— Bo Boretti to nie byle kto — odpowiedział. — Mówią, że jego aparat potrafi uchwycić duszę człowieka. I że u niego światło zawsze układa się tak, jak trzeba.

Leokadia uśmiechnęła się tylko, z lekkim powątpiewaniem, poprawiając włosy przed lustrem.

— Oby tylko dzieci wysiedziały spokojnie, bo ta twoja dusza może się zamazać od ich kręcenia.

— Wtedy będzie prawdziwa — odparł z uśmiechem Stanisław. — Bo w naszym domu wszystko jest żywe.

„Fotografia Artystyczna W. Boretti” mieściła się w Kaliszu przy placu Świętego Józefa 10.

Do fotografii Leokadia założyła swoją ciemną sukienkę o prostym kroju, włosy zaczesała gładko i spięła z tyłu głowy. Na kolanach posadziła najmłodsze dziecko — córeczkę Helenę, ubraną w jasną sukienkę z koronkowym wykończeniem i krótkimi rękawkami, z białymi skarpetkami i bucikami na guziki. Sukienkę dziewczynki uszyła i ozdobiła haftem sama. Helenka spogląda przed siebie, nieco niepewnie, zaskoczona błyskiem lampy magnezjowej.

Stanisław, lat 29, stanął w środku. Założył swój najlepszy strój wizytowy — ciemny garnitur z wysokim kołnierzykiem, kamizelką i krawatem wiązanym w modny wówczas węzeł. Jego krótko przycięte włosy i starannie przystrzyżony wąs podkreślały powagę i solidność. Postawa wyprostowana, spojrzenie skupione — jakby chciał w tej jednej chwili utrwalić nie tylko swoją twarz, lecz i odpowiedzialność za rodzinę, która spoczywała na jego barkach.

Ich dwóch małych synków, Stasia i Marianka pan fotograf posadził z boku na wysokiej wiklinowej ławce. Ubrani w identyczne, jasne bluzki z szerokimi kołnierzami, krótkie spodenki i długie pończochy do kolan, spięte podwiązkami. Teraz uświadomiła sobie, że wysokie buty chłopców wyglądają ciężko. Cóż — kupiła je nieco „na wyrost”, bo dzieci rosną tak szybko, a pieniędzy w błoto nie lubi wyrzucać.

Kiedy pan Boretti zasłonił obiektyw ciemnym płótnem, a potem dał znak, by nikt się nie ruszał, Leokadia poczuła dziwne napięcie — wiedziała, że ta chwila naprawdę zostanie z nimi na zawsze.

Leokadia i Stanisław

Dom, w którym mieszkali w Opatówku, stał przy ulicy zwanej Starokaliską. Była to wąska, nieprzelotowa uliczka, gdzie dzieci biegały między ogródkami, a kobiety rozmawiały przez płoty.

W tym miejscu biło serce dawnego Opatówka — spokojnego miasteczka, w którym wszyscy znali się po imieniu. Ich dom był drewniany, niski, kryty gontem, z oknami w równym rytmie i szerokim, spadzistym dachem, pod którym latem gniazdowały jaskółki. Deski ścian nosiły ślady wiatru i deszczu. Na framugach okien wisiały zasłonki z haftowanym brzegiem, a pod parapetami stały doniczki z pelargoniami. W tym domu tętniło życie — śmiech dzieci, płacz niemowlęcia, brzęk naczyń, zapach świeżego chleba i drewna płonącego pod fajerkami na kuchni.

Leokadia patrzyła teraz na to zdjęcie i myślała o domu i dzieciach. O skrzypiącej furtce i o dźwięku kół wozu na bruku.

Przed domem rozciągało się niewielkie podwórze z drewnianą ławką i studnią, a tuż za nim — sad z jabłoniami, które Stanisław szczepił własnoręcznie. Od progu czuć było zapach chleba pieczonego w soboty. W środku panował porządek i ciepło. W obszernej sieni stała skrzynia na pościel, a w kuchni — duży, kaflowy piec z żelazną płytą. Tu skupiało się życie rodziny. Pachniało chlebem, mlekiem, gotowaną zupą, świeżym praniem. Na belkach pod sufitem suszyły się jabłka, a w kącie cicho tykał zegar.

W niedziele, gdy ich trójka maluchów spała, Leokadia siadła przy lampie naftowej i cerowała ubrania, haftowała, szyła, robiła na szydełku. Pogrążyła się w myślach.

Przypomniał jej się ślub ze Stanisławem w 1907 roku. Pamiętała każdą chwilę tamtego dnia. Ksiądz Marczewski udzielił im sakramentu, a ona czuła, że wychodzi za człowieka, którego nie da się opisać jednym słowem. Bo jak nazwać kogoś, kto jest jednocześnie dobrym, cichym człowiekiem w domu, a jednocześnie bojowcem, konspiratorem, organizatorem i to w wieku 24 lat ?

Czasem nie dowierzała, że to właśnie ona została mu dana.

Stanisław miał w sobie tę niezwykłą dwoistość: na zewnątrz – twardy, zawsze gotowy stanąć w obronie polskości, w środku – ciepły i uważny, taki, który słuchał, a nie tylko mówił.

W dniu ślubu patrzyła na niego, jakby widziała całą drogę, którą przeszedł.

Wiedziała, że przecież nie było mu lekko. Gdy opowiadał – czasem mimochodem, czasem niechętnie – o latach spędzonych w Warszawie, o wstąpieniu do Narodowego Związku Robotniczego, o konspiracji prowadzonej w dusznych mieszkaniach na Nowym Mieście, o nocnych zebraniach, o tym, jak wyznaczał miejsca spotkań i przenosił informacje. Nie potrafiła oderwać od niego wzroku. Bo mówił o tym wszystkim bez cienia strachu. Jakby to była zwyczajna robota, którą każdy powinien wykonać, jeśli nosi w sercu Polskę.

Pewnego wieczoru, niedługo po ich ślubie, siedzieli razem przy kuchennym stole. On czyścił lampę naftową, ona darła słomiane wiórki na podpałkę. W izbie panowała cisza. W końcu to ona odezwała się pierwsza:

— Stasiu… — zaczęła ostrożnie. — Czy ty się nigdy nie bałeś?

Podniósł wzrok, zdziwiony, jakby pytanie było nie na miejscu.

— Czego? — zapytał po prostu.

— Tego wszystkiego… cara, strajków, pościgów, aresztowań. — Mówiła powoli, dobierając słowa. — Przecież mogłeś zginąć, mogli cię aresztować i wywieźć na Sybir.

Uśmiechnął się lekko, prawie nieśmiało.

— Bałem się — przyznał. — Jak każdy. Ale wiesz, Lodziu… — położył lampę na stole i ujął jej dłoń. — Strach to nie jest powód, żeby przestać robić to, co trzeba. Inaczej nie mogłem — powiedział kiedyś, spokojnie, ale z tą głęboką pewnością w głosie. — W szkole uczyli nas, jakby Polski nigdy nie było. Wpychali nam do głów historię cara, a naszą własną chcieli wymazać. Mieliśmy milczeć, kiedy kazano mówić po rosyjsku, i udawać, że to jest normalne. A ja nie chciałem tak żyć.

Przesunął dłonią po stole i dodał ciszej:

— Ten strajk był pierwszym momentem, kiedy mogliśmy powiedzieć „nie”. Nie dla siebie, ale dla tych, co przyjdą po nas. Dla naszych dzieci, które miały kiedyś uczyć się o Polsce po polsku. Gdybym wtedy nie poszedł z innymi, czułbym się, jakbym własnymi rękami zamykał im usta.

Często wracała myślami do tego, co opowiadał o strajku szkolnym w 1905 roku w Warszawie. W jej wyobraźni wciąż żył obraz młodych Polaków buntujących się przeciwko nauce w języku rosyjskim, wchodzących do budynku szkoły przy Nowolipiu. Stanisław z innymi bojowcami zerwał rosyjskie godła, wyrzucił profesorów wiernych carskiej władzy. Opowiedział jej kiedyś cała historię, jak z rozkazu organizacji zdemolowali pomieszczenie szkolne.

A gdy wspominał swój własny szkolny egzamin, podczas którego poznał Elizę Orzeszkową, jego twarz łagodniała.

— Ona patrzyła na nas tak, jakbyśmy byli przyszłością Polski — powiedział jej kiedyś, wspierając brodę na dłoni.

— Bo chyba byliście — odpowiedziała wtedy cicho.

— Może — odrzekł, wzruszając ramionami.

Gdy przyszły represje, stan wojenny, aresztowania – on nie uciekł od działania. Tylko zmienił miejsce. Wyjechał z bratem Teodorem z Warszawy. Wieśniany. Winnica. Pułtuskie pola.

Z polecenia Marcelego Tańskiego, właściciela majątku, działacza Narodowego Związku Robotników, pełnił funkcję łącznika organizacji z Warszawą, skąd kolportował broszury i pisma, rozprowadzał je po całym powiecie, werbował nowych członków, zakładał nowe koła i odczytywał referaty na zebraniach organizacji.

Zebrania pod gołym niebem. Werbowanie ludzi, których trzeba było najpierw przekonać, że nie mają czego się bać. A przecież mieli.

Do Opatówka przyjechał w czerwcu 1906 już jako człowiek ukształtowany – i ona to widziała. Mówił, że organizacja tutaj była słaba, że trzeba było ją od nowa budować.

I budował ją. W Opatówku wraz z innymi zakładał macierz szkolną, bibliotekę, teatr amatorski, straż pożarną. A ona patrzyła, jak promienieje, gdy widzi, że ludzie zaczynają wierzyć w siebie.

Teraz, po latach, Leokadia wciąż czuła, że wybór tego człowieka nie był tylko wyborem serca. Był wyborem drogi obok człowieka niezłomnego, a jednocześnie tak zwyczajnie dobrego. Człowieka, który umiał walczyć o Polskę – i wracać do domu jak mąż, którego kocha się bez lęku.

I wiedziała jedno. Wybrała dobrze.

════ ∘◦☆◦∘ ════

Zaufał mu też ksiądz Marczewski, który od 1905 roku prowadził przebudowę kościoła.

Była dumna, że właśnie Stanisławowi i jego bratu Teodorowi ksiądz powierzył prace przy przebudowie domu Bożego.

Poczuła, że serce robi się większe. Nie z powodu samej roboty, bo przecież od lat dźwigał wszystko, co trzeba było dźwigać — i w domu, i poza domem. Ale dlatego, że tak wielki autorytet jak ks. Marczewski zobaczył w jej mężu człowieka pewnego, uczciwego, godnego zaufania. A proboszcz Opatówka był człowiekiem wymagającym. Tak samo wobec siebie, jak i innych.

Przyszło jej wtedy na myśl, że może to jest ich własny, cichy udział w historii. Że gdy po latach ich dzieci, wnuki a może i prawnuki spojrzą na kościelne mury, nie zobaczą ich imion, ale cegły wciąż będą tam stały — i każda z nich będzie niosła odrobinę pracy Jana.

Kościół w Opatówku był w tamtym czasie jednym wielkim rusztowaniem. Stare mury — pozostałość po dawnej świątyni, częściowo przebudowanej za czasów generała Zajączka — miały stać się jedynie prezbiterium nowego, okazałego kościoła.

Projekt architekta Konstantego Wojciechowskiego przewidywał wysmukłe nawy, większe okna, masywniejsze filary. Fabrykanci Schlösser i Nitzsche, choć protestanci, dorzucili się do budowy. W miasteczku mówiono o tym z podziwem — nie każdy, kto ma pieniądze, ma też dobre serce.

Na placu brzmiał rytm kilofów i młotków. Ludzie krążyli wśród stosów cegieł i drewna. Jedni przychodzili z ciekawości, inni, by pomóc.

Stanisław pracował przy rozbiórce starego muru. Znał te kamienie — wiedział, że niektóre są starsze niż pamięć najstarszych mieszkańców wsi.

Brygady murarzy, cieśli i pomocników krzątały się wśród stosów cegieł, desek szalunkowych i starych kamieni, które przez setki lat stanowiły mury dawnego kościoła — tej części, którą teraz należało rozebrać, by zrobić miejsce pod nową nawę.

Proboszcz nachylił się jeszcze nad planami.

– Tu, przy narożniku starej zakrystii, musimy uważać. Te kamienie będziemy chcieli w przyszłości użyć do fundamentu kaplicy bocznej. Niech pan każe ludziom zdejmować je pojedynczo.

– Zrobię tak.

– A dziś wieczorem wpadnę… sprawdzę, jak idzie.

Stare prezbiterium miało stać się częścią nowego kościoła, a cała konstrukcja — wznieść się zgodnie z projektem architekta Konstantego Wojciechowskiego. Ks. prałat Adam Marczewski doglądał wszystkiego osobiście: od położenia fundamentów, po wybór kamienia na cokoły. Tamtego dnia podszedł do Stanisława z ołówkiem za uchem i rulonem papierów w dłoni.

– Panie Wiewiórkowski, chwilę pańskiej uwagi proszę – zaczął proboszcz, a jego głos, choć cichy, niósł w sobie pewność człowieka, który wie, czego chce.

Stanisław wytarł ręce i stanął przed księdzem w lekkim ukłonie.

– Słucham księdza prałata.

Marczewski rozwinął plan, rozkładając go na prowizorycznym stole zbitym z resztek desek.

– Tu… – wskazał palcem na fragment muru – trzeba będzie rozebrać do samego szczytu. Ale nie byle jak. To nie jest zwykła robota. Te kamienie są stare, jedne jeszcze z czasów arcybiskupich, inne z przebudowy dokonanej za generała Zajączka. Chcę, żeby to zrobił ktoś, kto rozumie, co ma w rękach.

– Pan – Marczewski podniósł wzrok – ma lekką rękę do rozbiórki i porządek w myśleniu. Potrzebuję tu człowieka spokojnego, dokładnego. Takiego, który nie będzie robił tego, co łatwiejsze, ale to, co właściwe.

– Jeśli taka wola księdza… – odezwał się wreszcie Stanisław. – Postaram się, żeby wszystko było jak należy.

Proboszcz skinął głową.

– Nie „postaram się”, tylko „zrobię”. Dom Boży nie się buduje na staraniach, tylko na rzetelności.

Poza tym — uśmiechnął się lekko — ja na pana liczę.

– Panie Wiewiórkowski… – Wie pan, dlaczego tak mi zależy na tej świątyni?

Stanisław tylko pokręcił głową.

– Bo to nie jest tylko kościół. To jest znak, że ludzie tu wierzą, że nie dali się złamać ani ruskim, ani Niemcom, ani żadnym innym. My budujemy przyszłość. Nawet jeśli przyjdą ciężkie czasy, taki dom Boży przetrwa dłużej niż nasze imiona.

To zdanie, wypowiedziane przez człowieka, którego w Opatówku uznawano nie tylko za kapłana, ale i za autorytet w sprawach budowy, nauki i życia, miało dla Stanisława wagę większą niż tygodnie ciężkiej pracy.

════ ∘◦☆◦∘ ════

Gdy Stanisław opowiedział to wszystko Leokadii, ona poczuła, jak serce w niej drży z dumy i wzruszenia.

Ks. Marczewski — człowiek, który studiował w Rzymie, znał języki, potrafił dogadać się z fabrykantem Nitzsche i prostym robotnikiem, człowiek, który miał dar budowania i kościołów, i ludzi — dostrzegł w jej mężu, że jest wart zaufania.

Leokadia znała proboszcza dobrze. Nieraz widziała, jak schodził z rusztowania, z sutanną przypruszoną wapnem, nadzorując murarzy, poprawiając szkice, tłumacząc, dlaczego cegła musi być taka, a nie inna. Widział każdy detal — jakby kościół rodził się najpierw w jego wyobraźni, a dopiero potem w kamieniu.

W tamtym czasie całe miasteczko żyło przebudową. Jedni przychodzili pomagać, inni z ciekawości. Mówiono, że nowa świątynia będzie większa, jaśniejsza, bardziej okazała niż stara, a jednocześnie zakorzeniona w tym, co dawne. Ludzie powtarzali, że to nie tylko budowa, ale dzieło na pokolenia.

I w tym wszystkim — w tych murach, które rosły jak na oczach — miał swój udział jej Stanisław.

Leokadia spojrzała na światło wdzierające się przez okno i poczuła coś, co rzadko dopuszczała do głosu: dumę płynącą spod samego serca. Była dumna z męża.

W całym Królestwie Polskim wrzało od niepokojów, a Opatówek, choć mały, żył własnym rytmem.

Opatówek 1912

Przed plebanią w Opatówku panował ruch, jakiego nie widziano tu od lat.

Od świtu na rynku zbierali się już pierwsi jeźdźcy, ustawiwszy konie w równym szeregu przy studni. Ich uprzęże lśniły, świeżo wypolerowane, a na drzewcach chorągiewek powiewały biało-czerwone wstęgi. Ta grupa, przygotowana specjalnie na powitanie biskupa, była banderią — konną delegacją parafian, której zadaniem było uświetnić uroczystość konsekracji kościoła.

Na czele konnych jechał Stanisław.

Banderia składała się z kilkunastu jeźdźców: chłopów, rzemieślników, młodzieży parafialnej. Każdy z nich miał odświętny strój — niektórzy w kapotach, inni w marynarkach, kilku w strażackich mundurach. Niektórzy trzymali proporce cechowe, inni chorągwie kościelne.

Głównym zadaniem banderii było uroczyste przeprowadzenie biskupa do świątyni, niech zobaczy, że tu porządny lud mieszka.

Od strony kościoła szła procesja dziewcząt w białych strojach, niosących wianki i chorągiewki.

Wzdłuż domów gromadzili się ludzie: rzemieślnicy, kobiety z dziećmi, starszyzna, a nawet niemal cała straż ogniowa w mundurach.

Szeptano, przepychano się, stawano na palcach — bo z każdą minutą było pewniejsze, że biskup Zdzitowiecki już nadjeżdża drogą od Kalisza.

Wśród jeźdźców wyróżniał się Stanisław Wiewiórkowski. Jego koń — siwy wałach, niemłody już, lecz silny i ufny — stał spokojnie mimo gwaru.

Ks. Marczewski wyszedł na środek rynku i machnął ręką.

— Banderia — przygotować się!

Jeźdźcy unieśli proporce. Chorągwie zaszumiały na lekkim wietrze, srebrne okucia zadźwięczały o drzewce. Stanisław spiął konia, ustawiając go pół kroku przed innymi.

I wtedy rozległ się gwar.

Najpierw pojedynczy głos:— Jadą! Biskup jedzie! Potem drugi, trzeci, coraz żywsze poruszenie tłumu.

Na końcu drogi pojawiła się bryczka w dwóch parach karych koni, a przed nią mały oddział Straży Obywatelskiej. Chorągiew biskupia powiewała nad pojazdem, a purpurowy płaszcz widoczny był już z daleka. Stanisław wziął oddech. Wyprostował się, jakby nagle urosły mu skrzydła.

— Jedziemy! — rzucił przez ramię.

Koń ruszył miękko, a za nim cała banderia — równym, wyćwiczonym krokiem, który budził podziw i respekt. Tłum rozstępował się jak woda pod dziobem statku.

Banderia jechała wolno, dostojnie. Proporce unosiły się w rytmie końskich kroków. Ludzie zdejmowali czapki, a kobiety pochylały głowy.

Gdy banderia zbliżyła się do bryczki, biskup Zdzitowiecki podniósł dłoń na powitanie. Jego twarz rozjaśnił uśmiech.

Stanisław zwolnił, jakby chciał dać wiernym chwilę, by nacieszyli się widokiem tej chwili — pierwszej wizyty pasterza w nowej świątyni, której mury własnoręcznie wznosił.

Proboszcz Marczewski wszedł na drogę i skłonił się głęboko.

Biskup skinął głową, a jego głos, mocny i dźwięczny, uniósł się ponad tłumem:

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wieków. Amen! — odpowiedziała cała wieś.

Na znak dany przez Stanisława banderia ruszyła dalej, prowadząc powoli, ceremonialnie, aż pod sam kościół. Konie stąpały po bruku miękko, z godnością; chorągwie błyszczały w słońcu; a za nimi ciągnęła cała parafia — jedność ludzi, którzy przez lata czekali na ten dzień.

Gdy dotarli pod świątynię, dzwony zaczęły bić jak szalone. Stanisław prowadził banderię pod same drzwi kościoła.

Wnętrze kościoła jeszcze pachniało wapnem.

Ludzie, którzy jeszcze przed chwilą stali przed świątynią, teraz ostrożnie przepływali przez główne wejście, jakby bali się zadeptać świeże posadzki. Wśród nich byli rzemieślnicy, murarze, cieśle — ci, którzy wznosili te mury własnymi rękami. Stanisław Wiewiórkowski także wszedł, schylając głowę, gdy przekraczał próg. Po tylu miesiącach pracy nie poznawał świątyni: teraz była żywa, pełna ludzi, światła i modlitwy.

Dzwony ucichły.

Biskup Zdzitowiecki stanął przed ołtarzem, ubrany w pontyfikalne szaty: złocisty ornat, mitra wysadzana delikatnymi haftami, pastorał zakończony srebrną spiralą. Gdy uniósł ręce, kościół zapadł w ciszę tak głęboką, że słychać było trzask świec na ołtarzu.

— Pokój temu domowi i wszystkim, którzy w nim będą wzywać Imienia Pańskiego — powiedział donośnie.

Z zakrystii wyszedł ministrant, niosąc srebrną misę z wodą święconą. Biskup zanurzył w niej gałązkę mirtu i ruszył wolnym krokiem wzdłuż głównej nawy. Krople wody święconej opadały na mury, które jeszcze pamiętały dotyk wapna, młotków i dłut.

Stanisław poczuł dziwny skurcz w sercu.

„To te same ściany, które wznosiłem cegła po cegle” — pomyślał. A teraz biskup błogosławił je tak, jakby pieczętował każdy jego trud.

— Niech ta świątynia stanie się miejscem łaski, pojednania i modlitwy — mówił biskup, przechodząc wzdłuż ław.

Biskup uniósł wysoko klucz:

— Otwieram tę świątynię dla Chrystusa. Od tej chwili niech każdy, kto tu wejdzie, odnajdzie pokój serca.

Rozległ się miękki, uroczysty dźwięk organów — prosty, lecz czysty, jakby muzyka sama płynęła z murów. Ludzie odśpiewali „Veni Creator Spiritus”. Echo niosło ich głosy aż pod sklepienie.

Następnie biskup podszedł do ołtarza i namaścił go świętym krzyżmem. Perłowe światło świec odbijało się w oleju, a zapach balsamu wypełnił prezbiterium.

— To miejsce, w którym będą składane Najświętsze Ofiary, oddajemy Bogu na wieczność — rzekł biskup. Uderzyły dzwonki. Ministranci przynieśli kadzidło. Gdy biskup wsypał żywicę na rozżarzone węgle, słodki, ciężki dym uniósł się ku górze, tworząc miękką mgłę nad ołtarzem.

Stanisław poczuł, że coś go przygniata. A może przeciwnie — unosi.

Mówiono, że konsekracja to jak poświęcenie człowieka na całe życie.

On czuł, że to także poświęcenie jego pracy — każdej cegły, każdej belki, każdego kroku po rusztowaniach.

Wreszcie biskup uniósł pastorał.

— Niech ta świątynia będzie świadectwem wiary tego ludu. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego.

— Amen — odpowiedzieli wszyscy, choć niektórzy głos mieli ledwie słyszalny od wzruszenia.

Organy zagrały „Te Deum”. Cała świątynia rozbrzmiała śpiewem. W świetle świec i kadzidlanego dymu, z twarzami rozpromienionymi jakby odbiciem nieba, wierni po raz pierwszy poczuli, że kościół jest już nie tylko budowlą, ale miejscem świętym.

A Stanisław, stojąc z tyłu, pośród parafian, pomyślał tylko jedno: „Dobrze, że moje ręce tu pracowały.”

════ ∘◦☆◦∘ ════

Stanisława zafascynowała idea księdza Wacława Blizińskiego z Liskowa — tego niezwykłego kapłana, który uczył, że praca i wspólnota mogą dać ludziom niezależność. Zainspirowany jego radą,

Stanisław założył w Opatówku sklep spółdzielczy. Wierzył, że Polacy muszą sobie pomagać — że razem można więcej niż osobno. I choć nie był to sklep „tkaninowy” Leokadia miała w nim trochę swojego towaru: guziki drewniane i perłowe, spinki do mankietów, koronki ręczne i maszynowe, tasiemki jedwabne, a przede wszystkim nici bawełniane, jedwabne i lniane, kordonki do szydełkowania, kołnierzyki i mankiety. Grzebienie, lusterka, trochę mydła. Trochę bawełny i perkalu. Miała swoją klientelę — gospodynie, robotnice i rzemieślnicy — wszyscy potrzebowali drobnych akcesoriów do szycia, naprawy i codziennego ubioru.

Stanisław

Coraz częściej jeździł do Kalisza.

Dla innych mogło to wyglądać jak zwykłe podróże mężczyzny załatwiającego sprawy w większym mieście, ale Leokadia dobrze wiedziała, że kryje się za tym coś więcej. Te wyjazdy były częścią tej samej drogi, którą Stanisław szedł od lat — od warszawskich strajków, przez ucieczkę z bratem przed carską policją, aż po budowanie od podstaw organizacji w Opatówku.

Gdy stał w sieni i poprawiał kołnierz płaszcza, widziała w nim tę samą nieugiętość, która towarzyszyła mu, gdy z broszurami pod płaszczem przemierzał wsie powiatu pułtuskiego.

Za każdym razem odprowadzała go wzrokiem, mając świadomość, że to, co robi, nie jest bezpieczne.

W Kaliszu czekały na niego zebrania wojewódzkie, wymagające pełnej ostrożności. Zasiadał tam u boku pana Kwiecińskiego z Kalisza, człowieka statecznego i wyjątkowo bystrego, który w przyszłości miał zostać dyrektorem Banku Spółdzielczego. Obaj byli do siebie podobni pod jednym względem: ani jeden, ani drugi nie działał dla osobistej korzyści. Ich praca miała służyć ludziom żyjącym pod zaborczym naciskiem, ludziom, którzy mimo wszystko pragnęli choć odrobiny polskości.

Zebrania nie odbywały się w oficjalnych salach ani nawet w prywatnych domach. Spotykali się na zapleczach sklepów, w tylnych izbach, do których wchodziło się pojedynczo, w odstępach czasu. Szeptem prowadzili rozmowy.

Jednak od pewnego czasu wszyscy czuli, że wokół gęstnieje powietrze. Carska policja krążyła coraz bliżej, ciągle czujna. W bramach i pod ścianami pojawiali się nowi, nieznani mężczyźni. Niby przechodnie, a jednak obserwujący, kto przychodzi, kto wychodzi. Czasem rozmowy milkły w pół zdania, kiedy pod oknem zaszeleścił krok.

— Oni nas obserwują — rzucił ponuro pan Kwieciński, kiedy pewnego dnia zatrzasnął okiennice. — Wystarczy jeden błąd.

A błąd popełnili szybciej, niż sądzili. W nocy zabrano Józefa Nieckego — tego samego, który jeszcze niedawno żartował z nimi przy stole, proponując, jak zakładać nowe kółka oświatowe, jak docierać do mieszkańców wsi. Policja wdarła się do jego domu jak do kryjówki groźnego przestępcy, choć oprócz ulotek i kilku książek niczego tam nie znaleziono. Została żona i dwoje dzieci bez środków do życia.

— Trzeba im pomóc — powiedział twardo pan Kwieciński. — Jeśli ich zostawimy, cała organizacja się załamie. Każdy będzie się bał o własną rodzinę.

I tak utrzymywali rodzinę Nieckego z tego, co sami odkładali — po kilka kopiejek. Stanisław wracał z Kalisza coraz bardziej zmęczony. Wchodził do kuchni, siadał ciężko na ławie i zdejmował czapkę, jakby ten prosty gest miał mu ulżyć.

— To już nie zabawa, Leokadio — powiedział któregoś wieczoru, a w jego głosie brzmiała świadomość odpowiedzialności. — Każdy z nas może być następny.

Podniósł wzrok.

— Ale jeśli my tego nie zrobimy… to kto?

Na ponowne spotkanie mówił się z Kwiecińskim w niewielkiej kawiarni niedaleko kaliskiego ratusza. Za zamglonymi szybami sączył się listopadowy deszcz, a w środku pachniało kawą i wilgotnymi płaszczami podróżnych. Stanisław siedział już przy stoliku, nerwowo obracając w palcach cienką łyżeczkę. Gdy tylko Kwieciński zdjął płaszcz i usiadł naprzeciw, Stanisław pochylił się nad stołem.

— Panie Kwieciński… — zaczął ściszonym głosem. — W Opatówku znowu robi się niespokojnie. Ten ich działacz, Dziurzyński z PPS-u, podburza ludzi. Chodzi po warsztatach, po podwórkach, po szynkach… i gada swoje.

Urwał na moment, jakby sam chciał zebrać myśli. W końcu wyrzucił z siebie więcej, niż pierwotnie zamierzał:

— Oni wiedzą, jak grać na ludzkiej biedzie. Przyjdą, nakrzyczą o krzywdzie, o tym, że fabrykant bierze za dużo, że dziedzic ma za wiele, że wszystko można naprawić jednym ciosem, jedną rewolucją. I robotnik im wierzy. Bo jak nie wierzyć, kiedy człowiek zmęczony, obity życiem? Nagle mu się zdaje, że wystarczy przewrócić stare porządki, a niesprawiedliwość sama się rozpłynie. — Stanisław westchnął ciężko. — Tylko ja wiem, dokąd to prowadzi…

Spojrzał w bok, jakby widział tam coś, czego inni nie potrafili dostrzec.

— Czytałem gazety, słyszałem, co się dzieje w Rosji. Najpierw obiecują wolność, a potem przychodzi terror. Najpierw mówią, że robotnik będzie panem swojego losu, a później — że ma słuchać partii jak żołnierz rozkazu. PPS niby polska, niby inna… ale ich język brzmi tak samo jak tamten, tylko zapisany po naszemu.

Kwieciński słuchał w milczeniu, bębniąc palcami o blat. W końcu skinął głową.

— Tak — powiedział cicho. — Chcą tu tworzyć rady robotnicze, domagają się kontroli nad fabrykami. Chcą, by robotnik rządził… Tylko kto tego robotnika nauczył rządzenia? Kto pokazał mu, jak działa państwo? Nikt. PPS powie mu jedno słowo: „walka”. A co potem? Kto posprząta bałagan? Kto utrzyma Polskę, która jeszcze nie zdążyła się narodzić?

Uniósł filiżankę, ale nie wypił. Patrzył na ciemną taflę herbaty jak na zwierciadło przyszłości.

— Ludzi pociąga ich gadanie o ośmiogodzinnej pracy, o równych płacach — mówił dalej. — I ja też bym chciał, żeby tak było. Tylko że takie rzeczy zdobywa się powoli, mądrze, po naszemu, a nie pod czerwonym sztandarem, jakbyśmy byli robotnikami z rosyjskiej fabryki, gotowymi na wszystko.

Stanisław oparł łokcie o stół.

— A najgorsze… — zaczął, ale głos mu nieco zadrżał — najgorsze jest to, że młodzi im wierzą. Chłopcy, którzy dopiero co weszli w zawód, którzy chcą być kimś. PPS ich bierze, pieści słowami o dumie, ale tylko wtedy, kiedy ta duma prowadzi przeciw innym Polakom.

Zacisnął pięść.

— My w NZR chcemy robotnika wzmocnić — ale ramię w ramię z narodem. Oni chcą go wzmocnić przeciw narodowi. I to mnie boli, panie Kwieciński. Bo jak PPS zapuści korzenie w Opatówku, to spokoju nie będzie. Będzie szczucie: robotnik przeciw fabrykantowi, czeladnik przeciw majstrowi, młody przeciw staremu… A przecież tyle lat nam mówili, że Polacy nie potrafią się zjednoczyć. Zaborcy próbowali i nie dali rady. A tu co? Sami mamy się poróżnić?

Kwieciński patrzył przez chwilę w bok, na ulicę, gdzie przechodnie mijali się pospiesznie, chroniąc się przed zimnym deszczem.

— Czasy są niepewne — odparł. — Wszystko się może zdarzyć. Ale ma pan rację: musimy pilnować, by Polska nie zaczęła się kłócić o cudze idee. Naszym wrogiem jest car a nie polski właściciel. Niepodległość odrodzi się wtedy, gdy naród będzie silny gospodarczo i moralnie.

Stanisław odsunął pustą filiżankę i powiedział z cichą, lecz stanowczą determinacją:

— Nie wiem, co przyniesie jutro. Ale wiem jedno: jeśli trzeba będzie, stanę przeciw nim — choćby sam jeden. Bo ktoś musi.

Siedzieli jeszcze chwilę w ciszy, słuchając, jak deszcz bębni o szyby. W tej ciszy było wszystko: strach, nadzieja, gniew i poczucie, że nadchodzą czasy, w których każde słowo i każdy czyn mogą ważyć więcej, niż ktokolwiek się spodziewa.

Opatówek, lato 1914

Poranek zaczął się cicho, jak to zwykle bywało w Opatówku o tej porze roku.

Powietrze miało zapach świeżego chleba z piekarni Drechslera przy rynku i kurzu, który unosił się z drogi w stronę Kalisza, kiedy pierwszy wóz przejechał pod sklepem. Leokadia odsunęła zasuwę, otworzyła drewniane drzwi i pozwoliła, by jasne światło poranka rozlało się po niewielkim wnętrzu sklepu przy Placu Wolności.

W środku pachniało jak zawsze mlekiem, nicią i odrobiną mydła lawendowego w kostkach, które leżało na półce przy ladzie.

Leokadia stała w drzwiach swojej pasmanterii i patrzyła, jak poranne słońce podnosi się nad miasteczkiem. Opatówek budził się powoli, ale fabryka zaczęła pracę już dawno — jeszcze zanim otworzyła sklep, słyszała z oddali jej głuche, rytmiczne tętno.

Brzmiało to tak, jakby w ziemi ukryto gigantyczne serce, które biło dla całej okolicy.

Jej myśli, jak co rano, powędrowały ku tamtemu miejscu. Fabryka Fiedlerów — ogromna, ceglana, z oknami ustawionymi równo jak nuty na pięciolinii — była najstarszym i największym zakładem w Opatówku, dumą i ciężarem miasteczka.

Pamiętała, jak opowiadano, że postawiono ją jeszcze „za cara”, gdy Saksończyk Fiedler sprowadził fachowców i maszyny, tworząc coś, co ponoć miało konkurować z Łodzią.

Tak mówiono. A ludzie opowiadali, że przed laty pracowało tam ponad pół tysiąca niemieckich robotników, fachowców, tkaczy, że krosna stały jedno przy drugim, a w powietrzu aż drżało od stukotu. Z czasem jednak ich dzieci i wnuki zaczęły żyć wśród Polaków, pracować z nimi, bawić się razem na jarmarkach i świętach, a w końcu — żenić się i wychodzić za mąż „po sąsiedzku”.

W 1914 roku wielu mieszkańców Opatówka nosiło jeszcze niemieckie nazwiska, potomkowie tych, którzy przybyli tu jeszcze w latach dwudziestych dziewiętnastego wieku, gdy Adolf Fiedler zakładał swoją fabrykę sukna. Przywieźli ze sobą nie tylko fach tkacki, lecz także język, obyczaje i religię.

Niektórzy mówili już po polsku, byli katolikami i myśleli o sobie jako o częściach tej samej wspólnoty.

Byli to ludzie osiadli, pracowici, przywiązani do rzemiosła.

Wielu z nich nadal mówiło po niemiecku — zwłaszcza we własnych domach — ale większość już rozumiała, że żyją tu, w Polsce, wśród polskich sąsiadów. Z czasem ta odrębność stawała się coraz bardziej subtelna: w nazwiskach, w sposobie bycia, w świętach obchodzonych nieco inaczej niż u katolików.

Ich niemieckość przetrwała głównie w brzmieniu nazwisk. Wystarczyło otworzyć księgę parafialną, by zobaczyć, jak przez lata przybywało zapisów małżeństw mieszanych: Jan Kowalski i Anna Schneider, Antoni Müller i Maria Grzelak.

Niektórzy pozostawali wierni niemieckiej tradycji i brali sobie żony z Niemiec jak na przykład Hermann Reicht, ur. 1890 w Opatówku, rzeźnik wyznania luterańskiego. Ten przywiózł sobie z Bremy żonę Marię z domu Büschinger.

Dla sąsiadów nie miało to większego znaczenia — w pracy liczyły się ręce do roboty, a w życiu codziennym dobre imię i poszanowanie tradycji.

Teraz, w 1914 roku, nadal pracowało tam wielu — może dwustu, może więcej.

Leokadia nie znała dokładnej liczb, ale wiedziała jedno: niemal każdy w Opatówku miał kogoś, kto tam tkał, farbował, nawijał, reperował. Fabryka była jak wielka rzeka — nawet jeśli się tam nie chodziło, czuło się jej wpływ na własne życie.

Znała ten zapach — charakterystyczną mieszankę pary, mokrego płótna i barwników. Gdy wiatr dobrze zawiał, aromat docierał aż do rynku. Czasem przed sklepem zatrzymywały się dziewczęta z przędzalni — po nici, po tasiemki, po guziki do odświętnych fartuszków.

Czasem przychodzili mężczyźni, zmęczeni po zmianie, prosząc o drobną gumę do przepasek albo agrafki, bo w kantorku majstra zabrakło.

Leokadia znała ich twarze — przygniecione zmęczeniem, ale uczciwe, ciche. Ciężko pracowali. Cały Opatówek opierał się na tej fabryce jak człowiek na solidnym drzewie. Gdy fabryka pracowała, żyło miasteczko: rzemieślnicy mieli robotę, sklepy klientów, gospodarstwa — zbyt na mleko i chleb.

Leokadia poprawiła fartuch, wsunęła kosmyk włosów za ucho i przygotowała kasetkę z groszami i kopiejkami. Zanim zdążyła zaparzyć poranną kawę zbożową, drzwi skrzypnęły.

— Pochwalony, pani Leokadio! — zawołała pani Grzelakowa, energiczna wdowa po szewcu. — Ja tylko po igły do cerowania. Pękło mi wszystko naraz, jakby na złość, a dzieci buty drą na potęgę.

— Igły cienkie czy grubsze? — zapytała Leokadia, już sięgając do szufladki. — I biorę na konto, czy od razu?

— Od razu, kochana, od razu — odparła wdowa, wyciągając zawiniątko z drobnymi groszami. — Jeszcze, jakbym mogła… metr tej czarnej wstążki. Niech będzie ta, co pani trzyma na lewej ręce.

Leokadia podała jej wstążkę delikatnie, z cichym współczuciem w spojrzeniu. W Opatówku nic się nie ukryło — wszyscy znali swoje radości i smutki.

Niedługo potem przyszły dwie młode dziewczęta — siostry, zapewne czeladniczki od krawcowej Jastrzębskiej. Całe roześmiane, z próbnymi tkaninami.

— Pani Leokadio, przyszły nowe guziki? Te perłowe, co pani zamawiała?

— Przyszły, przyszły. Zaraz pokażę.

Leokadia wyciągnęła małe, tekturowe pudełko. Dziewczęta pisnęły z zachwytu — guziki połyskiwały w świetle jak małe gwiazdy na nocnym niebie.

— Śliczne! Pani Jastrzębska każe powiedzieć, że jakby była lamówka w kolorze groszkowym, to ona weźmie całą belkę.

— Jest groszkowa, ale tylko trzy metry — odparła Leokadia. — Reszta w drodze z Łodzi.

Dziewczęta poplotkowały jeszcze chwilę o nauczycielu ze szkoły i o chłopcach wracających z poboru, po czym wybiegły w taki pośpiech, że drzwi zadzwoniły długim, wysokim tonem.

Koło południa sklep wypełnił się trzaskiem obcasów i stukiem drewniaków. Dzisiaj był dzień targowy, przyjechały więc gospodynie, wiejskie kobiety szukające gumy do halki. Każda z nich miała swoją historię, a Leokadia — jak to ona — słuchała uważnie, z życzliwością, mierząc, odwijając, doradzając, jakby każda sprawa była dla niej najważniejsza na świecie.

W pewnym momencie drzwi otworzyły się ostro i do środka wszedł pan Kędzierski, woźny z gminy.

— Pani Lodziu, ta guma szeroka jeszcze jest? Żona kazała spytać.

— Jest, panie Kędzierski. A ile potrzeba?

— A, to już ona wie. Ja tylko posłańcem jestem, niczym więcej — mruknął, ale w oczach błysnęło mu rozbawienie.

Popołudnie mijało powoli.

Z zewnątrz dolatywał gwar rynku, nawoływanie przekupek. Czasem w drzwiach pojawiał się jakiś chłopiec na posyłki, czasem staruszka z prośbą o „coś, co by pasowało do niedzielnej koszuli”.

Gdy słońce chyliło się ku zachodowi, Leokadia usiadła na chwilę za ladą. Wzięła do ręki jedną ze szpulek — fioletową, ze świeżo nawleczoną nitką. Opatówek żył swoim zwyczajnym rytmem.

Opatówek, lipiec 1914

A jednak od kilku tygodni coś wisiało w powietrzu.

W sklepie Leokadii i Stanisława drzwi otworzyły się gwałtownie. Wpadł młody chłopak z kolejarską torbą przewieszoną przez ramię.

— Słyszeliście? — zawołał, dysząc. — Arcyksięcia w Sarajewie zabili!

W sklepie zapadła cisza. Nawet dwie kobiety wybierające wstążki przestały mówić.

— Kogo zabili? — zapytała jedna z nich.

— Następcę tronu! Franciszka Ferdynanda. Mówią, że zamach. Że Austriacy będą chcieli odwetu.

Zanim Leokadia zdążyła odpowiedzieć, drzwi znów się otworzyły — tym razem wszedł listonosz, czerwony na twarzy, podekscytowany.

— Gazeta z Kalisza już jest! — oznajmił. — Piszą to samo. Wszystko przez te Bałkany… Panie, żeby się z tego nie zrobiła wojna…

Potem nastąpiły wiadomości, że w Kaliszu zamknęli granicę na niektóre towary. Że pociągi jadą częściej niż zwykle, a we fabryce kierownicy spotykają się na naradach, które trwają dłużej niż dotąd.

Serce Leokadii serce ścisnęło się, jakby sama czuła, że nadciąga coś ciężkiego.

Bo wiedziała, że jeśli wojna przyjdzie, to fabryka będzie pierwszym miejscem, które to odczuje. Najpierw brak surowców — wełna i barwniki przychodziły z Kalisza, Łodzi, czasem nawet z dalszych miast. Potem — powołania mężczyzn na front. Może nawet zatrzymanie produkcji. A wtedy wszystko zatrzyma się jak koło młyńskie nagle wypuszczone z rąk.

Myślała o tym, składając nici w równy rząd na ladzie.

Myślała o robotnikach, którzy dzisiaj o świcie weszli do hal, pewnie nie wiedząc, czy następny dzień będzie taki sam. O stukocie krosien. O parze buchającej spod maszyn. O kobietach, które każdego dnia wychodziły z fabryki z policzkami zaczerwienionymi od upału.

I o tym, że jej miasteczko — ciche, znajome, pachnące płótnem i lipami — mogło zmienić się szybciej, niż ktokolwiek przypuszczał.

Wtedy dotknęła dłonią blatu swojej pasmanterii i westchnęła cicho. Ułożyła wstążki, poprawiła skrzyneczkę z guzikami. I choć przed sklepem przechodziły dzieci biegnące ku rzece, a na rynku ktoś przestawiał stragan — ona wciąż myślami była tam, przy wielkim gmachu fabryki, który wznosił się jak strażnik nad Opatówkiem.

Chciała zapamiętać ten spokój, zanim maszyny ucichną.

Zanim świat stanie się inny.

Jeszcze nie wiedziała, że sierpień 1914 roku przybiegnie jak nagły, nieproszony gość i zmieni ten spokój na zawsze.

Sierpień 1914 roku. Śmierć miasta

Sierpień w Kaliszu zawsze pachniał dojrzewającym zbożem i ciepłą wodą Prosny, która leniwie sunęła pod mostami. Tego lata miasto wyglądało tak samo jak zawsze — spokojne, rozleniwione, pełne mieszkańców wracających z niedzielnych spacerów po Parku Miejskim. Sklepy na Rynku zamykano późnymi wieczorami, a na Alei Józefiny kobiety w lekkich sukniach prowadziły za ręce roześmiane dzieci. Jeszcze nic nie zwiastowało, że ten sierpień będzie ostatnim takim sierpniem w historii Kalisza.

Wszystko zaczęło się nagle — od pogłoski, która w lipcu krążyła po mieście jak niespokojny ptak. Pod koniec miesiąca w Kaliszu stacjonowała znaczna liczba rosyjskich żołnierzy, regularna jednostka Imperium Rosyjskiego odpowiedzialna za utrzymanie porządku i ochronę przygranicznego miasta. Ale kiedy Niemcy ruszyli na zachodnie rubieże Rosji, garnizon… po prostu uciekł. Władze carskie nie zamierzały bronić Kalisza — dla nich był zbyt peryferyjny, zbyt trudny do utrzymania na przyszłej linii frontu. Wycofali się nocą, w pełnym chaosie, zabierając sprzęt, pozostawiając jednak cywilów całkowicie bez ochrony.

Mówiono o mobilizacji, o zamachu w Sarajewie, o marszu wielkich mocarstw, ale wśród mieszkańców panowało przekonanie, że wojna — jeśli już wybuchnie — przejdzie obok. Kalisz od zawsze leżał na uboczu wielkiej polityki, cichy i spokojny.

A jednak 2 sierpnia 1914 roku o świcie, kiedy na ulicach było jeszcze cicho, do miasta wkroczyły pierwsze oddziały niemieckie. Żołnierze w szarych mundurach maszerowali równymi kolumnami przez most Trybunalski, stukając ciężkimi butami o bruk. Mieszkańcy wyglądali z okien z niedowierzaniem — bardziej zaskoczeni obecnością obcej armii niż przestraszeni. Niemcy mieli przecież przejść dalej, w głąb Rosji. Tak mówiono.

Jeszcze tego samego dnia wszystko się jednak zmieniło.

Wojskowe komendy, rozkazy, żądania kwaterunku — napięcie narastało jak burzowa chmura. Każdy wiedział, że miasto było jeszcze niedawno pełne Rosjan z garnizonu. Każdy wiedział też, że carskie wojsko w pośpiechu opuściło Kalisz, pozostawiając mieszkańców samym sobie. Niemcy odebrali to inaczej: jak zdradę, jak zasadzkę, jak prowokację.

4 sierpnia padły pierwsze strzały. Do dziś nie wiadomo, kto je oddał. Dla kaliszan nie miało to znaczenia. Wystarczyła jedna iskra, by wojsko niemieckie uznało, że miasto stawia opór.

Wtedy rozpoczęło się to, co później nazwano „zburzeniem Kalisza”.

Najpierw były aresztowania. Ludzi wyciągano z domów, czasem bez powodu, czasem tylko dlatego, że stali w złym miejscu o złej porze. Potem rozpoczęto ostrzeliwanie ulic — bez kierunku, bez celu. Pociski rozrywały ściany kamienic przy Śródmiejskiej, Rzeźniczej, Nowym Rynku. Mężczyzn wyprowadzano na place i ustawiano pod murami. Krzyki, rozkazy, płacz kobiet niosły się po mieście, które przez wieki rozkwitało, a teraz zaczynało gasnąć.

W nocy 7 sierpnia Niemcy podpalili pierwsze kwartały domów. Najpierw Zamkową, potem okolice Rynku. Ogień rozchodził się szybko — suche belki poddaszy, drewniane oficyny i strychy zamieniały się w pochodnie. Płomienie odbijały się w szybach jak w lustrach, pokazując przerażone twarze mieszkańców próbujących ratować dobytek całego życia.

Na ulicach zalegał gęsty dym. W powietrzu unosił się odór spalenizny i kruszącego się tynku.

Miasto, które jeszcze kilka dni wcześniej tętniło życiem, stawało się ruiną. Kolejne ulice płonęły — Szewska, Babina, Piekarska, Trybunalska.

Ogień dotarł nawet do monumentalnych kamienic Alei Józefiny.

Kalisz płonął przez wiele nocy. Niemieckie patrole nie pozwalały gasić ognia. Zrozpaczeni mieszkańcy próbowali ratować to, co mieli najcenniejszego — rodzinne fotografie, księgi, narzędzia rzemieślnicze, pamiątki po przodkach. Reszty nie dało się ocalić.

8 sierpnia Leokadia wyszła przed dom o świcie i dostrzegła kolumnę szarych cieni. Ci, którzy przeżyli, opuścili Kalisz pieszo — w stronę Opatówka, Stawiszyna, Konina. Miasto za nimi umierało i cichło.

Leokadia słuchała i czuła, jak coś w niej pęka. Nie wiedziała jeszcze, że właśnie w tych dniach — w dymie i strachu — zaczęło w niej rosnąć nowe życie. Że dziecko, które urodzi 15 kwietnia 1915 roku, poniesie w sobie ciężar jej sierpniowych lęków.

W połowie sierpnia miasto było już tylko cieniem samego siebie. Z ponad czterystu kamienic śródmieścia ocalała jedynie garstka. Zniknęły ulice, których nazw najstarsi później nie umieli wskazać na mapie. Prosna płynęła nadal, ale w poszarzałej od gruzu i popiołu wodzie unosiły się trupy.

Opatówek wydawał się spokojniejszy, jakby wojna zatrzymała się na progu miasteczka i jeszcze nie zdecydowała, czy chce wejść dalej. Ale od strony Kalisza wciąż napływał gwar niosący echo tragedii.

Przez kolejne dni droga roiła się od uciekinierów. Najpierw kilka rodzin, potem dziesiątki, a w końcu setki ludzi ciągnących w stronę Opatówka, Stawiszyna, Koźminka. Niosły ich strach i rozpacz.

Leokadia patrzyła na nich w osłupieniu, jakby wciąż nie mogła uwierzyć, że to wszystko dzieje się naprawdę.

Kobieta z dzieckiem przy piersi, cała okopcona, podeszła bliżej. Zatrzymała się przy studni i spojrzała na Leokadię oczami, w których nie było już łez — wypłakała je wszystkie.

– U was bezpiecznie? – zapytała ochryple.

– Na razie tak… – odpowiedziała Leokadia, choć w jej głosie drżała niepewność. – Co tam… co w Kaliszu?

Kobieta przełknęła ślinę.

– Nic. Już nic nie ma.

Za nią stanął mężczyzna z obandażowaną ręką, wciąż w zakrwawionej koszuli.

– Niemcy strzelają do tych, co wracają po rzeczy – powiedział cicho. – Kto odważy się wrócić, ten nie wraca. A miasto… – urwał, pokręcił głową. – Piekło. Płoną ulice, które znałem jak własną kieszeń.

Leokadia poczuła, że jej serce kurczy się w piersi. Przez chwilę nie mogła oddychać. Za plecami poczuła dłoń męża.

Patrzyła na kolejne grupy uchodźców. Dziewczynka, może siedmioletnia, tuliła porcelanową lalkę o odłamanym policzku. Chłopiec obok niósł ciężką księgę — prawdopodobnie rodzinną kronikę, jedyną rzecz, którą udało się ocalić.

– Pani, oni wszystko spalili… – powiedziała dziewczynka, mijając Leokadię. – Nawet nasz dom.

Leokadii zadrżały wargi.

Patrzyła na tłum ludzi — na matki tulące dzieci, na ojców prowadzących rodziny w nieznane.

– Stasiu – zwróciła się do męża, który rozmawiał z innym uciekinierem. – Co będzie z nami?

Stanisław spojrzał w stronę drogi, gdzie coraz to nowi ludzie pojawiali się jak widma.

– Nie wiem – odpowiedział szczerze. – Ale będziemy razem. Tylko to jest pewne.

Leokadia odwróciła się jeszcze raz w stronę Kalisza.

Kolumny uchodźców zdawały się nie mieć końca. Szli powoli, jakby każdy krok był walką z losem.

I wtedy pomyślała — z nagłą, przeszywającą boleścią — że miasto umiera naprawdę. Stojąc przy drodze w Opatówku i patrząc na rzesze wygnańców, nie wiedziała jeszcze, że za niecałe dziewięć miesięcy, 4 kwietnia 1915 roku, urodzi czwarte dziecko, trzeciego syna — ukochanego Zygmusia.

9 sierpnia 1914 przez Opatówek od wczesnego poranka przesuwała się cicha fala ludzi – przerażonych i zmęczonych, często z dziećmi na rękach. Uciekinierzy mówili półgłosem, jakby bali się własnych słów. Wszyscy powtarzali to samo: że nowy zaborca, który nadciąga, nie zna litości.

Stanisław Wiewiórkowski obserwował ich z progu domu, marszcząc brwi. Niepokój narastał w nim z każdą godziną. Leokadia, stojąca obok, ściskała w dłoniach różaniec.

Dzwony wzywały wiernych do wnętrza świątyni, a im bliżej byli, tym bardziej czuli, że to miejsce napełniało ludzi otuchą, której tak bardzo dziś potrzebowali.

— Pójdziemy na mszę — powiedział w końcu. — Jeśli Bóg ma nas przeprowadzić przez to, co nadchodzi, to tylko tam.

Ruszyli razem w stronę kościoła. Dzwony biły równo, jakby próbowały zagłuszyć strach wiszący w powietrzu. Ludzie zbierali się tłumnie, więcej niż zwykle, jakby pragnęli znaleźć oparcie w modlitwie.

Msza trwała, gdy ksiądz Adam Marczewski uniósł głowę i zaintonował „Święty Boże…”.

Pieśń rozlała się po świątyni potężnym, błagalnym głosem. Drżały nawet szyby w oknach, a Leokadia ścisnęła rękę Stanisława.

W tej samej chwili od strony rynku dobiegł stuk końskich kopyt i krzyk.

Ktoś wbiegł do kościoła, lecz zaraz się cofnął — wystraszony, że przeszkodzi w liturgii. Po chwili rozległy się pierwsze strzały.

Po zakończeniu nabożeństwa tłum wypłynął z kościoła jak wzburzona fala. Na rynku panował zamęt. Na bruku leżało ciało młodego niemieckiego żołnierza, a obok ślady krwi, które Kozacy zostawili po krótkiej wymianie ognia. Ciężkie, nieufne spojrzenia mieszkańców padały na siebie nawzajem, jakby nikt nie wiedział, kto teraz poniesie karę za to, co się stało.

Stanisław i Leokadia stali chwilę przy murze kościelnym, zapatrzeni w dym unoszący się nad placem. Nie minęły trzy minuty, gdy od strony drogi do Kalisza na nowo pojawili się pruscy żołnierze — tym razem licznie.

Kiedy wkroczyli do miasteczka, nikt nie miał wątpliwości, że przyszli po zemstę.

Weszli prosto do domu Pawłowskich przy rynku. Rozległy się krzyki, tupot butów, płacz kobiet stojących bezradnie pod oknami. Wkrótce na ulicę wyprowadzono grupę związanych mężczyzn — zarówno tych, którzy tam mieszkali, jak i tych, którzy schronili się w domu po wyjściu z kościoła, myśląc, że w tłumie łatwiej się zgubią.

Chwilę później pruscy żołnierze dopadli księdza Adama Marczewskiego.

Wyciągnęli go niemal siłą, choć nie stawiał oporu. Ludzie zbiegli się na rynku, rzucając nerwowe spojrzenia, szeptali między sobą imiona zatrzymanych, a wraz z nimi modlitwy, żeby choć nie bili, nie wywieźli za granicę.

Jeszcze tego samego dnia mieszkańcy zebrali sumę pięciu tysięcy rubli — jedyną nadzieję na uwolnienie kapłana. Wieczorem ksiądz był już na wolności, ale pozostali mężczyźni zostali załadowani na wozy, a następnie odstawieni w głąb Niemiec, na roboty przymusowe. Nikt nie mógł przewidzieć, ilu z nich wróci po wojnie, a ilu przepadnie bez wieści.

W kolejnych dniach Opatówek znalazł się całkowicie pod niemiecką kontrolą. Mimo to co jakiś czas w okolicy znów pojawiali się Kozacy — i za każdym razem dochodziło do krótkich potyczek, niepokojących wystrzałów, które odbijały się echem po całej okolicy. Miasteczko żyło w ciągłym napięciu, jakby każdy dzień mógł przynieść kolejny cios.

W powietrzu wisiało poczucie, że świat, który znali, rozpada się na ich oczach — a oni stoją pośrodku, bezbronni, zdani na łaskę tych, którzy w tej wojnie mieli władzę nad ich losem.

════ ∘◦☆◦∘ ════

Gdy Kalisz podnosił się jeszcze z popiołów po sierpniowej hekatombie 1914 roku, nad miastem wciąż unosił się zapach spalenizny, a zwęglone belki sterczały z ruin jak kości przedpotopowego zwierzęcia. Ludzie chodzili ostrożnie między gruzami, jakby szukali czegoś, co Niemcy już zdążyli pogrzebać — dawnego życia.

Obcy żołnierze, w żelaznoszarych mundurach, poruszali się pewnie po ulicach, które dopiero co spalili. Teraz mówili o „porządku”, choć mieszkańcy czuli, że to słowo znaczyło wyłącznie strach.

W bólu odbudowywania zrównanego z ziemią miasta pierwsze rozkazy niemieckiej komendantury spadły na ludzi jak dodatkowy ciężar. Pojawiły się listy — Arbeitsbefehl, nakazujące pracę na rzecz wojska. Nikt nie pytał o zgodę. Wystarczyło nazwisko, adres i data, a człowiek wiedział, że na następny dzień musi stawić się do pracy.

Jeszcze niedawno wokół niego żyli pod carskim jarzmem, teraz Niemcy rozdawali polecenia, a Polacy stali się jedynie roboczą siłą, masą ludzką, którą przesuwano jak drewno.

Któregoś dnia przyszli do Opatówka jeszcze przed świtem. Dwóch żołnierzy, młodych, zapukało do drzwi domu sąsiadów Stanisława tak stanowczo, że rodzina zbudziła się od razu.

— Arbeitsdienst. Natychmiast. — warknął jeden.

Syn nie zdążył niczego zabrać. Wyszedł w samej lnianej koszuli, a matka patrzyła z progu, ściskając krzyżyk ukryty pod chustką. Wiedziała, że to nie jest zwykła praca — że władza, która pali miasta, nie zna litości dla ludzi.

Razem z innymi pędzono go przez opustoszałe ulice Kalisza. W milczeniu mijali zrujnowane kamienice, w których jeszcze niedawno tętniło życie: sklepik piekarza, którego córka śpiewała w ogródku latem; zakład szewski, gdzie pachniało skórą; dom Apolinarego, którego rodzina zginęła w pierwszych dniach sierpnia. Teraz były tylko wypalonymi skorupami, wyrzutem sumienia stojącym wzdłuż drogi.

Na miejscu robota była ciężka, jednostajna, narzucająca rytm, który bardziej przypominał karę niż pracę. Polacy kopali rowy, układali belki, nosili kamienie, które kaleczyły dłonie i rozrywały skórę aż do krwi. Nad nimi krążyli żołnierze jak ponure ptaki, raz z karabinem, raz z pejczem.

— Schneller, schneller! — krzyczeli, choć ludzie już bieżeli na granicy sił.

Z czasem zaczęły pojawiać się plotki, że okupant potrzebuje coraz więcej rąk do pracy. Że już nie tylko w Kaliszu, ale i w okolicznych wsiach Niemcy zbierają ludzi jak zboże przed żniwami. Jednych wysyłają do lasów, by rąbali drewno dla armii; innych do naprawy torów kolejowych. Ale najgorsze były te szeptane wiadomości o pociągach jadących na zachód — deportacjach do Niemiec, gdzie fabryki i gospodarstwa czekały na robotników przymusowych.

7 listopada 1916

Listopadowy wieczór w Opatówku był chłodny i wilgotny. Leokadia dorzuciła do ognia, dmuchając lekko w żar, aby złapał suche szczapy. W izbie panował harmider, dzieci: Stasiu, Maryś i Helenka bawiły się pośrodku izby.

Stasiu, ośmiolatek z poważną miną „gospodarza”, zgarnął z kąta kilka krótkich patyczków i ułożył je w rządek na podłodze.

— Maryś, będziemy robić zagrodę. Tylko pomóż, bo same patyki to się nie trzymają — mruknął, jakby budował prawdziwą stodołę, nie zabawkę.

Siedmioletni Maryś ukląkł obok. Schylił się nad „budową”.

— Zrób tu bramę — doradził. — A tu będzie miejsce na konia.

Stasiu popatrzył na niego surowo.

— Jakiego konia?

— No… na Helenkowego — wskazała ręką.

Helenka, trzyletnia, siedziała na kufrze i trzymała pod pachą swoją ukochaną zabawkę — drewnianego konika na kółkach, zrobionego przez ojca zimą. Malutkie kółeczka terkotały o podłogę, kiedy ruszała nim w przód i w tył.

— Koń, koń! — powtarzała radośnie, całkiem w swoim świecie.

Zygmuś, dwuletni, o jasnych włosach przyklejonych do czoła, leżał w drewnianej kołysce przykryty grubą wełnianą chustą. Gdy tylko usłyszał kroki matki, uniósł się na łokciach i wyciągnął do niej drobne dłonie.

— Już, moje słoneczko, już jestem — powiedziała Leokadia, podchodząc i delikatnie podnosząc chłopca.

Był cięższy, niż się spodziewała. Przytuliła go do siebie, czując znajomy zapach: mleka, dymu, trochę wilgotnej pościeli.

Usiadła na niskim stołku, kołysząc Zygmusia na kolanach. Dziecko bawiło się końcem jej chustki, a ona jedną ręką podtrzymywała jego plecy, drugą sprawdzała, czy lniana pieluszka nie jest zbyt chłodna.

Pieluchy trzeba było gotować w wielkim garze — dodawała do wody trochę szarego mydła i popiołu z pieca, tak jak robiła to jej matka i babka.

Leokadia zdjęła z półki małą miednicę. Do środka nalała podgrzanej wody z wiadra, dodała odrobinę macierzanki, którą suszyła nad piecem. Pachniało w całej izbie.

Umyła Zygmusiowi twarz, szyję, małe dłonie i stópki, które wierciły się niecierpliwie.

Ubrała go w czystą koszulkę i małą wełnianą kaftanikową kurteczkę, którą szyła po nocach przy lampie. Oczy miał jeszcze półprzymknięte od snu.

— Śpij, maleńki… — wyszeptała, kołysząc go lekko.

Na piecu bulgotała woda, zawołała do mycia starsze dzieci.

Stanisław wracał z Kalisza późnym wieczorem.

W mieście panował zwyczajowy chaos: żołnierze w mundurach różnych armii, kobiety z koszami, kilku handlarzy szepczących w kątach o cenach mąki, które znów wzrosły.

Droga była zasypana liśćmi, które wiatr pędził po polach. Trzymał pod pachą świeży numer „Gazety Kaliskiej”. Papier był lekko wilgotny od mgły, jaka spadła tego dnia, ale druk wciąż wyraźny.

Gdy wszedł do izby, Leokadia od razu odwróciła się od pieca. W izbie pachniało gorącą kapustą i dymem z lampy naftowej.

— Już jesteś, Stachu. Długo cię nie było — powiedziała, ocierając dłonie o fartuch. — I co tam w Kaliszu? Znowu o wojnie?

Stanisław zdjął płaszcz, odetchnął głęboko.

— Niezupełnie. Przyniosłem gazetę. Jest w niej coś… ważnego. Chyba naprawdę ważnego — dodał, kładąc „Gazetę Kaliską” z datą 7 listopada 1916 na stole.

Leokadia usiadła naprzeciw niego, nachyliła się. Jej oczy, choć zmęczone, zapłonęły ciekawością.

Stanisław wygładził zagięty róg gazety i zaczął czytać na głos, spokojnie, starannie, jakby każde słowo ważyło teraz więcej niż zwykle:

„W niedzielę, o godz. 12 w południe punktualnie, na podwórzu gmachu gubernjalnego odbyła się uroczystość ogłoszenia Niepodległego Królestwa Polskiego…”

Zatrzymał się na moment, patrząc na Leokadię, która otworzyła usta, ale nic nie powiedziała. Potem kontynuował: „…w obecności licznie zebranych przedstawicieli władz, duchowieństwa, obywateli miejscowych i okolicznych…”

Głos Stanisława brzmiał jakby nie do końca wierzył w to, co czytał.

— Leokadio… — zaczął powoli. — Oni mówią o Niepodległym Królestwie Polskim. Tak to nazwali.

Żona przełożyła różaniec w dłoniach, które nagle zaczęły się jej lekko trząść.

— Po tylu latach…? — wyszeptała. — A kto to ogłosił?

Stanisław spojrzał znów w gazetę.

— Gubernator von Wegerer. Najpierw po niemiecku. A potem prezydent miasta, Prądzyński, odczytał po polsku. I posłuchaj dalej…

Znów czytał:

„Po odczytaniu aktu generał von Wegerer wzniósł okrzyk za rozwój i pomyślność nowego Państwa Polskiego…”

— Nowego państwa… polskiego — powtórzyła Leokadia powoli, z namysłem, jakby smakowała te słowa, próbując zrozumieć ich wagę.

— Wiesz, co dalej? — Stanisław uśmiechnął się krzywo, bez radości. — Ludzie krzyczeli: Niech żyje Królestwo Polskie! Niech żyje armia polska!

Leokadia spojrzała na niego ostro.

— A ty co o tym myślisz, Stachu?

— Myślę… — zaczął, lecz głos ugrzązł mu w gardle. Przewrócił stronę i czytał dalej, tym razem nieco ciszej:

„Następnie rejent p. Stanisław Bzowski wzniósł okrzyk na cześć Jego Cesarskiej Mości Cesarza i Króla Prus Wilhelma II oraz austro-węgierskiego Franciszka Józefa I.”

Odłożył gazetę na chwilę.

— Patrz, Leokadio. Bzowski — ten sam, co prowadził sprawę Stawskich przed wojną. Znasz go przecież. Zawsze poważny, ostrożny. A tu stoi na balkonie i krzyczy na cześć Wilhelma i Franciszka Józefa, jakby to było najważniejsze wydarzenie jego życia.

Leokadia zamyśliła się.

— Może musiał… Może tak trzeba było, żeby nie podpaść Niemcom. Wiesz, jak oni potrafią się mścić.

— Pewnie tak — zgodził się Stanisław. — Ale pomyśl tylko: ktoś taki jak Bzowski, człowiek prawa, staje przed ludźmi i krzyczy tylko dlatego, że pozwolili nam powiesić Białego Orła na balkonie. To wszystko takie… niejednoznaczne.

Znów wziął gazetę do rąk.

„Orkiestra zagrała hymny narodowe niemiecki i austriacki… Uczniowie miejskich szkół uchwalili wnieść nowe sztandary dumnego Królestwa Polskiego, wskrzeszonego Orłem Białym.”

Leokadia wbiła wzrok w stół, jakby każde słowo osiadało w niej powoli, nawarstwiając się z innymi wspomnieniami wojny, strachu i nadziei.

— Wskrzeszonego Orłem Białym… — powtórzyła cicho. — To brzmi jak bajka. Jak opowieść dla dzieci.

— Albo jak sen, z którego człowiek boi się obudzić — dodał Stanisław.

W izbie zrobiło się cicho. Zegar na ścianie cykał wolno, jednostajnie. Gdzieś za oknem zawył pies. Płomień lampy drgnął, jakby ktoś niewidzialny przeszedł przez pokój.

— Co myślisz o tym wszystkim? — spytała Leokadia.

Stanisław wziął jej dłoń w swoje.

— Myślę, że nie możemy ufać im bezgranicznie. Ale też… że pierwszy raz od wielu lat poczułem coś na kształt nadziei. Choćby nikłej. Choćby wątpliwej. Ale jednak.

Leokadia kiwnęła głową.

— To może być początek… albo tylko ich gra.

— Wiem — odpowiedział. — Ale nawet jeśli gra, to każdy Polak, który dzisiaj zobaczył Orła na balkonie, poczuł, że żyje trochę inaczej niż wczoraj. Ale boję się, że to tylko gra. Niemiecka gra.

Stanisław westchnął. Wiedział, że prawdziwa niepodległość jest jeszcze daleko, że Niemiec daje jeden palec, aby zabrać całą rękę. Że wojna trwa, fronty są daleko od zakończenia, a proklamacja nie zmienia ich codziennego życia. I że nadal będą braki w żywności, przymusowe dostawy, kontyngenty i obecność wojsk okupacyjnych. Domyślał się, że Niemcy pod pozorem tworzenia polskiej armii będą chcieli mięsa armatniego na swoją wojnę. Oni potrzebują żołnierzy. Potrzebują Polaków, żeby stanęli po ich stronie.

Oparł łokcie na stole, splótł dłonie. Za oknem wiatr szarpał gałęzie, niosąc ryk wiatru w głąb nocy. Lampa zamigotała, jakby przytakując, a potem rozświetliła izbę stabilnym, łagodnym światłem.

1917

Gdy pewnego ranka Niemcy zaczęli spisywać młodych mężczyzn w miasteczku, Stanisław poczuł, że grunt usuwa mu się spod nóg. Obok stał Teodor jego brat, blady jak papier.

— Mówią, że jak zapiszą… już nie wrócisz prędko — wyszeptał.

Stanisław skinął głową. Widział to samo w oczach innych — strach przed obcą ziemią, obcym językiem, robotą, która nie zna końca.

Gdy imię Tadeusza Wiewiórkowskiego, czternastoletniego syna Teodora zapisano na liście, poczuł, jakby ktoś wykreślił je równocześnie z księgi życia. Matka chłopca milczała. Tylko przeżegnała go mocniej niż zwykle.

Następnego ranka, zanim wzeszło słońce, zebrano ich na dziedzińcu. Podjechała wóz, a żołnierze popędzili ludzi tak, jak się zagania zwierzęta. Tadeusz spojrzał ostatni raz na ojca i matkę w świetle bladego poranka, koła potoczyły się po nierównej bruku, a wraz z nimi ruszyła kolumna przymusowych robotników. Nie wiedział, dokąd go wiozą.

Obejrzał się po raz ostatni. W świetle bladego poranka twarze rodziców wyglądały jak wyrzeźbione z popiołu. Ojciec stał nieruchomo, jakby sam miał zaraz runąć na ziemię, a matka przyciskała dłonie do ust, by nie krzyknąć.

— Tadziu… wróć do nas — wyszeptała, choć wiedziała, że chłopak już tego nie słyszy.

Tadeusz. W mroku pod ziemią (Essen 1917–1918)

Podróż trwała długo, zbyt długo jak na chłopca, który pierwszy raz widział świat poza Kaliszem. Najpierw pociąg sunął powoli przez równiny, potem coraz szybciej, a krajobraz za oknem zmieniał się z dnia na dzień: z płaskich pól w teren zabudowany, zadymiony, przemysłowy. Kiedy skład wtoczył się do Zagłębia Ruhry, Tadeusz miał wrażenie, że wjechał w sam środek ogromnego pieca, w którym wszystko huczy, dymi i drży.

Pociąg zatrzymał się w Essen, mieście czarnymi od sadzy, ciężkim od dymu. Powietrze pachniało węglem i smarem. Dla chłopca z polskiej wsi ten świat był jak z innej planety.

Barak, do którego skierowano nowo przybyłych robotników, stał na skraju kopalni. Drewniana konstrukcja przeciekała, a drzwi skrzypiały przy każdym podmuchu wiatru. W środku pachniało wilgocią, mydłem i zmęczeniem.

— Ty nowy? — zapytał jeden z mężczyzn, starszy, o ciemnych oczach, które chyba widziały już wszystko.

— Tadeusz — odpowiedział cicho.

— Skąd?

— Z Kalisza.

Mężczyzna cmoknął, jakby usłyszał coś znajomego.

— Aaa… z rosyjskiego zaboru. Dużo was teraz biorą. Mówią, że w 1916 zaczęli „zachęcać”, a jak kto nie chciał, to dopiero było. Ale to żadna zachęta — ani wrócić nie wolno, ani odmówić.

— U nas też spisywali — dodał Tadeusz. — Ojciec mówił, że kto ucieknie, temu rodzinę…

— Wiem — przerwał mężczyzna. — Wszędzie to samo. Warszawa, Łódź, Kalisz… Ta sama śpiewka.

Wieczorami robotnicy opowiadali o tym, jak trafili tu z różnych stron. Byli Polacy, Belgowie, Holendrzy, nawet Rosjanie – jeńcy, którzy mieli jeszcze mniej praw niż cywile. Każdy miał podobną historię: zabrali, zatrzymali, zakazali wracać.

— Tu nie potrzeba zgody — wystarczy, że jesteś młody i masz siłę w rękach — powtarzał ktoś z przekąsem.

Pierwsze zejście do kopalni było jak wejście do wilczego gardła. W szybie unosiła się wilgoć, powietrze było ciężkie, duszne, jakby ktoś przykrył chłopca mokrą szmatą. Z góry dochodził brzęk maszyn — metaliczny, nieludzki.

— Nie oddychaj głęboko — poradził mu jeden z górników. — Bo cię pył zadusi. Tutaj oddycha się ostrożnie.

Na dole było ciemno jak w trumnie. Jedynym źródłem światła były lampy karbidowe, których płomienie drgały przy każdym ruchu powietrza. Korytarze ciągnęły się bez końca, wspierały na drewnianych stemplach, które trzeszczały niepokojąco.

Tadeusz dostał najlżejszą pracę — przynajmniej tak mu powiedziano. Nosił drewno do obudowy chodników, donosił narzędzia, zbierał odłamki węgla. Ale „najlżejsza” nie znaczyła łatwa. Po kilku godzinach kolana drżały mu jak z waty, ręce piekły od drzazg, a plecy paliły ogniem.

— Trzymasz się, chłopcze? — zapytał go któregoś dnia starszy górnik zwany Brueggemannem.

— Staram się — odparł Tadeusz.

— Ja tu pracuję od dwudziestu lat. Ale ty… masz czternaście? Piętnaście?

— Piętnaście — poprawił chłopiec.

Górnik przygryzł wargę.

— Powinieneś być w szkole, nie pod ziemią. Ale wojna ma swoje prawa, a Niemcy swoje.

Wieczorami barak żył własnym życiem. Ludzie, choć zmęczeni, szeptali o domach, o rodzinach, o tym, co słyszeli od strażników.

— Mówią, że nie wolno wracać do Polski. Zakaz ruchu bez pozwolenia wojskowego — mówił pewnego wieczoru Florek, robotnik z Rawy.

— U mnie na wsi to było tak — odezwał się inny — że przyszli urzędnicy i spisywali wszystkich. Kto się nie zgłosił, temu grozili, że rodzinę karzą.

— To nie robota, to niewola — padło z ciemnego kąta.

Tadeusz słuchał tego wszystkiego i świat wydawał mu się nagle większy, ale nie w dobry sposób — większy od strachu.

Dni mijały jeden za drugim. Noc, praca, noc, praca. W kopalni było zimno, na powierzchni gorąco.

Nogi bolały ciągle, dłonie pękały od pyłu. A przecież byli i tacy, którzy rąbali przodek, podkładali dynamit, pracowali przy wagonikach — ciężej, ryzykowniej.

W porównaniu z nimi Tadeusz był jak cień — pomocnik, chłopiec na posyłki. Ale i tak czuł, jakby życie wypływało z niego kropla po kropli.

Czasem myślał:

Może wojna się skończy? Może Niemcy przegrają? Może… wrócę?

Pod koniec 1918 roku w kopalni zaczęły krążyć wieści, że Niemcom źle idzie, że wojsko się cofa, że cesarz stracił panowanie nad krajem. Górnicy szeptali o strajkach w Zagłębiu Ruhry, o buntach robotniczych. W Essen zawyły syreny — nie jak zwykle na zmianę, ale jakby zwiastowały coś większego.

— Może nas puszczą do domu — powiedział pewnego dnia ktoś, niepewnie, z nadzieją, która bolała bardziej niż zmęczenie.

Tadeusz pierwszy raz od miesięcy poczuł w sobie coś jasnego.

A gdy nadeszła jesień 1918 roku, wraz z upadkiem cesarstwa i końcem wojny, robotnicy rzeczywiście zaczęli wracać — powoli, chaotycznie, często pieszo, byle dalej od niemieckiej ziemi.

Wśród nich ruszył także szesnastoletni chłopiec z Kalisza, który przeżył rok w ciemności, rok w obcym świecie, rok, który zamienił dziecko w mężczyznę.

Tadeusz wracał z Essen z plecakiem pełnym pyłu i sercem ciężkim od wspomnień.

Ale wracał.

Maria Wiewiórkowska (1915–2001)

2025-10-19T23:28:00.016+02:00

Tekst powstał z okazji prelekcji w bibliotece w Opatówku z okazji obchodów 80-tej rocznicy zakończenia II wojny

Maria Wiewiórkowska (1915–2001)

Wspomnienie wnuczki Dominiki Pawlikowskiej

Kiedy myślę o mojej babci, Marii Wiewiórkowskiej, widzę kobietę niezwykłej siły, cichej odwagi, żelaznych zasad, wierności ideałom według których została wychowana.

Urodziła się 10 kwietnia 1915 roku w Noskowie – dziś dzielnicy Kalisza – w rodzinie Ludwika Semperskiego i Józefy z Rupotackich. Dorastała w świecie, który po odzyskaniu niepodległości budował Polskę od nowa. Młodość Marii przypadła na lata wolnej II Rzeczypospolitej – czas wiary w naukę, kulturę i rozwój.

Ukończyła Państwowe Gimnazjum im. Anny Jagiellonki w Kaliszu na kierunku matematyczno-przyrodniczym, zdając tzw. „dużą maturę”, która otwierała drogę do pracy w administracji lub na uczelni. Znała biegle język francuski, a po wojnie ukończyła studia matematyczne. Była z pokolenia, które koleżanki szkolne wspominało ze łzą spływającą po policzku, ponieważ wiele z nich nie przeżyło wojny.

Była dla mnie wzorem pracowitości. Połowę Opatówka uczuła matematyki. Umiała robić na szydełku i drutach, a po wojnie tym właśnie dorabiała do nauczycielskiej pensji – robiąc swetry dla połowy miasteczka. Przez wiele lat była cenionym metodykiem przedmiotów ścisłych i dzieliła się wiedzą i doświadczeniem, aby pomóc innym pedagogom w osiąganiu lepszych wyników w pracy z uczniami.

Maria Wiewiórkowska (1915–2001)
Zdjęcie dedykowane przyjaciółce Zofii Wiewiórkowskiej
- żonie Tadeusza Wiewiórkowskiego, zamordowanego przez komunistów

Młodość i małżeństwo

W kwietniu 1938 Maria wyszła za mąż za Mariana Wiewiórkowskiego, naczelnika poczty w Opatówku. Byli młodzi, szczęśliwi i pełni planów. Zamieszkali w służbowym mieszkaniu przy ulicy Kościelnej, w urzędzie pocztowym. Dom był pięknie urządzony – z meblami i porcelaną ćmielowską, które podarowali jej rodzice, Szalińscy, znani w Opatówku restauratorzy i właściciele kamienicy w centrum miasteczka.

W 1939 roku przyszła na świat ich pierwsza córka, Beata. Marian żartował wówczas: „Marysiu, gdybym wiedział, że będzie nam razem tak dobrze, wcześniej poprosiłbym Cię o rękę.”
Szczęście młodej rodziny trwało jednak krótko. Maria przez dwa lata była mężatką, a przez 60 lat wdową.

Wojna

Wrzesień 1939 roku przyniósł nie tylko wojnę, lecz także koniec ich wspólnego życia. Gdy Niemcy zajęli Opatówek, Marian – jak wielu urzędników państwowych – pozostał na stanowisku do końca. Z rodziną próbował ewakuować się na wschód. Planował zostawić rodzinę u Wiewiórkowskich z Warszawy a sam udać się do punktu mobilizacji. Kolumny uciekinierów bombardowane przez niemieckie samoloty zamieniły drogi w śmiertelne pułapki.

Po powrocie babcia została wysiedlona z kamienicy rodziców, uczynił to osobiście niemiecki Amstkomissar Brake. Była wówczas w zaawansowanej ciąży i opiekowała się małą córką w wózku. Trzymając w ramionach dziecko i próbując znieść wózek po schodach, została gwałtownie popchnięta i kopnięta. W ostatniej chwili zdołała chwycić się poręczy i uniknąć upadku. Przerażenie i bezradność sparaliżowały ją tak, że przez długą chwilę nie mogła się ruszyć. Pomoc przyszła od sąsiadów, którzy zareagowali na jej krzyk i uratowali ją oraz dziecko przed tragedią.

Kolejnego schronienia udzielił rodzinie Konrad Wünsche, administrator majątku w Józefowie. To właśnie tam, 15 kwietnia 1940 roku, Niemcy aresztowali Mariana Wiewiórkowskiego w ramach akcji Intelligenzaktion, wymierzonej w polską inteligencję i lokalną kadrę kierowniczą. Miesiąc później, już samotnie, urodziła drugą córkę – Aleksandrę, moją mamę która nigdy nie poznała swojego ojca.

Nie pogodziła się z losem. Próbowała ratować męża, pisała do gestapo w Łodzi, powołując się na znajomość z osobami niemieckiego pochodzenia, które mogłyby potwierdzić jego niewinność. W jednym z listów prosiła: „Jestem młodą kobietą z dwojgiem dzieci, rok i pół roku. Drugie urodziło się podczas nieobecności mojego męża, a mój mąż znajduje się od kwietnia 1940 r. w obozie koncentracyjnym w St. Georgen Gusen. Był spokojnym, nieposzlakowanym człowiekiem, nie angażującym się politycznie. Wstrząsnęło mną, że cierpi niewinnie.” A pod spodem własną ręką dopisała: „Matkę mam niezdolną do pracy, którą wysiedlono z domu i interesu. Zostałam bez środków utrzymania, wyprzedałam wszystko, co mogłam, żyję z tego, co mi dobrzy ludzie dadzą.”

Ten list nigdy nie został wysłany – zanim znalazła pośrednika, nadeszła wiadomość o śmierci Mariana.

List, który wrócił

Do końca życia babcia przechowywała Jego listy z obozu Mauthausen-Gusen. Zawierały zaledwie kilka zdań, bo więźniowie nie mogli pisać sami. Wszystkie zaczynały się od słów: „Jestem zdrów, powodzi mi się dobrze.” W ostatnim liście, który Maria wysłała 30 kwietnia 1941 roku – nie wiedząc, że mąż już nie żyje – napisała:

„Kochany Marianie! Twój list z 25 marca 1941 otrzymałam. Cieszymy się, że jesteś zdrowy, to jest naszą największą troską. Sklep prowadzę tak dobrze, jak potrafię, zadaję sobie wiele trudu, ale mam nadzieję, że osiągnę swój cel. Nie stracę odwagi ani nadziei. Nie martw się i nie myśl źle. Dajemy sobie radę i tylko Ciebie nam brakuje. Beatka ciągle mówi o Tobie. Mówi już Ojcze Nasz i prosi o zdrowie dla tatusia i dla Olesi. Mówi także, że kocha tatusia bardzo. Jesteśmy wszyscy zdrowi. Życzymy Ci szczęśliwych Świąt Wielkanocnych. Pozdrawiamy i całujemy Cię. Marysia z dziećmi i rodziną.”

List wrócił nieotwarty, z pieczęcią obozową. Marian został zamordowany 6 kwietnia 1941 roku, w Niedzielę Palmową.

Po wojnie

Po wojnie Maria nie pozwoliła, by rozpacz ją złamała. Już w styczniu 1945 roku rozpoczęła pracę przy organizowaniu szkoły w Opatówku. Przez pierwsze miesiące uczyła bez wynagrodzenia, z pasją i przekonaniem, że edukacja jest najskuteczniejszym lekarstwem na biedę i wojenne rany. Początkowo zajęcia odbywały się w dawnej preparandzie nauczycielskiej, później w pałacu Schlössera. Materiały na nowy budynek szkolny pochodziły z rozbiórki poniemieckich budynków w Borowie. Dzięki ofiarności mieszkańców, którzy podczas „Tygodnia budowy szkół” zebrali niemal 20 tysięcy złotych, 1 grudnia 1951 roku oddano do użytku nową szkołę.

Maria Wiewiórkowska została jej wicedyrektorem. Gdy w późniejszych latach przyszło podpisać deklarację przynależności do PZPR – odmówiła. „Do żadnej partii nie należałam i należeć nie będę” – napisała. Złożyła inną – deklarację uczciwości wobec siebie, z przekonania.
Przeżyła wojnę, widziała upadek wartości i cierpienie niewinnych ludzi. Straciła męża, który zginął w obozie za wierność Polsce, a teraz od niej samej żądano podpisu pod lojalnością wobec systemu, który odrzucał tę Polskę, za jaką on oddał życie. Komunizm uważała za taki sam totalitarny, zniewalający system jak faszyzm.

Dom otwarty

Jej mieszkanie przy Placu Wolności było miejscem, do którego zawsze można było wejść bez zapowiedzi. Przychodzili dawni uczniowie, sąsiedzi, kobiety z okolicznych wsi. Czasem po poradę, czasem pożyczyć cukier, czasem tylko porozmawiać, zwierzyć się lub zatelefonować, bo wówczas nieliczni mieli telefon. Na stole zawsze czekała herbata, mleko, ser, a czasem fruwało pierze kur przywiezionych na targ przez matki uczniów. Babcia doradzała, pisała podania, udzielała korepetycji z matematyki, robiła swetry i czapki.

Nie przywiązywała wagi do rzeczy. Wojna nauczyła ją, że to, co trwałe, mieści się w głowie i w sercu. W domu, obok prostych mebli, stała biblioteka pełna książek. Gdy pożyczała komuś książkę i ta nie wracała, tylko się uśmiechała: „Znaczy, potrzebna była bardziej jemu niż mnie.”

Pamięć

Nigdy nie mówiła o sobie jako o bohaterce. A przecież nią była. W obliczu wojny zachowała spokój, w biedzie – godność, w żałobie – nadzieję. Uczyła, że najważniejsze to „nie stracić odwagi ani nadziei” – tak, jak napisała do męża w ostatnim liście. Odeszła w 2001 roku, mając 86 lat. Do końca życia pozostała wierna swoim zasadom: pracy, uczciwości, wierności i pomocy ludziom.

Kiedy dziś patrzę na jej zdjęcie z 1937 roku, młodą, uśmiechniętą, z błyskiem w oku – widzę kobietę, która przeżyła wszystko, co najtrudniejsze. Była dla mnie i dla wielu – przyjaciółką, powierniczką, cichą bohaterką. Kobietą, która w trudnych czasach potrafiła ocalić w sobie człowieczeństwo.

Autor: Dominika Pawlikowska

Leokadia Wiewiórkowska (1885–1968)

2025-10-19T01:42:00.055+02:00

Tekst powstał z okazji prelekcji "Ciche bohaterki II wojny światowej. Historia odwagi i przetrwania" w bibliotece w Opatówku z okazji obchodów 80-tej rocznicy zakończenia II wojny.

Dlaczego musiałam o Niej napisać?

Wspomnienie prawnuczki Dominiki Pawlikowskiej

Bo w każdej rodzinie jest ktoś, kto niesie w sobie powinność przypomnienia — tego, że za każdym domem, za każdym nazwiskiem, za każdym starym zdjęciem kryje się żywy los człowieka.

Pisząc o Niej, przywracam głos kobiecie, której historia mogła zniknąć w cieniu wielkich wydarzeń i męskich biografii.

Kiedy pisałam biogram mojego dziadka, Jej syna, Mariana Wiewiórkowskiego, zamordowanego przez Niemców w ramach akcji "Inteligencja", na prośbę Klubu Byłych Więźniów Politycznych Obozu Koncentracyjnego Mauthausen-Gusen w celu zamieszczenia jej w księdze pamięci, uderzył mnie bezmiar Jej straty i cierpienia jako Matki.

Jej życie nie mieściło się w podręcznikach historii – ale to właśnie z takich żyć – cichych, codziennych, zbudowana jest historia Polski.

Musiałam o Niej napisać, bo nikt inny by tego nie zrobił. Bo tylko ja, Jej prawnuczka, mogłam usłyszeć w rodzinnych opowieściach ton Jej głosu, zrozumieć ból i siłę, które płyną z bycia matką w czasach, gdy Polska znów się rodziła i umierała na oczach swoich dzieci.

Opisując Jej los – ocaliłam Ją od zapomnienia.

Leokadia Wiewiórkowska nie ma pomnika ani orderów. Jej pomnikiem są żyjące pokolenia – ci, którzy wiedzą, że Jej łzy nie były oznaką słabości, lecz siły.

Była kobietą z krwi i kości, a dla mnie postacią niemal mityczną – Niobe, Demeter i Hekate w jednej osobie, która przetrwała wszystko: stratę, śmierć, ruinę. I mimo to pozostała wierna sobie, Bogu i rodzinie.

Jak mityczna Niobe, matka boleści, traciła z biegiem wojny swoje dzieci i członków rodziny – jednych zabrała wojna, innych obozy i choroby. I choć prawie skamieniała w żalu, Jej serce biło dalej – dla wnuków, dla pamięci o tych, którzy odeszli, lecz żyli we wspomnieniach.

Była w Niej – siła i łagodność, rozpacz i nadzieja. W Jej codziennym trudzie można było dostrzec cień Demeter, która po utracie córki nie przestała troszczyć się o ziemię i o życie innych.

Jak bogini urodzaju, Leokadia pielęgnowała w ludziach wiarę i dobro – choć sama przeżyła zgliszcza.

W późnych latach przypominała Hekate, strażniczkę domowego ogniska i pamięci zmarłych. Codziennie modliła się – za tych, których już nie było. W jej sercu wciąż trwało to, co najważniejsze: miłość.

Leokadia Wiewiórkowska (1885–1968)

Dzieciństwo i młodość

W Opatówku w roku 1885, w domu, którego już nie ma, przyszła na świat Leokadia Sowa – córka Łukasza Sowy i Marianny z Muszyńskich. Były to czasy zaboru rosyjskiego, gdy Opatówek znajdował się w granicach tzw. Królestwa Polskiego, zwanego potocznie Kongresówką, podporządkowanego carowi Mikołajowi II. W domach takich jak ten, w którym dorastała Leokadia, wciąż mówiono po polsku, uczono dzieci pacierza i historii ojczystej, choć w szkołach obowiązywał język rosyjski. Wychowana w duchu pracowitości, religijności i szacunku do tradycji, wyrastała w przekonaniu, że obowiązek wobec rodziny i wiara są najpewniejszym oparciem w trudnych czasach.

Małżeństwo i działalność społeczna

W październiku 1907 roku, mając dwadzieścia dwa lata, stanęła przed ołtarzem w kościele św. Doroty w Opatówku. Jej wybrankiem był Stanisław Wiewiórkowski (ur. 1883 w Cieksynie – zm. 1941) – młody działacz społeczny i patriota, przybyły z Warszawy.

Do Opatówka uciekł przed zsyłką na Sybir za udział w strajku szkolnym 1905 roku. Był członkiem Narodowego Związku Robotniczego, organizacji narodowo-chrześcijańskiej, która przeciwstawiała się rusyfikacji. Zamieszkali w Opatówku, w domu przy ulicy Starokaliskiej, w którym wkrótce pojawiły się dzieci: Stanisław (1908–1990), Marian (1910–1941), Helena (1912–1943), Jan (1915–1979), Zygmunt (1917–1948) i Zofia (1923–1987). Stanisław działał aktywnie w życiu społecznym miasteczka: uczestniczył w zebraniach wojewódzkich NZR, współorganizował Macierz Szkolną, bibliotekę i straż pożarną. W jego domu często odbywały się spotkania z innymi działaczami.

Akt ślubu Stanisława i Leokadii. Tłumaczenie: „Stało się w miasteczku Opatówek dnia [nieczytelne] listopada 1878 roku, o godzinie trzeciej po południu. Oświadcza się, że w obecności świadków Teodora Wiewiórkowskiego i Aleksandra Wiewiórkowskiego, mieszczan z Opatówka, został zawarty prawny religijny związek małżeński pomiędzy: Stanisławem Wiewiórkowskim, kawalerem, kamieniarzem, lat 25, urodzonym we wsi Cieksyn, powiat płoński, gubernia płocka, a zamieszkałym w Opatówku, synem Macieja i Marianny Wiewiórkowskich, robotników; oraz Leokadią Sowa, panną, lat 22, urodzoną i zamieszkałą w Opatówku, córką zmarłego Łukasza i żyjącej jeszcze jego żony Marianny z Milewskich, małżonków Sowa, rolników. Trzy zapowiedzi ogłoszone zostały w kościele parafialnym w dniach: 7, 14 i 21 października oraz 3, 10 i 17 listopada bieżącego roku. Nowożeńcy intercyzy nie zawierali. Obrzędu religijnego dopełnił ksiądz Adam Marczewski. Akt odczytano i podpisano.” Parafia rzymskokatolicka Opatówek,
Księga małżeństw 1878, akt nr 33, s. 230.
Archiwum Państwowe w Kaliszu / Archiwum Diecezjalne we Włocławku
(oryginał w języku rosyjskim)

W latach dwudziestych XX wieku Leokadia włączyła się w prace Narodowej Organizacji Kobiet (NOK) – organizacji kobiecej o profilu katolickim, związanej ze Stronnictwem Narodowym. Jej siedziba mieściła się w tzw. Domku Gotyckim przy ulicy Kościelnej.

Tu opatowianki zbierały fundusze na rzecz ochronki dla dzieci, ubogich rodzin i działań oświatowych. Dzięki ich pracy w 1923 roku powstała w Opatówku ochronka, którą NOK utrzymywała z własnych składek.

Leokadia była kobietą przedsiębiorczą. Wraz z mężem prowadziła sklep galanteryjno-pasmanteryjny z artykułami mleczarskimi przy Placu Wolności 13 (później sklep GS-owski, obecnie prywatny). W sklepie sprzedawano materiały, wstążki, nici i tkaniny oraz artykuły spożywcze – wszystko, co potrzebne w gospodarstwie i domu.

W domu dbała o wychowanie i naukę dzieci. Wszyscy synowie uczęszczali do kaliskich gimnazjów: Gimnazjum Humanistycznego im. Adama Asnyka i Gimnazjum Handlowego (późniejsze Liceum im. T.Kościuszki). Edukacja była dla niej świętością. Choć każde czesne i szkolny mundurek wymagały od rodziców wyrzeczeń, powtarzała, że „wykształcenie to jedyne, czego człowiekowi nie można odebrać.”

Czas wojny

We wrześniu 1939 roku na rodzinę Wiewiórkowskich spadła tragedia, jakich tysiące przeżywały polskie rodziny. Już 3 września przyszła wieść, że Jan Wiewiórkowski, strzelec pokładowy w 34 Eskadrze Rozpoznawczej Armii „Poznań”, zginął zestrzelony przez Niemców nad Brzezinami.

Leokadia przywdziała żałobę, nie wiedząc, że syn żyje i dostał się do niewoli.

Wkrótce potem, 15 kwietnia 1940 roku, Niemcy aresztowali kolejnego syna Leokadii – Mariana Wiewiórkowskiego, naczelnika poczty w Opatówku, oraz jej zięcia Zygmunta Gadzinowskiego (1909–1941), sekretarza gminy w Liskowie. Obaj trafili do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen w Austrii, z którego nigdy nie wrócili. Leokadia miała świadomość że zginęli śmiercią męczeńską, kąsani 30-stopniowym zimnem, bici i gryzieni przez esesmańskie psy.

W 1941 roku zmarł Stanisław Wiewiórkowski, mąż Leokadii – przeziębił się w drodze, szukając towaru do sklepu, tak lichego, że nawet Niemcy go nie odebrali. W tym czasie handel był reglamentowany i prywatne sklepy ledwie funkcjonowały.

Rok później zmarła córka Helena Gadzinowska, której serce nie wytrzymało, gdy w małej urnie otrzymała prochy męża z Gusen.

„Jak u Wiewiórkowskich zaczęto wynosić trumny, to nie było końca” – wspominali po latach mieszkańcy Opatówka.

Leokadia zajęła się osieroconymi wnukami – Teresą i Leszkiem Gadzinowskimi, którzy nie mieli już ani ojca, ani matki. Wychowywała ich z czułością, jak własne dzieci. Każdego dnia modliła się z nimi przy łóżku, a w niedziele prowadziła na cmentarz.

Podczas wojny Niemcy zburzyli dom Wiewiórkowskich przy ulicy Starokaliskiej (obecnie skrzyżowanie ulicy Łódzkiej i św. Jana), przebudowując drogę z Łodzi do Kalisza. Rodzina została wysiedlona, pozbawiona dachu nad głową i środków do życia. Przez kolejne lata tułali się po wynajmowanych izbach.

Ostatnie lata

Po wojnie Leokadia nie odzyskała już dawnej siły. Czas i cierpienie odcisnęły na jej twarzy głębokie ślady.

Wciąż miała sklep przy Placu Wolności z zapleczem. Tam umieściła najmłodszego syna Zygmunta, o którym mówiono, że był najzdolniejszy. Ogrywał wszystkich w szachy, dużo czytał, a w lipcu 1939 roku ukończył kurs podchorążych w Poznaniu. W 1945 roku powrócił z obozu koncentracyjnego Buchenwald, dokąd trafił za działalność w Armii Krajowej. Po wyjściu z obozu ciężko zachorował na gruźlicę i inne choroby poobozowe. Pielęgnowany przez matkę, skonał na Jej rękach.

Kiedy w 1945 roku ucichły ostatnie strzały, Leokadia Wiewiórkowska miała sześćdziesiąt lat – wiek, w którym człowiek powinien już zbierać owoce swojego życia: patrzeć, jak dorastają wnuki, cieszyć się spokojem w domu, który zbudował.

Tymczasem Ona nie miała już ani domu, ani męża, ani większości dzieci. Straciła niemal wszystkich mężczyzn swojego rodu – synów, męża, zięcia. Przeżyła to, co dla matki jest niewyobrażalne: pochować własne dzieci, jedno po drugim, czasem nawet bez trumny, bez pożegnania.

Jej dom – ten przy ulicy Starokaliskiej, tętniący życiem – zniknął. Na jego miejscu ciągnęła się nowa droga, szeroka, pusta i obca. Jakby ktoś wymazał nie tylko Jej adres, ale i całe życie, jakie tam przeżyła.

Władza, która przyszła po wojnie, mówiła o równości i sprawiedliwości, ale dla takich jak Ona – Dla kobiet, które całe życie spędziły w domu, w sklepie, w gospodarstwie, nie przewidziano miejsca w systemie. Nie miała emerytury ani pracy. Państwo, za które Jej synowie walczyli, nie dało nic w zamian: ani wsparcia, ani pociechy, ani zrozumienia. Niebawem sklep przy Placu Wolności przejęła Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, w ramach upaństwowienia prywatnego handlu. Podobnie, jak wielu dawnych właścicieli, straciła źródło utrzymania.

W 1957 roku sprzedała działkę po wyburzonym przez Niemców domu nowym właścicielom, by kupić chleb swoim wnukom i opłacić ich edukację. Dopiero wówczas, po tzw. „odwilży gomułkowskiej”, pojawiła się możliwość regulowania prywatnych własności i sprzedaży działek po zburzonych posesjach.

Schyłek życia spędziła otoczona troską i opieką rodziny.

Zmarła w 1968 roku. Spoczęła na cmentarzu w Opatówku – wśród tych, których kochała najbardziej. Pozostała w pamięci rodziny jako kobieta silna, wierna, ofiarna – matka, która przetrwała wszystko: wojnę, biedę i śmierć swoich dzieci.

Przypisy

1. Kościół parafialny w Opatówku – neogotycka świątynia wzniesiona w latach 1905–1912 z inicjatywy ks. Antoniego Marczewskiego, konsekrowana w 1912 r.

2. Narodowy Związek Robotniczy (NZR) – legalna organizacja polityczna i społeczna założona w 1905 r. w Warszawie. Jej celem była obrona praw robotników w duchu katolickim i narodowym.

3. Domek Gotycki – zabytkowy budynek w centrum Opatówka, należący pierwotnie do rodziny Schlösserów, właścicieli miejscowej fabryki sukna. Od 1923 r. mieściła się tam siedziba Narodowej Organizacji Kobiet i ochronka dla dzieci.

4. Gimnazjum im. Adama Asnyka i Gimnazjum Handlowe w Kaliszu – renomowane szkoły średnie w okresie międzywojennym, wychowujące młodzież w duchu patriotyczno-religijnym.

5. W 1939 r., podczas budowy nowej szosyŁódź–Kalisz, Niemcy dokonali przebudowy centrum Opatówka, wyburzając m.in. domy przy dzisiejszej ul. Kaliskiej i Św. Jana.

6. Po II wojnie światowej tysiące kobiet takich jak Leokadia Wiewiórkowska — żon, matek i wdów — znalazło się poza systemem pomocy państwowej. Nie miały prawa do emerytur, bo nie były zatrudnione etatowo ani objęte ubezpieczeniem społecznym. Państwo ludowe przyznawało świadczenia głównie pracownikom instytucji państwowych, robotnikom i urzędnikom. Dla kobiet, które całe życie spędziły w domu, w sklepie, w gospodarstwie, nie przewidziano miejsca w systemie.

Jak z filmu Barei - Koło Gospodyń Wiejskich w Opatówku 1975, czyli lud wiejski uczestniczy w pseudokulturze.

2025-10-18T22:23:00.013+02:00

Dominika Pawlikowska

Poniższy wpis to klasyczny przykład kroniki Koła Gospodyń Wiejskich z okresu PRL, dokumentujący życie społeczne i kulturalne wsi w latach 70-80. Jego znaczenie wykracza poza sam opis wydarzenia – jest świadectwem epoki, w której kobiety wiejskie były aktywnie włączane w działalność propagandową PRL-u, a ich praca była prezentowana jako wzór dla innych.

Opatówek, Koło Gospodyń Wiejskich

„Wieczornica z okazji Dnia Matki” – Koła Gospodyń Wiejskich jako przystawka PZPR

„Dnia 28 maja 1975 r. została zorganizowana wspólna wieczornica związana ze świętem Matki.
Na uroczystość złożyło się szereg ciekawych propozycji. Przyjechał do nas pisarz – autor z bardzo ciekawym odczytem z Warszawy, Stefan Atlas.( późniejszy teść dziennikarki Katarzyny Dowbor-dopisek autorki).
Była degustacja ciast, wiersze i piosenki dzieci, oraz wręczenie wszystkim matkom kwiatów.
Wśród nich były zaproszone matki żołnierzy, matki wielodzietne i zasłużone. Ogółem było 54 osoby. Byli również goście z powiatu.
Zaszczyciła nas również pani z zagranicy, mianowicie z Francji. Była zachwycona, obiecała przekazać to, co widziała i słyszała tamtejszym kobietom–matkom.”¹

Ten kronikarski zapis, sporządzony z pozorną prostotą, jest doskonałą ilustracją funkcjonowania Kół Gospodyń Wiejskich (KGW) w systemie Polski Ludowej. Za fasadą swojskiej serdeczności, ciast drożdżowych i kwiatów dla matek krył się precyzyjnie zaplanowany mechanizm propagandy, którego celem było kształtowanie „socjalistycznej świadomości” kobiet na wsi.

Humor epoki i teatralność systemu

Z dzisiejszej perspektywy notatka brzmi niemal jak scena z filmu Stanisława Barei – elegancka Francuzka wśród gospodyń, dzieci śpiewające piosenki o matce, a w tle prelegent z Warszawy. Ale w 1975 roku to nie był żart. To była forma politycznej edukacji masowej, ubrana w kostium „kultury i tradycji ludowej”.

Określenie „pisarz–autor z bardzo ciekawym odczytem z Warszawy” – jakby „z centrali” – nie było przypadkiem. KGW podlegały ścisłej kontroli struktur partyjnych, a każda ich inicjatywa miała wymiar wychowawczy. Wizyta Stefana Atlasa, publicysty radiowego i autora prelekcji o tematyce społecznej, wpisywała się w nurt „oświaty ideologicznej”, której celem było kształtowanie obywatela-lojalisty wobec państwa ludowego.²

Reforma i symboliczny koniec „gości z powiatu”

Warto zauważyć zbieżność dat: 28 maja 1975 roku, kiedy w kronice odnotowano spotkanie z okazji Dnia Matki, Sejm PRL uchwalił reformę administracyjną, likwidującą powiaty i tworzącą 49 nowych województw.³ Był to krok ku dalszej centralizacji państwa, mający uniezależnić aparat lokalny od tradycyjnych struktur samorządowych i podporządkować go bezpośrednio władzom wojewódzkim – czyli partii. Trwały intensywne przygotowania do zmiany konstytucji, mającej wpisać na stałe „kierowniczą rolę PZPR” oraz „nierozerwalny sojusz z ZSRR”.

Zapis o „gościach z powiatu” ma więc dziś znaczenie symboliczne – to ostatni ślad epoki, która właśnie znikała pod naporem nowego modelu władzy, opartego na pionowym podporządkowaniu i kontroli społecznej.

Kobieta socjalistyczna – projekt polityczny

W systemie PRL Koła Gospodyń Wiejskich stanowiły element inżynierii społecznej – były jednym z narzędzi, za pomocą których władza chciała przekształcić tradycyjną wieś i podporządkować ją swojej ideologii.

Oficjalnie ich celem było „aktywizowanie kobiet na wsi” i „podnoszenie kultury życia codziennego”. W praktyce oznaczało to włączanie gospodyń w państwowy system wychowawczy, oświatowy i polityczny.⁴ KGW organizowały kursy kroju i szycia, pokazy racjonalnego żywienia, spotkania o higienie i wychowaniu dzieci – wszystko w duchu modernizacji i postępu. Ale każde z tych działań miało wymiar wychowawczy, zgodny z linią partii. KGW wpisywały się w oficjalną narrację państwa o „nowoczesnej kobiecie socjalistycznej” – aktywnej, pracowitej, społecznie zaangażowanej i lojalnej wobec władzy ludowej. Ich działalność była ściśle monitorowana przez struktury partyjne, a przewodniczące kół często współpracowały z lokalnymi komitetami PZPR. Właśnie w takich ramach rozwijały się Koła Gospodyń Wiejskich – organizacje kobiece, które w praktyce stanowiły jeden z najważniejszych filarów tzw. „polityki kulturalnej wsi”. Formalnie działały przy Kółkach Rolniczych, Związkach Samopomocy Chłopskiej i Gminnych Spółdzielniach „Samopomoc Chłopska”, będąc ściśle powiązane z aparatem państwowym i strukturami PZPR.

Poprzez KGW partia komunistyczna i instytucje państwowe mogły docierać do kobiet wiejskich, włączając je w procesy społeczne i polityczne na warunkach narzuconych przez władzę.

Kobieta wiejska miała przestać być strażniczką tradycji, a stać się „kobietą socjalistyczną” – nowoczesną, zaangażowaną społecznie i lojalną wobec władzy ludowej.⁵

Nieprzystąpienie do Koła bywało źle widziane. W małych społecznościach wiejskich mogło oznaczać „nieufność wobec ustroju” lub „brak zaangażowania społecznego”.⁶

W praktyce więc członkostwo w KGW było nie tyle kwestią wyboru, ile formą politycznego konformizmu, pozwalającą funkcjonować „bezpiecznie” w ramach systemu.

Propaganda przez ciasto i śpiew

Wieczornice, pokazy kulinarne i konkursy świąteczne – pozornie niewinne formy integracji – były nośnikami symboliki socjalistycznej wspólnoty. Każda uroczystość miała w tle element propagandy: odczyty o roli kobiety w budowie nowego ustroju, wiersze o pokoju, cytaty z Gierka czy Lenina.

Z dzisiejszej perspektywy brzmi to groteskowo, ale wówczas było częścią codzienności – systemu, który wchodził w życie prywatne, w kuchnię, w rodzinę i w święta. Nawet Dzień Matki stawał się narzędziem propagandy sukcesu i lojalności wobec władzy.

Między lojalnością a autentyzmem

Paradoksalnie jednak, właśnie w ramach tych oficjalnych struktur często rozwijała się prawdziwa wspólnota kobiet. Gospodynie potrafiły wykorzystać przestrzeń KGW do realizacji celów nie zawsze zgodnych z linią partii: wspólnej pomocy, przekazywania tradycji kulinarnych i wychowawczych, czy po prostu ludzkiego spotkania.

Bywało więc, że w oficjalnym systemie – w którym każda uroczystość miała być „socjalistyczna w treści i ludowa w formie” – kobiety wsi potrafiły zachować własną tożsamość, religijność i solidarność. To właśnie ta dwuznaczność czyni z Kół Gospodyń Wiejskich zjawisko tak fascynujące i symboliczne: były jednocześnie przystawką komuny i enklawą kobiecej niezależności, ponieważ tylko tutaj " miały głos ".

Przypisy

Kronika Koła Gospodyń Wiejskich, wpis z dnia 28 maja 1975 r.
Stefan Atlas (1920–1985) – dziennikarz i publicysta radiowy, związany z Polskim Radiem i tygodnikiem Przekrój. W latach 60. i 70. prowadził cykle prelekcji w ramach działalności oświatowej Frontu Jedności Narodu.
Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych (Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91).
M. Fidelis, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, Warszawa 2010, s. 147–150.
E. Kaczmarek, Wieś w PRL – codzienność i polityka, Poznań 2008, s. 212–215.
Archiwalne materiały Związku Kółek Rolniczych, Program pracy ideowo-wychowawczej Kół Gospodyń Wiejskich na rok 1974/1975, Warszawa 1974, s. 5–7.

Jaki był Opatówek w 1976? Jaka była Polska? Protokół zebrania ZBoWiD 22.02.1976 w Opatówku

2025-10-01T23:59:00.005+02:00

Kolejny ciekawy protokół z zebrania koła ZBoWiD w Opatówku.

"W dniu 22 lutego 1976 roku z niewiadomych przyczyn Koło ZBoWiD w Opatówku zostało rozwiązane, a członków przeniesiono do Koła nr 1 w Kaliszu.

Zebranie w dniu 22 lutego 1976 r. miało całkiem inny przebieg od planowanego. Opiekun Koła, pułkownik Borowski, zakomunikował wszystkim członkom decyzję Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w Kaliszu o likwidacji tutejszego Koła. Było to dla nas niespodziewane i zaskakujące. Tę decyzję wydano bez uzgodnienia z nami i wbrew życzeniu członków.

Wystosowano więc wniosek, poparty przez wszystkich członków i przedstawiony do Prezesa Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD pułkownikowi Pasternakowi.

Przez cały rok Zarząd Wojewódzki ZBoWiD nie dał odpowiedzi. W związku z czym członkowie zwrócili się z prośbą do Zarządu Głównego w Warszawie, udowadniając, że Koło powstało z inicjatywy byłego Zarządu Oddziału Powiatowego w Kaliszu w dniu 14 II 1957 r., zgodnie z § 28 Statutu, w początkowej liczbie 18 członków.

W okresie od 1973 do 1975 roku stan członków wzrastał i w dniu rozwiązania Koła, tj. dnia 22 II 1976 r., stan wszystkich członków wynosił 37 członków rzeczywistych i 6 kandydatów, których wniosek był w toku przygotowania do zatwierdzenia dokumentów.

W prośbie tej przedstawiono rysunek działalności Koła, prosząc o zbadanie całej sprawy i przyjęcie z powrotem w rejestr członków Koła. Na skutek tej prośby i dzięki sprzyjającym stosunkom m.in. członków Wojewódzkiego PZPR w Kaliszu, Gminnego Sekretarza PZPR w Opatówku, Naczelnika Gminy w Opatówku i Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w Kaliszu, przywrócono ponownie działalność naszego Koła."

Protokół z zebrania koła ZBoWiD w Opatówku
22.02.1976

Zastanowiło mnie, jak można było tak instrumentalnie potraktować członków koła i bez informowania ich, przesuwać jak pionki. Co mogło być powodem? odwołałam się do sytuacji w kraju.

Polska w 1976 roku

Rok 1976 był momentem przełomowym w historii PRL. Polska Rzeczpospolita Ludowa znajdowała się wówczas pod rządami Edwarda Gierka, który kilka lat wcześniej obiecywał „drugą Polskę” – modernizację i wzrost dobrobytu oparte na kredytach zagranicznych. Sytuacja gospodarcza gwałtownie się pogarszała: narastał deficyt handlowy, brakowało podstawowych towarów, a społeczeństwo coraz mocniej odczuwało rosnące zadłużenie państwa.

10 lutego 1976 roku Sejm uchwalił nowelizację Konstytucji PRL, wprowadzającą do ustawy zasadniczej zapisy o „kierowniczej roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej” oraz „nierozerwalnym sojuszu z ZSRR”. Wzbudziło to protest środowisk inteligenckich i podpisanie tzw. Listu 59 – pierwszego w tej epoce aktu jawnego sprzeciwu wobec władz. /Ustawa z 10 II 1976 r. o zmianie Konstytucji PRL (nowela wpisująca „kierowniczą rolę PZPR” i „sojusz z ZSRR”); zob. tekst Konstytucji PRL z 1952 r. z późn. zm., nowela z 10 II 1976./

Kolejnym punktem zwrotnym były wydarzenia 25 czerwca 1976 roku, gdy ogłoszono radykalne podwyżki cen żywności. Wywołało to falę strajków i demonstracji, szczególnie w Radomiu, Ursusie i Płocku. Protesty zostały brutalnie stłumione przez ZOMO, aresztowano tysiące osób. Choć władza szybko wycofała się z podwyżek, represje wobec uczestników protestów były dotkliwe. W odpowiedzi powstał Komitet Obrony Robotników (KOR), organizujący pomoc prawną i materialną dla represjonowanych – była to zapowiedź kształtowania się opozycji demokratycznej w Polsce. /„List 59” – treść i okoliczności: KOR. Komitet Obrony Robotników 1976–1981. Wybór dokumentów, red. A. Friszke, Warszawa: Wyd. Krytyki Politycznej, 2014./

Propagandowa narracja władz PRL. Źródło www.dzieje.pl

W tym samym czasie następowały konsekwencje reformy administracyjnej z 1975 roku, która zniosła powiaty i powołała aż 49 województw. /Ustawa z 28 V 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa/Władze dążyły do centralizacji i pełnej kontroli nad organizacjami społecznymi, w tym także kombatanckimi. W praktyce oznaczało to likwidowanie lub „przesadzanie” mniejszych kół i stowarzyszeń, często bez konsultacji z członkami. Takie działania miały usprawnić nadzór polityczny, a zarazem eliminować inicjatywy uznane za zbyt niezależne ideowo. /R. Wnuk (red.), PRL i pamięć. Polityka historyczna władz komunistycznych, Lublin–Warszawa 2014/

W tym kontekście należy rozpatrywać decyzję z lutego 1976 roku o rozwiązaniu Koła ZBoWiD w Opatówku i włączeniu jego członków do koła w Kaliszu. Była to typowa dla ówczesnej praktyki próba centralizacji i administracyjnego podporządkowania działalności kombatanckiej.

Po reformie administracyjnej z 1975 roku Kalisz stał się stolicą nowo utworzonego województwa kaliskiego. Wiązało się to z rozbudową struktur partyjnych i administracyjnych: powołano Komitet Wojewódzki PZPR w Kaliszu, a w poszczególnych gminach – jak Opatówek – działały Komitety Gminne PZPR. Struktury te miały nie tylko funkcje administracyjne, ale także kontrolne wobec życia społecznego, kulturalnego i kombatanckiego.

oprac. Dominika Pawlikowska

Dr Kazimierz Siwiński. Dlaczego w Opatówku nie ma ulicy poświęconej doktorowi? (1910–1942)

2025-09-14T23:38:00.008+02:00

D.Pawlikowska

Z protokołu ZBoWiD w Opatówku: "W dniu 20 lutego 1979 roku odbyto się zebranie całego Zarządu i Komisji Rewizyjnej naszego Koła. Na zebraniu przyjęto przedstawicieli Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w Kaliszu w osobach: mjr. Czesław Sawicki, dr Józef Makowiec i dr Dariusz Asperski.

Przedstawiciele Zarządu Wojewódzkiego proponowali uczczenie dr Kazimierza Siwińskiego aresztowanego podczas okupacji w 1944 r. w Opatówku, którego Niemcy rozstrzelali w dniu 20.02.1945 r. w Kaliszu, przez umieszczenie tablicy pamiątkowej oraz nazwaniu jednej z ulic w Opatówku Jego imieniem.

Podczas tej dyskusji zarodziła się myśl, aby uczcić nie jedną osobę, ale wszystkie ofiary poległych i pomordowanych w czasie II wojny światowej". Czyli odrzucono pomysł posiecenia ulicy doktorowi Siwińskiemu. Dlaczego?

Kim był doktor Kazimierz Siwiński? Urodził się 1 marca 1910 r. w Mniszkach, syn Jana i Franciszki z d. Skoniecznej). Był lekarzem medycyny, praktykującym w Opatówku w okresie międzywojennym i okupacji niemieckiej.Po ukończeniu studiów medycznych osiedlił się w Opatówku, gdzie przyjmował pacjentów w tzw. „Cukierence”, niewielkim, neogotyckim domku przy ulicy Kościelnej. Cieszył się zaufaniem i sympatią miejscowej ludności, prowadząc szeroką praktykę lekarską. W czasie okupacji zaangażował się w działalność konspiracyjną w strukturach ZWZ–AK, udzielając pomocy i schronienia osobom zagrożonym represjami. 1 września 1941 r. został aresztowany przez Gestapo w swoim mieszkaniu i gabinecie w Opatówku. Osadzony w więzieniu gestapowskim, przeszedł brutalne śledztwo.20 marca 1942 r. znalazł się wśród stu Polaków straconych przez Niemców w Zgierzu podczas tzw. „Zbrodni Zgierskiej” – jednej z największych publicznych egzekucji na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej. Ciała rozstrzelanych wywieziono do Lasu Lućmierskiego i tam potajemnie pogrzebano.

Dlaczego na zebraniu ZBoWid zaproponowano uczczenie Jego pamięci nazwą ulicy, a następnie odstąpiono od tego zamiaru?

Niestety w Opatówku ludzie dali się szybko nabrać na komunistyczną propagandę. W latach 70 i 80 trwał okres stabilizacji i późniejszego kryzysu PRL, a propaganda szczególnie mocno eksponowała tradycje GL/AL i „ludowego” Wojska Polskiego. Upamiętnianie „neutralnych” postaci lokalnych, które nie wpisywały się w tę narrację, było traktowane podejrzliwie. Władza obawiała się, że takie inicjatywy staną się pretekstem do przywracania pamięci o Armii Krajowej i antykomunistycznym podziemiu, co było politycznie niebezpieczne. Doktor Kazimierz Siwiński nie wpisywał się w obowiązującą w PRL narrację kombatancką, która gloryfikowała bojowników komunistycznych i ich sojuszników, a marginalizowała lub wręcz piętnowała postacie związane z tradycją niepodległościową poza komunistycznym nurtem. Pamięć o takich osobach była niewygodna dla ideologicznej tożsamości ZBoWiD, zdominowanej przez hasło walki z „faszyzmem i reakcyjnym podziemiem”. W PRL pamięć o bohaterach II wojny światowej była ściśle filtrowana przez ideologię komunistyczną. Liczyło się nie tyle bohaterstwo wobec okupanta niemieckiego, ile to, czy dana postać mogła być wpisana w „kanon walki klasowej” i sojuszu ze Związkiem Radzieckim.

Dlaczego Siwiński mógł być „niewygodny”?

Nie był związany z ruchem komunistycznym. Jeśli działał w środowisku patriotycznym czy niepodległościowym, mógł być postrzegany jako „neutralny” albo nawet jako ktoś związany z AK lub kręgami, które ZBoWiD oficjalnie krytykował. W latach 70–80 władza dążyła do kontroli pamięci zbiorowej: upamiętniano „właściwych bohaterów”, czyli działaczy komunistycznych, ludzi GL/AL, funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Nadanie ulicy imienia lekarza-męczennika, który nie pasował do tego kanonu, mogło zostać odczytane jako oddanie pola środowiskom opozycyjnym lub „reakcyjnym”. Decyzje w ZBoWiD były podejmowane pod nadzorem władz partyjnych. Jeśli ktoś zgłosił propozycję Siwińskiego, mogła być uznana za „niezgodną z linią ideologiczną”.

Cóż, członkowie ZBoWiD podzieleni na komisje: Weryfikacyjną (B.Sieradzki i inni), Historyczną (J.Wardęcki i inni), Propagandy (E.Kornacki i inni), Odznaczeniowa (A.Karolewski i inni) podjęli inną decyzję.

Czy błędy okresu komunistycznych wypaczeń zostały naprawione ? Niech czytelnicy odpowiedzą, czy w Opatówku jest ulica doktora Kazimierza Siwińskiego? Czy może ktoś z czytelników mieszka przy ulicy Siwińskiego?

Przypisy

„Tajemnicza cukierenka, która stała się biblioteką”, Biblioteka Publiczna Gminy Opatówek, dostęp: 2025-09-14.
Wykaz ofiar na obelisku w Opatówku, Starostwo Powiatowe w Kaliszu, dostęp: 2025-09-14.
Marek Budziarek, Zbrodnia Zgierska. 20 marca 1942 roku – 70 rocznica hitlerowskiej zbrodni, IPN Oddział w Łodzi, Łódź 2012.
Piotr Koper (red.), Zbrodnia Zgierska – pamięć i prawda, IPN Oddział w Łodzi, Łódź 2022.
„Plac Stu Straconych”, zgierzanie.pl – zestawienie ofiar egzekucji w Zgierzu, dostęp: 2025-09-14.
„Kaliszanie w tragedii zgierskiej 1942 roku”, Kaliskie Towarzystwo Genealogiczne, „Zeszyty Genealogiczne” nr 2, Kalisz 2012, s. 55–58.
Magdalena Kędzierska, Daria Tracz, W poszukiwaniu mogiły szczątków stu Polaków straconych 20 marca 1942 roku w Zgierzu. Zarys problematyki interdyscyplinarnych badań nad miejscem pamięci, „Pomeranian Journal of Life Sciences” 2017, nr 63(3), s. 75–83.

Protokół z zebrania Zarządu koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Opatówku w dniu 14.01.1979 oraz 20.02.1979

2025-09-14T22:06:00.004+02:00

Czasami mam ochotę przestać interesować się historią Opatówka, a szczególnie, gdy napotykam na takie obrzydliwe wątki jak ten dzisiejszy.

Czytam protokoły kroniki ZBoWiD i napotykam coś, co mną wstrząsa. Obrzydliwe czasy, wstrętni pseudo bohaterowie wojenni. Nie wiem dlaczego, ale mimo, że codziennie widziałam z okna mieszkania obelisk poświęcony pomordowanym w czasie II wojny mieszkańców gminy Opatówek, nigdy nie czułam żadnej nostalgii patrząc na niego. Dziś, gdy patrzy się na obelisk czy dokumenty z epoki PRL, w których pojawia się określenie „uczestnicy walk z bandami i nielegalnymi organizacjami”, trudno nie odczuwać bolesnego dysonansu. W jednym zestawieniu znaleźli się bowiem żołnierze września 1939 roku, więźniowie obozów koncentracyjnych, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie – a obok nich ci, którzy po wojnie, służąc w UB, KBW czy MO, zwalczali polskie podziemie niepodległościowe. Taki układ kategorii, typowy dla propagandy PRL, dziś odbierany jest jako niesprawiedliwy i krzywdzący pamięć o prawdziwych bohaterach.

Oto transkrypcja jednego z zebrań koła:

Protokół z zebrania Zarządu koła Związku Bojowników
o Wolność i Demokrację w Opatówku
w dniu 14.01.1979 oraz 20.02.1979

"W dniu 14 stycznia 1979 r. odbyto się pierwsze zebranie ogólne, na którym omówiono sprawy organizacyjne, jak również wykonanie uchwał podjętych podczas całej rocznicy Odzyskania Niepodległości oraz 60-lecia Powstania Wielkopolskiego.

Na dzień 14 stycznia 1979 r. Koło nasze liczyło 75 członków zgrupowanych w 6 sekcjach pokoleniowych, wg grup środowiskowych:

uczestnicy wojny obronnej 1939 r. – 36 czł.
więźniowie obozów koncentracyjnych – 6 czł.
ruch oporu – 2 czł.
uczestnicy walk z bandami i nielegalnymi organizacjami – 16 czł.
żołnierze Wojska Polskiego – 10 czł.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie – 5 czł.

Większą część artystyczną przeznaczoną dla uczczenia tych rocznic wykonała pod kierunkiem swoich wychowawców młodzież szkolna z Zespołu Szkół Rolniczo-Ogrodniczych w Opatówku.

W dniu 20 lutego 1979 roku odbyto się zebranie całego Zarządu i Komisji Rewizyjnej naszego Koła. Na zebraniu przyjęto przedstawicieli Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w Kaliszu w osobach: mjr. Czesław Sawicki, dr Józef Makowiec i dr Dariusz Asperski.

Przedstawiciele Zarządu Wojewódzkiego proponowali uczczenie dr Kazimierza Siwińskiego aresztowanego podczas okupacji w 1944 r. w Opatówku, którego Niemcy rozstrzelali w dniu 20.02.1945 r. w Kaliszu, przez umieszczenie tablicy pamiątkowej oraz nazwaniu jednej z ulic w Opatówku Jego imieniem.

Podczas tej dyskusji zarodziła się myśl, aby uczcić nie jedną osobę, ale wszystkie ofiary poległych i pomordowanych w czasie II wojny światowej".

Komentarz historyczny

Jaki wydźwięk ma dzisiaj określenie „uczestnicy walk z bandami i nielegalnymi organizacjami” ? I było ich w Opatówku aż 16 ???

Jak rozumiano to w PRL?

„bandy” – tak określano w oficjalnej propagandzie powojennej antykomunistyczne podziemie niepodległościowe, czyli m.in. żołnierzy Armii Krajowej, WiN, Narodowych Sił Zbrojnych czy lokalnych oddziałów samoobrony, które po 1944 r. nie podporządkowały się władzy komunistycznej.
„nielegalne organizacje” – to również odnosiło się do struktur konspiracyjnych, które działały bez zgody władz komunistycznych, a więc w praktyce wszystkie organizacje podziemne o charakterze niepodległościowym.

Dla władz PRL żołnierze podziemia antykomunistycznego byli „bandytami”, „reakcyjnymi elementami”, którzy „terroryzowali ludność”. Natomiast w rzeczywistości wielu z nich walczyło o suwerenność Polski i sprzeciwiało się sowietyzacji kraju.

Kim byli „uczestnicy walk z bandami”?

To określenie odnosiło się do:

żołnierzy LWP, MO i UB,
członków KBW (Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego),
czasem członków ORMO, którzy brali udział w akcjach pacyfikacyjnych przeciwko podziemiu niepodległościowemu.

W praktyce więc byli to ludzie stojący po stronie nowej władzy komunistycznej i uczestniczący w jej działaniach represyjnych wobec tzw. „Żołnierzy Wyklętych”.

Dzisiejsza interpretacja

W świetle obecnej wiedzy historycznej:

„uczestnicy walk z bandami” = funkcjonariusze i żołnierze aparatu bezpieczeństwa PRL, zaangażowani w zwalczanie niepodległościowego podziemia.
„Bandy” = podziemie antykomunistyczne, które dziś w Polsce nazywamy Żołnierzami Wyklętymi / Niezłomnymi i które po 1989 r. zostało w większości zrehabilitowane.

Innymi słowy – w dokumentach ZBoWiD pod tą kategorią wpisywano osoby, które pomagały utrwalać nową władzę ludową po wojnie i tłumiły opór społeczny.

O tym, kim był doktor Siwiński i dlaczego pomysł zebranych, aby jego nazwiskiem uczcić którąś z ulic, został odrzucony - w następnym poście.

oprac. Dominika Pawlikowska

Zebranie ZBoWiD 23 listopada 1980 roku w Opatówku

2025-09-13T10:06:00.004+02:00

Dominika Pawlikowska

Bardzo ciekawy dokument, jakim jest protokół z zebrania Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) w Opatówku.

Zebranie ZBoWiD 23 listopada 1980 roku w Opatówku
Kronika ZBoWiD.

Zebranie odbywa się w kluczowym historycznie momencie – 23 listopada 1980 roku – tuż po powstaniu „Solidarności” i w czasie kryzysu społeczno-gospodarczego. Protokół pokazuje, że członkowie koła żywo interesowali się sytuacją w kraju, dyskutowali o strajkach i kryzysie, ale zarazem pozostawali w orbicie wpływów organizacyjnych i propagandowych ZBoWiD. W ten sposób lokalne koła były nie tylko miejscem integracji kombatantów, ale też narzędziem utrwalania systemu politycznego PRL.

Oto treść protokołu:

"W dniu 23 listopada 1980 roku odbyło się zebranie ogólne – kwartalne wszystkich członków Koła, w sali Zbiorczej Szkoły Gminnej. Zebranie otworzył prezes koła kol. M. Łańduch, witając opiekuna Koła, mjr. Cz. Sawickiego oraz dyrektora szkoły, mgr. Stanisława Brzęckiego.

Na ogólny stan 89 członków, przybyło 53 osoby.

Okolicznościowy referat wygłosił prezes koła M. Łańduch na temat: 37. rocznicy L.W.P. i 63. rocznicy Wielkiej Rewolucji Październikowej; omówił jej znaczenie dla Polski i całego świata oraz aktualne wydarzenia w Polsce od sierpnia 1980 roku, przyczyny powstania niepokojów, strajków robotniczych, kryzysu oraz miejsca członków ZBoWiD w tych wydarzeniach.

Opiekun koła, mjr. Sawicki, omówił zmiany w Zarządzie Głównym i Radzie Naczelnej ZBoWiD w Warszawie, a mianowicie: odwołano przewodniczącego Rady Głównej Piotra Jaroszewicza, a wybrano przewodniczącym gen. Mieczysława Moczara. Odwołano również prezesa Zarządu Głównego Stanisława Wrońskiego, a wybrano Włodzimierza Sokorskiego. Mjr. Sawicki mówił także na temat burzliwych obrad w ZBoWiD w Warszawie oraz poruszył sprawę uprawnień związanych z Kartą Kombatanta.

Dwóm nowym członkom wręczył legitymacje zbowidowskie. Przewodniczący Społecznego Komitetu Budowy Obelisku, kol. M. Łańduch, zrelacjonował przebieg prac, różne kłopoty i trudności w ich załatwianiu. Ustalono, że celem obniżenia kosztów budowy, wszystkie prace niefachowe wykonywać mają członkowie w czynie – około 8–12 osób dziennie po kilka godzin.

Sprawy finansowe zrelacjonował skarbnik Komitetu, kol. Al. Witoń. Dotychczas na konto budowy wpłynęło 404.315 zł, w tym od Urzędu Gminy dotacja w wysokości 100.000 zł. Wydatkowano dotychczas 58.480 zł. Apelowano o dalszą pomoc w pracach i kontynuowanie zbiórki pieniędzy.

Kol. Aleksander Karolewski omówił sprawy socjalne i prosił opiekuna koła o interwencję w Z.W. ZBoWiD w sprawie odznaczeń. Złożono 12 wniosków o odznaczenia. – Na Dzień Zmarłych, na grobach poległych i zmarłych członków złożono kwiaty i zapalono znicze. Wiele kwiatów ofiarował ob. Stanisław Tułacz z Opatówka".

Na koniec zebrania wywiązała się dyskusja na temat obecnej sytuacji w kraju, kryzysu gospodarczego i społecznego, w której wzięło udział kilkunastu członków. W ten sposób zakończono zebranie.

Komentarz historyczny:

Protokół zebrania Koła ZBoWiD z 23 listopada 1980 roku ukazuje typowe oblicze działalności terenowych struktur związku w okresie PRL. Spotkania tego rodzaju łączyły elementy organizacyjne (referaty, sprawy finansowe, plany budowy obelisku) z treściami polityczno-ideologicznymi (odwołania do rewolucji październikowej, do „aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej” w kraju).

Obecność mjr. Czesława Sawickiego, pełniącego funkcję „opiekuna koła”, miała charakter nadzorczy i kontrolny. Opiekunowie byli przedstawicielami wyższych struktur organizacji (okręgowych lub wojewódzkich), delegowanymi do kół lokalnych. Ich zadaniem było pilnowanie, aby działalność oddolnych środowisk kombatanckich była zgodna z linią polityczną PZPR. Sawicki w referacie omówił zmiany personalne w kierownictwie ZBoWiD (odwołanie Piotra Jaroszewicza i Stanisława Wrońskiego, wybór Mieczysława Moczara i Włodzimierza Sokorskiego) oraz kwestie związane z Kartą Kombatanta, co ukazuje zarówno znaczenie polityczne organizacji, jak i wagę spraw socjalnych dla jej członków.

ZBoWiD – geneza i rola

Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) został powołany 2 września 1949 r. na mocy uchwały Prezydium KRN i PZPR, w drodze przymusowego połączenia istniejących wcześniej stowarzyszeń kombatanckich i więźniarskich. Jego celem było stworzenie jednolitej, scentralizowanej organizacji kombatanckiej, podporządkowanej systemowi władzy komunistycznej¹.

Od początku istnienia ZBoWiD pełnił kilka funkcji:

Propagandową: organizacja była jednym z filarów polityki historycznej PRL. Eksponowała rolę Armii Ludowej, Gwardii Ludowej i środowisk prosowieckich, marginalizując lub wręcz wykluczając kombatantów Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych czy innych formacji niepodległościowych². Wykluczano "niewygodnych" kombatantów: Władze komunistyczne wykorzystywały ZBoWiD do marginalizowania i wykluczania kombatantów, którzy nie pasowali do oficjalnej narracji historycznej. Do Związku często nie przyjmowano żołnierzy Armii Krajowej (AK) i innych formacji niepodległościowych, które były zwalczane przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa. Skupiano "właściwych": Związek zrzeszał głównie członków ugrupowań komunistycznych, żołnierzy Wojska Polskiego, a także funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB) i Milicji Obywatelskiej (MO) uczestniczących w walkach o utrwalanie władzy ludowej. Przyjmowano także więźniów obozów hitlerowskich oraz wdowy i sieroty po poległych. ZBoWiD brał udział w kształtowaniu oficjalnej wersji historii II wojny światowej i okresu powojennego, promując wizerunek PZPR jako głównego siły, która wywalczyła wolność i demokrację.
Polityczną: kierownictwo związku było obsadzane przez osoby lojalne wobec PZPR. Postacie takie jak Mieczysław Moczar czy Włodzimierz Sokorski wykorzystywały ZBoWiD do wzmacniania swojej pozycji politycznej.
Socjalną: ZBoWiD zajmował się udzielaniem pomocy materialnej, rozdysponowywaniem odznaczeń i przyznawaniem przywilejów (np. związanych z Kartą Kombatanta). Jednak dostęp do tych świadczeń bywał uzależniony od politycznej lojalności i aktywności w strukturach³.
Kontrolną: poprzez system opiekunów kół i powiązanie z administracją państwową ZBoWiD sprawował realny nadzór nad środowiskiem kombatanckim, eliminując inicjatywy oddolne i niezależne.

Znaczenie protokołu z 1980 r.

Dokument z listopada 1980 r. powstał w szczególnym kontekście historycznym – kilka miesięcy po powstaniu „Solidarności” i fali strajków, które zachwiały systemem władzy. Dyskusja uczestników zebrania o sytuacji w kraju, choć zapewne ograniczona i kontrolowana, pokazuje, że także środowiska kombatanckie żywo reagowały na kryzys społeczno-gospodarczy. Jednocześnie rola mjr. Sawickiego i jego wystąpienie przypominają, że ZBoWiD był w tym okresie integralnym elementem systemu komunistycznego, a jego lokalne koła pełniły funkcję zarówno integracyjną, jak i propagandową.

W 1990 roku, w wyniku przemian politycznych w Polsce, ZBoWiD został przekształcony w Związek Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych, który miał odciąć się od przeszłych powiązań z komunistyczną partią.

Na zebraniu z 23 listopada 1980 roku uczestniczył major Czesław Sawicki – wskazany w protokole jako opiekun Koła ZBoWiD. Z protokołu wynika, że mjr Sawicki nie był członkiem koła w tej konkretnej miejscowości, lecz jego opiekunem delegowanym przez struktury wojewódzkie lub powiatowe ZBoWiD. W tamtym czasie w wielu gminach i szkołach działały koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, a władze ZBoWiD wyznaczały oficerów–weteranów do pełnienia funkcji nadzorujących i wspierających działalność takich kół. Sawicki był więc łącznikiem między „dołem” (kołem terenowym) a „górą” (zarządem wojewódzkim/okręgowym).

Dlaczego uczestniczył w zebraniu? jako opiekun miał obowiązek być obecny na zebraniach sprawozdawczych, aby kontrolować, czy działalność koła przebiega zgodnie z linią organizacyjną i polityczną. Przedstawiał członkom koła decyzje i zmiany personalne w Zarządzie Głównym ZBoWiD (np. odwołanie Jaroszewicza, wybór Moczara, zmiana prezesa na Sokorskiego). Jego obecność podnosiła rangę zebrania, a jednocześnie cementowała więź lokalnego środowiska kombatanckiego z centralnymi strukturami.

Jaka była jego rola na zebraniu?

Wystąpienie referatowe – omówił aktualne zmiany w Radzie Naczelnej i Zarządzie Głównym ZBoWiD, podkreślając znaczenie nowych władz (Mieczysław Moczar i Włodzimierz Sokorski).
Komentarz polityczny – odniósł się do „burzliwych obrad w Warszawie” oraz do spraw związanych z uprawnieniami „Karty Kombatanta”, co było ważnym tematem dla członków kół.
Symboliczna funkcja – jego obecność przypominała, że ZBoWiD był organizacją ściśle związaną z aparatem państwowym i partią, a lokalne zebrania nie były tylko spotkaniami towarzyskimi, ale miały wymiar polityczny i kontrolny.
Ceremonialna rola – wręczył nowym członkom legitymacje, co nadawało wydarzeniu oficjalny, uroczysty charakter.

Przypisy:

J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969, Warszawa 2009, s. 45–62.
A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1998, s. 348–351.
M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005, s. 221–224.

Gdzie są akta ZBoWiD? tego dowiem się po otrzymaniu odpowiedzi, której oczekuję po zapytaniu wysłanym do Archiwum Państwowego w Kaliszu.

Protokół z Walnego Zebrania Przedstawicieli Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Opatówku, które odbyło się 9 maja 1986 roku o godzinie 10:00 w sali Szkoły Podstawowej

2025-08-20T21:05:00.013+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

Gminne Spółdzielnie „Samopomoc Chłopska”, popularne GS-y, powstały w 1948 roku w wyniku odgórnej, centralnie sterowanej reorganizacji ruchu spółdzielczego. Były narzędziem PRL do przejęcia handlu i usług na wsi, a zarazem elementem szerszego planu kolektywizacji i socjalizacji wsi. Proces ich tworzenia nie był naturalnym rozwojem spółdzielczości, ale raczej przymusowym upaństwowieniem pod szyldem spółdzielni.

Wiązał się z tragedią wielu polskich rodzin, które od przedwojnia zajmowały się handlem i żyły z niego wraz z rodzinami. Egzystencja wielu rodzin opatóweckich, często doświadczonych brutalnie wojną, została w ten sposób zniszczona.

Po 1945 r. władze komunistyczne przejmowały kontrolę nad wszystkimi formami życia społecznego.
Na wsi funkcjonowały różne spółdzielnie: rolnicze, mleczarskie, spożywców, rolniczo-handlowe. Były to często oddolne inicjatywy chłopów i inteligencji wiejskiej z okresu międzywojennego.
W 1948 r. – w czasie „bitwy o handel” – władze postanowiły zlikwidować rozdrobnioną spółdzielczość i scentralizować ją.

Uchwałą Krajowej Rady Spółdzielczej i decyzjami PZPR w 1948 wszystkie spółdzielnie wiejskie scalono w jedną sieć pod nazwą „Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska”.

Był to proces odgórny, sterowany politycznie: lokalne spółdzielnie łączono, często wbrew woli członków.

Celem było: przejęcie kontroli nad handlem i usługami na wsi, osłabienie prywatnego handlu (tzw. „prywaciarzy”), tworzenie zaplecza dla późniejszej kolektywizacji rolnictwa (PGR-y, spółdzielnie produkcyjne).

Lata 80.: GS-y osiągnęły największy zasięg – praktycznie miały monopol na wsi. Tylko, że w sklepach już nie było nic.

Protokół pochodzi z 1986 r., a wówczas zaopatrzenie sklepów spożywczych i przemysłowych w Polsce było bardzo trudne i wciąż opierało się na systemie kartkowym.

Pomimo pewnych prób reform gospodarczych, brak podstawowych towarów, długie kolejki i rozkwit "czarnego rynku" były codziennością. Zdecydowana większość podstawowych produktów była reglamentowana, czyli dostępna wyłącznie na kartki.

System kartek w 1986 r. obowiązywał na mięso i jego przetwory. Zaopatrzenie w towary przemysłowe było równie, a często nawet bardziej, problematyczne. Dobra trwałego użytku: sprzęty RTV i AGD, takie jak telewizory, pralki czy lodówki, były bardzo trudno dostępne.

Na ich zakup czekało się latami, a ich cena była wysoka w stosunku do zarobków.

Sytuacja gospodarcza w 1986 roku była efektem chronicznej niewydolności socjalistycznego systemu, który mimo podejmowanych działań nie był w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb konsumpcyjnych społeczeństwa.

Oficjalnie GS-y nigdy nie zostały odgórnie zlikwidowane – prawo spółdzielcze pozwala im nadal istnieć. W praktyce większość przestała funkcjonować w latach 90. Niektóre działają do dziś (np. prowadzą 1–2 sklepy, piekarnię czy stację paliw), głównie tam, gdzie zdołały się dostosować do rynku.

Zdarza się, że dawne GS-y zostały przejęte przez lokalnych przedsiębiorców i funkcjonują pod nowymi nazwami.

Dokument jaki dzisiaj przedstawiam pokazuje, jak na kilka lat przed upadkiem PRL wyglądała wiejska codzienność: formalna samorządność, realne problemy gospodarki niedoboru, rytuały polityczne i próby organizowania życia społeczności lokalnej mimo ograniczeń systemu.

Komentarz do protokołu Walnego Zebrania Przedstawicieli Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Opatówku z 9 maja 1986 r.

1. Kontekst polityczno-społeczny

Dokument pochodzi z połowy lat 80., okresu schyłku PRL, kiedy władza komunistyczna próbowała utrzymywać kontrolę nad wszelkimi formami życia gospodarczego i społecznego. Spółdzielnie wiejskie, takie jak „Samopomoc Chłopska”, były w praktyce podporządkowane władzom partyjnym i państwowym, choć formalnie miały charakter organizacji samorządowych.

Obecność na zebraniu przedstawicieli PZPR (I sekretarza KG PZPR Andrzeja Michalskiego) czy władz gminnych i bankowych pokazuje, że działalność spółdzielni była ściśle powiązana z administracją lokalną i polityką centralną.

2. Rola spółdzielni

Gminne Spółdzielnie „Samopomoc Chłopska” miały charakter wielobranżowy: prowadziły sklepy spożywcze i przemysłowe, punkty skupu płodów rolnych, piekarnie, zakłady usługowe (wulkanizacja, naprawy silników), a także wspierały działalność szkół (spółdzielnie uczniowskie „Grosik” i „Pszczółka”). Były zatem jedną z podstawowych instytucji zaopatrujących i usługowych na wsi i w małych miasteczkach.

Z protokołu wynika, że spółdzielnia w Opatówku była stosunkowo silna – zajęcie II miejsca w województwie w „współzawodnictwie” gospodarczym świadczy o dobrej organizacji i wysokiej aktywności.

3. Dyskusja – obraz codziennych problemów

Najciekawszym źródłem historycznym w protokole jest część dyskusyjna, w której delegaci przedstawiali realne bolączki społeczności:

Zaopatrzenie: wskazywano na potrzebę budowy nowego sklepu, lepszego zaopatrzenia w rowery i sprzęt elektryczny. Braki towarowe były typowym zjawiskiem gospodarki niedoboru lat 80.

Usługi: krytykowano złą jakość usług zakładu wulkanizacji, nieterminowe naprawy i wysokie ceny.

Rolnictwo: omawiano skup zboża, węgla i nawozów, a także problemy wynikające z wilgotności ziarna czy organizacji transportu złomu.

Warunki pracy: padały wnioski o budowę łazienki dla pracowników magazynów czy zatrudnienie dodatkowych fachowców.

Potrzeby społeczne: domagano się otwarcia punktu szewskiego i lepszego zagospodarowania przestrzeni (np. pomieszczeń po starej piekarni). Ta część ukazuje codzienne troski mieszkańców wsi i małych miast w PRL – brak towarów, niewydolność usług, problemy organizacyjne. Jednocześnie widać, że delegaci potrafili otwarcie krytykować, co pokazuje pewien stopień realnego działania samorządowego w ramach spółdzielni.

4. Mechanizmy ustrojowe

Zebranie odbyło się zgodnie z obowiązującym w PRL rytuałem: wybór komisji (mandatowej, wyborczej, statutowej, wniosków i uchwał), przyjęcie sprawozdań i uchwał (wszystkie jednomyślnie),

wybory do Rady Nadzorczej i na zjazd WZSR (Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych).

Jednomyślność w głosowaniach jest typowym elementem tego typu dokumentów z PRL – świadczy o braku faktycznej opozycji wobec władz spółdzielczych i partyjnych, a także o tym, że pewne decyzje były uzgodnione wcześniej.

5. Walor źródłowy dokumentu

Protokół jest doskonałym źródłem do badań nad:
-funkcjonowaniem spółdzielczości w PRL,
-codziennymi problemami wsi w latach 80.,
-mechanizmami demokracji „fasadowej” (jednomyślne głosowania, obecność przedstawicieli PZPR),
-życiem lokalnej społeczności (nazwiska delegatów, działaczy, urzędników, dalsze kariery).

Streszczenie obrad

Otwarcie zebrania – dokonał Jan Pogorzelec, przewodniczący Rady Nadzorczej. Powitano gości: m.in. Bronisława Wojciechowskiego (WZSR-Wojewódzki Zarząd Spółdzielni Rolniczych), Andrzeja Michalskiego (PZPR), Józefa Pasika (Urząd Gminy), Jana Skotowskiego (BS-Bank Spółdzielczy), Eugeniusza Małeckiego (lustrator). Obecny Prezes Zarządu Aleksander Korzeniowski.
Wybór władz zebrania – przewodniczącym został Aleksander Górski, sekretarzem Zofia Witczak, mężami zaufania Stefania Nowicka i Bronisław Krystyniak.
Porządek obrad – przyjęto jednogłośnie.
Powołanie komisji – mandatowej, wyborczej, statutowej oraz wniosków i uchwał.
Sprawozdania – z działalności gospodarczej i finansowej (A. Korzeniowski), z działalności Rady Nadzorczej (J. Pogorzelec), lustracja ustawowa (E. Małecki), działalność spółdzielni uczniowskich „Grosik” i „Pszczółka”.
Wybory – wybrano członków Rady Nadzorczej, delegatów na VI Zjazd WZSR w Kaliszu oraz komisję skrutacyjną.
Uchwały – m.in. przyjęto sprawozdania, udzielono absolutorium, zatwierdzono bilans i podział nadwyżki, zmieniono statut. Wszystkie uchwały przyjęto jednogłośnie.
Zakończenie – przewodniczący A. Górski podziękował gościom, władzom i delegatom. Zebranie zakończono o godz. 14:30.

Dyskusja (pełny zapis)

Józef Jędrusiak (delegat z Opatówka) – podziękował Zarządowi i pracownikom za dobrą pracę, podkreślając zajęcie II miejsca w województwie. Zgłosił potrzebę budowy nowego sklepu przy ul. Łódzkiej (dotychczasowy zbyt mały, niefunkcjonalny), zagospodarowania pomieszczeń po starej piekarni oraz otwarcia punktu szewskiego w Opatówku.
Antoni Kwinta (delegat z Opatówka) – poruszył problem przewozu złomu ze składnicy do wagonów: złom spada z przyczep i zanieczyszcza drogę.
Bronisława Tomaszewska (delegat z Opatówka) – wskazała na problem obsługi klientów w sklepie: oczekujący na dostawę w sklepie, utrudniają sprzedaż i zakupy innym klientom.
Józef Borwik (delegat z Tłokini Kościelnej) – mówił o skupie zboża, który z powodu wilgotności nie mógł przyjąć dużych ilości. Prosił, by rolnicy mieli pierwszeństwo w zakupie węgla i artykułów żywieniowych.
Józef Suchorski (delegat z Tłokini Kościelnej) – wypowiedział się o pracy zakładu wulkanizacji i stacji obsługi samochodów. Zgłosił wniosek, by członkowie Komitetów bardziej angażowali się w pracę.
Stefan Melka (delegat z Opatówka) – omawiał niską jakość pieczywa i pracę zakładu naprawy silników; postulował zatrudnienie dodatkowych fachowców. Zwrócił uwagę na potrzebę lepszych warunków pracy dla pracowników magazynów (budowa łazienki). Zgłosił także wniosek o budowę bocznicy na Bazie Szulec, ułatwiającej rozładunek nawozów, złomu, opału.
Józef Mańka (delegat z Michałowa II) – wniósł o lepsze zaopatrzenie sklepów w artykuły elektryczne, a także o możliwość zakupu rowerów (ważne dla rolników).
Franciszek Cybulski (delegat z Porwit) – krytykował jakość usług zakładu wulkanizacji: naprawy nieterminowe, ceny wysokie.

Źródło:
Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w Opatówku - tom II
Sygnatura 11/1377/0/-/361
Daty 1982 - 1992 Archiwum Państwowe w Kaliszu
Zespół Akta rejestrowe sądów w Kaliszu

Protokół w całości - transkrypcja

z odbytego Walnego Zebrania Przedstawicieli Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Opatówku w dniu 9 maja 1986 roku o godzinie 10:00 w sali Szkoły Podstawowej.

Walne Zebranie Przedstawicieli otworzył Przewodniczący Rady Nadzorczej ob. Jan Pogorzelec, który serdecznie powitał delegatów i zaproszonych gości w osobach:

V-ce Prezes Zarządu WZSR – ob. Bronisław Wojciechowski
I Sekretarz KG PZPR – tow. Andrzej Michalski
Sekretarz Urzędu Gminy – ob. Józef Pasik
Dyrektor BS – ob. Jan Skotowski
Lustrator TZL – ob. Eugeniusz Małecki

str 1.

Delegacje Spółdzielni Uczniowskiej „Pszczółka” z Szkoły Podstawowej, delegację Spółdzielni Uczniowskiej „Grosik” z Zespołu Szkół Ogrodniczych oraz przedstawicieli bratnich Spółdzielni i zakładów pracy.

Na Przewodniczącego Walnego Zebrania Przedstawicieli na wniosek Przewodniczącego Rady Nadzorczej został jednogłośnie wybrany ob. Aleksander Górski, długoletni działacz społeczny, członek Rady Nadzorczej, wzorowy rolnik. Na Sekretarza wybrano delegatkę z Cieni I ob. Zofię Witczak, na mężów zaufania ob. Stefanię Nowicką i ob. Bronisława Krystyniaka.

Wybrany Przewodniczący Walnego Zebrania Przedstawicieli ob. Aleksander Górski podziękował delegatom za wybór i zaufanie oraz zapoznał z projektem porządku obrad Walnego Zebrania Przedstawicieli, który został przyjęty przez delegatów jednomyślnie, bez wniesienia poprawek i uzupełnień w brzmieniu określonym w załączniku nr 2 do niniejszego protokołu.

Źródło:
Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w Opatówku - tom II
Sygnatura 11/1377/0/-/361
Daty 1982 - 1992 Archiwum Państwowe w Kaliszu
Zespół Akta rejestrowe sądów w Kaliszu

Str. 2.

Odnośnie drugiego punktu porządku obrad

Przewodniczący Walnego Zebrania Przedstawicieli ob. Aleksander Górski stwierdził, że jest zapoznany z regulaminem obrad Walnego Zebrania i zgodnie z nim będzie prowadził zebranie. Regulamin został wyłożony do wglądu – przeto stawia się wniosek, aby nie czytać jego treści w trosce o oszczędność czasu. Wniosek Przewodniczącego został przyjęty jednogłośnie w głosowaniu jawnym.

Odnośnie trzeciego punktu porządku obrad
Zgodnie z regulaminem obrad Przewodniczący Walnego Zebrania Przedstawicieli przeprowadził wybory komisji:

mandatowej w składzie: Antoni Kwinta, Seweryn Gałka, Stefania Cicha.
Komisja po wyborze przystąpiła do pracy.
wyborczej w składzie: Bronisława Tomaszewska, Stanisław Rogoziński, Henryk Brodziak.
statutowej w składzie: Józef Suchorski, Wacława Przybył, Sławomir Nowicki.
wniosków i uchwał w składzie: Sabina Lindner, Wacław Owczarek, Władysław Bieniaszek.

Członkowie wymienionych komisji zostali wybrani przez Zebranie jednogłośnie. Komisje po wyborze przystąpiły do pracy.

Przewodniczący Komisji Mandatowej ob. A. Kwinta przedstawił protokół Komisji stwierdzający prawomocność Zebrania ze względu na obecność 50 delegatów na ogólną ilość 85 delegatów. Protokół Komisji stanowi załącznik nr 2 do niniejszego protokołu.

Odnośnie czwartego punktu porządku obrad
Przewodniczący Walnego Zebrania Przedstawicieli przedstawił wniosek, aby nie czytać protokołu z ostatniego Walnego Zebrania, ponieważ był on dostępny przez cały rok w biurze Gminnej Spółdzielni jak również został wyłożony w sekretariacie Walnego Zebrania do wglądu. Powyższy wniosek został przyjęty jednogłośnie w głosowaniu jawnym.

Str. 3

Odnośnie piątego punktu porządku obrad

Sprawozdanie z działalności gospodarczej i finansowej na rok 1985 złożył Prezes Zarządu Aleksander Korzeniowski, które przedkłada się do protokołu jako załącznik nr 3.

Przewodnicząca Komisji Wyborczej ob. B. Tomaszewska odczytała protokół przedstawiający 35 kandydatów do Rady Nadzorczej wskazanych przez wiejskie zebrania, z tego obecnych na sali było 27 kandydatów. Protokół Komisji stanowi załącznik nr 4 do protokołu.

Ponieważ zgodnie ze statutem Rada Nadzorcza składa się z 29 osób, Przewodniczący Zebrania zaproponował, by z sali podano osoby na kandydatów do Rady Nadzorczej. Podano trzy kandydatury następujących delegatów:

Seweryn Gałka – delegat z Rajska
Janina Hanczyk – delegat z Kolonii Dębe
Lucjan Olejniczak – delegat z Opatówka

Kandydatury do Rady Nadzorczej w/w osób zostały przez Zebranie przyjęte jednogłośnie.

Przewodniczący Walnego Zebrania poinformował, iż zgodnie z pismem WZSR Zebranie w głosowaniu tajnym ma wybrać 3 kandydatów na delegatów na VI Zjazd WZSR w Kaliszu i wskazać kandydata do Rady Nadzorczej WZSR.

W związku z powyższym podano cztery kandydatury na delegatów na VI Zjazd w osobach:

Jan Pogorzelec – delegat z Opatówka
Stefan Melka – delegat z Opatówka
Zofia Witczak – delegat z Cieni I
Józef Suchorski – delegat z Tłokini Kościelnej

Wyżej wymienione osoby zostały przyjęte na kandydatów na delegatów na VI Zjazd WZSR przez Zebranie jednogłośnie.

W następnej kolejności Przewodniczący Walnego Zebrania przeprowadził wybory Komisji Skrutacyjnej w osobach: Władysław Lindner, Tomasz Banaszyński, Janina Bęcka, Krystyna Pmkiechoła, Józef Juszczak.

Zaproponowani członkowie Komisji Skrutacyjnej zostali wybrani przez Zebranie jednogłośnie. Komisja przystąpiła do przygotowania kart wyborczych.

Str. 4

W następnej kolejności Przewodniczący Zebrania udzielił głosu I Sekretarzowi tow. A. Michalskiemu, który w swym wystąpieniu złożył podziękowanie dla Zarządu i Rady Nadzorczej za pracę, za uzyskane wyniki, za osiągnięty zysk. Stwierdził, iż zajęcie II miejsca w województwie to duży sukces i jest on wynikiem dobrej pracy całej Gminnej Spółdzielni.

Odnośnie szóstego punktu porządku obrad

Przewodniczący Rady Nadzorczej ob. Jan Pogorzelec złożył sprawozdanie z działalności Rady za rok 1985. Sprawozdanie stanowi załącznik nr 5 do protokołu.

Odnośnie siódmego punktu porządku obrad

Lustrator terenowego zespołu lustracji CZS ob. Eugeniusz Małecki przedstawił ocenę polustracyjną z lustracji ustawowej za 1985 rok, która stanowi załącznik nr 6 do protokołu.

Radca Prawny Gminnej Spółdzielni ob. Tadeusz Boiński przedstawił tryb wyborów Rady Nadzorczej i delegatów określony w regulaminie Walnego Zebrania Przedstawicieli. Komisja Skrutacyjna po przygotowaniu kart wyborczych przeprowadziła wybory tajne.

Odnośnie ósmego punktu porządku obrad

Sprawozdanie z działalności Spółdzielni Uczniowskiej „Grosik” za rok 1985 przedstawiła uczennica Zespołu Szkół Ogrodniczych. Sprawozdanie z działalności Spółdzielni Uczniowskiej „Pszczółka” za rok 1985 przedstawiła uczennica Szkoły Podstawowej. Sprawozdania stanowią załącznik nr 7 i nr 8 do protokołu. Str. 5 – Dyskusja

Odnośnie dziewiątego punktu porządku obrad – Dyskusja

Jędrusiak Józef – delegat z Opatówka: składa podziękowanie Zarządowi i załodze Gminnej Spółdzielni za pracę, za bardzo dobre wyniki w pracy, twierdząc, że zajęcie II miejsca to duże osiągnięcie ze względu na ilość Gminnych Spółdzielni w województwie. Ponadto w swej wypowiedzi mówi o konieczności budowy sklepu przy ul. Łódzkiej – dotychczasowy jest bardzo mały, niefunkcjonalny. Porusza również sprawę zagospodarowania pomieszczeń po starej piekarni, stawia wniosek o otwarcie punktu szewskiego, który jest bardzo potrzebny w Opatówku.
Kwinta Antoni – delegat z Opatówka: w swej wypowiedzi poruszył sprawę przewozu złomu ze składnicy do wagonów, duża ilość złomu spada z przyczep i leży na drodze przejazdowej oraz na chodniku dla pieszych.
Tomaszewska Bronisława – delegat z Opatówka: porusza problem przesiadywania ludzi oczekujących na przywiezienie towaru w sklepie, twierdząc, że jest to niedopuszczalne i utrudnia sprzedaż, jak i kupno innym klientom. Interesuje się też skupem szmat, twierdząc, że nie można ich sprzedać, ponieważ bardzo często są one nie skupowane.
Borwik Józef – delegat z Tłokini Kościelnej: mówi o małym skupie zboża, z powodu dużej wilgotności punkt skupu skupił b. mała ilość, mimo, iż rolnicy dostarczali zboże, lecz nie było ono przyjmowane. Jednocześnie prosi, by rolnicy mieli pierwszeństwo w zakupie węgla za odstawiony żywiec, a nie ogrodnicy.
Suchorski Józef – delegat z Tłokini Kościelnej: mówca pozytywnie wypowiada się na temat pracy zakładu wulkanizacji i bieżnikowania oraz Stacji Obsługi Samochodów. Jednocześnie stawia wniosek o ponowne przeszkolenie Komitetów, twierdząc, iż członkowie Komitetów winni być więcej zaangażowani w pracę.
Melka Stefan – delegat z Opatówka: wypowiada się na temat jakości produkowanego pieczywa w naszej piekarni oraz o pracy zakładu przewijania silników, twierdząc, iż sytuacja się poprawiła, ale należałoby przyjąć dodatkowych fachowców. Porusza również sprawę zapewnienia odpowiednich warunków pracy pracownikom magazynu paszowego poprzez budowę łazienki. Jednocześnie stawia wniosek o budowę bocznicy na Bazie Szulec, co ułatwiłoby rozładunek i załadunek nawozów, złomu, opału.
Mańka Józef – delegat z Michałowa II: stawia wniosek o lepsze zaopatrzenie sklepów w artykuły elektryczne, ponadto mówi o zakupie rowerów, które są wyłącznie na talony – rolnikom rower jest bardzo potrzebny, a nie musi mieć makulatury, by sprzedać, otrzymać talony i zakupić rower.
Cybulski Franciszek – delegat z Porwit: wypowiada się na temat pracy zakładu wulkanizacji, twierdząc, iż jest zła jakość i nieterminowe naprawy, a cena za usługę wysoka.

Str. 6

Prezes Zarządu Aleksander Korzeniowski zabierając głos w dyskusji udzielił szerokich wyjaśnień na tematy poruszane przez delegatów podczas Walnego Zebrania Przedstawicieli. Wyjaśnienia te dotyczyły wszystkich spraw, jakie były przedmiotem obrad Walnego Zebrania, które – jak stwierdził Prezes Zarządu – będą rozpatrywane i realizowane. Między innymi w roku bieżącym zostaną przeszkolone Komitety Członkowskie.

W następnej kolejności porządku obrad głos zabrał V-ce Prezes Zarządu WZSR Bronisław Wojciechowski, który w swym wystąpieniu skierował słowa uznania dla Zarządu, Rady Nadzorczej i pracowników Gminnej Spółdzielni za dobrą pracę, za dobre wyniki w pracy. Na ręce pracowników Gminnej Spółdzielni złożył dyplom za zajęcie II miejsca we współzawodnictwie o tytuł „Mistrz Gospodarności 1985”.

Ponadto w wypowiedzi ustosunkował się do tematów poruszanych na Walnym Zebraniu Przedstawicieli.

Po zakończeniu dyskusji Przewodniczący Zebrania poprosił Głównego Księgowego o przedstawienie projektu podziału czystej nadwyżki bilansowej.

Przewodnicząca Komisji Wniosków i Uchwał ob. Sabina Lindner odczytała protokół Komisji zawierający wnioski, jakie padły podczas Zebrania, i przedstawiła następujące projekty uchwał w sprawach:

Zatwierdzenia rocznych sprawozdań Rady i Zarządu oraz udzielenia absolutorium członkom Zarządu – uchwała nr 1/86
Uchwalenia programu rozwoju działalności gospodarczej i społeczno-wychowawczej – uchwała nr 2/86
Przyjęcia oceny polustracyjnej Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Opatówku – uchwała nr 3/86
Zatwierdzenia bilansu, wyników rachunków za 1985 rok – uchwała nr 4/86
Uchwalenia podziału czystej nadwyżki bilansowej za 1985 rok – uchwała nr 5/86

Przewodniczący Walnego Zebrania poddał pod głosowanie wnioski i projekt każdej uchwały oddzielnie. Wnioski, uchwały zostały przyjęte jednogłośnie. Protokół Komisji i uchwały stanowią załącznik nr 9 do protokołu.

Przewodniczący Komisji Statutowej ob. Józef Suchorski przedstawił protokół z prac Komisji i projekt uchwały dotyczącej:
6. Zmiany w statucie – uchwała nr 6/86

Str. 7

Przewodniczący Walnego Zebrania Przedstawicieli poddał pod głosowanie projekt uchwały, która została przyjęta jednogłośnie. Protokół i uchwała stanowią załącznik nr 10 do protokołu.

W następnej kolejności porządku obrad Przewodniczący Komisji Skrutacyjnej ob. Władysław Lindner ogłosił wyniki głosowania tajnego na kandydatów do Rady Nadzorczej i delegatów na VI Zjazd WZSR w Kaliszu.

Poinformował, iż w głosowaniu wzięło udział 53 osoby, głosów ważnych oddano 53.

Listę kandydatów do Rady Nadzorczej i wybranych członków Rady Nadzorczej oraz kandydatów na delegatów i wybranych delegatów na VI Zjazd WZSR określają protokoły Komisji stanowiące załącznik nr 11 i nr 12 do protokołu.

Źródło:
Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w Opatówku - tom II
Sygnatura 11/1377/0/-/361
Daty 1982 - 1992 Archiwum Państwowe w Kaliszu
Zespół Akta rejestrowe sądów w Kaliszu

Protokół z posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z kwietnia 1985 r.

2025-08-20T15:20:00.006+02:00

Protokół z Opatówka pokazuje lokalny wymiar działalności PZPR – schematyzm obrad, referaty wzmacniające ideologiczną rolę partii i dyskusje odsłaniające napięcia pomiędzy oficjalną linią a codzienną praktyką. Jest to cenne źródło do badania sposobu funkcjonowania struktur gminnych partii w ostatniej dekadzie PRL, gdy jej autorytet był już mocno podważany, a jednak nadal próbowała sprawować pełną kontrolę nad społeczeństwem.

Plakat z Muzeum Bitwy Warszawskiej

W szerszym wymiarze protokół ten ukazuje schyłkową fazę PRL – czas, gdy aparat partyjny formalnie działał sprawnie, lecz faktycznie tracił zdolność wpływania na społeczeństwo. Rok 1985 to także okres, gdy władze próbowały propagandowo przygotować grunt pod wybory do Sejmu PRL (1985), które po raz kolejny miały potwierdzić „jedność narodu i partii”.

Rok 1985 przypadał na okres tzw. „stabilizacji po stanie wojennym”. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza pod kierownictwem gen. Wojciecha Jaruzelskiego dążyła do odzyskania społecznej kontroli po kryzysie lat 1980–1981 i fali represji stanu wojennego. Gospodarka pogrążona była w kryzysie, społeczeństwo zmagało się z niedoborami i spadkiem poziomu życia, a opozycja demokratyczna – choć osłabiona – wciąż funkcjonowała w podziemiu.

W tych warunkach lokalne struktury znienawidzonej partii, takie jak Komitet Gminny w Opatówku, miały dbać o umacnianie wpływów PZPR w najniższych ogniwach społeczeństwa – zakładach pracy, wsiach i samorządach lokalnych. Referat wygłoszony na tym zebraniu był dokumentem programowym, przygotowanym specjalnie na plenum, którego zadaniem było mobilizowanie podstawowych organizacji partyjnych (POP) do aktywności.

Wybory do Sejmu PRL (1985)

Referat (transkrypcja w załączeniu – na dole strony) wygłoszony na tym posiedzeniuwyraźnie wpisuje się w przygotowania do wyborów do Sejmu PRL, które odbyły się jesienią 1985 r. (13 października). Podkreślano, że nadchodząca kampania ma być okazją do aktywizacji członków i całego społeczeństwa. Dyskutowano także projekt ordynacji wyborczej.

W rzeczywistości wybory te były pozbawione realnego pluralizmu: listy kandydatów ustalane były w ramach PZPR i satelickich organizacji, a wyniki z góry przewidziane. Jednak dla lokalnych struktur kampania stanowiła szansę na „pokazanie się” i wzmocnienie propagandowego przekazu partii.

Protokół z posiedzenia Komitetu Gminnego
PZPR w Opatówku z kwietnia 1985 r.

Protokół z posiedzenia Komitetu Gminnego

PZPR w Opatówku z kwietnia 1985 r.

Źródło: Protokoły posiedzeń plenarnych KG z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)

Sygnatura 11/858/0/-/11

Daty1985 - 1985

Archiwum Państwowe w Kaliszu

Zespół Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Kaliszu

Transkrypcja tekstu protokołu:

PROTOKÓŁ
z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku
odbytego w dniu 1985-04-25

Obecni na posiedzeniu wg załączonej listy obecności.
Posiedzeniu przewodniczył I Sekretarz KG PZPR w Opatówku tow. Andrzej Michalski.

W posiedzeniu uczestniczył:

Z-ca Kierownika ROPP w Kaliszu tow. Marek Sulej.

Porządek obrad

Otwarcie i stwierdzenie prawomocności obrad.
Referat nt. „O umocnieniu przewodniej roli POP w środowisku wiejskim”.
Powołanie Komisji Uchwał i Wniosków.
Dyskusja.
Podjęcie uchwały.

Streszczenie obrad

ad 1. Posiedzenie otworzył I Sekretarz KG PZPR tow. Andrzej Michalski, witając przybyłych na obrady; stwierdził, że na 19 członków Plenum obecnych na obradach jest 15, czyli obrady są prawomocne.
Przedstawił projekt porządku obrad, który został przyjęty jednogłośnie.

ad 2. I Sekretarz KG PZPR tow. Michalski Andrzej wygłosił referat nt. „O umocnieniu przewodniej roli POP w środowisku działania” (/referat stanowi załącznik do niniejszego protokołu/).

ad 3. Plenum KG jednogłośnie powołało Komisję Uchwał i Wniosków w następującym składzie:

Rutowicz Zdzisław
Szmajdziński Czesław
Macke Bolesław

ad 4. Dyskusja

tow. Rutowicz Zdzisław – zabierając głos w dyskusji stwierdził, że poprzez wybory do Rady Narodowej i samorządów nastąpiło ożywienie aktywu społeczno-politycznego i gospodarczego. Wnioskuje, by częściej organizować otwarte zebrania POP z udziałem członków Rad Sołeckich. Poza tym należy prosić na zebrania wszystkich tych, którzy chcą pracować społecznie. Każdy głos środowiska musi być traktowany poważnie.
tow. Pływaczyk Halina – w wypowiedzi swej zwraca uwagę, by członkowie POP byli bardziej widoczni w realizacji podejmowanych czynów. Częstokroć ich inicjatywy podchwytują i „sprzedają” inni. Tym samym prowadzi to do zapomnienia, że inicjatorem była właśnie partia.
tow. Brodziak Henryk – zwraca uwagę, by członkowie partii na każdym kroku świecili przykładem. Niekiedy bywa, że przełożony będący członkiem PZPR nie potrafi znaleźć wspólnego języka z załogą, w wyniku czego panują niewłaściwe stosunki międzyludzkie. Przykładem mogą być PKP wąskie tory.
tow. Adamkiewicz Jan – wnioskuje, by POP przestrzegały zasady rozliczania się z wcześniej podejmowanych uchwał i wniosków. POP wiejskim należy dać szerokie wsparcie ideologiczne.

ad 5. Komisja Uchwał i Wniosków przedstawiła projekt uchwały, który został przyjęty jednogłośnie (/uchwała stanowi załącznik do niniejszego protokołu/).

Po wyczerpaniu porządku obrad I Sekretarz ogłosił zakończenie obrad.

Protokółowała:
I Sekretarz KG PZPR

Komentarz:

1. Kontekst polityczny

Rok 1985 przypadał na czas tzw. „małej stabilizacji” po stanie wojennym. Partia starała się odzyskać inicjatywę polityczną, narzucając narrację o konieczności „umocnienia przewodniej roli PZPR” i podkreślając swoją obecność w środowisku wiejskim. W praktyce oznaczało to podporządkowanie działań rad narodowych, sołectw i lokalnych instytucji społecznych interesom partii.

Referat I sekretarza Andrzeja Michalskiego – „O umocnieniu przewodniej roli POP w środowisku wiejskim” – wpisuje się w oficjalną linię polityczną KC PZPR, która po 1983 r. kładła szczególny nacisk na kontrolę nad wsią, traktowaną jako zaplecze społeczne systemu. Wybory do rad narodowych, o których mowa w dyskusji, były narzędziem tej polityki, mającym legitymizować władzę ludową na najniższym szczeblu.

2. Mechanizmy działania

Posiedzenia takie miały bardzo schematyczny przebieg. Każde rozpoczynało się od sprawdzenia frekwencji (tu: 15 z 19 członków, co zapewniało prawomocność obrad), następnie odczytywano referat programowy, powoływano komisje, prowadzono dyskusję i przyjmowano uchwały – najczęściej jednogłośnie. Protokół odzwierciedla pozory demokratycznego dyskutowania, jednak w rzeczywistości przebieg i wnioski były z góry przesądzone.

Ciekawym szczegółem jest powołanie Komisji Uchwał i Wniosków w składzie trzech działaczy (Rutowicz, Szmajdziński, Macke). Był to typowy element formalny – komisja miała zebrać wypowiedzi, a następnie sformułować uchwałę zgodną z linią partii.

3. Dyskusja

Najbardziej wartościową częścią protokołu są zapisy dyskusji, które pozwalają uchwycić realne problemy i nastroje w lokalnym aparacie:

Rutowicz Zdzisław zwrócił uwagę na konieczność ożywienia społeczno-politycznego, organizowania otwartych zebrań POP i angażowania rad sołeckich – to świadczy o potrzebie mobilizacji społecznej, ale i o dostrzeganej bierności mieszkańców.
Pływaczyk Halina wskazała na problem „podkradania inicjatyw” przez inne grupy, co ujawnia rywalizację o to, kto ma być postrzegany jako inicjator działań społecznych. Partia chciała być w każdym działaniu „widoczna i pierwsza”.
Brodziak Henryk krytykował brak umiejętności porozumiewania się przełożonych z załogą, co prowadziło do napięć międzyludzkich. Wymowny jest przykład „PKP wąskie tory” – symbol niewydolności i konfliktów w instytucjach państwowych.
Adamkiewicz Jan postulował lepsze rozliczanie się z realizacji uchwał i wzmocnienie ideologicznego wsparcia dla POP wiejskich – co wskazuje na problem czysto formalnego traktowania wcześniejszych decyzji.

Z tych wypowiedzi przebija obraz kryzysu: partia zmagała się z brakiem autorytetu, trudnościami w mobilizowaniu ludzi i narastającą obojętnością społeczeństwa.

4. Znaczenie dokumentu

Dokument jest świadectwem funkcjonowania systemu, w którym wszystkie działania społeczne, polityczne i gospodarcze miały być inicjowane i kontrolowane przez partię. Uchwały, choć przyjmowane jednogłośnie, często pozostawały na papierze, co potwierdzają głosy krytyczne o braku konsekwencji w ich realizacji.

W pkt 2 wygłoszony został referat Egzekutywy KG PZPR w Opatówku z 25 kwietnia 1985 r. pt. „O umocnienie przewodniej roli POP w środowisku działania”:

Referat był apelem o większą aktywność POP i członków partii, o skuteczniejszą kontrolę realizacji uchwał i bardziej widoczne działanie w lokalnych środowiskach. Podkreślano konieczność walki z biernością i patologiami oraz akcentowano, że zbliżające się wybory mają stać się okazją do umocnienia pozycji PZPR w gminie.

Najważniejsze tezy referatu:

Najważniejsze tezy:

Rola PZPR w państwie i społeczeństwie
- Partia pełni rolę przewodnią i kierowniczą dzięki:
  - formułowaniu programów działania,
  - polityce kadrowej,
  - kontroli wykonania uchwał.
- Program partii utożsamiany jest z interesem klasy robotniczej, chłopstwa i inteligencji.
Znaczenie podstawowych organizacji partyjnych (POP)
- POP są głównymi wykonawcami polityki partii w zakładach pracy i na wsi.
- Spełniają funkcje: organizatorską, ideowo-wychowawczą, kontrolną, mobilizacyjną i reprezentacyjną.
- W gminie Opatówek działało 21 POP (11 zakładowych i 10 wiejskich), zrzeszających 250 członków i kandydatów (stan na 31 XII 1984 r.).
Problemy i słabości POP
- Niewystarczająca aktywność niektórych organizacji, zwłaszcza małych (5–8 osób).
- Brak konsekwentnej kontroli realizacji uchwał i wniosków.
- Tolerowanie w niektórych miejscach łamania prawa, sobiepaństwa i złych stosunków w pracy.
- Zbyt małe zaangażowanie części członków w życie lokalne.
Postulaty i kierunki działań
- Wzmacnianie roli POP w rozwiązywaniu problemów społecznych, politycznych i gospodarczych.
- Śmiała krytyka wewnątrz partii i przeciwdziałanie nadużyciom stanowisk.
- Dbanie o warunki socjalne, materialne i kulturalne ludzi pracy.
- Większe zaangażowanie członków PZPR w organizacjach młodzieżowych, kobiecych, samorządowych i spółdzielczych.
- Lepsze przygotowanie kadr – funkcje kierownicze powinni pełnić kompetentni i ideowo-moralnie przygotowani ludzie.
- POP powinny częściej korzystać ze swoich statutowych praw, m.in. do opiniowania kandydatów i oceny członków.
Autorytet partii
- O sile partii decyduje nie tylko liczba członków, ale jakość ich pracy.
- Cytat z gen. Wojciecha Jaruzelskiego: „Tytularni członkowie partii niczego nie zwojują. Liczy się czyn i ludzie czynu”.
Kampania wyborcza 1985

Nadchodzące wybory do Sejmu PRL są okazją do aktywizacji członków i wzmocnienia przewodniej roli partii.
Członkowie POP powinni aktywnie uczestniczyć w dyskusji nad projektem ordynacji wyborczej i w kampanii wyborczej.

Tresc referatu w pełnym brzmieniu:

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Komitet Gminny w Opatówku

„O umocnienie przewodniej roli POP w środowisku działania”

Referat Egzekutywy
na Plenarne posiedzenie Komitetu Gminnego PZPR

Opatówek, 1985 – 04 – 25

Szanowni Towarzysze!

Nasze dzisiejsze posiedzenie plenarne Komitetu Gminnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej pragniemy poświęcić problemom dalszego umacniania przewodniej roli partii w budowie ustroju socjalistycznego w naszym Kraju.

Trzy podstawowe elementy decydują o przewodniej roli partii w społeczeństwie i kierowniczej w państwie:

formułowanie programów działania,
polityka kadrowa,
kontrola wykonania uchwał.

Przewodnia rola partii w społeczeństwie wyraża się tym, że program partii uznawany jest przez klasę robotniczą będącą w sojuszu z pracującym chłopstwem i inteligencją za generalnie tożsamy z jej interesem klasowym i narodowym.

Mając decydujący wpływ ideowy, programowy i polityczno-kontrolny oraz inicjatywę w polityce kadrowej w stosunku do organów i instytucji państwa, partia sprawuje w nim rolę kierowniczą.

Formy sprawowania tych ról zostały sprecyzowane w uchwale IX Zjazdu PZPR i były rozwijane w uchwałach plenarnych posiedzeń Komitetu Centralnego, a w szczególności: XIII, XVI i XVII Plenum.Praktycznym ich realizatorem są organizacje partyjne. Spełniając różnorodne funkcje w środowisku działania – polityczno-organizatorską, ideowo-wychowawczą, kontrolną, integracyjno-mobilizacyjną oraz reprezentanta i obrońcę interesów ludzi pracy, POP wcielają w życie program partii. Skuteczna ich działalność decyduje o tym, czy partia jest silna, czy spełnia przewodnią i kierowniczą rolę.

W gminie Opatówek działa 11 POP zakładowych i 10 POP wiejskich. Według stanu na dzień 31 grudnia 1984 roku POP skupiają 250 członków i kandydatów.

Zatem partia w naszej gminie może i powinna mieć wpływ na każde środowisko społeczno-zawodowe.

Na dzisiejszym plenarnym posiedzeniu chcemy określić:

po pierwsze – faktyczny zasięg tego wpływu, stopień korzystania przez POP ze statutowych uprawnień,
po drugie – co utrudnia prawidłową działalność organizacji partyjnych i jakie w związku z tym należy podjąć przedsięwzięcia na rzecz umacniania tych ogniw partii.

Społeczeństwo ocenia partię najczęściej według tego, czy w jej programach znajduje odbicie realizacji programu i aspiracji. Weryfikując tę ocenę w trakcie realizacji programu oraz w aspekcie postaw i zachowań członków partii.

Jeśli taka jest prawidłowość społecznych ocen, to dla podstawowych ogniw partii wynika zadanie zarówno nieustającej inspiracji rozwiązywania lokalnych problemów, nie unikania problemów złożonych jak również indywidualnej aktywności poszczególnych członków.

W centrum uwagi POP znajdować się muszą zgodnie ze „Statutem” wszystkie ważne problemy społeczne, polityczne i gospodarcze.

Zadaniem organizacji partyjnych jest organizowanie działalności członków partii w celu realizowania jej polityki w swoim środowisku, pozyskiwanie ludzi pracy dla tej polityki, wnikliwe rozpatrywanie ich opinii, wniosków i propozycji oraz zapewnienie skutecznej realizacji słusznych postulatów.

Zadaniem organizacji partyjnych jest również prowadzenie codziennej walki o realizację ideologicznych i politycznych celów partii:

przestrzeganie zasad centralizmu demokratycznego,norm statutowych,wychowanie członków w duchu śmiałej krytyki.

Działalność POP winna zmierzać do tępienia wszelkich nadużyć, wykorzystywania zajmowanego stanowiska partyjnego lub służbowego dla uprzywilejowania swej pozycji, a także przeciwdziałania zjawiskom patologii społecznej. Przedmiotem stałej troski organizacji partyjnych musi być poprawa materialnych, socjalnych i kulturalnych warunków życia ludzi pracy, zaspokajanie ich codziennych potrzeb. W programach działania POP winny być uwzględnione zarówno zagadnienia wynikające z uchwał instancji nadrzędnych jak i ważne problemy służące rozstrzyganiu lokalnych problemów i aktywizacji środowiska. O przewodniej roli POP decyduje również sposób w jaki organizacje reagują na wnioski, postulaty i skargi członków partii oraz bezpartyjnych. Oprócz wielu pozytywnych zjawisk występujących w pracy POP są niestety i takie, które świadczą, że wpływ niektórych organizacji partyjnych na środowisko jest znikomy, niekiedy prawie niezauważalny. Najbardziej ostry problem ten zarysowuje się w organizacjach mało liczebnych 5–8 osobowych, które działają niemal na granicy statutowych możliwości. Dlatego też Komitet Gminny PZPR uznaje za celowe, by w równym stopniu interesować się pracą wszystkich organizacji partyjnych zarówno dużych jak i małych. Siła partii, prężność organizacji partyjnych tkwi przede wszystkim w jakości jej szeregów, ale wiadomo także, że członek partii choćby najlepszy, w pojedynkę nie zdziała zbyt wiele.

I Sekretarz KC PZPR – generał armii Wojciech Jaruzelski na spotkaniu w Skierniewicach stwierdził:

„Tytularni członkowie partii niczego nie zwojują. Liczy się czyn i ludzie czynu”.Utwierdzają nas w tym przekonaniu prowadzone w ubiegłym roku kampanie wyborcze do rad narodowych i do organów samorządów mieszkańców wsi. Obydwie kampanie przebiegały w naszej gminie sprawnie i przy stosunkowo wysokiej frekwencji.

Szanowni Towarzysze!

Istotnym elementem umocnienia przewodniej roli POP jest właściwie prowadzona polityka kadrowa. Istota jej jest by stanowiska kierownicze obejmowali ludzie najbardziej kompetentni, przygotowani do sprawowania tych funkcji zarówno od strony zawodowej jak i ideowo-moralnej.

Zgodnie ze „Statutem” POP mają prawo przedstawiania wstępnych propozycji i wyrażania stanowiska wobec kandydatów – członków POP do władz partyjnych oraz z ramienia PZPR do organów przedstawicielskich, opiniowania kandydatów do pracy politycznej w komitetach partyjnych, oceny postaw swoich członków, w tym także pełniących z ich rekomendacji funkcje w komitetach partyjnych, organach władzy państwowej i organizacjach społecznych oraz zajmujących stanowiska w administracji państwowej i gospodarczej.

Mają prawo domagania się odwołania z pełnionej funkcji członka swojej organizacji, jeżeli ocena jego postawy jest negatywna.

Podstawowe Organizacje Partyjne jednak nie w pełni wykorzystują statutowe uprawnienia, uważamy jednak, że częściej powinny dokonywać ocen członków partii, aktywniej przeciwdziałać negatywnym zjawiskom.

Słabością niektórych POP jest nie podejmowanie wcześniejszej działalności polityczno-wychowawczej z członkami partii, wykorzystywanie skłonności do negatywnych zachowań i postaw. Brak natychmiastowej reakcji w konsekwencji doprowadza do stosowania najsurowszej sankcji statutowej – wydalenia z partii, co w przypadku zajmowania kierowniczego stanowiska wiąże się z cofnięciem rekomendacji.

Trudno mówić o przewodniej roli POP w zakładzie pracy czy instytucji, w których toleruje się łamanie przepisów prawa, sobiepaństwo i woluntaryzm.

Organizacje partyjne, które tam działają ponoszą za to polityczną odpowiedzialność.

W trakcie ostatnio przeprowadzonych rozmów indywidualnych, dokonano oceny postaw wszystkich członków i kandydatów PZPR, uwzględniając między innymi sposób wypełniania zadań statutowych, aktywność w środowisku zamieszkania, znajomość podstawowych dokumentów i uchwał partii oraz osobisty udział w ich realizacji. Rozmowy te potwierdziły niewystarczającą jeszcze aktywność niektórych organizacji partyjnych i małe zaangażowanie części członków partii w swoim środowisku działania.

O autorytecie organizacji partyjnej, o jej oddziaływaniu na środowisko decyduje w niemałym stopniu umiejętność wyjaśniania zasad polityki partii. Wymaga to dobrej znajomości uchwał partii i przesłanek uzasadniających ich podjęcie, umiejętności argumentowania.

Szczególnie ważne zadanie w tym przedmiocie mają do spełnienia wykładowcy szkolenia partyjnego, lektorzy oraz opiekunowie POP – utrzymujący z ramienia instancji bieżącą więź z daną POP.

W praktyce funkcja wykładowcy szkolenia i opiekuna jest łączona i towarzysze pełniący te funkcje winni odegrać poważną rolę w aktywizacji POP a szczególnie mało liczebnych.

Dobre wypełnienie tego zadania wymaga jednak nie tylko obecności opiekuna POP na zebraniu ale również ważna i niezbędna jest pomoc I Sekretarzowi we właściwym przygotowaniu zebrania.

Wiele zadań do zrobienia mają tutaj członkowie partii pełniący kierownicze funkcje w instytucjach obsługujących rolnictwo. Często autorytet partii na wsi utożsamiany jest z autorytetem władzy.

Skutecznym sposobem umacniania przewodniej roli POP jest stosowanie przez nie określonych, dostosowanych do warunków w jakich działają form pracy partyjnej z bezpartyjnymi. Otwarty charakter tych zebrań umożliwi bezpartyjnym wyrobienie przekonania, że w partii nie ma spraw o których nie można by dyskutować z całym społeczeństwem.

Szanowni Towarzysze!

Najgłębszym akcentem pracy POP jest nieskuteczna kontrola wykonania uchwał, które decydują o właściwym spełnianiu przewodniej roli partii.

Uwidoczniły to wyraźnie odbyte zebrania sprawozdawcze przed dzisiejszym plenarnym posiedzeniem.

Mimo posiadania „Poradnika POP”, prowadzenia szkoleń I Sekretarzy i aktywu, stwierdza się, że nawyk rozpoczynania zebrania partyjnego od oceny realizacji wniosków i uchwał poprzedniego zebrania utrwalił się tylko w połowie organizacji. Jak dowodzi praktyka kontrola realizacji uchwał i wniosków wiąże się z realizacją tak zwanej funkcji wewnętrznej POP, to jest oddziaływania organizacji partyjnej na całokształt życia społeczno-politycznego w danym środowisku przez członków partii.

Członkowie partii działają przecież w organizacjach młodzieżowych, samorządowych, związkach zawodowych, organizacjach spółdzielczych, kobiecych i innych. To ich aktywność we wcielaniu uchwał partii na forum tych organizacji decyduje o umacnianiu przewodniej roli POP.

Stwierdzić należy, że większej aktywizacji wymaga między innymi działalność członków partii w organizacjach młodzieżowych. Zobowiązuje ich do tego Uchwała IX Plenum KC PZPR.

Szczególne zadania w tym zakresie działalności dla członków partii należących do organizacji młodzieżowych na wsi i środowisku wiejskim.

Większej inspiracji oczekujemy od podstawowych organizacji partyjnych na rzecz aktywizacji samorządów mieszkańców wsi. Winny one bardziej aktywnie korzystać z uprawnień przypisanych im w aktach normatywnych.

Szanowne Towarzyszki i Towarzysze!

Zapoczątkowany uchwałami IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR program demokratyzacji naszego życia politycznego i społecznego jest konsekwentnie realizowany.

Dobitnym tego dowodem i przykładem jest tocząca się aktualnie żywa dyskusja nad założeniami projektu Ordynacji Wyborczej do Sejmu PRL.

W miesiącu lutym na terenie naszej instancji odbyły się zebrania POP, na których członkowie PZPR po zaznajomieniu się z projektem wnieśli szereg uwag i wniosków. Wszystkie te uwagi przekazaliśmy do Rady Gminnej PRON jak i do Komitetu Wojewódzkiego PZPR.

Zbliżający się okres kampanii wyborczej do Sejmu będzie dobrą okazją do wzmocnienia aktywności członków PZPR i całego społeczeństwa. Jesteśmy przekonani, iż POP i członkowie PZPR potrafią ten okres wykorzystać do umocnienia rangi i przewodniej roli PZPR w swoim środowisku działania.

Szanowne Towarzyszki i Towarzysze!

Jestem przekonany, iż referat Egzekutywy Komitetu Gminnego PZPR potraktowany jako wprowadzenie do dyskusji, przyczyni się do wypracowania słusznych wniosków i uwag w pracy partyjnej pomocnych i dobrze służących umacnianiu przewodniej roli PZPR na terenie naszej gminnej instancji.

Opatówek, 1985 – 04 – 25

Egzekutywa KG PZPR

Lista obecności członków Plenum Komitetu Gminnego i Komisji Rewizyjnej na posiedzeniu odbytym w dniu 25 kwietnia 1985 r.

Aleksandrzak Leszek
Brodziak Henryk
Chojnacki Wacław
Ciężki Jarosław
Czajkowski Ryszard
Drożdż Czesław
Karski Andrzej
Kowalkiewicz Jan
Macke Bolesław
Męka Józef
Marciniak Maria
Michalak Bolesław
Michalski Andrzej
Pogorzelec Jan
Rajch Jan
Rutowicz Zdzisław
Świerk Jadwiga
Szychta Zygmunt
Tomczak Krystyna
Adamkiewicz Jan
Bieniaszek Władysław
Jakubczak Marian
Kostowski Zbigniew
Michalak Stanisław
Wardęcki Roman
Zimna Genowefa

(Obok widnieją podpisy obecnych).

Lista obecności I Sekretarzy POP na plenarnym posiedzeniu KG PZPR i seminarium dla wykładowców w dniu 25 kwietnia 1985 r.

Lajtlich Jadwiga
Mielcarek Stanisław
Tomczak Krystyna
Tylczyński Jerzy
Głębowicki Stanisław
Konkel Zofia
Szmajdziński Czesław
Sowa Lucjan
Fibinger Jan
Sztandera Wiesława
Gruszka Eugeniusz
Bieniaszek Tadeusz

Wykładowcy szkolenia partyjnego

Rutowicz Zdzisław
Gwis Tadeusz
Kłos Zdzisław
Toba Włodzimierz
Karolewski Zbigniew
Kochman Tadeusz
Skotowski Jan
Karamucka Janina
Michalak Krystyna
Pływaczyk Halina
Skotowska Maria
Bączkiewicz Bronisław
Zadka Marian

(Podpisy obecnych widoczne na marginesie).

Uchwała Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z dnia 25 kwietnia 1985 r.

W wyniku przedstawionego referatu Egzekutywy KG PZPR na temat „O umacnianie przewodniej roli POP w środowisku działania” i dyskusji:

zobowiązuje się wszystkie POP, by swą działalnością objęły ludzi wykazujących inicjatywy społeczne i dbały o ich udział w zebraniach otwartych;
zobowiązuje się wszystkie POP, by na każdym zebraniu dokonywały oceny realizacji podjętych wniosków i uchwał;
zobowiązuje się Egzekutywę KG PZPR do udzielania szerokiego wsparcia ideologicznego mało liczebnym organizacjom partyjnym.

Opatówek, 1985-04-25
Plenum KG PZPR w Opatówku

To zamyka całość dokumentacji z tego posiedzenia: protokół, referat, listy obecności i uchwałę.

Protokół z z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z dnia 20 czerwca 1985 roku

2025-08-20T07:37:00.010+02:00

Kolejny protokół z z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z dnia 20 czerwca 1985 roku. Wcześniejszy tutaj:

Protokół z plenarnego posiedzenia KG PZPR w Opatówku odbytego w dniu 22 lutego 1985 r.

Protokół z Opatówka z 1985 r. jest typowym dokumentem późnego PRL: pokazuje pozory demokracji wewnątrzpartyjnej, formalne „uchwały” i propagandowe referaty. Zderzenie tej fasady z codziennymi problemami mieszkańców – brakiem mieszkań i opóźnieniami w budowie Ośrodka Zdrowia – ukazuje rozdźwięk między retoryką partii a rzeczywistością.

Wszystko odbywało się według scenariusza znanego z tysięcy podobnych zebrań w całej Polsce: referat o „realizacji programu wyborczego”, powołanie komisji uchwał i wniosków, dyskusja oraz podsumowanie roku szkolenia ideologicznego. Uchwały przyjmowano jednogłośnie – jak zawsze. Ten schemat ukazuje fasadowość życia politycznego w PRL: partia odgrywała teatr „demokracji”, choć w rzeczywistości wszystkie decyzje były z góry przesądzone.

Transkrypcja:

PROTOKÓŁ
z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20

Obecni na posiedzeniu wg załączonej listy obecności.
Posiedzeniu przewodniczył I Sekretarz KG PZPR w Opatówku tow. Andrzej Michalski.

W posiedzeniu uczestniczyli:

Kierownik ROPP w Kaliszu – tow. Ryszard Kaczmarek
Sekretarz Urzędu Gminy – tow. Józef Pasik

Porządek obrad posiedzenia

Otwarcie i stwierdzenie prawomocności obrad.
Referat n/t „Stopnia realizacji programu wyborczego”.
Powołanie Komisji Uchwał i Wniosków.
Dyskusja.
Referat podsumowujący rok kształcenia ideologicznego 1984/85.
Dyskusja.
Podjęcie uchwały.

Streszczenie obrad

ad 1. Posiedzenie otworzył I Sekretarz KG PZPR tow. Andrzej Michalski witając przybyłych, stwierdził, że na 19 członków Plenum obecnych na obradach jest 13, czyli obrady są prawomocne. Przedstawił projekt porządku obrad, który został przyjęty jednogłośnie.

ad 2. I Sekretarz tow. Andrzej Michalski wygłosił referat n/t „Stopnia realizacji programu wyborczego” /referat stanowi załącznik do niniejszego protokołu/.

ad 3. Plenum jednogłośnie powołało Komisję Uchwał i Wniosków w składzie:

Maria Marciniak
Zbigniew Karolewski
Tadeusz Kochman

ad 4. Dyskusja

Tow. Chojnacki Wacław zabierając głos w dyskusji zwrócił uwagę na trudną sytuację mieszkaniową w Opatówku. Wystąpił z zapytaniem w jakim terminie zostaną rozdzielone działki budowlane przy ul. Kościuszki, wskazując jednocześnie, że rozdział tych działek spowodowałby rozwój budownictwa indywidualnego.

Tow. Adamkiewicz Jan poruszył problem postępu prac przy budowie Ośrodka Zdrowia. Prosił o wyjaśnienie i zapoznanie członków Plenum z powyższym jak również z rozdziałem mieszkań w nowobudowanym Ośrodku Zdrowia.

Pełniący obowiązki Naczelnika Gminy, Sekretarz Urzędu Gminy tow. Józef Pasik udzielił odpowiedzi na nurtujące, zgłoszone problemy, stwierdzając, że przy maksymalnym wysiłku Ośrodek Zdrowia będzie oddany do użytku w roku bieżącym. Szerzej omówił problemy wynikające z rozdziału mieszkań w budynku Ośrodka Zdrowia wskazując na niezgodności powstałe między władzami gminy a dyrekcją ZOZ /Dyrektorem Pszczołą/. (ZOZ-Zakład Opieki Zdrowotnej)

Towarzysz I Sekretarz reasumując powyższe apelował, aby władze administracyjne /inwestor/ uczyniły wszystko, aby budynek Ośrodka Zdrowia został oddany do użytku w III kwartale br.

ad 5. Referat podsumowujący rok kształcenia ideologicznego 1984/85 wygłosił Sekretarz Propagandy tow. Ryszard Czajkowski /referat stanowi załącznik do niniejszego protokołu/.

Po wygłoszeniu referatu I Sekretarz KG wraz z Kierownikiem ROPP przystąpili do wręczenia wyróżnień wykładowcom szkolenia partyjnego oraz Podstawowym Organizacjom Partyjnym, które osiągnęły wysoki poziom szkolenia.

Dyplomami uznania zostały wyróżnione 2 POP:

POP przy Gminnej Spółdzielni „SCH”
POP przy Zespole Szkół Rolniczych

Również dyplom uznania otrzymał tow. Bączkiewicz Bronisław z POP Opatówek Terenowa.

Nagrody książkowe otrzymali:

tow. Zbigniew Karolewski z POP przy GS „SCH”
tow. Zdzisław Kłos z POP przy KSPRA (Kaliska Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Artystycznego)
tow. Skotowska Maria z POP przy Cieni II
tow. Włodzimierz Toba z POP przy JPM.

ad 6. Dyskusja

Podziękowanie w imieniu KW PZPR wykładowcom, lektorom, organizatorom szkolenia złożył Kierownik ROPP tow. Ryszard Kaczmarek. Zabierając głos w dyskusji ustosunkował się do tematyki plenarnego posiedzenia, wskazał na brak w referacie i dyskusji problemu działalności i współpracy z administracją samorządów wiejskich.

Tow. I Sekretarz podziękował za wystąpienie tow. Ryszardowi Kaczmarkowi, następnie zapoznał zebranych z wykładem politycznym do wyborów do Sejmu PRL.

ad 7. Komisja Uchwał i Wniosków przedstawiła projekt uchwały /stanowi załącznik do protokołu/. Uchwała została przyjęta jednogłośnie.

Po wyczerpaniu porządku obrad I Sekretarz KG PZPR ogłosił zakończenie obrad.

Podpisali:
Protokółowała: [podpis nieczytelny]
I Sekretarz KG PZPR Opatówek – Andrzej Michalski

Listę obecności podpisali:

Członkowie Plenum KG PZPR w Opatówku

Leszek Aleksandrzak, Henryk Brodziak, Wacław Chojnacki, Jarosław Cieślak, Ryszard Czajkowski, Czesław Drożdż, Andrzej Karski, Jan Kowalkiewicz, Bolesław Macke, Józef Mańka, Maria Marciniak, Bolesław Michalak, Andrzej Michalski, Jan Pogorzelec, Jan Rajch, Zdzisław Rutowicz, Jadwiga Świerek, Zygmunt Szychta, Krystyna Tomczak.

Gminna Komisja Rewizyjna: Jan Adamkiewicz, Władysław Bieniaszek, Marian Jakóbczak, Zbigniew Kostowski, Stanisław Michalak, Roman Wardęcki, Genowefa Zimna.

I sekretarze POP

Leszek Aleksandrzak, Tadeusz Bieniaszek, Ryszard Czajkowski, Jan Fibingier, Stanisław Gołębiowski, Eugeniusz Gruszka, Andrzej Karski, Zofia Konkel, Zbigniew Kostowski, Jadwiga Lajtlich, Bolesław Macke, Józef Mańka, Stanisław Mielczarek, Bolesław Michalak, Jan Pogorzelec, Czesław Smajdziński, Lucjan Sowa, Wiesława Sztandera, Krystyna Tomczak, Jerzy Tylczyński, Wacław Chojnacki.

Wykładowcy szkolenia partyjnego

Bronisław Bączkiewicz, Ryszard Czajkowski, Czesław Drożdż, Tadeusz Gwizd, Janina Karamucka, Zbigniew Karolewski, Tadeusz Kochman, Zdzisław Kłos, Andrzej Michalski, Bolesław Michalak, Halina Pływaczyk, Jan Skotowski, Maria Skotowska, Zygmunt Szychta, Włodzimierz Toba, Zdzisław Rutowicz, Władysław Warpechowski, Marian Zadka.

Komentarz historyczny:

Protokół z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z 20 czerwca 1985 roku jest cennym świadectwem codziennego funkcjonowania struktur partyjnych w terenie w schyłkowym okresie PRL. Na pozór to zwykły dokument biurokratyczny – spisany suchym, urzędowym językiem, porządkujący wystąpienia i uchwały. W istocie jednak ukazuje mechanizmy władzy, rytuały polityczne i rozdźwięk między propagandą a realnymi problemami mieszkańców.

Fasada demokracji

Obrady otworzył I sekretarz Andrzej Michalski. Zgodnie z rytuałem stwierdzono prawomocność posiedzenia, a następnie przystąpiono do realizacji starannie zaplanowanego porządku obrad. Wszystko odbywało się według scenariusza znanego z tysięcy podobnych zebrań w całej Polsce: referat o „realizacji programu wyborczego”, powołanie komisji uchwał i wniosków, dyskusja oraz podsumowanie roku szkolenia ideologicznego. Uchwały przyjmowano jednogłośnie – jak zawsze. Ten schemat ukazuje fasadowość życia politycznego w PRL: partia odgrywała teatr „demokracji”, choć w rzeczywistości wszystkie decyzje były z góry przesądzone.

Problemy codzienności

Najciekawsze fragmenty protokołu dotyczą dyskusji, w której pojawiają się głosy dotyczące trudnej sytuacji mieszkaniowej w Opatówku. Towarzysz Wacław Chojnacki pytał o terminy podziału działek budowlanych przy ulicy Kościuszki, widząc w tym szansę na rozwój budownictwa indywidualnego. Z kolei Jan Adamkiewicz domagał się wyjaśnień w sprawie opóźnień przy budowie Ośrodka Zdrowia oraz rozdziału mieszkań w jego budynku. Odpowiedzi sekretarza gminy Józefa Pasika były typowe dla ówczesnej administracji: ogólnikowe, pełne obietnic i usprawiedliwień, w których powtarzało się stwierdzenie, że „przy maksymalnym wysiłku” inwestycja zostanie oddana do użytku jeszcze w tym roku.

To zestawienie pokazuje istotę życia w PRL: z jednej strony realne potrzeby mieszkańców – mieszkania, dostęp do opieki zdrowotnej – z drugiej zaś aparat partyjny, który zamiast skutecznych działań serwował uspokajające deklaracje.

Indoktrynacja i nagrody

Znaczną część obrad zajmowało podsumowanie roku kształcenia ideologicznego 1984/85. Sekretarz propagandy Ryszard Czajkowski wygłosił referat, po którym nastąpiło uroczyste wręczenie dyplomów i nagród książkowych dla wyróżniających się aktywistów. Organizacje partyjne przy Gminnej Spółdzielni i Zespole Szkół Rolniczych otrzymały dyplomy uznania, a indywidualni działacze – nagrody książkowe. Był to rytuał mający podtrzymać morale aparatu i wzmocnić wizerunek partii jako „opiekuna” swoich lojalnych członków. W rzeczywistości indoktrynacja coraz bardziej rozmijała się z nastrojami społecznymi, a nagrody tego typu traciły wartość symboliczną.

Propaganda wyborcza

Na zakończenie obrad I sekretarz przedstawił zebranym „wykład polityczny” w związku ze zbliżającymi się wyborami do Sejmu PRL. Była to standardowa praktyka – przypomnienie aktywistom o ich obowiązku propagowania udziału w głosowaniu i kreowania wyborów jako „święta demokracji socjalistycznej”. Tymczasem każdy obywatel wiedział, że wyniki były z góry ustalone, a wybory stanowiły jedynie rytuał legitymizujący władzę.

Rytuał władzy w małej skali

Dokument z Opatówka nie różni się zasadniczo od setek innych protokołów z całej Polski, ale właśnie w tym tkwi jego znaczenie. Pokazuje, jak partia działała na poziomie gminy: jak starannie pilnowano procedur, jak celebrowano szkolenia ideologiczne i jak marginalizowano realne potrzeby mieszkańców. To obraz późnego PRL – systemu, w którym władza trwała dzięki rytuałowi, propagandzie i pozorom, a społeczeństwo coraz wyraźniej odczuwało rosnący dystans między oficjalną narracją a codziennym doświadczeniem.

Źródło: Protokoły posiedzeń plenarnych KG z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)
Sygnatura 11/858/0/-/11
Daty1985 - 1985
Archiwum Państwowe w Kaliszu
Zespół Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Kaliszu

PROTOKÓŁ

z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR

w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20

Źródło: Protokoły posiedzeń plenarnych KG

z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)

Sygnatura 11/858/0/-/11;APK.

PROTOKÓŁ

z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR

w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20

Źródło: Protokoły posiedzeń plenarnych KG

z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)

Sygnatura 11/858/0/-/11;APK.

PROTOKÓŁ

z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR

w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20

Źródło: Protokoły posiedzeń plenarnych KG

z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)

Sygnatura 11/858/0/-/11;APK.

autor: Dominika Pawlikowska

Protokół z plenarnego posiedzenia KG PZPR w Opatówku odbytego w dniu 22 lutego 1985 r.

2025-08-19T22:12:00.010+02:00

W 1985 mialam 19 lat. Dorastałam w cieniu kryzysu gospodarczego, stanu wojennego i propagandy. Codziennością były kolejki, kartki na żywność, ograniczone możliwości rozwoju. Młodzi ludzie czuli, że przyszłość w Polsce Ludowej jest „zamknięta” – wszystko zależało od układów, znajomości i przynależności do partii. Wielu młodych z Opatówka uciekło za granicę. Duża część młodzieży była rozczarowana, że PZPR cały czas utrzymuje władzę, a wybory – jak te z 1985 roku – były tylko pozorem demokracji.

Byłam na pierwszym roku studiów, gdzie panowała presja ideologiczna, obowiązkowe zajęcia z „nauk politycznych”, akademie ku czci partii i Związku Radzieckiego. Młodzi często traktowali to z ironią albo otwartym sprzeciwem.

Istniał drugi obieg: czytaliśmy nielegalne gazety, słuchaliśmy Radia Wolna Europa czy Głosu Ameryki. Był to czas post-stanu wojennego, który zniesiono dwa lata wcześniej, ale jego skutki były wciąż odczuwalne. Na ulicach kolejki do sklepów, w domu kartki na chleb, cukier i mięso, a w telewizji niekończące się wystąpienia działaczy partii, takie jak te protokoły z posiedzeń, które wyglądały wszystkie tak samo.

Wszyscy czuli strach, – bo każdy, kto mówił głośniej, że system jest zły, ryzykował.

A w Opatówku gadające głowy obradowały.

Protokół z plenarnego posiedzenia
PZPR. 22.02.1985.
Źródło: APK.

Protokół z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z 22 lutego 1985 roku jest dobrym świadectwem sposobu funkcjonowania partii w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.

Spotkanie odbywało się w okresie względnej stabilizacji po stanie wojennym, kiedy władze z generałem Wojciechem Jaruzelskim na czele starały się odbudować kontrolę nad społeczeństwem i przygotowywały się do wyborów parlamentarnych zaplanowanych na jesień 1985 roku.

W protokole wyraźnie widać, że partia traktowała te posiedzenia przede wszystkim jako rytuał organizacyjno-sprawozdawczy. Posiedzenie uznano za prawomocne, gdyż obecnych było 17 z 19 członków, a głównym punktem było wystąpienie I sekretarza Andrzeja Michalskiego, który wygłosił referat podsumowujący działalność gminnej organizacji partyjnej za pierwszą połowę kadencji. Materiał ten miał stać się częścią dokumentacji przygotowywanej na gminną konferencję sprawozdawczą.

Czas i kontekst polityczny

Luty 1985 r. – Polska była świeżo po stanie wojennym (1981–1983), a władze PZPR usiłowały ustabilizować sytuację społeczną po kryzysie początku dekady.

Trwała epoka rządów Wojciecha Jaruzelskiego, w której partia starała się odzyskać kontrolę nad społeczeństwem poprzez centralizację i wzmocnienie struktur lokalnych.

Zbliżały się wybory do Sejmu PRL (październik 1985 r.), które władze traktowały jako plebiscyt poparcia. Stąd duży nacisk na mobilizację kadr i przygotowanie sprawozdań z działalności.

Znaczenie polityczne

Posiedzenie pokazuje, że władze PZPR utrzymywały pełną kontrolę nad życiem publicznym w gminie.
Zajmowano się tematami kadrowymi, ideologicznymi i organizacyjnymi, ale nie ma ani słowa o problemach społecznych (np. kryzysie gospodarczym, brakach towarów, kolejkach), mimo że były one palące.
Dyskusja o ORMO wskazuje, że władze przywiązywały dużą wagę do utrzymywania porządku i kontroli społeczeństwa także na poziomie lokalnym.

Charakter dyskusji

Dyskusja miała ściśle kontrolowany charakter – nikt nie kwestionował sensu działalności partii, padały jedynie sugestie:

Bieniaszek – formalne sprawozdanie rewizyjne,
Pogorzelec – pochwała Egzekutywy,
Brodziak – propozycja „głębszej analizy ORMO” (czyli Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej – paramilitarnej formacji wspierającej władzę),
Tomczak – akcent polityki kadrowej (ważne, bo aparat partyjny opierał się na obsadzaniu stanowisk swoimi ludźmi),
Macke – temat szkolenia ideologicznego.

Widać tu brak otwartej krytyki – dyskusja sprowadzała się do potwierdzania linii partii, czasem do drobnych uzupełnień.

Struktura obrad była typowa dla praktyki PZPR: najpierw referat sekretarza, następnie powołanie komisji uchwał i wniosków, a potem krótka dyskusja i jednogłośne przyjęcie uchwały. Dyskusja miała wyraźnie fasadowy charakter. Wystąpienia poszczególnych członków sprowadzały się do pochwał dla pracy egzekutywy lub do sugestii zgodnych z linią partii. Wszystkie wystąpienia utrzymane były w tonie konfirmacji, bez żadnych śladów realnej krytyki czy prób podniesienia problemów społecznych.

W praktyce takie zebrania nie były miejscem debaty, lecz raczej narzędziem potwierdzania lojalności wobec kierownictwa partii i realizacji zaleceń płynących z góry.

Uchwała przyjęta jednogłośnie zatwierdzała materiały sprawozdawcze i wyznaczała termin konferencji sprawozdawczej na 6 marca 1985 roku. W protokole nie ma odniesień do codziennych problemów mieszkańców gminy – braków towarów, kryzysu gospodarczego czy napięć społecznych – które w tym czasie były dla obywateli najbardziej odczuwalne. Cała uwaga skoncentrowana była na kwestiach organizacyjnych, kadrowych i ideologicznych, co dobrze oddaje rozdźwięk między oficjalnym językiem partii a realiami życia społecznego.

W szerszym kontekście politycznym dokument ten pokazuje, jak PZPR w połowie lat osiemdziesiątych funkcjonowała na poziomie lokalnym. Komitety gminne były przedłużeniem struktur centralnych i ich podstawową rolą było sprawowanie kontroli politycznej nad środowiskami lokalnymi – zakładami pracy, instytucjami i organizacjami społecznymi. Obecność sekretarza urzędu gminy na posiedzeniu wskazuje na ścisłe powiązanie partii z administracją, które w praktyce uniemożliwiało oddzielenie struktur państwowych od partyjnych.

Protokół odzwierciedla atmosferę schyłku PRL: dominował formalizm, jednomyślność i rytualne procedury, a głównym zadaniem aparatu partyjnego była mobilizacja, obsadzanie stanowisk i zapewnianie, że lokalne struktury są zgodne z wytycznymi władz centralnych. Była to więc działalność bardziej pozorowana niż realna, nastawiona na utrwalanie monopolu politycznego partii i przygotowywanie gruntu pod kolejne wybory, które miały charakter nieliberalny i służyły przede wszystkim legitymizacji systemu.

Wnioski:

Protokół dobrze oddaje atmosferę schyłku PRL: dużo formalizmu, rytualne przemowy, brak realnej debaty.
Partia funkcjonowała jako aparat kontroli i nadzoru, a nie platforma dyskusji.
Lokalne struktury PZPR miały być przedłużeniem centralnej polityki – zadaniem nie było rozwiązywanie realnych problemów, lecz mobilizacja i potwierdzanie lojalności wobec linii partii.
Widać również, że PZPR przygotowywała się już wtedy do kampanii wyborczej 1985 r., która miała legitymizować władzę i pokazać „jedność narodu i partii”.

Protokół (transkrypcja)

z plenarnego posiedzenia KG PZPR w Opatówku
odbytego w dniu 22 lutego 1985 r.

Obecni na posiedzeniu wg załączonej listy obecności.

W posiedzeniu udział wziął:

I Sekretarz Urzędu Gminy – tow. Józef Pasik

Porządek obrad

Otwarcie, stwierdzenie prawomocności obrad.
Realizacja uchwał i wniosków KG i POP za okres sprawozdawczy.
Zatwierdzenie materiałów na Gminną Konferencję Sprawozdawczą.
Dyskusja.
Podjęcie uchwały zatwierdzającej materiały na Gminną Konferencję Sprawozdawczą.
Zakończenie obrad.

Streszczenie obrad

ad 1. Otwarcia posiedzenia plenarnego dokonał I Sekretarz KG tow. Andrzej Michalski witając przybyłych członków i gości na obrady. Poinformował, że na 19 członków obecnych na posiedzeniu jest 17, czyli obrady są prawomocne.

ad 2,3. W imieniu Egzekutywy I Sekretarz KG PZPR tow. Andrzej Michalski wygłosił referat. Treści jego zawierały sprawozdanie z działalności gminnej organizacji partyjnej za okres pierwszej połowy kadencji. (/referat w materiałach Gminnej Konferencji Sprawozdawczej/).

ad 4. Plenum jednogłośnie powołało Komisję Uchwał i Wniosków w następującym składzie:

Jadwiga Świerek – Przewodniczący
Jarosław Cieślak – członek
Zdzisław Rutowicz – członek

Dyskusja

Jako pierwszy zabrał głos tow. Władysław Bieniaszek – Przewodniczący Gminnej Komisji Rewizyjnej, który przedstawił zebranym sprawozdanie za miniony okres sprawozdawczy (/sprawozdanie znajduje się w materiałach Gminnej Konferencji Sprawozdawczej/).

Tow. Jan Pogorzelec – podkreślał wnikliwość tematyczną zawartą w materiałach. Stwierdzał pełne odzwierciedlenie rzeczywistych działań Egzekutywy.

Tow. Henryk Brodziak uważa, że należałoby poszerzyć sprawy wewnątrzpartyjne o głębszą analizę działalności ORMO.

Tow. Krystyna Tomczak zabierając głos w dyskusji akcentuje problematykę polityki kadrowej. Uważa, że tak przedstawiona przyczyni się do dalszej mobilizacji szeregów kierowniczych.

Tow. Bolesław Macke – zwraca uwagę na treści dotyczące szkolenia. Uważa, że dobrze zaprezentowany jest ten odcinek pracy partyjnej.

W związku z wyczerpaniem dyskusji I Sekretarz KG PZPR poprosił Komisję Uchwał i Wniosków o przedstawienie projektu uchwały.

ad 6. Projekt uchwały przedstawiła Przewodnicząca Komisji tow. Jadwiga Świerek. Uchwała została przyjęta jednogłośnie.

ad 7. W związku z wyczerpaniem porządku obrad I Sekretarz KG tow. Andrzej Michalski ogłosił obrady za zakończone.

Podpis:
I Sekretarz KG PZPR
Andrzej Michalski

Uchwała

Plenarnego Posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku podjęta w dniu 22 lutego 1985 r.

Komisja Uchwał i Wniosków w składzie:

Jadwiga Świerek
Jarosław Cieślak
Zdzisław Rutowicz

po wysłuchaniu materiałów sprawozdawczych oraz głosów dyskusji proponuje:

przyjąć przedstawiony materiał jako sprawozdawczy z uwzględnieniem korekty wynikającej z dyskusji,
odbyć Konferencję Sprawozdawczą Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku w dniu 6 marca 1985 roku.

Plenum KG PZPR w Opatówku

Żródło:

Protokoły posiedzeń plenarnych KG z rejonu kaliskiego (Opatówek, Stawiszyn, Żelazków)
Sygnatura 11/858/0/-/11
Daty1985 - 1985
Archiwum Państwowe w Kaliszu
Zespół Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Kaliszu

Dworek Konrada Wünschego w Opatówku – przykład powojennej likwidacji ziemiańskiego dziedzictwa

2025-08-18T13:20:00.010+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

W pejzażu Opatówka, niewielkiego miasteczka w powiecie kaliskim, przez dziesięciolecia istniał skromny, parterowy dworek ziemianina Konrada Wünsche.

Jeszcze na początku lat osiemdziesiątych XX wieku, otoczony zaniedbaną zielenią przy ulicy Szkolnej, stanowił milczące świadectwo minionej epoki.

Jeśli wybrałam drogę do szkoły wzdłuż dawnych czworaków, mijałam ten niepozorny budynek, obrośnięty krzewami, już wówczas przeznaczony do zapomnienia, chylący się ku upadkowi.

Dziś w jego miejscu stoi żłobek, a o samym obiekcie przypomina jedynie dokument przechowywany w Archiwum Państwowym w Kaliszu. „Opis gminy Opatówek, powiatu kaliskiego, 1948” zawierający następującą notatkę:

„Z zabytków historycznych z dawnych lat pozostała tylko oficyna dworska w roku 1825 wzniesiona, stylowy o swojskich motywach dworek administratora, dziś mieszkanie personelu Ośrodka Oświaty Rolniczej, piękny most żelazny w parku z roku 1824, domek z herbem Zajączków, położony w Opatówku przy ul. Kościelnej nr 15”¹.

Niestety personel ośrodka wyeksploatował zabytek, po czym został rozebrany. Do dziś nikt nie odpowiedział za tę bezprawną działalność. W Archiwum Państwowym w Kaliszu zachowała się książka meldunkowa mieszkańców tego domu Książka meldunkowa domu O.O.R. przy ul. Szkolnej we wsi Opatówek /Zespół: Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Opatówku; Sygnatura:11/394/0/-/64/.

Historia tego dworku stanowi przykład szerszego zjawiska – systematycznego niszczenia dworów i pałaców w Polsce Ludowej.

Zdjęcie z czasów, gdy mijałam ten dworek
idąc do szkoły.

Reforma rolna i likwidacja warstwy ziemiańskiej

Likwidacja dworków, podobnych do tego w Opatówku, była elementem szerszej polityki komunistycznych władz, rozpoczętej dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej². Dekret przewidywał przejęcie przez państwo – bez jakiegokolwiek odszkodowania – majątków ziemskich powyżej 50 hektarów (w niektórych regionach 100 ha).

Reforma miała charakter zarówno ideologiczny, jak i polityczny:

Ideologiczny – ziemianie przedstawiani byli jako „obszarnicy” i „wrogowie klasowi”. Ich eliminacja stanowiła część propagandowego procesu budowy „nowego ustroju”, wolnego od „feudalnych reliktów”³.
Polityczny – rozdział ziemi między bezrolnych chłopów miał na celu pozyskanie poparcia społecznego dla nowej władzy, a zarazem osłabienie tradycyjnych elit lokalnych⁴.

Zniszczenie dziedzictwa kulturowego

Dwory, takie jak ten w Opatówku, nie były jedynie siedzibami właścicieli ziemskich. Pełniły rolę lokalnych centrów kultury, przechowywały rodzinne archiwa, księgozbiory i dzieła sztuki. Zniszczenie tych miejsc stanowiło próbę zerwania ciągłości historycznej i kulturowej Polski. Komuniści, odwołując się do haseł równościowych, dążyli do stworzenia nowej tożsamości społecznej, opartej nie na tradycji narodowej, lecz na idei walki klas⁵.

Konfiskata i dewastacja

Po wywłaszczeniu majątków następował proces systematycznej konfiskaty i grabieży. Wartościowe przedmioty – meble, obrazy, księgozbiory – ginęły w niekontrolowany sposób. Część dworków i pałaców przekształcano w biura, szkoły, internaty czy ośrodki PGR-ów. W praktyce prowadziło to do ich szybkiej dewastacji – brak konserwacji, adaptacja bez poszanowania architektury oraz rabunkowa eksploatacja powodowały nieodwracalne zniszczenia⁶.

Przykład dworku w Opatówku – użytkowanego m.in.przez pracowników Ośrodka Oświaty Rolniczej, a następnie rozebranego – stanowi typowy model tego procesu. /Jednostka - Szukaj w Archiwach https://share.google/0alraH7krts4C3hgu/

Zniknięcie dworku w Opatówku jest symbolem losu setek podobnych miejsc w całym kraju. Jego unicestwienie nie było przypadkowe – wpisywało się w politykę PRL wobec warstwy ziemiańskiej i jej dziedzictwa kulturowego.

Dziś, w miejscu, gdzie niegdyś stał, znajduje się żłobek, a pamięć o dawnym dworku trwa jedynie w dokumentach archiwalnych i wspomnieniach mieszkańców. Jego historia przypomina o konsekwencjach polityki, której celem było nie tylko przejęcie ziemi, lecz także zatarcie śladów polskiej tradycji i tożsamości.

Przypisy

Archiwum Państwowe w Kaliszu, „Opis gminy Opatówek, powiatu kaliskiego, 1948”, sygn. ...
Dekret PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. 1944 nr 4, poz. 17).
H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997, s. 54–56.
T. Jaszowski, Reforma rolna w Polsce 1944–1948. Studium historyczne, Warszawa 2004, s. 112–118.
A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Warszawa 2000, s. 467–468 (dot. roli dworów jako centrów kultury narodowej).
M. Łoziński, Dwór polski. Przemiany i losy po 1944 roku, Kraków 2015, s. 201–210.

Ul. Szkolna. Dawny dworek

Kim był Konrad Wünsche? Krótka historia z Opatówka

Konrad Wünsche był lokalnym ziemianinem i gospodarzem w Opatówku, który w czasie II wojny światowej — mimo trudnych okoliczności —
pełnił niezwykle ważną rolę w lokalnym ruchu oporu:

W majątku Wünschego w Opatówku (notowanym jako Spatenfelde w języku niemieckim) stacjonowały struktury konspiracyjne – m.in. Organizacja Jedności Narodowej (OJN) oraz Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) historiawsepii.blogspot.com+3historiawsepii.blogspot.com+3historiawsepii.blogspot.com+3.
Pomagał w tajnym szkoleniu wojskowym młodych ludzi, kultywując przedwojenne tradycje szkoleniowe, charakterystyczne dla ziemian regionu Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa+3historiawsepii.blogspot.com+3historiawsepii.blogspot.com+3.
Jego majątek stał się schronieniem dla wielu osób — według przekazów, zapewnił schronienie nawet około 100 osobom, w tym córce kaliskiego wydawcy Mieczysława Krauckiego (1891–1935) oraz innym młodym ludziom zagrożonym wywózką do Niemiec historiawsepii.blogspot.com+1.
Po wojnie, w warunkach negatywnej propagandy komunistycznej wobec ziemiaństwa, rodzina Wünschego została odsunięta od dawnych posiadłości, a ich zasługi – często niedoceniane – popadły w zapomnienie historiawsepii.blogspot.com+1.

Post powiązany:

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego 1948

Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego 1948

2025-08-18T09:22:00.012+02:00

Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego

Dokument powstał w roku 1948, a więc w pierwszych latach Polski Ludowej, tuż po reformie administracyjnej i w okresie odbudowy kraju po II wojnie światowej. Dane w nim zawarte mają charakter statystyczno-opisowy, przygotowane zostały zapewne na potrzeby władz powiatowych i wojewódzkich. Tego rodzaju opisy tworzono w całym kraju, by zebrać informacje o stanie gospodarczym, społecznym i infrastrukturalnym gmin.

„Opis gminy Opatówek” z 1948 roku przedstawia obszar typowo rolniczy, ze skromnym przemysłem i rzemiosłem, z przewagą małych gospodarstw chłopskich. Infrastruktura była dopiero odbudowywana po wojnie, a życie społeczne i polityczne zaczynało być podporządkowane systemowi komunistycznemu.

Gmina dysponowała dużym potencjałem rolniczym, ale brakowało rozwiniętej sieci usług, oświaty i opieki zdrowotnej. Widać również początki modernizacji (spółdzielnia, ośrodek zdrowia, nowe szkoły).

W przeciwieństwie do przedwojennej, oddolnej i niezależnej spółdzielczości, system komunistyczny w Polsce przejął i upaństwowił ruch spółdzielczy. Zdeformowana w ten sposób idea spółdzielni stała się jednym z filarów gospodarki planowej, służąc kontroli nad społeczeństwem i realizacją polityki rolnej państwa.

Spółdzielnie często były wykorzystywane do przejmowania majątku (młyny, sklepy) z rąk prywatnych przedsiębiorców. Bardzo wielu Polaków zostało wówczas skrzywdzonych, ponieważ te działania odebrały im podstawy egzystencji i środki do życia dla ich rodzin. W perspektywie długofalowej, miały one przygotowywać grunt pod kolektywizację rolnictwa, czyli tworzenie spółdzielni produkcyjnych na wzór radzieckich kołchozów. Właściciele sklepów, w restauracji, hoteli niszczeni byli kontrolami, domiarami i bzdurnymi zarządzeniami, aby odebrać im środki do życia. Proces ten odzwierciedlają odwołania opatowian zgromadzone w Archiwum Państwowym w Poznaniu: Handel prywatny-odwołania [od decyzji Wydziału Handlu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, Kod referencyjny 53/1071/0/17.6/1433, Daty 1953 - 1957, Zespół: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu.

"Rozwój" spółdzielczości nie był wynikiem rynkowej konkurencji, lecz centralnie planowanych decyzji i nadanych im przywilejów. Państwo faworyzowało spółdzielnie, dostarczając im priorytetowo towary, surowce i środki finansowe, co eliminowało prywatnych konkurentów.

Jak w cytowanym poniżej opisie, spółdzielnie prowadziły szeroką działalność: od działów spożywczych i piekarni, po młynarstwo, skup zboża i dystrybucję nawozów. Było to odzwierciedleniem dążenia do kompleksowego opanowania gospodarki wiejskiej i eliminacji prywatnego handlu. Choć formalnie członkostwo było dobrowolne, w praktyce często było wymuszane ekonomicznie lub administracyjnie. Państwo przejęło kontrolę nad kluczowymi sektorami, np. poprzez monopolizację skupu produktów rolnych oraz dystrybucji towarów deficytowych, co zmuszało rolników do współpracy.

„Opis gminy Opatówek” z 1948
APK

I. Część ogólna

O istnieniu Opatówka już w VII stuleciu bulla papieża Innocentego II z roku 1136, wymieniając pośród wsi archidiecezji gnieźnieńskiej należących do arcybiskupów gnieźnieńskich i arcybiskupów gnieźnieńskich, podaje wieś Opatówek.

Gmina Opatówek leży w odległości około 10 km na wschód od miasta Kalisza. Sąsiaduje od strony zachodniej z gminą Godziesze i Koźminek, od strony północnej z gminą Żelazków, od strony wschodniej z gminą Lisków, a od strony południowej z gminą Ceków i Iwanowice.

Obszar gminy wynosi 9.128 ha, z tego użytków rolnych 8.162 ha, nieużytków 316 ha, lasów 278 ha.

Ludność gminy wg ostatniego spisu z roku 1946 wynosi 6.417 mieszkańców, w tym Opatówek 2.570. Na obszarze gminy jest 11 gromad, w tym 2 miasteczka: Opatówek i Tłokinia.

Charakter ludności gminy ogólnie jest rolniczy, za wyjątkiem osady Opatówek, która posiada więcej charakteru miejskiego.

Poza ludnością rolniczą utrzymuje się z rzemiosła, z pracy robotniczej w cegielniach, przy budowie szos, w fabrykach kaliskich i przy pracy w polu.

Na terenie gminy istnieją następujące zakłady i przedsiębiorstwa przemysłowe: 1 fabryka mebli zatrudniająca 58 robotników, 1 cegielnia parowa zatrudniająca 46 robotników, 2 młyny motorowe zatrudniające 4 robotników, 1 młyn wodny zatrudniający 2 robotników, 2 kuźnie, 1 warsztat stolarski, 4 sklepy spożywcze, 4 sklepy galanteryjne, 1 piekarnia zatrudniająca 6 robotników, 1 rzeźnik, 2 szewców, 1 bednarz, 1 stelmach, 1 kołodziej, 1 kowal, 1 murarz i 1 cieśla.

Prócz powyższych zakładów istnieje Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, prowadząca działy: spożywczy, piekarski, młynarski, galanteryjny, zbożowy, nawozowy, opałowy i materiałów budowlanych. Spółdzielnia rozwija się dobrze i rokuje dobre nadzieje na przyszłość.

Na terenie gminy istnieje 22 km dróg bitych i brukowanych, 30 km dróg gruntowych, 7 mostów (2 kamienne i 5 drewnianych).

Na terenie gminy istnieje 5 szkół powszechnych o 10-ciu nauczycielach, 20 salach wykładowych i 510 uczniach.

Gmina posiada 1 lekarza w Opatówku, 2 akuszerki, 1 dentystę i 1 Ośrodek Zdrowia w Opatówku, dobrze zaopatrzony w personel.

Na terenie gminy jest Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny w Opatówku.

Na terenie gminy jest stacja kolejowa, wąskotorowa i szerokotorowa w Opatówku. Z uwagi na budowę szosy Opatówek–Kalisz linia autobusowa chwilowo nieczynna.

II. Część szczegółowa

Obszar gminy wynosi ogółem 9.128 ha, w tym:
- 8.162 ha użytków rolnych,
- 316 ha nieużytków,
- 278 ha lasów.
Ludność gminy wg ostatniego spisu ludności wynosi 6.417 mieszkańców, w tym:
- Opatówek 2.570 mieszkańców,
- Porwity 192 mieszkańców,
- Szulec 202 mieszkańców,
- Cienia I 390 mieszkańców,
- Cienia II 297 mieszkańców,
- Trojanów 243 mieszkańców,
- Tłokinia Kościelna 365 mieszkańców,
- Tłokinia Nowa 104 mieszkańców,
- Tłokinia Wielka 548 mieszkańców,
- Michałów II 143 mieszkańców,
- Skarszewek 104 mieszkańców.
Ludność gminy wg stanu zatrudnienia:
- rolnicza – 4.622,
- przemysłowa – 1.155,
- robotnicza – 475,
- inteligencja – 165.
Domów mieszkalnych na terenie gminy: 1.341, w tym:
- Opatówek – 494,
- Porwity – 18,
- Cienia I – 74,
- Cienia II – 62,
- Trojanów – 47,
- Tłokinia Kościelna – 82,
- Tłokinia Nowa – 30,
- Tłokinia Wielka – 79,
- Michałów II – 35,
- Szulec – 36,
- Skarszewek – 33.
Na terenie gminy istnieje Gminna Spółdzielnia Związku Samopomocy Chłopskiej w Opatówku. Prowadzi ona działy: spożywczy, piekarski, młynarski, galanteryjny, zbożowy, nawozowy, opałowy i materiałów budowlanych. Spółdzielnia rozwija się dobrze i rokuje dobrze na przyszłość.
Gmina posiada 1.010 gospodarstw rolnych, w tym:
- powyżej 20 ha – 9,
- od 10 do 20 ha – 170,
- od 5 do 10 ha – 270,
- od 2 do 5 ha – 322,
- poniżej 2 ha – 239.
Na terenie gminy istnieje jeden Ośrodek Szkolny Rolniczej Służby Rolnej, mieszczący się w Opatówku, w którym pobiera naukę 25 uczniów.
Gmina posiada gruntów ornych – 5.057,05 ha, łąk – 474,98 ha, pastwisk – 262,51 ha, lasów – 278 ha.
W ostatnim spisie zwierząt gospodarskich wg stanu na dzień 30 czerwca 1948 roku podano:
- 815 koni,
- 2.079 szt. bydła rogatego,
- 1.746 szt. trzody chlewnej,
- 171 szt. owiec i baranów.
W ostatnim spisie powierzchni użytków rolnych oraz zasiewów w roku 1948 zasiano:

żyta 1.537,20 ha,
pszenicy 207,24 ha,
jęczmienia 215,45 ha,
owsa 243,15 ha,
buraków cukrowych 24,15 ha,
ziemniaków 541,95 ha.

Ogólny obszar lasów w gminie wynosi 278 ha, w tym 125,11 ha lasów państwowych, 152,89 ha lasów prywatnych.
Na terenie gminy istnieje 22 km dróg bitych i brukowanych, 30 km dróg gruntowych gminnych, 7 mostów (2 kamienne i 5 drewnianych).
Na terenie gminy znajduje się:

462 rowery,
13 motorów,
3 ciągniki w posiadaniu P.Z.D. w Opatówku,
1 samochód ciężarowy,
1 autobus w posiadaniu Gminnej Spółdzielni,
1 auto osobowe w posiadaniu Urzędu Pocztowego,
1 auto osobowe prywatne,
5 motocykli,
12 furmanek.

Gmina posiada:

1 lekarza,
2 akuszerki,
1 dentystę,
1 aptekę,
1 Ośrodek Zdrowia w Opatówku.

Na terenie gminy istnieje 5 szkół powszechnych, a mianowicie: w Opatówku, Tłokini Kościelnej, Cieni I, Michałowie II i Tłokini Wielkiej.
Na terenie gminy jest zorganizowana Gminna Biblioteka przy Zarządzie Gminnym w Opatówku, licząca około 500 tomów.
Ośrodek Tłokinia Kościelna posiada radiowęzeł, ogłoszenia gromad Cienia II i gromad Trojanów.
Na terenie gminy jest zorganizowany Gminny Komitet Opieki Społecznej, jak również Stacja Opieki nad Matką i Dzieckiem. Zatrudnia ona jedną położną i jedną lekarkę, świadcząc pomoc 125 matkom i 186 dzieciom.
Na terenie gminy istnieje 6 jednostek OSP, w tym 4 jednostki motorowe i 2 konne. Posiadają one łącznie 6 motopomp i 3 zaprzęgi konne.
Stan finansowy gminy: gmina czerpie dochody z podatku gruntowego i przemysłowego, w roku 1948 wynoszące 8.193.610,20 zł.
Instytucje kredytowe i oszczędnościowe: oddziały kas komunalnych, banki ludowe, spółdzielcze itp.
Na terenie gminy istnieje jeden Związek Pracowników Dworców Kolejowych, Związek Rzemieślników Chrześcijańskich, Związek Byłych Więźniów Politycznych.
Przez teren gminy przebiega tor kolejowy szerokotorowy na trasie Kalisz–Łódź, a tor wąskotorowy na trasie Opatówek–Turek.
Na terenie gminy istnieje 5 sklepów spożywczych prywatnych i 1 sklep spożywczy Gminnej Spółdzielni, 3 sklepy galanteryjne (w tym 1 Gminnej Spółdzielni „Sam. Chłop.”).
Z zakładów przemysłowych:

1 Fabryka Mebli zatrudniająca 58 robotników,
1 Cegielnia parowa zatrudniająca 46 robotników,
2 młyny motorowe,
1 młyn wodny,
2 kuźnie,
1 warsztat stolarski,
1 piekarnia,
1 rzeźnik,
2 szewców,
1 bednarz,
1 stelmach,
1 kołodziej,
1 murarz,
1 cieśla.

Prócz powyższych zakładów istnieją: 6 kowali, 5 rzeźników, 1 bednarz, 1 szewc, 1 ogrodnik, 1 stolarz.
We wsi Tłokinia Wielka istnieje aparat telefoniczny na poczcie.
Do władz niezespolonych należy Milicja Obywatelska w Opatówku.
Na terenie gminy istnieją dwie parafie katolickie: jedna w Opatówku, druga w Tłokini Kościelnej.
Na terenie gminy istnieją organizacje polityczne: Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne, Związek Samopomocy Chłopskiej, Polski Związek Zachodni, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Związek Młodzieży Polskiej i Sekcja Polskiego Związku Łowieckiego.
Warunki komunikacyjne gminy są zadawalające.
Życie gospodarcze gminy opiera się przeważnie na rolnictwie.
Z zabytków historycznych z dawnych lat pozostała tylko oficyna dworska w roku 1825 wzniesiona, stylowy o swojskich motywach dworek administratora, dziś mieszkanie personelu Ośrodka Oświaty Rolniczej, piękny most żelazny w parku z roku 1824,domek z herbem zajączków, położony w Opatówku przy ul Kościelnej nr 15.
Po odzyskaniu niepodległości teren gminy został zniszczony, rolnicy powracając na swoje gospodarstwa zastali ziemię nie obsianą, bez inwentarza, spustoszoną. Brak inwentarza powodował małe dochodowości i osiągnięcia z gospodarstw rolnych. Obecnie naprawiono wszystkie drogi, gospodarstwa rolne zostały doprowadzone do stanu przedwojennego, wybudowano cztery budynki murowane szkolne od 13 salach wykładowych i ośmiu mieszkaniach dla nauczycieli. Ogólny koszt budowy przekracza 20 000 000 złotych. Prócz tego znajduje się w budowie piąta szkoła w Opatówku, której ogólny koszt budowy wyniesie 50 milionów złotych, szkoła ta budowana jest przy bardzo wydajnej pomocy Państwowego Związku Samorządowego jak i skarbu państwa szkoła ta nosić będzie nazwę: "Szkoła Pomnik imieniem Prezydenta Bolesława Bieruta i pomieści w sobie 11 sal wykładowych o najnowocześniejszych urządzeniach szkolnych i technicznych. Prócz tego na terenie gminy przeprowadzono meliorację rzeki trojanówki na przestrzeni 6 km kosztem 2 500 000 zł oraz wybudowano kanał odwadniający o długości 4200 m przy rozpiętości górnej od 5 do 10 m. Koszt budowy kanału wynosi 1 500 000 zł. Poza powyższymi pracami wykonano wiele innych drobnych prac jak remont dróg w tym budowa szosy odcinku 1200 m we wsi tłokinia wielka, budowa mostu we wsi Michałów 4 o długości 3,5 m i szerokości 5,5 m którego koszt budowy wyniósł 70 000 nie licząc drzewa otrzymanego od powiatowego zarządu drogowego. Zelektryfikowano dwie wsie Cienia I i Trojanów. Na najbliższą przyszłość gmina projektuje pobudować łaźnie publiczną w Opatówku. Założyć kinoteatr i bibliotekę. Obecnie naprawiono drogi, wybudowano 4 budynki murowane szkolne i 1 drewniany.

Opatówek, dnia 3 listopada 1948 roku

Zarząd Gminy w Opatówku, powiat Kaliski

dokument podpisany jest przez:

Jan Chołys – podwójci (czyli zastępca wójta),
a obok znajduje się pieczęć urzędowa:
„Zarząd Gminy w Opatówku, pow. Kaliski”.

Nieznany dokument odnośnie aresztowania Konrada Wünsche, SS-mana o nr ewidencyjnym 395236

2025-08-17T10:08:00.018+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

Aresztowanie Konrada Wünsche

Przypadek Konrada Wünschego jest wyjątkowy na tle okupowanej Polski. SS rzadko rejestrowało i dokumentowało zdradę w swoich szeregach, a jeśli już, to natychmiast kierowało sprawę do Gestapo. Dokument z 14 marca 1944 r. z Kalisza jest więc ważnym świadectwem nie tylko represji, ale i realnych pęknięć w aparacie hitlerowskiego terroru.

W znanych źródłach historycznych (akta Gestapo, raporty AK, powojenne procesy przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich) niemal nie pojawiają się przypadki Niemców z SS przechodzących na stronę polskiego podziemia. O ile w Wehrmachcie zdarzały się dezercje i pojedyncze akty współpracy, w SS takie przypadki były wyjątkowo rzadkie i surowo karane.

W strukturach SS bardzo rzadko dochodziło do udokumentowanych przypadków współpracy Niemców z polskim ruchem oporu. Aparat represji był silnie kontrolowany, a lojalność członków SS – nieustannie monitorowana. Większość przypadków zdrady kończyła się natychmiastowym aresztowaniem, torturami i procesem przed specjalnym sądem policyjnym SS i policji (SS- und Polizeigericht).

Wydalenie ze struktur SS miało nie tylko charakter dyscyplinarny, ale i symboliczny. Oznaczało, że dany członek przestał być postrzegany jako „żołnierz Führera” i został pozostawiony w rękach Gestapo. W praktyce był to wyrok śmierci lub zesłanie do obozu koncentracyjnego.

W Łodzi znajdował się jeden z największych ośrodków represji w Kraju Warty. Gestapo miało tam centralę, a więzienie przy ul. Sterlinga oraz obóz przejściowy na Radogoszczu pełniły funkcję miejsc przesłuchań i egzekucji. Aresztowany tam członek SS, który działał w polskim podziemiu, mógł spodziewać się brutalnego śledztwa i rychłego wyroku. Polskie podziemie starało się pozyskiwać informacje od Niemców – szczególnie od niższych funkcjonariuszy i żołnierzy, którzy mogli być zmęczeni wojną lub mieli osobiste powody do współpracy (np. pochodzenie rodzinne, niechęć do nazizmu). Zdarzało się, że tacy ludzie byli wykorzystani jako źródło wywiadowcze. Dla władz okupacyjnych każda taka działalność była traktowana jako wyjątkowo niebezpieczna zdrada.

Dokument pokazuje, że Wünsche został zdekonspirowany, a jego sprawa była na tyle poważna, że trafiła z Kalisza do centrali w Litzmannstadt. To oznacza, że nie był to incydent, lecz prawdopodobnie realna współpraca z polskimi strukturami konspiracyjnymi. Fakt, że sporządzono formalny wniosek o wydalenie go z SS, świadczy o tym, że Niemcy chcieli pozostawić po sobie ślad administracyjny i nadać sprawie charakter „przykładowej kary” dla innych.

SS-Mann jako stopień paramilitarny
„Mann” (dosłownie „człowiek” lub „mężczyzna”) był najniższym stopniem szeregowym w strukturach paramilitarnych NSDAP, przede wszystkim w SS (Schutzstaffel), ale także w SA czy NSKK. Stopień ten odpowiadał w zasadzie stopniowi szeregowego w armii. Poza funkcją jako stopień wojskowy, „SS‑Mann” było również używane szeroko jako określenie każdego pełnoprawnego członka SS — niezależnie od faktycznego stopnia (nawet najwyższych), i obejmowało także tych, którzy dopiero mieli zostać przyjęci do SS. Osoba rozpoczynała służbę jako Anwärter (kandydat), poddawana była weryfikacji politycznej, rasowej i ideologicznej. Po okresie próbnym (zwykle ponad rok) mogła zostać mianowana SS‑Mann. Wstąpienie do SS formalnie było dobrowolne. Kandydat przechodził selekcję rasową, polityczną i ideologiczną.W praktyce jednak, zwłaszcza na terenach wcielonych do Rzeszy (jak Kraj Warty – okolice Kalisza i Łodzi), presja była ogromna. Młodzi Niemcy i volksdeutsche byli nakłaniani lub zmuszani do wstąpienia do struktur nazistowskich (SA, SS, Hitlerjugend).Bycie poza tym systemem oznaczało ryzyko marginalizacji, szykan, a czasem nawet podejrzeń o nielojalność.

Wünsche uzyskał najniższy stopień SS-Manna, odpowiadający szeregowemu. Oznaczało to, że pełnił funkcje pomocnicze i administracyjne.

Nieznany dokument z niemieckiego archiwum
odnośnie aresztowania Konrada Wünsche. Materiał udostępniony dzięki uprzejmości p. Oliwii Chojnackiej (IPN GK250/1-6)

Tłumaczenie:

Kalisz, dnia 14 marca 1944

Standarte SS
II./St./H.

Dotyczy: SS-man Konrad Wünsche, SS-nr 395 236, sztab 113. Standarte SS
Odnośnik: brak
Załącznik: 1 teczka D

Do
SS-Odcinka XXXXIII

Standarte SS dowiedziała się, że wyżej wymieniony brał czynny udział w polskim ruchu oporu. Podczas rozmowy z kierownikiem Tajnej Policji Państwowej, filia Kalisz, – Untersturmführer Schönrogge – ustalono, że śledztwo prowadzi centrala Gestapo w Litzmannstadt.

Wünsche został również przesłuchany przez urzędników z Litzmannstadt i aresztowany. Przebywa w więzieniu w Litzmannstadt. Dokładniejsze informacje w tej chwili nie mogą zostać podane.

Jednakże bezsprzecznie stwierdzono, że Wünsche brał czynny udział w polskim ruchu oporu. Tym samym dopuścił się zdrady wierności. Dlatego Standarte prosi, po zapoznaniu się z aktami w centrali Gestapo w Litzmannstadt, o wydalenie Wünschego z SS.

Dowódca 113. Standarte SS
z upoważnienia
[podpis]
SS-Hauptsturmführer

Przypisy:

113. Standarte SS – była to jednostka Allgemeine-SS (SS ogólnego przeznaczenia), funkcjonująca głównie jako formacja administracyjno-rezerwowa, działająca na zapleczu frontu. Jej siedziba znajdowała się w Kaliszu (Kalisch).
SS-Abschnitt XXXXIII – "Abschnitt" oznaczał okręg administracyjny SS. Numer XXXXIII odpowiadał strukturze SS obejmującej tereny okupowanej Polski wcielone do Rzeszy.
Geheime Staatspolizei (Gestapo) – Tajna Policja Państwowa, odpowiedzialna za zwalczanie oporu wobec III Rzeszy. W Kaliszu działała jej filia, podlegająca centrali w Litzmannstadt (Łodzi).
Litzmannstadt – nazwa nadana przez Niemców okupowanej Łodzi, na cześć niemieckiego generała Karla Litzmanna. W czasie wojny była jednym z głównych centrów administracyjnych okupacyjnych władz niemieckich.
Treuebruch (zdrada wierności) – w nazistowskim systemie prawnym oznaczało złamanie przysięgi wierności wobec Hitlera i SS. Było to jedno z najcięższych przewinień członka SS, równoznaczne z hańbą i karą śmierci lub degradacją. W tym przypadku zastosowano wydalenie z SS, co miało wymiar symboliczny i propagandowy – pokazując, że „zdrajca” nie ma prawa nosić czarnego munduru.
SS-Hauptsturmführer – stopień w SS odpowiadający kapitanowi w wojsku.
Konrad Wünsche – SS-man o nr ewidencyjnym 395236, zatrzymany w 1944 r. za działalność w polskim ruchu oporu. Z dokumentu wynika, że został aresztowany i uwięziony w Litzmannstadt. Wydalenie z SS oznaczało, że jego dalsze losy były w rękach Gestapo i sądów policyjnych, a nie struktur SS.

Dokument potwierdzający, że Konrad Wünsche,
członek 113. SS-Standarte w Kaliszu, został w marcu 1944 roku
wykluczony ze służby i aresztowany przez Gestapo w Łodzi.
Materiał udostępniony dzięki uprzejmości p. Oliwii Chojnackiej (IPN GK250/1-6)

W dokumencie występuje „SS-Mann Konrad Wünsche”, z numerem służbowym 395 236.

Tłumaczenie:

Odcinek XXXXIII
Zn. 9 d/Zi.

Litzmannstadt, dnia 14 marca 1944 r.

Dotyczy: Urlopowanie ze służby SS-manna Konrada Wünsche, Nr. 395 236, 5/113.

Odniesienie: Telefoniczna rozmowa podpisanego z Führerem Stürzebecherem.

Załączniki: – 2 –

Do
113. W-Standarte
Kalisz

W załączeniu przesyła się odpis urlopowania ze służby oraz potwierdzenie odbioru wymienionego wyżej.

Wünsche winien zostać wykluczony z SS z własnej właściwości/lub: w zakresie przysługujących uprawnień/. Obecnie znajduje się on w areszcie Gestapo w Litzmannstadt.

Szef sztabu Odcinka XXXXIII
z upoważnienia
[podpis odręczny]

Na dokumencie znajduje się także pieczęć: 113. SS-Standarte
z adnotacją:

Wpłynęło: 16.03.44

Opracowano: 16.03.44

Objaśnienia:

Słowo „Führer Stürzebecher” w tym dokumencie oznacza: „Führer” – to stopień i funkcja w strukturach SS i SA. Nie chodzi tu o samego Hitlera, ale o niższy stopień funkcyjny.

„Führer” w tym kontekście można tłumaczyć jako „dowódca” / „przełożony” / „oficer prowadzący”.

Był to tytuł używany np. w SA i SS dla dowódców jednostek niższego szczebla, zanim otrzymali oni wyższy stopień oficerski.

Stürzebecher – to nazwisko osoby.

Zwrot „in eigener Zuständigkeit” to termin urzędowo-prawny w języku niemieckim. Dosłownie oznacza: „we własnej właściwości”, „w zakresie własnych kompetencji”, „z własnej właściwości”. W praktyce oznacza, że dana decyzja (np. wykluczenie ze służby) jest podjęta samodzielnie, w ramach posiadanych uprawnień, bez potrzeby odwoływania się do wyższej instancji.

Post powiązany:

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : „A było to tak...”. Opatówek. Konrad Wünsche.

Opatówek – Spatenfelde. Miasteczko w planach wojennych III Rzeszy

2025-08-14T23:20:00.008+02:00

autor: Dominika Pawlikowska

Opatówek – Spatenfelde. Miasteczko w planach wojennych III Rzeszy

Dlaczego Niemcy wybrali Opatówek na siedzibę „Heeresnebenzeugamt” - Urzędu Zaopatrzenia Armii ?

Opatówek – niewielkie miasteczko położone kilka kilometrów na wschód od Kalisza – przed wojną słynęło z fabryki sukna i rzemieślniczych warsztatów. Jego położenie, przemysłowe zaplecze oraz struktura ludnościowa sprawiły, że po wrześniu 1939 roku szybko znalazło się w kręgu zainteresowania władz okupacyjnych III Rzeszy.

Niemcy dostrzegli potencjał miejscowości – nie tylko ze względu na jej położenie na linii kolejowej Kalisz–Łódź, ale także bliskość bocznicy kolejowej, którą można było przedłużyć w głąb borowskich lasów. Czynniki te przesądziły o decyzji, by w Opatówku ulokować jedną z filii niemieckiego urzędu zaopatrzeniowego Heeres-Nebenzeugamt – podporządkowaną głównemu Heereszeugamt Posen[1].

Dlaczego właśnie Opatówek?

Decyzja ta wynikała z kombinacji kilku istotnych przesłanek:

Położenie strategiczne – Opatówek znajdował się w pobliżu Kalisza, będącego ważnym węzłem komunikacyjnym Kraju Warty. Linia kolejowa umożliwiała szybki transport sprzętu i zaopatrzenia w stronę Łodzi, Poznania i dalej – na front wschodni[2].
Bliskość terenów leśnych – rozległe, słabo zaludnione lasy w Borowie były idealnym miejscem na budowę dużego kompleksu magazynów amunicji, osłoniętego przed nalotami i wścibskimi oczami[3].
Istniejąca baza przemysłowa w rękach Niemców – dobra opatóweckie były własnością rodziny niemieckiego pochodzenia – Karola Schlössera i jego zięcia Konrada Wuenschego. W sąsiednich Winiarach, również należących do Schlössera, w 1941 roku Niemiec Alfred Nowacki założył fabrykę przetwórstwa spożywczego. W latach 1941–1945 znajdowała się ona pod zarządem niemieckim, a jej produkcja była całkowicie podporządkowana potrzebom Wehrmachtu. Według relacji, Nowacki miał być spokrewniony z rodziną marszałka III Rzeszy Hermannem Göringiem, co mogło dodatkowo wzmacniać znaczenie tego rejonu w niemieckich planach wojennych[4].
Ludność niemieckiego pochodzenia – od końca XIX wieku Opatówek i okolice były silnie zasiedlone przez Niemców, co było skutkiem działalności przemysłowca Fiedlera, który, zakładając fabrykę włókienniczą, sprowadził około 500 niemieckich tkaczy[5]. Taka struktura ludnościowa sprzyjała polityce okupanta – ułatwiała kontrolę terenu i opieranie się na lojalnej wobec Rzeszy części mieszkańców.

Polscy i niemieccy pracownicy Heeresnebenzeugamtu w Opatówku. Zdjęcie z książki "Historia w sepii. Opatówek. wiewiórkowscy" D. Pawlikowska 2020 Kraków

Analiza tych czynników wskazuje, że decyzja o utworzeniu w Opatówku filii Heeres-Nebenzeugamt nie była spontaniczna ani przypadkowa. Wszystko wskazuje na to, że plany wykorzystania miasteczka w niemieckiej strategii wojennej mogły być przygotowywane jeszcze przed wybuchem wojny. Niemcy mieli świadomość zarówno jego logistycznego potencjału, jak i istniejącej bazy przemysłowo-społecznej, która pozwalała szybko wdrożyć projekty militarne.

Kontekst historyczny – Heeres-Nebenzeugamt Kalisch (Kalisz)

Opatówek, przemianowany w czasie okupacji na Spatenfelde, stanowił lokalny punkt koordynacji i dowodzenia magazynami, prawdopodobnie z siedzibą dowództwa w istniejącej fabryce sukna (dziś Muzeum Historii Przemysłu).

Opatówek-Spatenfelde był ogniwem w okupacyjnej sieci logistycznej Wehrmachtu, obejmującej zarówno zaopatrzenie w odzież i sprzęt, jak i w amunicję. Funkcjonowanie Heeres-Nebenzeugamtu w tej miejscowości ilustruje, jak małe miasteczko mogło zostać wplecione w mechanizm wojennej gospodarki III Rzeszy.

Po zajęciu Wielkopolski przez III Rzeszę we wrześniu 1939 r. region został włączony bezpośrednio do Rzeszy jako Kraj Warty (Reichsgau Wartheland), a jego administracja, gospodarka i infrastruktura zostały szybko podporządkowane potrzebom niemieckiego wojska. Jednym z kluczowych elementów militarnej obecności była sieć urzędów i magazynów zaopatrzenia armii. A to właśnie Opatówek dostarczał powierzchnię magazynową po dawnej fabryce włókienniczej.

Urzędy Zaopatrzenia Armii - Heereszeugämter były głównymi urzędami zaopatrzeniowymi Wehrmachtu, odpowiedzialnymi za gromadzenie, kontrolę jakości, naprawy i dystrybucję sprzętu wojskowego – od broni ręcznej, przez pojazdy, aż po elementy umundurowania.

Heeres-Nebenzeugämter (dosł. „pomocnicze urzędy zaopatrzenia armii”) stanowiły ich filie, zlokalizowane w miejscach o znaczeniu logistycznym. Ich zadaniem było odciążenie głównych magazynów i zapewnienie sprawnej obsługi wojsk w terenie. Opatówek leżał na linii kolejowej Kalisz–Łódź, co umożliwiało szybki transport sprzętu i amunicji. Istniała bocznica kolejowa prowadząca z Opatówka w kierunku Borowa, gdzie zbudowano jeden z największych w regionie kompleksów magazynów amunicji. Położenie blisko Kalisza – węzła komunikacyjnego – sprawiało, że miejscowość idealnie nadawała się na zaplecze magazynowe.

Urząd Zaopatrzenia Armii - Heeres-Nebenzeugamt Kalisch, powołany 15 listopada 1941 r., podlegał Heereszeugamt Posen (Poznań) i Feldzeug-Kommando XXI – strukturze kierującej zaopatrzeniem XXI Korpusu Armijnego Wehrmachtu. Siedziba znajdowała się własnie w Opatówku - Spantenfelde.

Pod kontrolą kaliskiego urzędu znajdowały się rozproszone magazyny sprzętowe w miastach regionu:

Jarotschin (Jarocin) – 2 580 m²
Konin – 2 000 m²
Bischofshofen – 2 700 m²
Sieradsch (Sieradz) – 810 m²
Schildberg (Ostrzeszów) – 1 820 m

Magazyny te pełniły funkcję punktów składowania i dystrybucji uzbrojenia, amunicji, części zamiennych do pojazdów oraz innego sprzętu wojskowego. Ze względu na wymiary podane w m² można przypuszczać, że były to obiekty o charakterze hal magazynowych, niekiedy adaptowane z dawnych polskich magazynów wojskowych lub obiektów przemysłowych.

Znaczenie w okupacji

Obecność takiej jednostki w Kaliszu wskazuje na strategiczną rolę miasta w systemie logistycznym Wehrmachtu. Kalisz znajdował się w dogodnym położeniu komunikacyjnym – na skrzyżowaniu linii kolejowych łączących Poznań, Łódź, Warszawę i Śląsk – co ułatwiało zaopatrywanie jednostek zarówno na froncie wschodnim, jak i w głębi Rzeszy.

Z punktu widzenia okupacyjnej gospodarki, funkcjonowanie Heeres-Nebenzeugamt Kalisch wiązało się z przejęciem polskiej infrastruktury wojskowej i przemysłowej, a także z wykorzystaniem przymusowej pracy Polaków do obsługi magazynów, transportu i konserwacji sprzętu. Takie placówki często były ściśle strzeżone i stanowiły element wojskowej infrastruktury, wokół której koncentrowały się działania administracji okupacyjnej.

1. Borów – największy magazyn amunicji w okolicy

W niedalekim Borowie (niem. Borgdorf) Niemcy w latach 1941–1942 zbudowali ogromny kompleks magazynów amunicji o powierzchni około 220 hektarów. Infrastruktura obejmowała
6 baraków koszarowych (64 m dł. × 18 m szer.
Własną sieć elektryczną z transformatorem.
Studnię głębinową
Drogę z betonowych płyt
Rozbudowaną bocznicę kolejową
Miejsce było silnie strzeżone; rolnicy zostali wysiedleni foranglers.pl+2Odkrywca+2Odkrywca.
Prace wykonywali jeńcy wojenni: 44 Francuzów, 18 Brytyjczyków i 200 Rosjan

2. Funkcje strategiczne i produkty składowane

Magazyny w Borowie miały służyć niemieckiej armii jako duże zaplecze logistyczne, prawdopodobnie wykorzystywane przez lotnictwo do składowania bomb, także używanych podczas Powstania Warszawskiego
Według wspomnień, wśród składowanych rzeczy mogły się znajdować także pociski V‑2 oraz nebelwerfer

3. Stodoły w Opatówku – od miejsca zabaw do wojennego magazynu

Jeszcze przed wojną, w samym sercu Opatówka, pomiędzy ulicami św. Jana i Piaskową, stało kilka dużych stodół. Należały do miejscowych gospodarzy, którzy często nie mieli przy domach miejsca na zabudowania gospodarcze, więc wznosili je na wydzielonych działkach. Dla przedwojennej młodzieży były one czymś więcej niż tylko zapleczem rolniczym – stanowiły tło spotkań, zabaw i dziecięcych przygód. O Stodołach i ich znaczeniu w czasie wojny pisałam już tutaj: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Magazyny w Opatówku. Ze wspomnień mieszkańców. Stodoły w Opatówku.

Wszystko zmieniło się po wrześniu 1939 roku. Niemcy ogrodzili teren i zamienili stodoły w obóz jeniecki, do którego trafiło 44 Francuzów, 18 Brytyjczyków i około 200 żołnierzy radzieckich. Więźniów wykorzystywano do ciężkich prac – przy budowie magazynów w pobliskim Borowie, wznoszeniu obiektów wojskowych w miasteczku i pracach porządkowych. Z czasem ślad po nich zaginął – los większości pozostaje nieznany.

Od 1943 roku stodoły pełniły nową funkcję – magazynów odzieży dla Wehrmachtu i niemieckich cywilów. Składowano tam ciepłe futra, kożuchy, pościel, swetry – wszystko, co mogło posłużyć na wschodnim froncie. Nad magazynami czuwali już nie Niemcy, lecz żołnierze armii generała Własowa – Rosjanie i Ukraińcy, którzy po zajęciu terenów ZSRR przeszli na stronę III Rzeszy. Było ich około 450 i stacjonowali w koszarach przy magazynie broni w Borowie.

Mapa z lokalizacją stodół w Opatówku, bocznicy kolejowej
i magazynów w Borowie z okresu okupacji.

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii.

Karczmarz Jan Skiba 11.05.1864 - 02.11.1941 z Opatówka

Milczący las jedlecki koło Gołuchowa. Feigen Abram

Wojenna historia rodziny Spieżów z Cieni Drugiej

------------------------------

Ocalić człowieczeństwo

„... ja już tu nie wrócę”. Tragiczne losy Marcina Bacha z Szulca (1884–1940)

Wojenny dramat i wygnanie (1939)

Jak zmieniały się nazwy ulic w Opatówku?

Jak zmieniały się nazwy ulic w Opatówku?

Co oznacza „Beerdigungsschein”? Kontekst historyczny dokumentu

Dlaczego w ogóle potrzebne było takie zaświadczenie?

Dlaczego ten dokument jest cenny?

Cmentarz ewangelicki w Opatówku.

Wielkanocny talerz pełen miłości

Wielkanocny talerz pełen miłości

Zygmunt Gadzinowski (1909–1941). Lisków.

Teodor Wiewiórkowski ur. 1870 z rodziną

Powieść na razie bez tytułu ════ ∘◦☆◦∘ ════

Maria Wiewiórkowska (1915–2001)

Leokadia Wiewiórkowska (1885–1968)

Dlaczego musiałam o Niej napisać?

Dzieciństwo i młodość

Małżeństwo i działalność społeczna

Czas wojny

Ostatnie lata

Przypisy

Jak z filmu Barei - Koło Gospodyń Wiejskich w Opatówku 1975, czyli lud wiejski uczestniczy w pseudokulturze.

„Wieczornica z okazji Dnia Matki” – Koła Gospodyń Wiejskich jako przystawka PZPR

Humor epoki i teatralność systemu

Reforma i symboliczny koniec „gości z powiatu”

Kobieta socjalistyczna – projekt polityczny

Propaganda przez ciasto i śpiew

Między lojalnością a autentyzmem

Przypisy

Jaki był Opatówek w 1976? Jaka była Polska? Protokół zebrania ZBoWiD 22.02.1976 w Opatówku

Polska w 1976 roku

Dr Kazimierz Siwiński. Dlaczego w Opatówku nie ma ulicy poświęconej doktorowi? (1910–1942)

Dlaczego Siwiński mógł być „niewygodny”?

Protokół z zebrania Zarządu koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Opatówku w dniu 14.01.1979 oraz 20.02.1979

Kim byli „uczestnicy walk z bandami”?

Dzisiejsza interpretacja

Zebranie ZBoWiD 23 listopada 1980 roku w Opatówku

ZBoWiD – geneza i rola

Znaczenie protokołu z 1980 r.

Przypisy:

Protokół z Walnego Zebrania Przedstawicieli Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Opatówku, które odbyło się 9 maja 1986 roku o godzinie 10:00 w sali Szkoły Podstawowej

Streszczenie obrad

Dyskusja (pełny zapis)

Protokół z posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z kwietnia 1985 r.

Wybory do Sejmu PRL (1985)

Streszczenie obrad

Komentarz:

Najważniejsze tezy:

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Lista obecności członków Plenum Komitetu Gminnego i Komisji Rewizyjnej na posiedzeniu odbytym w dniu 25 kwietnia 1985 r.

Lista obecności I Sekretarzy POP na plenarnym posiedzeniu KG PZPR i seminarium dla wykładowców w dniu 25 kwietnia 1985 r.

Wykładowcy szkolenia partyjnego

Uchwała Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z dnia 25 kwietnia 1985 r.

Protokół z z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku z dnia 20 czerwca 1985 roku

PROTOKÓŁz plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20

Protokół z plenarnego posiedzenia KG PZPR w Opatówku odbytego w dniu 22 lutego 1985 r.

Wnioski:

Protokół (transkrypcja)

Porządek obrad

Streszczenie obrad

Dyskusja

Uchwała

Dworek Konrada Wünschego w Opatówku – przykład powojennej likwidacji ziemiańskiego dziedzictwa

Reforma rolna i likwidacja warstwy ziemiańskiej

Zniszczenie dziedzictwa kulturowego

Konfiskata i dewastacja

Przypisy

Kim był Konrad Wünsche? Krótka historia z Opatówka

Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego 1948

Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego

I. Część ogólna

II. Część szczegółowa

Nieznany dokument odnośnie aresztowania Konrada Wünsche, SS-mana o nr ewidencyjnym 395236

Przypisy:

PROTOKÓŁ
z plenarnego posiedzenia Komitetu Gminnego PZPR w Opatówku odbytego w dniu 1985-06-20