‘Eigenlijk was de homoseksualiteit op de diverse instituten waar 
ik onderwijs heb mogen genieten, volkomen geaccepteerd,’ ging 
De Gekwelde Man gedreven verder. ‘Paters die jongetjes lieten nablijven en ze dan op hun schoot trokken, of priesters die ons 
kwijlend de biecht afnamen: “En? Hoe vaak heb je van de week 
aan jezelf gezeten?” Dat was in feite normaal – die broeierigheid. Ja, dàt is het woord: broeierig. Het was broeierig, op die 
door paters geleide knapenbunkers.’ Hij glimlachte even, zeer 
zonnig. ‘En het heeft ons geen kwaad gedaan’, murmelde hij. ‘Het was uiteindelijk: gewóón. Het hoorde bij de godsdienst’ .
Kortom, in het vervolg lijkt de sfeer bepaald te worden 
door dezelfde positieve grondhouding, als die van één van de makers van Blvd, die onder de titel ‘Jezuïeten in Cyberspace’ in De Groene van 5 juli 1995 stelt: 
’De jezuïeten stimuleerden mijn talenten, gaven mij zelfvertrouwen. Je moet woekeren met de talenten die je hebt, zeiden ze … Jezuïeten zijn nieuwsgierig, lezen veel, vinden kennis belangrijk. 
Blvd heeft geen missie, maar het creatieve element heb ik wel 
degelijk meegekregen van de jezuïeten.’

Dit is een citaat uit het boek ‘n eeuw IG (1995) waarin Paul Verberne onder meer herinneringen verzameld heeft van oud-ignatianen aan hun schooltijd bij de paters jezuïeten. Uiteraard kon het pijnlijke onderwerp van het seksuele misbruik van leerlingen niet onbesproken blijven. Iedereen die bij de jezuïeten op school heeft gezeten kent zulke verhalen, zo niet uit eigen ervaring, dan toch uit de mond van anderen, jaren later verteld, soms besmuikt, maar vaak ook met een opmerkelijk begrip achteraf. Het hoorde er nu eenmaal bij. Dat is ook de toon die in de reacties van het jubileumboek over het IG is terug te vinden. Achteraf is er meer waardering voor de stimulansen die de paters jezuïeten je hebben meegegeven, dan de broeierige vergrijpen in en om de biechtstoel. ‘De jezuïeten brachten me aan het lezen’, zo hoor je vaak. Ze brachten me belangstelling bij voor kunst en cultuur. Ze leerden me creatief en zelfstandig denken. Ze leerden me met respect om te gaan met boeken. Het universum van de jezuïet, was eerder de wereld van het boek, dan het domein van de jongensonderbroek. Maar is dat wel zo?

Opgroeien in de letteren is dit jaar het motto van de Boekenweek. In deze tijd van massale ontlezing heeft iemand het kennelijk zinvol geacht mensen te wijzen op de invloed die literatuur op een mensenleven kan hebben. Dit thema heeft prompt geleid tot allerlei voorspelbare reacties. Schrijvers verdringen zich om te wijzen op het boek dat hen het meest heeft beïnvloed. De Leeuwarder Courant laat elke dag een lezer aan het woord over het favoriete boek uit zijn of haar jeugd.  Iedereen heeft opeens een ‘beslissend boek’ dat zijn leven veranderd heeft. Adriaan van Dis, die tijdens het boekenbal als een volleerd performer enkele strofen uit de Gijsbrecht al rappend ten gehore bracht, wees op het boek Karakter van Bordewijk dat bepalend is geweest voor de vorming van zijn eigen karakter. Alleen Marjolein Februari roeide tegen de stroom in en hield een pleidooi om niet te hoeven lezen als je jong bent, om niet aangeraakt te worden door de grote literatuur.

Of je nu aangeraakt wordt door paters of door boeken, het zal me eerlijk gezegd worst wezen. De jezuïeten hebben ook mij aan het lezen gebracht, dat is zeker, maar denk ik daarom met dankbaarheid terug aan die tijd? Eerlijk gezegd kan ik een heel eind met Marjolein Februari meegaan. Ik word ook altijd een beetje kriegel als iets zo nodig moet. Kunst moet want het is goed, ja aan mijn hoela. Niks moet, en kunst al helemaal niet, laat staan literatuur. Misschien komt het inderdaad door die verknipte opvoeding bij de paters jezuïeten, maar ik herinner me toch ook ander dingen die ze me bijbrachten. Zo wisten ze je bij elke gelegenheid op het hart te drukken, dat al het menslijk presteren – ook in artistieke zin – op ijdelheid berust. Ik kan me nog goed herinneren hoe pater Lorié SJ, die begiftigd was met een redelijk excentriek karakter, voor de klas een pleidooi hield om de Nachtwacht van Rembrandt in stukken te snijden en als strijkplank te gebruiken. Veel later las ik pas, dat Marcel Duchamp ooit exact het zelfde heeft beweerd. De grote kunstwerken uit het verleden zijn idolen voor de geest. Met grote boeken is het niet anders. We zijn geneigd deze cultuuruitingen te vereren als waren het afgoden, waarmee we niet alleen onszelf als mens naar beneden halen – alsof wij niet meer tot zulke meesterwerken in staat zijn – maar ook God beledigen, want hij is groter dan welke grote schrijver dan ook. Dat zeiden de jezuïten!

De bibliotheek van het Sint Ignatiuscollege, 1931

Wat is een boek eigenlijk? Het boek is een verzameling van beschreven en bedrukte vellen, in een band gebonden of ingenaaid. Zo staat het tenminste in het woordenboek. Het boek heeft geen wezen of essentie. Het boek is ook niet eeuwig. Het is een historisch fenomeen dat wellicht op het punt staat te verdwijnen. Het gedrukte boek is een middel dat eigen was aan een historisch en daarmee ook eindig tijdperk. Het boek is een symbool van onze geletterde cultuur. De gedachte dat het boek een verdwijnend fenomeen zou zijn, is niet van vandaag. Binnen het modernisme van de twintigste eeuwse avant-garde was vaak een zekere afkeer tegen het boek te bespeuren.

De futuristen kwamen er zelfs rond voor uit. ‘Het boek als middel tot behoud en overdracht van gedachten,’ schreef Marinetti in 1916. ‘Het boek  is volledig verouderd en sinds lang gedoemd te verdwijnen zoals kathedralen, torens, vestingmuren en het pacifistische ideaal.’ En ook het manifest van De Stijl van 1920 wond er geen doekjes om: ‘De naturalistische clichés en de dramatische woordfiles die de boekenfabrikanten ons leveren per meter en per pond bevatten niets van de nieuwe handgrepen van ons leven.’ Zo werd het boek in de twintigste eeuw stilaan het symbool van het Gutenbergtijdperk dat op zijn eind ging lopen. In de zestiger jaren dacht de mediaprofeet Marshall McLuhan dit tijdperk voor het eerst definitief af te kunnen sluiten. De uitvinding van de boekdrukkunst werd door hem beschouwd als een bron van vele kwalen, die in het nabije ‘elektronische werelddorp’ weldra tot het verleden zouden behoren. Uniformiteit, desintegratie van de zintuigen, de ontkoppeling van gevoelen verstand, de breuk tussen instinct en intelligentie en de handeling zonder geïnvolveerdheid, dat alles zou in meerdere of in mindere mate de schuld zijn van het boek.

Ik zal het afscheid van het boek niet betreuren, maar eerder toejuichen. Ik ben opgegroeid en zelfs vergroeid met het boek. Maar ik zie ook dat het boek mensen meer verdeelt dan samenbindt, dat het gezagsstructuren meer bevestigt dan ondergraaft. De geletterde cultuur van het boek heeft machtige elites gecreëerd die het altijd beter weten. Het boek was ook altijd beter, zelfs beter dan de film die tien Oscars won. Maar die tijd loopt op zijn eind. De lineaire structuur van het boek creëert domheid in een wereld die steeds meer door non-lineaire structuren bepaald wordt. Nieuwe media creëren de condities voor een meer open vorm communicatie en een optimale uitwisseling en spreiding van kennis en macht. Verknochtheid aan het boek is geen argument vóór het boek. De intimiteit, die in het materiële karakter van het boek besloten ligt, weegt uiteindelijk niet op tegen de voordelen die nieuwe media te bieden hebben. Uiteindelijk zal het boek verdwijnen zoals ook al zijn voorgangers verdwenen zijn: het tablet, de boekrol, de codex…. De wereld van het boek maakt stilaan plaats voor een gigantisch netwerk van wikipedia’s en weblogs. Het boek wordt een verzamelobject voor bejaarde bibliofielen, papierpulp voor boekenwurmen. Het boek is ten dode opgeschreven, alleen de sterfdatum staat nog niet vast.

Daarom vieren we elk jaar weer de Boekenweek, met steeds meer overgave. Wat verdwijnt moet immers gekoesterd worden. Door een pleidooi te houden voor het boek onderscheiden wij ons van een ongeletterde massa. Door een ‘beslissend boek’ te noemen, laat je zien dat je leven ooit veranderd is door een boek. ‘Ik lees een boek, dus ik ben niet van de straat.’ Boeken zijn het elitaire onderscheidingsteken bij uitstek voor de snobist. Ik haat het boek. Dat vreemde ding, dat zelfs heilig kan worden en religies van start heeft doen gaan. Laten ze volgend jaar een ander thema bedenken: ‘Leven zonder boeken!’ Dat zou pas echt vernieuwend zijn. Ik stem op de partij zonder boek. Ik geloof in de religie die geen heilig boek heeft. Ik hou van de mensen die nooit een boek gelezen hebben. Ik zou graag al mijn boeken achter me laten. Het lezen achter me laten. De literatuur vergeten. De kunst vergeten en me langzaam herinneren, dat er een tijd is geweest zonder boeken. Die gelukkige tijd dat het leven zelf er nog toe deed en niet de literatuur.

zie en luister

We schrijven 8 september 1965. Feyenoord speelt tegen het roemruchte Real Madrid, thuis in de Kuip in de eerste ronde van de Europa Cup. Een spannende wedstrijd, waarin Feijenoord laat in de tweede helft op 2-1 voorsprong komt, na eerder met met 1-0 te hebben achtergestaan. Hans Kraay sr is de doelpuntenmaker. Hij speelt op dat moment met een verband om zijn hoofd. Het is een harde wedstrijd. Aan dit doelpunt van Kraay zit een luchtje, want de Spaanse keeper werd omver geduwd in het kopduel dat er aan voorafging. De scheidsrechter negeert alle protesten van de Madrilenen. Daarna loopt de wedstrijd stilaan uit de hand. De overtredingen worden steeds ruwer, totdat Coen Moulijn – na een fraaie passeeractie – volkomen onderuit wordt geschopt. Dan gebeurt er iets ongehoords. Moulijn, die anders geen vlieg kwaad doet, zet de achtervolging in, waarna meerdere Feyenoordspelers wild om zich heen beginnen te schoppen. Het levert spectaculaire beelden op en ook een geschokte Bob Spaak die verbijsterd verslag doet van het gebeuren. Deze beelden staan nog altijd op mijn netvlies gegrift. Ze behoren tot de canon van de naoorlogse voetbalgeschiedenis. Het is de geboorte van de spelverruwing. Een schande. En toch, ik denk dat heel Nederland destijds die vuile Spanjaard het liefst nog een trap na had willen verkopen. Coentje Moulijn was heilig.

zie en luister

Alle dingen dêr’t froeger it near fan de sûnde op lei, kom 
me iepen en bleat te lizzen, wier? Yn Amearika freget in 
jonge fan 16 op syn earste dûnsjûntsje, ear’t er in faam 
fan 14 nei hûs bringt: You are on pils, aren ‘t you? Rek
kenje mar dat hjir by úzes de skoalfamkes ek mei kondo
men en pillen yn it taske rinne. De seks wurdt om samar 
te sizzen iepenbier op strjitte neaken ûtklaaid, domenys en 
pastoars prate wiidweidich en sûnder euvelmoed oer it 
foar en tsjin fan it nut fan abortus. Skriuwers skreauwe 
fan ‘e dakken ou: Ik bin homo en dêrom hâld ik fan de 
Hear. Fan ezels, gromt Joet. Ik neam gjin nammen, Joet, ferfettet Merkurius, it giet my om eftergrûnen.

Aldus Anne Wadman in zijn roman De feestgongers uit 1968. Het is een tekenend citaat waarin de verschuiving van seksuele normen kort wordt samengevat, maar ook Gerard Reve even voorbijkomt al een icoon van de veranderende tijdgeest. Het Ezel-proces was net achter de rug, de PC Hooftprijs stond voor de deur. Anne Wadman zat trouwens zelf in de jury die Reve deze staatsprijs voor de letteren voor 1968 toekende. De roman van Wadman is op de huid van de tijd geschreven. Het boek werd in vier weken tijd gedrukt om nog net op tijd klaar te zijn voor de Boekenweek, die in 1968 nog in oktober werd gehouden. Dat jaar vond het Friese Boekenbal plaats in De Lawei in Drachten. Het feest zou geen onverdeeld succes worden. In een artikel in De Tsjerne klaagde Trinus Riemersma even later steen en been. Eerst moest gedeputeerde Van der Mark zo nodig een officiëel openingswoordje doen: ‘It liket dochs ferdomde mâl dat wij gjin feest fiere sûnder dat ús earst de mage folloege wurdt mei kulturele kutkloterij.’ Maar wat nog erger was: het feest was te gauw afgelopen en bovendien waren er veel te veel mensen, ook allerlei types die niets met de Friese literatuur van doen hadden.

Anne Wadman ontvangt het eerste exemplaar van zijn roman De feestgongers uit handen van Freark Dam op 8 oktober 1968

Kom daar vandaag nog eens om. Als het programma van een Boekenbal niet exclusief Friestalig is, worden diep-Friezen boos en ontstaan er actiegroepen die zich verzetten tegen het tekort aan Friese taal op het alternatieve Friese boekenbal. Het lijkt erop dat de Friese literatuur een exclusief domein moet worden van een stelletje sektariërs die op het zinkend schip nog viool blijven spelen. Dat lag eind jaren zestig nog even anders. Het ging tien nog goed met de Friese literatuur. Nog nooit eerder verschenen er zoveel Friestalige boeken die bovendien ook door een breed publiek gelezen werden. De feestgongers van Anne Wadman werd een bestseller die drie jaar later ook in Nederlandse vertaling verscheen bij uitgeverij Bruna.

Het verhaal op zich zelf is een tijdsbeeld. Wadman neemt de lezer mee naar een feest. Het milieu waarin het gebeuren plaats vindt is semi-artistiek en tegelijk ook halfburgerlijk. Het is de tijd waarin het huwelijk als instituut op losse schroeven komt te staan. De pil is overal in omloop. Abortus en homofilie zijn niet langer taboe. De vrije seks dringt  door in de Nederlandse doorzonwoning, niet alleen in de Randstad, maar ook in Friesland. Als De feestgongers één ding laat zien, dat is dat de verdwijnende afstand tussen het westen en de provincie, ook als het gaat de seksualiteit.

Na zijn verschijnen werd dit boek alom geprezen als een vernieuwende roman, zeker ook wat betreft de structuur. Het boek bestaat uit drie hoofdstukken die zeer ongelijk van lengte zijn. In het eerste (post festum) passeren de verschillende hoofdrolspelers de revue, maar het is nog niet helemaal duidelijk waar ze vandaan komen of waar ze naar toe gaan, laat staan wat ze met elkaar gemeen hebben. Gaandeweg blijkt dat ze van een feest komen en op weg zijn naar huis. Het is zondagochtend, the day after the night before. Na een nacht van feestgedruis, roes en overspel. De titel van dit hoofdstuk geeft een subtiele aanwijzing dat deze intro in feite een slotakkoord is. Post festum betekent immers ‘na het feest’. Het is de mosterd na de maaltijd, maar ook – zoals later blijkt – een subtiele zinspeling op de Latijnse spreuk Post coïtum omne animal triste, de woorden uit de Amores van Ovidius: Na de geslachtsdaad is elk dier neerslachtig.

In het tweede hoofdstuk (introïtus, een term die verwijst naar de inleidend liturgisch gebeuren tijdens de Heilige Mis) verandert het perspectief. De twee hoofdfiguren Lena en Wouter Keuning worden uitgelicht. Het zijn vroege dertigers. Ze zijn acht jaar getrouwd en kunnen geen kinderen krijgen. Ze hebben elkaar leren kennen tijdens en vakantie-avontuurtje op Teschelling, waarna een redelijk braaf huwelijk volgde. Alleen Lena heeft wel eens gedromd van overspel met een Schot tijdens een vakantiereisje in Bretagne. Maar dan volgt het derde en laatste hoofdstuk (koïtus), dat meer dan tweederde van het boek beslaat. Het is een minutieus verslag van het feest, waarvoor Lena en Wouter zijn uitgenodigd. De gang van zaken wordt droog beschreven in zinnen die vaak geen hoofdletter hebben aan het begin. Het onderwerp verspringt voortdurend van de eerste naar de derde persoon, waarbij het perspectief wisselt van personage naar personage, alsof een filmcamera een langzaam rondtrekkende beweging maakt. Ook de zinnen tussen haakjes, waarin de gedachten van feestgangers kort worden aangeduid, doen eerder denken aan regieaanwijzingen in een filmscenario.

Toen ik het boek las, moest ik voortdurend denken aan een film. Een veel te lange film, dat wel, want dit boek van Wadman is – ondanks zin vernieuwende vorm – behoorlijk gedateerd. Het gaat allemaal veel te traag en de gang van zaken is vaak voorspelbaar. Het decor komt nog te bekend voor om echt nieuwsgierig te maken, maar dat moet voor de lezers in 1968 wellicht heel anders zijn overgekomen. Wadman schetst het milieu van kunstenaars, mislukte dichters, vrijgevochten leraren en een liberale fabrieksdirecteur. Ze willen allemaal wel met een ander naar bed, maar de ander wil niet altijd met die ene. De broeierige sfeer van de avond leidt onontkoombaar naar het nachtelijke overspel, maar de geregisseerde partnerruil wordt geschetst als een vorm van burgerlijke koehandel. Als jij vreemd gaat, dan ga ik ook vreemd. De toon is cynisch en soms zelfs sarcastisch, al gloort er op het einde toch ook enig mededogen in door. Wouter en Lena blijven ondanks hun overspel bij elkaar. Zelfs voor de vrijheid hebben ze te weinig moed. Het blijven halfslachtige personages die uitstekend hun plaats vinden in het tragische universum van Wadman.

In een van de recensies wordt verwezen naar toneelstukken uit de jaren zestig, zoals Who is afraid of Virginia Woolf van Albee (1961), dat in 1965 in Nederland werd opgevoerd, en waarin het morele failliet van het burgerlijke huwelijk op de hak wordt genomen. Die vergelijking lijkt me wat overtrokken. De toon van Wadmans feestgangers is veel milder dan de genadeloze blik waarmee Albee destijds het huwelijk aan de kaak had gesteld.  Wadmans roman laat de sfeer zien van de late jaren zestig, de tijd van de eerste contactadvertenties voor partnerruil in Vrij Nederland. Het waren de jaren van alles moet kunnen, maar onder het vernis zat ook heel wat schijnheiligheid en benepenheid.

Ik moest eerder denken aan een Hollywoodfilm die ik in die tijd heb gezien: Bob & Carol & Ted & Alice (1969) van regisseur Paul Mazurski met Nathalie Wood in een van de hoofdrollen. Titelsong was de wereldberoemde hit van Burt Bacharach uit 1965: What the world needs now is love sweet love. Ook deze film is een milde zedenschets van de beginnende seksuele revolutie. Twee echtparen uit Californië  begeven zich op het pad van de vrije liefde en bezoeken een therapeutisch centrum in de vrije natuur. Het is de tijd van Gestaltherapie en Encounter, van Sensitivity training en Primal scream. Alles was erop gericht om het gevoelsleven en het lichaam van zijn taboes te ontdoen, maar onder al die opgefokte vrijheidsdrang ging heel wat verkapte burgerlijkheid en oppervlakkigheid schuil.

Ondank zijn gedateerde karakter blijft De feestgongers van Wadman nog altijd een opmerkelijk boek, waarin de geest van de late jaren zestig scherp is vastgelegd. Dat komt vooral door de wijze van schrijven die puur registrerend is. Wadman streefde in die tijd naar een objectieve manier van schrijven, los van de psychologie, maar ook los van de alwetende verteller. De presentatie van de camera vervangt steeds meer de representatie van het alziend vertellersoog. Misschien is dat ook wel het belangrijkste kenmerk van de moderne roman. De werkelijkheid wordt getoond en niet opgevoerd. Het verhaal voltrekt zich in de tijd, terwijl de tijd zelf manipuleerbaar wordt als in een film. Het slot van De feestgongers herneemt het eind van het eerste hoofdstuk, en zo eindigt net boek in een lus, in een loupe, zoals dat in de film heet. In een interview met Tiny Mulder in haar bundel Hwêr hast it wei (1971):

Ik leau, dat de minsken fan foar 1920 – op in pear utsûnderingen nei 
- de minsken binne fan de psychologyske oanpak fan de dingen. Dy fan nei 
1920 binne oer it algemien a-psychologysk. Yn forskeidene boeken fan lju 
fan nei 1920 komt men bygelyks net ien kear tsjin: hy tocht, of: sy tocht. Se 
litte de gedachten sprekke út it hâlden en dragen, it útwindige is biskiedend. 
Dêr leit leau ‘k wol in hiel skerpe grins.

Regisseur Hans Joachim Schmedel (links) met in het midden de stuntrijder van Ford en de scriptgirl tijdens de opnamen in oktober 1969 nan de film De feestgongers

Grasduinend in het digitale archief van de LC ontdekte ik dat er in 1969 pogingen zijn ondernomen om De feestgongers te verfilmen. De eerste opnamen daarvoor hebben ook daadwerkelijk plaatsgevonden, maar het geld raakte op, zodat uiteindelijk slechts vijftien minuten film is gerealiseerd. Zo’n onvoltooide bekroning past ook wel bij Anne Wadman, die altijd maar weer de boot bleef missen. Ik vraag me af of die vijftien minuten film van De feestgongers nog ergens ligt opgeslagen. Het zou een mooi idee zin voor het Fries Filmhuis – of anders wel voor Cinema Ascona – om een avondprogramma te organiseren van nooit voltooide Friese speelfilms. Misschien een idee voor het Friese Boekenbal volgend jaar. Hoewel, dat zal dan wel weer teveel Nederlandstalig zijn en daar is de Friese literatuur niet bij gebaat. Wanneer gaan de Friese letteren nu eindelijk weer eens knetteren?  What the world needs now is love sweet love…

zie en luister

UPDATE 11.48 uur: Twee ingezonden afbeeldingen behorend bij de reactie van Josse de Haan:

KATER OP MIJN LOG GERRIT VOORBIPS YOU’RE SO VAIN:

Ach Moussie toch, had je het bij het verkeerde eind wat “het komplot Blauwhuis” betreft? Maar wat betekent dat dan voor je rijstebrij aan stukjes over die “onverkwikkelijke affaire”? Loog je? Verzon je maar wat? Sloeg je er maar een slag naar? Keek je door je eksteroog? Hadden je “bronnen” je iets op je mouw gespeld? Was de jenever in de uitverkoop? Maar hoe kun je dan mensen beschuldigen, als je van niets weet? Welke onzin en vuiligheid, van jezelf en van anderen, heb je eigenlijk verspreid? Hoe zit het met excuses? Wat moeten wij, je trouwe weblogvolgers, nu concluderen – dat je een onbetrouwbare tweedehands autoverkoper bent die over lijken gaat als z’n laatst gestolen wrak een deukje oploopt? En dan Breteler van narcisme betichten? Moussie toch. Een beetje nederigheid zou je nu niet misstaan. Wel fijn voor je, overigens, en hier passen gelukwensen, dat een van die vermaledijde Friese instituten je weer een opdracht heeft bezorgd, het “onderzoeken” – jawel! – van de modernisering van de Friese literatuur in de jaren zestig! Die literatuur die jij zo minacht. Die taal die jij ook na honderd eeuwen gevangenschap in dat kutbaantje van je in Leeuwarden noch spreekt noch schrijft. Misschien kun je zo dankzij de onbegrijpelijke zelfhaat van Bert Looper en Ernst Bruinsma je gebroken neus weer een beetje spalken. Je zult wel niet veel kritiek meer hebben op Tresoar, denk ik. Toch? Of op de Moanne, waarvoor je ook al regelmatig stukjes mag schrijven, begreep ik. Jou kennende wordt vast een heel mooi en belangwekkend, grondig gedocumenteerd en goed geschreven boek. Zo jammer, daarom, dat je zelf niet deugt.

__________________________________________________________

IK:

Pas op Kater, je laat een IP-adres achter. Daardoor kan ik zien wie je bent, want je hebt me eerder gemaild. Ik zal zo netjes zijn om je identiteit niet te onthullen, want dat zou je in grote problemen kunnen brengen. Wat je analyse betreft, heb je het mis. Een van mijn opties was al vroeg, dat Gerrit Breteler mij in Blauwhuis eruit heeft gewerkt. In feite strookt dat ook met de uitlatingen die Abe de Vries niet alleen op zijn weblog, maar ook in de LC heeft gedaan. Feit blijft dat de informatie, waarover Gerrit Breteler beschikte alleen maar van Abe de Vries afkomstig kon zijn. Dat was informatie die afkomstig was uit mijn manuscript. Daarom kreeg Yvonne Hiemstra – op advies van Breteler – de opdracht om een lezing te houden over Gerard Reve en de secularisering. Je moet iets beter opletten dus, voordat je je emoties de vrije loop laat.

__________________________________________________________

zie en luister

zie en luister

UPDATE 15.00 uur

STIL E’S, EEN ANALE KNILLES

Op deze foto ziet u Gerrit Voorbips. De foto is gisteren genomen bij de opening van de tentoonstelling Huize Het Gras, een pelgrimage naar Greonterp. Volgens welingelichte kringen is Gerrit Voorbips inmiddels gebrouilleerd met Abe de Vries, de uitgever van de Friese Pers Boekerij. Ook Hester Witteveen – voorzitter van de stichting Gerben Rypma – die eveneens aanwezig was, gunde Gerrit Voorbips geen blik waardig. Daarmee wordt dan eindelijk duidelijk wat er destijds precies is gebeurd in de onverkwikkelijke ‘affaire Blauwhuis’. Gerrit Voorbips was het brein in ‘het komplot van Blauwhuis’. Gerrit Voorbips is niet alleen een ongeneeslijke narcist, maar ook een stiekeme intrigant. Gerrit Voorbips, you’re so vain.

zie en luister

het was smoordruk gisteren bij de opening in Tresoar van de tentoonstelling Huize Het Gras, een literaire pelgrimage naar Greonterp. Bert Looper benadrukte in zijn openingswoord nog eens het belang van de rijke collectie aan reviana die Willem Bruno van Albada en Hendrik Lambertus van Manen (Teigetje en Woelrat) in de jaren dat zij met Reve samenwoonden bijeen hebben vergaard. Die collectie bevat onder meer duizenden foto’s, waarvan op de tentoonstelling en in het boek nog maar een fractie is te zien. Teigetje en Woelrat bezitten ook nog talloze ongepubliceerde brieven van Reve, zo liet Teigetje in zijn toespraak weten. Wat dat betreft staat ons wellicht nog heel wat te wachten. Eind dit jaar verschijnt er een tweede boek met foto’s en teksten, niet alleen van de Friese periode, maar ook uit Amsterdam, Veenendaal, IJmuiden en Weert. Tot 1973 heette Gerard Reve nog gewoon Gerard Kornelis van het Reve. Dat is ook de Van het Reve die Teigetje en Woelrat hebben gekend. Daarna is hij volgens hen getransformeerd in een ander persoon. ‘Soms denk ik weleens’, zei Teigetje,’ dat Gerald Reve de aan lager wal geraakte broer van Gerard Kornelis was, over wie hij wel eens schreef.

Teigetje en Woelrat waren zo te zien behoorlijk onder de indruk van het gebeuren. Ik heb hen nog heel even gesproken en het was verrassend om te vernemen dat ze me nog kenden van drie jaar geleden, toen ik hen ook vluchtig heb ontmoet. Marijke kon het niet laten om een prachtige, door hen ontworpen sjaal met net opschrift Huize Het Gras te kopen. Hij zat verpakt een doos waar ook het boek in past (zie foto boven). Op de tentoonstelling zijn ook sjaals met teksten uit Nader tot U te koop. Een kunstzinnige vorm van Reve-merchandising die bij de liefhebber zeker in de smaak zal vallen: souvenirs d’un pelgrimage. Het wachten is nu op de Reve-kaarsen met dichtregels die langzaam opbranden. De slotregel van het gedicht Graf te Blauwhuis leent zich daar uitstekend toe: ‘Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?’ Zo’n tekst hoort als een nachtkaars uit te gaan. Daar zou ook Reve vrede mee hebben, denk ik zo.

In zijn toespraak refereerde Teigetje nog even aan de talloze brieven die Reve aan anderen schreef. Vooral na zijn televisieoptreden in de Allerheiligste Hart-kerk kreeg hij veel fanmail van mensen die hem om raad vroegen voor allerlei kwesties en kwalen. Al die brieven werden door Teigetje gefotografeerd, zodat de tekst bewaard is gebleven. Zo las hij een brief voor die gericht was aan een mevrouw die leed aan ‘een ziekte van de ziel’, een kwaal die volgens Reve heel goed te genezen zou zijn, mits er geen defect aan het zenuwstelsel aan ten grondslag lag. Reve adviseerde haar een bedevaart te maken naar het Belgische genadeoord Banneux, niet om de Heilige Maagd om genezing te vragen, maar vooral om het eigen lijden te aanvaarden. Pas dan zou – op voorspraak van Maria – eventueel verlichting van het lijden ontvangen kunnen worden. Ook zou ze twee kaarsen moeten opsteken. Reve stuurde alvast een bidprentje mee, dat hij graag retour ontving. De droogkomische toon van deze typisch reviaanse brief deed naar meer van dit soort juweeltjes verlangen. Zelf ben ik ooit één keer in Banneux geweest. Dat was samen met mijn ouders in 1960. Dit jaar een halve eeuw geleden dus.

Ook memoreerde Teigetje nog even tussen neus en lippen het feit dat Reve altijd en overal gewoon ter communie is gegaan. In het licht van de recente gebeurtenissen in Den Bosch is dat opeens een opmerkelijk feit. Het lijkt erop dat de katholieke Kerk zichzelf de laatste tijd terugwerpt in de periode van voor de oorlog. Alsof de jaren zestig nooit hebben plaatsgevonden. Ook de recente massale onthullingen over kindermisbruik op internaten werpen een schril licht op het vermolmde karakter van de rooms-katholieke Kerk. Seks kruipt waar ze niet gaan kan onder rokken van paters en priesters, terwijl het praktiseren van homoseksualiteit wederom als een doodzonde wordt gedemoniseerd. Alleen al om die reden zou Paus Benedictus XVI er goed aan doen een procedure op te starten om Gerard Kornelis van het Reve zalig te verklaren. Het zou een statement zijn van het Vaticaan in deze tijd vol verwarring en verbijstering. Un balzo avanti, een sprong voorwaarts, zoals Paus Johannes XXIII dat noemde aan de vooravond van het Tweede Vaticaans Concilie. Maar die tijd ligt inmiddels ver achter de horizon. Het was de tijd toen Gerard Kornelis van het Reve katholiek werd, in Greonterp woonde en het gedicht Boetpsalm schreef dat tegenwoordig op een steen aan de voet van de  Oldehove te lezen is:

Vol alcohol, zwaarmoedigheid
En eerbied voor de Maagd,
Woon ik in Friesland.
Niet mijn, Uw wil geschiede.

zie en luister