Elke geloofsgemeenschap is erop gericht om het eigen geloof tot elke prijs in stand te houden. Als er zich iets aandient dat een bedreiging vormt voor dit geloof treden er allerlei afweermechanismen in werking. Excommunicatie bijvoorbeeld, dat is het meest voorkomend. Maar er kan ook sprake zijn van integratie. If you can’t beat them join them. De kritiek van de nieuwkomers kan zo bedreigend zijn, dat het geloof er beter aan doet zich aan te passen aan de nieuwe inzichten die de critici hebben ingebracht. Het hangt er natuurlijk ook vanaf van welke aard die kritiek is. Die kan opbouwend, hervormend of subversief van aard zijn. Subversieve kritiek wordt meestal afgestoten.

Opbouwende kritiek wordt doorgaans geïntegreerd. Een probleem vormt echter de hervormende kritiek. Deze wordt meestal als problematisch ervaren, omdat voor de geloofsgemeenschap niet altijd duidelijk is of hij opbouwend of afbrekend bedoeld is. Aanvaarding van de hervormende kritiek kan ook inhouden dat de fundamenten worden ondermijnd waarop het geloof van de gemeenschap gebaseerd is. Excommunicatie is mogelijk even gevaarlijk, omdat er een grond van waarheid in de kritiek te herkennen valt. Door deze gerechtvaardigde grond van kritiek volledig te negeren zou het eigen geloof wellicht ook tot de ondergang gedoemd zijn.

In dat geval ontstaat een dilemma, waarvoor maar een uitweg bestaat: de strategie van de compartimentering. Je splitst de gerechtvaardigde kritiek in twee delen. Het eerste deel verwerp je, omdat hiermee een alternatieve theorie zou worden aanvaard die strijdig is met het eigen geloof. Het tweede deel, dat op feiten berust die je niet langer kunt ontkennen, aanvaard je, maar je verklaart deze nieuwe feiten vanuit je eigen theorie. Je sluit dit deel van de kritiek dus op in een eigen theoretische compartiment, waardoor het onschadelijk wordt gemaakt. Dit soort afweermechanismen zijn waar te nemen bij elke geloofsgemeenschap die bedreigd wordt door nieuwe inzichten van buitenaf of van binnenuit. Neem nu het christendom. Dat heeft in de afgelopen eeuwen heel wat aanvallen moeten pareren.

Al naar gelang van de aard van de kritiek kwam men daarbij telkens weer voor de keuze te staan welke strategie men moest kiezen: excommunicatie, compartimentering of integratie. De drie grote aanvallen op het christendom kwamen achtereenvolgens van Galilei (de aarde draait om de zon), Darwin (de  mens stamt af van de aap) en Freud (het ik van de mens is niet autonoom). De eerst twee aanvallen zijn  inmiddels redelijk verwerkt, waarbij je de afweermechanismen achter elkaar in werking zag treden. De bedreigende kritiek van Galilei bijvoorbeeld, werd eerst uitgestoten, daarna gecompartimenteerd en uiteindelijk geïntegreerd. Die laatste fase trad in toen Joseph Ratzinger (de huidige paus Benedictus XVI) als hoofd van de Congregatie van de geloofsleer verkondigde dat de wetenschapstheorie van Paul Feyerabend het vermeende foute standpunt van de Kerk destijds met terugwerkende kracht begrijpelijk en zelfs plausibel maakt.

Met Darwin gaat het nog wat moeilijker. De Rooms Katholieke kerk is redelijk klaar met Darwin. Maar een groot deel van de orthodoxe protestanten heeft er nog altijd veel moeite mee om de evolutieleer te aanvaarden. Het creationisme berust op het mechanisme van de excommunicatie. Compartimentering of integratie zijn bij deze blindgangers van de bijbelexegese geen optie. Met Freud tenslotte is het een ander verhaal. Zijn kritiek van het christendom was misschien wel de meest venijnige van de drie. Niet zo zeer omdat hij God als een illusie en het godsgeloof als een neurose bestempelde, maar omdat hij een totaal andere structuur ontwierp voor de psyche van de mens. Zijn  aanval raakte de christen niet alleen tussen de oren, maar ook tussen de benen. Het primaat van de lichamelijke lust, de kinderlijke seksualiteit, de werking van het onbewuste en het Boven-ik, maar vooral het mechanisme van de verdringing als basis voor de neurosen raakten de christelijke visie op de autonomie van het subject tot in de kern.

Een mens, die gehinderd wordt door neurotisch dwanggedrag, beschikt niet langer over zijn vrije wil en kan dus ook niet zondigen in de christelijke zin van het woord. Maar belangrijker nog, Freud ontwierp de structuur van mens niet langer van bovenaf, vanuit zijn bovennatuurlijke aard en bestemming, maar van onderop. Het vegetatieve gaat aan het sensitieve en het intellectuele vooraf. De bovenste laag, het bovennatuurlijke, bestaat volgens Freud helemaal niet. Een mens is in wezen een organisme dat in de evolutie een gelaagde complexiteit verwierf, waaruit uiteindelijk de psyche en het bewustzijn tevoorschijn kwam. Daarmee is het verhaal uit. Weg God, maar ook weg met de transcendentie als fundament voor het verschijnsel mens. Een mens is een stukje van de natuur en zijn functioneren volgt natuurlijke wetten. De liefde komt voort uit de seksualiteit en niet uit de onvoorwaardelijke liefde van God voor de mens, zoals het christendom leert. Waarom dus nog langer ‘versterving van de lust’ prediken, als ‘sublimatie van het libido’ voldoende is om elkaar niet de hersens in te slaan.

Daarmee is het redelijke ‘ik’ als vrije stuurman van de mens definitief van de troon gestoten. Dat is voor het christendom absoluut onverteerbaar. Weliswaar is er door de erfzonde sprake van een structurele discrepantie tussen het sensitieve en het intellectuele in de mens, maar het verstand voert uiteindelijk de boventoon. Bovendien bestaat de mens uit één stuk, er is geen driftleven of Boven-ik dat aan de vrijheid van de wil ontsnapt. De wil dient zich immers te voegen naar de rede. Zo was er dus een gigantisch probleem ontstaan, temeer omdat de basale waarnemingen van Freud over het fenomeen van de verdringing in praktijk wel degelijk bleken te kloppen.

Bovendien was het een groot probleem, dat hij het hierbij niet had gelaten, maar op die ontdekking een systeem en zelfs een levensbeschouwing bouwde. Uitgaande van waarnemingen bij de zieke of gestoorde mens, werd een theorie over de gezonde mens geconstrueerd, die haaks stond op de visie van het christendom. Achteraf bezien zijn vanuit het christendom de drie afweermechanismen ook op de fundamentele kritiek van Freud op hun waarde beproefd. Eerst het mechanisme van de afstoting, maar dat was gevaarlijk, want het fenomeen van de verdringing viel niet te ontkennen. Daarna volgde de compartimentatie en tenslotte de integratie.

De compartimentatie van Freuds theorie is in het midden van de vorige eeuw vooral in Nederland in praktijk gebracht door katholieke denkers als Duynstee en Terruwe. Voordat fenomenologen en existentialisten Freuds ideeën voor katholieken verteerbaar maakten wisten Duynstee en Terruwe de verdringingstheorie van Freud te verklaren vanuit de passieleer van Thomas van Aquino. De vrije wil werd door hen hiermee ogenschijnlijk veilig gesteld. De strevingen van de mens – of ze nu op nuttigheid of op lust zijn gericht – zijn immers altijd ondergeschikt aan de ratio (passio nata est obedire rationi).

Vooral Anna Terruwe heeft er in de jaren vijftig voor gewaarschuwd om de ideeën van Freud onverteerd in de katholieke geloofsleer te integreren  (zie mijn log Seks en het Vaticaan). Het zou het paard van Troje zijn, een smetstof die het geheel vroeg of laat tot ontbinding zou brengen. Het bovennatuurlijke aspect van de menselijke natuur zou onherroepelijk verloren gaan door het overnemen van de standaardbegrippen van Freud, zoals het Boven-ik en de kinderlijke seksualiteit. Zij waarschuwde ook voor de ideeën van enkele katholieke psychoanalytici in Frankrijk die de strategie van de integratie wel degelijk in praktijk wilden brengen, zoals bijvoorbeeld Marc Oraison en Maryse Choisy.

Vooral Maryse Choisy (1903-1979) is een beetje een vergeten fenomeen. Haar ideeën hebben ook bij Nederlandse katholieken in de jaren vijftig enige invloed gehad. Zij was een schrijfster en journaliste die zich in de jaren dertig gaandeweg bekeerde tot het katholicisme. In 1927 ging zij in therapie bij Freud die een van haar angstdromen uitlegde door te wijzen op zijn vermoeden dat zij een buitenechtelijk kind was geweest. Maryse Choisy was zich daar niet van bewust, maar navraag in haar rijke Baskische familie deed blijken dat Freud met zijn vermoeden gelijk had. Ze ging daarna bij René Laforgue in analyse en leidde vervolgens een bewogen leven, reisde de wereld rond en leerde wilde dieren temmen. Gaandeweg distantieerde zijn zich van Freuds theorieën en ontwierp haar eigen versie van de psychoanalyse.

Als reactie op het surrealisme van Breton schreef zij een alternatief manifest: le manifeste sur-idealiste. Een ontmoeting met Teilhard de Chardin leidde ertoe dat zij haar mystieke ervaringen steeds meer met het katholicisme in verband bracht. Ze verbrandde haar vroege werk als een product van de duivel en wilde Paus Pius XII  overtuigen van het belang van Freuds ontdekkingen. Ze pleitte zelfs voor een kerkelijke erkenning van de katholieke psychoanalyse. Behalve met het katholicisme hield ze zich bezig met allerlei spirituele zaken variërend van alchemie tot de Bhagavad Gita, maar ook met de mystiek van het kruis van Hendaye – niet ver van haar geboorteplaats Saint Jean de Luz – dat occulte symbolen zou bevatten over het naderend einde van de wereld.

Ze schreef ook zeer ongebruikelijke boeken. Zo nam zij een tijdlang haar intrek in een bordeel en daarna in een klooster en deed omstandig verslag van de daar opgedane ervaringen. Ze schreef ook een boek over het liefdesleven van gevangenen. Door haar carrière als journaliste en schrijfster werd zij een van de meest eigenzinnige intellectuelen in het Frankrijk van de jaren dertig. Na de oorlog richtte zij het tijdschrift Psyché op, dat uitgroeide tot een platform voor de katholieke psychoanalyse. Zelfs Jacques Lacan schreef in zijn jonge jaren voor dit blad. In de jaren vijftig volgde nog een paar opmerkelijke publicaties zoals Psychoanalyse en catholicisme (1950) en Problèmes sexuels de l’adolescence (1954). Maryse Choisy stierf dertig jaar geleden, in 1979, in een tijd dat weinigen nog op haar ideeën zaten te wachten.

Twee jaar voor haar dood verscheen haar autobiografie onder de veelzeggende titel Sur le chemin de Dieu on rencontre d’abord le diable. (Op weg naar God ontmoet men eerst de duivel).  Als Freud nog leefde zou hij dit boek wellicht met belangstelling gelezen hebben. Er bestaat immers geen liefde zonder een sprankje haat, en omgekeerd: er is geen haat zonder liefde. Maar of Freud deze wonderlijke santenkraam van ideeën ook zou waarderen is sterk de vraag, om over de paus maar te zwijgen. Psychoanalyse en het katholicisme laten zich niet integreren, daarin had Anna Terruwe misschien toch gelijk. Terruwe had ook geen goed woord over voor de integratiepoging van Maryse Choisy. Ze waren twee rivalen geweest in het Roomse tijdperk van de twijfel over de seksualiteit, voordat Paus Paulus VI met zijn encycliek Humanae Vitae in 1968 aan alle twijfel een einde maakte.

Terruwe had uiteindelijk meer succes om een paus van haar omstreden gelijk te overtuigen. Er zijn zelfs sterke aanwijzingen dat Paus Paulus VI bij Terruwe in therapie is geweest, omdat ook hij te kampen had met zware psychische problemen vanwege een niet geïntegreerde seksualiteit. Na een eeuw van monolithisch katholicisme, dat als een burcht was opgetrokken tegen de moderniteit, werd dit de eerste paus van de tweespalt. Het celibaat werd herbevestigd tegen beter weten in. Freud werd definitief de deur gewezen, ondanks alle eerdere pogingen tot integratie en compartimentering.

Het katholicisme bleef definitief een geloof van verstand en vrij wil. Maar de lust kent bizarre en troebele kronkelwegen die die het verstand niet kent, zo had Freud beweerd. De extreme beteugeling van de lust door de vermeende vrijheid van de wil betekent een enorme verzwaring van het morele geweten, die weldra zijn uitweg zal vinden in neuroses, masochisme of seksuele perversiteiten. Door die waarheid te ontkennen, heeft de Rooms-katholieke Kerk zichzelf in de nesten gewerkt, nota bene op een beslissend moment in de jaren zestig, toen de mogelijkheid zich had aangediend om voor eens en altijd schoon schip te maken.

Gisteren heb ik een reis geboekt naar Lourdes. In mei – de Mariamaand – gaan we er heen. De reis duurt tien dagen en we reizen per bus, want zo hoort dat als je naar Lourdes gaat. Als kind ben ik meerdere keren in Lourdes geweest. Mijn ouders hadden iets met Lourdes. In de jaren twintig ging mijn moeder als ziekenverzorgster mee met de jaarlijkse treinbedevaart. En toen mijn ouders 25 jaar getrouwd waren gingen ze wederom naar Lourdes, maar nu met de touringcar van Jacques van Dijk. Dat was in 1958, toen het eeuwfeest werd gevierd van de Maria-verschijningen. Een paar jaar later reed ik met ze mee in de Fiat 600 D, waarover ik ooit verslag heb gedaan in mijn verhaal ‘Het was in Nevers’.

Lourdes heeft iets. De lichtprocessie met lampionnen en met het Ave Marie, dat in alle talen telkens maar weer werd gezongen, heeft als kind een diepe indruk op mij gemaakt. Natuurlijk, de rest van de stad is totaal vergeven van het toerisme. Sterker nog, het is een karikatuur geworden van het hedendaagse massatoerisme, maar juist daardoor – omdat het compleet over de top is – kun je hier nog iets gewaarworden van wat ooit het Rijke Roomse leven is geweest. Sterker nog, Lourdes is bij uitstek het product daarvan. Lourdes onthult de historische verwantschap tussen de pelgrim uit het verleden en de hedendaagse toerist.

Om wat in de sfeer te komen heb ik het beroemde Lourdesboek van Franz Werfel aangeschaft: Het lied van Bernadette (1940). Het lag voor één Euro bij de Estafette dus dat was mooi meegenomen. Verder las ik van de week Het vergeten seizoen (2007) van de Vlaamse schrijver Peter Delpeut. Karianne Krabbendam had me op dit boek had geattendeerd. Het is inderdaad prachtig. Het gaat niet over Lourdes en ook niet over Bernadette, maar over Dora Visser (1819-1876). Zij was een tijdgenote van Bernadette Soubirous (1844-1879) en leefde in het dorpje Olburgen aan de IJssel. Daar ligt ze ook begraven. Zij kreeg geen verschijningen van Maria, maar ontving wel de zogeheten stigmata – de wonden van Christus – nadat ze ernstig ziek was geworden na de trap van een koe in haar lies.

De sfeer van het boek doet af en toe wat aan Leafdedea van Homme Earnstma denken. Ook daarin speelt Maria een rol, maar dan in een surrealistisch visioen. Het is de tijd van de opkomende industrialisatie, waarbij ook in Nederland de spoorwegen werden aangelegd. In de filosofie was een strijd gaande tussen positivisme en idealisme. Het was Kant versus Comte. Daarnaast kwam in Nederland in 1853 het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie tot stand, wat een golf van antipapisme teweeg bracht. Bovendien was het jaar 1850 voor de Rooms-katholieke Kerk ook een heilig jaar geweest, waarin door de paus het Mariadogma van de Onbevlekte Ontvangenis werd afgekondigd.

In haar boek Lourdes, geschiedenis van een religieus fenomeen (1999) zet Ruth Harris uiteen waarom de herontdekking van de pelgrimage destijds een haast noodzakelijke gebeurtenis was. Mariaverschijningen waren in het Frankrijk van midden vorige eeuw bijna aan de orde van de dag. De heilige Maagd werd keer op keer gezien door kinderen, veelal in grotten of spelonken in afgelegen en onherbergzame streken. Ze deed allerlei uitspraken over haar onbevlekte ontvangenis of een nabije ondergang van de wereld. Dat juist Lourdes kon uitgroeien tot het nationale bedevaartsoord van Frankrijk werd veroorzaakt door een gunstige samenloop van omstandigheden, zoals de excentrische ligging en de aanleg van een spoorwegverbinding.

Dit groeiproces werd bevorderd door het gemeenschappelijk belang van geestelijken enerzijds in hun verweer tegen de goddeloze wetenschap en monarchisten anderzijds in hun afkeer van de nieuwerwetse republiek. Beide bewegingen hadden baat bij het te pronk zetten van een oude, organieke samenhang los van de heersende staatsinrichting. Een nationale bedevaart bood uitkomst. Dit ritueel verbond immers alle rangen en standen en bracht het rijke verleden tot leven. Uiteindelijk bracht het zelfs geloofsgenoten uit alle werelddelen bijeen. Het spectaculaire succes van Lourdes was niet alleen gebaseerd op een goed geregisseerde mythe van onschuld, maar vooral op een maatschappelijke constructie die een genezende uitwerking had op de trauma’s van de vooruitgang.

Kortom, het was het mysterie tegen de ratio en dat is ook het eigenlijke onderwerp van boek van Delpeut Het vergeten seizoen. Hij heeft zich niet alleen door het verhaal van Dora Visser laten inspireren, maar ook door tijdgenoten van haar zoals de Belgische Anne Louise Lateau (1850-1885) en Anna Catherina Emmerich (1774-1824) die beiden ook de stigmata vertoonden. Het knappe van het boek van Delpeut is dat hij een fenomeen, waar hij zelf niet in gelooft, toch volledig geloofwaardig weet te maken. ‘God is geen scheikunde. Jullie spotten met de zuiverste waarden van het geloof.’ Dat zegt de hoofdpersoon Lidia tegen de dokter en de pastoor, die samen het bedrog van haar stigmata willen ontmaskeren. Maar ondanks alle uiterlijkheden, waarin dit geloof is vastgelopen, gaat het drama gewoon door waar dit geloof een weerslag van is. Christus wordt zelfs opnieuw gekruisigd voor de gelovige dorpelingen die van geen twijfel willen weten.

Ik heb er niets meer mee, dat geloof, en toch blijft het mij fascineren. In Lourdes hoop ik iets van die wonderlijke fascinatie terug te vinden, maar ook herinneringen uit mijn eigen jeugd. Ik heb in mijn jonge jaren heel wat bedevaartsoorden gezien. Niet alleen Lourdes maar ook Kevelaer, Banneux en Lisieux. Maar Lourdes sloeg alles. Lourdes was het Roomse Mekka, maar ook een bron van het mededogen. Het gaf een bovennatuurlijke troost in een onttoverde wereld. En dat alles in de nadagen van het Rijke Roomse Leven, het bolwerk dat in een eeuw tijd werd opgetrokken en onder mijn ogen in no time als een kaartenhuis in elkaar zou storten.

Onlangs kreeg in een uitnodiging om dit jaar wederom een lezing te houden tijdens de Friese Nacht van de Filosofie, die op 21 april a.s. in Tresoar wordt gehouden.  Dit jaar heeft dit Friese gebeuren een thema dat afwijkt van het landelijke thema. Het zal gaan – en ik citeer: ‘over de onbenoembare kracht die ons met elkaar en de wereld verbindt: de ziel der dingen. Is er werkelijk in alles bezieling te vinden of is de ziel slechts een verzinsel om de leegte in onszelf te maskeren? Kunnen we echt onze ziel verkopen in ons streven naar kennis en een beter bestaan of is het leven, zoals Plato dacht, juist een reis ter zuivering van de ziel?’ Welaan, dat is een hele mond vol. Maar goed, de ziel is mij niet vreemd. Ik heb ‘s avonds laat al eens bezoek gehad van de Friese ziel en op dit weblog komt ook het thema ‘ziel en bezieling’ wel eens voorbij.

Vorig jaar had ik na afloop van de Nacht van de Filosofie wat wat gemopperd, omdat ik mijn lezing in het programma gelijktijdig geprogrammeerd stond met de de filosoof des vaderlands: Hans Achterhuis. Het gevolg was dat mijn lezing maar weinig publieke belangstelling trok. Dit jaar gaat de organisatie het anders aanpakken, zo heb ik begrepen. Sprekers die minder publieke bekendheid genieten worden gevraagd om als coreferent op te treden van een spreker van een bekende naam. Zo ben ik gekoppeld aan – u raadt het  al – dominee Orlando Bottenbley.

Dominee Bottenbley staat bekend als een charismatisch spreker die een hele kerk met gelovigen in vuur en vlam kan zetten. Tegenwoordig is dat de  kerk van de Vrije Baptistengemeente Bethel, een megakerk in Drachten. Deze kerkgemeenschap staat bekend als de een van de grootste en snelstgroeiende van Nederland met inmiddels meer 4800 leden, zo lees ik op Wikipedia.  Ik ben daar zelf een keer geweest bij een bijzondere kerkdienst die ook werd bijgewoond door Nynke Laverman, Bouke Oldenhof, Rients Gratama en Tsjêbbe Hettinga. Na afloop werd ik geïnterviewd voor de radio over het geheim van dominee Bottenbley. Mijn reactie op dit uitzonderlijke fenomeen is nog altijd op internet te horen  (luister).

Ik moet dus in duel met dominee dominee Bottenbley. Ik vraag me af of ik daarmee beter af ben dan vorig jaar. Van zo’n charismatisch spreker kun je het nooit winnen natuurlijk. De belangrijkste voorwaarde voor een goed spreker is charisma. Dat begrip is heel moeilijk te definiëren. Wij Nederlanders spreken wel van ‘uitstraling’, maar dat is eigenlijk een veel te zwak woord. Charisma grijpt dieper. Het duidt op een mengeling van gezag, aanwezigheid en een magnetische aantrekkingskracht. Een charismatische persoonlijkheid lijkt iets te hebben wat boven hemzelf uitstijgt. In vroeger tijden is wel gedacht dat het een geestelijke kracht was die van buitenaf in de persoon kon neerdalen. Iets demonisch dus, wat niet beslist goed, maar ook kwaadaardig kan zijn.

Hoe dan ook, een goed spreker lijkt te spreken ondanks hemzelf. Hij is begeesterd door iets anders. Iets dat hem ontstijgt en zijn woorden als vanzelf doen opkomen. Het publiek krijgt dan het gevoel, dat de spreker niet alléén spreekt, maar dat zijn stem uit het hart van iedereen voortkomt. Alsof er een gezamenlijke bron is aangeboord van waaruit het woord van de redenaar opwelt en de menigte overspoelt. Alleen de hele grote redenaars weten die hoogte te bereiken. Ze spreken dan bevlogen, in trance bijna, alsof een geest ze heeft meegenomen

Een paar jaar geleden zat ik samen met dominee Bottenbley aan tafel in het tv-programma Factor Freed – de voorloper van  Need op Freed.  Tijdens die uitzending vroeg Simone Scheffer aan mij of ik vond dat dominee Bottenbley óók charismatisch is als hij gewoon naast je aan tafel zit. Ik gaf toen een eerlijk antwoord en zei: nee  Het vreemde met charisma is dat het alleen werkt een podium of op de kansel. In het normale leven zijn charismatische sprekers vaak hele gewone mensen, waar niets bijzonders aan valt te ontdekken.

Charisma is dus een raar fenomeen. Er wordt vaak beweerd dat het iets met ziel en bezieling te maken heeft, maar dat betwijfel ik. Spreken in het openbaar voor grote groepen mensen is heel goed te vergelijken met toneelspelen terwijl je de mensen doet vergeten dat je toneel speelt. Eigenlijk is dat alleen mogelijk door niet te acteren, maar gewoon jezelf te zijn. Je moet jezelf spelen door zo dicht mogelijk bij je zelf te blijven. Een podium is een buitengewone situatie, daar kun je dus niet zomaar jezelf zijn. Je hebt de spanning nodig van de plankenkoorts.

Die spanning moet omgesmeed worden tot een vibrerende energie die de zaal in bezit neemt. Dan kan het wonder gebeuren. Er zijn maar weinig mensen die zo’n charismatisch moment kunnen afdwingen. Paus Johannes Paulus II deed het een keer, toen hij sprak voor zaal met 20.000 jongeren in de The Madison Square Garden in New York. Hij stak ogenschijnlijk de draak met zijn publiek door minutenlang te blijven zwijgen en af en toe rare geluiden te maken. Met stiltes kun je een zaal helemaal uit zijn dak laten gaan, maar dan moet de Heilige Geest wel neerdalen natuurlijk.

Een romantisch verlangen naar het noorden en een spirituele beleving van het landschap komt bij meerdere kunstenaars naar voren die in Friesland gewoond en gewerkt hebben. De grenslijnen tussen land en lucht, tussen zee en wolken keren in de verbeelding van het Friese landschap altijd weer terug. Dit komt tot uiting in beelden, waarin de onmetelijke ruimte van het landschap al dan niet in geabstraheerde vorm, als mentale ruimte of als oriëntatie voor het gevoel tot uiting komt. Het Waddenlandschap bijvoorbeeld heeft Fred Landsman decennialang geïnspireerd tot werken waarin telkens weer een spanning optreedt tussen de onmetelijke ruimte van het Wad en de eenzame gestalte van een mens. In dat soort beelden werd soms de herinnering aan Caspar David Friedrich heel even gewekt

Wie is die man die daar uit het water komt? Vanwaar die extatische blik? Heeft hij het 
onweerstaanbare gezang van de Sirenen gehoord of voorvoelt hij een naderend onheil? 
Misschien heeft hij wel iets gezien dat niet voor mensenogen is bestemd, iets verschrikkelijks dat niet meer zal wijken van zijn netvlies. Is hij wel wakker, droomt hij of zit 
hij soms gevangen in een trance, in een gesmoorde schreeuw die niet van zijn lippen 
komt, in de beklemmende stilte van een droom van waaruit geen ontsnapping mogelijk 
lijkt? En hoe zit het met dat lichaam dat transparant wordt als was het doorboord met 
röntgenstralen?

Zijn het eigenlijk nog mensen, die in deze beelden opduiken uit het water of in dat 
onbestemde landschap met een ver verschiet, of zijn ze op weg iets anders te worden, 
gewervelde weekdieren misschien, onbestemde wezens die zich vermengen met het 
water, zich vermengen met vuur, zich vermengen ook met elkaar, de liefde bedrijven 
met in een oogverblindend licht, met elkaar vergroeien tussen net slijm, uit elkaar voort
komen als vissen die elkaar opeten en weer uitspugen, of als Jonas die schuilt in de buik 
van een Walvis? Vanwaar die wonderlijke transformaties, die lijven die alsmaar weer 
opdoemen in een eindeloze film van vreemde verschijningen. Oké, het zijn verschijningen op het Wad, maar verschijningen van wat?

Waar gaat die man doen? Quo vadis Landsman? Wat speelt zich daar af in dat onbe
stemde gebied tussen land en water? Of misschien moet je zeggen: onder water, want 
waar je ook kijkt de horizon biedt geen houvast, laat staan een uitweg om te vluchten. 
De lucht vermengt zich met het water als twee gewelven die in elkaar overlopen, als een 
diabolo, die binnenste buiten is gekeerd, een gigantische zandloper waarin het water zich 
vermengt met de lucht, waarin de tijd zich verwijdt tot ruimte of zich verengt tot een 
navelstreng, waarin het ik zich verenigt met alles, en waarin alles uiteindelijk vloeibaar 
wordt als een voorwerelds embryo waarin het drama van de geboorte zich in slow 
motion voortdurend herhaalt.

Het is tegen dat decor, dat deze figuren je onontkoombaar tegemoet treden. Maar ‘decor’ 
is misschien niet het juiste woord. Het is juist het dwingende contrast tussen voor- en 
achtergrond, waardoor je hier niet meer in termen van decor en voorstelling kunt spre 
ken. Door het ontbreken van een middenplan is de achtergrond geen vrijblijvende ruimte 
meer, maar krijgt een haast metaforische lading, die de herinnering oproept aan middeleeuwse altaarstukken. De horizon wordt een ‘innerlijk verschiet’, een ‘paysage interieur’, een uitzicht naar buiten dat in feite een binnenwereld zichtbaar maakt.

In die zin 
woont Fred Landsman in een landschap dat voor hem lijkt gemaakt. Zoals Tanguy de 
Bretonse kusten heeft getransformeerd tot een – tot dan toe – nog onbekend decor van de 
ziel, zoals Max Ernst zijn imaginaire rotspartijen uiteindelijk aantrof in de Cran Canyons 
van Amerika, zoals Bas Jan Ader op zoek ging naar het wonderbaarlijke in een tocht over de oceaan met dodelijke afloop, zo zoekt Fred Landsman zijn ultieme bestemming in de onmetelijke ruimte van het Wad. In die ruimte maakt hij voor ons iets zichtbaar, iets wat nog onbekend is, vreemd is, wat 
verbaast en verontrust.

Niet dat dit alles met het Wad in wezen iets van doen heeft, want Landsman vindt die 
wonderlijke binnenwereld evengoed terug in Ierland of in het waterland rond Purmerend. 
Maar bij het Wad hij is uiteindelijk gaan wonen, op een plek waarin zijn verbeeldingswereld bij uitstek tot uiting kon komen. In Holwerd, een beetje op het einde van de 
wereld. Achter de dijk is er niets meer, alleen de schreeuw van wat vogels en de wind 
die je adem steelt. Wie verder gaat begeeft zich op gevaarlijk terrein. Je komt jezelf 
tegen in het niets, dat wil zeggen op land dat niet op de kaart staat en waar je de grond 
onder je voeten niet zeker meer bent. Grenzen vervagen daar langzaam, niet alleen 
tussen land en water, maar ook tussen water en lucht. Niet alleen tussen hemel en aarde, 
maar vroeg of laat ook tussen jezelf en alles om je heen.

zie ook: www.fredlandsman.nl

Kort voor zijn dood in 1956 schreef katholieke Italiaanse filosoof Giovanni Papini een wonderlijk boek: Il Diavolo. Het is zo extreem katholiek dat zelfs de paus zich genoodzaakt zag het terstond op de Index te plaatsen. Toch werd het in meteen vertaald in het Nederlands. Volgens Robert Lemm was Papini’s visie op de duivel profetisch, omdat hierin de inflatie van hel en duivel wordt aangekondigd bij de hedendaags christenen of wat daar nog voor door wil gaan…’ Deze christenen’, zo schrijft Papini, ‘die hoe langer hoe meer christen worden, ontkennen niet het bestaan van de hel, maar zij geloven en verlangen dat zij ontvolkt zal wezen, bijna verlaten… leeg is de hel, en overbevolkt het paradijs.’ Volgens Robert Lemm lijkt Papini hiermee de jaren zestig aan te kondigen die hij zelf niet meer mee mocht maken: ‘de tijd van geforceerd optimisme, van flower power, all you need is love en het Tweede Vaticaanse Concilie. Het is de nieuwe mens, de mens van 1968, die op het einde van Il Diavolo de verzoening tot stand brengt tussen goed en kwaad.

Volgens de traditionele katholieke geloofsleer doet de duivel nog steeds zijn werk tot aan de wederkomst van Christus. Zijn grootse list is om ons te doen denken dat hij niet bestaat. Hij zou zelfs te herkennen zijn in het toenemend ongeloof van de moderniteit, waar psychologen en sociologen zo naarstig een verklaring voor zochten. Het Tweede Vaticaanse Concilie bracht een definitieve breuk teweeg met het scholastieke denken van weleer, met als gevolg de afschaffing van de polaire oppositie tussen goed en kwaad, tussen God en de duivel. Of zoals Robert Lemm het in zijn boek over Léon Bloy – die andere vergeten katholieke apologeet – het ooit kernachtig formuleerde: ‘Men wilde illuminatio zonder purificatio.

Zo zijn ook hel en verdoemenis uiteindelijk uit de Rooms-Katholieke Kerk verdwenen. ‘De Hel, dat is niet meer liefhebben.’ schreef Bernanos. Niemand kan zeggen dat hij daarin ongelijk had en ook Reve had dat zeker niet gedaan. Met zijn op William Blake gebaseerde visie op de verzoening tussen hemel & hel, God & duivel, was Reve eigentijdser dan hij misschien zelf wilde weten. Wat hem in het katholicisme aantrok was het irrationele, het tegenstrijdige, de gedachte dat de grootste waarheid zich kon omkeren in het tegendeel, de enatiodromie zoals Jung dat noemde. Het hoogste goed kon nog iets van het kwaad bevatten en zelfs in het diepste kwaad kon de liefde van God zich schuilhouden.

Het katholicisme is een geloof van tegenstrijdigheden, zo stelde Reve in zijn essay Zelf Schrijver worden (1986) . Alleen al over de aard van het bestaan, dat zich achter de dood schuil houdt, bestaan er volgens Reve binnen het katholicisme van oudsher drie verschillende voorstellingen die elkaar met vernietigende kracht tegenspreken, maar waar zelfs de kerkvaders en concilies gedurende vele eeuwen geen aanstoot aan namen. Die tegenstellingen werden volledig geaccepteerd, omdat – zo stelt Reve letterlijk: ‘de duisterheid, dubbelzinnigheid en tegenstrijdigheid in zichzelve van de verwoording de kenmerken van elke openbaring zijn, die de religieuze mens, wonderlijk niet als storend treffen. Deze schijnt intuïtief te beseffen dat de verwoording verwijst naar een waarheid, die nooit en te nimmer verwoordbaar kan zijn, en dat de letterlijke inhoud van die verwoording wel een functie heeft, maar niet iets is dat men, tegen de rede in zoude moeten geloven.’

Reve had ook niets met een Laatste Oordeel met zijn scheiding van geesten: de goeden rechts en de kwaden links. Als er ooit een Verlossing zou zijn, dan was die bestemd voor alle mensen, alle schepselen zelfs tot de dieren aan toe. De geschiedenis van de religie is het verhaal van de bezwering van het kwaad. Met de komst van de christelijke God werd de goddelijke soevereiniteit van het kwaad beteugeld. Met de kruisdood van Christus had God de Vader zijn soevereine geweld tegen zichzelf gericht en het kwaad als zodanig geabsorbeerd en onschadelijk gemaakt. Met het primitieve offer nam de mens nog deel aan het soevereine geweld van de goden. Dat offer bleef in het christendom in afgezwakte vorm nog eeuwenlang voortbestaan. Zo ontstond het christelijk substituut voor het heidense offer, waarin het sacrale nog volop aanwezig was, maar dat gaandeweg in een onttoverde wereld op de achtergrond raakte. Secularisering is in feite de teloorgang van het sacrale in het definitieve afscheid van het offer.

In de Romantiek diende voor het eerst het verlangen zich aan naar de sacrale dimensie van het leven, die als verloren werd beschouwd of die op het punt stond te verdwijnen. ‘Als het sacrale uit de wereld is verdwenen,’ schreef Baudelaire, ’kunnen er alleen nog minnaars van prostituees en minnaars van de wolken bestaan.’ Juist in seksualiteit, die van God was losgebroken, werd het sacrale gemist. Reve beschouwde de seksualiteit in al zijn verschijningsvormen niet als banaal, laag, smerig of zondig, maar primair als een sacraal gebeuren, sterker nog: als  ‘een geheiligd sacrament.’ Daarmee kwam de seksualiteit in een ander register terecht, voorbij de christelijke moraliteit. Dit amorele domein voor de romantische verbeelding was voor Reve een gebied voorbij goed en kwaad. Het verlangen naar het numineuze en het sacrale, het aanhoudend zoeken naar de afwezige God, met wie hij zich seksueel verenigen wilde in een nieuwe incarnatie, de hang ook naar een sadomasochistische wreedheid en een voortdurende obsessie met de dood zijn kenmerkende elementen voor zijn eigenzinnige mystiek, waarin het katholicisme zich vernieuwde.

Vertwijfeling is een thema dat lange tijd niet actueel is geweest. De eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog waren jaren van vertwijfeling. Alom was er sprake van een wanhoop over het lot van de mens. De ruïnes van de oorlog en de dreiging van een atoomvernietiging maakte het leven ogenschijnlijk zinloos. Het was ook de tijd van het existentialisme. De existentie gaat aan de essentie vooraf, had Sartre beweerd. De mens moest zijn lot onder ogen zien, oprecht zijn en authentiek, afstand doen van het valse bewustzijn, la mauvaise foi. Elk mens was immers vrij en zelf verantwoordelijk voor de invulling van zijn eigen bestaan. Hij moest een ontwerp voor zijn leven kiezen. Daarmee kwam ook de schuld als existentieel thema opnieuw in beeld. Opnieuw, omdat na de dood van God het metafysisch systeem van schuld en boete voorgoed leek afgedaan. Existentiële verantwoordelijkheid betekende ook potentiële schuld. En omdat geen mens volmaakt is, is ieder mens in wezen schuldig. Een echte verlossing is niet mogelijk. De hel is altijd de ander.

De naoorlogse vertwijfeling die eigen was aan het existentialisme is in de golf van optimisme en voorspoed van de jaren zestig achter de horizon verdwenen. Eigenlijk is het thema van de existentiële vertwijfeling nooit meer echt terug gekomen, omdat het denken in termen van existentie, schuld en levensontwerp ook in de postmoderne tijd ver te zoeken was. Vrijheid werd voortaan niet meer in existentiële termen gedefinieerd. Vrijheid werd een modaliteit van het publieke domein, een functie van universele rechten. Vrijheid werd verbonden met een breed keuze-arsenaal van individuele levensstijlen en met de ogenschijnlijk grenzeloze ruimte tot individuele expressie en meningsuiting. Vrijheid raakte verweven met het fundamentele recht op oorspronkelijkheid en het kleine verschil van het eigene. De eigen vrijheid eindigt daar, waar die van de ander begint. Met die pragmatische definitie ging een betekenislaag van het begrip vrijheid verloren. Die diepere betekenis dient zich pas aan in de existentiële ervaring van de vertwijfeling. Een mens is pas echt vrij, als hij wordt teruggeworpen op de bodem van zijn eigen bestaan en het fiasco dat hem bedreigt of overkomt onder ogen durft te zien.

De laatste tijd lees je veel over vertwijfeling. De dreigende mondiale economische crash in combinatie met een wereldbeeld, dat gekenmerkt wordt door terreurdreiging en ecologische catastrofes, maakt dat de vertwijfeling van de ene op de ander dag je eigen leven kan overrompelen. Mensen raken opeens hun hele vermogen kwijt door een verkeerd pakket van beleggingen of door het in zee gaan met een IJslandse bank. Vertwijfeling is de plotselinge gewaarwording dat de grond onder je voeten wegzakt. Waar je altijd op vertrouwd hebt is er plotseling niet meer. Het leven dreigt opeens te ontaarden in een nachtmerrie van zinloosheid. Maar is dat ook echt vertwijfeling? Volgens Kierkegaard dient de vertwijfeling zich niet aan als een ‘leven in schijn’ opeens schipbreuk lijdt. Dan was de vertwijfeling er al eerder, zonder dat hij bewust werd ervaren. Aan de vlucht in de schijn – of dat nu geld is, maatschappelijke status of een ander paradijs van illusie  – gaat de ware vertwijfeling vooraf, dat wil zeggen: een basaal gevoel van twijfel over het leven zelf, een eindig leven dat leidt tot de dood en dat in wezen niet aanvaardt wordt.

Vertwijfeling heeft een onvermoede relatie met schizofrenie. Van de week las ik ziektegeschiedenis van Ellen West die al in de jaren tien werd opgetekend door Ludwig Binswanger en in 1944 voor het eerst in boekvorm werd uitgebracht. Het is een van de beroemdste casestudies uit de geschiedenis van de psychiatrie. Ellen West was een zeer begaafde, gepassioneerde, zelfbewuste en kritische vrouw, die op haar 33ste jaar – na een ellendig leven dat zich van crisis naar crisis had voortgesleept – bij Binswanger in de inrichting werd opgenomen. Haar naam was een pseudoniem voor een onbekende vrouw, die waarschijnlijk de dochter was van een rijke Amerikaan die in Europa was beland. Ze leed aan anorexia (dwangmatig vasten) dat voortdurend werd afgewisseld door bolimia (vraatzucht), maar vooral ook aan een onweerstaanbare drang tot zelfvernietiging die uiteindelijk ook leidde tot haar suïcide, kort na haar opname.

De diagnose van Binswanger luidde echter anders. Hij zag in haar een typisch geval van schizofrenie (schizofrenie simplex). Vanuit zijn existentialistische benadering van de psychiatrie, de Daseinsanalyse, zocht Binswanger naar het specifieke levensontwerp van deze patiënt. Wat was haar eigen keuze geweest in haar specifieke ‘geworpenheid in het bestaan’, een term die hij ontleend had aan Heidegger. Elk mens is buiten zijn wil om in zijn bestaan geworpen. Hij ontdekt zijn eigenheid in zichzelf in en zijn eigen levenssituatie: zijn Umwelt, Mitwelt en Eigenwelt. Van daaruit ontwikkelt zich zijn specifieke levensontwerp dat zich uitrolt in de biografie van een voortdurende strijd tussen een gevoel van gebondenheid aan zijn voorbestemde situatie en de drang om daar bovenuit te komen.

Bij Ellen West diende deze strijd zich aan rond haar 20ste jaar in een elementair conflict. Zij nam opeens geen genoegen met zichzelf  en met haar leven zoals ze het aantrof, en trachtte daar op een radicale wijze aan te ontsnappen. Plotseling werd zij bevangen door de pure angst van het in de wereld zijn, dat wil zeggen, een wereld die onvolmaakt is. In die vertwijfelinge splitst haar wereldbeeld zich uiteen in enerzijds een etherisch ideaal van totale lichaamloosheid en spiritualiteit en anderzijds een jammerlijk gekluisterd zijn aan de aardse wereld van lichaam, vlees, eten, ziekte, verval en dood. Die  plotselinge hang naar het absolute, die voortkomt uit een vroege ervaring van vertwijfeling, is volgens Binswanger eigen aan de schizofrenie. Het is dan het één of het ander, alles of niets, een tussenweg is er niet meer. Aut Caesar, aut nihil, was dan ook het levensmotto van Ellen West. Of beter gezegd, haar doodsmotto, dat haar onherroepelijk voortsleepte naar haar tragisch levenseinde.

Haar zelfgekozen dood was volgens Binswanger een keuze die eigen was aan haar levensontwerp, een daad van existentiële authenticiteit. Zij had de suïcide als levensstijl gekozen. Ellen West leed aan de ‘ziekte tot de dood’, een ziekte van het bestaan zelf, die in de moderne tijd is opgekomen en die door Kierkegaard wellicht voor het eerst is beschreven in zijn magistrale boek over de vertwijfeling, De ziekte tot de dood (1849), dat onlangs opnieuw in het Nederlands is uitgebracht. Ellen West was een begaafd dichteres. In de beschrijving van haar ziektegeschiedenis, die in de optiek van Binswanger per definitie samen moest vallen met haar levensgeschiedenis, nam hij ook een aantal van haar gedichten op, waaronder dit:

Ik zou willen sterven zoals de vogel sterft
Die zijn keel verscheurt met jubelend gezang
Niet leven wil ik zoals de aardworm leeft.
Niet oud en lelijk worden, uitgeblust en dom!
Nee, voelen wil ik, hoe mijn krachten ontvlammen,
En verbranden wil ik in mijn eigen, laaiende vuur
(..)
Wee mij, wee mij
De aarde draagt het koren,
Maar ik,
Ik ben onvruchtbaar,
Een weggeworpen schaal,
Gebarsten, niet meer bruikbaar,
Een waardeloze huls
Schepper, Schepper
Neem mij weer terug!
Schep mij een tweede maal
En schep mij beter!