Gainera, Estatuko 1/2025 Legea indarrean sartu berri denez, elikadura-kateko agente guztiek lehentasun-hierarkia bat jarraitu behar dute elikagaiak galtzea eta alferrik galtzea prebenitzeko, eta hor soberan dauden elikagaiak ematea aurreikusten da.

Jakina da eskola-jantokietan soberakinak sortzen direla egunero, eta prebentzio-neurriak abian jartzea lehentasunezkoa den arren, soberakin horiek berme sanitario eta juridiko guztiekin kudeatzea ere beharrezkoa da.

Testuinguru horretan, eta Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailarekin, Elika Fundazioarekin eta Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailarekin lankidetzan, jarraibide bat garatu dugu, elikagaien segurtasuna oinarri hartuta. Orain arte hondakin gisa amaitzen zuten elikagai-soberakinak modu seguruan, higienikoan eta trazagarrian kudeatzeko, eragile desberdinei (administrazioa, ikastetxeak, janari-zerbitzuko enpresak, catering-ak, in situ sukaldeak, enpresa birbanatzaileak, gizarte-ekimeneko erakundeak, GKEak…) zuzendutako jarraibideak garatu dira, hain zuzen.

Dokumentuan, operadoreek elikagai-soberakin egokiak kudeatzeko erabil ditzaketen hainbat eredu identifikatzen dira, eta elikagaien tenperaturak manipulatzeko eta mantentzeko nahitaezko irizpideak identifikatzen dira, bai eta praktikak behar bezala eta segurtasunez egiteko beharrezkoak diren ekipoen eta instalazioen zerrenda ere.

Elikagaiekin kontaktuan dauden materialak funtsezkoak dira elikagaien galera eta xahuketa murrizteko; izan ere, luzatu egiten dute elikagaien bizitza baliagarria, eta kalitatea babestu. Hala, hobetu egiten da nekazaritzako elikagaien sistemen efizientzia, elikagaien segurtasuna handiagoa eta nutrizioa hobea izaten laguntzen baitute.

Hala ere, plastikoz egindako materialak modu orokorrean erabiltzea (ingurumenean luzaroan irauten dutenak) arazo bat sortzen ari da mundu mailan hondakin plastikoei dagokienez, eta horrek bide ematen dio plastiko birziklatuetarako mailaz mailako trantsizioari.

Gaur egun, mundu mailan, sortutako hondakin plastikoen % 10 besterik ez da birziklatzen. Aurreikus daitezkeenez, jasangarritasun-politikek areagotu egingo dute elikagaietako plastiko birziklatua erabiltzea, eta horrek zalantza sortzen du plastiko horiek izaten dituzten substantzia kimikoen kaltegabetasunari buruz.

Ondorio nagusiak

• Jatorri biologikoko lehengaiak: azken materialetan plagizidak, toxinak edo alergenoak egon daitezke, eta elikagaietara pasatu. Hortaz, beharrezkotzat jotzen da garbiketa-prozedurak eta substantzia kimikoak ezabatzeko prozedurak ezartzea birziklatzeko fasean.
• Nahita erantsitako substantziak: zalantzak daude materialen errendimendua hobetzeko gehitzen diren substantziei buruz, adibidez, nanomaterialei buruz. Funtsezkoa da azken materialetan elikagaietarako ez diren eta elikagaiekin kontaktuan egongo diren plastikoak kontrolatzea, konposatu kimikoak elikagaietara pasatu ez daitezen. Beharrezkotzat jotzen da, birziklatzeko fasean, elikagaietarako polimeroak bereiztea.
• Nahi gabe erantsitako substantziak: ez dago informazio toxikologikorik elikagaiekin kontaktuan egoten diren materialetako substantziei buruz. Informazio gehiago behar da elikagaietara pasa daitezkeen egitura kimiko horiei buruz.
• Mikro eta nanoplastikoak: neurketa-metodorik ez dagoenez, erakunde arautzaileek oraingoz ezin izan dute zehaztu giza osasunerako arriskurik ba ote dagoen. Baliozkotutako metodo analitikoak behar dira arriskuak hauteman eta identifikatzeko.
• Onartutako produktu kimikoen inbentarioa edo zerrenda zuria: inbentario batek edo produktu moten arabera kategorizatutako zerrenda batek (erretxinen kodeak) lagundu egingo luke nazioartean antzematen elikagaiekin kontaktuan dauden materialetan erabiltzen diren produktu kimikoak. Horiei segurtasun-ebaluazioa egingo litzaieke.
• Mundu mailan bateratzea arau-esparruak: lagundu egingo luke oinarri zientifikoa duten arrisku-ebaluazio sendoak egiten, bermatzeko elikagaiekin kontaktuan dauden material birziklatuen ekoizpen eta erabilera kaltegabea.

Azkenik, txosten horren ondorioak oinarritzat hartzen dira Codex Alimentarius Batzordeak etorkizunean egingo dituen eztabaidetarako, material birziklatu kaltegabeen ekoizpena bermatzeko; izan ere, hala, areagotu egingo da elikagaien segurtasun eta murriztu egingo da plastikoen erabilera.

Txostenaren arabera, 2025ean, eragindako estatu kideen kopuruak gora egin zuen, 13tik 14ra, Espainian basurdeetan TIA detektatu ondoren; erregistratu diren lehenengo kasuak izan dira gaixotasuna 1995ean desagerrarazi zenetik.

Estatu mailan detektatu diren agerraldiak fauna basatian bakarrik ematen ari dira, eta ez dute eraginik etxeko txerri-aziendan.

TIAren bilakaera Europar Batasunean

2025ean agerraldien kopuruak gora egin zuen, EBko etxe-txerrietan nahiz basurdeetan:

• Etxe-txerrien agerraldiak 2024an 333 izatetik 2025ean 585 izatera igaro ziren, nahiz eta intzidentzia handiagoko urteetan erregistratutako kopurua baino gutxiago izaten jarraitzen duen.
• Basurdeen kasuan, agerraldiak 11.036ra iritsi ziren; hortaz, % 44ko igoera egon zen aurreko urtearekin alderatuta.
• Errumanian etxe-txerrietan izandako agerraldien % 81 hauteman ziren, eta Polonian eta Alemanian, berriz, basurdeen kasu kopururik handiena jakinarazi zen.

Etxe-txerrietako agerraldi gehienak ustiategi txikietan eman ziren, 100etik beherako animaliak dituztenetan.

Zaintza pasiboaren garrantzia

Txostenak azpimarratu du oraindik ere zaintza pasiboa TIA goiz detektatzeko tresna nagusia dela:

• Etxe-txerrietan izandako agerraldien % 84 susmo klinikoetatik abiatuta detektatu ziren.
• Basurdearen kasuan, agerraldien % 70 baino gehiago hilda aurkitutako animaliak aztertu ondoren identifikatu ziren; ehizatutako animalietan, ordea, kasu gutxi detektatu dira.

Emaitza horiek indartzen dute zein garrantzitsua den basurdeen gorpuak modu aktiboan bilatzea eta susmoak goiz jakinaraztea, kontrolerako neurri gakoa baita.

Distantzia luzeko sarrerak eta gaixotasuna kontrolatzea

EFSAk 2025ean birusa distantzia luzean sartzeko bi gorabehera identifikatu ditu, bata Alemanian eta bestea Espainian. Ziurrenik, gizakion jarduerarekin lotuta egongo ziren, eta horrek agerian jartzen du birusa lehen eragindako guneetatik kanpo zabaltzeko dagoen arriskua.

Agerraldien kopuruak gora egin duen arren, EBn mugatutako eremuen arteko hedapena nahiko egonkor mantendu da, eta estatu kide batzuek aurrerapauso handiak eman ahal izan dituzte gaixotasuna kontrolatzen, zaintza, biosegurtasun eta basurde-populazioak kudeatzeko neurri intentsiboen bidez.

Ondorioak

EFSAk azpimarratu du abeltzain, albaitari eta ehiztarien arteko kontzientziazioa mantendu eta biosegurtasun eta zaintza pasiboko neurriak indartu beharra dagoela, Europar Batasunean txerri-izurri afrikarra sartu eta hedatzea saihesteko.

TIAri buruzko informazio gehiago eskura dezakezu esteka honetan:

Fruktosarekiko intolerantzia motak

1. Fruktosarekiko intolerantzia hereditarioa (FIH) gaixotasun genetikoa eta ez oso ohikoa da, eta aldolasa B entzimaren defizitak eragiten du. Horrek fruktosa-1-fosfatoaren pilatzea eragiten du gibela eta giltzurrunak bezalako organoetan. Eta horrek sintoma larriak ekar ditzake, hala nola hipogluzemia, gorakoa, gibeleko eta giltzurrunetako kaltea, eta hazkuntzaren atzerapena.
2. Fruktosaren malabsortzioa edo hesteetako intolerantzia nahasmendu ohikoagoa da, eta ez hain larria. Fruktosa heste meharrean behar bezala absorbatzen ez delako gertatzen da. Ondorioz, kolonera igarotzen da, eta han bakterioek hartzitzen dute, sintoma digestiboak eraginez (haizeak, abdomeneko distentsioa, beherakoa, eta abar).

Inplikatutako elikagaiak

Patologia horiek metabolismoan eta fruktosaren absortzioan dute eragina. Fruktosa hauetan guztietan dago: fruituak, ortuariak eta eztia, mahaiko azukrea eta sakarosa, eta fruktosa-iturriak dituzten elikagai prozesatuak (sorbitola, maltitola edo glukosa-jarabea, adibidez, elikagai-industrian beren propietate edulkoratzaileagatik erabiltzen direnak).

Ondorioak

• Funtsezko bereizketa: Ezinbestekoa da FIHa (larria, genetikoa) eta malabsortzioa (ohikoagoa eta ez hain larria) bereiztea. Izan ere, horien abordatze kliniko eta dietetikoa erabat ezberdina da.
• Diagnostiko goiztiarraren garrantzia (bereziki FIHarena): Detekzio goiztiarrari esker, konplikazio larriak ekidin daitezke kontsumitzaileen osasunean.
• Kontsumitzaileentzako, osasun-arloko profesionalentzako eta elikagai-industriarentzako heziketa eta kontzientziazioa behar da patologia horiek osasunerako dituzten arriskuei buruz.
• Informazio egokia etiketatzerako: Nabarmentzen da oso garrantzitsua dela egoki etiketatzea eta fruktosaren eta deribatuen edukia ezagutzea (gehigarriak edo eszipienteak barne), intolerantzia horiek pairatzen dituztenek modu seguruan hauta ahal izan ditzaten elikagaiak.
• Dietan oinarritutako tratamendua:
  • FIHan: fruktosa, sakarosa eta sorbitola erabat eta betiko baztertzea.
  • Malabsortzioan: mugapen indibidualizatua tolerantziaren arabera.
• Ikerketa beharra dago, bi afekzio horien mekanismoak eta tratamendua hobeto ulertu ahal izateko.
• Ebidentzia zientifiko nahikoa behar da FIHa edo fruktosaren malabsortzioa duten pertsonentzat seguruak diren fruktosaren ingestio-mailei buruz.
• Teknika analitiko sendoak behar dira, eta horiek UNE-EN ISO/IEC 17025:2017 arauaren arabera akreditatuta egon behar dute elikagai-mota ezberdinetan aplikatzeko, eta elikagaien ekoizpenari eta kontrol ofizialari zerbitzu ematen dioten laborategientzat erabilera orokorrekoak izan behar dute

.

8.200 milioi pertsona baino gehiago gose-egoeran daude, eta 2.300 milioi elikaduraren arloko segurtasunik ezaren egoera moderatu-latzean; testuinguru horretan, muturreko beroak elikagaien produkzioan duen inpaktua benetan kezkagarria da

Nekazaritza

Abeltzaintza

Txostenak azpimarratzen du, halaber, beroa abeltzaintzan izaten ari den eragina. Tenperatura erlatiboki moderatuetatik gora (24-25°C, espeziearen arabera), estres termikoak elikagaien ingestioa eta esne- eta haragi-produkzioa murriztu, eta animaliaren hilkortasuna areagotzen du.

Arrantza

Itsasoko bero-boladek hilkortasun masiboko ekitaldi errepikatuak eragin dituzte jada, eta arrainen stocken migrazioak bultzatzen ari dira, ur hotzagoen bila baitoaz. Akuikultura-sistemetan, muturreko beroak gaixotasun infekziosoen agerraldiak eta alga kaltegarrien ugaritzea bideratzen ditu, eta horrek izokinaren eta bestelako hazkuntza-espezieen produkzioari eragiten dio.

Lehen sektoreko profesionalak

Nekazaritzako langileak daude kolektibo kaltetuenen artean. 20 °C-tik gorako gradu bakoitzeko, laneko produktibitatea murriztu egiten da % 2 eta % 3 artean, eta osasun-arazo larriak izateko arriskua nabarmen areagotzen da.

Ondorioak

• Txostenean adierazten da egokitze-neurriak hartu behar direla, hala nola estres termikoaren aurrean erresistenteak diren hazkuntza-espezieak eta laboreak hautatzea, ereintza-aldiak doituta eta laboreak eta nekazaritza-jarduerak muturreko beroaren inpaktuaz babes ditzaketen maneiu-praktikak aldatuta.
• Alerta goiztiarreko sistemak tresna bereziki garrantzitsua dira lehen sektoreko profesionalei laguntzeko muturreko beroari aurre egiteko ahaleginetan.
• Finantza-zerbitzuetarako irispideak —eskudiruaren transferentziak, aseguruak eta ordainketa-eskemak, larrialdietarako gizarte-babeserako eskemak eta bestelakoak— egokitze-aukeren kategoria guztiak babesten ditu.

Halaxe jasotzen du txostenak: “Mundu-mailan nekazaritzaren etorkizuna babesteko eta elikagaien segurtasuna bermatzeko, baserrietan erresilientzia eraikitzeaz gain, nazioarteko solidaritatea eta arriskuak partekatzeko borondate politiko kolektiboa ere beharko dira, eta trantsizio erabakigarria egin beharko dugu emisio handien etorkizunetik urrun”