Indianie

Tańce Dakotów - „Taniec Bez-Ucieczki”

2011-01-24T12:52:00.001-08:00

„Nape’cni”

„Taniec Bez-Ucieczki”

Twórca tego tańca pośród Santee powiedział, że pierwotnie urodził się do wschodu słońca, lecz potem ponownie zrodził się z misją podążania ku jego zachodowi. Kiedy wypełnił swą podróż, odwoływał się do „Grzmotu/Pioruna” jako swego „dziadka”, a Grzmot odpowiadał, pokazując mu taniec nape’cni. Niektórzy spośród uczestniczących w tym byli pomalowani na czerwono, inni na niebiesko. Niektórzy mieli czerwone kropki na skroniach, z liniami w kształcie błyskawicy, biegnącymi w dół przez twarz. Usta mieli pomalowane na czerwono, z czarną farbą ponad i pod. Pasma błyskawicy były naznaczone na ramionach. Tancerze dzierżyli wielkie wojenne maczugi. „To jest”, powiedział Grzmot, „rodzaj ludzi, z którymi musicie tańczyć”. Wszyscy oni byli ludźmi Grzmotu, a twórca zabrał ich z powrotem ze sobą. Od czasu do czasu mogli uderzać w ziemię.

Kiedy wizjoner wrócił do domu, miał nakaz zorganizowania tańca przed swym ślubem, lecz najpierw musiał dokonać jakiegoś bohaterskiego czynu. Grzmot powiedział mu, że wrogowie (Ojibwa) mieszkają pomiędzy północą a południem, i że musi tam iść i ich zniszczyć. Zgodnie z tym, wyruszał na wyprawę wojenną i w przebraniu istoty Grzmotu zabijał wrogów. W drodze powrotnej przyjmował ponownie ludzki kształt. Po powrocie poszedł do lasu z kilkoma młodymi ludźmi, którzy byli na wojennej wyprawie, i przez kilka dni uczył ich swych pieśni. Złożył też obietnicę, że nigdy nie wycofa się przed wrogiem.

Późniejsza część tej opowieści o pochodzeniu zlewa się w to, czego prowadzący taniec zamierzał dokonać po swojej pierwszej wojennej wyprawie.

Jeśli prowadzącemu taniec się powiodło, na następną wyprawę mógł wyruszyć dopiero po 4 latach od pierwszej wyprawie wojennej.

Skalpy przywiezione do domu były używane w tańcach. Przetrzymywane były tylko przez 4 miesiące. W tym czasie były malowane czterokrotnie wewnątrz, miały też przymocowane różne rodzaje trofeów, takie jak orle pióra, pasy, czy koraliki. Malowaniem zajmowali się 4 wojownicy, którzy zadali ciosy oskalpowanym wrogom. Po czwartym malowaniu skalpu, uczestnicy przygotowywali się do zakopania skalpu. Wszyscy uczestnicy kampanii wojennej szli do specjalnie wybranego miejsca pochówku. Czwarty zadający-cios wykopywał dziurę i zakopywał skalp.

Przewodnik tego stowarzyszenia miał moc robienia wojennego lekarstwa, znanego jako „wo’tawe”, chociaż inni, którzy nie byli członkami stowarzyszenia mogli także mieć taką możliwość.

Jeśli któreś z zarządzeń Grzmotu było nie przestrzegane, Santee wierzyli, że winowajca będzie zabity przez błyskawicę. Kiedy Stany Zjednoczone zabrały włócznie ludziom, po jednym z powstań Sioux’ów, Grzmot się gniewał i wielu z nich zostało zabitych przez błyskawice.

John Kato, jeden z najstarszych żyjących Santee w Santee, Nebraska, w swej młodości należał do nape’cni, i był prowadzącym.

Whale identyfikował nape’cni z tańcem Dzielnego Serca (Brave Heart).

Hepana, informator Wahpeton, niezależnie powiedział, że nape’cni pochodziło z objawienia Grzmotu.

Mała Ryba (Little Fish), Sisseton, powiedział, że miał około 22 lat gdy wkroczył w taniec, lecz inny Sisseton, Czerwone Korale (Red-beads), podaje swój wiek przyłączenia się jako 11 lat, i mówi, że wszyscy uczestnicy byli młodymi chłopcami. To wydaje się w jakiś sposób niemożliwe, chyba że odnosi się to do chłopców imitacji nape’cni.

Mała Ryba wylicza trzech oficerów, do których mógł być dołączony czwarty, który był obwoływaczem. Tych troje oficerów mogło wyznaczać czas przedstawienia i ogłaszać to poprzez obwoływacza po całym obozie. Cała trójka miała pióro w poprzek opaski na głowie, z sowimi uszami po bokach, nosili też czapki ze skór łasic na tyle głowy z opadającym frędzlem paciorkowym.

Dwóch oficerów było przywódcami i nosili długie kije z dwoma piórami na szczycie i żelaznym podbiciem na dole. Trzeci oficer dzierżył bat lub tomahawk, i biczował tych, którzy nie tańczyli podczas przedstawienia.

W czasie wojny to były jedyne rodzaje broni noszone przez tych oficerów. Jeśli zginęli, nie miało to dla nich znaczenia, bo w tym celu właśnie byli oficerami. Podczas bitwy biczownik zabierał pozycję z tyłu, aby biczować tych, którym spadała odwaga. Oficerowie byli wyznaczani w ogólnym zgromadzeniu stowarzyszenia i pozostawali na stanowisku aż do czasu gdy sami decydowali się na spoczynek, wtedy inni byli wybierani do zajęcia ich miejsca. Szeregowi nie nosili żadnych specjalnych strojów, lecz wszyscy mieli grzechotki, którymi potrząsali w tańcu, bez bębnów.

Nie było żadnej opłaty wstępnej, lecz członkostwo było ograniczone do zobowiązania aby być bardzo odważnym w bitwie. Mała Ryba szacuje liczbę członków na od 30 do 40, a Czerwone Korale na 20.

Każdy członek mógł przygotować ucztę, na którą zapraszał swych współkompanów. Taniec był przedstawiany publiczne, tańczono wokół obozu. Czerwone Korale i Mała Ryba są zgodni, że ci, którzy należeli do nape’cni, nie uczestniczyli w innych tańcach.

Czerwone Korale mówi, że członkowie mieli paski ze skóry jelenia z przymocowanymi piórami z tyłu i że każdy nosił czerwony flanelowy pas. Według niego, dwóch oficerów nosiło proste kije owinięte flanelą z zamiennie białymi i czarnymi piórami; dwóch oficerów dzierżyło hakowate kije owinięte skórą z wydry.

Riggs wskazuje na bliskie powiązanie pomiędzy nape’cni a działalnością militarną:

„W organizacji armii i jej przygotowaniu dla efektywnego działania, potrzeba było dużo ćwiczeń i musztry. Zadanie to należało do „kapitana-wodza” wojennego Dakota w przygotowaniu młodych mężczyzn i chłopców na wojenną ścieżkę.

Nazywa się to „Taniec Bez-Ucieczki”. Zbiera się młodych ludzi, którzy nie odznaczyli się jeszcze na polu bitwy, i szkoli ich poprzez zgodne i wspólne ruchy tańca, poprzez pokaz odważnych czynów, ich serca płoną i są twarde na dzień bitwy. Dane instrukcje są lekcjami w indiańskiej sztuce wojennej”.

Opracowanie: Roman Dakota Ławniczak

Tłumaczenie: Sheridan

Dokumenty Antropologiczne Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej

Volumin XI, Część II

Stowarzyszenia Taneczne Wschodnich Dakota

Robert H. Lowie

Nowy Jork, Order Of The Trustees, 1913

Tańce Dakotów - „Posiadacze Kruków”

2011-01-24T12:50:00.001-08:00

„Kari’yuha oko’daktcie watci’pi”

„Posiadacze Kruków”

Cała nazwa nadana temu tańcowi była kari’yuha oko’daktcie watci’pi (Taniec spotkania posiadaczy kruków). Nie odnaleziono tej nazwy w Santee, lecz kilka informacji dostarczył Heyoha, Sisseton mieszkający blisko Fortu Totten.

Mówi się, że członkowie tej organizacji liczyli ponad setkę.

Tylko jeden z pośród nich posiadał bęben stowarzyszenia, było także czterech śpiewających, którzy byli liderami stowarzyszenia.

Dwóch członków niosło grzechotki zrobione ze skorupy owocu. Ostatni wymienieni oficerowie przecinali nawzajem swoje ścieżki na początku przedstawienia, co było sygnałem dla wszystkich posiadaczy kruków do rozpoczęcia tańca.

Uczestnicy byli praktycznie nadzy, za wyjątkiem przepaski biodrowej, i byli pomalowani na czarno. Nosili naszyjniki z paciorków i mieli skórę skunksa owiniętą wokół górnej części ramion. Nie było określonego czasu w ciągu roku na ten taniec, ani nie było powiedziane czy ma się odbywać w dzień czy w nocy. Taniec miał miejsce przed ucztą przygotowane dla stowarzyszenia.

Opracowanie: Roman Dakota Ławniczak

Tłumaczenie: Sheridan

Dokumenty Antropologiczne Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej

Volumin XI, Część II

Stowarzyszenia Taneczne Wschodnich Dakota

Robert H. Lowie

Nowy Jork, Order Of The Trustees, 1913

Tańce Dakotów - "Taniec Młodego Lisa"

2011-01-24T12:47:00.000-08:00

Taniec Młodego Lisa

„Toka'ta watci'pi”

Według Whale ( Santee ), liczba osób biorących udział w tym tańcu wahała się od 20 do 30. Starszy mężczyzna uczestniczył jako prowadzący i główny bębniarz , pozostali byli młodzieńcami od lat 20 wzwyż, lecz mogli kontynuować uczestnictwo aż do bardzo zaawansowanego wieku.

Prowadzący raz wybrany prowadził taniec dożywotnio. Jego obowiązkiem było mianowanie dwóch, przyszłych oficerów stowarzyszenia militarnego. Osoby obsadzające te stanowiska nie spodziewały się przetrwać następnej kampanii wojennej, gdyż byli zobowiązani do szczególnej odwagi w walce. Niektórzy byli rzeczywiście zabijani, podczas gdy innym udawało się przeżyć. Gdy jednak zostawał ranny „pozwalano” mu zrzec się tej funkcji. Mógł też wykazać się w następnej walce.

Dwóch mężczyzn oddelegowanych przez prowadzącego wyruszało, każdy niosąc 24 czerwonych i czarnych patyków ( czerwone oznaczały członków plemienia, którzy zabili wrogów, czarne tych którzy jeszcze nie zabili wrogów ). Z jedną ich parą zbliżali się do każdego z mających być zaproszonych gości, który brał jeden z patyków jako znak zgody. Gdy wszystkie patyki były już rozdane , dwóch delegatów meldowało się prowadzącego, a po pewnym czasie przybywali goście do kręgu, przeznaczonego dla tancerzy, z patykami – zaproszeniami.

Śpiewano dwie pieśni, wtedy dwoje kandydatów wstawało i tańczyło wkoło, po czym zaczynali tańczyć dwaj rezygnujący oficerowie, wybierając najszybszego biegacza i najodważniejszego wojownika, którego „porywali” i z którym siadali na środku placu. Oznaczało to, że miał on objąć stanowisko zwolnione przez któregoś z nich – innymi słowy miał napotkać wielkie niebezpieczeństwo i nie rzadko być skazany na pewną śmierć. Nikt jednak nie rezygnował z tego zaszczytu, jednak jego żeńskie krewne uważały to za przyspieszenie nieuniknionej śmierci i zaczynały z góry go opłakiwać. Gdy drugi nowy oficer został wybrany w ten sam sposób, śpiewano pieśni, a dwóch nowo wybranych wojowników wstawało aby opowiedzieć ( pochwalić się ) swymi najodważniejszymi czynami wojennymi, najzuchwalszym „zaliczeniem dotknięcia”. Potem siadali, a byli oficerowie ostrzyli noże i golili swym następcom głowy zostawiając centralny pas, który smarowali bizonim łojem. Ich ciała malowano na czerwono; twarz i ogoloną część głowy na niebiesko. Zakładali oni pas z bizoniej skóry z frędzlami zrobionymi z wysuszonych ogonów młodych lisów, z koralikami na zewnątrz. Jako symbol swej pozycji otrzymywali także „koronę” z sukna lub skóry, udekorowaną dużą ilością szczek młodych lisów. Podczas tańca oficerowie ci nie nosili legginsów tylko okrycie z sukna ( na wzór leśnych plemion, męskich sukien ). Posypywali swoje ciała popiołem. Inni tancerze mogli się ubierać wedle upodobania.

Gdy ktokolwiek ogłosił, że wyrusza na wyprawę wojenną, oficerowie ci dołączali do niego. Jeśli wróg nacierał na Santee, występowali przed wszystkich swych współplemieńców. Inni wojownicy mogli dołączyć do nich tylko w wypadku śmierci jednego z tych oficerów. Dwóch Młodych Lisów miało jednak jako pierwsi, szansę zadać cios, czy zaliczyć dotknięcie. Jeżeli przeżywali ta wyprawę zostawali wodzami.

Ten sposób wybierania oficerów może być przeprowadzane tylko raz na 20 lat.

Ludzie zaproszeni, lecz nie wybrani po prostu odchodzili do domów. Mogli się oni spotykać częściej i tańczyć dla rozrywki. Taniec ten przypominał częściowo Taniec Trawy.

Nie wymagano żadnej „opłaty” za przyłączenie się do tańca, nie żądano jej również za ceremonialne ubrania i ozdoby oficerów. Jakikolwiek krewny nowo wybranych oficerów oddawali konie oraz duże ilości dobytku jakiemuś starszemu lub odważnemu i dobremu młodzieńcowi , który potrzebował konia do polowań – a wszystko po to, aby oddać honor i cześć nowo wybranym oficerom.

Nie było nic świętego ani tajemniczego w tańcu Młodych Lisów, członkowie nie mogli się przyłączyć do tańca „nape’cni”.

Spośród Indian Fortu Totten można uzyskać tylko skąpe informacje dotyczące tego tańca tutaj zwanego „toka'na watci'pi” co może oznaczać taniec kojotów. Litte Fish ( Mała Ryba ) z Plemienia Sisseton, stwierdził, że młodzieńcy nie należący do „nape’cni” tańczyli toka’na.

Nie było specjalnego stroju ani malowania, lecz członkowie nosili opaskę na głowie, udekorowaną górnymi zębami kojota i mieli głowy ogolone z pasem z włosów na środku. Gdy jeden z członków zabił wroga mógł umieścić pióro we włosach, jedno za jednego zabitego. Był jeden prowadzący i obwoływacz zawiadamiający o rozpoczęciu tańca. Tańczącymi byli młodzieńcy i mężczyźni w średnim wieku. W tańcach byli oni „przyzwyczajeni odrzucać” kobiety i konie.

Cito Duta ( Czerwone Paciorki ) Sisseton widział taniec toka’na tylko raz. Nie chciał w nim uczestniczyć, ponieważ nie podobały mu się wygolone głowy i uważał, że wygląda to bardzo brzydko.

SŁOWNICZEK LAKOTA

2011-01-24T12:44:00.000-08:00

SŁOWNICZEK LAKOTA

DNI TYGODNIA

Lakota

Anpe'tu toka'he
Anpe'tu nu'npa
Anpe'tu ya'mni
Anpe'tu to'pa
Anpe'tu za'ptan
Owa'nka yuja'japi
Anpe'tu waka'n

Angielski

Monday
Tuesday
Wednesday
Thursday
Friday
Saturday
Sunday

Polski

Poniedziałek
Wtorek
Środa
Czwartek
Piątek
Sobota
Niedziela

LICZBY

Wanji'
Nu'npa
Yamni'
To'pa
Za'ptan
Sa'kpe
Sako'win
Saglo'gan
Napci'unka
Wikecemna

one
two
three
four
five
six
seven
eight
nine
ten

jeden
dwa
trzy
cztery
pięć
sześć
siedem
osiem
dziewięć
dziesięć

ZWIERZĘTA, PTAKI ...

Heton cikala
Hoka
Mato
Capa
Sunkcinca
Sunka
Sungila
Mastinca
Maka
Kangi
Wanbli
Capun'ka
Tahca winyela
Cetan
Heecha
Ptecila
Skunk manitou
Tashunke
Hehaka
Sosho
Tonkala

Antelope
Badger
Bear
Beaver
Coyote
Dog
Fox
Rabbit
Skunk
Crow
Eagle
Mosquito
Doe
Hawk
Owl
Little bison (calf)
Coyote
Horse
Buck
Snake
Mouse

Antylopa
Borsuk
Niedźwiedź
Bóbr
Kojot
Pies
Lis
Królik
Skunks
Wrona
Orzeł
Moskit
Łania
Jastrząb
Sowa
Mały bizon (cielak)
Kojot
Koń
Kozioł
Wąż
Mysz

RZECZOWNIKI

Tucuhu
Taspa'n
Zi'skopa
Wa'ta
Wo'wapi
Ta'pa
Waka'n yeja
Wana'gi
Ahoappa
Ate
Chun
Hanhepi-wi
Hohe
Ina
Mahpyuav Maka
Maza
Minne
Niyaha
Owanka
Ozuye
Paha
Peta
Skan
Chante
Tasina

Rib
Apple
Banana
Canoe
Book
Ball
Baby
Ghost
Flour
Father
Tree
Moon
Enemy
Mother
Cloud
Earth
Metal
Water
Pen
Floor
Warrior
Mountain
Stone
Sky
Heart
Blanket

Żebro
Jabłko
Banan
Kajak
Książka
Piłka
Dziecko
Duch
Mąka
Ojciec
Drzewo
Księżyc
Wróg
Matka
Chmura
Ziemia
Metal
Woda
Pióro
Podłoga
Wojownik
Góry
Kamień
Niebo
Serce
Koc

Siuksowie Dakota – opis stroju.

2011-01-24T12:41:00.000-08:00

Siuksowie Dakota – opis stroju.

Siuksowie Dakota, nazywani także Siuksami Santee, nie byli nomadycznymi jeźdźcami z Centralnych i Zachodnich Równin, żyli w wioskach nad rzekami i jeziorami Minnesoty a także w zachodnim Wisconsin. Prowadzili półrolniczy tryb życia. Przybyli na te tereny ze wschodu, jako Indianie leśni, wypierani na zachód przez ekspansję ekonomiczną białych. Około 1700 roku, niektórzy z nich wyruszyli dalej na zachód, by stać się Lakota, czyli Siuksami Teton, którzy stworzyli pierwowzór Indianina dosiadającego mustanga i polującego na bizony. Dakota, zwani tak bowiem posługiwali się dialektem dakota języka sju, dzielili z plemionami z północy gospodarkę opartą na dzikim ryżu, a z tymi ze wschodu – na uprawie kukurydzy. Tymi produktami rolnymi, Santee handlowali ze swymi krewnymi z zachodu. Naród Dakota dzielił się na cztery odłamy: Mdewakanton i Wahpeton, którzy osiedlili się wzdłuż rzeki Minnesota, Wahpekute z południowej Minnesoty i Sisseton znad jeziora Traverse. Różnice w strojach pomiędzy tymi grupami były nieznaczne i trudne do ustalenia, ponieważ uległy zatarciu poprzez handel i mieszane małżeństwa pomiędzy szczepami. George Catlin uwiecznił kilku przywódców dakockich, w tym Senne Oko [Sleepy Eye], wodza Mdewakanton. Natomiast Seth Eastman malował około 1850 roku akwarele w Forcie Snelling. Po raz pierwszy zapiski o Dakota pojawiły się w ”Relacjach Jezuitów” z 1640 roku. Informacji o nich dostarczali też tacy badacze jak: Radisson, Hennepin oraz Peter Pond.

I. Podstawowy strój męski.

Dakota najczęściej wytwarzali swe stroje z łatwo dostępnej skóry jeleniej. Skóra ta była wytrzymała i właściwie odymiona pozostawała miękka nawet po przemoknięciu podczas nagłej ulewy. Przepaski, też robione ze skóry jelenia, przekładane były pomiędzy nogami i pod paskiem z przodu, oraz z tyłu, a wiszące klapy sięgały do kolan. Legginy zrobione z jednego kawałka skóry zakrywały całe uda. Przymocowane były rzemieniem do pasa i wiązane lub zszyte po bokach. Podczas chłodniejszej pogody zakładali poncho z rozcięciem na przełożenie głowy. Zimą dodawano swego rodzaju rękawy przez związanie lub zszycie szwów biegnących od spodniej strony rękawa. Koszule i legginy były ozdabiane kolcami ursona i krótkimi skórzanymi frędzlami. Szczególnie charakterystyczne były duże rozety wyszyte kolcami naszyte na przód i tył koszuli. Koszule dakockie były krótsze i prostsze w porównaniu z tymi, które nosili Zachodni Siuksowie.

II. Podstawowy strój kobiecy.

W dawnych czasach kobiety nosiły owijane spódniczki. Zakładały też na nie poncho w razie potrzeby. W późniejszym okresie nosiły suknie typu ”rzemień i rękaw”, których krój był wzorowany na krojach leśnych plemion wschodu, z ramiączkami przełożonymi na ramiona i przywiązywanymi rękawami. Na początku XIX w. nosiły suknie szyte z dwóch skór, które miały na górze wywinięty karczek. Ich dolna krawędź, o nieregularnej linii charakterystycznej dla sukni typu ”jeleni ogon”, zdobiona była frędzlami. W późniejszym okresie adoptowały stroje szyte z trzech skór, z odrębnym karczkiem przymocowanym do spódniczki zrobionej z dwóch skór. Stroje te były ozdabiane rzędami rzemieni, obszywane frędzlami pod rękawami, na bocznych szwach i na brzegach. Do dekorowania stosowano też kolce ursona.

Legginy, zwłaszcza te zakładane na uroczyste okazje, ozdabiano w ten sam sposób, co resztę stroju. Sięgały kolan, a wiązane były rzemieniami.

III. Mokasyny.

Jednoczęściowe mokasyny o miękkiej podeszwie były odzwierciedleniem leśnego pochodzenia Dakota. Szwy biegły wzdłuż zewnętrznej krawędzi stopy i w górę pięty. W niektórych, język skrojony był oddzielnie i przyszywany w odpowiednim miejscu. Mokasyny w innym stylu posiadały szwy z przodu, biegnące do góry, co powodowało, że skóra w tych miejscach marszczyła się. Tego rodzaju szwy zakrywano wzorami wyszywanymi paciorkami lub kolcami ursona. Niektórzy mężczyźni doczepiali z tyłu kawałki bizoniej skóry, tak, że były ciągnięte one po ziemi. Niekiedy mogły być dodane cholewy. Zimą nosili mokasyny trochę większe, tak, aby można było wyłożyć je dla ocieplenia trawą, włosiem bizona lub futrem. Mokasyny ceremonialne były pięknie ozdabiane kolcami. Obuwie przeznaczone do codziennego użytku i do podróży nie było ozdabiane. Rakiety śnieżne robione były z kawałków surowej skóry, wystawianej na mróz po uprzednim namoczeniu, co powodowało, że skóra stawała się twardsza i gładsza. W tym samym celu używali też drewniane deseczki. Niektóre rakiety przypominały dzisiejsze – zrobione z wygiętego drewna, zaopatrzone w siatkę z rzemieni z twardej skóry i przywiązywane do stóp skórzanymi pasami. Według Catlina, niektóre miały spiczaste noski, wygięte na końcach. Tak mężczyźni, jak i kobiety, nosili ten sam rodzaj obuwia.

IV. Inne stroje.

Narzuty z bizoniej skóry, uzyskiwane poprzez handel z zachodnimi plemionami, nosili mężczyźni ze względu na ich dużą grubość i ciężar. Lżejsze ubrania wytwarzali ze skóry jeleniej lub skór małych zwierząt, szczególnie z bobrów. Narzuty te ozdabiano kolcami, a także malowanymi wzorami.

V. Uczesanie.

Zarówno kobiety, jak i mężczyźni, nosili włosy luźno rozpuszczone lub splecione w dwa warkocze, które niekiedy owijali pasami futra lub skóry. Mężczyźni nosili zwisający z czubka głowy trzeci warkocz, tzw. lok skalpowy, do którego dowiązywano ozdoby. W drugiej połowie XIX wieku wojownicy nosili tzw. roach’e, czyli specjalne ozdoby głowy z nastroszonej sierści zwierzęcej. Według Hennepin'a niektórzy mężczyźni nosili krótkie włosy, natarte niedźwiedzim tłuszczem, ozdobione czerwonymi i białymi piórami. Inni mieli przylepione do tłuszczu pióra puchowe. Golili też głowę zostawiając pęk włosów na jej czubku, a następnie smarowali je tłuszczem wymieszanym z czerwoną ochrą, co powodowało, że stały pionowo.

VI. Nakrycie głowy.

Dakota, jak się wydaje, nie nosili spektakularnych pióropuszy, takich jak używali Zachodni Siuksowie, przynajmniej do adopcji tego nakrycia głowy przez wiele plemion, co nastąpiło w drugiej połowie dziewiętnastego wieku. Nie nosili też czap z rogami bizona, ani ozdób typu roach w większym stopniu. Zwykle chodzili z gołą głową. Podczas zimy nosili ciepłe futrzane czapy. Niekiedy jako nakrycia głowy używali całych głów zwierzęcych.

VII. Akcesoria.

Indianie w przeciwieństwie do białych nie posiadali kieszeni, mieli za to dużo toreb, sakiew i woreczków, które zwykle przywiązane były do pasa i zawierały materiały do malowania się, przybory do szycia, do wyszywania paciorkami i kolcami, krzesiwo, tytoń oraz ”leki”, tj. osobiste przedmioty o wielkiej duchowej wartości. Mężczyźni zajmujący wysoką pozycje społeczną nosili duże wachlarze z piór. Wachlarze te w miarę możliwości wykonywane były z piór orlich. Dawniej noże nosili zawieszone w pochwie na szyi; później pochwę przywiązywali do pasa, po lewej stronie na plecach.

Rękawice robili ze skóry jeleniej lub z futra. Opaski na ręce oraz pasy [garters] skórzane posiadały dużą ilość długich rzemieni do mocowania woreczków i torebek.

VIII. Biżuteria .

Biżuterię ogólnie robili z wszystkiego co było dostępne, a jednocześnie zaspokajało gust noszącego. Sznury muszelek, orzechów i kamieni były kształtowane w naszyjniki lub w kolczyki. Pomimo zajmowania terenów położonych tak daleko od wybrzeża, bardzo popularne były morskie muszle otrzymywane w drodze handlu ze wschodnimi plemionami. Do wyrobu naszyjników, kolczyków, a także ozdabiania odzieży używali również pazurów zwierząt i ptaków. Koch, w swej doskonałej książce o strojach Indian Równin pisze, że Dakota robili naszyjniki z całej przedniej łapy szarego niedźwiedzia [grizzly], jednak ten rodzaj ozdoby był rzadko spotykany.

IX. Zbroja.

Istnieje mało informacji o zbrojach noszonych przez Dakota. Pewne jest, że używali malowanych tarcz.

X. Stroje specjalne.

Mails podaje kilka stowarzyszeń odgrywających ważną rolę w życiu Dakota. Członkowie Stowarzyszenia Borsuka nosili wojenne koszule, legginy, kołnierz ze skóry wydry oraz wachlarz. Tancerze Kultu Bizona nosili czapę ze skóry bizona przybraną jego rogami oraz tarczę pomalowaną w bizonie wzory. Kult Świętego Niedźwiedzia był szczególnie stowarzyszeniem leczniczym. Podczas uczt niedźwiedzich członkowie nosili skóry niedźwiedzia, a ciała malowali na czerwono. Dakota podczas obrzędów pogrzebowych obcinali włosy i kaleczyli swe ciała lub obcinali palce oraz malowali twarze na czarno. Niektórzy nosili przy sobie kości ważnego zmarłego krewnego owinięte w skórę ozdobioną czarno-czerwonymi wzorami, które wyszywano kolcami.

XI. Ozdabianie garderoby.

Kobiety dakockie wykonywały pewne proste aplikacje przy użyciu kolców ursona, ale stosowane przez nie wzory nie były duże. Podobnie też wyszywanie koralikami nie miało u nich silnej tradycji. Pod koniec wieku dziewiętnastego Dakota przejęli od północno-wschodnich sąsiadów motywy kwiatowe, jednakże nie porzucili tradycyjnej obustronnej symetrii oraz wzorów stylizowanych. Jednym z częściej stosowanych motywów była ”ważka”, a także wzory rombowe z różnymi dodatkami, ośmioramienne gwiazdy, oraz małe krzyże i gwiazdy w tle. Frędzle przy strojach były krótkie. Popularną formą ozdób były rzędy rzemieni owiniętych kolcami oraz wyszywane paciorkami łatki.

XII. Malowanie twarzy i ciała.

Wojownicy malowali swe twarze i ciała farbą przygotowując się na wyprawy wojenne. Podczas ceremonii malowali się zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Najczęściej używanym kolorem był czarny i czerwony.

XIII. Stroje przejściowe.

Kontakt z białymi miał duży wpływ na życie Dakota, często niszcząc ich kulturę, a rzadko kiedy przynosząc korzyści. Około 1775 roku, materiał i koce zaczęły zastępować skóry z jeleni i bizonów. Początkowo było to sukno w kolorze niebieskim albo czerwonym. Bawełniane tekstylia, drukowany perkal oraz kratkowane materiały bawełniane stały się szeroko rozpowszechnione na początku wieku dziewiętnastego. Początkowo kobiety adoptowały nowe materiały zachowując tubylczy krój ubrań, później zaadoptowały w całości styl europejski. Już w połowie osiemnastego stulecia mężczyźni Dakota nosili stroje białych ludzi, jak na przykład ”kubraki wodzów”, czyli mundury wojskowe cenione przede wszystkim dla złotych guzików oraz złotych galonów oficerskich. Przez wczesne lata następnego stulecia nosili codzienny ubiór europejski: koszule, płaszcze, kamizelki, spodnie, a w końcu nawet buty. Mile widzianą innowacją były artykuły metalowe, nie tylko cenne stalowe igły i nożyce, ale też srebrne bransolety, broszki i opaski na ręce. Blaszane dzwonki ozdabiały suknie, koszule i mokasyny. Kobiety Dakota nie wytwarzały zbyt dużo ozdób z paciorków, co może spowodowane było łatwą dostępnością w drodze handlu pięknych wyrobów kobiet Ojibwa. Ozdoby koralikowe pojawiały się na mokasynach, kamizelkach i sukniach. Do zdobienia używały też wstążek nabywanymi w drodze handlu z plemionami prerii. Ozdabiały nimi legginy z sukna, przepaski biodrowe i suknie. Mężczyźni lubili nosić czarne chusty na szyi. Do 1900 roku zachowało się bardzo mało strojów tradycyjnych, oprócz pojawiających przy specjalnych okazjach mokasynów oraz koców używanych na codzień, jak również cenionych strojów odziedziczonych, czy nowo zrobionych elementów odzieży i akcesoriów do ceremonialnego użytku.

Materiały:

1. Bray, Martha Colemen, ed. ”The Journals of Joseph N.

Nicollet: A Scientist on the Mississippi

Headwaters with Notes on Indian Life”. St. Paul:

Minnesota Historical Society Press, 1970.

2. McDermott, John Francis. ”Seth Eastman: Pictorial

Historian of the Indian”. Norman: University of

Oklahoma Press, 1961.

3. Mails, Thomas. ”The Non-Graded Societies, the

Sioux as Example”.In ”Dog Soldiers, Bear Men

And Buffalo Women: A Study of the Societies

and Cults of the Plains Indian”. Pp. 225-268.

Englewood cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1973.

4. Meyer, Roy W. ”History of the Santee Sioux”. Lincoln:

University of Nebraska Press, 1967.

5. Pond, Samuel ”The Dakota or Sioux in Minnesota

as They Were in 1834”. Minnesota Historical

Society Collections, 1908.

Na podstawie: Josephine Paterek ”Encyclopedia of American Indian Costume”, str. 111-114.

Tłumaczenie: Roman Dakota Ławniczak, Fort Sioux

Opracowanie: Darek Pohl, Iku Sapa Okolakiciye

Informacje ogóle

2011-01-24T12:28:00.000-08:00

Kultura Indian Ameryki Północnej jest wbrew obiegowej opinii bardzo zróżnicowana. Różnice te wynikają przede wszystkim z warunków naturalnych, w których rozwijały się poszczególne kultury. Jedną z najbardziej odmiennych a poprzez to ciekawą jest kultura Indian Pueblo i innych zamieszkujących tereny południowego zachodu Ameryki Północnej.

Kultura Indian Ameryki Północnej jest wbrew obiegowej opinii bardzo zróżnicowana. Różnice te wynikają przede wszystkim z warunków naturalnych, w których rozwijały się poszczególne kultury. Jedną z najbardziej odmiennych a poprzez to ciekawą jest kultura Indian Pueblo i innych zamieszkujących tereny południowego zachodu Ameryki Północnej. To właśnie tymi kulturami zajmę się w tej pracy. Kultura Pueblo wykształciła się w specyficznych jak na kontynent północnoamerykański warunkach. Są to tereny głównie suche obszary półpustynne oraz góry stołowe (wyżyna Kolorado z płaskimi meas) oraz liczne kaniony wyżłobione przez rzeki. Takie warunki klimatyczne i terenowe sprawiły, że osiadli tu Indianie wskutek małej ilości zwierzyny łownej czy dzikich roślin owocowych zajęli się rolnictwem i przestawili się na osiadły tryb życia. Ich kultura natomiast prócz głównych cech ludów rolniczych była związana z żyjącymi na terenach dzisiejszego Meksyku cywilizacjami Majów, Azteków i innych zamieszkujących te terytoria kultur. Pozostałe plemiona zamieszkujące te tereny przejęły sporo od Pueblo i wykształciły własny wyjątkowe kultury. Spory wpływ na Indiach tego regionu miało przybycie w XVI wieku Hiszpanów, od których Indianie nauczyli się wielu nowych umiejętności i potrafili stać się w nich prawdziwymi mistrzami.

Podobnie jak u innych ludów głównym źródłem kultury Indian była przyroda. Z natury pochodzą zarówno źródła Indiańskich wierzeń, obyczajów jak i sposobów zdobywania pokarmu. To właśnie w zjawiskach przyrodniczych Indianie znaleźli źródła swoich wierzeń, ponieważ w przeciwieństwie do Europejczyków uważali się za jej część i nie zamierzali jej sobie podporządkowywać. Również ich tryb życia, obyczaje były ściśle związane z rytmem przyrody i z jej bogactwem. Indianie potrafili harmonijnie współżyć z naturą, umiejętnie czerpać z niej bez wyrządzania jej szkody. Oczywiście pierwsi ludzie, którzy dotarli na kontynent amerykański przynieśli ze sobą swoje kultury, które potem były modyfikowane. W samej tylko Ameryce północnej istniało ponad 2000 języków, którymi posługiwały się odmienne plemiona, mające własną sztukę, systemy wierzeń i struktury społeczne.

Teorie na temat pojawienia się ludzi w Ameryce

Najpopularniejszą i zarazem najbardziej prawdopodobną teorią wyjaśniającą pojawienie się ludzi w Ameryce jest teoria przybycia ludzi z Azji poprzez cieśninę Beringa. Wobec badań geologicznych dogodne przejście istniało tam co najmniej dwa razy w okresie od 50 tyś. do 8 tyś. lat p.n.e. Wskutek zmagazynowania wody w lodowcach poziom oceanu obniżył się o około 100 metrów co spowodowało utworzenie dogodnego przejścia lądowego między Azją a Ameryką. Przybysze reprezentowali przede wszystkim rasę mongoloidalną zamieszkującą Azję, a w późniejszych czasach przybyli także Eskimosi i Aleuci.

Kolejna teoria mówi o przybyciu ludzi na kontynent południowoamerykański z obszaru Azji południowo wschodniej i z Polinezji. Przemawiają za tą teorią fakty takie jak korzystne prądy morskie z zachodu na wchód na oceanie spokojnym, zasiedlenie bardzo dalekich od Azji wysp na Pacyfiku czy też istnienie dowodów na najstarszą obecność człowieka właśnie na zachodnim wybrzeżu kontynentu.

Podobna teoria dotyczy także dotarcia ludzi do Ameryki przez Atlantyk na długo przed Kolumbem i Wikingami. Dowód na to, że było to możliwe dostarczył Thor Heyerdahl, który podjął udaną próbę przepłynięcia morza śródziemnego i Atlantyku na papirusowej łodzi „Ra”. Za morskimi teoriami skolonizowania ameryki przemawiają podobieństwa rzeźb mieszkańców Polinezji do mieszkańców zachodnich wybrzeży Ameryki, budowa piramid do Egiptu, a także pokrewieństwa językowe niektórych plemion indiańskich do Celtów, Fenicjan, Libańczyków czy nawet Basków. Prócz teorii o dotarciu do Ameryki w starożytności przedstawicieli cywilizacji Egipskiej, Fenickiej (słynącej z potężnej floty i odważnych żeglarzy) jest także teoria o dotarciu w starożytności do Ameryki chińskiej wyprawy, o której wspominają zarówno chińskie jak i środkowoamerykańskie poszlaki..
O różnorodności dróg dotarcia ludzi do Ameryki może świadczyć fakt ogromnej różnorodności zarówno rysów twarzy jak i kolorów skóry Indian, od zupełnie brązowej aż po prawie białą.

Najstarsze cywilizacje na terenie południowego zachodu

Najstarsze ludzkie szczątki jakie znaleziono mają około 38 tyś. lat (Lewisville w Teksasie). Jednak tamci pierwotni Indianie byli jeszcze koczownikami polującymi na mamuty czy karibu oraz trudnili się zbieractwem. Pierwszą osiadłą kulturą datuje się na około 9 tyś. lat p.n.e., która prócz wciąż koczowniczego trybu życia budowała osiedla nad rzekami i jeziorami. Mieszkali oni w tych osiedlach przez jakiś czas a następnie udawali się na inne miejsce. Te najstarsze kultury zwane są wyplataczami koszy. Najstarsze świadectwa koszykarstwa odnaleziono w Utah w Grocie Niebezpieczeństw 7,5 tyś. lat p.n.e. Kosze po uszczelnieniu żywicą i bogatym ozdobieniu używano do transportu wody, gotowania, prania, farbowania i wytwarzania napojów alkoholowych.

Pierwszą kulturą uprawiającą ziemię była tzw. Kultura Cochise w Arizonie i Nowym Meksyku. Działo się to już około 3,5 tyś. lat p.n.e. Z tego okresu pochodzą najstarsze świadectwa uprawy kukurydzy w Teksasie, Utah i Kolorado. Wiedza na temat uprawy roślin przywędrowała na te tereny z Ameryki Środkowej, gdzie wcześniej wykształciły się już cywilizację zajmujące się rolnictwem. Kulturą uchodzącą za pierwszych budowniczych domów, garncarzy i rolników była kultura Mogollon datowana na około 300 rok p.n.e. Uprawiali oni kukurydzę, fasolę, dynię, tytoń i bawełnę ale trudnili się także zbieractwem i łowiectwem. Hohokan natomiast wprowadzili technologię nawadniania pól budując wielokilometrowe kanały. Domy budowali z pali i gałęzi obrzucanych gliną.

Mieszkańcami kanionów i gór skalistych na styku Utah, Arizony i Nowego Meksyku byli Anasazi. Zajmowali się rolnictwem, słynęli także z wytwarzania koszyków. Uważa się ich za bezpośrednich poprzedników Indian Pueblo. To oni założyli około 1150 roku p.n.e. najstarszą stałą osadę w Ameryce Północnej – Pueblo Oraibi. Potrafili budować nawet pięciokondygnacyjne pueblos przylepiane do skał, dochodzące nawet do 800 pomieszczeń.

Indianie południowego zachodu

- Indianie Pueblo
Ojczyzną ludów Pueblo jest południowy zachód Ameryki Północnej. Nazwa Pueblo oznacza w języku hiszpańskim wioskę. Tereny, na których zamieszkiwali wyznaczają rzeki Rio Grande oraz Gila i Salt w Arizonie. Właściwy rozwój kultury Pueblo miał miejsce od XI do XIV wieku. Byli to rolnicy, prowadzący osiadły tryb życia zamieszkując w dużych budowlach o konstrukcji tarasowej, przypominających dzisiejsze bloki mieszkalne. Materiałem budowlanym była głównie glina zmieszana ze słomą i plewami. Taka mieszanka nosiła nazwę adobe i była niezwykle mocna co można obserwować do dziś. Posiadały one wiele, nawet do kilkuset pokoi. Pueblo miały także charakter obronny. Położone były z reguły na wzgórzach lub w kanionach co ułatwiało obronę przed wojowniczymi Indianami z północy. Dla skutecznej obrony budowle te nie posiadały okien na najniższych kondygnacjach i wejście do nich stanowił otwór w dachu, do którego wchodziło się po drabinie.

Nazwa Indian Pueblo obejmuje wiele ich grup. Do najważniejszych plemion należeli Hopi, Zuni, Keres, Towa, Tiwa i Tewa. W ich wierzeniach centrum kosmosu stanowiło tzw. Sipapu czyli miejsce, w którym z ciemnego podziemnego świata wyłonił się ojciec rodu. Tworzyli wokół siebie miejsca otoczone z każdej strony świętym obszarem, w którym życie musiało być harmonijne i wolne od złych postępków. Jeśli natomiast brali udział w wojnie to przed walką odprawiali trzydniowe ceremonie. W wioskach zawsze jedno z pomieszczeń o znacznej wielkości nazywane kiva (z języka Hopi) przeznaczone było do zgromadzeń i obrzędów religijnych.
Oprócz rolnictwa, Pueblo trudnili się także garncarstwem, które z czasem stało się bardzo bogato zdobione, tkactwem ubrań, kocy i mat wyrabianych z bawełny lub z włókien palmy yukka. Poziom ich kultury pod wieloma względami nie odbiegał od poziomu spotykanego w wielu wioskach europejskich i azjatyckich w okresie odkryć geograficznych.

Ostatnia faza Kultury Pueblo przypada na lata 1300 – 1700. Hiszpanie natknęli się na nią w połowie XVI wieku. Dość szybko pojawiły się tam pierwsze misje katolickie. W 1680 roku ludy Pueblo podniosły bunt i udało im się wygnać na pewien czas Europejczyków, którzy odzyskali kontrolę nad ich terenami w 1692 roku.

- Hopi
Plemię Indian Hopi zamieszkujących tereny Arizony, Kolorado i Nowego Meksyku uważa się za bezpośrednich potomków Anasazi. Przejęli po nich wierzenia, umiejętności życia w bardzo suchym, półpustynnym klimacie oraz technikę budowy pueblos. Podobnie jak inni Indianie Pueblo, Hopi należą do uto-azteckiej grupy językowej, ich nazwa pochodzi od słowa hopita co oznacza łagodni. Jako rolnicy uprawiali głównie kukurydzę, fasolę, dynię i słonecznik. Ponieważ w tym klimacie nie było to łatwe stosowali różne zabiegi w celu ochrony zbiorów. Budowali specjalne osłony wokół roślin w celu zabezpieczenia ich przed nawiewanym z pustyni piaskiem. Dla zapewnienia natomiast odpowiedniej wilgotności gleby do poszczególnych sadzonek doprowadzili małe kanaliki przez które dostarczali wodę. Czynności związane z uprawą były bardzo pracochłonne, więc brali w nich udział wszyscy członkowie społeczności za wyjątkiem najmłodszych dzieci i niedołężnych starców.

Struktura społeczna Charakteryzowała się matrylinearnością i matrylokalowością co oznacza, że to kobiety posiadają domy i pola, a dzieci nalezą do klanu matki. Obowiązuje monogamia, ale z instytucją rozwodu, który można przeprowadzić wystawiając przed drzwiami koc niechcianego męża.

Ich wierzenia i obrzędowość wiąże się z kultem sił przyrody i przodków. Podobnie jak niektóre inne plemiona indiańskie wieżą w mit Starszego Białego Brata, na którego powrót czekają. Nazywają go Pahana. Wieżą, że powrót Pahany będzie oznaczał przezwyciężenie zła i koniec obecnego niezrównoważonego świata. Mają bardzo rozbudowany system mitologii i wierzeń. Ich kodeks etyczny tzw. Droga Hopi to kod uczuć i zachowań, w którym jednostka przynosi sobie i całej społeczności pokój, dobrobyt i szczęście, ale indywidualny los podporządkowany jest całej grupie. Ważnym elementem kultu przodków są tzw. laleczki Kachiny. Tak też nazywają się duchy przodków, które przychodzą do ich wiosek w dzień przesilenia zimowego i na święto sadzenia fasoli. Laleczki Kachina maja jedynie przypominać o istnieniu duchów, a nie stanowią obiektu czci.

- Zuni
Należą do zachodniej grupy Indian Peublo, zamieszkują głównie w Nowym Meksyku. Posługują się językiem tano należącym do uto-azteckiej grupy językowej. Podobnie jak Hopi zajmują się rolnictwem, ale także garncarstwem, tkactwem oraz okazali się mistrzami sztuki kowalskiej w srebrze, której nauczyli się od Hiszpanów. Ich wyroby garncarskie były przeznaczona zarówno do użytku w gospodarstwie, jak i do obrzędów religijnych. Miały one różne kształty i wielkości, a zdobiły je czarno-białe i czerwone wzory geometryczne oraz motywy ze świata zwierzęcego. Również od Hiszpanów zapożyczyli umiejętności hodowli zwierząt gospodarskich, przede wszystkim owiec. Pozwoliło to rozwinąć ich umiejętności tkackie.

Magiczną moc według nich posiadają turkusy. Używają ich jako ozdoby w połączeniu ze srebrem oraz jako amulety. Wieszają je przy drzwiach wejściowych do domów i nad kołyskami swych dzieci żeby odpędzić złe duchy. Obecnie ich wyroby rzemieślnicze takie jak biżuteria, ozdoby czy koce są przeznaczone głównie dla turystów. Ich mitologia jest bardzo podobna do Indian Hopi, z którymi są spokrewnieni. Ważną rolę, podobnie jak u Hopi spełniają laleczki Kachina. W odróżnieniu od Hopi jednak, ich laleczki mają ruchome ręce i prawdziwą (niemalowaną) odzież.

W okresie przybycia Europejczyków żyli w siedmiu osiedlach nazywanych Siedmioma Miastami Ciboli. Odkrył je w 1530 roku członek wyprawy Marcosa de Niza imieniem Estevanico. Już w 1540 roku rozpoczęła wśród nich działalność misja katolicka. Z biegiem czasu Hiszpanie skupili wszystkich Zuni w jedną wspólnotę żyjącą wokół wybudowanego przez siebie kościoła misyjnego. Obecnie zajmują małe terytorium w zachodniej części stanu Nowy Meksyk. Ich liczebność w 1985 roku szacowano na około 7750 osób.

Inne plemiona południowego zachodu

Indian Pueblo od północy i wschodu otaczały plemiona koczownicze i półkoczownicze. Największymi plemionami wśród nich byli Atapaskowie, w skład których wchodzili Nawahowie i Apacze.

- Nawahowie
Nawahowie to obecnie największy liczebnie naród indiański w USA, dysponujący największym rezerwatem. Pierwotnie prowadzili wojowniczy tryb życia i napadali na Indian Pueblo, a później także na Hiszpanów. Z czasem jednak przeszli na bardziej osiadły tryb życia stając się hodowcami owiec i rolnikami. Od początku XVIII wieku prócz owiec hodowali konie. Byli dość zamożni i posiadali nawet niewolników, głównie Indian z plemienia Paunisów. Podobnie jak Zuni okazali się zdolnymi kowalami w srebrze, którą to umiejętność przejęli od Hiszpanów. Obecnie żyją w północno wschodniej Arizonie, północno wschodnim Nowym Meksyku, południowo wschodnim Utah i w kilku miejscach w Kolorado. Posługują się językiem zaliczanym do rodziny języków na-dene z atapaskańskiej grupy językowej.

Według legend, pierwotnie u Indian Nawaho było pięć klanów. Małżeństwa wewnątrz jednego klanu uważano za kazirodztwo, więc zachodziła konieczność mieszania się z innymi klanami i plemionami. Powodowało to wzrost ich liczebności w szybkim tempie. Od Pueblo przejęli model społeczeństwa matrylinearnego, ale z tą różnicą, że młoda para zamieszkiwała we własnym domu. Nie były to jednak domy typu pueblo lecz tzw. hogany, półowalne, drewniane chaty przykryte gałęziami uszczelnione ziemią lub adobe.

W ich religii ziemia, na której żyją jest święta. Ceremonie odbywały się w świętym hoganie. Obrzędy były nierozerwalnie związane z wzniosłymi pieśniami, z których słyną. Musieli znać na pamięć ponad 500 pieśni, a każda była poświęcona innej intencji, np. uzdrawianiu chorych. Śpiewanie miało na celu pogodzenie ciała z umysłem chorego ze światem, aby doprowadzić do jego wyzdrowienia.

W 1990 roku ich liczbę szacowano na 22,5 tysiąca osób. W 2003 roku przedstawiciel Nawahów Joe Shirley Jr. Podpisał z władzami stanu Nowy Meksyk porozumienie w sprawie działalności hazardowej. Obecnie 12 plemion Nawahów prowadzi kasyna, ale nie na ich świętej ziemi tylko w oddzielnych miejscach oddalonych od rezerwatów nawet o 100 mil.

- Apacze
Nazwa plemiona Apaczów pochodzi z języka Zuni i oznacza nieprzyjaciela. Sami siebie natomiast nazywają podobnie jak wiele innych plemion po prostu ludźmi (w ich języku to Tinde lub Tinneh). Podobnie jak Nawahowie nalezą do atapaskańskiej grupy językowej. Zamieszkiwali tereny Arizony, Teksasu i Kansas w dorzeczach rzek Kolorado, Gila i Rio Grande. Dzielili się na cztery podstawowe grupy: Chiricahua, Jicarillo, Mescalero i Lipan. Ich pierwotne siedziby znajdowały się nad górnymi dopływami rzeki Mackenzie w Kanadzie. Od XV wieku wraz z Nawahami przemieszczali się na południe, docierając w XVII wieku na tereny między rzekami Kolorado i Rio Grande, a nawet do północnych krańców obecnego Meksyku.

Pierwotnie byli koczownikami i myśliwymi ale po dotarciu na południe część z nich zmieniło tryb życia na osiadły, trudniąc się rolnictwem i hodowlą. Żyli głównie w małych grupach nie tworząc wspólnej organizacji plemiennej, a jednoczyli się tylko w momentach zagrożenia pod przywództwem wybranego na ten czas wodza. Najsławniejszym ich wodzem był Geronimo, który poddał się amerykanom jako ostatni niezależny wódz indiański w 1886 roku. Przez długi okres tworzyli barierę dla zachodniej ekspansji białych kolonizatorów. Zabiegi hiszpańskich misjonarzy wobec nich nie przynosiły rezultatów. Ich potęga zaczęła słabnąć u progu XVIII wieku wraz z najazdem z północy Komańczów i Kiowa.

Współcześnie zamieszkują rezerwaty w Arizonie, Kolorado, Nowym Meksyku i Teksasie oraz w Meksykańskich stanach Chihuahua i Sanora. Ich liczebność to około 11 tysięcy osób.

Opisane wyżej Indiańskie plemiona zamieszkujące najgorętsze tereny Ameryki Północnej stanowią dowód na to, że Indianie to nie tylko „dzikusy: biegający po lasach z łukami bądź za bizonami. Indianie Pueblo, a także mieszkający obok nich Nawahowie i Apacze wykształcili wysoko rozwinięte kultury. Okazali się wysokiej klasy architektami, rzemieślnikami i rolnikami. Niewątpliwie na Indian Pueblo ogromny wpływ miało sąsiedztwo Majów i Azteków, a na Nawahów i Apaczów sami Pueblo. Nie umniejsza to jednak ich umiejętności dostosowania się do trudnych warunków i twórczego rozwinięcia umiejętności nabytych od sąsiadów.

Mimo na pozór bardzo podobnych zwyczajów, wierzeń i sztuki każde z przedstawionych plemion wykształciło pewne odmienne elementy kultury. Zarówno Hopi jak i Zuni jako przedstawiciele Indian Pueblo prowadzili podobny tryb życia. Posiadali jednak odmienne niektóre elementy dotyczące wierzeń, mitologii, różnili się w pewnych aspektach tworzonej sztuki i obyczajów. Jeszcze większe różnice były pomiędzy pochodzącym z tych samych i mających podobną przeszłość Nawahami i Apaczami.

Oczywiście można wyróżnić pewne cechy wspólne wszystkich Indian jednak na podstawie opisanych plemion wynika, że zróżnicowanie kultur indiańskich na terenie Ameryki północnej było w momencie przybycia Europejczyków ogromne. Biali ludzie wywarli również wpływ na kultury Indian poprzez przyniesienie tam nowych umiejętności, przedmiotów czy zwierzą (głównie koni). Niestety prócz tych rzeczy przynieśli także choroby, śmierć i żądze zysku.

Piśmiennictwo:
-Cyrus S. Irene, Indianie Ameryki Północnej, Kraków 1997
-Rozbicki J. Michał, Narodziny narodu; Historia Stanów Zjednoczonych do 1861 roku, Warszawa 1991
-red. Rozbicki J. Michał, Wawrzyczek I., Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki, tom 1, Warszawa 1995
-Gołębiewski M., Dzieje kultury Stanów Zjednoczonych, Warszawa 2004
-http://radessa.republika.pl
-http://www.huuskaluta.com.pl
-http://www.zb.eco.pl
-http://www.kama.rb.pl

autor: Przemysław Szczypczyk; mgr kulturoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim w kierunkach Dzieje i kultura Bałkanów oraz Amerykanistyka. Właściciel i administrator sklepu internetowego www.activebrain.pl
http://artelis.pl/artykuly/660/indianie-kultura-rdzennych-mieszkancow-ameryki-polnocnej