JESTEŚMY U SIEBIE W WILNIE

Idea Radczenki czyli manipulacje przeciw Wileńszczyźnie

2018-03-02T04:48:00.001-08:00

Fałszywe postrzeganie rzeczywistości a przynajmniej fałszywe jej opisanie, nietrafione porównania i manipulacja, a wszystko po to by usprawiedliwić własną biografię i własne poglądy. Tak można najkrócej scharakteryzować mały manifest Aleksandra Radczenki. Za jego fantazjami kryje się nienowa idea melting pot, która, gdyby ją urzeczywistnić oznaczałaby rozpłynięcie się Polaków w litewskim otoczeniu.

Aleksander Radczenko nigdy nie ukrywał jak bardzo nie odpowiada mu obecna Wileńszczyzna i je mieszkańcy. Ileż to czasu stracił by opisywać jak bardzo są zaściankowi, zbyt konserwatywni, awupelowscy, niedemokratyczni, zbyt polscy lub dla odmiany sowieccy, po prostu zacofani. Nawet w swoim mini-manifeście, który stał się przyczynkiem dla tego artykułu rządowy urzędnik nie powstrzymał się od opisania nas jako tkwiących między „putinizmem” czy „łukaszenkizmem” a „średniowieczną wersją katolicyzmu”. Przyczyny wszelkich problemów politycznych, społecznych, ekonomicznych w naszym życiu Radczenko zawsze widział przede wszystkim nie w błędnej polityce litewskiego państwa wobec naszej wspólnoty i naszego regionu lecz w nas samych. Od lat szukał osobliwej symetrii win między dyskryminującym, scentralizowanym państwem i dyskryminowaną mniejszością, która jedyne co ma, to partię w parlamencie i dwa rejonowe samorządy, które, jak cały samorząd na Litwie, mają niewielkie możliwości i kompetencje, jak i środki finansowe. Pan Radczenko doszedł już do stwierdzenia, że „na Litwie nie ma problemu dyskryminacji mniejszości narodowych”, jak napisał w styczniu w jednym z poprzednich swoich artykułów. Stąd blisko już do sugestii, że wszystkie problemy o których tylu z nas mówi i pisze, to czysty wymysł, nieporozumienie. I tak po godzinach pracy w kancelarii litewskiego rządu Radczenko nie ustaje w realizacji misji totalnego „zreformowania” Wileńszczyzny i jej mieszkańców, aby w końcu stali się tak oświeceni i „zintegrowani” jak on sam.

Problem w Litwinach

Aby lepiej uzasadnić swoją „ideę dla Wileńszczyzny” Radczenko daje nam małą lekcję historii. Opisuje konsekwencje radykalnego lewicowego ruchu młodzieży, który wylał się na ulice miast Zachodniej Europy i USA pod koniec lat 60 XX wieku. Nie ukrywając, że idee tego ruchu są mu bardzo bliskie, Radczenko pisze o lewackich terrorystach podrywających bombami Włochy, Francję i Niemcy, jacy wyrośli spośród ulicznych kontestatorów roku 1968 r., a z drugiej strony o wywodzących się z tego samego ruchu działaczach, którzy„wybrali drogę pokojowej transformacji”. „Skoro instytucje starego systemu okazały się trwałe, to należy z ataków zrezygnować, a wprowadzić do tych instytucji swoich ludzi, którzy je zmienią od środka” – rządowy urzędnik stawia za przykład tych drugich. I to jest sedno jego przekazu. „Naszym celem powinna być nie tyle liczba głosów oddanych na AWPL-ZChR” radzi Radczenko, z wyraźnym lekceważeniem pisząc o karierze „szefa działu w Solecznikach czy starosty w Bezdanach”. Zamiast tego Polacy powinni, według niego, zdobywać wyższe wykształcenie by robić „błyskotliwe kariery w administracji, w mediach, organizacjach społecznych i państwowych, w biznesie, w kulturze i sztuce”, a być może i litewskich partiach i rządzie. Aleksander Radczenko najwyraźniej tak bardzo uwierzył w swój geniusz, że zdaje mu się, iż czytelnik uwierzy w każdy banał jaki wyjdzie spod jego pióra. Nierzadko pisze tak, jakby miał nas, mieszkańców Wileńszczyzny, za zwykłych idiotów, nie mających pojęcia co się wokół nich dzieje.

Aleksander Radczenko (youtube.com)

Każdy kto choć trochę zna scenę polityczną Litwy i działanie państwowej administracji wie w jaki sposób partie opanowują administrację. Wie też jak partie litewskie odnoszą się do postulatów Polaków w dziedzinie oświaty czy pisowni nazwisk. Za mało w tych partiach Polaków – sugeruje Radczenko. A kto ich tam zaprasza? – można odpowiedzieć retorycznym pytaniem. Niechże pan urzędnik przyłoży swoją dobrze wyglądającą na papierze ideę do rzeczywistości i niechże opisze jakąkolwiek „błyskotliwą karierę” Polaka w szeregach jakiejkolwiek liczącej się litewskiej partii. Czym skończyła się kariera Zygmunta Klonowskiego, który mógł znaleźć sobie miejsce jedynie w zamierającym Litewskim Związku Wolności? 68 miejscem na liście krajowej. Gdzie jest teraz Julia Mackiewicz, która dla kariery w Ruchu Liberałów wyparła się polskości,nazwała się „tutejszą” i porzuciła miejsce w solecznickiej radzie rejonowej byzdobyć mandat w Sejmie? Została poza nim. Gdzie inni? Jest nas w społeczeństwie 6,6%. Która litewska partia zechciała choć zbliżyć się do tej proporcji promując Polaków w swoich szeregach na odpowiedzialne funkcje, na atrakcyjne miejsca na listach wyborczych? Żadna i jest tak od 30 lat, od tego czasu, gdy liderzy Sąjūdisu nie widzieli wśród siebie zbyt wiele miejsca dla nas, skoro na pierwszym zjeździe owego ruchu na 1021 delegatów wybrano zaledwie 9 Polaków.

To właśnie takie a nie inne nastawienie litewskiego elektoratu i litewskich polityków spowodowało, że potrzebna była polska partia aby nasz głos w ogóle był słyszalny. I mimo, że to nastawianie litewskich sąsiadów, jak pokazują ostatnie wybory, niewiele się zmieniło, Radczenko po raz kolejny wskazuje palcem i obwinia Polaków pisząc – sami jesteście sobie winni, bo jesteście za głupi na karierę w litewskich strukturach. Bo czym innym są jego obłudne, iście leninowskie apele, że во первых учиться, во вторых учиться и в третьих учиться. Tak jakby wśród działaczy AWPL-ZChR, ZPL, wśród lekceważonych przez niego szefów działów i starostów nie było gruntownie wykształconych osób i tak jakby aktywność w polskich organizacjach społecznych i politycznych sama przez się odciągała kogoś od nauki. Budowanie takich przeciwstawień to jedna z manipulacji jakimi wypełniony jest tekst Radczenki.

Instytucje jakich potrzebujemy

Ostatecznie ci wszyscy działacze, których pracę tak krytykuje, stworzyli partię polityczną trwającą już trzecią dekadę, odnoszącą duże, w istniejących realiach, sukcesy polityczne, kierującą samorządami, które mimo ograniczonych uprawnień i funduszy wiele osiągnęły. Nikt chyba nie stwierdzi, że Soleczniki wyglądają dziś tak, jak wyglądały 10 czy 20 lat temu. Mimo to Radczenko po raz kolejny odkrywa Amerykę i pisze: budujmy instytucje! Gdyby naprawdę chciał widzieć i opisywać rzeczywistość, musiałby napisać, że instytucje od dawna istnieją – publiczne i niepubliczne. I wielu ludzi, wiele poświęciło by je budować. I udało im się to, mimo, że państwo nierzadko nie pomagało, ale szkodziło, co najbardziej widoczne na płaszczyźnie edukacji. Warto też by nie robił politycznej dziewicy ze swojego środowiska. Jego patron, udzielający mu rozgłosu medialnego Ryszard Okiczńczyc, ale też jego brat, jeden z głównych oficerów medialnych Okińczyca, próbowali swoich sił w polityce odpowiednio w 1992 i 2007 r. Czego dokonali? Jakie instytucje zbudowali? Czy pokazali jak lepiej reprezentować interesy naszej polskiej społeczności? Wprost przeciwnie, wyniki ich działań były tak żałosne, że od dawna już aktywności politycznej nie próbują, ograniczając się do pouczania innych jak powinna ona wyglądać.

Radczenko proponując „marsz przez instytucje” robi fałszywe porównanie, szukając podobieństwa między programem zmian politycznych przeprowadzonych przez pokolenie 68 a sporem między grupami narodowymi o zakres praw mniejszości, będącej jednocześnie autochtoniczną większością w danym regionie. O ile w sprawie konieczności tworzenia instytucji Radczenko odkrywa coś co dla każdego jest oczywiste i co niektórzy robią od dawna, o tyle w kwestii praw mniejszości narodowych do tej pory przysłowiowej Ameryki nie odkrył. Ogromna większość tego typu społeczności w Europie zna sposób zabezpieczenia swojego istnienia, a znaczna większość cywilizowanych państw Europy zgadza się na stosowanie tego sposobu. To instytucjonalne wyróżnienie obszaru na którym społeczność mniejszościowa stanowi większość mieszkańców, przyznanie mu szerokiego samorządu i szczególnych praw właśnie w aspekcie wyrażania i podtrzymywania kulturalnej odrębności, co w pierwszym rzędzie realizuje się przez szkolnictwo, instytucje kultury i publiczne użycie języka mniejszości. Wzmocniony samorząd albo wręcz autonomię i specjalne prawa kulturalne mają Szwedzi na fińskich Wyspach Alandzkich, Szkoci, Irlandczycy, Walijczycy w Wielkiej Brytanii, Baskowie w Hiszpanii, niemieckojęzyczni mieszkańcy Tyrolu Południowego w Austrii, Flamandowie w Belgii, Serbowie w Bośni i Hercegowinie, że wymienię tylko kilka przykładów. Tego nam trzeba – uznania naszych kulturalnych potrzeb i silnego samorządu. Radczenko kreujący się na jaśnie oświeconego Europejczyka, ignoruje te doświadczenia państw i społeczności mniejszościowych, które stały się europejskim standardem. Każe nam natomiast wierzyć, że nasze narodowe prawa pomoże nam zabezpieczyć dobry humor „litewskiego hipsterowca”.

Samorząd narodowościowy to rozwiązanie do którego dąży każda mniejszościowa wspólnota wychodząc od oczywistego (choć nie dla Radczenki) wniosku, że nikt nie rozumie naszych problemów tak jak my sami, nikt więc ich lepiej nie rozwiąże. Bo kwestie narodowościowe nie są takimi jak inne problemy polityczne. Trudno tu o dyskusję jak w przypadku podatków, gdzie można podliczyć i porównać na ile podwyższenie podatku zwiększy wpływy do budżetu i możliwości przeznaczenia ich na usługi publiczne, a na ile zmniejszy zasoby przedsiębiorców ich skłonność do inwestycji, zatrudniania nowych pracowników. Stosunki między narodowościami to nie jest policzalny problem techniczny. W stosunkach tych chodzi nie o zewnętrzny interes ale tożsamość samych ludzi, o świat ich wewnętrznych przeżyć niezrozumiały dla obcych. To dlatego właśnie tak łatwo dochodzi do konfliktów na tle narodowościowym i dlatego cywilizowany sposób ich rozwiązanie to odstąpienie przez większego prawa do decydowania o sobie stronie słabszej.

Kółko w maszynerii

W swoim artykule urzędnik litewskiego rządu czyni aluzje do terroryzmu. Funkcja tego straszenia w jego artykule jest jasna. To zwykła sztuczka erystyczna, gdy wskazuje on, że można albo realizować „marsz przez instytucje” tak jak on go rozumie, albo skończyć na podkładaniu bomb. Tak jakby między drogą Radczenki a drogą Ulrike Meinhof nie było żadnej innej możliwości. Oczywiście inna możliwość jest. To właśnie strategia kolektywnego stawiania oporu instytucjonalnymi i spontanicznymi sposobami, w sposób wspólny i solidarny, jeśli trzeba strategia posunięta do nieposłuszeństwa obywatelskiego. Przekonywanie, że kawiarniane rozmowy przy stoliku z wileńskimi hipsterami mają większą wartość w promowaniu określonych postulatów niż demokratyczna partia czy ruch społeczny jest tak absurdalne, że Radczenko musi sprowadzić przeciwnika do poziomu przyszłego terrorysty by jakoś swoją „argumentację” obronić. Dobrze, że Gandhi czy opozycja antykomunistyczna nie działała tak, jak radzi Radczenko, bo Hindusi pewnie do dziś byliby poddanymi monarchii brytyjskiej a w Europie Wschodniej wciąż panowałby komunizm. Tak naprawdę jest wprost odwrotnie niż pisze Radczenko – to właśnie uznanie statusu mniejszości jako kolektywu, jako grupy, przyznanie większych praw kolektywnych zapobiega przemocy. Tak było w Irlandii Północnej, gdzie przywrócenie autonomii regionowi zakończyło czasy ataków IRA. Tak było w Kraju Basków gdzie ustanowienie i rozszerzanie autonomii baskijskich prowincji doprowadziło do końca zamachów ze strony ETA.

Tak wybitny teoretyk biurokracji jak Max Weber dawno już wykazał, że wszelkie stare instytucje bardziej zmieniają pojedynczych ludzi, którzy do nich wchodzą, niż ci są w stanie zmienić te instytucje. Instytucje mają skłonność do tego rodzaju konserwatyzmu, który każe im bez ustanku powielać te same działania i uzasadniać je tymi samymi argumentami. Struktury i działanie biurokracji i instytucji nigdy nie są zmieniane od wewnątrz lecz tylko i wyłącznie przez nacisk z góry – polityków, bądź z dołu – obywateli. Cała ta nonsensowna pisanina o integrowaniu się z litewską „maszynerią administracyjną, medialną, społeczną” nie uwzględnia tego, że maszyneria państwa litewskiego ma już swoją logikę i swoje ograniczenia wejścia. Inna sprawa, że trudno tę pisaninę traktować jako coś innego niż dorabianie usprawiedliwienia dla własnego życiorysu. „Każdy Polak, który zrobił karierę w litewskim biznesie czy show-biznesie, a już nie daj Boże w administracji państwowej – jest podejrzany” – każdy nie, panie Radczenko, pan tak. Pracuje pan od wielu lat w kancelarii litewskiego rządu. Jaką korzyść ma z tego nasza wspólnota? Żądną, bo jesteś pan jedynie trybem, kółkiem zębatym które obraca się pośród innych kółek, ale nie wprawia ich w ruch w takim czy innym kierunku. I nawet, w związku z tym nie można by do pana mieć pretensję, gdyby nie ta propaganda, którą pan uprawia, że jak wszyscy staniemy się takimi kółkami to odmienimy społeczeństwo.

Manipulacja

Do rangi szczególnie bezczelnych manipulacji można zaliczyć stwierdzenie Radczenki – „Powinniśmy nie walczyć z nauczaniem języka litewskiego w polskich szkołach i przedszkolach, a wręcz przeciwnie – starać się na wszelkie sposoby to nauczanie wzmacniać, wprowadzać jak najwcześniej, robić to nauczanie jak najbardziej atrakcyjnym, a jednocześnie wzmacniać nauczanie języka polskiego”. To kolejny sposób oskarżania polskiej społeczności, mówienia nam, że sami jesteśmy sobie winni. W moim młodym pokoleniu nie znam nikogo, kto nie posługiwałby się językiem litewskim, lub nie chciał się go uczyć w szkolnych latach. I przecież żaden polski polityk na Wileńszczyźnie, żaden działacz społeczny nie protestuje przeciw jego nauczaniu. Jest dokładnie odwrotnie. Chcemy aby był on nauczany w sposób skuteczny, to znaczy przystosowany do naszych rzeczywistych potrzeb. Zgrywający eksperta wileński urzędnik najwyraźniej nie wie, że w wielu rodzinach w rejonie solecznickim, tak jak było w mojej, rozmawia się w języku ojczystym. Co zresztą trzeba chwalić i podtrzymywać. Tak powinno być – Polacy powinni w swoich rodzinach pielęgnować język polski. Ale z tego właśnie powodu nie można wobec dzieci z polskich rodzin wymagać w zakresie języka litewskiego tego samego i stosować takiej samej metodyki jak w przypadku dzieci dla których litewski jest językiem rodzinnym. Niech więc Radczenko skieruje swój oskarżycielski palec przeciw państwu, którego jest wysokim urzędnikiem, że nie zapewniło w szkołach takiej metodyki, takich nauczycieli, takich podręczników i pomocy naukowych, jakie są niezbędne dla skutecznego nauczania litewskiego w naszym rejonie.

My Polacy musimy znać język litewski. Ale nie musimy przecież znać literatury litewskiej w takim zakresie jak nasi litewscy sąsiedzi, bo przecież to nie ona funduje naszą kulturę. Musimy natomiast znać literaturę polską. Tych naszych potrzeb i tej różnicy nie uwzględnia właśnie ujednolicenie egzaminu końcowego z języka litewskiego. Bo przecież problem dla uczniów polskich szkół nie jest poziom komunikatywności, poprawności formalnej, ale właśnie inna podstawa programowa. To właśnie dlatego w polskich szkołach systematycznie obniżane jest znaczenie języka polskiego i polskiej kultury, zmniejsza się czas jaki uczniowie poświęcają, w murach szkoły i poza nimi, na poznawanie ojczystego dziedzictwa. I trudno się dziwić. Nie mają czasu. Muszą wszak poznawać inną, litewską kulturę w taki sposób jakby to była ich ojczysta kultura i literatura. Najwyraźniej według Radczenki tak jest słusznie, mało tego, krytykuje jeszcze własną społeczność za opór wobec tego asymilacyjnego mechanizmu, fałszywie ukazując to w kategoriach niechęci do nauki języka litewskiego w ogóle.

Anarchistyczna szkoła

Liczba przypadków półprawd czy oczywistego mijania się z faktami, oczywistymi dla każdego kto mieszka na Wileńszczyźnie, jest tak wielka, że każe zastanowić się nad tym, krótkim przecież, tekstem Radczenki. Być może nie był on skierowany do nas. Być może chodziło raczej o czytelników w Macierzy. Szukający w Koronie rozgłosu Radczenko od dawna stara się tam kreować fałszywy obraz naszej społeczności i Wileńszczyzny, podważać wśród rodaków w Macierzy poparcie dla naszych partii, organizacji, liderów. Oczywiście wszystkie elementy składające się na jego „ideę dla Wileńszczyzny” w żaden sposób nie uchronią nas przed asymilacją. Wprost przeciwnie Radczenko zdaje się wierzyć, że integrując się z litewskim melting pot przetrwamy jako Polacy. Rzecz jasna tak nie będzie. Ta idea „tygla narodowości”, która narodziła się przecież w USA, gdzie każdy był imigrantem, to właśnie droga do roztopienia nas w litewskim morzu. Dobrze znam korzenie Radczenki. Zaczynał w młodym wieku jako zwolennik anarchizmu. W ramach kompromisu z własnym portfelem, nie przeszkodziło mu to zająć stanowiska w centralnej instytucji państwa, z którym wszak anarchiści powinni walczyć. A jednak podejście do kwestii narodowej pozostało u Radczenki anarchistyczne. Anarchiści nie widzą narodów, widzą tylko jednostki. Jemu w gruncie rzeczy wszystko jedno, czy Polacy przetrwają na Wileńszczyźnie jako liczna i integralna wspólnota czy nie przetrwają, czy staną się Litwinami polskiego pochodzenia. I byłoby lepiej gdyby po prostu przyznał, że kwestia ta nie stanowi dla niego priorytetu.

Solczanin

Aleksander Radczenko (fot. EWelina Mokrzecka, zw.lt)

Nie nasze państwo - nie nasze święto

2017-02-16T12:05:00.001-08:00

Trudno jest patrzeć na to jak bardzo daliśmy się poniżyć. Niektórzy Polacy postanowili świętować rocznicę powstania I Republiki Litewskiej – państwa z którym nasi przodkowie na Wileńszczyźnie walczyli i państwa, które prześladowało i zniszczyło Polaków w Kownie i Laudzie.

To, że ugodowcy z "Polskiego" Klubu Dyskusyjnego urządzili piwną imprezę na część I Republiki Litewskiej to nie dziwi. Gromadzi on ludzi, którzy zawsze są gotowi we wszystkim ustąpić Litwinom, zatem nic dziwnego, że w kwestii historii też ustępują. Jednak marsz w Niemenczynie, w naszym arcypolskim Niemenczynie, marsz w którym uczestniczyli przedstawiciele samorządu jest już niesmaczny. A czy zaskakuje? Nie do końca. Wpisuje się w pewien sposób w postawę starostwa, które nie uznało za potrzebne umieścić na pomniku przypominającym o powstaniu miasta, napisu w języku polskim. Wstydzą się polskości? Co na to władze rządzącej rejonem AWPL-ZChR?

To i śmieszne, i bardzo smutne, że powstanie I Republiki Litewskiej świętują prawnukowie tych, którzy z tą Republiką walczyli o wolność narodową Wileńszczyzny. To właśnie z tym panstwem walczyli żołnierze pod dowództwem generała Żeligowskiego, który ostatecznie wyzwolił Wileńszczyznę w październiku 1920 roku. Dziś ich potomkowie świętują powstanie I Republiki Litewskiej, mimo, że Wileńszczyzna nie była jej częścią, a jej mieszkańcy nie chcieli być jej obywatelami. Polacy Wileńszczyzny mieli to szczęście, że obronili się przed państwem Basanavičiusa, Smetony i Voldemarasa. Nasi rodacy z Kowna, Kiejdan czy Wiłkomierza już w 1918 r. dostali się jednak pod władze I Republiki Litewskiej. Jaki były tego skutki?

Polacy pod władzą I Republiki

Niewielu już może pamiętać I Republikę Litewską – jak przyjęło się nazywać tamtejszą państwowość – chociaż w historii 99 lat to bardzo niewiele. Gabinet ministrów zdawał sobie sprawę, iż nie ma środków, aby przeciwstawić się sile Polaków. Gdyby w tym czasie Polacy tylko chcieli, to mogliby gołymi rękami wziąć cały dotychczasowy rząd litewski. Nie byłoby komu stawiać oporu, gdyż posiedzeń gabinetu strzegli zaledwie jeden lub dwaj żołnierze – ochotnicy, którzy dopiero uczyli obchodzić się z bronią. W tych warunkach gabinet ministrów podjął uchwałę o wyjeździe wczesnym rankiem 2 stycznia 1919 r. ostatnim niemieckim pociągiem odchodzącym z Wilna do Kowna – wspominał ówczesny premier Republiki Litewskiej Mykolas Sleževičius czasy burzliwego przełomu lat 1918/1919. Niepodległa Litwa trwała już rok, wciąż jednak była uzależniona od swoich niemieckich protektorów. Jej „niepodległość” była więc iluzoryczna, oparta na obcych bagnetach.

Dwa tygodnie wcześniej Niemcy zgodzili się przeprowadzić w Kownie wybory samorządowe. Przeprowadzony przez Niemców spis powszechny z 1916 faworyzujący Litwinów wykazał, że 34,5% ludności Kowna stanowili Polacy. Nie może więc dziwić, że właśnie Polacy wygrali wspomniane wybory samorządowe z grudnia 1918. Tymczasem, przejmujący z wolna władzę z rąk Niemców Litwini nie czekali i już wtedy zaczęli prześladować Polaków na ziemi kowieńskiej.

Układ narodowości na terenie współczesnej Litwy w 1921 r.

Jednak Polacy pokazali, że potrafią się organizować w imię solidaryzmu narodowego i stawiać opór. W biało-czerwonych flagach tonęła Wędziagoła, w Boptach z kolei nie uznano władzy litewskiej Taryby, nastąpił wysyp „polskich republik” na Kowieńszczyźnie, ale układy międzynarodowe zdecydowały o ich przynależności do Litwy.

Nie wszyscy jednak pogodzili się z późniejszymi rozstrzygnięciami międzynarodowymi. W znajdującym się w pobliżu dzisiejszego styku granic Polski, Litwy i Białorusi zaścianku Warwiszki zorganizowano powstanie tamtejszych Polaków, których nowa granica ulokowała po stronie Litwy Kowieńskiej. Jednak miejscowi nie zamierzali tego stanu uznawać i długo stawiali zbrojny opór, wydawano nawet własne znaczki i banknoty jako symboliczną demonstrację suwerenności, choć same walki z wojskami litewskimi wcale nie były symboliczne. Warwiszki ostatecznie musiały złożyć broń i poddać się.

Złamanie oporu Warwiszek zbiegło się niemal w czasie z kolejnymi antypolskimi posunięciami Litwy Kowieńskiej. W 1923 roku widoczne oznaki obecności Polaków – napisy i szyldy na sklepach – miały zniknąć. W tym samym roku przeprowadzono też spis ludności, w którym aż trzykrotnie zaniżono liczbę Polaków. Ówczesna organizcja Polaków na Litwie szacował liczebność populacji polskiej na 9,9% ogółu, zaś rząd litewski – na 3,2%.

Policyjne państwo dyskryminacji

Uderzono też w filary polskiego życia narodowego – w szkolnictwo i kościelne nabożeństwa w języku polskim. W roku szkolnym 1922/23 w całej Litwie, po polsku uczyło się tylko 1210 dzieci. W 1937/38 roku już tylko 273 dzieci i to tylko w szkołach podstawowych, bo ostatnie polskie Gimnazjum Litwini zlikwidowali w 1931 roku.

Polityka władz współgrała z napadami band litewskich szowinistów terroryzujących Polaków, nie oszczędzano nawet procesji kościelnych, zarazem kler litewski – zamiast służyć wiernym bez względu na ich narodowość i język – przyłączał się do nagonki. Prześladowanie Polaków od pierwszych lat istnienia Republiki Litewskiej było dziełem rządu i duchowieństwa litewskiego – pisał Zygmunt Szczęsny-Brzozowski. Znany jest chociażby napad z 26 września 1926 roku kiedy to pobito Polaków uczestników procesji religijnej przy pomocy noży i pałek. Rannych zostało 50 osób. Litewscy szowiniści zniszczyli też wyposażenie Kościoła Świętej Trójcy gdzie odprawiano nabożeństwa w języku polskim. 30 maja 1930 r. doszło do innego wielkiego pogromu Polaków w Kownie kiedy to zniszczono siedziby polskich organizacji społecznych. Od 1932 r. najścia na polskie organizacje wykonywała już litewska policja. Kolejne zamieszki antypolskie w 1937 władze Republiki uznały za uzasadnienie dla zakazania nabożeństw w języku polskim w ostatnim kościele, w którym jeszcze one występowały, czyli właśnie w Kościele Świętej Trójcy. W roku 1938 do masowych pobić Polaków doszło w Kownie, Wiłkomierzu, Olicie, Rosieniach i Poniewieżu.

Cóż jednak pisać o wiernych w kościołach, jeśli bito nawet polskich posłów w litewskim parlamencie - jak stało się to w sierpniu 1921 roku, kiedy pobito trzech polskich posłów Bronisława Lausa, Adolfa Grajewskiego i Józefa Śnielewskiego. Gdy 12 listopada 1925 roku Polak Kazimierz Janczewski został wybrany na przewodniczącego rady miejskiej Kowna, Litwini po prostu go aresztowali i nie wypuszczali, aż nie zrezygnował ze stanowiska. Podobnie było w 1922 roku - gdy w wyborach, jakie odbyły się 10-11 października, Centralny Polski Komitet Wyborczy otrzymał 6 mandatów. Po ogłoszeniu wyników Litwini zmienili metodę przeliczania głosów i polskiemu komitetowi przypadły tylko 2 miejsca w parlamencie. W 1924 roku aktywnego polskiego działacza i publicystę Władysława Wielhorskiego po prostu wyrzucono z państwa.

Zadbano też o to, by Polaków pozbawić materialnej podstawy funkcjonowania. Reforma rolna miała na celu nie tylko upowszechnienie własności ziemi wśród chłopów, ale i uderzenie w polskich ziemian, których opisał Henryk Sienkiewicz w „Potopie”. 2 tysiące polskich rodzin straciło na rzecz litewskich chłopów 80% wartości swoich majątków.

Litewski rząd uderzał też w polską prasę. Cenzura prewencyjna zmuszała Polaków, by z własnych środków opłacali antypolską propagandę, to znaczy publikowali przygotowane przez rząd artykuły we własnych gazetach. Litwinom przeszkadzały nawet polskie przymiotniki i słowo „Kowieński” nakazywali zamieniać na dziwacznie brzmiący „Kaunaski”, co z kolei zmuszało Polaków do zmiany całego tytułu gazety, aby ominąć kuriozalne nakazy władz.

Presja asymilacyjna, cenzura, popierane przez władze napady ze strony szowinistycznych bojówek, a nawet i policyjny terror – tym właśnie była dla Polaków I Republika Litewska. Dzisiaj niektórzy na Wileńszczyźnie twierdzą, że rocznica jej powstania to też nasze święto, kultywując status ofiary. Zupełnie tak, jakby nie wiedzieli, że dziś bycie Polakami zawdzięczają wyłącznie temu, że Wileńszczyźnie oszczędzono losu Kowna, Wiłkomierza czy Wędziagoły. Z liczby 60-200 tys. Polaków na terytorium I Republiki Litewskiej w 1923 roku, pozostało na nim około 14 tys. w 1959 r.

Syndrom sztokholmski

Tym, którzy znają historię, data 16 lutego kojarzy się z początkiem państwowego ucisku, przemocy i prześladowań wobec Polaków, wynarodowienia. Cóż można napisać o Polakach, którzy zdecydowali się ją świętować, tylko dlatego, że tak każe oficjalny kalendarz. Takie zachowanie nazywa się naukowo „syndromem sztokholmskim” – czyli utożsamieniem się ofiary ze swoim prześladowcą. A może po prostu "myśmy wszystko zapomnieli", jak z goryczą pisał Stanisław Wyspiański.

Wileński

Co można w Kłajpedzie a czego nie można w Wilnie

2016-08-11T06:05:00.003-07:00

Ze względów historycznych sytuacja Kłajpedy jest w ramach Republiki Litewskiej równie specyficzna co Wileńszczyzny. Ciekawe, że władze i lokalne społeczności w różny sposób traktują dziedzictwo historyczne obu regionów.

Miasto Kłajpeda, a właściwie Memel powstało na miejscu osiedli plemienia pruskiego. W 1252 roku rycerze Zakonu Liwońskiego zbudowali zamek Memelburg. Potem był on twierdzą krzyżaków jakich znamy z "Konrada Wallenroda" i powieści Henryka Sienkiewicza. Od 1254 r. rozwijało się przy zamku miasto tworzone przez niemieckich osadników. Po upadku Zakonu Krzyżackiego znalazło się pod władaniem Księstwa Prus, które było poddane Królestwu Polskiemu w lenno. W XVIII wieku Prusy wraz z Austrią i Rosją doprowadziły do upadku Rzeczpospolitej. Potem gdy Prusy stworzyły Cesarstwo Niemieckie Memel był jego częścią.

Litwini jak Żeligowski

Po przegranej dla Niemców pierwszej wojnie światowej, alianci w 1920 r. odłączyli okręg Memla od Niemiec. Prawdopodobnie miał on być tworem podobnym do Wolnego Miasta Gdańsk. Za takim rozwiązaniem opowiedziało się 75% mieszkańców okręgu w specjalnym referendum. Litwini nie pogodzili się z takim wynikiem, bo uważali okręg Memla za "odwiecznie litewski". 10 stycznia 1923 r. do miasta przedostali się w przebraniu litewscy policjanci, żołnierze i szaulisi, którzy siłą przyłączyli okręg do Litwy. Przy tej okazji można zauważyć jak wielka jest hipokryzja Litwinów, którzy w przypadku Memla zrobili dokładnie to samo co Żeligowski w przypadku Wilna. Inna sprawa, że Wileńszczyzna była etnicznie polska, zamieszkana w większości przez Polaków a Memel nie.

Według spisu aliantów w okręgu Memla na 164 tys. mieszkańców 49,5% stanowili Niemcy, a 47,8% Litwini. Według spisu litewskiego z 1925 r. 43,5% mieszkańców okręgu za swój język ojczysty uznało język niemiecki, 27,6% język litewski, a 25,2% język kłajpedzki. W tym ostatnim przypadku chodziło o użytkowników dialektu bałtyjskiego, którzy jednak nie utożsamiali się z Litwą i Litwinami. Oddają to wyniki wyborów do autonomicznego sejmu okręgu kłajpedzkiego - w 1925 r. na partie niemieckie oddano 91% głosów. W samej Kłajpedzie Niemcy stanowili zdecydowaną większość. W marcu 1939 r. Litwini oddali Niemcom okręg Kłajpedy bez walki.

Na zakończenie drugiej wojny światowej decyzją Józefa Stalina wszystkich Niemców wysiedlono a Kłajpeda dostała się Litwie. Jeszcze 1959 r. Litwini stanowili tylko 55% mieszkańców miasta. Aż 35,6% to byli Rosjanie. Także obecnie Kłajpeda stanowi główne, obok Wilna, skupienie ludności rosyjskiej - wśród mieszkańców Kłajpedy w 2011 r. było 19,6% Rosjan.

Niemieckie litery

Dla mnie ciekawe było, że w Kłajpedzie nie walczy się z prawdą historyczną w takim stopniu jak w Wilnie. Chodząc po ulicach miasta często można napotkać na odsłonięte, a nawet utrwalone historyczne napisy niemieckie. Czasem nawet specyficzne niemieckie litery. Widocznie w Kłajpedzie nie przeszkadzają one wyznawcom świętego alfabetu litewskiego. Nie chodzi zresztą tylko o zabytki. Zauważalne było, że współcześni mieszkańcy miasta nawiązywali do historii miasta. Nazwa Memel pojawiała się w nazwach nowych obiektów czy w jadłospisach restauracji.

Jest to zaskoczeniem dla każdego kto pamięta jaką wojnę Litwini wydali polskiej przeszłości Wilna i samej jego nazwie. Przecież pamiętamy niszczenie Rossy z natężeniem przekraczającym zwykły wandalizm. Pamiętamy "remontowanie" pomników poprzez zastępowanie napisów polskich litewskimi. Pamiętamy skuwanie i zamalowanie wszystkich polskich napisów w Katedrze Wileńskiej. Pamiętamy niszczenie Ostrej Bramy w 2010 r. W Kłajpedzie tej agresji jakby mniej. Skłania to do wniosku, że religia świętego alfabetu i nacjonalizm Litwinów skierowany jest głównie przeciw Polskości i Polakom.

Mackevič ucieka z Solecznik

2016-07-01T08:16:00.003-07:00

Jeszcze niedawno ogłaszała się reprezentantką mieszkańców rejonu solecznickiego a nawet wszystkich mniejszości narodowych republiki. Dziś Julija Mackevič ucieka z Solecznik w imię politycznej kariery.

Julia Mackiewicz, a właściwie Julija Mackevič, bo tak, wbrew tradycji przodków, lubi się określać, ogłosiła wczoraj, że ustępuje z solecznickiej rady rejonowej. Z ramienia Ruchu Liberałów chce wystartować w wyborach do parlamentu z jednego z okręgów w Wilnie. Chyba od dawna zaczęła wątpić w to czy znajduje się na właściwym stanowisku. Była nieobecna na kilku ostatnich posiedzeniach rady rejonowej. Ostatni raz widziano ją zimą. Wcześniej, gdy jeszcze na zebraniach bywała, głosu prawie nie zabierała, żadnych postulatów i projektów nie wnosiła.

Nic dziwnego. Mackevič to polityk-negatyw. Swoją karierę próbuje budować tylko na negowaniu, zaprzeczaniu. Wszystko co powie ogranicza się do krytykowania władz rejonowych lub Akcji Wyborczej Polaków na Litwie. Krytykowała wszystko. Rozwijający się konsekwentnie rejon solecznicki określała jako "getto". Faktycznie krytykowała nie tylko AWPL ale też naszą społeczność. Jak twierdziła jesteśmy "za mało zintegrowani", mówiła, że potrzeba nam "zjednoczonej Litwy". Tyle, że "integracja" to w języku litewskich polityków asymilacja, wynarodowienie.

I do tego wzywa nas Mackevič. Człowiek-negatyw. W imię kariery zaprzeczyła tożsamości przodków. Wyrzekła się Polskości, określiła się jaką "tutejsza". Mimo to stawiała się w roli reprezentanta wspólnoty polskiej i wszystkich mniejszości narodowych w republice. A przecież naszym reprezentantem nie była. Do rady rejonu weszła jako jedyna z Ruchu Liberałów, który zdobył tam niewiele ponad 5%. Samych Litwinów jest w rejonie dwa razy więcej - ponad 10%. Tyle właśnie Mackevič dostała w wyborach na mera. Kandydat AWPL Zdzisław Palewicz otrzymał ponad 77% głosów. Kogo więc Mackevič reprezentowała?

Twierdziła, że mieszkańców rejonu. „Jestem odpowiedzialna przed swoimi wyborcami i mieszkańcami rejonu [...] Wybrano mnie, bym broniła interesów swoich wyborców, a nie żebym była cichą i pasywną radną. Kocham swój rejon i naszych ludzi i pracuję dla nich” - mówiła Mackevič po tym gdy Komisja Etyki Samorządu Rejonu Solecznickiego uznała, że naruszyła ona etykę mówiąc o rejonie jako "gettcie" w wywiadzie dla antypolskiego portalu Delfi. Wygląda na to, że zaprzeczyła temu co mówiła, zaprzeczyła sobie samej. Człowiek-negatyw.

W imię kariery Mackevič uciekła do Wilna bo dobrze wie, że w okręgu solecznickim nie może liczyć na poparcie znacznej liczby mieszkańców. Zdradziła własną tożsamość, a teraz zdradziła nawet tę niewielką liczbę wyborców jakich miała.

Nowowilejski

Powołanie Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego

2015-10-06T05:51:00.002-07:00

Wielu publicystów krytykuje historyczny polskie ruch autonomiczny na Wileńszczyźnie za działania jednostronne. Tymczasem wobec jednoznacznej wrogości Litwinów Polacy nie mogli działać inaczej.

II zjazd autonomistów w Zawiszańcach, który odbył się 1 czerwca 1990 r. poprzez swój "Apel do Rady Najwyższej Litwy" wykazał dobrą wolę i dążenie do dialogu z Litwinami. Ci zareagowali, ale nie w duchu dialogu.

6 lipca 1990 r. Prezydium Rady Najwyższej powołało "Państwową Komisję do Spraw Litwy Wschodniej". Nawet w nazwie litewscy politycy nie dopuszczali istnienia Wileńszczyzny o innym niż litewski charakterze etnicznym. Z końcem września Komisja opracowała raport, którego wnioski były skrajnie wrogie dążeniom Polakom Wileńszczyzny. Członkowie Komisji przyznawali, że proklamacje autonomiczne deputowanych rejonów i apilinek wynikały z lęku Polaków przez wynarodowieniem, woli „usunięcia dyskryminacji społecznej”, „rozwoju gospodarczo-społecznego" i realnego samorządu. Komisja uznała to jednak za "ograniczenie jurysdykcji Republiki Litewskiej" i „faktyczne kwestionowanie integralności obecnego terytorium Litwy”. Próbowała przedstawiać oddolny ruch autonomiczny jako spisek Moskwy, ale straszyła też Polską, która "dotychczas nie potępiła oficjalnie agresji Żeligowskiego i dokonanej po tym aneksji części Litwy lub innej formie zrezygnowała z roszczeń do tych ziem". Komisja zakwestionowała też granice polskiej jednostki terytorialnej uchwalone przez zjazd w Zawiszańcach wywodząc, że w czterech gminach rejonu wileńskiego Polacy stanowią mniej niż 50% mieszkańców. W sformułowaniu tym kryła się manipulacja. W Wojdatach i Rudominie Polaków było minimalnie poniżej połowy (49,5% i 49,7%). Tylko w gminach Troki Waka i Czarny Bór Litwinów faktycznie było więcej niż Polaków, ale także w nich mniejszości narodowe nie posługujące się językiem litewskim stanowiły ponad połowę mieszkańców, tak więc realnie Litwini nie mieli większości w żadnej gminie na terytorium proponowanej autonomii (stanowili 42,7% w Trokach Wace i 35,9% w Czarnym Borze).

Na koniec w swoim raporcie "Państwowa Komisja do Spraw Litwy Wschodniej" odwołała się do starego mitu o "spolonizowanych Litwinach" pisząc, że ludność Wileńszczyzny "jest przeważnie pochodzenia miejscowego i ma wiele wspólnych cech etnicznych oraz kulturalnych z Litwinami". Stwierdzenie to stało w sprzeczności z kolejnym - krytyką Polaków Wileńszczyzny za "jednostronne ukierunkowanie mniejszości polskiej w dziedzinie kultury i oświaty ku Polsce, a nie ku tradycyjnej polskiej kulturze Litwy". Ostateczny wniosek Komisji: "Dla zapewnienia i rozwijania samowyrażenia kulturalnego Polaków autonomia nie jest potrzebna". Raport "Państwowej Komisji do Spraw Litwy Wschodniej" był dla polskich działaczy ostatecznym dowodem na to, że sami muszą budować własne struktury, które zagwarantują przestrzeganie praw narodowych i rozwój regionu.

Zjazd w Ejszyszkach

6 października w Ejszyszkach rozpoczął się "Drugi etap II Zjazdu Deputowanych Rad Samorządów Wileńszczyzny". Wzięło w nim udział 209 delegatów, z tego ponad 100 z rejonu wileńskiego, 62 z solecznickiego, pozostali z trockiego, święciańskiego i szyrwinckiego a także z Nowej Wilejki. Poza lokalnymi deputowanymi pojawili się także deputowani litewskiej Rady Najwyższej z Frakcji Polskiej: Walentyna Subocz, Stanisław Akanowicz, Zbigniew Balcewicz, Leon Jankielewicz, Czesław Okińczyc, Ryszard Maciejkianiec, Stanisław Pieszko. Byli obecni także deputowani do parlamentu radzieckiego Jan Ciechanowicz i Anicet Brodawski. Na sali w pierwszym rzędzie usiedli kombatanci Armii Krajowej. Według wspomnień uczestników nad salą wywieszono znacznych rozmiarów biało-czerwoną flagę i wielkie hasło "Nie rzucim ziemi skąd nasz ród".

Głos zabrał Maciejkianiec, którym mówił, że "poprzednie władze republiki, jak też obecne nie doceniają należycie problemów ludności polskiej i innej zamieszkującej Wileńszczyznę". Twierdził, że autonomia ma być formą zabezpieczenia przed dyskryminacją narodowościową - "dwie zasady od których nie należy odstępować ludność polska powinna mieszkać w jednej jednostce administracyjnej, ta jednostka ma być w składzie Litwy" - mówił Maciejkianiec.

Na zjeździe byli politycy litewscy, ale też działacze promoskiewscy. Wśród nich oficerowie Armii Radzieckiej oraz przedstawiciel organizacji "Jedinstwo" A. Klinga. Namawiali oni do formowania polskiej autonomii terytorialnej pod opieką władz moskiewskich. Koncepcję tą podjął instruktor KPZR Jan Kucewicz z rejonu solecznickiego, który zaproponował uchwalenie „Deklaracji Autonomicznego Polskiego Wileńskiego Kraju ze Statusem Republiki” w ramach Związku Radzieckiego. Inicjatywa spotkała się zarówno z krytyką prezesa Związku Polaków na Litwie Jana Sienkiewicza, sprzeciwiającego się budowie "skansenu komunizmu" na Wileńszczyźnie, jak też jednego z liderów ruchu autonomicznego Aniceta Brodawskiego, który stwierdził, że "może być to kraj ale w składzie Republiki Litewskiej". W głosowaniu projekt uchwały proponowany przez Kucewicza poparło tylko 17 z 209 delegatów.

Uczestnicy Zjazdu niemal jednogłośnie uchwalili "Deklarację o powołaniu Polskiego Narodowościowo-Terytorialnego Kraju w składzie Republiki Litewskiej". Swoje prawo do takich działać oparli o "wolę wielonarodowej ludności Wileńszczyzny wyrażoną w latach 1989-1990 przy proklamowaniu autonomii apilinek, osiedli, miast Wileńszczyzny, a także rejonów wileńskiego i solecznickiego jako polskich rejonów narodowych", ale też o wyniki "wyborów w roku 1990 do Rady Najwyższej Litwy i terenowych Rad Deputowanych Ludowych", które wygrywali zwolennicy autonomii. "Dążąc do ustanowienia stabilności socjalno-ekonomicznej na Wileńszczyźnie, ochrony praworządności i porządku prawnego; uświadamiając sobie historyczną odpowiedzialność za losy wszystkich mieszkańców Wileńszczyzny, mających swoją historię, kulturę i tradycje i celem stworzenia warunków do ich zachowania i rozwoju uroczyście proklamuje utworzenie polskiego narodowościowo-terytorialnego kraju w składzie Litwy" - głosił pierwszy punkt proklamacji.

Granice Kraju określono tak, że objął on tereny w polską większością (poza dwiema gminami) - rejony solecznicki i wileński w całości, a także miasto Podbrodzie oraz gminę podbrodzką i maguńską z rejonu święciańskiego, gminy karaciską, połukniańską, trocką, starotrocką z rejonu trockiego, gminę jawniuńską z rejonu szyrwinckiego. Dopuszczono możliwość rozszerzenia PKN-T na inne gminy jeśli ich rady wyrażą taką wolę. W składzie autonomicznej Rady Koordynacyjnej zasiadali już wówczas przedstawiciele Nowej Wilejki. To właśnie Rada Koordynacyjna stała się faktycznym zarządem PKN-T - zjazd udzielił jej "pełnomocnictw" od odgrywania takiej roli.

Zjazd uchwalił także "Oświadczenie" skierowane do władz litewskich i radzieckich. Przypomniano, że polska ludność Wileńszczyzny ma prawo do samostanowienia, bowiem włączenie regionu do republiki litewskiej było konsekwencją paktu Ribbentrop-Mołotow. Litewscy politycy tłumaczyli przecież swoją deklarację niepodległości wobec Moskwy nielegalnością tego paktu. Od parlamentu radzieckiego żądano oficjalnego unieważnienia układu zawartego z "oczywistym naruszeniem prawa międzynarodowego, gdyż został zawarty bez uwzględniania opinii ludności mieszkającej na Wileńszczyźnie. W wyniku jego realizacji ludność polska została poddana brutalnym prześladowaniom” - polscy deputowani zapisali w Oświadczeniu.

Reakcje Litwinów

Jeszcze przed zjazdem 4 października Prezydium Rady Najwyższej republiki oraz jej rząd wydały oświadczenie ukazujące „konserwatywne siły Związku Radzieckiego” jako zwolenników polskiej autonomii. „Prezydium Rady Najwyższej i rząd republiki nie rozumieją, dlaczego konieczne jest utworzenie tworu „narodowo-terytorialnego” ignorując interesy innych mniejszości narodowych zamieszkujących na tym terytorium” - napisano. Oskarżono polskich działaczy lokalnych o podważanie deklaracji niepodległości Litwy. Pisano o "rzekomej" dyskryminacji mniejszości narodowych, które według władz litewskich miały wszystko czego potrzeba. „Nie dopuścimy do tego, aby zaściankowy prowincjonalizm i zła wola wyrządziły taką szkodę naszej wspólnej Litwy i nowym europejskim stosunkom międzypaństwowym" - zakończono oświadczenie.

Szowinista Vytautas Landsbergis wzywał przez radio swoich zwolenników do najścia na Ejszyszki w dniu planowanego zjazdu i jego rozbicia. Ani Landsbergis, ani jego poplecznicy nie okazali się tak odważni. Jednak według niektórych wspomnień Rada Koordynacyjna zorganizowała "ochronę", która miała utrzymać porządek na zjeździe.

24 listopada 1990 w Wilnie odbył się zorganizowany przez litewskich nacjonalistów Zjazd Przedstawicieli Litwy Wschodniej. Pojawiły się na nim niemal wyłącznie osoby narodowości litewskiej. Nie wiadomo kto i jak ich wybrał jako rzekomych reprezentantów regionu. Na zjeździe pojawili się Landsbergis, premier Kazimiera Prunskienė, przewodniczący Państwowej Komisji ds. Litwy Wschodniej R. Ozolas. Wszyscy potępili uczestników zjazdu w Ejszyszkach. Opowiedzieli się zdecydowanie przeciw autonomii terytorialnej dla Wileńszczyzny. Prunskienė groziła "scentralizowanym zarządzaniem". Najbardziej agresywni byli Litwini z rejonu wileńskiego. Domagali się oni likwidacji samorządu Wileńszczyzny i wprowadzenia rządowych komisarzy w rejonie wileńskim i solecznickim. Taki postulat zawarty został w uchwale zjazdu. W innej uchwale domagano się "zbadania działalności Armii Krajowej", która oceniano jako zbrodniczą.. Powołano także „komitety obrony praw autochtonów”, za których jak widać uważano tylko Litwinów. Inicjatywa szybko umarła, rzekomych "autochtonów" okazało się zbyt mało by kontynuować ruch "Litwy Wschodniej". Pod tym hasłem nie odbył się już żaden zjazd ani nie powstały żadne komitety. Ale 27 grudnia ustawę „O bezpośrednim zarządzaniu jednostkami administracyjno-terytorialnymi” uchwaliła litewska Rada Najwyższa. Dawała ona możliwości zawieszania samorządu.

Fałszywa propaganda

Fakty historyczne zaprzeczają podstawowym twierdzeniom litewskiej propagandy na temat polskiego ruchu autonomicznego na Wileńszczyźnie. Nie miał on cechy sterowanej z Moskwy dywersji. Polscy deputowani działali samodzielnie, wbrew radom oficerów Armii Radzieckiej czy promoskiewskich działaczy, a Polski Kraj Narodowo-Terytorialny został proklamowany w granicach Republiki Litewskiej. Mimo to spotkał się z bezwzględną wrogością wszystkich litewskich polityków i kręgów politycznych, które do dziś kłamią na jego temat.

Polska autonomia zaczęła promieniować poza rejony wileński i solecznicki, które korzystały ze swobody narodowej już od roku. Odważny ruch przyniósł zwycięstwo. Czego zabrakło dla jego utrwalenia będziemy pisać w następnych artykułach o historii polskiego ruchu autonomicznego na Wileńszczyźnie.

Źródła:

Adam Bobryk, "Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997", Toruń 2005.

"Czerwony Sztandar" - lipiec, wrzesień, październik, listopada, grudzień 1990 r.

Wspomnienia uczestników wydarzeń.

Proklamowanie Polskich Rejonów Narodowych na Wileńszczyźnie

2015-09-15T03:01:00.000-07:00

Powstanie polskiego ruchu autonomicznego na Wileńszczyźnie w 1989 r. spotkało się ze sprzeciwem i agresją zarówno rządzących jeszcze litewską republiką komunistów jak i rosnącego w siłę Sąjūdisu. Polacy postanowili więc dla realizacji swoich praw wykorzystać istniejące struktury administracyjne.

Jesienią 1989 r. program terytorialnej autonomii był już bardzo popularny wśród Polaków na Wileńszczyźnie. Tymczasem litewska Rada Najwyższa jeszcze 11 czerwca 1989 r. uznała, że dążenie do autonomii jest "niekonstytucyjne" oraz określiła terytorium Litewskiej SRR jako "jednolite, niepodzielne". Jak dotychczas narodową formę przyjęło kilkadziesiąt podstawowych jednostek administracyjnych jakimi były wówczas apilinki - następowało to oddolnie od schyłku 1988 r. na terenie rejonów wileńskiego i solecznickiego. Były one naturalną bazą dla działań Polaków, gdyż jako jedyne w całości mieściły się na terenie przedwojennej Wileńszczyzny i miały większość polskiej ludności. Polacy stanowili według spisu z 1989 r. 63,5% ludności rejonu wileńskiego (20,8% Litwini, 9,1% Rosjanie, 4,7% Białorusini) oraz 79,6% ludności rejonu solecznickiego (9,4% Litwini, 5,8% Rosjanie, 3,8% Białorusini). Tymczasem według relacji Aniceta Brodawskiego deputowanego rejonowej rady wileńskiej, od wiosny 1989 r. reprezentanta Polaków Wileńszczyzny w radzieckim parlamencie, praktyka centralizmu powodowała, że nawet w rejonie wileńskim wśród kadry kierowniczej rejonowej administracji Litwini stanowili wtedy 62% urzędników, Rosjanie 15% a Polacy tylko 19%. Sytuacja mogła się tylko pogorszyć wraz z przyjęciem na przełomie roku 1988/1989 pod naciskiem Sąjūdisu nowych praw językowych. Wprowadzały one monopol języka litewskiego w życiu publicznym oraz zakładały wyrzucenie z pracy wszystkich, którzy nie mówią perfekcyjnie w języku litewskim - od urzędników po magazynierów w kołchozach.

Rady apilinek nie miały szerokich kompetencji. Tymczasem pojawiła się groźba całkowitej dyskryminacji Polaków na terenach gdzie stanowili większość mieszkańców. Nie czekając na rozwój działań Rady Koordynacyjnej do spraw Utworzenia Polskiego Narodowego Okręgu Autonomicznego lokalni działacze postanowili bronić prawa i godności Polaków na poziomie administracji rejonów. Pionierami okazali się deputowani rady solecznickiej.

W Solecznikach ludzie wychodzą na ulice

6 września 1989 r. w centrum Solecznik zebrał się tłum mieszkańców miasta i okolic. Zgromadzeni ludzie trzymali w ręku biało-czerwone flagi, domagali się realizacji praw narodowych, wzywali do zagwarantowania "Wolności, równości, braterstwa" - jak głosił jeden z transparentów. Mieszkańcy żądali od zbierającej się tego dnia rady rejonu ogłoszenia praw autonomicznych. Wiecujący przyjęli rezolucję w której zapisano: "Akceptując status języka litewskiego jako języka państwowego Litewskiej SRR, protestujemy przeciwko nierozważnemu jego zastosowaniu w rejonie, w którym ponad 90 proc. jego mieszkańców nie jest narodowości litewskiej, a w którym nie pozostaje miejsca dla funkcjonowania języka polskiego jako języka większości mieszkańców, jak też języka rosyjskiego jako języka obcowania między narodowościami. Wspólnie przelewamy pot i krew, broniąc i upiększając naszą ojczyznę – Litwę, i żądamy równości praw obywatelskich dla wszystkich zamieszkujących ją narodów”.

Wiec w Solecznikach 6 września 1989 r.

Przemowy na wiecu w Solecznikach 6 września 1989 r.

Ideę specjalnego statusu rejonu solecznickiego zgłosił w czasie posiedzenia przewodniczący kołchozu „Rudnia” M. Symonowicz. "Nie można odradzać jednego narodu kosztem ograniczenia słusznych praw i interesów drugiego, bowiem prowadzi to do waśni narodowych i konfrontacji o nieprzewidzianych i niepożądanych skutkach. Rany i błędy w działalności gospodarczej można szybko zaleczyć i załatać, natomiast każdy nieostrożny, nieprzemyślany krok w tak subtelnej sferze jak uczucia narodowe, jak język i jego stosowanie, może się stać głęboką krzywdą i nawet dramatem dla obecnie żyjących mniejszości i ich dzieci" - mówił z kolei deputowany rady J. Kuklis.

Przeciw planowi specjalnego statusu wystąpili obecni na posiedzeniu rady przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej Litewskiej SRR V. Asrtauskas i sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy S. Giedraitis. Polscy deputowani nie ugięli się jednak przed komunistycznymi dygnitarzami. Większością 50 głosów przeciw 12 solecznicka rada rejonowa zdecydowała się "Ogłosić rejon solecznicki Solecznickim Polskim Narodowo-Terytorialnym rejonem z samorządem w składzie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, z równoprawnym stosowaniem w działalności organów państwowych i społecznych, w sferze oświaty ludowej, kultury, produkcji, usług łączności i innych dziedzinach życia społecznego języków litewskiego, polskiego i rosyjskiego". W uchwale nawiązano także do istniejącego od maja 1989 r. szerszego ruchu autonomicznego i kierującej nim Rady Koordynacyjnej - "Proklamowanie Solecznickiego Narodowo-Terytorialnego Rejonu jest częścią składową ruchu narodowego na rzecz utworzenia na terenie Wileńszczyzny Wileńskiego Administracyjno-Terytorialnego Okręgu Narodowego lub obwodu narodowego". Na posiedzeniu solecznickiej rady obecny był wiceprzewodniczący Rady Koordynacyjnej Stanisław Pieszko.

Posiedzenie solecznickiej rady rejonowej 6 września 1989 r.

Niemenczyn pod biało-czerwoną flagą

Nastroje poparcia dla autonomii był żywe także w rejonie wileńskim. Jego mieszkańcy wzięli przykład z rodaków z Solecznik. Na wiadomość o zwołaniu nadzwyczajnego posiedzenia wileńskiej rady rejonowej 15 września w Niemenczynie zebrał się tłum jeszcze liczniejszy niż wcześniej w Solecznikach. Także tutaj ludzie wznieśli biało-czerwone flagi. Ale były też trójkolorowe - litewskie. Napisy na transparentach napisano w trzech językach - polskim, litewskim, rosyjskim. Głosiły one: "Nie dziś, to jutro – Autonomia będzie!”,"Samorządność językowa, ekonomiczna, socjalna i kulturalna!”, "Ziemia ojców – nasza ziemia”, "Odrodzenie polskości na Wileńszczyźnie". Na wiecu przemawiali prezes Związku Polaków na Litwie Jan Sienkiewicz i prezes rejonowego oddziału ZPL Jan Mincewicz, którzy poparli program autonomii. Ciekawe, że pozwolono zabrać głos także znanemu szowiniście Kazimierasovi Garšvie z antypolskiego stowarzyszenia "Vilnija". Ten oczwyiscie sprzeciwiał się autonomii.

Wiec w Niemenczynie 15 września 1989 r.

Większość radnych chciała iść w ślady swoich solecznickich kolegów. Poparł ich obecny na posiedzeniu Jan Ciechanowicz - drugi obok Brodawskiego deputowany radzieckiego parlamentu broniący nieustępliwie praw Polaków. Przeciw wystąpił sekretarz Prezydium Rady Najwyższej Litewskiej SRR L. Sabutis. Prostymi słowami odpowiedziała mu deputowana rejonowa L. Dowgiałło: "Właśnie o wyrobienie prawnego mechanizmu obrony naszych interesów nam chodzi". Dyskusja była burzliwa. Trwała pięć godzin. Była transmitowana przez głośniki na ulicach pod którymi trwał tłum mieszkańców. 25 deputowanych Litiwnów widząc, że będąc w mniejszości nie będą mogli decydować o losie rejonu wraz z Sabutisem wyszło z posiedzenia przed głosowaniem. Większością 104 głosów przy 4 wstrzymujących się proklamowano kolejny rejon "Polskim Narodowo-Terytorialnym z samorządem w składzie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej".

Wileńska rada rejonowa głosuje nad proklamacją Polskiego Narodowo-Terytorialnego Rejonu

Nowy status zakładał nową logikę działania administracji rejonów. Wbrew prawom centralnym wprowadzono pełne równouprawnienie językowe. Każdy mieszkaniec miał prawo załatwiać swoje sprawy urzędowe w swoim własnym języku ojczystym. Pojawiły się tabliczki i napisy w trzech językach: polskim, litewskim i rosyjskim. Język polski był słyszany w urzędzie, w zakładzie pracy jak nigdy przedtem... i potem. Na gmachach urzędowych pojawiły się nasze narodowe biało-czerwone flagi. Władze rejonowe przejęły inicjatywę w zakresie polityki oświatowej. Pojawiało się coraz więcej klas szkolnych i grup przedszkolnych z polskim językiem nauczania W roku szkolnym 1988/89 w języku polskim uczyło się na Wileńszczyźnie tylko 9995 uczniów (1,95% wszystkich uczniów w republice). Był to najniższy poziom w całej historii Litewskiej SRR. Rok później liczba uczniów uczących się po polsku po raz pierwszy zwiększyła się - do 10 613 (2,09% wszystkich). W roku szkolnym 1990/1991 - ostatnim roku istnienia polskiej autonomii było już 11 407 uczniów w polskich szkołach (2,27%). Skończono z dyskryminacją Polaków przy doborze na stanowiska urzędnicze i w państwowych przedsiębiorstwach. Tak zaczynała się realizacja idei autonomii w praktyce, wbrew uchwale prezydium Rady Najwyższej Litewskiej SRR, który już 21 września 1989 przegłosowała "anulowanie" proklamacji Rejonów Narodowo-Terytorialnych.

Źródła:

Adam Bobryk, "Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997", Toruń 2005.

"Czerwony Sztandar" - wrzesień 1989.

"Przyjaźń" - wrzesień 1989.

Dlaczego chcemy autonomii - wystąpienie Jana Ciechanowicza z 1989 r.

2015-07-06T01:31:00.000-07:00

5 lipca 1989 r. na forum Rady Najwyższej Litewskiej Socjalistycznej Radzieckiej Republiki, która już za kilka miesięcy stanie się Republiką Litewską, wystąpił Jan Ciechanowicz. Polski działacz był wówczas członkiem Zjazdu Deputowanych Ludowych ZSRR, wybranym w tym roku, w wyborach, które jako jedyne historii komunistycznego państwa miały stosunkowo demokratyczny charakter.

Jan Ciechanowicz

Ciechanowicz, urodzony w 1946, pochodził z tej części Wileńszczyzny, która została zabrana przez Białoruską SRR. Od 1975 r. mieszkał i pracował w Wilnie. Docent filozofii i filolog, wykładał na Wileńskim Instytucie Pedagogicznym, w 1988 r. został prodziekanem Wydziału Języka i Literatury Polskiej. W latach 80 był także publicystą. Jako jeden z pierwszych zajmował się tematami prawdziwej historii Wileńszczyzny oraz jej historycznego polskiego zaludnienia. W maju 1988 r. był wśród założycieli Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Polaków na Litwie. 12 listopada tego roku na otwarciu koła organizacji w Mejszagole Ciechanowicz wygłosił przemówienie w którym podkreślił wielowiekową obecność Polaków na Wileńszczyźnie oraz ich narodową odrębność - przeciwstawiając się hasłom o "spolonizowanych Litwinach". Wezwał też Polaków do aktywności społecznej. Odpowiedzią była bardzo agresywna nagonka w gazetach Sąjūdisu i partii komunistycznej oraz ze strony działaczy obu litewskich organizacji. Sprawą zajęło się nawet republikańskie Ministerstwo Nauki. W końcu Ciechanowicza usunięto ze stanowiska prodziekana, a potem stracił etat.

Wiosną 1989 r. Ciechanowicz wystartował w wyborach do Zjazdu Deputowanych Ludowych ZSRR. W jednym z wileńskich okręgów pokonał nie tylko kandydatów komunistów ale i jednego z liderów Sąjūdisu i współpracownika V. Landsbergisa – Virgilijusa Čepaitisa. W czasie kampanii wyborczej Ciechanowicza atakowała prasa komunistyczna, Sąjūdis a nawet litewscy księża-szowiniści, próbujący nastawiać parafian przeciw niemu. W radzieckim parlamencie Ciechonowicz postawił szereg odważnych postulatów. Domagał się oficjalnego unieważnienia paktu Ribbentrop-Mołotow. Znając warunki Białoruskiej SRR żądał stworzenia polskich szkół, instytucji kulturalnych i gazet we wszystkich republikach gdzie zamieszkują Polacy. Domagał się prawa do powrotu na Kresy dla wszystkich tych Polaków którzy po 1944 r. wyjechali w nowe granice komunistycznej Polski bądź zostali deportowani na wschód. "Należy również przyznać tym naszym mniejszościom, które dotychczas nie mają własnych narodowych formacji administracyjno-terytorialnych, prawo do ich tworzenia bez przeszkód, co pozwoli im w pewnym stopniu obronić się przed samowolą tych lub innych nacjonalistów i asymilatorów" - taki postulat był w przemówieniu Ciechanowicza na I Zjazd radzieckiego parlamentu który odbywał się w dniach 25 maja – 9 czerwca 1989 r. Niestety polskiego deputowanego nie dopuszczono na trybunę a stało się tak po naciskach I sekretarza KC Komunistycznej Partii Litwy Algirdasa Brazauskasa. Ciechanowicz osiągnął tyle, że jego przemówienie zostało umieszczone w oficjalnym protokole obrad i przedrukowane przez polską prasę na Wileńszczyźnie. Gdy 12 maja 1989 r. I Zjazd Deputowanych Ludowych Wileńszczyzny ogłosił program autonomii terytorialnej Ciechanowicz poparł ten program. Także w wystąpieniu przed Radą Najwyższą Litewskiej SRR, które zamieszczamy jako świadectwo tamtych czasów. W nowym państwie litewskim Ciechanowicz nie mógł już znaleźć żadnej pracy, musiał emigrować.

"Wysoka Izbo! Wyprzedzając kolejne posiedzenie parlamentu, które ma się odbyć w następnym miesiącu, chciałbym poprosić, aby w międzyczasie zostało rozpatrzone pewne konkretne zagadnienie. Do mnie, jako do deputowanego ludowego ZSRR, zwraca się wielu obywateli z prośbą o pomoc w poprawieniu w ich osobistych dokumentach wpisu dotyczącego ich narodowości. Tak większej części obywateli polskiego pochodzenia, urodzonych w tej części Wileńszczyzny, która po wojnie przekazana została Białoruskiej SRR, pomimo ich woli wpisano do dokumentów inną narodowość – Białorusin – lub po prostu nie wpisano żadnej. Proszę Radę Najwyższą Litwy przyjąć postanowienie o mniej więcej takiej treści: „Obywatele Republiki Litewskiej mają prawo zwracać się do urzędów państwowych z prośbą o naprawienie wpisów dotyczących ich przynależności narodowej lub pisowni ich nazwisk i imion. Odnośne instytucje państwowe zobowiązane są w ciągu miesiąca od złożenia podania, odzwierciedlającego wolną wolę obywatela, do dokonania prawidłowego wpisu lub do wydania nowego dokumentu, w którym imię, nazwisko i przynależność narodowa obywatela muszą odpowiadać jego osobistej samoświadomości, wyrażonej w podaniu. Wszystkie postanowienia sprzeczne z tym aktem lub utrudniające jego wykonanie uznaje się za nieważne. Jedynym kryterium przynależności narodowej tego czy innego członka zgodnie z normami prawa międzynarodowego i Deklaracją Praw Człowieka ONZ jest osobista samoświadomość.”

Przyjęcie takiego postanowienia byłoby gestem dobrej woli ze strony władz i Państwa Litewskiego w stosunku do osób narodowości polskiej, których godność była w Związku Radzieckim przez wiele dziesięcioleci poniżana między innymi i w ten sposób, że ludziom odmawiano uznania ich za tych, za kogo się oni uważają, i kim w istocie rzeczy są. Takie postanowienie zniosłoby na Litwie jeden z reliktów epoki stalinowskiej, byłoby aktem, który by odzwierciedlał wysoki poziom ucywilizowania państwowości litewskiej. Ci ludzie dążą do odnowienia, odrodzenia swej narodowości nie z jakichś merkantylnych względów, lecz powodowani wyłącznie pobudkami ideowymi. Być Polakiem w Związku Radzieckim, jak Panowie wiedzą, dziś jest równie niewygodne, jak i dawniej. Przez wiele dziesięcioleci Litwa była jedyną republiką związkową, w której władze rzeczywiście liczyły się i szanowały godność narodową Polaków. Wierzymy, że ta tradycja w nowej, suwerennej i demokratycznej Litwie zostanie nie tylko zachowana. ale i rozwinięta.

Kończąc, Wysoka Izbo, proszę mi pozwolić na zwrócenie uwagi Państwa na nowe przepisy, dotyczące stosunków międzynarodowościowych i obywatelskich. Tworząc nowe ustawy trzeba pamiętać, że powinny one bronić interesów wszystkich mieszkańców Litwy, niezależnie od ich klasowej czy narodowej przynależności. Nierówność praw prowadzi do niesprawiedliwości. Niesprawiedliwość powoduje napięcia wewnętrzne. A napięcia takie są źródłem wewnętrznej słabości państwa. A więc, rzeczywista siła państwa wynika z tego, że rozbudowuje ono podstawy praw ludzkich i praworządności. Możliwa jest, oczywiście, i inna ewentualność. Lecz ona bywa po prostu krótkotrwała. Proszę Szanowną Izbę w trakcie opracowania przepisów prawa wyborczego wnieść do nich także i stwierdzenie, iż grupom etnicznym, zamieszkałym na Litwie i poprzez swą pracę sprzyjającym jej rozwojowi, prawo gwarantuje ustawowo procentowy parytet udziału ich przedstawicieli we wszystkich organach państwowych.

I kilka słów o autonomii. Już sama moja prośba, Szanowna Izbo, że zabiorę Wam kilka minut czasu, wywołała tu wasze niezadowolenie. To poświadcza i szmer na sali... Romualdas Ozolas mówił tu o problemach Polaków. Ciekawe, dlaczego nikt z was, szanowni członkowie parlamentu, nie chce zapytać samych Polaków litewskich, jakie jest ich zdanie o autonomii: jak oni sami ją sobie wyobrażają, dlaczego do niej dążą. Gdy Moskwa próbuje rozstrzygać problemy Litwy bez wiedzy Litwinów, sprzeciwiacie się temu, i sprzeciwiacie się słusznie. Lecz gdy wy sami próbujecie rozstrzygać problemy Polaków Litwy nie pytając ich o zdanie, nie myślę, że to jest przyjemne dla litewskich Polaków. Co to jest autonomia? Czy mamy ją nazywać separatyzmem, dążeniem do odosobnienia Polaków zamieszkałych w rejonach podwileńskich od Państwa Litewskiego? Dążenie do określenia jej jako separatyzmu jest, moim zdaniem, zupełnie bezpodstawne zarówno pod względem politycznym, jak i prawnym. Dążenie do autonomii jest dążeniem do ustanowienia lokalnego samorządu w składzie Republiki Litewskiej. I nic więcej. Dlaczego tutejsi Polacy do tego dążą? Dlatego, że liczne lata dziejów powojennych pokazały, że jest bardzo trudno wierzyć w dobrą wolę zwierzchności, jeśli chodzi o problemy socjalnego, kulturalnego, ekonomicznego i innego rozwoju w tym regionie. Stąd też owe dążenie do ustanowienia naszego ograniczonego samorządu w składzie Republiki Litewskiej.

Dziwi jeszcze jedno zagadnienie. Działacze Sajudisu w Moskwie popierają i podpisują akty i petycje, mające na celu wsparcie dążeń do utworzenia w innych republikach autonomii Krymskich Tatarów, Niemców Nadwołżańskich i innych mniejszości narodowych. Powstaje pytanie, dlaczego ci działacze w swoim własnym domu nie wykazują takiejże dobrej woli w stosunku do własnych mniejszości narodowych. Taka podwójna logika, oraz, za przeproszeniem, podwójna moralność, wydaje mi się bardzo wątpliwa.”

Żródło: Lietuvos TSR Aukščiausiosios Tarybos (vienuoliktojo šaukimo) dvyliktoji sesija, Stenogramos. Lietuvos TSR Aukščiausiosios Tarybos Prezidiumo Leidykla, Stenogramos. Lietuvos TSR Aukščiausiosios Tarybos Prezidiumo Leidykla, Vilnius 1989, s. 196-198. Tytuł pochodzi od redakcji.

Kto nie walczy ten nie zwycięży

2015-07-03T01:39:00.000-07:00

30 czerwca władze litewskie ugięły się przed nami. Tak zwana "reorganizacja szkół", mająca tak naprawdę na celu dalsze ograniczenie zakresu i obniżenie poziomu polskiej oświaty, została wstrzymana. Zwycięstwo to zawdzięczamy naszej jedności, solidarności, a przede wszystkim asertywności. Nie baliśmy się konfrontacji i wyszliśmy z niej zwycięsko.

Już w kwietniu pod gmachem Ministerstwa Oświaty i Nauki stanęli uczniowie Szkoły im. Wł. Syrokomli i ich rodzice. 1 czerwca Forum Rodziców Szkół Polskich zorganizowało pod gmachem rządu znaczną manifestację. Dwa dni później odbył się strajk pustych ławek. Uczniowie polskich szkół nie przyszli na zajęcia. Był to jedynie strajk ostrzegawczy, bowiem Forum zapowiedziało, że jeśli rząd doprowadzi do końca swoją niszczącą "reorganizację" polscy uczniowie nie przyjdą na zajęcia także 1 września - pierwszego dnia kolejnego roku szkolnego... i nie będą chodzić tak długo, aż władze nie cofną swoich decyzji. Minął miesiąc i Litwini faktycznie się cofnęli. Przestraszyli się dalszej konfrontacji. Aż 78 posłów litewskiego parlamentu głosowało za odłożeniem "reorganizacji" o dwa lata - do 1 września 2017 r., przeciwko było 4, od głosu powstrzymało się 8. Daje to czas zarówno na przegląd sytuacji w szkołach tak aby mogły uniknąć wszystkich formalnych pułapek jakie nastawili na nie litewscy politycy. Daje także czas dla przygotowania się do dalszej walki. Rządzący z pewnością także i za dwa lata będą szukać możliwość degradacji polskich szkół, bez względu na to jak wielkie starania poczynią ich dyrektorzy.

L24 (Fot. Wiktor Jusiel)

Błąd ugodowców

Ostatnie wydarzenie potwierdzają oczywistą prawdę. Kto nie walczy, ten nie wygrywa. Nasze zwycięstwo w sprawie szkół jest także ostatecznym dowodem na bezsens stanowiska tutejszych ugodowców. Przez ubiegłe miesiące zajmowali się oni głównie udowadnianiem, że sami jesteśmy sobie winni bo głosujemy na AWPL, że cała sytuacja to wina tej partii, że trzeba było się przygotować. Nie ma takiego argumentu, którego nie użyłby Aleksander Radczenko czy Zbigniew Balcewicz aby podważyć naszą mobilizację. Pierwszy pisał, że musimy iść z Litwinami do "kompromisu" i "dialogu", drugi dodawał, że "akcje protestacyjne nie przyniosły efektu" i są niepotrzebne. Szczególnie brutalnie rzeczywistość potraktowała pisaninę Radczenki. Po wyborach lokalnych ten pracownik litewskiego rządu zachwycał się zwycięstwem liberała Remigijusa Šimašiusa w konkurencji o fotel mera Wilna, które uznał za "jakościowy przełom na litewskiej scenie politycznej". Oto pojawił się dobry Litwin i będzie historyczny kompromis. Jak dobry jest dla Polaków Šimašius pokazał on sam już 23 czerwca, kiedy to właśnie jego głos zadecydował (wobec równowagi głosów wśród radnych), że Szkoła im. J. Lelewela, nie będzie w przyszłym roku kompletować klasy 11 i 12. Czego nie zrobił rząd w przypadku najstarszej polskiej szkoły w Wilnie zrobił mer miasta. Radczenko tłumaczy się, że chwalił tylko język jakiego Šimašius używał w kampanii wyborczej, ale jaki jest język liberałów mogliśmy się przekonać w czasie ogłoszenia ich "komitetu do komitetu do spraw mniejszości narodowych", kiedy to jego przewodnicząca usiłowała nas ukazać jako "tutejszych", a nie Polaków o czym pisaliśmy.

Całe szczęście społeczność szkolna ich nie słuchała, wystąpiła solidarnie i w koordynacji z politykami AWPL. Liderzy protestu nie bali się radykalnych metod, a taką była zapowiedź bezterminowego strajku szkolnego. Odnieśliśmy zwycięstwo. Jest to zwycięstwo czasowe. Ale cała historia Polaków Wileńszczyzny po 1939 r. polega na tym, że każdego dnia walczymy o przetrwanie i żadne osiągnięcie, żadne zwycięstwo nie jest dane na zawsze. Jest tak bo wbrew bajkom pisanym przez ugodowców, ani państwo, w którego władzy jesteśmy, ani stojąca za nim większość narodowa, nie chce żadnego kompromisu. Od czasów Smetony Litwini nie byli w stanie przeformułować swojej tożsamości w kierunku innym niż konkurencja z polskością i jej niszczenie. Nikt inne tego za nich nie zrobi, ale takiego zadania nawet nie chcą się podjąć. Pewnie uważają, że mogą wygrać. Stąd konflikt, który, jak dawno napisano na tym blogu, jest nam narzucony. Konfrontacja już jest, można albo się poddać albo nie bać się konfrontacji i podjąć walkę. Bo to walka o wszystko. Nikomu kto tutaj żyje nie trzeba tłumaczyć jak wielkie znacznie miały i mają istniejące tutaj jeszcze w czasach sowieckich polskiej szkoły.

Potrzeba nowych działań

Obecna sytuacja udowadnia, że walkę trzeba toczyć nie tylko raz na kilka lat w lokalach wyborczych. Takie formy aktywności politycznej i społecznej jak demonstracje, wiece, strajki mogą odegrać wielką rolę. Także długofalową. Przecież to wielkie demonstracje przeciw niszczącej reformie oświaty w 2012 r. doprowadziły do mobilizacji naszej społeczności. Wkrótce potem polska partia po raz pierwszy przekroczyła próg wyborczy w wyborach do parlamentu. Wtedy też zaczął formować się polski ruch młodzieżowy nowej jakości. Podjął on inne formy walki społecznej. Promowana przez nas trzy lata temu masowa akcja umieszczania w całym Wilnie naklejek przypominających, że w naszym mieście jesteśmy u siebie, że mamy prawo mówić i pisać po polsku, była jedną z tych form. Pamiętamy ile narzekania i strachu wzbudziła ta akcja wśród różnych ugodowców i "tutejszych" "z Wilni", jak zwykle nawołujących by "nie drażnić Litwinów". Ale otrzymaliśmy znacznie więcej głosów pozytywnych. Dziś widzimy wyraźnie, że akcja miała głęboki sens. Zauważona przez wszystkich, nie tylko na Litwie, ale i poza granicami, była jednym z elementów budowania postawy asertywności wśród Polaków.

Cała przestrzeń publiczna jest polem bitwy o uznanie praw narodowych. Każde słowo, każdy gest, każdy napis, każda naklejka (i aktywność jaka za nimi stoi) ma znaczenie. A kto by chciał wyśmiewać takie twierdzenie, niech zastanowi się dlaczego litewskie władze wkładają tak wiele wysiłku w walkę z polskimi tabliczkami z nazwami ulic w naszych rejonach. Oni dobrze wiedzą, że to ma wielkie znacznie. Polacy muszą wiec wymyślać i używać tego typu ulicznych działań w przestrzeni publicznej, które będą podkreślać trzy fakty. Że jesteśmy tu siebie, że za tym mamy swoje prawa, których oni nam odmawiają, że nie boimy się konfrontacji.

Nie dajmy się szantażować Rosją

Konfrontacja tych trzech miesięcy pokazała, że Litwini się boją. Boją się bardziej niż w 2012 r. Ma to związek ze zwiększeniem się poparcia społecznego dla AWPL, ale też właśnie z początkiem radykalnych działań w przestrzeni publicznej jakie podejmował polski ruch młodzieżowy. Zobaczyli, że jesteśmy mniej bierni niż kiedyś. Oczywiście ich strach ma także korzeń w sytuacji międzynarodowej. Konflikt na Ukrainie i polityka Moskwy mają swój wpływ. Pewnie i dlatego nawet Grybauskaitė zaczęła mówić nam miłe słowa. Wobec tego pamiętać musimy o jednym i to jest kolejny ważny wniosek - nigdy nie możemy dać się szantażować zagrożeniem rosyjskim. Nigdy nie możemy się cofać dlatego, że ktoś będzie nas kłamliwie nazywał agentami Putina. Nigdy nie możemy rezygnować z sprawiedliwiej walki społecznej o swoje słuszne prawa dlatego, że gdzieś tam toczy się wojna w Donbasie. Jeśli bowiem Litwini chcą bezpieczeństwa powinni zacząć od najbardziej logicznych działań - rozmontowania systemu dyskryminacji, uznania naszych praw i postulatów, tak aby uzyskać spokój społeczny. Bo nie potrzeba żadnego Putina, aby Polacy Wileńszczyzny mieli negatywny stosunek do Republiki Litewskiej. Do tego wystarczy 25 lat jej działania.

Wniosek ten łączy się z kolejnym dotyczącym roli Rzeczpospolitej. Po fatalnych miesiącach kiedy minister spraw zagranicznych Grzegorz Schetyna kazał nam polubić małą republikę, nastąpiła pewna normalizacja. Ten sam minister mówił niedawno w warszawskim Senacie o dyskryminacji jaka nas tu spotyka. O temat sytuacji naszej oświaty zatrąciła także premier Ewa Kopacz spotykając się w Brukseli z Butkevičiusem, co litewski rząd próbował przemilczeć. Wystarczyły więc deklaracje, gesty, aby Litwinów uczynić bardziej miękkimi. Na blogu pisano już dawno temu: tylko uzależnienie wszystkich kwestii w stosunkach Rzeczpospolitej i Republiki Litewskiej od realizacji naszych praw zmusi Litwinów by iść właśnie w tym kierunku. Zamiast budować z Litwą most energetyczny, niech Warszawa pozostawi ich podłączonych do rosyjskiej sieci. Niech Warszawa zabierze swoje samoloty. W takiej sytuacji postawa Litwinów się zmieni. Oni się boją bo wiedzą, że są słabi i bez poparcia Polski i innych państw ich sytuacja jest beznadziejna.

Nie dajmy się podzielić

A Warszawa zamiast wykorzystać sytuację, kiedy Litwini są przestraszeni, daje się im szantażować Rosją. Warszawscy politycy powinni odwrócić ten szantaż, bo jeśli Rosja taka groźna dlaczego sami litewscy politycy prowokują niestabilność w swoim kraju dyskryminując mniejszości narodowe? Czy ktokolwiek w Warszawie zadał jakiemukolwiek litewskiemu politykowi takie pytanie?

Wniosek taki jeszcze bardziej dotyczy dziennikarzy, publicystów, intelektualistów z Korony. Niestety pojawili się wśród nich tacy, którzy obrażali nas, nazywali "mniejszością sowiecką" tylko dlatego, że nie chcemy dać się wynarodowić. To wyznawcy tej szalonej ideologii od lat istniejącej nad Wisłą, która wyznacza, że Polska musi bardziej wspierać Litwę przeciw Rosji, niż własnych rodaków przeciw litewskiej dyskryminacji. Tak jakby tu była druga Ukraina i tak jakby Litwa miała jakikolwiek potencjał, który by Polsce mógł pomóc istotnie przeciw Moskwie. Dziś ludzie z histerią na punkcie Rosji do tego świadomie lub nieświadomie prowadzą aby naszą narodową solidarność ponad granicami przerwać, aby Wileńszczyznę od narodu oddzielić. Nie potrafią zrozumieć, że tutaj akurat nie zagraża nam władza Moskwy, bo szczęśliwie od 25 lat jej tutaj nie ma. Nam tu zagraża państwo litewskie i to w sposób najgorszy z możliwych - wynarodowieniem. Wiemy, że tacy histerycy to w Koronie tylko głośna mniejszość, ale liczymy na głośniejszą postawę patriotycznie nastawionej większości. Dziękujemy organizacji Memoriae Fidelis i Federacji Organizacji Kresowych za wiec solidarności po Ambasadą Republiki Litewskiej w Warszawie. Trzeba jeszcze więcej wieców i jeszcze więcej uczestników. Nie dajmy się szantażować, nie dajmy się podzielić.

Jan Tarnawa

Lider Węgrów na Słowacji do Polaków z Wilna: Nie pozwólcie zabrać swojej kultury i języka! NASZ WYWIAD

2015-06-26T09:12:00.001-07:00

Rozmowa z Gergely Dobayem, liderem HVIM (Ruch 64 Komitatów - Hatvannégy Vármegye Ifjúsági Mozgalom) na Słowacji - HVIM Felvidék

4 czerwca obchodziliście smutną dla was rocznicę zawarcia traktatu w Trianon. Co ta data oznacza dla Was, Węgrów?

Trianon to najtragiczniejszy moment węgierskiej historii. Po krwawej I wojnie światowej nasze królestwo straciło 2/3 terytorium, a miliony Węgrów znalazły się w granicach wrogich państw. Trianon żyje w nas na co dzień. Czujemy to wtedy, gdy Węgrzy są bici w Serbii z powodu ich narodowości, za każdym razem, gdy węgierskie napisy na budynkach są niszczone na Słowacji lub wtedy, gdy rząd w Rumunii zabrania organizacji obchodów rocznicy. Trianon jest czymś wrogim, czymś, czego nie możemy zapomnieć ani wybaczyć, jest wrogiem, z którym musimy walczyć codziennie.

Jak wygląda Wasza walka? Jaki rodzaj aktywizmu podejmujecie?

Staramy się walczyć w każdej sferze naszego życia. Walczymy z asymilacją poprzez edukację, organizowanie obozów dla dzieci, uroczystości. Walczymy o język poprzez oznaczanie sklepów, które nie mają węgierskich opisów, bojkotujemy supermarkety, które nie używają języka węgierskiego, zamieszczamy węgierskie nazwy miejscowości tam, gdzie tych nazw nie ma. Walczymy z opresją poprzez demonstracje i stawianie czoła słowackim, rumuńskim i serbskim prowokacjom.

Jak daleko posunięty jest proces asymilacji Węgrów na Słowacji? Czy myślisz, że Wasza działalność przynosi efekty na tym polu?

Asymilacja na Słowacji jest prawdopodobnie najsilniejsza w całej Kotlinie Karpackiej. W ciągu ostatnich dwudziestu lat ponad 100 tysięcy Węgrów na Słowacji „zniknęło”, więc oficjalnie jest nas obecnie trochę poniżej pół miliona. Nasza aktywność najpewniej nie odwróci tej sytuacji, ale razem z organizacjami pozarządowymi osiągamy efekty, które można zobaczyć.

Powiedz, proszę, czym jest właściwie HVIM i co jest szczególnego w strukturach tej organizacji na Słowacji, na czele których stoisz?

HVIM jest obecnie największym węgierskim narodowym ruchem radykalnym. Jesteśmy młodą organizacją, ale działającą już ponad dekadę, więc część naszych członków ma już własne rodziny. Obecnie działamy oficjalnie na Węgrzech, Słowacji i w Rumunii. W Serbii rząd zakazał naszej działalności, więc nasi członkowie udzielają się nielegalnie. Na Ukrainie działalność HVIM wiąże się z byciem potencjalnym celem zamachu na życie, więc nie ma tu o czym mówić. Na Słowacji jesteśmy obecni w miastach od zachodnich części po wschodnią. Nasza praca nie jest łatwa, ponieważ słowacki rząd i jego psy (policja, służby specjalne, konfidenci) próbują złamać nasz opór. Nawet organizacja węgierskiego festiwalu nacjonalistycznego nie jest prosta, w ciągu ostatnich 4 lat musieliśmy zmieniać lokalizację trzy razy.

Niedawno właśnie zorganizowaliście festiwal Felvideki Magyar Szigiet. Jaka jest główna idea tego wydarzenia? Jaki jest jego główny cel?

Festiwal wystartował w 2004 roku, kiedy nie było jeszcze możliwości posłuchania węgierskiej muzyki narodowej na Słowacji. Wypełnialiśmy pewną lukę. Obecnie zespoły narodowe koncertują na Słowacji, ale nasz festiwal jest unikalny. Nie jest to tylko impreza rockowa. Oczywiście, są koncerty, ale także organizowane są imprezy dla dzieci, pokazy sztuki wojennej i prezentacje tematów związanych z geopolityką i patriotyzmem. Głównym celem festiwalu jest wzmocnienie społeczności węgierskiej żyjącej na Słowacji. Tutaj mogą oni nabrać dumy ze swojego dziedzictwa i energii na resztę roku.

Dziękuję za odpowiedzi i życzę Wam powodzenia. Czy chciałbyś na koniec powiedzieć coś Polakom na Litwie?

Polacy i Węgrzy mają nie tylko wspólną historię, ale też wspólny los. Węgrzy żyjący poza granicami państwa węgierskiego są w takiej samej sytuacji jak Polacy na Kresach. Nasz ruch zaczął organizować protesty przeciwko traktatowi z Trianon ponad dekadę temu, kiedy mówienie na ten temat było politycznie niepoprawne. Byliśmy tymi, którzy propagowali ten temat w mediach, czego skutkiem jest to, że obecnie w każdej wiosce i mieście znajduje się upamiętnienie Trianon, a węgierski rząd zmuszony jest uwzględniać Węgrów żyjących „za granicą”. Na naszym przykładzie możecie się przekonać, że warto walczyć, nawet jeśli przez parę lat nie daje to spodziewanych efektów. Polscy narodowcy powinni zacząć mówić o Kresach i wspomagać swoich braci, którzy tu mieszkają. Pomożemy w tej walce z całej mocy. Polacy z Litwy, bracia! Trzymajcie się swoich poglądów, nie dajcie się złamać! Nie pozwólcie zabrać swojej kultury i języka, ponieważ to są dwa główne fundamenty przyszłości Polaków na Kresach! Niech żyje Polska, niech żyją Węgry!

Rozmawiał: P.

Węgrzy pamiętają o swoich Kresach - Kresy pamiętają o Węgrzech

2015-06-16T02:05:00.002-07:00

Długo można pisać o historii polsko-węgierskich kontaktów. Historia ta ukształtowała sympatię obu narodów, szczególnie ostatnio widoczną w Koronie. Sympatia ta wynika z podobnego losu obu narodów i podobnego narodowego charakteru. Wielkie historyczne narody, które popadły w niewolę, ale odbudowały swoje państwa i przetrwały. Dla nas najważniejszym podobieństwem jest to, że Węgrzy także mają swoje Kresy, które dziś znajdują się poza granicami Węgier. Utracili je wcześniej od Polaków, a mimo to Kresy są silnie obecne w świadomości każdego mieszkańca Węgier. Ci którzy pozostali na Kresach prezentują dumę narodową i asertywność wobec nowych państw.

4 czerwca 1920 r. w Królestwie Węgier bito w dzwony i odprawiano żałobne nabożeństwa, gazety ukazały się w czarnych ramkach. Szkoły, urzędy i sklepy zamknięto, na 5 minut stanęła publiczna komunikacja, flagi państwowe opuszczono do połowy masztów. Zostaną znów podniesione dopiero w 1938 r. W pałacu Grand Trianon w Paryżu przedstawiciele Węgier podpisywali traktat pokojowy. Nikt nie chciał tego uczynić. W końcu podpisy złożyli minister zdrowia i ambasador we Francji. Zaraz potem złożyli oni rezygnację i wycofali się całkowicie z życia politycznego.

Jako część monarchii Habsburgów Królestwo Węgier znalazło się wśród przegranych I wojny światowej. Zwycięskie mocarstwa zachodnie podyktowały mu jednak warunki bardziej surowe niż Niemcom. Węgry zostały tak poważnie okrojone na rzecz sąsiednich państw. Ich terytorium zmniejszyło się z 325 tysięcy kilometrów kwadratowych do 93 tysięcy. zaś ludność z około 21 milionów do około 8 milionów.

Węgry utraciły na rzecz Rumunii 102 tysięcy kilometrów kwadratowych terytorium, na rzecz Jugosławii 63,5 tysięcy kilometrów kwadratowych, na rzecz Czechosłowacji 62,3 tysięcy kilometrów kwadratowych. Nawet równie przegrana Austria przejęła 4022 kilometrów kwadratowych. węgierskiego terytorium. Poza nowymi granicami Węgier znalazło się około 3,5 miliona etnicznych Węgrów. Mocarstwa zachodnie usprawiedliwiały rozbiór Węgier zasadą samostanowienia narodowego. Nie została ona jednak dotrzymana. W południowej Słowacji (po węgiersku Felvidék), Siedmiogrodzie (węg. Erdély) przejętym przez Rumunię i w Wojwodinie (węg. Vajdaság) zajętej przez Serbów pozostały całe regiony zamieszkałe w znacznej większości przez Węgrów.

To właśnie wielka rana Trianon skłoniła Węgrów do przymierza z Niemcami w czasie II wojny światowej. Pozwoliło ono, jak się okazało tylko tymczasowo, odzyskać część utraconych terytoriów. Mimo upływu lat na dawnych terenach, na węgierskich kresach ciągle mieszkają Węgrzy. W Rumunii jest ich tak wielu, że władze komunistycznej Rumunii zdecydowały się w 1952 roku stworzyć Węgierski Region Autonomiczny, który jednak został zlikwidowany przez Nicolae Causescu w 1968 r. Obecnie 1,5 miliona Węgrów zamieszkuje w Rumunii, 500 tysięcy na Słowacji, 300 tysięcy w Serbii, 200 tysięcy na Ukrainie. Na całych rejonach Węgrzy stanowią więcej niż połowę mieszkańców. Wszędzie krytykują dyskryminację językową i kulturalną. Węgrzy Siedmiogrodu - Seklerzy (węg. Szekelys) sformowali ruch domagający się autonomii terytorialnej dla swojego regionu.

W samych Węgrzech niemal w każdej, nawet najmniejszej miejscowości można odnaleźć pomniki, tablice i innego rodzaju upamiętnienia przypominające o dawnych ziemiach i rodakach odciętych nowymi granicami.

Pomnik w Kiskunhalas ze starymi i nowymi granicami Węgier

Władze w Budapeszcie starają się wynagrodzić kresowym Węgrom historyczną katastrofę. Jeszcze w 2002 roku wprowadziły udzielającą im szereg przywilejów Kartę Węgra. Była ona zresztą wzorem dla wprowadzonej przez polski Sejm w 2007 roku Karty Polaka. Drugi rząd Victora Orbana doprowadził w 2010 r. do poprawy ustawy o obywatelstwie. Dzięki niej etniczni Węgrzy z innych krajów mogą w szybkim i łatwym trybie uzyskiwać obywatelstwo narodowej ojczyzny, wystarczy udowodnić węgierskie pochodzenie. Umożliwiono takim nowym obywatelom głosowanie w wyborach, znosząc obowiązek zamieszkania na terytorium Węgier. Jednocześnie węgierska komisja wyborcza utrzymuje spisy wyborców z historycznych Kresów w tajemnicy, chroniąc ich w ten sposób. Bowiem w większości krajów sąsiednich posiadanie podwójnego obywatelstwa jest zabronione. Węgierskie władze w obronie swoich rodaków kresowych nigdy nie cofały się. Na przykład w zeszłym roku węgierski premier Orban domagał się dwa razy od władz Ukrainy autonomii terytorialnych dla Węgrów mieszkających w obwodzie zakarpackim.

Jak ważna dla Węgrów jest pamięć o Kresach świadczą tegoroczne obchody rocznicy katastrofalnego układu z Trianon, które odbywały się przeważnie w wolne dni 6-7 czerwca. Co ważne o rozbiorze Węgier przypominali odważnie także sami Węgrzy na oddzielonych ziemiach - węgierskich Kresach. Aktywny w tych obchodach był "Ruch 64 Regionów" - organizacja gromadząca Węgrów ze wszystkich historycznych ziem.

Marsz pamięci w Budapeszcie 7 czerwca

Na głównym placu Budapesztu ustawiono znicze w kształcie dawnych granic Węgier

Marsz pamięci w Erzsebet

Wystawa poświęcona utraconym ziemiom w Szekesfehervar

Marsz pamięci w Szekesfehervar

Marsz Węgrów w mieście Kezdivaharsely (obecnie na terytorium Rumunii)

Marsz Pamięci w mieście Sepsziszentgyorgy 4 czerwca (obecnie na terytorium Rumunii)

Uroczystość w Kolozsvar (obecnie terytorium Rumunii)

Uroczystość w Marosvasarhely (obecnie na terytorium Rumunii)

Uroczystość w Szilagysomlyo (obecne terytorium Rumunii)

Uroczystość w Dunaszerdahely (obecnie terytorium Słowacji)

Pamięć o Kresach odgrywa na Węgrzech tak ważną rolę, że stała się nawet częścią kultury popularnej. Wiele znanych rockowych zespołów muzycznych nagrało piosenki poświęcone historycznej katastrofie.

Husarz

Tragikomedia liberałów

2015-06-10T06:49:00.000-07:00

Wczorajsze wystąpienie Ruchu Liberałów ogłaszających powstanie komitetu do spraw mniejszości narodowych wywołuje niesmak. Próba manipulacji polskimi wyborcami była tak nieudolna, że wywołuje jeszcze i śmiech.

Napuszona konferencja prasowa miała pokazać Ruch Liberałów jako obrońców mniejszości narodowych. Komitet do spraw mniejszości jaki ogłosili jego działacze ma "przełamać monopol" Akcji Wyborczej Polaków na Litwie. Stopień zakłamania liberałów, którzy teraz przyjmują rycerską pozę, dobrze opisał Stanisław Tarasiewicz w "Kurierze Wileńskim" i warto przeczytać jego artykuł. To Ruch Liberałów tworzył rząd Kubilisa, który wprowadził tak szkodliwą dla naszych szkół i naszych uczniów ustawę oświatową. Czy naprawdę trzeba przypominać liberałom, że ówczesnym ministrem oświaty i nauki był ich przedstawiciel Gintaras Steponavičius? Pokazał bardzo wyraźnie jak się o nas troszczy.

Po co ten komitet?

Nieudolność liberałów w formowaniu ich komitetu do spraw mniejszości była tak wielka, że zaprosili do niego Ilonę Šedienė. Tarasiewicz opisał jej gościnność dla nacjonalistów litewskich Julijusa Panki i zacytował szereg wypowiedzi w których twierdziła, że żadnej dyskryminacji Polaków nie ma, jest tylko dyskryminacja szkół litewskich na Wileńszczyźnie. Jeśli nie ma żadnej dyskryminacji mniejszości to po co urządzają taki cyrk, po co inicjatywa tego komitetu? Šedienė za jedyną mniejszość zasługującą na zainteresowanie i poparcie uważa mniejszość litewską na Wileńszczyźnie. To akurat nic nowego i pod tym względem nie różni się od tego co mówią i robią wszystkie pozostałe partie litewskie przez 25 lat. To właśnie ta filozofia doprowadziła do fundowania bezpośrednio z funduszu Ministerstwa Oświaty szkół litewskich w polskich rejonach i naganiania do nich różnymi, nie zawsze pięknymi metodami, uczniów także z polskich rodzin. Oczywiście pieniędzy na podręczniki w języku polskim, na dofinansowanie polskich szkół nigdy nie ma.

Jeden obraz wystarczy za symbol tej konferencji i troski liberałów o mniejszości. Pojawił się na niej czołowy szowinista litewski Kazimieras Garšva prezes antypolskiego Stowarzyszenia "Vilnija", który okazał się partnerem dla rozmów dla liberalnych polityków. Przewodniczący liberałów Eligijus Masiulis uścisnął jego dłoń. Bo też Masiulis nie miał nam do zaproponowanie nic więcej niż Garšva. Bo cóż mówił przewodniczący Ruchu Liberałów - "Czasami słyszymy histeryczne pragnienie zwaśnienia obywateli Litwy. Mieszkając w jednym państwie, musimy rozmawiać i znaleźć porozumienie. Nie izolacja, nie pikiety i nie strajki muszą być, lecz kompromis". Znów stara piosenka. Znów okazuje się, że winni "zwaśnienia" są nie ci, którzy dyskryminują, ale ci którzy są dyskryminowani i którzy próbują się przed dyskryminacją bronić.

Kazimieras Garšva, Eligijus Masiulis i Juliji Mackevič (fot. Marian Paluszkiewicz)

Lekcja demokracji

Konferencja osiągnęła poziom komedii wraz z wystąpieniem Juliji Mackevič, radnej rejonowej rady solecznickiej i szefowej struktury Ruchu Liberałów w tym rejonie, którą uczyniono przewodniczącą ogłoszonego komitetu. Mackevič powiedziała między innymi, że "większa część przedstawicieli wspólnot narodowych tego monopolu nie popiera" - chodziło o "monopol" AWPL. Fakty są takie, że partia ta zdecydowanie wygrywa wszystkie wybory w rejonach solecznickim i wileńskim, i zyskuje większość głosów wszędzie tam gdzie mieszkają Polacy. W radzie rejonu solecznickiego ma 21 na 25 radnych (Mackevič jest w niej jedyną przedstawicielką Ruch Liberałów). W radzie rejonu wileńskiego AWPL ma 21 radnych na 31. Maria Rekść i Zdzisław Palewicz wygrali wybory na rejonowych merów w pierwszej turze, Palewicz z najwyższym wynikiem na Litwie - 77,5%. Podobnie jest jeśli chodzi o poparcie w wyborach do Seimasu czy Parlamentu Europejskiego. Zresztą na AWPL głosuje się nie tylko w rejonie wileńskim czy solecznickim, gdzie ma pełnię władzy, ale i na innych obszarach polskiej Wileńszczyzny podzielonej samowolnie na rejony według litewskiego uznania.

Gdyby traktować stwierdzenie Mackevič dosłownie, można dojść do wniosku, że uważa ona wszystkie wybory za sfałszowane. Oczywiście tak nie myśli, przecież ona i koledzy już by zawiadomili odpowiednia litewskie urzędy i prokuratury zawsze chętne do karania mieszkańców Wileńszczyzny. Republika Litewska ma inne metody na pogarszanie szans wybierania polskich kandydatów, jak chociażby wycinanie dowolnych granic okręgów wyborczych do parlamentu. Te słowa Mackevič nie są niczym innym niż wyrazem frustracji i swoistej pogardy. Frustracji, że trzymany się razem, a oni ciągle przegrywają w polskich rejonach. Ale też pogardy, że według nich jesteśmy głupi, za mało cywilizowani, że "siedzimy w getcie" polskości, że podejmujemy niesłuszne wybory, że oni wiedzą lepiej co dla nas dobre a co nie... To ten sam styl, z jakim inna przedstawicielka Ruchu Liberałów Renata Underis określała w kwietniu działaczy AWPL jako ""predsiedatielej" kołchozów, "buhalterek kołchoznych", dyrektorów śmieciarek, wiejskich muzykantów" rzekomo infiltrowanych przez Putina. Dodajmy, że ta frustracja mogła brać się stąd, że pani Underis w marcowych wyborach przegrała. Prawie nikt jej nie chciał w radzie rejonu wileńskiego. I teraz tacy ludzie chcą uczyć demokracji?! Demokratyczne wybory już ich oceniły.

Nie jesteśmy i nie będziemy "tutejszymi"

Pisałem o komedii, ale jest pewien bardzo smutny motyw, czyniący z całego wydarzenia raczej tragikomedię. Garšva zapytał w czasie konferencji czy komitet liberałów będzie popierał rozwój języka białoruskiego na Wileńszczyźnie - bo "Vilnija" uważa Polaków Wileńszczyzny w różnych wersjach za "spolonizowanych Litwinów" albo "spolonizowanych Białorusinów". Czy doczekał się ostrej odpowiedzi ze strony Mackevič? Absolutnie nie, odpowiedziała ona tylko, że jest dumna z tego, że od dzieciństwa rozmawia "po tutejszemu" a "w pierwszej kolejności jest obywatelką Litwy".

Jest zawsze smutnym obserwować ludzi wstydzących się swoich przodków, bez względu na to za kogo sami się uważają, to ich prawo. Ta deklaracja Mackevič oddaje jednak dobrze jak widzą nas litewscy politycy, do których przystała. Dla nich jesteśmy "tutejszymi". Jesteśmy dla nich jak chłopi-analfabeci sprzed 200 lat. Jesteśmy dla nich ludźmi bez kultury, bez wyraźnej świadomości, nie znającymi co dla nich dobre, ludźmi których litewscy politycy muszą z góry wyzwalać od "monopolu". Ale w rzeczywistości my tacy nie jesteśmy. My znamy siebie, swoje ideały i swoje potrzeby. I świadomie głosujemy. Tylko niektórzy, zatraceni w politycznej grze, stają się własnie "tutejszymi" bez korzeni, dla których całą ambicją jest tańczyć tak jak im państwo zagra i "w pierwszej kolejności" być obywatelem tego państwa, nawet jeśli to obywatelstwo drugiej kategorii. Jeśli Ruch Liberałów wystawia kogoś takiego jako naszego reprezentanta, to jest najlepszy dowód, że traktują nas tak samo jak wszystkie inne litewskie partie.

Nowowilejski

Drugi zjazd autonomistów - w obronie tożsamości i godnego życia

2015-06-02T06:32:00.001-07:00

1 czerwca minęła 25 rocznica II zjazdu przedstawicieli Wileńszczyzny, którzy podjęli program autonomii terytorialnej, wysunięty jeszcze w 1989 r.

I Zjazd reprezentantów apilinek (gmin) i rejonów Wileńszczyzny odbył się jeszcze 12 maja 1989 r. i wystosował do władz ówczesnej Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i władz całego Związku Odezwę, w której wezwał do uznania odrębności narodowościowej Wileńszczyzny i przyznanie jej autonomii.

Dążenie do autonomii było spowodowane coraz wyraźniej widocznymi tendencjami szowinistycznymi w nurcie litewskiego odrodzenia narodowego. Niestety nastawienie to nie zmieniło się w 1989 r. ani potem. Prezydium Litewskiego parlamentu - czyli Rady Najwyższej Litewskiej SRR już 11 czerwca 1989 r. uznało, że dążenie do autonomii jest "niekonstytucyjne". Nie było to prawdą, gdyż nawet obowiązująca wtedy Konstytucja ZSRR zezwalała na tworzenie okręgów narodowościowych. 22 czerwca cała Rada Najwyższa wydała "Odezwę do Polaków Wileńszczyzny". Wezwała w niej do "zjednoczenia się w niepodzielnym społeczeństwie nie tylko Litwinom ale też innym narodom zamieszkującym Republikę" co było według litewskich deputowanych "jedynie słuszną drogą". Uznała, że "terytorium Litwy jest jednolite, niepodzielne" i wezwała do odwołania proklamacji poszczególnych apilinek jako polskich-narodowych. Natomiast I Zjazd przedstawicieli Wileńszczyzny, powołanie Rady Koordynacyjnej do spraw utworzenia Polskiego Narodowego Okręgu Autonomicznego zostały przez litewskie władze po prostu przemilczane.

Litwini przeciw autonomii

Wrogie stanowisko Litwinów zostało wyrażone także w czasie konferencji dyskusyjnej zorganizowanej w czerwcu 1989 r. przez redakcję dziennika "Czerwonego Sztandaru". Stronę polską reprezentowali tam między innymi prezes Związku Polaków na Litwie Jan Sienkiewicz, prezes wileńskiego oddziału ZPL Jan Mincewicz, wiceprzewodniczący Rady Koordynacyjnej Stanisław Pieszko, deputowany radzieckiego parlamentu Anicet Brodawski. Wszyscy oni podkreślili, że autonomia jest sposobem ochrony przed dyskryminacją językową i narodowościową. Podkreślali, że w rejonach wileńskim i solecznickim większość ludności stanowią Polacy, a większość stanowisk kierowniczych w administracji lokalnej pełnią Litwini. Stronę litewską reprezentowali liderzy Sąjūdisu Vytautas Landsbergis i zmarły niedawno ksiądz Vaclovas Aliulis. Landsbergis powiedział wprost, że koncepcja autonomii "jest nie do przyjęcia dla Litwinów". Mówił także, jak cytowano w sprawozdaniu prasowym: "Naiwnością byłoby się spodziewać, że „Sajudis” będzie otwierał Polakom przedszkola, szkoły, pisma". Sąjūdis przysłał także późniejszego wodza litewskich nacjonalistów Gintarasa Songailę, który uznał pomysł autonomii za "szaleństwo". Ani jeden z licznego grona reprezentantów strony litewskiej, także tych z ramienia komunistycznych władz, nie dopuszczał nawet myśli o autonomii dla Polaków.

W tym samym miesiącu w litewskiej Radzie Najwyższej wystąpił drugi deputowany reprezentujący Polaków Wileńszczyzny w radzieckim parlamencie Jan Ciechanowicz. "Gdy Moskwa próbuje rozstrzygać problemy Litwy bez wiedzy Litwinów, sprzeciwiacie się temu, i sprzeciwiacie się słusznie. Lecz gdy wy sami próbujecie rozstrzygać problemy Polaków Litwy nie pytając ich o zdanie, nie myślę, że to jest przyjemne dla litewskich Polaków" - mówił Ciechanowicz. Tłumaczył powody wysunięcia przez Polaków programu autonomicznego - "Dlatego, że liczne lata dziejów powojennych pokazały, że jest bardzo trudno wierzyć w dobrą wolę zwierzchności, jeśli chodzi o problemy socjalnego, kulturalnego, ekonomicznego i innego rozwoju w tym regionie. Stąd też owe dążenie do ustanowienia naszego ograniczonego samorządu w składzie Republiki Litewskiej". Podkreślał, że nie chodzi o separatyzm lecz dążenie "do ustanowienia lokalnego samorządu w składzie Republiki Litewskiej. I nic więcej". Komentował gorzko - "Działacze Sajudisu w Moskwie popierają i podpisują akty i petycje, mające na celu wsparcie dążeń do utworzenia w innych republikach autonomii Krymskich Tatarów, Niemców Nadwołżańskich i innych mniejszości narodowych. Powstaje pytanie, dlaczego ci działacze w swoim własnym domu nie wykazują takiejże dobrej woli w stosunku do własnych mniejszości narodowych. Taka podwójna logika, oraz, za przeproszeniem, podwójna moralność, wydaje mi się bardzo wątpliwa". Reakcja większości litewskich deputowanych na wystąpienie Ciechanowicza była wroga.

W związku z taką postawą litewskiej elity Polacy Wileńszczyzny postanowili brać swoje sprawy w swoje ręce. 6 września rada rejonu solecznickiego proklamowała na jego terenie Solecznicki Narodowo-Terytorialny Rejon. 15 września w Niemenczynie Polski Rejon Narodowo-Terytorialny proklamowali deputowani rady rejonu wileńskiego. Były to bardzo ważne proklamacje, bo administracja dwóch rejonów szybko zaczęła realizować je praktycznie. Także entuzjazm lokalnej ludność świadczy o poparciu dla programu autonomicznego - wydarzenia te zasługują na omówienie w osobnym artykule.

Litwini proklamują niepodległość - dla siebie

Nową sytuację przyniosły wybory do litewskiego parlamentu które odbyły się 24 lutego 1990 r. Były one dużym sukcesem Polaków, którym udało się wybrać do niego swoich reprezentantów. Ośmiu z nich stworzyło w Radzie Najwyższej Frakcję Polską: Stanisław Akanowicz – zastępca przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Wileńskiej Rejonowej Rady Deputowanych Ludowych, Leon Jankielewicz – wówczas jeszcze przewodniczący Komitetu Wykonawczego Rejonowej Rady Deputowanych Ludowych, Ryszard Maciejkianiec – członek Komisji Kontroli Partyjnej przy Komitecie Centralnym KPL, Stanisław Pieszko – wiceprzewodniczący autonomicznej Rady Koordynacyjnej, Czesław Okińczyc – adwokat, Zbigniew Balcewicz – redaktor naczelny polskiego dziennika „Kurier Wileński”, Walentyna Subocz – przewodnicząca Komitetu Wykonawczego Podbrodzkiej Rady Deputowanych Ludowych, Edward Tomasiewicz przewodniczący kołchozu w Mickunach. Jednocześnie aż 99 miejsc parlamentarnych na 141 zdobyli kandydaci popierani przez coraz bardziej antypolski Sąjūdis.

Już na pierwszym posiedzeniu 11 marca 1990 r. Rada Najwyższa uchwaliła deklarację niepodległości. Sześciu polskich deputowanych wstrzymało się od głosu. Stanisław Pieszko twierdzi, że Litwini w ogóle nie konsultowali z Frakcją Polską uchwały, Frakcja była nią zaskoczona. Ale prawdą jest też, że Polakom trudno było jednoznacznie poprzeć deklarację, w związku z falą litewskiego nacjonalizmu jaka zaczynała się podnosić. Deklaracją była bowiem "Aktem Przywrócenia Państwa Litewskiego" - przedwojennej Republiki Litewskiej - tej samej, która prowadziła bezwzględną politykę litwinizacji, tej samej gdzie w parlamencie bito polskich deputowanych a w kościołach ludzi modlących się po polsku, tej samej, która doprowadziła do wynarodowienia Polaków w Kownie i w Laudzie.

24 marca 1990 r. w przywróconej Republice Litewskiej odbyły się wybory lokalne. Polacy odnieśli wielki sukces. Około 12% wszystkich deputowanych rad różnych szczebli było właśnie polskiej narodowości. Pokazuje to mobilizację polskiej wspólnoty. Znany zwolennik autonomii Anicet Brodawski dostał się do rady rejonu wileńskiego i został wybrany jej przewodniczącym. 27 kwietnia rada rejonu solecznickiego potwierdziła jego "narodowo-terytorialny" charakter. 24 maja także rada rejonu wileńskiego potwierdziła swój polski, narodowościowy status. Tego samego dnia litewski parlament uznał uchwałę rady solecznickiej za "sprzeczną z ustawami Republiki Litewskiej", uchwałą rady rejonu wileńskiego zajął się w czerwcu z takim samym skutkiem.

Na okresie tym na posiedzeniu rady Polskiego Narodowo-Terytorialnego Rejonu Wileńskiego doszło do ważnego wydarzenia. Pojawili się na nim przedstawiciele rady miasta Podbrodzie oraz rad apilinek podbrodzkiej i maguńskiej, należących do sąsiedniego rejonu święciańskiego. Rejon ten posiadał większość ludności litewskiej. W 1962 r. komunistyczna litewska władza zlikwidowała posiadający zdecydowaną polską większość ludności rejon niemenczyński a jego wschodnie okolice zamieszkane przez Polaków włączyła właśnie do rejonu święciańskiego. Skutki były fatalne - jak wspomina doświadczony pracownik polskiej oświaty Antoni Jankowski, który był nauczycielem także w Magunach, władze tego rejonu stopniowo zamykały polskie szkoły. W 1990 przedstawiciele miasta i gminy podbrodzkiej oraz apilinki maguńskiej domagali się włączenia do Polskiego Narodowo-Terytorialnego Rejonu Wileńskiego uświadomiło to polskim działaczom, że narodowa autonomia w ramach dwóch rejonów nie wystarczy, że poza nimi są jeszcze pojedyncze apilinki zamieszkałe w większości przez Polaków, którzy też mają prawo do ochrony swojej tożsamości narodowej. Wpłynęło to na zwołanie kolejnego zjazdu przedstawicieli wszystkich Polaków Wileńszczyzny.

Zjazd w Zawiszńcach

II Zjazd Deputowanych do Rad Terenowych Wileńszczyzny odbył się 1 czerwca 1990 w Zawiszańcach w rejonie solecznickim. Delegaci zebrali się w budynku przedsiębiorstwa zarządzanego przez Stanisława Pieszko. Jak zauważono wówczas w relacji prasowej przedsiębiorstwo było już wówczas prawidłowo opisane dwujęzycznymi polsko-litewskimi tablicami i szyldami. Na Zjeździe zebrało się 213 delegatów z rejonów solecznickiego, wileńskiego, szyrwinckiego, święciańskiego i trockiego - deputowanych rad rejonów, apilinek i miast. Pojawili się także deputowani z Frakcji Polskiej Rady Najwyższej. Od nowa powołano Radę Koordynacyjna, do której weszli przedstawiciele Polaków spoza rejonów wileńskiego i solecznickiego. Jej przewodniczącą pozostał Leonarda Sapkiewicz, a zastępcą przewodniczącego Stanisław Pieszko.

Zjazd zwrócił się do Rady Najwyższej Republiki Litewskiej o jak najszybsze uznanie prawa Polaków Wileńszczyzny do własnej jednostki terytorialnej. Miała ona powstać w granicach Republiki Litewskiej. W czasie zjazdu delegaci odrzucili bowiem wniosek by polska jednostka autonomiczna funkcjonowała bezpośrednio "w granicach odnowionej federacji" (ZSRR zreformowanego według planu Gorbaczowa). Polscy deputowani rad Wileńszczyzny uchwalili stosowne dokumenty, które są zamieszczone pod artykułem. Znamienne, że aby nie pobudzać strachu Litwinów używali neutralnego terminu "samorząd".

Na Zjeździe w czasie wystąpień podkreślono nie tylko dyskryminację kulturalną, związaną z wprowadzeniem monopolu języka litewskiego, a także narodowościową, związaną z niedopuszczaniem Polaków do stanowisk kierowniczych w administracji. Zaznaczono też, że w warunkach planowanej centralnie gospodarki socjalistycznej władze litewskie przyznawały na rejony zamieszkane przez Polaków mniejsze środki finansowe co powodowało ich zacofanie i biedę.

Podkreślono nielegalność układu Ribbentrop-Mołotow. Było to ważne bowiem litewski ruch niepodległościowy podkreślał, że nielegalność tego układu pozwala mu na ogłoszenie niepodległości Litwy wbrew prawu i nakazom władz w Moskwie. Tyle, że Wileńszczyzna przypadła Republice Litewskiej właśnie na podstawie układu Ribbentrop-Mołotow i opartego na nim układu litewsko-radzieckiego o wzajemnej pomocy z 10 października 1939 r. Deputowani Wileńszczyzny uznawali więc, że skoro sami Litwini uznają umowę Hitlera i Stalina za nieważną, to Polacy w tym regionie uzyskują prawo do stanowienia o swoim losie. Zjazd wystosował zresztą także Odezwy do prezydenta ZSRR Gorbaczowa i premiera ZSRR Nikołaja Ryżkowa od których domagano się oficjalnego stwierdzenia nieważności układu, "przekreślania niesprawiedliwych względem nas decyzji politycznych 1939 r.” Zaznaczono w Odezwach, wobec trwających wówczas negocjacji między władzami ZSRR a władzami Republiki Litewskiej (jej niepodległości nie uznawało jeszcze żadne państwo na świecie) "aby podczas rozpatrywania statusu Litwy nie podejmować decyzji bez uwzględniania opinii i interesów ludności Wileńszczyzny".

Polscy deputowani zwrócili uwagę na dalsze fałsze w polityce władz litewskich. Jeśli deklaracja niepodległości była przywróceniem obowiązywania konstytucji przedwojennej Republiki Litewskiej to należałoby również zrealizować ten zapis konstytucji z 1938 r., który stanowił o przyznawaniu autonomii wyróżniającym się regionom. Zapis ten został przez Litwinów uchwalony w czasach gdy tylko marzyli o aneksji polskiej Wileńszczyzny. W 1990 już nie chcieli go stosować.

***

DEKLARACJA II ZJAZDU DEPUTOWANYCH DO RAD TERENOWYCH WILEŃSZCZYZNY

12 maja 1989 r. I Zjazd Deputowanych Wileńszczyzny powołał Koordynacyjną Radę do Utworzenia Polskiego Autonomicznego Okręgu w składzie Litewskiej LSRR. W wyniku pracy Zarządu 6 września solecznicka, a 15 maja br. wileńska rady rejonowe powzięły uchwały o utworzeniu dwóch Polskich Rejonów Narodowościowych na zasadzie samorządu terytorialnego w składzie Litewskiej SRR. Idea autonomii dla Polaków i większości ludzi innych narodowości Wileńszczyzny zyskała szerokie poparcie wśród ludności.

Podobne uchwały podjęło też szereg rad miejskich i apilinkowych. Nie bacząc na pochopne decyzje Rady Najwyższej Litewskiej SRR bezpodstawnie określającej decyzje Rad terenowych jako antykonstytucyjne i bezprawne, nowe obrane demokratyczną drogą Rady Samorządów utrzymały w mocy uchwałę o rejonach narodowościowych.

Istniejący obecnie stan, kiedy ludność polska jest podzielona między pięcioma rejonami, powzięty plan przedsięwzięć w calu częściowego zaspokojenia potrzeb ludności polskiej jest w zupełności przez władze Litwy ignorowany, raz jeszcze przemawia za tym, że jedynym sposobem zaspokojenia potrzeb i naprawienia krzywd, jest stworzenie w granicach historycznego skupiska polskiej ludności jednolitej samorządowej jednostki administracyjno-terytorialnej z własnym statutem. Jedynie istnienie na geopolitycznej mapie Litwy polskiej jednostki samorządowej położyłoby kres dyskryminacji i eksploatacji ludności Wileńszczyzny, stworzyłaby warunki do nieskrępowanego rozwoju wielokulturowej i wielojęzycznej ludności tego rejonu.

Niniejszą deklaracją oświadczamy, że ludzie wszystkich narodowości Wileńszczyzny zachowują jednakowe prawa i możliwości w życiu politycznym i ekonomicznym regionu, w rozwijaniu i używaniu swojego języka, kultury, oświaty i tradycji.

II Zjazd Deputowanych oświadcza o przemianowaniu Koordynacyjnej Rady Autonomicznej i powołuje Radę Koordynacyjną ds. Polskiego Narodowościowo-Terytorialnego samorządu okręgu Wileńszczyzny w składzie 65 deputowanych i prezydium rady w składzie 15 osób.

Zjazd zobowiązuje Radę Koordynacyjną do prawnego opracowania i praktycznego urzeczywistnienia samorządu okręgu wileńskiego w granicach terytorium zamieszkałego zwarcie przez ludność polską.

II Zjazd upoważnia Radę Koordynacyjną do występowania w jego imieniu przed władzami Republiki Litewskiej i ZSRR.

Niniejszą deklarację skierować do Rady Najwyższej Litwy i środków masowego przekazu.

***

APEL DO RADY NAJWYŻSZEJ LITWY

Wybrani demokratyczną droga deputowani z rejonów wileńskiego, solecznickiego, części trockiego, święciańskiego i szyrwinckiego zebrani na II zjeździe raz jeszcze zwracają się do Rady Najwyższej Litwy w sprawie rozwiązania nabrzmiałych problemów ludności polskiej, zamieszkałej w historycznie zwartym skupisku na Wileńszczyźnie. Podjęte przez rady rejonowe decyzje o proklamowaniu rejonów narodowościowych zostały bezpodstawnie odrzucone przez Radę Najwyższą Litwy, nie proponując w zamian innych rozwiązań.

Uzgodniony zaś w październiku ubiegłego roku plan przedsięwzięć zmierzający do częściowego zadośćuczynienia potrzebom ludności Wileńszczyzny ignoruje się przez władze Republiki.

Powszechnie potępiony pakt Ribbentrop-Mołotow szczególnie tragicznie zaważył na losach ludności polskiej Wileńszczyzny, która została pozbawiona możności zachowania wielowiekowych tradycji w oświacie, kulturze oraz tradycji narodowych. Gdy do tego dodamy świadomą ekonomiczną dyskryminację tych rejonów, brak odpowiedniego zaplecza opieki zdrowotnej, oświaty i kultury, bezpodstawne i grabieżcze zabieranie ziem, powstaje obraz tragicznego bytu reprezentowanej przez nas ludności.

Rozwiązanie tych problemów przede wszystkim widzimy przez nieskrępowany samorząd w granicach historycznie zwartego skupiska ludności polskiej. A zwłaszcza, że obecna Republika Litewska nawiązuje do konstytucji 1938 roku, która przewidywała szeroką autonomię dla oddzielnych krajów Litwy (art. 127).

W związku z powyższym apelujemy do Rady Najwyższej Litwy o utworzenie w granicach rejonów wileńskiego, solecznickiego, części święciańskiego, szyrwinckiego i trockiego samorządnej jednostki narodowościowo-terytorialnej z własnym Statutem. Powołana na II Zjeździe Rada Koordynacyjna będzie wspierała i propagowała tworzenie tej jednostki samorządowej.

Podobne rozwiązanie byłoby przychylnie przyjęte przez większość ludności Wileńszczyzny, świadczyłoby o demokratyzacji życia społecznego na Litwie, na długie lata powstrzymałoby niesprzyjające odnowie spory i nieporozumienia.

(na podstawie "Kurier Wileński", nr 125, 9 czerwca 1990 r.)

Akcja upamiętniająca stłumienie przez Litwinów Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego

Wilno 4 września 2013 r.

Czy nowy prezydent Polski pomoże Polakom Wileńszczyzny?

2015-05-27T07:09:00.000-07:00

Już dwa dni po wyborach i dzień po oficjalnym ogłoszeniu ich wyników, portal Znad Wilii opublikował wywiad ze zwycięzcą tych wyborów Andrzejem Dudą, który w sierpniu przejmie obowiązki prezydenta. Słowa Dudy na temat jego polityki wobec Litwy wzbudziły nasze zaniepokojenie.

Nowy prezydent ostro skrytykował dotychczasową politykę władz polskich, szczególnie swojego poprzednika Bronisława Komorowskiego oraz byłego ministra spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego. Stwierdził, że polityka ta "zabrnęła donikąd". Dudę martwi przede wszystkim, że "strategiczne rozmowy na linii Warszawa-Wilno w zasadzie nie są prowadzone". Mało tego, nowy prezydent szuka nawet części odpowiedzialności po polskiej stronie - "Wina za obecny stan rzeczy nie jest tylko po jednej stronie", a tą winą mają być "wrogie gesty" Rzeczpospolitej wobec władz Litwy. Ostre słowa polskiej dyplomacji do końca 2013 r. ocenił jako pozbawione "rozsądku".

Andrzej Duda proponuje więc nawiązanie "dialogu". To słowo pojawia się wielokrotnie w jego odpowiedziach. Jako wzór stawia "pogłębione relacje z Litwą" z czasów prezydentury śp. Lecha Kaczyńskiego. Za jego sukces uznał "współpracę na polu energetycznym". W tle pojawia się straszenie Rosją. Duda każe "pamiętać o przysłowiu: „gdzie się dwóch bije, tam trzeci korzysta”. To bardzo adekwatne do polityki w naszej części Europy. I wszyscy wiemy, kto jest tym „trzecim”" - jak powiedział w wywiadzie.

Nowy prezydent nie zapomina w wywiadzie o nas. Jak mówi kwestia przestrzegania naszych praw jest dla niego "sprawą fundamentalną" i "konstytucyjnym obowiązkiem". Podkreśla, że zamierza "skutecznie, upominać o prawa Polaków na Wileńszczyźnie". W tym samym zdaniu jednak dodaje, że tylko "przy jednoczesnych przyjaznych relacjach z rządem litewskim". Z jednej strony Duda mówi, że "kwestia mniejszości polskiej na Litwie przede wszystkim obciąża konto władz w Wilnie, bo to one są odpowiedzialne za nieprzestrzeganie europejskich standardów na terytorium własnego państwa", z drugiej strony chce "sojuszu" z władzami Litwy.

Obietnice z złym momencie

Biorąc za punkt wyjścia dobro Polaków Wileńszczyzny, które, jak uważam, jest częścią interesów jednego niepodzielnego Narodu Polskiego, wypowiedzi nowego prezydenta są niepokojące. Cechują się niekonsekwencją, którą Duda zarzuca swoim poprzednikom. Nowy polski prezydent chciałby jak w angielskim przysłowiu: "to have a cake and eat it too" - formować sojusz z Litwą i jednocześnie bronić naszych praw. Niemal całe 25 lat historii istnienia Republiki Litewskiej udowadnia, że tak się nie udaje, trzeba zacząć albo od jednego albo od drugiego. Całe ćwierć wieku udowadnia, że każdy gest dobrej woli, każdą przyjazną politykę i posunięcie Warszawy litewskie elity zawsze uznawały za sygnał do tego, że mogą z nami robić co chcą. A chcą nas asymilować. Nie ma ani jednego momentu, ani jednego przypadku, kiedy by władze Litwy na łagodną politykę Polski odpowiedziały dobrą wolą wobec nas. I odwrotnie - upomnienie się nasze podstawowe prawa przez Warszawę, zawsze wywołuje frustracje i pomruki litewskich polityków.

Tymczasem nowy polski prezydent jeszcze przed rozpoczęciem swojej kadencji, już od razu daje władzom Litwy obietnice tego na czym im zależy, całkowicie darmo, bez żadnych pozytywnych deklaracji z ich strony. Mało tego, przecież właśnie w tej chwili litewskie władze poprzez "reorganizację szkół" mogą doprowadzić do degradacji naszych polskich placówek do poziomu podstawowego. Niech miarą zniszczenia jakie polskiej oświacie na Wileńszczyźnie gotują władze litewskie będzie porównanie, że nawet przez cały okres władzy sowieckiej, sieć polskich szkół była tutaj bardziej rozbudowana niż po litewskich "reformach". Nasi liderzy wysłali w tej sprawie list - apel do polityków w Rzeczpospolitej, szczegółowo informując ich o zagrożeniu. Czy mówienie w takiej sytuacji o "przyjaznych relacjach z rządem litewskim" jest politycznie rozsądne? Czy wywiad nowego prezydenta Polski zawierający tak wiele miłych, a tak mało twardych słów rząd litewski uzna za przestrogę? A może raczej za sygnał, że może nadal działać tak jak działa, bo przecież "dialog" i tak zostanie podjęty, a relacje i tak mają być "przyjazne"?

Zresztą nawet na innych polach politycznych Litwini za nic mają dobrą wolę Polski. W 2006 r. w ramach polityki sojuszu z Litwą prowadzonej przez śp. Lecha Kaczyńskiego polski Orlen kupił rafinerię w Możejkach. Chodziło o politykę, nie o biznes. Polskie władze postanowiły chronić litewską rafinerię przed wykupem przez Rosjan. Oczywiście Rosjanie odcięli dopływ ropy. To akurat nie dziwi. Ale zaraz potem rafinerię zaczęły dobijać litewskie koleje państwowe. Efekt taki, że polska firma poniosła na tej inwestycji ogromne staraty a każdy kolejny rok te straty powiększa. Łatwo można odnieść te fakty, do słów nowego prezydenta o "współpracy na polu energetycznym".

Kto odpowiada na konflikt?

Niezrozumiałe jest w takim momencie mówienie o "winie za obecny stan rzeczy", którą Andrzej Duda widzi także po stronie polityki polskiej. Nowy prezydent chciał skrytykować swoich politycznych konkurentów, ale przecież kampania wyborcza już skończyła się. Przecież to jest gotowe sformułowanie usprawiedliwienia dla polityków litewskich. Chętnie go używają, kiedy to odpowiedzialność za konflikt nakładają albo na Polskę, albo na naszą społeczność. O tym już pisano na naszym blogu - konfliktu nie wywołują ci którzy są dyskryminowani i próbują bronić się przed dyskryminacją ani ci, którzy w obronie dyskryminowanych stają - a tego oczekujemy od władz naszej narodowej Macierzy. Konflikt wywołuje ten, kto poprzez swoje fobie i irracjonalne strachy, które przecież 25 lat powinno rozwiać, konsekwentnie buduje system dyskryminacji i wynarodowienia.

Nowy polski prezydent twierdzi, że twardy język jakiego polska dyplomacja używała wobec władz Republiki Litewskiej w latach 2010-2013, okazał się polityką nieskuteczną. Warto zaznaczyć, że przez pozostałe 22 lata Polska uprawiała politykę "strategicznego partnerstwa" i "sojuszu", i jak się to dla nas skończyło? Andrzej Duda ma rację w jednym - polityka z lat 2010-2013 była "niekonsekwentna". To znaczy tak naprawdę za twardymi słowami nie szły twarde czyny. Przecież Polska nadal utrzymywała rafinerię w Możejkach. Polska nadal chroniła Litwę swoimi samolotami. Polska nadal budowała most energetyczny z Litwą za pomocą chce kupować od Litwy energię, na czym Litwini sporo zarobią. Polska popierała też w wielu kwestiach stanowisko Litwy w Unii Europejskiej. Polska nie prowadziła kampanii w instytucjach międzynarodowych w naszej sprawie. Gdzie ta twarda polityka, która miała okazać się drogą "donikąd"? Tak naprawdę nigdy jej nie było i odnoszę wrażenie, nowy prezydent Rzeczpospolitej też nie chce takiej prowadzić.

Tymczasem tylko twarda polityka Polski w sprawach najbardziej dla litewskich polityków istotnych - bezpieczeństwa, energetyki, infrastruktury może skłonić litewskich polityków do myślenia. Niestety warszawskie władze nigdy nie zdecydowały się na rzeczywiste postawienie "sprawy na ostrzu noża".

Straszenie czyli litewska gra

Dlaczego nowy prezydent Polski na początku swojej misji politycznej, właściwie nawet przed jej formalnym początkiem, uznał za potrzebne obwieścić konieczność szukania sojuszu z władzami Litwy? Odpowiedzi udzielił sam w wywiadzie. Jest to odpowiedź, którą często słyszymy znad Wisły - Rosja. W ostatnim okresie napięcia jaką wywołał konflikt na Ukrainie, słyszeliśmy z ust warszawskich polityków, dziennikarzy wiele bolesnych słów. Obrażano nas jako "przeszkodę", jako "piątą kolumnę", jako "mniejszość sowiecką" i "rzekomych Polaków". Wierzymy, jesteśmy pewni, że większość naszych rodaków z Korony tak nie myśli. W sprawie tej trzeba jednak zadać podstawowe, najważniejsze pytanie i uzyskać podstawową odpowiedź. Jeśli zagrożenie rosyjskie jest tak wielkie jak o tym mówią politycy litewscy (i co powtarzają za nimi politycy z Warszawy), to jak to jest, że ci sami litewscy politycy w obliczu zagrożenia pozwalają sobie uciskać mniejszości narodowe i drażnić je? Czy w obliczu zewnętrznego zagrożenia nie powinni raczej szukać społecznej zgody i robić wszystko aby każdy obywatel Litwy czuł się dobrze, jak u siebie? Skoro jednak litewskie władze pozwalają sobie gnębić nas i drażnić, to może jednak wyciąganie Rosji i straszenie nim Polski jest tylko kolejną grą, kolejnym udanym sposobem na pozyskiwanie jej poparcia... za darmo. I przyzwolenia na dyskryminację naszej społeczności.

W moim tekście dużo znaków zapytania. Bo też jeden wywiad niczego jeszcze nie zatwierdza. Być może nowy prezydent po tej prezentacji dobrej woli, przemówi do litewskich polityków językiem twardych warunków. Pozostaje więc tytułowe pytanie, pozostaje też nadzieja. Panu prezydentowi Andrzejowi Dudzie życzymy powodzenia w działaniach dla dobra wszystkich Polaków.

Jan Tarnawa

Rocznica pierwszego zjazdu polskich autonomistów Wileńszczyzny

2015-05-12T07:07:00.000-07:00

12 maja 1989 r. do Mickun pod Wilnem zjechali się deputowani rad rejonów solecznickiego i wileńskiego, rad 3 miast i 27 apilinek (gmin). Przeszedł on do historii jako I Zjazd Deputowanych Ludowych Wileńszczyzny.

Program terytorialnej autonomii powstał w warunkach kruszenia ZSRR. Odrodzenie narodowe litewskie, skierowało się bowiem nie tylko przeciwko Moskwie, ale też przeciw społeczności polskiej. W wypowiedziach członków i sympatyków Sąjūdisu pojawiły się mity o "okupacji Wilna w latach 1920-1939" i "spolonizowanych Litwinach", których trzeba "przywrócić do narodu litewskiego". Występowano przeciw istniejącym nawet w czasach sowieckich polskim szkołom. Wśród 1021 uczestników zjazdu założycielskiego Sąjūdisu znalazło się 980 etnicznych Litwinów, 9 Polaków, 8 Rosjan, 6 Żydów, 18 przedstawicieli innych narodowości. Prawa narodowe Polaków litewskich "demokratów" w ogóle nie interesowały. "Wspominając tamte czasy, jak też samą prehistorię, genezę Sąjūdisu, wydaje mi się, że nie było autentycznej woli do włączeniu ruchu polskiego w struktury Sąjūdisu, w jego ideowe struktury” - opisuje 1989 rok Jan Sienkiewicz, pierwszy prezes Związku Polaków na Litwie.

Podobną pozycję zajęła Komunistyczna Partia Litwy, a przynajmniej jej wileńskie kierownictwo. Jesienią 1988 r. komunistyczna Rada Najwyższa Litewskiej Socjalistycznej Radzieckiej Republiki uchwaliła prawa językowe, które zobowiązały wszystkich - od premiera, po kierowników przedsiębiorstw a nawet magazynierów, do mówienia tylko w języku litewskim. Nawet w sklepie czy w polskiej szkole biurowość miała być prowadzona tylko w języku litewskim. Była to zapowiedź reżimu jaki nas obejmuje od 25 lat. Trwało też wówczas nasilone niszczenie polskich zabytków, szczególnie nagrobków na cmentarzach, przez "nieznanych sprawców". Po silnej nagonce w prasie ze stanowiska prorektora i dziekana Wydziału Języka i Literatury Polskiej na Wileńskim Instytucie Pedagogicznym wyrzucono w marcu 1989 r. Jana Ciechanowicza. Stało się tak dlatego, że naukowiec ten udowadniał, że Polacy nie są żadnymi "spolonizowanymi Litwinami".

W takich warunkach już od 28 grudnia 1988 16 gmin rejonu wileńskiego i 14 gmin rejonu solecznickiego ogłosiły się "Polskimi Narodowymi", co zakładało oficjalne stosowanie języka polskiego i ochronę polskiego szkolnictwa. Gminy (apilinki) nie miały jednak szerokiego zakresu działania, dlatego wśród ludności i lokalnych działaczy wykiełkowała idea szerszej jednostki terytorialnej właśnie jako narodowej - polskiej. Ideę taką głosił Jan Ciechanowicz, który wraz z innym Polakiem - Anicetem Brodawskim wiosną 1989 r. dostał się do nowego parlamentu radzieckiego, obok kandydatów litewskich w tym samego Vytautasa Landsbergisa. Właśnie na tym Zjeździe Deputowanych ZSRR Ciechanowicz domagał się aby "przyznać tym naszym mniejszościom, które dotychczas nie mają własnych narodowych formacji administracyjno-terytorialnych, prawo do ich tworzenia bez przeszkód, co pozwoli im w pewnym stopniu obronić się przed samowolą tych lub innych nacjonalistów i asymilatorów".

Lokalni deputowani rejonów wileńskiego i solecznickiego przystąpili do działania. 12 maja 1989 r. zebrali się w podwileńskich Mickunach. Na zjeździe tym powołano "Radę Koordynacyjną do spraw Utworzenia Polskiego Narodowego Okręgu Autonomicznego w ramach LSRR". Na czele stanęła Leonarda Sapkiewicz – przewodniczącą apilinki Rukojnie w rejonie wileńskim. Wiceprzewodniczącym został Stanisław Pieszko – kierownik Rejonowego Przedsiębiorstwa Naprawy i Obsługi Technicznej w Solecznikach, jeden z czołowych zwolenników autonomii, który w lutym 1990 zostanie wybrany do parlamentu litewskiego, jako jeden z polskich deputowanych.

Na zjeździe w Mickunach uchwalono odezwę - „do władz Litewskiej SRR i ZSRR o poparcie dla inicjatywy kilkudziesięciu rad apilinkowych Wileńszczyzny, które uchwaliły nadanie sobie statusu narodowych Rad polskich. Uważamy, że takie rozwiązanie sprawy najbardziej odpowiadałoby potrzebom całej zamieszkałej tu ludności, zapewniałoby równouprawnienie obywatelskie i narodowe, przyczyniłoby się do uregulowania stosunków narodowościowych w Republice. Zjazd wyraża nadzieję, że Rząd Republiki Litewskiej, rozpatrując postulaty o autonomii mieszkańców Wileńszczyzny, będzie się kierował względami humanitaryzmu, a sprawa ta spotka się ze zrozumieniem i poparciem narodu litewskiego”.

Wkrótce potem Rada Koordynacyjna wydała "Odezwę do ludności Wileńszczyzny" w której zapowiadano - "chcemy aby każdy z nas, w urzędzie, w szpitalu, w pracy i kościele mógł się zwracać i otrzymać odpowiedź, modlić się w języku ojczystym, chcemy aby nasze dzieci i wnuki mogły uczyć się po polsku, chcemy mieć równe ze wszystkimi możliwości dostępu do nauki i pracy". Tak zaczynała się walka o prawa Polaków i Kraj Wileński.

Czym była OUN-UPA i co wilniucy powinni o niej wiedzieć

2014-01-28T14:40:00.003-08:00

Wydarzenia na Ukrainie pokazały, że w tamtejszym społeczeństwie są partie polityczne, które odwołują się do dziedzictwa ukraińskich nacjonalistów. Wydawać by się mogło, że sprawa nie dotyczy bezpośrednio Polaków na Litwie, lecz tak naprawdę i my powinniśmy się niepokoić.

Stepan Bandera, jeden z liderów OUN

Kresy południowo-wschodnie II Rzeczypospolitej w odróżnieniu od Wileńszczyzny były dużo bardziej skomplikowane narodowościowo. Wileńszczyzna, jak wiemy, była etnicznie polska z niewielkim w porównaniu z innymi częściami Kresów udziałem mniejszości narodowych. Na południowych Kresach wyglądało to inaczej. Obok Polaków (i Żydów w miastach) mieszkali Ukraińcy wyznający prawosławie lub greko-katolicyzm. Chociaż w miastach Ukraińców nie było dużo, to bywały wsie, gdzie przeważali liczebnie. Byli oni bardzo wymieszani z Polakami, dlatego granica etniczna między Polakami a Ukraińcami była niemożliwa do wytyczenia. O tę ziemię – nazywaną od czasów zaborów Galicją Wschodnią – Polska stoczyła walki z utworzonym tam państwem ukraińskim, Zachodnioukraińską Republiką Narodową. Jej stolicą miał być Lwów, wtedy miasto polskie. Polacy obronili się tam w 1918 i 1919 roku przed Ukraińcami, a legendą zostały Orlęta Lwowskie, czyli polskie dzieci walczące o Lwów. Lwów i Galicja musiały się też bronić potem przed bolszewikami, co znamy też z historii Wilna i Wileńszczyzny. Dzięki tym zwycięskim wojnom Lwów z Galicją znalazły się w granicach państwa polskiego.

Ludność ukraińska żyła w II Rzeczypospolitej obok Polaków, chociaż nie wszystkim Ukraińcom się to podobało. Ukraińcy mieli swoje szkoły, gazety i organizacje. Wielu musiało się pogodzić z tym, że żyje w państwie polskim. I chociaż wielu Ukraińców chciało, by na tych ziemiach była Ukrainie a nie Polska, to z ich sąsiadami Polakami łączyły ich dobre stosunki.

Ten względny spokój chcieli zniszczyć ukraińscy nacjonaliści. Dokonywali oni zamachów na polityków polskich, w tym na Józefa Piłsudskiego. Jako Ukraińska Organizacja Wojskowa zabijali też tych Ukraińców, którzy dążyli do zgody polsko-ukraińskiej. Ich ofiarami padali też ministrowie i posłowie polscy, jak np. zwolennik ustępstw wobec Ukraińców, Tadeusz Hołówko.

W latach ’30 zorganizowali oni akcję sabotażu na wsiach galicyjskich, podpalając majątki, niszcząc łączność. Wtedy Józef Piłsudski zarządził tzw. pacyfikację Galicji Wschodniej, czyli wojskową akcję tłumienia sabotażu. Akcja była potrzebna, chociaż z konieczności brutalna. Nie mordowano jednak ludzi ani nie zabierano ich własności.

Kiedy powstała Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, zbliżała się powoli II wojna światowa. Na nią właśnie czekali ukraińscy nacjonaliści. Upadek Rzeczypospolitej stał się dla nich okazją do zapoczątkowania mordów – najpierw na polskich żołnierzach we wrześniu 1939, a potem do zorganizowania ludobójstwa-genocydu w latach ’40, które trwało w niektórych częściach Polski w powojennych granicach jeszcze kilka lat po wojnie. Zginęło od 100 do 200 tysięcy ludności – przede wszystkim polskiej, ale też żydowskiej, ormiańskiej, czeskiej, a nawet ukraińskiej, bo nie wszyscy Ukraińcy chcieli pomagać w genocydzie. Jednym z cudem ocalałych jest gen. Mirosław Hermaszewski, jedyny Polak w kosmosie, który urodził się na Kresach południowo-wschodnich.

Ocalałem, dzięki temu, że mama ze mną uciekła. Bandyci widzieli, że kobieta z dzieckiem ucieka, zaczęli więc strzelać, także do mnie, ale nieskutecznie – mówił w zeszłym roku generał, o tym, co go spotkało jako dziecko.

Zwłoki polskich ofiar ukraińskich nacjonalistów

Zachodzimy, tam masa ludzi. Koło jeziorka jakiś ołtarz zrobiony, batiuszka [ksiądz prawosławny] już jest. A ludzi masa, furami pozajeżdżali, z daleka. Stanęliśmy koło Ukrainki i słuchamy. Batiuszka modlił się. A ludzie, mężczyźni, przeważnie coś w rękach mają. Ten ma siekierę, ten ma nóż, ten ma kosę, ten ma jakieś widły. […] Ten batiuszka modli się, obraca się do ludzi: »Ukraina! Priszoł czas twojej własti«. Taką naukę im dawał i wreszcie mówi tak: »Bery kosu, bery niż i na Lacha i ryż…«. To znaczy, żeby szli rżnąć tych Polaków. I my tak stoimy. Podchodzi do nas ukraiński chłopak, kolegował się kiedyś z moim bratem, taki Andriej. Podchodzi do nas: »Dziewczęta, co wy tutaj robicie? Uciekajcie. Jak ktoś pokaże, że wy Polki, to już do domu nie wrócicie« – tak z kolei mówiła świadek ludobójstwa, Anna Szumska, Polka z Kresów południowo-wschodnich. Jak widać, byli też Ukraińcy, którzy nie chcieli brać udziału w zbrodni. Okrucieństwo zbrodniarzy było niewyobrażalne. Zabijano nożami, siekierami, widłami, często skazując ofiary na długie męczarnie. Dokonała tego Ukraińska Powstańcza Armia związana z OUN. Tak zginęły tysiące ludzi tylko za to, że byli Polakami. W imię zbrodniczej ideologii nacjonalizmu ukraińskiego. W imię oczyszczenia z Polaków ziem kresowych, które OUN-UPA chciała przyłączyć do przyszłego państwa ukraińskiego.

Dla wilniuków te wydarzenia są dość nieznane i nawet egzotyczne. Czy słusznie? Mordowano tam część naszego narodu, rozdzielonego dzisiaj granicami. Polacy, którzy przeżyli, do końca życia cierpieli z powodu okropnych wspomnień. Po ludobójstwie i wysiedleniu Polaków z Kresów południowych, naszych rodaków zostało tam niewiele. Warunki przetrwania ich odrębności jako Polaków były dużo trudniejsze niż na Wileńszczyźnie. Nie było prawie na sowieckiej Ukrainie, do której przyłączono Kresy południowo-wschodnie, polskich szkół, a ocalonych Polaków wysiedlono w nowe granice Polski.

Protestujący w Kijowie z flagami OUN

Dzisiaj wyrażamy solidarność z Polakami żyjącymi na Ukrainie. O terenach zwartego zamieszkania przez większość polską nie ma mowy, tylko nieliczne wioski na Ukrainie są zamieszkane w większości przez Polaków. Wyrażamy z nimi solidarność także dzisiaj, gdy Ukraina walczy o zmiany w kraju, ale niestety coraz częściej pod sztandarami OUN-UPA. Obecnie ta ideologia jest na Ukrainie rehabilitowana, a jeden z liderów OUN-UPA, Stepan Bandera, jest uważany za bohatera narodowego Ukrainy - szczególnie na dawnych Kresach.

My na Wileńszczyźnie dobrze wiemy, co czują nasi rodacy. Na Litwie też czci się hitlerowskich kolaborantów, a Armię Krajową uważa się z kolei za zbrodniarzy tylko dlatego, ze chcieli, żeby Wilno pozostało polskie. W Ponarach pod Wilnem przecież znajdują się doły śmierci, gdzie Polaków mordowali Niemcy z Litwinami. Nasze doświadczenia historyczne są niestety podobne.

Oby zmiany na Ukrainie, które wspiera dziś Litwa, nie przyczyniły się do pogorszenia ich i tak niełatwej sytuacji.

Jeden naród ponad granicami.

Swój

Kiedy i dzięki komu Wilno stalo się "zawsze litewskie"?

2013-12-18T12:35:00.001-08:00

Topos „okupowanego” przez Polskę Wilna zogniskował wokół siebie i wręcz wytworzył narodowość litewską w dzisiejszym jej znaczeniu i postaci. W okresie międzywojennym przynależność miasta do Rzeczypospolitej paradoksalnie skonsolidowała młody XIX-wieczny naród wokół myśli państwowej, która wygenerowała w umysłach obywateli niemal nową rzeczywistość odnoszącą się do miasta.

Oficjalna propaganda państwowa, która trafiała na niezwykle podatny grunt i której tezy były podzielane przez wszystkie stronnictwa i siły polityczne, stawiała sprawę bezkompromisowo – Wilno i bardzo szeroko rozumiana Wileńszczyzna (a więc również tereny leżące dziś w granicach Białorusi i Polski) to tereny należące do Republiki Litewskiej okupowane przez Polskę. W litewskiej konstytucji Wilno stanowiło stolicę państwa i zapis ten pozostał niezmieniony nawet po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z Polską po marcowym ultimatum z 1938 roku, które ze strony polskiej nie zawierało żądania zmiany odpowiedniego artykułu ustawy zasadniczej. Co więcej, paszporty wydawane litewskim obywatelom były ważne – jak głosiły dokumenty – na wszystkie kraje świata z wyłączeniem Polski. Dość nietypową konstrukcją była wobec tego niemożność odwiedzenia przez litewskich obywateli Wilna, które dla Litwinów nie znajdowało się wszakże pod legalną władzą polską. Prawdopodobnie dzięki temu możliwe było wykreowanie obrazu Wilna jako cierpiącego miasta pod okupacją. Nikt bowiem nie był w stanie prawdziwości tej narracji zweryfikować. Polska „okupacja” paradoksalnie więc przysłużyła się samym Litwinom.

Prawną podstawą uznawania Wilna za miasto litewskie był de facto jedynie traktat litewsko-rosyjski z 1920 roku, w którym bolszewicka Rosja uznawała zwierzchność Republiki Litewskiej na danym obszarze – w jego skład wchodziła również Suwalszczyzna, Ziemia Lidzka i Grodzieńszczyzna. Ponadto, ważkim argumentem za nieprawomocnością władzy polskiej nad Wilnem było zaaranżowane na bunt wystąpienie generała Żeligowskiego i jego Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Jakkolwiek jednak byłoby to oburzające dla współczesnych Litwinów oraz dla zwolenników upozorowanych na doskonałe stosunków polsko-litewskich, to tezy o ”podstępie” generała nie bronią się w świetle faktów.

Po pierwsze, Dywizja Litewsko-Białoruska nie przekroczyła wyznaczonej linii zawieszenia broni, a przekroczyła ją na północ od tejże. Nie złamano więc żadnego porozumienia dotyczącego nieprzekraczania linii rozgraniczenia wojsk.

Po drugie, żołnierze Żeligowskiego wracali z frontu wojny polsko-bolszewickiej do domu. Tym domem było Wilno i Wileńszczyzna. Przekazanie Wilna Litwinom przez bolszewików było więc klasyczną intrygą obliczoną na osłabienie odradzającej się Polski, której nie udało się pobić na froncie, wobec czego próbowano to zrobić w inny sposób. W tej roli doskonale odnaleźli się Litwini.

Wreszcie, po trzecie, żołnierze Żeligowskiego byli właśnie tymi, którzy naprawdę walczyli z bolszewizmem, przy okazji zapewniając niepodległość młodej nadbałtyckiej republice. Formalnie neutralna Litwa kolaborowała z bolszewikami w 1920 roku, choć zagrażało to jej własnemu istnieniu. W jednym ze swych artykułów Zbigniew Siemenowicz przypomina wpis z pamiętnika Jonasa Basanoviciusa dotyczący wojny polsko-bolszewickiej: "Ale na nieszczęście dla Litwy, ofensywę bolszewików w Polsce spotkało niepowodzenie, i wreszcie bardzo smutno się ona zakończyła" – pisał patriarcha narodu litewskiego o polskim zwycięstwie pod Warszawą. Siemenowicz przywołuje również słowa dowódcy bolszewickiego Frontu Białoruskiego, Michała Tuchaczewskiego: "Kiedy tylko Litwini wyczuli, że Armia Czerwona odnosi zupełnie wyraźne sukcesy, ich stanowisko neutralne natychmiast zmieniło się na wrogie w stosunku do Polski. Oddziały litewskie uderzyły na polskie siły". W tych warunkach zawierane umowy z Litwą automatycznie straciły moc prawną z uwagi na nieprzestrzeganie przez stronę litewską jej zapisów. Sprawa Wilna i Wileńszczyzny pozostać więc musiała w gestii miejscowej ludności, której dążenia do znalezienia się w granicach państwowości polskiej były oczywiste i zrozumiałe. Te oczekiwania zrealizował wbrew Litwinom i bolszewikom właśnie Żeligowski.

Rzeczywistość „jak gdyby”

"Jednojęzyczność stawała się obsesją litewskich działaczy. Wola stworzenia rzeczywistości podyktowała wynalezienie nazwy Vilnius, choć miasto nigdy tak się nie nazywało. W dawnych kronikach występuje jako Vilna albo Vilnia, od rzeki Vilny. A jeszcze Taryba używa nazwy Wilno" – diagnoza postawiona przez honorowego obywatela litewskiego już Wilna, Czesława Miłosza, nie spotkałaby zapewne uznania w oczach społeczeństwa Litwy Kowieńskiej. Nie byłoby zresztą takiej potrzeby – sytuacja, w której Wilno było miastem „okupowanym”, położonym już za granicą (czy też „linią administracyjną”, jak zwano ją na Litwie Kowieńskiej), była tak naprawdę niezwykle komfortowa dla władz i społeczeństwa. Po pierwsze, pozwalała ona utrzymać powszechną mobilizację i koncentrację na określonym i skonkretyzowanym celu, jakim było „odzyskanie” Wilna oraz uzasadniała różne posunięcia władz zmierzające ku ograniczeniu praw obywatelskich. Po drugie zaś, co może nawet jest ważniejsze, pozwalała na uniknięcie konfrontacji z prawdziwą, a nie wyimaginowaną rzeczywistością w mieście.

Prawdopodobnie przeciętny Litwin miał wówczas wyobrażenie o Wilnie jako miejscu, gdzie uciskana jest litewskość i w którym władza polska obecna jest wbrew woli mieszkańców. Z tego punktu widzenia przekazanie Wilna na mocy układu litewsko-sowieckiego z 1939, który potwierdzał jedynie ustalenia tajnego załącznika do paktu Ribbentrop-Mołotow, rzeczywiście nie było sowieckim darem dla Litwy, a poważnym problemem z punktu widzenia wewnętrznej propagandy, jak również aprowizacyjnym, logistycznym, społecznym i politycznym.

Na marginesie warto dodać, że w litewsko-sowieckim traktacie nie odwołano się do zapisów umowy międzynarodowej z 1920 roku. Litwa nie upomniała się o terytoria, które uznawała za okupowane przez Polskę i których nowy traktat jej nie przyznał. Nie zwrócono się również do hitlerowskich Niemiec z pretensjami terytorialnymi, chociaż te zajęły Suwalszczyznę – również będącą przedmiotem roszczeń litewskich w okresie międzywojennym. Zerwano wobec tego z całokształtem prawnej podstawy o rzekomej okupacji Wilna, wobec czego jego przekazanie Litwie nie odwoływało się już do żadnego status quo ante. Władza litewska w Wilnie to bezpośredni skutek paktu Ribbentrop-Mołotow.

W odpowiedzi na słowa Ambasadora RP w Wilnie

2013-11-20T16:48:00.003-08:00

Pełnomocny przedstawiciel Rzeczypospolitej Polskiej na Litwie w osobie Ambasadora w Wilnie wyraził ostatnio stanowisko, że sprawy mniejszości polskiej są „wyłączną domeną Litwy”. Słowa te wymagają reakcji.

Po pierwsze, istnieje traktat międzynarodowy zawarty w 1994 roku między Polską a Litwą i już samo jego zawarcie z odpowiednimi – choćby najbardziej niejasnymi – zapisami dotyczącymi mniejszości narodowych obala tę tezę.

Po drugie, kwestie mniejszości narodowych uczyniono częścią szerszego zagadnienia, to znaczy praw człowieka i obecnie ich przestrzeganie jest czymś, o co troszczy się wspólnota międzynarodowa, a przynajmniej ta część, do której Polski i Litwa należą.

Pomińmy jednak często nic nie znaczące zapisy międzynarodowych umów, a także zagadnienie przestrzegania praw człowieka, bo i nie jako istoty ludzkie liczymy na Rzeczpospolitą, ale liczymy na nią jako Polacy.

Mimo że Pan Ambasador Czubiński odwołuje się jednak do zapisów prawa międzynarodowego (co przeczy wyłącznej suwerenności Litwy wobec mniejszości polskiej), to wiadomo, że do jego egzekwowania wobec sąsiada trzeba wykazać pewną wolę. Same zapisy mogą pozostać martwe, nie istnieć poza papierem. Dlatego proponujemy odwoływać się (również) do innego zestawu wartości, skoro ten dotychczas proponowany nie jest wcielany w życie.

Na Wileńszczyźnie żyją jeszcze obywatele polscy sprzed 1939 oraz ich potomkowie, żyją ludzie, którzy walczyli za państwo polskie zbrojnie. Niech te fakty stanowią zobowiązanie dla tych wszystkich, którzy służą Rzeczypospolitej w Wilnie. Jak pokazała historia, szczególnie ta najnowsza, nie można służyć Polsce, o Wilnie nie pamiętając. Z drugiej strony my-Polacy na Wileńszczyźnie też nie bylibyśmy już dawno Polakami, gdyby nie pamięć o Polsce, gdyby nie świadomość sąsiedztwa z Polską, gdyby nie nadzieje na to, że warunkiem dobrych stosunków polsko-litewskich będzie właściwe traktowanie nas. Działa to więc w obydwie strony.

O tym, jak postępować w takich sytuacjach, możemy się uczyć od… Litwinów. Wójt małego Puńska często wypowiada się w sposób zuchwały, ale zgodny z litewską polityką, na temat Polaków na Wileńszczyźnie, usprawiedliwiając dyskryminację „okupacją Wileńszczyzny”… Nawet, gdy ostatnio samorząd w Puńsku (lit. Punskas) zamknął oddziały szkolne z powodu niżu demograficznego, to wypowiadała się na ten temat sama prezydent Litwy, oskarżając Polskę o zamykanie litewskich szkół, choć wiadomo, że odpowiednie kompetencje ma miejscowy samorząd zdominowany przez Litwinów. Sama jednak tego typu wypowiedź głowy państwa litewskiego daje Litwinom w Polsce ogromne wsparcie mentalne, wsparcie państwowej struktury i czyni ich sprawę sprawą 2,5-milionowej społeczności Litwinów w państwie macierzystym. Dlatego wójt Puńska może sobie pozwolić na takie wypowiedzi i na okłamywanie opinii publicznej.

Warto więc zawsze wychodzić z założenia, że ponad granicami stanowimy jedną wspólnotę i musimy się nawzajem wspierać. Bo bez Wilna – w jakimkolwiek by było położone państwie – nie ma Polski, a bez Polski wkrótce może nie być Wilna. Tego prawdziwego, polskiego. Czy tego właśnie chciałby Pan Ambasador?

Wileński

Tradycja Wielkiego Księstwa Litewskiego - komu dziś służy?

2013-11-04T03:58:00.000-08:00

"Polsko-litewski SPÓR o Wilno" - bardzo często można się spotkać z tym sformułowaniem w opisie stosunków polsko-litewskich od wieku XIX.

Tak naprawdę nigdy nie było żadnego "sporu" o Wilno. Przecież Wilno było od kilkuset lat miastem polskim, otoczonym przez polską ludność. W samym Wilnie niepodzielnie panowała kultura polska i język.

O jakim więc "sporze" może być tutaj mowa? Czy jeśli jeden człowiek zacznie pretendować na czyjąś własność, to wynika między nimi jakikolwiek spór? Czy może po prostu jeden z nich sięga po cudze, po co, co mu się nie należy?

Na tym właśnie polega ten "spór", w którym obydwie strony są niby tak samo winne. A czemu Polacy winni, że byli i są u siebie?

Drugą sprawą, która wykrzywia prawdziwy obraz polsko-litewskich stosunków jest podzielenie praw do Wilna na "etniczne" i "historyczne".
Od kiedy to prawo do czegoś jest podzielne? Prawo to się albo ma, albo nie ma. Nie nasza to wina, że Litwini dawno temu po prostu okazali się za słabym narodem, żeby zapanować na podbitym przez nich terytorium i że przyjęli wpływ innych kultur. Poza tym, Litwini bałtyccy się nigdy nie spolonizowali, bo najpierw przejęli wpływy od podbitej Rusi, a dopiero potem zaszła dobrowolna polonizacja.

W Wilnie historia też szła do przodu i nie zatrzymała się nigdy w miejscu, więc w danym momencie historycznym prawa do Wilna miał ten, kto w nim od dawna zamieszkiwał, kto był u siebie. I jest to tak samo prawo "historyczne", jak i "etniczne" i jakiekolwiek inne.

Dlatego wszystkie teorie o "spolonizowanych Litwinach" odrzucamy, bo są też po prostu bez sensu. Jeszcze niedawno Litwin był po prostu szlachcicem polskim z Litwy, a potem po prostu Polakiem z Litwy. I takie miało znaczenie słowo Litwin, więc przynależność wilniuków do Narodu Polskiego jest logiczną konsekwencją historii. Taką, jaka była naprawdę, a nie taką, jaką by chcieli Bałtowie. Tych proponujemy nazywać zgodnie z przedwojenną jeszcze tradycją i z językiem litewskim - Lietuwisami. Dla odróżnienia od prawdziwych Litwinów, czyli Polaków na obszarze dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Jeśli ktoś jednak chce się odwoływać do historii i tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, to niech to robi szczerze i konsekwentnie. Dla nas - potomków historycznych Litwinów - miejsce Pogoni jest przy Orle Białym, dla nas język polski w Wilnie to właśnie dowód ciągłości tej tradycji. Na Górze Giedymina powinna powiewać też flaga z Orłem Białym. Skoro Wilno jest dla wszystkich narodowości je zamieszkujących, to nikt głoszący to hasło - o ile będzie konsekwentny - nie będzie się temu postulatowi sprzeciwiał.

Kto jednak odwołuje się do idei WKL i odmawia miejscowym Polakom spełnienia ich postulatów, ten odwołuje się do tej idei wybiórczo, a może nawet nieszczerze. Z dużym prawdopodobieństwem po to, by ukryć swoje złowrogie zamiary, czyli zlitewszczenie Wileńszczyzny.

I tym zamiarom będziemy się zawsze przeciwstawiać.

Moralna kompromitacja Mokrzeckiej

2013-09-18T05:12:00.001-07:00

Ewelina Mokrzecka dalej próbuje zwrócić na siebie uwagę — nadal w brzydki sposób

Od jakiegoś czasu Ewelina Mokrzecka przebywa już w naszym mieście. Usiłuje jakoś odnaleźć siebie, bo dawna inicjatywa, polegająca na propagowaniu polsko-sowieckiego żargonu, powoli umiera śmiercią naturalną. Jakimś cudem dostała pracę w portalu internetowym Radia „Znad Wilii”. Właśnie na tym portalu opublikowała wczoraj tekst, który powstał na podstawie cytowania prywatnej korespondencji wykradzionej przez hakerów. Tym samym Ewelina Mokrzecka stała się wspólnikiem kradzieży — i to bardzo brzydkiej. Co jeszcze gorsze pozwoliła na atak "Lietuvos Rytas", czyli poskarżyła się litewskiemu dziennikowi znanemu z atakowania Polaków."LR" dziś też opublikował jej tekst.

Chodzi o prywatne wiadomości jednego z działaczy jednej z organizacji młodzieżowych w Koronie — Obozu Narodowo-Radykalnego — przesyłane przez Facebook. Same zaś wiadomości opublikowane (fragmentami!) przez Mokrzecką to te dotyczące kontaktów tej organizacji z Wilnem i polską młodzieżą z Wilna.

W sumie to Mokrzecka mimo woli zrobiła polskiej młodzieży z Wilna bardzo dobrą reklamę, bo jak piszą do nas czytelnicy komentujący artykuł okazało się że ludzi ci robią pozytywne rzeczy: biorą udział w manifestacjach w obronie polskiej oświaty, nie robią awantur, urządzają koncerty, wspierają Polonię Wilno i śpiewają „Mazurka Dąbrowskiego”. Żeby jakoś ugryźć i obrzydzić czytelnikom oba środowiska panna Mokrzecka musiała kilka razy odmienić słowo „nacjonalizm” i przytoczyć wewnętrzne sprzeczki w ONR. Mimo wszystko i tak wyszła reklama.

Wileńszczyzna mały kraj, wszyscy wiedzą kto jest kim. Nie jest tajemnicą, że Ewelina Mokrzecka ma skrajne poglądy, że w Warszawie była wolontariuszką organizacji homoseksualnej i właśnie z czasów pobytu w Koronie żywi ideologiczną niechęć do ONR czy Młodzieży Wszechpolskiej. Jej poglądy — jej sprawa. Tylko po co przenosi swoje uprzedzenia do Wilna, po co usilnie stara się atakować najbardziej społecznie aktywne, najbardziej patriotyczne i narodowo przebudzone grupy tutejszej polskiej młodzieży? Bo jest oczywistym, że kreując ONR jako coś strasznego i pisząc o jego związkach z grupami młodzieżowymi z Wilna, chodzi o atak na te drugie. Czy Mokrzecka marzy aby wileński Polak był taki jak żargon który promuje — aby był postsowieckim, zakompleksionym, biernym tłumem wstydzącym się swojej narodowej tożsamości?

Nie to jednak najważniejsze. Cywilizowani ludzie wiedzą, że przeglądanie czyjejś korespondencji prywatnej jest moralnie złe. Jeśli w dodatku korespondencja ta pochodzi z kradzieży jest to bardzo złe. Jeśli wyrwanych z kontekstu fragmentów z czyjejś prywatnej korespondencji używa się do zwalczania jakichś środowisk społecznych to jest to po prostu podłe. Dlatego też prasa w Koronie — nawet krytyczna wobec ONR „Gazeta Wyborcza” czy „Krytyka Polityczna” — potępiła zastosowanie tych metod wobec działacza ONR i honorowo nie grzebała się publicznie w jego listach. Za bardzo to przypomina sowieckie metody działania, też polegające na wykorzystywaniu wykradzionej korespondencji do atakowania myślących inaczej.

Ewelina Mokrzecka w swoim artykule zauważyła, że w Wilnie wzrasta aktywność narodowo świadomej młodzieży polskiej. To prawda! Staramy się poprzez nasz blog być częścią tej fali, która zmywa z powierzchni Wileńszczyzny narosłe przez lata kompleksy i patologie. Dalej będziemy działać na rzecz narodowego samo-umocnienia Polaków Wileńszczyzny i z radością powitamy poparcie każdej organizacji i ludzi którzy chcą nam pomagać w tej pozytywnej pracy. Bez względu na polityczne poglądy, bez względu na to do jakiej partii tam u siebie należą. JEDEN NARÓD PONAD GRANICAMI.

Nowowilejski

Polonia Wilno - Żalgiris-3: relacja z trybun

2013-08-16T10:41:00.002-07:00

Środowy mecz Polonii Wilno z Żalgirisem-3 pokazał wszystkim niezorientowanym i wątpiącym prawdziwe intencje wszystkich stron angażujących się w kibicowanie w naszym mieście. Istniejący od początku istnienia zorganizowanej grupy kibicowskiej na Polonii konflikt rozpoczęty przez Żalgiris zaangażował też tych, którzy powinni teoretycznie stać z boku.

Od początku byłem pewny, że to nie będzie zwykły mecz. Chociaż przygotowania do niego szły z naszej strony jak zwykle, to wiadomo było, że Litwini będą chcieli odreagować na nas za transparent kibiców Lecha w Poznaniu. Tym samym uczynili nam wielką przysługę, pokazując wreszcie, że w Koronie i tutaj mają do czynienia z przedstawicielami tego samego narodu. Narodu, którego sympatią się tutaj nie darzy od dawna, czego nie chce dostrzec do dziś wiele osób w Koronie.

Nie przejmując się tym i robiąc swoje, przygotowaliśmy oprawę przedstawiającą Bolka i Lolka – postacie ze znanej polskiej kreskówki – w brawach Polonii. Było to nawiązanie do plakatu promującego mecz drużyny z Janowa na Litwie Kowieńskiej (gdzie, swoją drogą, przed II wojną mieszkali w większości Polacy, dziś dzięki Litwinom nie ma po nich śladu) z Polonią w zeszłym sezonie, na którym posłużono się Bolkiem i Lolkiem zawieszającymi polską flagę na Górze Zamkowej w Wilnie. Ta konwencja spodobała nam się na tyle, że mecz z Żalgirisem-3 miał taką właśnie oprawę.

Oprócz wilniuków na trybunach obecni byli także goście z Korony: z Warszawy, Łomży i z Wrocławia. Obecni byli też reprezentanci drugiej części podzielonej sztuczną granicą Wileńszczyzny – Polacy z Lidy na Białorusi , co daje łącznie przedstawicieli jednego narodu z trzech rożnych państw!

Taka liczna reprezentacja spowodowała wzrost troski policji o nasze bezpieczeństwo… Jej ofiarą padły akurat race, na które nigdy wcześniej nie zwracano uwagi. Na trybunie było bezpiecznie do momentu, w którym gwałtownie nie wbiegła na nią policja, zabierając jednego z Koroniarzy do radiowozu. W tym zamieszaniu bezpieczne zwykle race stworzyły zagrożenie, jedna z nich znalazła się na murawie, wypalając jej fragment… Na szczęście oprawa przynajmniej przez chwilę mogła się zaprezentować w całej okazałości – Bolek i Lolek i efekty pirotechniczne. Gdyby nie „interwencja” nadgorliwej policji, to pewnie można by było nacieszyć nią oko chwilę dłużej…

Nie byliby też sobą fanatycy Żalgirisu, gdyby nie szykowali swojej prowokacji na tę okazję. Skradając się niedaleko trybun, czekali na nas po meczu, ale Litwinów przed laniem (niech nie myślą, że nie będziemy się bronić) uchroniła policja, która słusznie tym razem kazała się rozejść. Kibice Polonii przy okazji brali nieświadomie udział w sesji fotograficznej, jaką urządzili im – zapewne, jak to Litwini, w dobrej wierze – kibice litewskiej drużyny. Do czego posłużą im te zdjęcia, można się tylko domyślać.

Zachowanie policji na meczu skrytykował pełniący obowiązki prezesa Polonii Stefan Kimso, który słusznie zauważył, że policja niepotrzebnie biegała za kibicami z powodu rac. Od siebie dodam, że dużo bezpieczniej czułbym się, gdyby policja zostawiła nas w spokoju. Prawdopodobnie wtedy żadna raca nie spadłaby na murawę.

Dziś dowiedziałem się, że Polonia do momentu wyjaśnienia sprawy zabranego z trybun kibica ma grać przy pustych trybunach. Sprawiedliwie by było, gdyby zakaz stadionowy dostała też policja. Ale na to nie można liczyć.

Mecz skończył się wynikiem 1-0 dla Polonii. Piłkarze dziękowali za doping, mam nadzieję, że wkrótce będzie okazja podziękować znowu.

Kibic Polonii

Bóg zagrzmi, a zagrzmi z naszym wtórowaniem

2013-07-07T14:20:00.002-07:00

Znowu przyszedł jakże wyczekiwany weekend. Jednak ten weekend czymś się wyróżniał na tle innych. Czym? Otóż w niedzielę przypadała 69. rocznica Operacji „Ostra Brama”.

„Ostra Brama” była operacją w ramach ogólnokrajowej akcji Armii Krajowej „Burza”, a jej celem było oswobodzenie Wilna i Wileńszczyzny od okupanta niemiecko-litewskiego. Jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Ziemi Wileńskiej. Nie będę tutaj rozpisywał się o samej operacji, to bowiem każdy może sam przeczytać z innych powszechnie dostępnych źródeł, jednak chciałbym przedstawić specyfikę tegorocznych obchodów.

Tradycyjnie — obchody miały miejsce na Rossie, przy sercu Marszałka, które to jest tym właśnie sercem polskości, które do dziś, mimo ciągłej nagonki, bije w Wilnie. Jak zwykle, było złożenie zniczy, kwiatów, stali umundurowani kombatanci ze sztandarem. Tym razem jednak odwiedziło nas też Stowarzyszenie Łagierników Żołnierzy Armii Krajowej, którzy zajęli miejsce przy wileńskich kombatantach. Niewątpliwie wzruszającym momentem w całej ceremonii była część, w której nikomu nieznana staruszka o bardzo słabym zdrowiu fizycznym, zarecytowała (prawdopodobnie własnego autorstwa) wiersz o AK i kombatantach. W wierszu mówiła o pokładanej nadziei i ofierze, jaką za nas złożyli. W trakcie tego, w jej oczach zaczęły jawić się łzy. Po całej ceremonii zrobione zostało zdjęcie wszystkich zebranych. Do zdjęcia dołączyła także Wrzesińska Orkiestra Dęta, co przyjechała tutaj na wycieczkę. Po tym wszyscy pokrzepieni siłą na dalsze bycie Polakiem w tak trudnym okresie, rozeszliśmy się w swoje strony.

Zniesmaczył brak jakiegokolwiek przedstawiciela rządu polskiego – nie było ambasadora, konsula, nikogo. Zdawało się, jakoby ta rocznica dla obecnego rządu Rzeczypospolitej Polskiej nie znaczy nic. Przykre to. Oczekiwalibyśmy uczestnictwa oficjalnych przedstawicieli Rzeczpospolitej. Wszyscy tu mamy nadzieję, że czasy lekceważenia polskiej pamięci i składania nas na ołtarzu „strategicznego partnerstwa” z władzami małej republiki już minęły. Walczymy o to wszystko wszelkimi możliwymi legalnymi środkami, a ktoś z góry przesądza, co z nami ma się stać i jak mamy być potraktowani.

Jak pomyślę o tych wszystkich, którzy ofiarowali swoje życie, którzy rzucili na szalę wszystko, co mieli – byle tylko bronić tej Ojczyzny, by obronić honoru Polaka... Skąd brała się ta ofiarność i takie zrozumienie tych spraw, których niektórzy nawet nie chcą pojąć? Dlaczego mimo tak wielu czcigodnych ludzi, którzy własną krwią napisali jakże piękną historię Polski, wciąż są polscy oficjele, które zapominają o nich

Jedno jest pewne – nasze zaplecze w Koronie staje się coraz silniejsze i coraz bardziej odczuwamy jedność Korony z krainą historyczną, jaką jest Litwa. To, oczywiście, coraz bardziej irytuje „prawdziwych Litwinów”, a w szczególności ostatnio dającą się we znaki osobę, a raczej osóbkę – panią prezydent Republiki Litewskiej. Jednak jeżeli mamy wybrać pomiędzy dobrymi stosunkami, które tak naprawdę będą dobre tylko wtedy, gdy nie zostanie tutaj Polaków, a godnym i poważnym traktowaniem, to wybieramy to drugie.

Mogą szkalować nasze imię, mogą nas coraz bardziej prześladować – nie zmieni to faktu, że JEDEN NARÓD PONAD GRANICAMI! Tego Narodu Republika Litewska nie rozdzieli, a próbując może się poważnie poparzyć. Za nami stoi Korona, prawda i Bóg. Kto stoi za małą zakompleksioną republiką?

Eugeniusz Osipowicz

Radžvilas chce więcej dyskryminacji

2013-05-06T03:15:00.002-07:00

Przez lata siedzieliśmy zbyt cicho i niektórzy Litwini chyba faktycznie uwierzyli w to, że na Wileńszczyźnie nie ma Polaków. Teraz gdy podnosimy głowę z jeszcze większą siłą ujawniają się kompleksy Litwinów owocujące nienawistnymi słowami.

Histeria związana z sukcesem wyborczym AWPL i coraz większą aktywnością społeczną Polaków Wileńszczyzny, którzy coraz odważniej prezentują się jako gospodarze swojego kraju, ujawnia nam prawdę o wielu obywatelach litewskiej narodowości. Wielu z nich jeszcze nie zdołało pogodzić się z taką naszą postawą.

Do zalewu pełnych nienawiści, antypolskich komentarzy, pisanych w internecie przez anonimowych użytkowników, u czym niedawno znów informowała Wilnoteka , zdążyliśmy się już w redakcji przyzwyczaić. Na co dzień musimy bronić naszego profilu na Facebooku przed tego rodzaju wypowiedziami, oczyszczać go z pisanych po litewsku, a czasem zepsutą polszczyzną, przekleństw. Jednak antypolskie poglądy to nie tylko hobby internetowych frustratów.

Trzy dni temu, dokładnie w jakże drogą nam rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja, Polaków zaatakował największy dziennik kraju - "Lietuvos Rytas" a konkretnie Vytautas Radžvilas. Gazeta bardzo znacząca, postać autora też. Radžvilas to jeden z założycieli Sąjūdisu, w latach 1990-1993 był przewodniczącym partii Litewski Związek Liberałów. Od lat 80 uczył historii filozofii w Uniwersytecie Wileńskim, w latach 1989–2002 był już kierownikiem Katedry Filozofii. Od roku 2000 pracuje w Instytucie Stosunków Międzynarodowych i Nauk Politycznych Uniwersytetu Wileńskiego, jest kierownikiem Działu Studiów Europejskich. Nawet najbardziej wyrozumiały dla litewskiego społeczeństwa człowiek nie może więc stwierdzić, że to marginalny głos radykalnego nacjonalisty, jest to bowiem głos prawdziwego reprezentanta elity intelektualnej i politycznej, i to tej jej części, która na początku lat 90 ustaliła taki a nie inny porządek w Republice Litewskiej.

Kłamstwa w służbie nienawiści

Na otwarcie artykułu "Memel-Wilno: nieprzyswojone lekcje historii" Radžvilas wypisuje stare litewskie mity dotyczące polskiego ruchu autonomicznego z przełomu lat 80 i 90 ubiegłego wieku. Litewski publicysta określa ten ruch jako dzieło Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego. Ponieważ Radžvilas jest naukowcem i co ważniejsze w tym czasie był także aktywnym działaczem politycznym, trudno podejrzewać go o niewiedzę. Działania Rady Koordynacyjnej do spraw powołania polskiej autonomii terytorialnej były całkowicie jawne. Podobnie jak działania zjazdów polskich deputowanych, w których uczestniczyli nasi przedstawiciele do Rady Najwyższej, deputowani rejonowi i przedstawiciele "apilinek Litwy Południowo-Wschodniej", których oskarża komentator "Lietuvos Rytas". Uchwały Rady Koordynacyjnej i kolejnych zjazdów wysyłano do Rady Najwyższej. Kto chce się z nimi dzisiaj zapoznać może bez problemu poszukać archiwalnych numerów "Kuriera Wileńskiego", który je drukował. O sprawie tej pisaliśmy obszernie w rocznicę brutalnego stłumienia przez Litwinów Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego.Krótko więc przypominamy.

12 maja 1989 r. odbył się w Mickunach I Zjazd Deputowanych Ludowych Wileńszczyzny. Na zjeździe tym powołano Radę Koordynacyjną do spraw Utworzenia Polskiego Obwodu Narodowo-Terytorialnego w ramach LSRS. 6 października 1990 w Ejszyszkach miał miejsce kolejny etap II Zjazdu Deputowanych Rad Terenowych. Zjazd ten przyjął przełomową uchwałę o dążeniu do utworzenia Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego w składzie Republiki Litewskiej. W zjeździe brało udział 209 delegatów. W jego trakcie doszło do gorącej dyskusji. Pojawiła się koncepcja Autonomicznego Kraju Wileńskiego w ramach ZSRS, poza granicami Litwy. Jednak tę koncepcję poparło tylko kilkunastu delegatów. Ogromna większość, prawie 200, opowiedziała się za autonomią w granicach Republiki Litewskiej. Zresztą 29 stycznia 1991 i litewska Rada Najwyższa wstępnie zaakceptowała ten plan.

Na ostatnim zjeździe polskich deputowanych 22 maja 1991 r. w Mościszkach, gdzie zapadły uchwały ustanawiające ostatecznie Polski Kraj Narodowo-Terytorialny wraz z jego statutem, również potwierdzono jego istnienie w granicach Republiki Litewskiej. Władze litewskie, gdy po puczu Janajewa znikło zagrożenie z Moskwy, odpłaciły za tę lojalność rozwiązaniem 4 września 1991 r. naszych rad terenowych i wprowadzeniem w rejonach wileńskim i solecznickim dyktatury komisarzy. Litewscy komisarze przez półtora roku robili czystkę etniczną w podległych sobie instytucjach oraz kierowali masową kradzieżą ziemi polskich rodzin. Radžvilas dobrze zna tę historię, wygląda więc na to, że powtarza dawno już wymyślone kłamstwa, aby mieć pretekst do ataku na Polaków.

Za mało dyskryminacji?

Radžvilas pisze "tak zwani litewscy Polacy" - jeden z wielu przypadków kiedy odmawia się nam nawet prawa do swobodnego określenia swojej własnej tożsamości. Zdanie za którym kryje się stary, bolesny litewski slogan - "nie ma Polaków, są spolonizowani Litwini". To kłamstwo jak i to drugie, o rzekomym działaniu dawnego ruchu autonomicznego na zlecenie KPSS, ma w oczach rodaków Radžvilasa usprawiedliwić represje i dyskryminację naszej społeczności. Bo litewski publicysta szczerze żałuje, że Polaków za mało ukarano za dawne dążenia do swobody rozwoju kulturalnego i realnego samorządu.

Vytautas Radžvilas

Żale te to znów dowód zakłamania litewskiego publicysty. Przecież Radžvilas dobrze wie, że od 1991 roku Prokuratura Generalna usilnie szukała dowodów powiązań ruchu autonomicznego z moskiewskimi puczystami. Przecież Radžvilas dobrze wie, że od 1993 sędzia śledczy tej prokuratury Gintaras Plioplys zajmował się już tylko szukaniem dowodów na to że Rada Koordynacyjna PKN-T usiłowała oddzielić Wileńszczyznę od republiki. W 1995 r. musiał sprawę umorzyć bo jakichkolwiek dowodów zabrakło. Ostatecznie oskarżono deputowanych rejonowej rady solecznickiej, którzy w Radzie Koordynacyjnej nie zasiadali, a część z nich w ogóle się na zjazdach deputowanych nie pojawiała. Z dużej chmury mały deszcz - można napisać, ale Radžvilas i dziś dalej się chmurzy, choć ten jego gniew nie ma nic wspólnego ani z prawdą historyczną, ani ze sprawiedliwością. Wprost przeciwnie kłamliwe oskarżenia mają uzasadnić to wszystko co przez lata robiono z naszą ziemią, z naszymi nazwiskami, z naszym językiem, a czego Radžvilasowi i tak za mało.

W artykule Radžvilasa pojawia się ton od pewnego czasu nieobecny w głównych mediach. To nie tylko usprawiedliwienie tego systemu dyskryminacji jaki stworzono. To jawny żal, że nie dyskryminowano Polaków jeszcze bardziej! Żal, że nie uwięziono liderów naszej społeczności na początku lat 90. Żal, że w ogóle przyznano nam obywatelstwo. Radžvilas marzy o wariancie łotewskim, na Łotwie bowiem prawie połowa ludności rosyjskiej (która z kolei stanowi około 40% całej ludności kraju) nie otrzymała obywatelstwa republiki i w tej chwili jest pozbawiona wszelkich politycznych praw. Łotysze usprawiedliwi to faktem, że większość Rosjan to imigranci (bądź ich potomkowie) z czasów ZSRS. W stosunku do nas takiego uzasadnienia nie można zastosować, bo czego Radžvilas nie napisał, ogromna większość polskich rodów żyje tu na Wileńszczyźnie znacznie dłużej niż jego własny ród. Dlatego trzeba ponowić stare kłamstwa o autonomii na zlecenie KPSS, a nawet o dalszym działaniu pod kierownictwem Moskwy.

A przecież wystarczyło pozbawić Polaków obywatelstwa i dziś nie było by ani "antypaństwowej" Akcji Wyborczej Polaków na Litwie, ani Waldemara Tomaszewkiego, który śmie głośno mówić w całej Europie o dyskryminacji jaka nas tutaj dotyka, ani Polaków w radach rejonowych wileńskiej czy solecznickiej prowadzących "wywrotowe działania" - snuje rozważania komentator "LR". Zresztą Tomaszewski to rosyjski agent dorzuca kolejne pomówienie Radžvilas. Na koniec straszy rodaków drugim Pridniestrowiem lub Osetią.

Litewski publicysta pisze, że Waldemar Tomaszewski "dyskredytuje" państwo litewskie i Litwinów. Cóż... jeśli z ramienia największego litewskiego dziennika wykładowca największego uniwersytetu pisze, że działania na rzecz obrony własnej tożsamości przez autochtoniczną grupę etniczną są "antypaństwowe", a nawet potępia to, że tej grupie etnicznej przyznano prawa obywatelskie, to właśnie to jest dyskredytacja Litwy i litewskiej elity.

Jan Tarnawa

Strzały w Gudelach

2013-04-30T01:20:00.005-07:00

Najgroźniejszym dla Polaków elementem litewskiego systemu dyskryminacji okazał się mechanizm kradzieży ziemi polskich rodzin. Niedawno minęła 20 rocznica szczególnie szokującej próby rabunku.

Po siłowym stłumieniu przez litewskie władze Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego, Rada Najwyższa Republiki Litewskiej 4 września 1991 r. zawiesiła samorządowe rady rejonów wileńskiego i solecznickiego. Taka uchwała litewskiego parlamentu była sprzeczna z ówczesnym prawem litewskim. Parlament nie miał bowiem prawa zawieszać rad a jedynie je rozwiązać po udowodnieniu przez specjalną komisję ewentualnych nieprawidłowości. Tymczasem nie było żadnych wniosków takiej komisji.

W miejsce zawieszonych rad rejonowych litewskie władze mianowały, bez pytania mieszkańców o zdanie, specjalnych komisarzy. Był to Artūras Merkys w rejonie wileńskim i Arūnas Eigirdas w solecznickim. Warto zapamiętać nazwiska tych ludzi bo ich działalność w niczym nie różniła się od praktyk komisarzy bolszewickich.

Nowi litewscy władcy natychmiast zwolnili większość polskich urzędników terenowych, wprowadzając na to miejsce Litwinów, szczególnie w służbie rolnej gdzie wśród 17 kierowników ostało się tylko 3 Polaków. Szczególne zainteresowanie tą służbą nie było przypadkowe - to właśnie za czasów autorytarnej władzy komisarzy dokonał się bowiem najbardziej masowy rabunek ziemi należącej do polskich rodzin, ukradzionej najpierw po 1945 roku przez bolszewików. Teraz, drugi raz kradli ją Litwini na mocy osławionego mechanizmu przenoszenia własności nieruchomej zawartego w litewskiej ustawie reprywatyzacyjnej, z całą bezwzględnością realizowanego w Kraju Wileńskim przez Merkysa i Eigirdasa. Ten pierwszy w czasie swoich rządów rozdysponował łącznie 1931 parcel. Była więc to grabież masowa.

Dramatyzm tego rabunku oddają wydarzenia jakie miały miejsce we wsi Gudele w rejonie wileńskim. Jeszcze w 1992 roku komisarz Merkys przydzielił tam działki pod domy dla Litwinów z Wilna. Próbowała przeciw temu protestować rada apilinki (gminy) Mejszagoła. Bez skutku. Oczywiście domy Litwinów miały powstać na ziemi zabranej niegdyś polskim rodzinom, w dodatku położonej tak, że odcinały by polskich chłopów od ich dalej położonych pól i pastwisk. Dlatego gdy z początkiem kwietnia 1993 r. w Gudelach pojawiły się maszyny do robót ziemnych i budowlanych, chłopi wyszli na pola. Jak wspominają świadkowie blokowali oni maszyny własnymi ciałami, przeganiali też próbujących interweniować litewskich osadników.

Osadnicy 27 kwietnia 1993 sprowadzili do Gudel litewskie wojsko. Gdy taka demonstracja siły nie wystarczyła litewscy żołdacy zaczęli strzelać. Wbrew późniejszym zapewnieniom urzędników wojsko nie strzelało jedynie w powietrze, gdyż odnaleziono liczne pociski wbite w ściany domów. Policja asystowała strzelaninie biernie się jej przyglądając. Polscy chłopi uciekli, by wkrótce znów wrócić i znów opierać się osadnikom. Dwóch z nich: Waleriana Romanowskiego i Stanisława Jurewicza postawiono za to przed sądem. Ostatecznie jednak opór w Gudelach była tak silny a nagłośnienie tej sprawy tak wielkie, że 13 kwietnia 1994 roku rząd litewski zdecydował się odwołać przydział działek dla Litwinów w Gudelach... niestety niedługo potem litewscy osadnicy otrzymali je w sąsiedniej gminie, także na gruntach dawnych polskich właścicieli.

Takimi to sposobami Litwini prowadzili "reprywatyzację". Rabunek ziemi to najgorsze co Polaków spotkało, bo nie tylko utwierdziło ich biedę, utwierdziło odziedziczoną po czasach komunistycznych represji słabą pozycję materialną, przekładającą się na takie sprawy jak zdolność rodzin do kształcenia dzieci. Był to także mechanizm litewskiej kolonizacji Kraju Wileńskiego. Litewscy imigranci-złodzieje zmienili proporcje narodowości w wielu podwileńskich gminach. Pamiętajmy dzisiaj, gdy poprzez przewlekłe negocjacje litewskie partie usiłują sprowadzić wszystkie nasze problemy do kwestii pisowni nazwisk i dójęzycznych tabliczek. To też ważne, ale kwestia ziemi jest najważniejsza!

Jest jeszcze inna lekcja. Postawa gudelskich chłopów w gorących dniach kwietnia 1993 roku udowadnia, że poprzez opór, kiedy trzeba radykalny, można i trzeba bronić swoich narodowych praw!

Nowowilejski

Czas odzyskać Litwę! - CZĘŚĆ PIERWSZA i DRUGA

2013-04-15T04:52:00.000-07:00

„Litwa – Ojczyzną, Polska – Macierzą” – brzmi oficjalna dewiza Związku Polaków na Litwie. To neutralne politycznie hasło miało i ma z założenia inspirować postawy zmierzające ku wytworzeniu się modelu Polaka-obywatela Litwy, a jednocześnie budować mosty między Polską a Litwą.

W żadnym z zakładanych celów nie ma niczego, co należałoby potępiać. Świadomy swego pochodzenia i kultywujący tradycje swojego narodu Polak, będący zarazem obywatelem Litwy dążącym do wspólnego dobra wszystkich obywateli państwa jest bez wątpienia przedstawicielem grupy, która w interesie nas wszystkich powinna być jak najbardziej liczna. Wydawałoby się, że w cywilizowanym państwie takie postawy byłyby czymś pożądanym, a wręcz promowanym przez instytucje państwa. Jak dotąd jednak taki model obrał tylko Związek Polaków na Litwie.

Gdyby identyczny albo chociaż podobny punkt widzenia przyjęły władze litewskie (dotyczy to wszystkich kolejnych rządów), to wszelkie problemy zostałyby dziś zlikwidowane i to bez względu na bardzo trudną historię wzajemnych stosunków (nie wnikajmy teraz, kto był ofiarą, a kto winowajcą). Republika Litewska obrała jednak drogę, która związki z Polską w charakterze Macierzy części swoich obywateli zdecydowanie wyklucza. A im dłużej tą drogą kroczy litewska Republika, tym trudniej będzie z niej zawrócić. Warto pokazać Litwinom, co znajduje się na końcu tej drogi i kto może na tej drodze wyjść jej naprzeciw.

Stawka gry, jaka toczy się na Wileńszczyźnie, to nie tylko kwestia statusu Polaków tam żyjących, ich związków z Macierzą i tożsamości. Gra toczy się o coś znacznie większego.

Uznanie obecności Polaków na Wileńszczyźnie w formie nawet tylko symbolicznej – np. poprzez wprowadzenie zapisu nazwisk w oryginale, a także prawne usankcjonowanie możliwości dwujęzycznego nazewnictwa ulic to nie tylko kwestia nadania polskiemu przynajmniej częściowych praw przysługujących językowi państwowemu - jest to także kwestia ostatecznego pogodzenia się z tym i przyznania, że Polacy tu byli, są i będą, a w związku z tym przyznania również, że cała ideologia litewska, która popchnęła w wiekach XIX i XX garstkę bałtyckich separatystów do utworzenia nowego państwa, jest oparta na założeniach z gruntu fałszywych. Fałsz ten sięgałby tak głęboko, że dotykałby kwestii zupełnie dla litewskiej Republiki zasadniczych, włączając w to całą ideologiczną narrację, w którą Litwini zmuszeni są wierzyć.

Wilno nasze!

Przyjrzyjmy się bliżej problemowi samego miasta Wilna. Miasta, które faktycznie znajdowało się w granicach Rzeczypospolitej do 1939, formalnie – co najmniej do 1945. Przez cały ten czas funkcjonuje tutaj Polskie Państwo Podziemne, działa wojsko polskie zwane Armią Krajową. W okolicach Wilna nie ma nawet mowy o konspiracji – struktury te działają jawnie, czyszcząc teren od Niemców i Litwinów. Co więc się stało w 1939?

Litwini wierzą albo – co bardziej prawdopodobne – chcą wierzyć w to, że w październiku 1939 wyzwolili Wilno. Tylko od kogo?

Żeby było wyzwolenie, musi być okupacja. Żeby była okupacja, musi być okupant i ludność okupowana. Tymczasem kto kogo miał okupować w Wilnie? Polacy okupowali… Polaków?

Sądzę, że Litwini bardzo dobrze zdają sobie sprawę z tego, że stąpają po grząskim gruncie. Zawsze, gdy im się przyglądam, widzę pewne zagubienie na ich twarzach, coś w rodzaju niepewności. Oni sami podświadomie czują, że ich obecność tutaj jest świeża, że nie zapuścili tu korzeni. Ich jedynym pomysłem na Wilno jest negowanie. Negowanie obecnej tu wiele lat polskiej państwowości, negowanie polskiej kultury, a wreszcie – negowanie naszej narodowości. W innym przypadku musieliby pogodzić się z diagnozą, że w 1939 przyszli tu nie jako wyzwoliciele, a jako okupanci. Litwinom pozostaje jedynie mówienie o nas jako „spolonizowanych Litwinach”, których ‘wyzwalali’ od polonizacji. Wtedy rzeczywiście miałoby to jakikolwiek sens, ale najsilniejsze w całym ówczesnym kraju poparcie dla Armii Krajowej i struktur Podziemnego Państwa Polskiego podczas wojny zupełnie obala tę tezę. Jak myślicie zresztą, czemu Litwini tak bardzo nienawidzą Armii Krajowej? Nie dlatego, że dokonywała „ludobójstwa na Litwinach”, jak próbuje się wmawiać społeczeństwu – bo na Wileńszczyźnie II wojny światowej prawie nie było etnicznych Litwinów, więc i na kim dokonywać ludobójstwa - ale dlatego właśnie, że walczyła o polską rację stanu, że była polską armią, że była tu popierana przez „spolonizowanych Litwinów”. Pomijam fakt, że ludzie tutaj po prostu czuli się Polakami, z Litwą mającymi tyle wspólnego co niegdyś nasz polski wieszcz Mickiewicz.. Skoro tak było, to kim byli przybysze z Litwy Kowieńskiej w październiku 1939 roku?

Dlatego naszą powinnością powinno być mówienie o litewskiej okupacji Wilna, używanie tej terminologii przy każdej okazji gdy będzie o tym mowa.

Czyje Wilno, tego Litwa

Litewski poeta Juozas Tumas, posługujący się pseudonimem Juozas Vaižgantas, wypowiedział kiedyś bardzo wiele mówiące nam o etnicznych Litwinach słowa:

Bez Wilna nie ma Litwy, nie ma litewskości, nie ma korzeni: my bez niego uschniemy. Albo my wyzwolimy Wilno, i to w najbliższych latach, albo zginiemy z całą naszą kulturą.

Cytat ten pochodzi z czasów „okupacji” Wilna i oddaje w pełni litewskie dążenia na tamte czasy. Dla Republiki Kowieńskiej poza aneksją Wilna (i wytępieniem Polaków na Kowieńszczyźnie) nie było ważniejszego celu. Trudno powiedzieć, kto wierzył w mit „polskiej okupacji”, na pewno tę wiarę stopniowo przejmowało indoktrynowane i integrowane wokół tego celu społeczeństwo – dopiero w latach 1938/39 otrzeźwione możliwością pojechania do polskiego miasta, gdzie – o dziwo – żadnych etnicznych Litwinów nie było. Byli tylko Litwini historyczni, czyli my, Polacy.

Jak zauważył Vaižgantas, bez Wilna Litwa uschnie. Dodajmy – bez Wilna Lietuwa nie może być Litwą. Nie da się udawać ani tym bardziej przekonywać społeczeństwa do tego, że jest kontynuatorem państwowości Wielkiego Księstwa Litewskiego, skoro nie włada się Wilnem.

Litwa, a właściwie – Lietuwa , ma do dziś wyraźny problem z tym miastem. Nadal mieszka tu 100 tysięcy Polaków i to Polaków miejscowych, a co najgorsze – świadomych swej tożsamości. My jako mniejszość narodowa, ale jako jedyna będąca tutaj autochtonami, jesteśmy dla litewskiej mitologii o „wyzwoleniu Wilna” i o „pradawnych Litwinach” nie do przyjęcia, choć byśmy byli większymi patriotami Lietuwy niż sami etniczni Litwini.

Wielkie Księstwo Litewskie stało się częścią Rzeczypospolitej Polskiej już na mocy Konstytucji 3 Maja. Wobec tego Litwa też została jedną z polskich krain, czego dowodem jest nasze istnienie do dziś dnia na tych terenach (Mickiewicz też był Polakiem). Bardzo to uwiera etnicznych Litwinów, bo mając nas jako sąsiadów czują się tutaj nie jak u siebie, czują, że wierzą – bo muszą – w fałszywy mit. Czują, że zostaje im tylko negowanie, w żadnym wypadku tworzenie jakiejkolwiek pozytywnej treści. Będą więc negować wszystko aż do swojego symbolicznego narodowego i państwowego samobójstwa.

Co robić?

Mało przed kim daje się ukryć, że w dzisiejszej Republice Litewskiej trwa systemowa dyskryminacja Polaków celem ich wynarodowienia. Na Litwie w końcu wszystko ma być litewskie, łącznie z ukradzioną nam Polakom historią.

Dlatego dzisiaj – choć będzie to na początku trudne, powinniśmy wreszcie odzyskać dla nas wszystkich Litwę. Nie wstydźmy się tego, że historyczna Litwa to nasze dziedzictwo, to polska historia, polska kraina i – oby tak było – także polska przyszłość. Jesteśmy przecież u siebie, na ziemi przodków, na naszej ziemi! Tuż za granicą litewsko-białoruską – czyli też na historycznej Litwie – mieszka nieoficjalnie ponad milion Polaków, czyli tak jak my historycznych Litwinów. Tam już Lietuwa nie sięga. Jeśli chce być ona osobnym państwem, musi sobie poszukać swoich własnych korzeni, a także swojej własnej nazwy, a nie ukradzionej. Przynajmniej my nie powinniśmy ułatwiać szowinistom zadania, tłumacząc nazwę ich państwa na polską Litwę. Sprawmy im tę przyjemność, skoro mają obsesję na punkcie swojego języka i używajmy nazwy ich państwowości w litewskim oryginale – tak dla odróżnienia. Bo skoro już mają oni historycznie litewskie - czyli polskie - Wilno, to niech się nim chociaż udławią. Wierzę, że nie przetrawią tej nazywanej wreszcie po imieniu polskości.

A w to, że dzisiejsza Litwa i tak uschnie, nawet władając zdobytym w haniebny sposób Wilnem, nikt chyba nie ma wątpliwości. Sądzę, że łącznie z samymi Litwinami.

Wileński

Rok później...

2013-03-17T09:04:00.001-07:00

Równo rok temu Polacy tłumem wyszli na ulice swojego Wilna, protestując przeciwko nowej ustawie oświatowej. Towarzyszyli nam Rodacy z Korony a także Rosjanie i Białorusini. To był nasz protest i przygotowanie do walki o swoje. Walczyliśmy w czasie wyborów jesienią zeszłego roku. Z jakim skutkiem?

Wszyscy pamiętamy te chwile. Jedność, solidarność, siła naszego głosu... można było wówczas być optymistą, że tym razem w wyborach się uda, że teraz gdy trzeba walczyć o sprawy najważniejsze dla naszej narodowej tożsamości, odłożymy na bok spory, różnice w poglądach na inne kwestie i wszyscy zagłosujemy na polską partię. Przywódcy partyjni i organizacyjni upewniali nas, że będą dążyć do likwidacji wszystkich szkodliwych zapisów nowej ustawy. Jan Mincewicz cytował wówczas Rotę "nie damy by nas zgnębił wróg". Renata Cytacka mówiła: „To rodzic wie, co dla jego dziecka jest najlepsze. Chcą nas zapędzać pałkami do raju!” Domagano się wówczas nie tylko wycofania ujednolicenia matury z języka litewskiego, jako niesprawiedliwego wobec uczniów, którzy w polskich szkołach uczą się języka litewskiego według innego programu (ojczystym jest dla nas język polski). Głośno sprzeciwiano się też wprowadzeniu języka litewskiego do nauczania geografii i historii a także systemowi "optymalizacji" jaki grozi zamykaniem szkół polskich tam gdzie istnieją szkoły litewskie. Padł nawet postulat przywrócenia języka polskiego jako obowiązkowego na maturze w naszych szkołach, czyli naprawienia szkody z 1998 r. Potem były wybory, na które też tłumnie poszliśmy i zagłosowaliśmy jak trzeba.

Gdy Akcja Wyborcza Polaków na Litwie przystępowała do rządowej koalicji, w grudniu zeszłego roku, zgodziła się na podpisanie programu rządowego w którym zapisano tylko rozważenie możliwości wydłużenia okresu przejściowego w sprawie ujednoliconego egzaminu maturalnego z języka litewskiego. Zaspokoiła również swoje ministerialne potrzeby przez uzyskanie ministerstwa energetyki, ministerstwo oświaty pozostawiając Partii Pracy. Jeszcze w styczniu wiceminister oświaty i nauki z ramienia AWPL Edyta Tamošiūnaitė powiedziała: „w tym roku nie będziemy już wprowadzali kluczowych zmian. Byłoby to niesprawiedliwe wobec uczniów, którzy już szykują się do matury według określonego programu. Co prawda, zamierzamy rozpatrzyć kryteria oceny na egzaminie i jeszcze je zmienić, tak by były jak najbardziej dostosowane do uczniów szkół nielitewskich". Mówiła wówczas o powrocie do sprawy egzaminów w przyszłym roku szkolnym.

Potem było radykalne wystąpienie Waldemara Tomaszewskiego z 11 lutego, który zagroził wyjściem AWPL z koalicji rządzącej, jeśli litewskie władze nie odstąpią od ujednoliconego egzaminu. Jednak niedługo potem ogłosił, że polska partia w koalicji zostaje i uznał za swój sukces lutowe rozporządzenie ministra oświaty stanowiące, że maturzyści nie-Litwini będą musieli napisać na egzaminie państwowym wypracowanie o objętości 400 słów, a nie 500 jak w przypadku maturzystów litewskich (250 słów zamiast 400 na egzaminie szkolnym). Warto dodać, że ta decyzja ministra Dainiusa Pavalkisa nie różni się bardzo od tego co proponował niesławny inicjator nowej ustawy Gintaras Steponavičius, próbujący jesienią naprawić swoją fatalną ustawę.

Po ponad trzech miesiącach od ustanowienia nowego rządu czas już na pierwsze oceny. Niestety jak na razie wynik słaby. Ustawa trwa niemal niezmieniona. Zagrożenie dla polskich szkół i uczniów pozostaje. A co w innych ważnych dla nas sprawach? Pojawiły się w końcu postulaty w sprawie nazwisk. Jest też mowa o używaniu języka polskiego w sferze publicznej. Ten drugi postulat łączy się z forsowaniem nowej ustawy o mniejszościach narodowych, poprzednia wygasła na początku 2010. Pytanie tylko czy to wystarczający postulat. Jeszcze stara ustawa pozwała na oficjalne używanie języka polskiego w rejonach zamieszkanych przez Polaków... tylko że ustawa o języku państwowym miała zapisy wprost przeciwne, ostatecznie Sąd Konstytucyjny przyznał wyższość właśnie tej drugiej ustawie, co jest już częścią litewskiego porządku prawnego.

Oczywiście krytykując brak postępu musimy przyznać, że pozycja polityczna polskiej partii jest trudna. Frakcja AWPL nie jest niezbędna do tworzenia koalicji. Wiadomo, że cała litewska elita polityczna jest niechętna Polakom, tak jak jest im niechętna większość Litwinów a z nimi jako swoimi wyborcami muszą liczyć się litewskie partie. Rozumiemy więc, że Waldemar Tomaszewski swoją polityczną grę musi toczyć w zaciszu gabinetów o czym pisałem zaraz po utworzeniu rządu. Nawet jednak jeśli tak jest, to czym cichsze są działania polskiej partii tym głośniejszy musi być głos polskich organizacji społecznych i nas wszystkich, tak aby był słyszalny i dla Litwinów, i dla polityków AWPL. Tak aby słyszeli dobrze czego żądamy i czego nie ustąpimy. Niestety teraz tego radykalnego głosu brakuje i dlatego słabsza jest też pozycja W. Tomaszewskiego w jego gabinetowych rozgrywkach. Łączy się to z tym, że zarówno przewodniczący ZPL M.Mackiewicz oraz przewodniczący Macierzy Szkolnej J.Kwiatkowski są dziś posłami w parlamencie a lider Forum Rodziców Uczniów Szkół Polskich Renata Cytacka wiceministrem energetyki. Dziś grają w jednej partyjnej drużynie na zasadach takich jak i Tomaszewski. Jedno oświadczenie Forum Rodziców z początku lutego to za mało. Być może czas już na nową manifestację? Na pewno czas na twarde, głośne przypomnienie wszystkich postulatów przez nasze organizacje społeczne.

Jan Tarnawa