Kelimelerin Soyağacı

Çorba Kelimesinin Kökeni

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Thu, 02 Jul 2009 08:50:00 +0000

Hilal Hanım çorba kelimesi için "Türkçe mi Arapça mı?" diye sormuş, ben de Farsça demiştim. Kökeni hakkında da bir araştırma yapıp burada yayınlayım istedim.

Çorba kelimesi, Yaşar Çağbayır tarafından "Arapça'da, şurba (et suyu)"olarak verilmiş. Andreas Tietze, Kubbealtı Lûgatı ve Hasan Eren ise kelimenin Farsça olduğunu söylüyor.

Eski Osmanlıca'da da şorba / şorva olarak kullanılan çorba, Farsça'daki "ş" lerin Türkçe'de "ç" ye dönüşmesi ile çorba olmuştur. ( şorva / şorba < çorba )

Çorba (çorpa) kelimesi, ayrıca Moğolca'da yaban domuzunun yavrusuna verilen isim. Ali Şîr Nevâyî'nin Muhakemetü'l Lügateyn eserinde de bu kelime yer alıyor.

Kaynaklar:

1. Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır
2. Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu
3. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze
4. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Hasan Eren

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Çini Kelimesi Üzerine

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Wed, 01 Jul 2009 06:58:00 +0000

Çini, toprağın pişirildikten sonra şekil verilip kap-kacak, tabak, vazo, sürahi vb. eşyalar üretilmesine dayalı bir el sanatıdır. Aynı zamanda fayans, porselen tabak, seramik gibi eşyaların süslenmesinde kullanılan bir yüzü sırlı, renkli dekor ve motiflerle işlenmiş kaplama malzemesine, bu malzemeyle işlenmiş eşyalara çini denir.

Erkaner'in sorduğu çini kelimesi için, baktığım bütün kaynaklarda aynı bilgi yer alıyor. Kelimenin aslı çînî. Farsça bir kelime. Çiniler, Çin ülkesinde yapıldığı ve oradan yayıldığı için bunlara "Çin ülkesine mahsus" anlamında "çînî" deniyor.

Çininin Türklerdeki tarihi gelişimine baktığımızda ise şu bilgilerle karşılaşıyoruz: Çini ilkin Asya'da yapıldı. İslâm sanatı hareketi Asya'nın çini sanatçılarını fethedilen ülkelere dağıttı. İran'ın 1255'te Moğol istilâsına uğraması üzerine birçok sanatçı Selçuklulara sığındı ve çiniciliğin Selçuk Türkleri'nde gelişmesinde etkili oldular. Türk çinicilik sanatı 16.asırda Osmanlı devrinde en yüksek seviyesine ulaştı.

Sanat tarihçilerine göre; çini aslında bir Türk sanatıdır, zannedildiği gibi Çin'den gelmemiştir

Orta Asya'daki Kaşan şehrinin bazı bölgelerinde 8.asır öncesinden kalma çini parçalarına rastlanmıştır. Kaşan şehrinde üretildiği için bu çinilere Osmanlı'da kaşi denilmiş ve 18.asıra kadar da bu isim kullanılmıştır. O dönemde Çin'den ithal edilen porselenler ün kazanınca kaşilere de çini denilmeye başlanmıştır.

Kaynaklar:

1. Meydan Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi

2. Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu

3. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze

4. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Hasan Eren

5. Wikipedia

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Zebellâ Kelimesi Hakkında

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sat, 27 Jun 2009 17:01:00 +0000

Timur isimli bir okuyucumuz "zebellâk" kelimesini sormuştu. Kelimenin doğrusunun "zebellâh" olduğu yönünde yorumlar da gelmişti; fakat, kelimenin doğrusu "zebellâ".

TDK sözlükte yer alan anlamı ile zebellâ, halk dilinde çok iri yarı kimselere söylenen bir söz.

Zebellâ kelimesi için baktığım, TDK tarafından hazırlanan "Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü"nde zebellâ kelimesinin hangi yörelerde nasıl ve hangi anlamlarda kullanıldığı verilmiş. Halk, zebellâ kelimesini "iriyarı, uzun, biçimsiz, korkunç ve karayağız" kimseler için kullanıyor. Zebellâ kelimesinin halk ağzında söylenişleri ise şunlar: zeballa, zebellah, zebelle, zübellâ... (Ankara'nın Çubuk ilçesinde zöbellâ diyeni de duymuştum:) )

zebellâ : Afyon, Isparta, Kütahya, Bursa, Eskişehir... ( Pek çok yerde kullanılıyor.)
zebelle : Antakya, Hatay
zübellâ : Ordu (Uzunisa)
zeballa : Burdur
zebellah : Düzce, İzmir, Adana, Samsun, Malatya... (Pek çok yerde kullanılıyor.)

TDK Derleme Sözlük'te yer almıyor; fakat, Timur Bey'in söylediğine göre zebellâk da kullanılıyor demek ki.

Isparta İğdecik'de zebellâ kelimesi, "afacan ve yaramaz" anlamlarında da kullanılıyor.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Ebru İsminin Anlamı

kalemkes@msn.com (kalemkeş) — Wed, 24 Jun 2009 09:09:00 +0000

İran’dan çıkıp gelen, kitreli suyun üzerine ödlü boyaların serpiştirilip hepsi birbirinden farklı milyonlarca desen oluşturabildiğimiz bir sanat EBRU. Kendi zarifliğinden olsa gerek büyüklerimiz kız çocuklarına bu ismi vermiş.

Ebru İran’da “EBRÎ” diye anılırmış. Bulutumsu demek. Çünkü ebru desenlerinin içerisinde buluta benzeyen yapılar bulunmaktadır. Türkiye’ye de oradan geldiği için ilk zamanlar bu isimle anılmış. Daha sonraları Türk gırtlak yapısına uymadığı için ebru halini almış, bize Türkçe derslerinde dedikleri gibi yani: söylene söylene ebru olmuş.

Ebru’nun anlamı “kaş” demek. O da Farsça. Bunu ebrucular “Ebru kâğıdında kaşa benzeyen yapılar var, işte ondan bu isim verilmiş.” deseler de bana uydurma gibi geliyor.

Ebru Sanatı’nın daha öncesine gidersek İran’a da Buhara’dan gelmiş. Çağatayca konuşulan bir bölge. Çağatayca’da kitap kapağı yapmak için kullanılan renkli ve damarlı kumaşa-kâğıda “EBRE” deniyor. Aslında tam da ebrunun asıl kullanılma amacı.

Peki biz hangisini baz alacağız? İstediğinizi… Ama ismin manasından çok atalarımızın isme yüklediği manaya bakalım: tek başına hiçbirşey ifade etmeyen onlarca boyayı, malzemeyi karıştıryorsun, hem de ne olacağını tam kestiremeden. Sonucunda da her zaman zariflikten kırılacak bir görüntü ortaya çıkıyor. Tıpkı bu ismin verildiği kişiler gibi.

Hep dedim, diyorum, diyeceğim: Kişi ismiyle benzeşir.

İsminizle iyi geçinmeniz dileğiyle..

Bir de şiir ekleyeylim, Mehmet Akif TİRYAKİ'den;

Klasik olanları battal, hatip, bülbül yuvası, şal deseni
çiçekli ebru sonradan ilave edileni
benim tercihim ise beyaz karanfil ve kırmızı lale
papatya ebrusu çok değil topu topu birkaç tane.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Haydi Rastgele...

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Fri, 12 Jun 2009 10:05:00 +0000

Okurlarımızdan Nisan Kaya; "Balıkçılarda kullanılan terim rast gele mi, ras gele mi acaba? Bu konuda araştıma yapabilirmisiniz? " diye sormuştu.

Râst ( راست ), Farsça bir kelime. Doğru, sağ, uygunluk, (atılan şey için) hedefi vurma, tesadüf gibi anlamlarda kullanılıyor. Aynı kökten, Latincede rectus, Almancada recht, İngilizcede right, Fransızcada droit (düz, doğru = sağ) kelimeleri var.

Balıkçıların da kullandığı bir terim olan rastgele, "işiniz yolunda gitsin, doğru gitsin" mânâsında söylenen bir söz. Rastgele daha sonra, "seçmeden, iyisini kötüsünü ayırmadan, gelişigüzel" anlamlarında da kullanılmıştır.

Nisan Kaya'nın sorusunu görünce aklıma "direkt" kelimesi geldi. "Direkt kelimesindeki t harfi düşürülerek halk tarafından 'direk' olarak kullanılıyor. 'Rastgele' kelimesindeki t de aynı şekilde düşüyor ve "rasgele" olarak kullanılıyor." diye düşündüm.

Nişanyan "rasgele"nin kullanımı hakkında şu bilgileri vermiş: " Farsça rāst sözcüğünün öz Türkçe olduğu savıyla türevleri yapılmıştır. 1950'lerden itibaren rasla-/raslantı yazılışı teşvik edilmiş, ancak 1988 TDK sözlüğü rastla-/rastlantı yazımına geri dönmüştür.

Kaynaklar:

1.Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu
2.Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır

3.Sözlerin Soyağacı, Sevan Nişanyan

4. 2005 TDK Sözlük

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Telefon ve Ahize

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Thu, 11 Jun 2009 17:06:00 +0000

Alexander Graham Bell tarafından elektrikli ses sistemi olarak kurulan telefon, 1908 yılında ülkemize girmiş ve 1970'li yıllarda yayılmaya başlamıştır.

Yunanca tēlos (uzak) + fōnē (ses) kelimelerinin birleştirilmesiyle tēlosfōnē kelimesi oluşturulmuş. "Telefon" kelimesi Türkçe'ye, Fransızca "telephone" dan geçmiştir.

Nurullah Ataç tarafından telefon kelimesi yerine, "uzaklaşarak konuşur" önerilmiş; fakat bu, halk tarafından benimsenmemiş ve kullanılmamıştır.

Karşıdan gelen sesi duymamıza sağlayan ve karşıya sesimizi ileten ahize ise, Arapça kökenli bir kelime. Arapça'da ahz ( احذ ); alma, kabul etme anlamına gelir. 19.asır
sonuna doğru "ahz" dan "ahize" (alıcı alet) sözcüğü türetilmiştir.

Kaynakça:

1.Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu
2.Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze
3. Wikipedia

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Alfabe ve Abece

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Fri, 05 Jun 2009 13:31:00 +0000

Alfabe kelimesinin yerine kullanılan -basitçe oluşturulmuş bir kelime olduğunu düşündüğüm için pek hoşuma gitmeyen ve kullanmadığım- Türkçe bir sözcük var: abece...

Bu sözcük gayet açık olduğu üzere, alfabemizin ilk üç harfinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş. Aslında alfabe kelimesinin oluşumu da 'abece'den farklı değil. Yunan alfabesindeki ilk iki harf -alfa (α) ve beta (β) harfleri- birleştirilerek alfa-be kelimesi oluşturulmuş. Yani alfabe ve abece kelimelerinin oluşum sistemi aynı. Kuran-ı Kerimin okunuşunu öğretmek için hazırlanan küçük kitaplara "Kuran elifbası" dendiğini bilirsiniz. "elifba" kelimesi de diğer kelimeler gibi kolayca oluşturulan bir kelime.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Sak Kelimesi Üzerine

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Tue, 02 Jun 2009 16:48:00 +0000

Okurlarımızdan İskender Bey, İskender ve Sak isimlerininin kökenini sormuştu. İskender kelimesi biraz daha bekleyedursun, biz sak kelimesine bir bakalım.

Sak, Eski Türkiye Türkçesi'nde hem isim hem de sıfat olarak kullanılan, "Uyanık, tetikte olan" mânâsına gelen bir kelime.

Her kimin cânında varsa göz kulak
Hak yolunda ol uyandı oldu sak (Âşık Paşa)

Ne de sakmış her yanı meğerse evimizin
Çıt desem ses büyüyüp çarpıyor tavanlara (Enis Behiç Koryürek)

Bir de botanik, geometri ve anatomide kullanılan, Arapça isim olan sâk (ساق )kelimesi var. Botanikte "sap" mânâsında kullanılıyor. "Aralarında altın bir sâk üstünde nurdan bir gül Eyüb'ün mahyası o kadar güzel gözüküyordu ki..." (Rûşen Eşref Ünaydın)

Geometride de üçgenin taban dışındaki diğer iki kenarının her birine sâk deniyor. Anatomide ise "baldır, incik"yerine sâk kullanılıyor.

Kaynaklar:
1.Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu
2. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Akrostiş Kelimesinin Anlamı ve Kökeni

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sat, 30 May 2009 11:07:00 +0000

İlkokulda tutulan hatıra defterlerinin vazgeçilmez bir manisi vardır:

Satırların ilk harfleri yukarıdan aşağı okunduğunda bir kelime veya bir isim çıkacak şekilde oluşturan bu tür şiirlere akrostiş diyoruz. Akrostiş sözcüğü dilimize Fransızca’dan (acrostiche) geçmiştir. Kelimenin oluşumu ise Eski Yunan’a dayanıyor. Akro (sivri uç) + stikhos (satır) sözcüklerinin birleşmesiyle, satır ucu anlamına gelen akrostishoz (akrostiş) sözcüğü oluşuyor.

Bu tür şiirlerin örneklerine divan edebiyatında da rastlamak mümkün. Divan şiirinde akrostişe, muvaşşah veya istihrac deniyor. İşte Fuzulî’den akrostişli bir şiir:

ع Ârızın görse felek mihr bırakmaz aya
Zerre zerre kılır anı bırakır sahrâya

ل Leblerin aksin alıp bağa girer her dem su
Reşkten kan içirir berg-i gül-i ra’nâya

ى Yeridir aksine ayîne demür bend ursa
Ne için karşu durur sen kimi bî-hem-tâya

ب Bulduğu yerde hasetten gün urur sâyene tiğ
Ki refîk olmaya sen mâh-ı melek sîmâya

ا Oka peykân dikilir gamzen için peyveste
Dokunur ta’ne oku kaşın ucundan yaya

ل La’l-i nâbın sıfatı şehd-i musaffâdır lîk
Acı etmiş anı safrâ-yı hased sahbâya

ى Yâr salmazsa Fuzulî sana meylin ne aceb
Nice meyl etmek olur sen kimi bir rüsvâya

Beyitlerin ilk harflerinin yukarıdan aşağı doğru birleştirdiğimizde “ الى باى ” (Alî Bâlî) adı ortaya çıkar.

Bir de en bilinen örneklerden biri olan Cahit Sıtkı Tarancı’nın şiirini verelim:

Varolan bir sen, bir ben, bir de bu bahar
Elden ne gelir ki? Güzelsin, gençliğin var
Dünyada aşkımız ölüm gibi mukaddes
İnan ki bir daha geri gelmez bu günler
Âlemde bu andır bize dost esen rüzgar

Kaynaklar:

1.Andreas Tietze-Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı
2.Cem Dilçin, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

İlk Nur Son Zuhûr

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sun, 24 May 2009 20:14:00 +0000

Okurlarımızdan İlknur Hanım, İlknur ismini sorduğunda ilk aklıma gelen Mustafa Tatcı hocamızın Peygamber Efendimiz için sık sık söylediği “İlk nur son zuhûr” aklıma geldi.

Bir hadiste “Allah’ın ilk yarattığı şey, benim nurumdur” buyrulmuştur (AK I:265; CİK II:37; ).[1] İslâm mutasavvıflarına göre Cenâb-ı Hak, kendinin tanınması ve bilinmesi*için, ilk nur olan Nur-ı Muhammedîyi yaratmış ve bu nurdan da vecd ile mevcûdun vücûdunu zuhûr etmiştir.[2]

Felsefî tasavvufun kurucularından ve işârî tefsir hareketinin ilk mümessillerinden olan Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin (ö. 283/896) "Nûr-ı Muhammedî" olarak bilinen meşhur görüşüne göre nûr kavramınını kısaca ifade etmek gerekirse, Hz. Muhammed'in fizikî yaratılışından ve nübüvvetinden önce varlığı söz konusudur. Mahlûkâtı da önceleyen bu ezelî varlık "Nûr-ı Muhammedî" olarak adlandırılmıştır. Tüsterî'ye göre Allah Hz. Muhammed'in nûrunu kendi nûrundan yaratmıştır. Sonra onu kendi eliyle şekillendirmiştir. Bu nûr Allah'ın huzurunda yüz bin sene kalmış, bu süre içinde Allah gece gündüz yetmiş bin defa bu nûru düşünmüştür. Ardından bütün mahlukâtı bu nûrdan yaratmıştır. Hz. Adem'de tecelli edip, ardından diğer peygamberlere intikal eden ve onda karar kılan nûr onun vefatından sonra da devam etmekte, kâinat varlığını bu sayede sürdürebilmektedir. Bu nûr ebedi ve ölümsüz olduğundan mutasavvıflar Hz. Peygamber için "öldü" ifadesini kullanmazlar. [3]

Mustafâ nûrunu evvel kıldı-var
Sevdi onu ol kerim u kırd-kâr
Süleyman Çelebi

Kanaatimce, İlknur ismi buradan yola çıkılarak kız çocuklarına koyulan bir isimdir.

* “Küntü kenzen mahfiyyen ve ahbebtu en u’rafe” ( Ben gizli bir hazineyim, bilinmeyi sevdim) (Hadis-i kudsî)

AK : Aclûnî, İsmail Muhammed, Keşfu’l-Hafâ, II.cilt, Kahire, 1351
CİK :Cîlî, Abdulkerim, el-İnsânü’l-Kâmil, İstanbul, 1300

[1] Uludağ, Prof.Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Kabalcı Yayınevi, İst.2005
[2] Tatcı, Fakültesi Mustafa, Aşk Bir Güneşe Benzer, H Yayınları, 2008
[3] İlk Dönem Tasavvuf Düşüncesinde Nûr Kavramı - Arş. Gör. Dr.Salih ÇİFT, U.Ü. İlâhiyat Fakültesi

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Fener Kelimesin Kökeni

noreply@blogger.com (Recep Hilmi Tufan) — Fri, 22 May 2009 06:24:00 +0000

İsmini vermek istemeyen bir okurumuz 'fener' kelimesinin etimolojisini sormuştu. Daha fazla vakit kaybetmeden yazsak çok iyi olacak.

'Fener' kelimesi dilimize Yunanca 'phanari' kelimesinden geçmiştir. Yunanca'da 'phane' ışık anlamına, 'phanari' ise ışıldak anlamına gelmektedir. (1)

Eski Yunanca'da 'phanôs' kelimesi de lamba, ışıldak anlamlarına gelmektedir. Aralarındaki fark ise 'phanôs', 'phanari'den daha büyüktür. Bu kelime de dilimize 'fanus' olarak geçmiştir. (2)

Arapça'da 'ph' sesi yoktur, bu ses 'f' sesi ile karşılanır. Aynı şekilde bu kelime Arapça'ya da 'phanari - fanari - fanar - fener' yolunu izleyerek geçmiştir. (3)

Bu kelime için doğrudan Yunanca'dan değil de Yunanca - Arapça - Türkçe yoluyla geçmiş de diyebiliriz...

Kaynakça:
(1) Suad Yakub Baydur
(2) Sevan Nişanyan
(3) İsmet Zeki Eyuboğlu

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Bardak Sözcüğünün Etimolojisi

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Fri, 15 May 2009 17:08:00 +0000

Esli çamlar bardak oldu deyimini hepiniz bilirsiniz. Eskiden ağaçlar oyarak onlardan bardak, çanak yaparlarmış. Bardak sözcüğünün kökü de buradan geliyor.

Yar-(mak), ağacın yarılması, oyulması veya yararlı olmak, kullanılmaya elverişli olmak manasında. "Yar-" köküne gelen -t eki ile "yar-t" , b>y dönüşmesiyle "bart" olmuş ve isim yapan küçültme eki (-ak) nin gelmesiyle de

bartak > bardak sözcüğü meydana gelmiştir.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Ak mı Kara mı Görürsün…

noreply@blogger.com (Oğuz Oda) — Thu, 14 May 2009 18:39:00 +0000

Orta yaşlı bir bey, traş olmak için berbere gitmiş. Berberin koltuğuna oturur oturmaz sormuş:

“Usta söyle bakalım, saçımıza düşen aklar çok mudur az mıdır?” Berber, umursamaz bir tavırla cevap vermiş:

Eh işte beyim, şöyle böyle ağarmış amma pek fazla sayılmaz.”
Bu cevap, beyin merakını daha da arttırmış:

“Yahu, benim yaşım daha kırk bile değil. Ağarmışsa, üç beş tel anca ağarmıştır diye düşünüyorum. Sen ise, şöyle böyle ağarmış dedin. Hele iyice bir bak” demiş.

Berber, yine aynı umursamaz tavırla:
“Yahu beyim, birazdan saçını traş edeceğim. O zaman önüne dökülür, sen de ak mı kara mı, görürsün” demiş.

***
“Acele etme, herhangi bir yargıya varma; sonucun ne olduğunu biraz sonra, iş bitince kendi gözlerinle görüp anlarsın” anlamında kullanılır.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Dürbün Sözcüğünün Kökeni

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Mon, 11 May 2009 20:52:00 +0000

Gökyüzü meraklılarının elinde görmeye alışık olduğumuz dürbünler küçük birer optikten oluşur. Dürbünle çıplak gözle göremediğimiz yıldızları ve gezegenleri ( Uranüs ve Neptün’ü birer yıldız gibi) görebiliriz.

Dürbünler teleskoptan daha geniş bir alanı gösterir, fakat derinlik bakımından aynısını söyleyemeyiz.

Gelelim bize uzakları gösteren dürbün kelimesinin etimolojisine. Dürbün, Farsça bir sözcük. Aslı dûr-bîn olan sözcük, dilimize girerken ses uyumuna uyarak dürbün şeklini almış.

dûr (دور ): uzak
bîn (بىن ): gören, görücü
dûr-bîn (دوربىن ) : uzağı gören

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Gına Gelmek Ne Demek?

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sat, 09 May 2009 16:04:00 +0000

Okurlarımızdan “Birisi”, “gına gelmek” fiilinin nereden geldiğini sormuştu:

“ Merhaba!
Gına gelmek deyimi nerden gelmiş acaba? Normalde hep kullanırız ama geçenlerde kullanırken çok ilginç geldi. Fonetiği bir garip yani. Dedim, galiba biz bunu yanlış kullanıyoruz. İnternete baktım, aynı şekilde kullanılmış. Kökenini merak ettim. İlginize şimdiden teşekkür ederim. “

“Gına gelmek” deyim midir, öncelikle ona bir bakmak gerek. Bir kelime grubunun deyim olması için gerçek anlamından uzaklaşması gerekir. Gına kelimesinin anlamını bilmediğimiz için “gına gelmek" fiilini, anlamından uzaklaşmış, mecazî anlam kazanmış ya da argolaşmış bir kelime grubu zannediyoruz.

“Gına” Arapça bir sözcük ve غناء ( gınâ’ ) şeklinde yazılıyor. Gına kelimesinin üç farklı anlamı bulunuyor:

1. Zenginlik, bolluk
2. Şarkı, türkü, nağme, ezgi, ırlama
3. Usanç, bıkkınlık

“Gına gelmek” fiilini üçüncü anlamındaki gibi bir şeyden bıktığımızı, usandığımızı anlatmak için kullanırız.

" Bu külüstür bilgisayarın açılmasını beklemekten gına geldi " gibi…:)

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Sibel İsminin Kökeni

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Fri, 08 May 2009 17:01:00 +0000

Mitolojide bereket tanrıçası olan Kybele’nin kendi kendine Kybelon Dağı’ndan doğduğu , bu yüzden hem ana hem bâkire olduğu ve ismini Kybelon Dağı’ndan aldığı söylenir. Kibele doğayı, bolluğu, bereketi, toprağı, verimliliği, üretkenliği, canlılığı temsil eder.

Anadolu’da Kibele adına, Frigler tarafından tapınaklar kurulmuş ve bu tapınakların etrafına yerleşilmiştir. Anadolu’da bunun gibi birçok tapınak, Kibele heykeli ve Kibele kabartmaları bulunur. Anadolu’yu büyük ölçüde etkileyen Kibele, Sümerce metinlerden Türkçe’ye Sibel olarak çevrilmiş ve Sibel kız ismi olarak ülkemizde kullanılmıştır.

Kybele > Cybele / Cybil (Sibel olarak okunmuştur.)

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Lamı Cimi Yok

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Wed, 06 May 2009 19:54:00 +0000

Mükalemeli dediğimiz eski diyaloglu metinler bu deyimin kaynağı sayılabilir. Es'ile ve Ecvibe, -sualler ve cevaplar- adında, tasavvufî soruların veya ilmihal sorularının cevaplandığı eserler var. Meselâ bunlardan iki tanesi; Melâmî Ali Urfî Efendi-Es'ile veEcvibe , Niyazi-i Mısrî- Esile ve Ecvibe-i Mutasavvıfâne'dir.

Bu gibi eserlerde sual yerine, sual ( سوال)kelimesinin son harfi olan lam harfi, cevab yerine de cevab ( جواب )kelimesinin ilk harfi olan cim harfini koyarlar. Bazı kısaltmalarda kelimenin son harfini koymak şark geleneğidir.

Lamı cimi yok deyimi de, "öyle mi böyle mi diye sorularla, lamla cimle uzatmanın anlamı yok, bu böyledir" anlamına gelen bir deyimdir.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Balon Sözcüğünün Kökeni

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sun, 03 May 2009 12:48:00 +0000

Balon sözcüğü Avrupa’dan dilimize girmiş bir sözcük. Balonun Avrupa’daki ilk yayılışı; 18.asrın sonu, 19. asrın başında balonla havaya uçuş denemelerinin gerçekleştirildiği döneme denk gelir.

Balon sözcüğünün aslı “pallaone”dir. Palla (yuvarlak, top) sözcüğüne –one küçültme eki getirilerek pallaone sözcüğü oluşturulmuş.

İta. Pallone > Fr. Balon > Tr. Balon

İstanbul’da balonla ilk uçuş 1844'de yapılmış ve Varta Paşa da bu sözcüğü 1851’de kullanmış. Balon ismiyle ve cismiyle 19.asrın ortalarında ülkemize girmiş.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Dimyat’a Pirince Giderken, Evdeki Bulgurdan Olmak

noreply@blogger.com (Oğuz Oda) — Wed, 29 Apr 2009 17:25:00 +0000

Dimyat, Mısır’da Süveyş Kanalı ağzında bir limandır. Eskiden Mısır’ın meşhur pirinçleri, ince hasırdan örülmüş torbalar içinde buradan Anadolu’ya getirilirmiş.

Dimyat’a pirinç almak için giden bir Türk tüccarın bindiği gemi, Akdeniz’de korsanlar tarafından soyulmuş ve adamcağızın bütün altınlarını almışlar.

Binbir zorluk içinde İstanbul’a dönen pirinç tüccarı, o yıl iflas etmiş. İstanbul’dan kalkmış, memleketi olan Karaman’a gitmiş. O sene tarlasından kalkan buğdayları da bulgur tüccarlarına sattığından, kendi ev halkı, kışın bulgursuz kalmış. “Dimyat’a pirince giderken, evdeki bulgurdan da olduk” demiş.

***
Bu deyimi, daha iyi bir şey elde etmek uğruna eldekini de yitirmek manasında kullanırız.

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Peygamber Kelimesinin Kökeni

noreply@blogger.com (karazade) — Wed, 29 Apr 2009 16:13:00 +0000

Peygamber,insanlara Tanrı'nın buyruklarını bildiren, onları Tanrı yoluna, dine çağıran kişidir.

Farsçada paygam-bar her çeşit haberci; peyam, haber, ileti;bar getiren, taşıyandır. Arapçada bu sözcüğün yerine temsilci anlamına gelen resūl kelimesiyle nebe 'haber vermek' sözcüğünden türeyen nebi'haber veren' sözcüğü kullanılmıştır.

Farsçada bar/-war getiren, ürün verendir.Aynı zamanda üst, üzeri, -e, -e doğru anlamlarında kullanılan bir edat olarak çıkar karşımıza. Eski Türkçedeki ber- > ver- fiiliyle olan benzerliği, bu kelimenin,Türkçenin çok eski devirlerinde Sanskritçeden alınmış olabileceği şüphesini aklımıza getirir. Can-avar, dil-ber,reh-ber, renç-ber... '-ber' ekinin kullanıldığı Farsça kelimelerdir.

Yazımı Fuzûlî'nin Hz. Muhammed [s.a.s] efendimize yazmış olduğu su kasidesinden bir beyit yazarak bitireyim:

mu'cizi bir bahr-i bî-payan imiş alemde kim
yetmiş andan min min ateş-hane-i küffara su

( Peygamberimizin mûcizeleri dünyada uçsuz bucaksiz bir deniz gibiymis ki, ondan (o mucizelerden), atese tapan kafirlerin binlerce mabedine su ulaşmiş ve onları söndürmüştür.)

Sıdkı Sıyrılmak

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Mon, 27 Apr 2009 17:54:00 +0000

Okurlarımızdan Segulas'ın sorduğu "sıdkı sıyrılmak" deyimi hangi anlamda kullanılıyormuş bir bakalım.

Anlamından önce sıdk kelimesinin Osmanlıca yazılışına bakmakta fayda var. Çünki, "sıdkı sıyrılmak" deyimi genellikle -"sıtkı sıyrılmak" diye- yanlış yazılıyor. Sıdk, Osmanlıca'da صدق şeklinde yazılır ve kelimenin ikinci harfi olan dal harfi Türkçe'ye "d" olarak aktarılır. O hâlde, bu kelimenin Türkçe yazılışı "sıtk" değil, "sıdk"dır.

Sıdk, Arapça bir kelime ve doğruluk, gerçeklik, birine veya bir şeye yürekten bağlanmak, içten bağlılık, sadâkat anlamlarına geliyor. Sıdkı sıyrılmak deyimi ise; birine karşı duyulan inanç, güven veya sevgiyi- saygıyı yitirmek, soğumak ve ona olan bağlılığın yok olması anlamında kullanılan bir deyim.

12 Mart 1971'den önce halkın da devletten sıdkı sıyrılmıştı. ( Ahmet Kabaklı )

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Akrep ve Yelkovan

noreply@blogger.com (Oğuz Oda) — Sun, 26 Apr 2009 16:24:00 +0000

Vakt-i zamanında bir okurumuz bu iki ismin nereden geldiğini sormuştu. Uzun bir zaman önce bununla ilgili ufak bir yazı bulmuştum. Şimdi paylaşmanın zamanı. Yazı Sevan Nişanyan'a âit.

Türkçe yelkemek (yelpirmek, yel yepelek eteklerini uçurarak hızlı gitmek) 18. yüzyıla kadar gayet sık kullanılan popüler bir fiil, sonra nedense tedavülden düşmüş. Yelkeğen “hızlı giden, aceleci” demek. Mekanik saatlerde 17. yüzyıldan önce bir tek gösterge (sivri ucunun şeklinden dolayı ‘akrep’) bulunurken, 17. yüzyılda İsviçreli ustalar ikinci göstergeyi eklemişler. Bunun Türkçe popüler adı önceleri yelkeğen, sonra yelkoğan olarak geçiyor.

Türkçeden başka dillerin birçoğunda böyle bir kelime yok. İngilizce saatin göstergeleri hour-hand ve minute-hand (saat eli, dakika eli), Fransızcalar grande ve petite aiguille (büyük iğne, küçük iğne). Cuk oturmayan laflar, Türk Dil Kurumu patentli kuru, ruhsuz ‘sözcük’lere benziyorlar. Oysa akreple yelkovan, ne kadar lezzetli kelimeler!

Var her dilin kendine göre zenginlikleri.

Mahlûk adı olan akrep Arapça. Daha doğrusu tüm Sami dillerinde varolan bir kelime. İbranicesi aqrâb, Habeşçesi aqrab, eski Babil ve Asur medeniyetlerinin dili olan Akkadçası aqrabu imiş. Yunancadan Batı dillerine geçen skórpios veya skórpion bunlarla bir şekilde alakalı olabilir mi acaba?

Sevan Nişanyan - Kelimebaz

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Yar ve Yâr Sözcüklerinin Anlamları

noreply@blogger.com (Hatice Yatsıgüney) — Sun, 26 Apr 2009 12:40:00 +0000

Okurlarımızdan Selin Hanım, "yar" kelimesi Türkçe mi Farsça mı, diye sordu. Cevabımız; her ikisi de :) Çünki, biri Türkçe, diğeri Farsça olan iki farklı "yar" kelimesi var.

Farsça "yâr" kelimesi eski harflerle يار şeklinde yazılıyor ve sevgili, dost, yardımcı anlamına geliyor.

Bir de Türkçe "yar" kelimesi var. Bu yar kelimesinin manası ise, uçurum. "Ana gibi yar, Bağdat gibi diyâr olmaz" daki "yar" kelimesi ile bu "yar" aynı. Hepimiz bu atasözündeki "yar" kelimesini Farsça olan "yâr" kelimesi zannederiz ve bu anlamıyla da atasözüne anlam kazandırdığı için yadırgamayız. Oysa, Bağdat'ta "Ana" denilen uçurumlar, kayalıklar bulunurmuş. Artık ne kadar keskin bir uçurumsa atasözüne kadar girmiş : Ana gibi yar(uçurum), Bağdat gibi diyâr olmaz...

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...

Tesadüf Kelimesinin Kökeni

noreply@blogger.com (karazade) — Wed, 22 Apr 2009 12:28:00 +0000

Şükran Hanım, 'tesadüf' kelimesinin kökenini ve anlamını merak etmiş.

Üniversitede Osmanlıca öğrenimi gördüğümden Arapça ve Farsça kelimelere aşinayım; bu yüzden kelimenin Arapça olduğunu ilk bakışta anlayabildim.

Bildiğiniz gibi Türkçede eylem belirten bir takım kökler vardır. (Bir önceki yazımda belirtmiştim; bu kökler tek sese kadar indirgenebilir.)Türkçe, başta bulunan köke bir takım yapım ekleri getirilerek yeni kelimeler veya eylemler türetilebilen sondan eklemeli bir dildir.

Arapçada da böyle sistematik bir düzen mevcuttur. Fakat, Arapçada kök başta değildir ve yapım ekleri de kökün sonuna gelmeyebilir. Arapça, kökün başına, ortasına ve sonuna bir takım seslerin ilavesiyle yeni kelimeler türetilebilen bükünlü bir dildir.

TeSaDüF kelimesinde kök harflerimiz, S-D-F 'dir. Bu harflere biz kök harfler yahut asli harfler diyebiliriz.SuDûF,müSaDeFe(t),teSaDüF... Bu üç kelimenin asli harfleri aynıdır ve rast gelme,tedbirsiz meydana gelme, denk gelme gibi anlamları mevcuttur.

Ali Kıran Baş Kesen

noreply@blogger.com (Recep Hilmi Tufan) — Tue, 21 Apr 2009 12:39:00 +0000

Külhanbeyi ağzında "Ali kıran baş kesen" diye bir deyim vardır. Bıçkın ve acımasız serseriler için kullanılır. Bu deyim aslında "Dal kıran baş keser" atasözünden galattır.

Atalarımızın, insanları ağaç ve bitki sevgisine teşvik için dal kıranın baş kesmiş kadar suçlu olduğunu belirtmeleri, eskiden beri Türk-İslâm töresinde ağaç ve bitki hukukunun derinliğini gösterir. Fatih'e atfedilen "Ormanlarımdan bir dal kesenin başını keserim." sözü de bu anlayışın tezahürüdür. Ne ki bizler "Dal kıran baş keser" sözünü "Ali kıran baş kesen" yapıp Anadolu'yu ağaçsız, bitkisiz bırakmışız. Doğu ve Güneydoğu'da bir tek yaprak olmaksızın uzayıp giden bozkırlar, bir millî ayıp değil de nedir? Devleti bir kalem geçelim, peki, bölge insanının ağaç sevgisi bu kadar mı azalmıştır? Eğer öyle ise elbette "Dalı kıran baş keser." sözü "Ali kıran baş kesen"e dönüşmekte gecikmeyecektir. Çare belki de bu sözü "Dalı kıranın başı kesilir." şekline dönüştürmekten geçiyor. Ağaç dikme geleneğini yitireli çok olmuş, bâri ağaç katlinin önüne geçilebilse...

İskender Pala - İki Dirhem Bir Çekirdek

Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini Kelime / Deyim Danışma bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...