Kruidwis

Wonderlijk lesgeven

2026-10-11T00:03:00.000+02:00

Nog eens een weekend lesgeven in het aards paradijs bij Bie op een 'geheime locatie´ We willen de kruiden voor het hormonaal systeem oa vrouwenmantel en monnikenpeper bespreken maar door de tropische omgeving vertoeven we meer buiten dan binnen en ...... zo moet dat ook. Dus hapslik ook andere planten ontdekken, van wonderboom over de geweldige Gunnera naar de sierlijk slingerende Akebia of chocoladewingerd.

Wonderboom

De oude Egyptenaren gebruikten al 4000 v C. wonderolie (van de wonderboom) en noemden dat ,,cici" of ,,kiki"; het Latijnse „ricinus" teek, verwijst naar de vorm van de zaden die lijken op een wel erg grote teek, maar het is ook heel goed mogelijk dat de zaden hun naam aan de teken gegeven hebben.

De naam „wonderboom" is ontstaan omdat hij zo ongelooflijk snel groeit (in een halfjaar bereikt hij een hoogte van 2 m) en ook omwille van zijn wonderlijke medicinale werking. Dodoens schreef al in 1554 in zijn kruidenboek: „Dertig saden ofte korenkens van Wonderboom suyver ghemaeckt ende uyt haer schellen gedaen / kleyn ghestooten ende met eenighen dranck inghenomen / maken kamergang/ ende doen braken/ ende jaghen soo uyt den lijfve taeye koude fluymen/ ende waterachtighe vochtigheden." Er staat niet voor niets dat de zaden ontdaan moeten worden van de vliezen, omdat er overlijdensgevallen bekend zijn door het eten van 3-10 zaden door de toxine ricine waardoor het bloed stolt. Als de zaden op een juiste wijze geperst worden komt deze giftige ricine niet in de olie, de ricinestof zelf is ook alleen maar oplosbaar in water..

Ook in India is de werking van de wonderboom al van oudsher bekend en in China werden de zaden als ,,Pei-ma" al vermeld in het geneesmiddelenboek uit de T'ang-dynastie (618-907). Behalve een geneesmiddel was wonderolie van oudsher ook een brandstof en tegenwoordig een van de technisch meest gewaardeerde smeerolies (bv. voor vliegtuigen), verder wordt wonderolie gebruikt in cosmetica.

Wonderolie is een betrouwbaar laxeermiddel zonder de maag- en darmslijmvliezen te prikkelen. De werking blijft beperkt tot de dunne darm. Het is ook een aangewezen middel bij voedselvergiftiging met koliekachtige pijn, misselijkheid, braken en diarree. Normale dosis bij obstipatie: 1-2 eetlepels (ter vergemakkelijking van het innemen, olie en lepel iets verwarmen, eventueel citroensap toevoegen, veroorzaakt na 6-10 uur een pijnloze, breiïge ontlasting.

Vandaag kunnen we ons beter beperken tot het uitwendig gebruik. Huidirritaties ontstaan door wrijving of door transpiratie genezen snel. Branderige voeten bij het wandelen, beginnende blaarvorming worden voorkomen door inwrijven met ricinusolie. Zelfs bij ontstoken aambeien is de olie een 'wonder'middel. Een heel oud volksmiddeltje in Duitsland is het gebruik van wonderolie gemengd met etherische olie van munt (Mentha piperita) en den (Pinus sylvestris) bij verkoudheid en vastzittende hoest. Gewoon de borst inwrijven 3 maal daags.

Over Akebia

En dan de akebia quinata, een klimplant. Hij slingert zichzelf langs steunen omhoog en zit binnen de kortste keren boven in een boom bijvoorbeeld. Of in de boom van van de buren. En dat zonder die boom te wurgen. De schijnaugurk of mooier de chocoladerank heeft prachtig frisgroen blad. Ieder blad is samengesteld uit vijf eivormige blaadjes. En dan de bloemen. De schijnaugurk bloeit al in april met schitterende bloementrosjes in een kleur die mooi afsteekt tegen het frisse groen. Donkerrood. Bijna bruin. Deze bloemen ruiken naar chocolade met een vleugje vanille, daarom wordt hij ook wel chocoladerank genoemd. De plant is zeker eetbaar. Zowel het blad, de bloem als de vruchten. Vooral het slijm in de vruchten en zonder de pitjes zijn goed eetbaar.

En medicinaal zijn ze zeker wel. De plant heeft een lange traditie van gebruik in de Chinese geneeskunde en ondertussen ook wetenschappelijk goed onderzocht. Op basis van die studies uitgevoerd door Oost-Aziatische centra kan worden geconcludeerd dat A. quinata en A. trifoliata verschillende biologische activiteiten vertonen en tr gebruik zijn voor verschillende aandoeningen. Voor A. quinata zijn de volgende effecten aangetoond: diuretisch, hepatoregeneratief, neuroprotectief, analgetisch en ontstekingsremmend. Bovendien heeft deze soort een anti-obesitaswerking en versnelt het de afbraak van ethanol. Niet minnetjes dus. Er werden tests uitgevoerd met extracten van de bladeren, stengels en/of vruchten van de plant.

Extracten van de vruchten van A. quinata zijn een potentieel geneesmiddel voor de behandeling van obesitas en hypolipidemie. Wetenschappelijke studies van extracten van de stengels en/of vruchten van A. trifoliata bevestigden hun antiproliferatieve en antibacteriële eigenschappen. Andere onderzoeken naar hun cosmetische eigenschappen anti-verouderings- en antioxiderende effecten van extracten van A. quinata en A. trifoliata bevestigd. Dus ook interessant voor de huid. Op zijn herboristisch zouden we het eetbare slijm ook gewoon op ons gezicht kunnen smeren. Een mooie plant met toekomst.

En oh ja.... we waren gewoon op wandel in een tropische tuin ergens in Vlaanderen en dit hele verhaal heb ik daar niet verteld maar kan iedereen hier op zijn gemak lezen en er wat mee doen.

Monstera deliciosa, het heerlijk monster

2026-10-10T13:23:00.000+02:00

Nog eens een weekend lesgeven in het aards paradijs bij Bie op een 'geheime locatie´. We willen de kruiden voor het hormonaal systeem o.a vrouwenmantel en monnikenpeper bespreken maar door de tropische omgeving vertoeven we meer buiten dan binnen en zo moet dat ook. Dus hapslik ook andere planten ontdekken, van wonderboom over de geweldige Gunnera naar de sierlijk slingerende Akebia of chocoladewingerd. En in de tropische serre worden we overweldigd door de Monstera deliciosa. Inderdaad een gatenmonster en we kwamen net op tijd om de deliciosa-vruchten te plukken en te eten.

Monstera, kent iedere kamerplanten-liefhebber als gatenplant ( Monstera deliciosa), het is een tropische plant afkomstig uit de regenwouden van Midden-Amerika, van Zuid-Mexico tot Panama. Deze plant uit de Araceae-familie werd vroeger ingedeeld bij het geslacht Philodendron . De plant heeft glanzende, hartvormige of ronde, leerachtige bladeren die tijdens de groei diepe inkepingen en langwerpige perforaties ontwikkelen. De bladeren kunnen wel 45 centimeter breed worden en hebben bladstelen van 30 centimeter lang. De cultivars 'Variegata' en 'Albovariegata' hebben bont blad en de bladeren zijn over het algemeen iets kleiner dan die van de soort. Andere verwante soorten, zoals M. obliqua , hebben kleinere bladeren.

In de natuur is deze soort een groenblijvende liaan, een kruipende of klimmende epifytische liaan die hoog in het bladerdak van het regenwoud groeit . Hij kan wel 21 meter of meer hoog worden en vertakt zich zelden. De zware, cilindrische stengels van 6 tot 7,5 centimeter zijn ruw en hebben littekens van bladeren.

De plant produceert talloze lange, tentakelachtige luchtwortels die zich tijdens de groei vasthechten aan nabijgelegen takken en boomstammen. De taaie wortels groeien vanuit de dikke stengel naar beneden en zullen wortel schieten als ze de grond bereiken.

Jonge planten zien er heel anders uit. Zaailingen groeien naar de donkerste plek totdat ze een boom tegenkomen, waarna ze omhoog groeien. De bladeren zijn klein en zonder lobben of gaten, en ze groeien dicht op elkaar langs de boomstam omhoog in een stadium dat "dakpanplanten" wordt genoemd. Naarmate de planten ouder worden, ontwikkelen ze het typische gatenblad.

De bloemen , die zelden of nooit op kamerplanten voorkomen , zijn 20 tot 30 centimeter lang, crèmewit en lijken op de aronskelk. De vlezige, rechtopstaande bloemstengel (spadix) met kleine bloemen wordt omgeven door de bootvormige schutblad. Het duurt iets meer dan een jaar voordat de vrucht rijp is en uitgroeit tot een kegelvormige structuur die enigszins lijkt op een groene maïskolf met zeshoekige korrels.

De eetbare vruchten , cerimans of monsteras genoemd, smaken naar een combinatie van banaan, ananas en mango en zijn rijk aan kalium en vitamine C. De vrucht wordt gebruikt om dranken en ijs op smaak te brengen en kan vers gegeten worden. De vrucht rijpt van onder naar boven. Zodra de dikke, harde schil van zeshoekige plaatjes of 'schubben' die de afzonderlijke segmenten bedekken, begint uit te drogen en eraf valt, wordt het gebroken witte, puddingachtige vruchtvlees eronder van de oneetbare kern afgesneden om op te eten. Er zitten meestal geen zaden in, maar soms kunnen er in sommige segmenten lichtgroene, harde zaden ter grootte van grote erwten voorkomen.

De plant bevat oxaalzuur, waardoor alle delen wat giftig kunnen zijn, behalve de rijpe vruchten. Jonge vruchten, waaraan de schil nog stevig vastzit, bevatten voldoende glasachtige calciumoxalaatkristallen om onmiddellijk en pijnlijk irritatie in de keel te veroorzaken.

Merkwaardig gebruik in de Ayurveda

In de Ayurveda zijn vruchten meer dan alleen voedsel. De Monsteravrucht leert je geduld, overgave en het ritme van de natuur ervaren. Rijpe Monsteravruchten hebben een milde balancerende werking op Vata, Pitta en Kapha. De zoetheid voedt de rasa dhatu (bloedplasma), terwijl de verkoelende energie overtollige hitte kalmeert. Bewust een klein, rijp stukje eten bij zonsopgang kan de zintuigen verfrissen en de stemming verbeteren. Sommige traditionele genezers zeggen zelfs dat het de smaak van vreugde (ananda rasa) opwekt, die door het moderne leven vaak is afgestompt.

Wetenschappelijke literatuur

A Ramkumar AR, Nimushakavi S, Jesudasan RE. Monstera deliciosa: Een uitgebreid overzicht van de fytochemische en farmaceutische activiteit. J Neonatal Surg [Internet]. 21 april 2025 [geraadpleegd op 14 oktober 2026];14(16S):68-72. Beschikbaar via: https://www.jneonatalsurg.com/index.php/jns/article/view/4181

Planten te gebruiken bij te sterke menstruatie

2026-10-09T22:10:33.741+02:00

Bij zeer hevig menstrueel bloedverlies selecteert de kruidengeneeskunde specifiek medicinale planten die samentrekkende, bloedstelpende en regulerende effecten hebben op het baarmoederslijmvlies. Tannines spelen hierbij een belangrijke rol. Ze hebben het vermogen om weefsels en bloedvaten samen te trekken, waardoor overmatig menstrueel bloedverlies wordt verminderd. Idealiter worden kruiden gekozen die ook vaatverwijdend, krampstillend en ontstekingsremmend werken en relevant zijn in de gynaecologie.

Drie klassieke en zacht werkende medicinale planten te gebruiken hypermenorroe zijn duizendblad, vrouwenmantel en herderstasje.

Duizendblad

Duizendblad (Achillea millefolium) bevat een combinatie van tannines, flavonoïden en etherische olie. Deze bestanddelen stoppen niet alleen bloedingen, maar verlichten ook krampen en verminderen ontstekingen. Daarom kan duizendblad bijzonder nuttig zijn bij hevige bloedingen die gepaard gaan met buikpijn. Tegelijkertijd ondersteunt het op milde wijze de bloedsomloop in het bekkengebied en kan het zo een regulerend effect hebben op de gehele menstruatiecyclus.

Vrouwenmantel

Vrouwenmantel (Alchemilla vulgaris) staat bekend om zijn hoge tanninegehalte, wat het zijn karakteristieke samentrekkende werking geeft. Het bevat ook flavonoïden en bittere stoffen die de hormonale balans kunnen ondersteunen. Vrouwenmantel wordt traditioneel gebruikt om het baarmoederslijmvlies te versterken en te reguleren. Vooral bij terugkerende hevige bloedingen kan het helpen de menstruatiecyclus in balans te brengen en de intensiteit van de menstruatie te verminderen.

Herderstasje

Herderstasje (Capsella bursa-pastoris) is mijn persoonlijke favoriet van dit trio als het gaat om hevige menstruatiebloedingen. Het wordt traditioneel vooral gebruikt bij zeer hevige of plotselinge bloedingen. De hemostatische eigenschappen worden onder andere toegeschreven aan tannines, flavonoïden en biogene aminen. Deze stoffen zouden weefsel samentrekken en bloedvaten stabiliseren, waardoor de bloeding wordt verminderd. Wetenschappelijke instanties zoals Commissie E en de HMPC bevestigen dit effect. Het is ook goed te combineren met andere kruiden voor vrouwen, dus goed te gebruiken zowel voor acute verlichting als als aanvullende behandeling gedurende de hele cyclus.

Kruidenmengsel voor hevige menstruatie

Het volgende kruidenmengsel is bedoeld als een praktisch voorbeeld van hoe medicinale planten effectief gecombineerd kunnen worden bij hevige menstruatie. De samenstelling echter liefst persoonlijk aanpassen. Afhankelijk van de oorzaak, constitutie en bijbehorende symptomen kunnen kruiden worden toegevoegd, verminderd of vervangen.

25 g herderstasje (Herba Bursae pastoris)
25 g duizendblad (Herba Achilleae millefolii)
20 g vrouwenmantelkruid (Herba Alchemillae vulg.)
15 g brandnetelbladeren (Folia Urticae)
15 g citroenmelisseblaadjes (Folia Melissae) of echte kamille (Flores Matricara)

Dit mengsel kan als thee of tinctuur worden bereid.

Bereiding als thee: Voor één kopje thee neemt u 1-2 theelepels van het mengsel en giet er 250 ml kokend water overheen. Laat de thee, afgedekt, 10-15 minuten trekken en zeef hem vervolgens. Drink 2-3 kopjes gedurende de dag.
Als tinctuur. Dosering: 10-25 druppels, 3 keer per dag.

Lithospermum officinale

2026-10-08T13:37:00.000+02:00

Vandaag een met zon en wolken gekleurde herfstwandeling gemaakt. En we ontdekken het bescheiden plantje glad parelzaad. In de herfst juist opvallend door zijn glimmende ronde zaadjes.

Parelzaad of Lithospermum is een vrij zeldzame vaste plant, die tot 1 meter hoog kan worden, hij bloeit in de maand Mei met kleine witte bloempjes in een opgerolde bloeiwijze (zogenaamde schicht) die eigen is aan de familie van de Ruwbladigen. In september en oktober komen er dus opvallend glimmende, grijze vruchtjes aan de plant. Aan deze ronde zaadjes heeft de plant zijn naam te danken. De Latijnse naam Lithospermum is afkomstig van het Lithos, steen en sperma, zaad; verwijzend naar die harde zaadjes of beter de vruchtnootjes van vooral het Glad parelzaad. De glimmende, ronde vruchtjes van deze soort lijken wel op een pareltje, dit in tegenstelling tot de grillige zaden van het Ruw parelzaad. Fuchsius noemt de beide soorten Wild en Tam peerlencruyt. En Dodoens in zijn Cruydeboek zegt over het Peerlencruyt, die hij ook Witte steenbreek, grana solis of milium solis noemt ‘dat het zaad heeft de meeste kracht, het is wit, rond en steenachtig. Het zaad heeft de kracht om te laten plassen en de steen te breken als het met venkelzaad en peterseliezaad gekookt is in wijn’.

Steenzaad voor nierstenen

Hier vinden we een mogelijke tweede verklaring voor de naam Steen of Parel, het wordt namelijk gebruikt om blaasstenen te vergruizen. Een vorm van signatuurleer, een plant die steentjes maakt, kan ook steentjes uitdrijven. Ook Dioscorides vernoemt Lithospermom al tegen graveel en nierstenen en Plinius vond het maar een raar geval. Hij had nog nooit gezien dat uit een plant stenen konden groeien.

Lithospermum als anti-conceptiepil

Dodoens haalt ook Serapio aan, die zegt dat het poeder van de witte steenbreek wonderbaarlijk goed is om te laten plassen en om bij de vrouwen hun stonden te laten komen. Hier vinden we dan een nieuwe therapeutische verwijzing, waar nu ook wetenschappelijke onderbouwing voor is, namelijk een hormonale werking, meer bepaald een anti-gonadotrope werking, die in heel wat onderzoeken bevestigd is. Om het maar plompweg te zeggen, de plant heeft een anti-conceptiewerking en hij zou ook bij sommige volkeren, o.a. de Noord-Amerikaanse Shosone-Indianen als zodanig in gebruik geweest zijn. De naam Lithospermum krijgt voor mij dan ook een nieuwe betekenis, zaad dat versteent, niet meer vruchtbaar is, of ga ik nu toch te ver?

Milium solis of Zonnegierst

De naam Milium solis, afkomstig van Bauhinius (1632), is ook vernederlandst tot Zonnegerst of Zonnegierst. Een Franse volknaam is ook nu nog Millet de soleil. Maar de meest gebruikte naam in Frankrijk is Grémil, ook hier vinden we ‘Mil’ van millet terug en grés of grâ, een oude naam voor graan. De mooiste Franse naam vind ik wel ‘chérie’. De wortel bevat een roodroze kleurstof en zou door de jonge meisjes op het platteland gebruikt geweest zijn als rouge voor de wangen en als lippenstift. Al je de wortel uitgraaft, zie je vooral op de haarwortels, kleine roze puntjes zich vormen, alsof de plant bloedt, en die mij ook direct doen denken aan een roze mensenvelletje. Ook deze toepassing is ondertussen onderzocht en zelf gecommercialiseerd. Sommige cosmetische firma’s extraheren de dieprode kleurstof, alkanine en shikanine, uit de plant om ze te verwerken in allerlei huidverzorgingsprodukten.

Herbes aux yeux

En als laatste merkwaardige naam en nog merkwaardiger gebruik, Herbes aux yeux, Ogenkruid. Men heeft ooit het harde zaad in het oog geplaatst om vuiltjes uit het oog te verwijderen. Een soort homeopathie zeker. Het gelijke met het gelijksoortige behandelen. De voor mij enig mogelijke verklaring, slijmstoffen werden vroeger in het oog gedaan om vuil te binden en zo af te voeren. Parelzaad bevat zeker wat slijmstof, maar daarom zo een heel zaad in je oog stoppen, is mij toch wat te veel gevraagd. Als er kandidaten zijn wil ik hen natuurlijk altijd wat zaad bezorgen.

Andere namen

Duitse benamingen: Echter Steinsame (syn. Eisenkraut, Himmelstütze, Meergries, Meerhirse, Steinhirse, Steinsame, Steinsaat, Teebusk).
Franse benamingen: Graines de lutin (kabouterzaad), Herbes aux yeux, Gremil, Gremil petit, Herbe aux perles,
Engelse benamingen: Common gromwell, European stoneseed
Oude benamingen: Milium Soler, Milium Solis, Peerlencruyt

https://sites.google.com/site/kruidwis/kruiden-planten-van-a-tot-z/lithospermum-parelzaad

Over Alchemilla in de hedendaagse fytotherapie

2026-10-07T22:10:30.042+02:00

Het volgend weekend moet ik nog wat door ziekte uitgestelde lessen van de herboristenopleiding ophalen. Kruiden voor de huid en het hormonale systeem bespreken. Dus nu toch nog wat wetenschappelijke info doornemen want de kruidenkennis is echt niet gestopt in de 19de eeuw. Integendeel er is de laatste 20 jaar een explosie van wetenschappelijke kennis bijgekomen. Bijvoorbeeld een plant met een groots verleden zoals Alchemilla is pas de laatste tijd wetenschappelijk beter onderbouwd en daardoor interessanter om toe te passen in de hedendaagse fytotherapie.

De naam Alchemilla werd door Linnaeus aan het geslacht gegeven. Vroeger werd de naam als Alchimilla of Alchymilla geschreven, wat afkomstig zou zijn van de alchemisten, magische scheikundigen die de bekende dauwdruppels op het ochtendblad gebruikten bij hun experimenten om van onedele metalen goud te maken. De naam Vrouwenmantel heeft de plant gekregen omdat de bladeren als een ouderwetse mantel (mantilla) geplooid zijn en als zodanig bescherming bieden aan de vrouw. Mellie Uyldert beschrijft het op haar eigen romantische manier: ‘ telkens waar de stengel zich vertakt, omsluit zulk een blad zorgzaam het vertakkingspunt, terwijl de bladsteel zelf ook weer met een schede de stengel omsluit. Alles aan deze plant zegt: omhulling, koestering, bescherming. Ze heeft dan ook helemaal het wezen van de baarmoeder.’

Looistofplant voor de huid

Traditioneel werd Alchemilla door kruidengeneeskundigen van weleer gewaardeerd als een van de beste kruiden voor wondgenezing. De wondgenezende eigenschappen zijn grotendeels te danken aan het hoge tanninegehalte, dat voornamelijk bestaat uit glycosiden van ellaginezuur (Hoffman 2003). Tannines geven planten hun samentrekkende (adstringerende) of verstevigende werking, waardoor ze, wanneer ze op de huid worden aangebracht, een waardevol middel zijn voor de genezing van schaaf- en andere wonden. Adstringentia maken alles wat te los zit in het lichaam terug vast. Dus wondgenezend en bloedstelpend op de huid en het tandvlees, stoppend in de darmen bij diarree.

Historisch gezien vinden we verwijzingen naar de ondersteunende werking van vrouwenmantel bij tandvleesproblemen, met name bloedend tandvlees en ontstekingen. De samentrekkende werking zorgt ervoor dat het weefsel steviger wordt, waardoor een minder doorlaatbare omgeving ontstaat en de vatbaarheid voor infecties en bloedingen afneemt. In de literatuur wordt ook melding gemaakt van de effectiviteit van vrouwenmantel als mondspoeling bij zweren en als gorgelmiddel bij laryngitis.

Alchemilla wordt van oudsher en ook nu nog gebruikt bij milde diarree. De Duitse E-commissie heeft de veiligheid van dit kruid voor dit gebruik zelfs goedgekeurd en stelt dat het nuttig is bij "lichte en niet-specifieke diarree". In dit geval, en voor gebruik als mondspoeling, wordt een sterkere infusie aanbevolen in plaats van een gewone thee.

Nicolas Culpepper (1616-1654) stelt dat "vrouwenmantel zeer geschikt is voor ontstoken wonden en om bloedingen, braken, diarree van allerlei aard, kneuzingen door vallen en scheuringen te stoppen. Het is een van de meest bijzondere wondkruiden en daarom zeer gewaardeerd en geprezen. Het wordt gebruikt bij alle wonden, zowel inwendig als uitwendig, door er een afkooksel van te drinken en de wonden ermee te wassen, of door er doekjes in te dopen en die in de wonden te leggen. Dit droogt op wonderbaarlijke wijze al het vocht uit de wonden en vermindert alle ontstekingen. Het geneest snel verse wonden, zonder dat er enige aantasting achterblijft, en geneest oude wonden (Grieve 1971)".

Vrouwenmantel voor 'vrouwenkwalen'

Vrouwenmantel heeft in de huidige kruidenboeken de reputatie verworven een "vrouwenkruid" te zijn: Vrouwenmantel is een waardevolle hulpbron bij diverse menstruatieklachten. Zoals hierboven vermeld, helpt de samentrekkende werking ervan bij het stoppen van overmatig menstrueel bloedverlies bij menorragie, overmatig bloedverlies tijdens de menstruatie en metrorragie, waarbij menstruatiebloedingen onregelmatig tussen de menstruaties optreden. Deze plant kan ook worden ingezet bij andere aandoeningen die gepaard gaan met overmatige vaginale afscheiding, zoals schimmelinfecties en vaginitis. Alchemilla is ook bekend als een emmenagogum (menstruatiebevorderend middel) en wordt gebruikt om een regelmatige menstruatie te verkrijgen.

Andere specifieke kwalen waarbij Alchemilla nuttig kan zijn, bijvoorbeeld endometriose of vleesbomen met overmatig bloedverlies. Vrouwenmantel versterkt, toniseert de baarmoeder en het bekkengebied.

Deze plant komt echt tot zijn recht in de periode na de bevalling. In zijn boek The Earthwise Herbal: A Complete Guide to Old World Medicinal Plants schrijft Matthew Wood: "Het verstevigt weefsel en structuren die zijn verslapt: slappe borsten na borstvoeding en buikweefsel na de bevalling". En dat zijn voor vrouwenmantel bijzonder praktische, veilige en efficiënt werkzame toepassingen.

Bereidingen / Receptuur

Dosering: De Duitse Europese Commissie adviseert een gemiddelde dagelijkse dosis vrouwenmantel van 5-10 gram kruid

Thee: Om thee te maken, giet je 2-3 eetlepels vrouwenmantelblaadjes en/of bloemstengels over 2 kopjes heet water. Laat 10 tot 15 minuten trekken met een deksel erop.
Tinctuur: Om een tinctuur te maken, meng je het 1:5 met 25 - 45% alcohol. Een gemiddelde dosis is 2 tot 4 ml, driemaal daags.

Receptuur: een borstkompres met vrouwenmantel. Breng water aan de kook en laat daarin 4 eetlepels vrouwenmantelblaadjes 15 minuten trekken. Zeef de thee en doop, terwijl deze nog warm is, een handdoekje in de thee. Wring het handdoekje lichtjes uit en leg een met thee doordrenkte doek 10 minuten op elke borst. Je kunt meerdere kompressen per dag gebruiken.

Receptuur thee na de bevalling

2 delen vrouwenmantelblad
2 delen frambozenblad
2 delen citroenverbena
1 deel rozenbloemblaadjes
Breng water aan de kook en laat 2 eetlepels van het theemengsel 10 minuten trekken in 1 kopje water. Zeef de thee en drink deze dagelijks naar behoefte.

Recept voor een zitbad

2 delen vrouwenmantelbladeren en bloemstelen en/of wortel
2 delen smeerwortelblad
2 delen toverhazelaarblad en / of -schors (Hamamelis sp.)
2 delen goudsbloem
2 delen duizendblad
1 deel lavendel
Laat 3 eetlepels van de thee voor een zitbad 20 minuten tot een hele nacht trekken in 250 ml water. ga meerdere keren per dag 10-15 minuten in een ondiepe kom met de thee zitten.

Bereidingswijze voor een sterkere infusie bij mondzweren, tandvleesaandoeningen en milde diarree.
Voor gebruik als mondspoeling of bij milde diarree, laat 4 eetlepels blad trekken in 1 kopje heet water en breng het vervolgens een paar minuten aan de kook om meer tannine te extraheren. Laat het sudderen met een deksel erop om eventuele vluchtige oliën te behouden.

Wetenschappelijke Literatuur

Moleculen21 april 2025;30(8):1861. doi: 10.3390/molecules30081861 De kracht van Alchemilla benutten : een natuurlijke oplossing voor een gezonde huid en huidaandoeningen.

Grillige wortels, melancholie en gele lis

2026-10-06T23:04:52.779+02:00

Even bijkomen in de tuin. Niks bijzonder gebeurd, toch voel ik mij vreemd verdrietig. Herfst? Het klimmen van de jaren? Melancholisch noemde men het vroeger. Ergens wel mooi. Een vreemd verlangen naar verdriet. Even bijkomen dus in de herfstige tuin. Woelen naar wortels.

Oogsten van de smeuïge smeerwortel, de vreemd geurende valeriaan, de rode meekrap, de tropische kalmoes. de kleine kaardenbol. de eetbare teunisbloem en niet vergeten de grillige en rood kleurende gele lis. Wortels oogsten om nieuwe planten te winnen en om een wortelmonument te maken. Den herborist die kunstenaar wil worden.

Over de grillige, gele lis en andere irissen dan maar. Lissoorten hebben wellicht wegens hun zwaardvomige bladeren de aloude reputatie over afwerende eigenschappen te beschikken. Tijdens een heksenproces in het Duitse Rottenburg in 1650, bekende een beklaagde dat hij liswortel fijn stampte in een mortier en dat poeder in paardenvoer mengde. Door dat "krachtvoer" werden paarden glanzend mooi en ze trokken alle lasten die men laden kon. In Duitsland en Frankrijk (Normandië) werden irissen op oude muren en rieten daken aangeplant. Volgens Germaans volksgeloof beschermde irissen tegen hekserij.

Zwaardvormige bladeren van de iris werden ook gebruikt als een middel tegen stekende pijn. Zo werd de wortel van de gele lis op St-Jans dag (24 juni) opgegraven en tegen tandpijn aangewend. Wegens zijn kleur wordt de gele lis ook tegen geelzucht aangewend. Plinius de Oude (77 n.C.) schrijft dat de iriswortel als amulet aan baby's werd gehangen tegen de pijn bij het doorkomen van tandjes. Toch niet uitproberen.

Nog volgens Plinius de Oude werden iriswortels ook gegeven aan baby's tegen lintwormen. Iris reinigt hoofdwonden. In water en azijn genomen is iris een tegengif bij beten van slangen en spinnen, in brood of water een tegengif bij schorpioensteken en in olie is ze goed tegen hondenbeten.

Opgesnoven veroorzaakt het wortelpoeder niesbuien en reinigt aldus het hoofd (niespoeder op basis van iriswortelpoeder werd nog bereid in de apotheek tot de jaren 70 van de 20ste eeuw) Iris is ook goed bij een kater of doet dienst als braakmiddel in hogere doses . In de recentere kruidengeneeskunde wordt iris gebruikt als purgerend (vers), urineafdrijvend (gedroogd), braakverwekkend (gedroogd).

Iris species: lis - lisachtigen. Synoniemen: LAT.: iris pallida, florentina, gennanica; FR.: iris; DUI.: Veilchenwurzel; ENG. : Orris; IT.: iride Volksnamen: violenwortel, tandwortel, drankwortel, violettenpoeder, grachtlis. Gebruikte delen: de wortelstok (nog beschreven in BP V ) Bestanddelen: iris bevat vluchtige oliën, een heteroside (iridoside) en veel zetmeel. Eigenschappen: verse wortelstok wordt gebruikt als expectorans, braakmiddel, bij bronchitis en kinkhoest; hij is ook diuretisch. Bij drogen neemt de wortelstok een viooltjesgeur aan en zijn poeder wordt in cosmetische en tandproducten verwerkt

Tot slot en word vervolgd

En misschien om mijn melancholie te verdrijven, een heel nuchter en overdreven rationeel maar wel wetenschappelijk verantwoorde info over de gele lis. Iris pseudacorus is een van de meest voorkomende irissoorten en bezit complexe secundaire metabolieten. Onderzoek toonde aan dat de wortelstokken rijk zijn aan fenolische verbindingen, waarvan 80% tot de tanninegroep behoort. Methanolische extracten van in de tuin gekweekte iriswortelstokken vertoonden antibacteriële activiteit tegen de menselijke grampositieve bacteriën Staphylococcus aureus en Enterococcus faecalis en de gramnegatieve pathogenen Pseudomonas aeruginosa en Klebsiella pneumoniae, die resistent zijn tegen commercieel verkrijgbare antibiotica. Bovendien bestrijdt het extract van de wortelstok, in een concentratie van 3,125 mg droog gewicht/ml, dat gallocatechine bevat, effectief S. aureus-biofilm. Hetzelfde wortelstokextract werkt ook tegen menselijke kankercellijnen, met name tegen de oestrogeenpositieve MCF-7 borstkankercellijn (IC50 = 11,75 μg/ml). In vitro-cultuur scheiden wortels van Iris pseudacorus drie anti-stafylokokkenverbindingen af in het plantenmedium, gedetecteerd met behulp van TLC-overlayer bioautografie. Met behulp van het HPLC-DAD-ESIMS-systeem werden 2 actieve verbindingen geïdentificeerd als 5,7,4'-trihydroxy-6,3'-dimethoxy-isoflavon en een onbekende dimethoxy-dihydroxy-isoflavon En de onderzoekers besluiten dat Iris pseudacorus beschouwd kan worden als een nieuwe, gemakkelijk toegankelijke, niet-houtachtige bron van biologisch actieve polyfenolen.

Zo! De vele werkelijkheden van deze wereld worden voor mij weer verwarrend duidelijk.

Wolfspoot, de schildklier en anti-conceptie

2026-10-05T23:14:43.601+02:00

De plantennamen blijven mij verwonderen. Gelukkig dat ik mij nog over onnozele dingen kan verwonderen. Wolfspoot of Lycopus europaeus dus! Het is een plant die wel tot de geurige en zonminnende familie der lipbloemigen behoort, maar zelf geen geur heeft en zich ook meer thuis voelt in onze kille kikkerlandje. Met zijn dikke wortelstokken verovert hij de drassige oevers van onze beken. Zijn kleine witte bloemen zijn wel echte lip-bloemen. Een schoonheid is het niet, zijn kwaliteiten zijn eerder verborgen.

Naam Wolfspoot en Zigeunerkruid

In de vorm van het blad zag men vroeger een poot van een wolf, waarschijnlijk in de tijd dat er hier nog wolven rond dwaalden. Ook de Latijnse naam betekent Lycos, wolf en pous poot. Er lijkt verder nogal Europese consensus te zijn wat die naam betreft, want in Frankrijk noemt deze plant ‘Patte du loup’ en in Duitsland ‘Wolfstrapp’ of Wolfsfuss’. Alleen Engeland heeft een afwijkende mening, dat komt wel meer voor zeker, daar heet de plant ‘Gipsy wort’, zigeunerkruid, een intrigerende naam die we min of meer al bij Dodonaeus terugvinden namelijk ‘Heydenscruyt’ en ‘Egyptenaerscruyt’.

Waarom deze vreemde namen? Zigeuners of heidenen, die witte baby’s roofden, gebruikten een zwarte kleurstof uit deze plant, om de kinderen onherkenbaar, heidens of donker te maken. De plant is in elk geval wel bekend geweest als kleurstof. In de Flora Batava wordt vermeld dat de plant gedroogd, en met ijzer en vitriool gekookt, eene bestendige zwarte verf of kleur geeft.

Ook Dodonaeus vermeldt de plant als kleurstof, maar vindt verder dat 'water Andoren en wordt in der medecijnen niet ghebruyckt'. Hij beschouwde de Wolfspoot als een soort Andoorn, 'in Latijn ghenaempt Marrubium palustre. In Hoochduytsch wasser Andorn/ weiher Andorn. Hier te lande water Andoren/ en van sommighen Heydens cruyt oft Egiptenaers cruyt/ om dat die lantloopers die huer voor egiptenaers uutgheven met desen cruyde huer swert maken.

Lycopus medicinaal: schildklier

Medicinaal is hij nooit veel gebruikt geweest, recenter wel gekend geraakt, vooral door de beroemde A.Vogel, die de Virginische soort in zijn kruidenproducten verwerkte en gebruikte bij hyperfunctie van de schildklier. Veel wetenschappelijk onderzoek bevestigt de toch wel opvallende werkingen van Wolfspoot. Hij heeft een remmende werking op TSH, het schildklierstimulerend hormoon, door binding van o.a. chlorogeenzuur en rozemarijnzuur aan het TSH-molecule. (Winterhoff e.a.: Horm. metabol. Res. 15/503-507 – 1983).

Intrigerend is ook zijn anticonceptiewerking, Lycopus virginicus was reeds bij de Amerikaanse Indianen voor zijn vruchtbaarheidsremmende werking bekend. In theorie zou deze plant dus als een soort anti-conceptiepil gebruikt kunnen worden. Wat ik hier natuurlijk niet gaat adviseren. Zo'n ingrijpende werking vraagt op zijn minst een deskundige begeleiding.

Veilig gebruik van kruiden

In 2001 is Lycopus in het Nederlandse Warenwetbesluit Kruidenpreparaten opgenomen op bijlage III van dit besluit, waarin gesteld wordt dat kruidenpreparaten geen materiaal mogen bevatten dat geheel of ten dele afkomstig is van planten opgenomen in deze bijlage. Alhoewel ik zelf ook vindt dat de laatste jaren kruiden dikwijls onterecht als gevaarlijk en giftig gebrandmerkt worden, is het zeker zo dat een plant met een werking op zo’n vitaal orgaan als de schildklier, alleen maar goed gecontroleerd gebruikt kan worden.

Echter, vele problemen met kruidenpreparaten, ik zeg wel preparaten, hangt samen met deze geconcentreerde extracten, waarbij men een te hoge dosering binnen krijgt, die dan wel een snellere werking geeft maar ook veel bijwerkingen veroorzaken. Mijn advies, gewoon thee van het kruid gebruiken of een tinctuur van 1 op 5 gewichtsverhoudingen en daarvan dan ongeveer 3 x daags 10 druppels van gebruiken.

Namen van Lycopus europaeus

Engels: Gypsywort, Gipsywort, Bugleweed, European Bugleweed, Water Horehound
Frans: Chanvre d’eau, Lance du Christ, Lycope d'Europe, Patte de loup, Pied de loup

Voor verdere studie.

Kemper e.a.: Inst. für Pharmakologie der Univ. Münster, toonden de antigonadotrope en antithyreotrope werking aan. Publicaties in het Farmaceutisch Tijdshrift voor België 61/310-312 - 1984.
Kartnig Th.: Lycopus europaeus L. Ztschr. f. Phytoth. 10/31-34 - 1989 (doc. M. Godefridi)
Winterhof H.: Endokrinologisch wirksame Phytopharmaka. Ztschr. f. Phytoth. 8/169-171 - 1987. (doc. M. Godefridi)
Winterhoff H, Gumbinger HG, Sourgens H. On the antigonadotropic activity of Lithospermum and Lycopus species and some of their phenolic constituents. Planta Med. 1988 Apr;54(2):101-6.
Beer AM, Wiebelitz KR, Schmidt-Gayk H. Lycopus europaeus (Gypsywort): effects on the thyroidal parameters and symptoms associated with thyroid function. Phytomedicine. 2008 Jan;15(1-2):16-22 (onderzoek bevestigt de schildklierremmende werking)
Vonhoff C, Baumgartner A, Hegger M, Korte B, Biller A, Winterhoff H. Extract of Lycopus europaeus L. reduces cardiac signs of hyperthyroidism in rats. Life Sci. 2006 Feb 2;78(10):1063-70.
A.G.M. van Asseldonk (vert.). De invloed van Lycopus europaeus (wolfspoot) op de schildklierfunctie en schildkliergeassocieerde symptomen. Nederlands tijdschrift voor Fytotherapie

Knopig helmkruid

2026-10-03T23:02:11.208+02:00

Heb je speenkruidknolletjes voor mij? Ik kan me nog levendig herinneren, dat een wat oudere mevrouw mij jaren geleden die vraag stelde. Ik de tuin in en fier terug komen met die kleine witte knolletjes van het echt speenkruid, Ficaria verna, maar die moest mevrouw helemaal niet hebben. Het waren veel grotere bruine knollen die zij nodig had en toen besefte ik dat zij 'het groot Speencruydt' van Dodoens zocht, met de Nederlandse naam Helmkruid en de Latijnse naam Scrophularia nodosa.

Weer zo'n vreemde, tot voor kort vergeten plant. Helmkruid, Speenkruid. Scrophularia nodosa. Ooit gebruikt tegen scrofuleuze gezwellen en tegen andere uitstulpingen des lichaams, aambeien, lymfeklieren. Een typische vorm van signatuurleer, je kan aan het uiterlijk van de plant zien waar hij goed of slecht voor is. De wortels zijn knobbelig, en daaruit is dan ook de officiële naam 'nodosa', knopig ontstaan en mogelijk ook 'scrofuleus', klierachtig. De plant was een specifiek kruid voor het scrofuleuze type , mensen met aanleg voor opgezette lymfeklieren.Deze plant heeft holle, geribbelde stengels die tot 80 cm hoog worden, met tegenover elkaar staande, hartvormige bladeren en trossen groenachtige tot roodachtige mini bloemen die bloeien van juni tot september. De plant is aangepast aan vochtige, schaduwrijke omgevingen en wordt vaak aangetroffen langs beekoevers en vijverranden. Traditionele Ayurvedische preparaten gebruiken de bovengrondse delen – met name de bloemtoppen en bladeren, vanwege hun lymfatische en ontstekingsremmende stoffen zoals scropolioside en harpagoside. In de Europese fytotherapie zijn het vooral de knobbelige wortels die als kompres op de huid en op uitpuilende aambeien gelegd werden.

Historisch en traditioneel gebruik

De plant was een specifiek kruid voor het scrofuleuze type , voor mensen met aanleg voor opgezette lymfeklieren. Ook Dodoens vermelde deze werkingen. Die bladeren/ stelen/ saet/ wortelen/ en sap van dat oprecht Helm cruyt verteeren ende doen verdwijnen alderleye gheswel/ en herde clieren/ alsmense met eedick (azijn) menghelt/ ende daer twee daghen lauwachtich op gheleyt. Die bladeren ghestooten/ zijn goet gheleyt op vervuylde en voorts etende sweringhen ende tot den kanker met sout ghemenght en daer op gheleyt. Tsap van desen cruyde verdrijft die roose in daensicht alsmen dat daer mede wascht. Die wortel i nghenomen verdroocht ende gheneest die speenen: Dijsghelijck doet zy oock ghestooten/ en van buyten daer op gheleyt.

Gedocumenteerde vermelding van Scrophularia nodosa is ook te vinden in John Parkinsons 17e-eeuwse kruidenboek "Theatrum Botanicum", waarin hij de gunstige werking ervan bij de behandeling van zwellingen en huidontstekingen beschrijft – vandaar de oude Engelse naam "figwort", verwijzend naar het gebruik ervan bij vijgachtige bulten en scrofula. In de Europese volksgeneeskunde werd de wortel in zakjes gedragen om "besmetting af te weren", en een afkooksel werd plaatselijk aangebracht om wonden en zweren te verzachten. Een 19de-eeuws Duits fytotherapeutisch handboek beschrijft het gebruik ervan in lymfatische tonica, waarbij S. nodosa wordt gecombineerd met rode zonnehoed en kliswortel om kliergezwellen te verhelpen.

In regio's zoals Zuid-Engeland en delen van Duitsland brouwden vroedvrouwen op het platteland een milde thee van helmkruid om de reiniging na de bevalling te ondersteunen en oedeem te verminderen. Russische volksgenezers gebruikten een geconcentreerd extract om gezwollen gewrichten te verlichten – een vroege aanwijzing voor de anti-artritiswerking ervan. Gedurende het Victoriaanse tijdperk werden tonica met S. nodosa populair in Britse apotheken; tegen het midden van de 20e eeuw nam de belangstelling echter af door de opkomst van synthetische geneesmiddelen.

De plant herleefde in de jaren tachtig toen Europese kruidenkundigen manuscripten vonden die de rol ervan in de ondersteuning van het immuunsysteem beschreven. Recente vertalingen van manuscripten uit de koloniale tijd in Sri Lanka suggereren dat lokale genezers kompressen van helmkruid-bladeren gebruikten tegen zwellingen na slangenbeten.

Tegenwoordig is het traditionele gebruik geëvolueerd: moderne kruidenmengsels combineren het vaak met rode klaver en goudsbloem voor een gezonde huid, of met kleefkruid en brandnetel voor lymfedrainage. Klassieke tincturen zijn nog steeds verkrijgbaar, maar in gespecialiseerde kruidenwinkels vind je nu ook capsules in poedervorm en gevriesdroogde extracten, wat aantoont hoe eeuwenlang gebruik de hedendaagse therapieën met helmkruid heeft veranderd.

Inhoudsstoffen en werking van Scrophularia nodosa

Scrophularia nodosa is rijk aan een aantal opvallende bioactieve stoffen:

Scropolioside : Een glycoside dat in verband wordt gebracht met milde lymfatische stimulatie en waarvan wordt aangenomen dat het de vochtafvoer verbetert.
Harpagoside : Een iridoïdglycoside die ook voorkomt in duivelsklauw; vertoont ontstekingsremmende activiteit in vitro.
Fenolzuren (cafeïnezuur, chlorogeenzuur): bieden antioxiderende ondersteuning door vrije radicalen te neutraliseren.
Luteoline : een flavonoïde waarvan voorlopige gegevens wijzen op een lokaal anti-oedeem effect.

Chemsch gezien werken deze verbindingen synergetisch: scropolioside kan de tonus van gladde lymfevaten moduleren, terwijl harpagoside COX-2-routes remt om de prostaglandinesynthese te verminderen, wat resulteert in minder zwelling rond de gewrichten. Fenolzuren beschermen celmembranen tegen oxidatieve stress, zoals bevestigd in een in vitro-studie uit 2019 waarin S. nodosa-extract markers van oxidatieve schade in menselijke keratinocyten verminderde. Volgens de Ayurvedische interpretatie worden deze effecten toegeschreven aan het in balans brengen van Kapha.

Therapeutische effecten en gezondheidsvoordelen

Ondersteuning van het lymfestelsel: Zowel volksgeneeskunde als klinische studies suggereren dat helmkruid helpt bij het verminderen van lymfadenopathie. Een kleine pilotstudie uit 2018 (n=20) toonde een vermindering van oedeem in de ledematen na 6 weken gebruik van een gestandaardiseerd extract van 200 mg per dag.
Ontstekingsremmend: Dierproeven tonen aan dat topische toepassing van Scrophularia nodosa de zwelling van gewrichten binnen 3 dagen met wel 30% vermindert. De Duitse kruidengeneeskundige Hans Schulz adviseerde een kompres bij tennisarm, waarbij veel patiënten na een week pijnverlichting ervaarden.
Huidgezondheid: Ervaringsverhalen schrijven de snellere genezing van eczeem en acne toe aan zalven met helmkruid. Een onderzoek uit 2021 in een cosmetisch tijdschrift (n=40) toonde een verbeterde huidbarrièrefunctie aan bij tweemaal daags gebruik van een 5% Scophularia nodosa-crème gedurende 4 weken.
Ontgifting: Traditionele beweringen over de "bloedzuiverende" werking sluiten aan bij moderne bevindingen over een verbeterde antioxidantstatus. Vrijwilligers in een onderzoek uit 2017 vertoonden een toename van 15% in serum superoxide-dismutase na 30 dagen infusie met een lage dosis.
Verlichting van ademhalingsproblemen: Hoewel minder onderzocht, vermelden teksten uit die tijd het gebruik van helmkruidthee ter verlichting van keelpijn en lichte bronchiale verstopping – waarschijnlijk vanwege de vochtafdrijvende en verzachtende werking van slijmachtige stoffen.

Ondanks deze veelbelovende inzichten is het belangrijk de voordelen altijd in de context van holistische zorg te plaatsen: de combinatie van Scrophularia nodosa met aanpassingen in het dieet, stressmanagement en lichte lichaamsbeweging levert vaak de beste resultaten op. Zo kan bijvoorbeeld het drinken van lymfedrainagethee met helmkruid, in combinatie met dagelijkse lymfedrainagemassage, de vochtcirculatie versnellen.

Bereidingen en dosering

Scrophularia nodosa wordt in verschillende bereidingen aangeboden:

Gedroogde bovengrondse delen (thee): 2-3 g getrokken in 250 ml warm water, 2-3 keer per dag. Het meest geschikt voor lichte ondersteuning van het lymfestelsel of de luchtwegen.
Tinctuur (1:5, 45% ethanol): 20-30 druppels (1 ml) in water, 1-2 keer per dag. Ideaal voor dagelijks onderhoud of bij acute opflakkeringen.
Capsules / tabletten (gestandaardiseerd extract): 150-200 mg, 1-2 keer per dag bij de maaltijd. Handig voor een consistente dosering en voor op reis.
Crème/zalf voor uitwendig gebruik: 5-10% extract, 2-3 keer per dag aanbrengen op het getroffen gebied. Effectief bij huidirritaties en gewrichtsontstekingen.

Veiligheidsadvies: zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, dienen hoge doseringen te vermijden totdat er meer gegevens beschikbaar zijn. Personen die anticoagulantia gebruiken, dienen een arts te raadplegen, aangezien een theoretische interactie met de bloedplaatjesfunctie mogelijk is. Ouderen of personen met een verzwakt immuunsysteem dienen te beginnen met een minimale hoeveelheid (bijvoorbeeld een kopje thee), eventuele reacties te observeren en de dosering vervolgens geleidelijk te verhogen.

Kwaliteit, inkoop en productieprocessen

Knopig helmkruid gedijt goed in gematigde zones van Midden- en West-Europa en geeft de voorkeur aan voedselrijke, vochtige grond met gedeeltelijke schaduw. Regio's zoals het Zwarte Woud in Duitsland en de moerasgebieden van Polen produceren bijzonder krachtige S. nodosa, dankzij het hogere fenolgehalte in koelere klimaten.

Traditionele plukkers verzamelen de bloeiende toppen midden in de zomer en drogen ze langzaam in luchtige schuren om de actieve bestanddelen te behouden. Sommige ambachtelijke producenten gebruiken vacuümdrogen bij lage temperaturen om de kleur en werkzaamheid te behouden. Kies altijd voor leveranciers die de scropoliosideconcentratie testen met behulp van HPLC.

Veiligheid, contra-indicaties en bijwerkingen

Over het algemeen wordt Scrophularia nodosa goed verdragen, maar bij gevoelige personen kan het milde maagklachten of huidirritatie veroorzaken. In zeldzame gevallen is melding gemaakt van allergische contactdermatitis bij gebruik van sterk geconcentreerde extracten voor uitwendig gebruik.

Contra-indicaties: Vermijd gebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding vanwege een gebrek aan uitgebreide veiligheidsgegevens. Mensen met hypotensie dienen hun bloeddruk te controleren, aangezien er anekdotische aanwijzingen zijn voor een licht vaatverwijdend effect.
Interacties: Mogelijk additief effect met diuretica – let op de vochtbalans. Kan theoretisch een wisselwerking hebben met anticoagulantia via de modulatie van bloedplaatjes; raadpleeg daarom een arts.
Risico op overdosering: Overmatige inname (meer dan 10 g/dag) van thee kan leiden tot misselijkheid en hoofdpijn. Houd u aan de aanbevolen dosering om bijwerkingen te minimaliseren.

Modern wetenschappelijk onderzoek

De afgelopen jaren is er een heropleving te zien in het onderzoek naar Scrophularia nodosa . In een gerandomiseerde, dubbelblinde studie uit 2020 (n=60) werd een extract van 200 mg helmkruid vergeleken met een placebo ter ondersteuning van het lymfestelsel; deelnemers rapporteerden een 25% grotere vermindering van de zwelling na 8 weken (Journal of Ethnopharmacology).

Vergelijking van traditionele toepassingen: het volksgebruik dat helmkruid effectief is bij huidaandoeningen sluit aan bij een in vivo muizenstudie uit 2021 die een 40% snellere wondgenezing en een vermindering van ontstekingsstoffen (cytokines) aantoont bij topische toepassing van Scrophulara nodosa. Hoewel er nog maar weinig onderzoek bij mensen is gedaan, ondersteunen in vitro gegevens antioxiderende en ontstekingsremmende mechanismen die overeenkomen met eeuwenoude gebruiken.

Er is nog meer onderzoek nodig naar de effecten op de luchtwegen. Hoewel kruidenboeken melding maken van gebruik tegen hoest, hebben moderne onderzoekers de werking ervan op de gladde spieren van de bronchiën nog niet bevestigd. Ook over de optimale extractiemethoden bestaat nog veel discussie: thee op waterbasis levert meer fenolzuren op, terwijl tincturen op ethanol een hoger gehalte aan iridoïden bevatten.

Mythes en realiteiten

Mythe: "Helmkruid geneest kanker." Realiteit: Hoewel S. nodosa in vitro antioxiderende eigenschappen vertoont, is er geen geloofwaardig klinisch bewijs dat de beweringen over de kankerbestrijdende werking ondersteunt.
Mythe: "Alle helmkruidsoorten zijn onderling verwisselbaar." Werkelijkheid: Scrophularia nodosa heeft een duidelijk verschillend fytochemisch profiel vergeleken met S. auriculata of S. marilandica. Ga er niet van uit dat ze even krachtig zijn – op productetiketten moeten de botanische namen vermeld staan.
Mythe: "Het is veilig in elke dosering, omdat het natuurlijk is." Realiteit: Natuurlijk betekent niet altijd onschadelijk. Zeer hoge doseringen kunnen spijsverteringsproblemen en mogelijke interacties veroorzaken.
Mythe: "Helmkruidthee is bitter en vies." Werkelijkheid: Als je verse, goed gedroogde bovengrondse delen slechts 5 minuten laat trekken op de juiste temperatuur (<90°C), is de bitterheid minimaal. Sommige mensen voegen er graag een snufje pepermunt of citroenschil aan toe.

Literatuur

Wonderlijke wortels. Acorus calamus

2026-10-02T14:44:13.039+02:00

Wandelend, werkend en filosoferend in de Cascatellestuin wou ik mijn vrienden-studenten de bijzondere kalmoeswortel laten ruiken, helaas vond ik hem niet terug tussen de vele gele lis lookalikes. Verder dus en vergeten dan maar, alleen bleek dagen later dat mijn ijverige studente Veerle mij en de kalmoes niet vergeten was. Haar vraag: waarom zocht je toen de kalmoeswortel? Het antwoord volgt hier, uitgebreider dan ik het ooit ter plaatse had kunnen verzinnen.

Kalmoes ( Acorus calamus , Acoraceae), een wonderlijke waterplant die vaak in moerassen groeit. Hij lijkt op de gele lis, met rietachtige stengels, zwaardvormige bladeren en lange, vertakte, sigaarvormige wortelstokken die vaak in de modder verzonken zijn. De plant geeft de voorkeur aan volle zon. De kleine, onopvallende, geelgroene bloemen verschijnen aan een lange, dikke, vlezige aar (spadix). DNA-onderzoek heeft aangetoond dat deze kalmoes de oudste levende lijn van de eenzaadlobbige planten vertegenwoordigt.

De geur, hoewel aanwezig in alle delen van de plant, is het meest aromatisch in de wortelstokken. Hij wordt omschreven als zoet met een scherpe, pittige ondertoon en "een delicate combinatie van groene bladeren, rozen en iriswortel met nuances van een schone, vettige geur." ² Kalmoes werd gebruikt in Egyptische parfumformules en was mogelijk een ingrediënt in hun belangrijkste parfum, Kyphi.³ De Grieken gebruikten kalmoes in hun Kyphi-versies. Er bestaat geen bewijs dat het in Egypte werd verbouwd, waardoor het een kostbare import uit India en Syrië was. Rekhmere, de vizier van Thoetmosis III (1465 v. Chr.), hield toezicht op de voorraadkamers van de farao en liet scènes vanuit zijn positie op zijn graf in Thebe afbeelden. Twee keer zijn er stapels gebonden rietstengels te zien, een tussen potten wierook en een andere met een bekend parfumingrediënt, met het hiëroglyfische opschrift 'kenen, waarvan men denkt dat het kalmoes is.

Volgens Plinius groeide de plant in Arabië, Syrië en India, waarbij de Syrische variant de beste kwaliteit had. Hij beschrijft de Syrische variëteit als een plant met "een bijzonder fijne geur die mensen zelfs van verre aantrekt... Binnenin de buis bevindt zich een soort spinnenweb, de bloem. De plant met het meeste van dit spinnenweb is de beste. De overige criteria voor de kwaliteit waren 'dat de bloem zwart moet zijn... en hoe korter en dikker de bloem is, hoe beter, en hoe buigzamer hij is bij het breken."

De grassprieten werden in middeleeuwse en renaissancehuizen als riet verspreid, zowel door de adel als door de lijfeigenen, en werden zeer gewaardeerd bij religieuze rituelen. Een van de beschuldigingen die de Kroon tegen kardinaal Woolsey uitte, was zijn buitensporige gebruik van het riet, dat vanuit Norfolk en Suffolk naar Londen moest worden vervoerd.

De Grieken gebruikten het om oogziekten te behandelen, waaraan de plant zijn naam dankt; akore is het Griekse woord voor "zonder pupil". De gedroogde wortelstokken werden veel gebruikt in bitterdranken, vermouth, likeuren en zoetigheden. In Europa werden afkooksels van kalmoes gebruikt om indigestie, winderigheid en maagzuur te behandelen. 3 Kalmoes is al duizenden jaren een vast onderdeel van de Ayurvedische geneeskunde en de Vedische zieners hadden er grote waardering voor. 4

In de bijbel Exodus 30 wordt kalmoes bij naam genoemd, samen met mirre, kaneel en cassia, als een van de vier botanische bestanddelen van de heilige zalfolie. Dit is dezelfde traditie die ook nardus tot de meest gewaardeerde aromatische ingrediënten rekent. Deze connectie is geen toeval: zowel kalmoes als nardus werden in het oude Nabije Oosten gewaardeerd om hun spirituele en ceremoniële betekenis, evenals om hun geneeskrachtige eigenschappen.

In de Ayurveda staat kalmoes bekend als Vacha, wat ruwweg vertaald kan worden als "degene die stem geeft". Deze naam verwijst naar een van de belangrijkste traditionele toepassingen: ondersteuning van de spraak, mentale helderheid en cognitieve functies. Het wordt al duizenden jaren in de Ayurvedische praktijk gebruikt als een nervinum – een kruid dat het zenuwstelsel ondersteunt en kalmeert – en als hulpmiddel bij de spijsvertering. In de traditionele Chinese geneeskunde komt het voor onder de naam Shi Chang Pu en wordt het op vergelijkbare wijze gebruikt, met name ter ondersteuning van mentale helderheid en het kalmeren van de geest.

Egyptische bronnen vermelden kalmoes als een van de aromatische ingrediënten van kyphi, het heilige wierook dat in tempels langs de Nijl werd gebrand. Theophrastus, de Griekse botanicus die in de vierde eeuw voor Christus schreef, beschreef het als een van de meest aromatische wortels en merkte op dat het in de parfumerie werd gebruikt. Dioscorides noemde het in zijn materia medica uit de eerste eeuw voor Christus als een middel tegen spijsverteringsproblemen, ademhalingscongestie en ontstekingen.

De rode draad door al deze tradities: kalmoes werd gewaardeerd om zijn aroma, om zijn effecten op de spijsvertering en het zenuwstelsel, en om zijn rol in ceremoniële en heilige rituelen.

Medicinaal gebruik :

Als middel tegen diarree en voor de behandeling van diverse inflammatoire aandoeningen van het maag-darmkanaal die gepaard gaan met dyspepsie, darmkrampen en infecties (bijv. parasieten).
Het wordt gebruikt bij aandoeningen van de luchtwegen, waaronder hoest, astma , hoofdpijn en verstopping door bijholteontsteking, en is ook als snuiftabak gebruikt bij sinusitis.
De wortel wordt al eeuwenlang in de Ayurvedische geneeskunde gebruikt voor neurologische aandoeningen en staat bekend om zijn vermogen om de mentale helderheid te verbeteren en geheugenverlies, mentale mistigheid, concentratieproblemen, nervositeit en angst te verlichten. Traditioneel wordt de wortel ook gekauwd om tabaksverslaving te doorbreken, uithoudingsvermogen te bevorderen of ter voorbereiding op inspannende activiteiten.
Voor de behandeling van diabetes in de traditionele volksgeneeskunde in Amerika en Indonesië.
De wortel wordt uitwendig tot een pasta verwerkt en aangebracht bij artritis, neuralgie, huidinfecties en tandpijn.
Samengevat: gedroogde en gemalen kalmoeswortel worden gebruikt in traditionele kruidenpreparaten, met name voor de spijsvertering en de luchtwegen. Deze vormen bevatten aanzienlijk lagere concentraties actieve stoffen dan etherische olie en weerspiegelen de vorm waarin kalmoes gedurende het grootste deel van zijn traditionele geschiedenis is gebruikt.

Bereidingswijze

Poeder: 250-500 mg per dag (maximaal 1 gram per dag)
Afkooksel in water of melk: 1 theelepel kruiden op 1 kopje water (vaak met toevoeging van honing)
Tinctuur: (1:5, 25%) 2-4 ml driemaal daags. Maximaal 80 ml per week.
Topisch: als pasta of pleister.
Wat knabbelen op een stukje wortel was de geliefde bereiding van een oude, reeds lang overleden vriend Fons.
Kalmoes werkt als een fixatief en dieptenoot in parfummengsels, verlengt de houdbaarheid van lichtere topnoten en voegt een warme, aardse complexiteit toe. Gebruik het spaarzaam, het is aromatisch genoeg, een kleine hoeveelheid geeft al een significant effect.

Toxiciteit:

Niet geschikt voor langdurig gebruik.
Grote doses kunnen misselijkheid en/of braken en een versnelde hartslag veroorzaken.
Vermijd gebruik tijdens de zwangerschap vanwege mogelijke menstruatiebevorderende effecten.
Wees voorzichtig bij personen met een verzwakt immuunsysteem.

Referenties

1Lawless J. The Encyclopedia of Essential Oils. San Francisco, CA: Conari Press; 2013.
2Tucker AO, Debaggio T. The Encyclopedia of Herbs – A Comprehensive Reference to Herbs of Flavor and Fragrance. Portland, OR: Timber Press, 2nd edition;2009.
3Maniche L. Sacred Luxuries – Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt. London: Opus Publishing Ltd.; 1999.
4Frawley D, Lad V. The Yoga of Herbs – An Ayurvedic Guide to Herbal Medicine. Twin Lakes, WI: Lotus Press; 1986.

Rozenwortel, het Europese adaptogeen

2026-09-23T23:12:25.629+02:00

In Europa komt Rhodiola rosea, een lid van de Crassulaceae-familie, voornamelijk voor in alpiene gebieden en Scandinavië. Daar is de plant bestand tegen extreme omstandigheden zoals koude, lange winters, arme grond en perioden van droogte. Kruidkundigen uit Scandinavië en Azië ontdekten dat deze veerkracht ook op de mens kon worden overgedragen. De plant wordt al eeuwenlang als tonicum gebruikt en is de laatste tijd vooral populair geworden onder sporters. Studies tonen aan dat Rhodiola rosea een toegestaan, veilig en effectief middel is om de fysieke en mentale veerkracht te vergroten.

Bovendien tonen klinische studies de potentiële voordelen aan van Rhodiola rosea bij depressie, angst, burn-out, stressgerelateerde klachten en uitputtingstoestanden zoals het chronisch vermoeidheidssyndroom. Ook gezonde personen kunnen baat hebben bij de stimulerende en prestatiebevorderende effecten van Rhodiola rosea. Dit geldt ook voor studenten en anderen die ondersteuning zoeken bij hun studie.

Dopamine en serotonine: Hoe Rhodiola rosea je beloont.

De actieve bestanddelen van Rhodiola rosea stimuleren de receptoren van verschillende neurotransmitters in de hersenen, zoals noradrenaline, dopamine, acetylcholine en serotonine. Deze neurotransmitters zijn belangrijk voor de hersenfunctie. Ze zorgen ervoor dat we wakker, alert en geconcentreerd zijn. Recent onderzoek toont aan dat dopamine en serotonine het leerproces bevorderen. Beide neurotransmitters fungeren als motivator voor onze hersencellen. Ze overspoelen de hersenen en geven het volgende signaal: Iedereen wakker! Dit moment is belangrijk! Hierdoor concentreren de hersenen zich met verhoogde aandacht en geheugen op de huidige gebeurtenis, waardoor afleidingen door dwalende gedachten worden onderdrukt. Met behulp van dopamine en serotonine ervaren je hersenen de leerstof als belangrijk. En belangrijke informatie krijgt een speciale behandeling in de hersenen: het wordt sneller in het geheugen opgeslagen. Dankzij dopamine en serotonine is het daardoor gemakkelijker om te onthouden wat je hebt geleerd.

Je kunt voelen of je serotonine- en dopaminehuishouding gestimuleerd wordt. Beide neurotransmitters zorgen ervoor dat je ervaart wat je doet als prettig en lonend. Je kent vast wel het 'aha'-moment tijdens het leren, het moment waarop verbanden duidelijk worden en oplossingen voor problemen zich aandienen. Het 'aha'-moment creëert gevoelens van geluk, die op hun beurt het leerproces verdiepen. Rhodiola rosea bevordert deze positieve dynamiek, die wordt gemedieerd door serotonine en dopamine.

Rhodiola rosea werkt ook tegen stress, angst en vermoeidheid.

Rhodiola rosea wordt beschouwd als een plantaardig adaptogeen. Net als andere adaptogenen verbetert het de prestaties onder stressvolle omstandigheden. Leren is vaak ook stressvol – door tijdsdruk, zorgen of tegenzin. Volgens onderzoek verhogen de actieve bestanddelen van Rhodiola rosea (met name de belangrijkste actieve stoffen uit de rosavingroep en salidroside) de weerstand tegen stress, verminderen ze stresshormonen en gaan ze zo de uitputtende effecten van stress tegen. Dit kan niet alleen nuttig zijn voor het leren, maar kan studenten ook beschermen tegen een burn-out als gevolg van chronische stress.

Bovendien kunnen de actieve bestanddelen van Rhodiola rosea de vermoeidheid van hersencellen vertragen. Hun antioxiderende eigenschappen zouden hersencellen kunnen beschermen tegen vrije radicalen die hun functioneren belemmeren.

Naast stress en vermoeidheid is angst ook een slechte, maar helaas veelvoorkomende metgezel tijdens het leren. Dit wordt onder andere veroorzaakt door de druk van deadlines en de angst om te falen. De angstverminderende effecten van Rhodiola rosea zouden kunnen helpen voorkomen dat angst je leerproces te veel belemmert.

Literatuur

Jiaogulan, een kamerplant als adaptogeen

2026-09-20T23:03:00.000+02:00

De eerste keer dat ik de Jiaogulan tegenkwam was in een gewoon tuincentrum en dan nog tussen de ordinaire kamerplanten. Wel de laatste plaats waar ik een stoere adaptogeen verwacht te vinden. Een onverwachte en aangename verrassing was het dus wel.

Jiaogulan (Gynostemma pentaphyllum) is een belangrijke plant in de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) die steeds bekender en populairder wordt in Europa. En terecht. Jiaogulan heeft een breed scala aan effecten, onder andere op de cardiovasculaire gezondheid, het immuunsysteem en de suiker- en vetstofwisseling. De plant wordt in Europa echter vooral gebruikt als adaptogeen. Adaptogenen zijn medicinale planten die de fysieke en mentale prestaties kunnen bevorderen, zelfs onder zware stress of uitputting. Adaptogenen helpen het lichaam zich aan te passen aan stress en de interne balans van lichaamsprocessen te behouden onder belasting.

De plant die bekendstaat als het "kruid van de onsterfelijkheid" wordt al eeuwenlang in de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) gebruikt om chronische vermoeidheid en uitputting te behandelen. En met goede reden, zoals recent onderzoek heeft aangetoond. De bestanddelen van Jiaogulan hebben diverse effecten die kunnen helpen bij het bestrijden van uitputting. Deze omvatten onder andere de bescherming van mitochondriën en zenuwcellen.

Meer energie dankzij verbeterde mitochondriale functie

Dit kruid ontlast de celstofwisseling dankzij zijn sterke antioxiderende eigenschappen, die voornamelijk te danken zijn aan de flavonoïden. Flavonoïden kunnen vrije radicalen neutraliseren die tijdens stofwisselingsprocessen ontstaan. UV-straling, roken, milieutoxines en ontstekingen kunnen de vorming ervan bevorderen. Vrije radicalen zijn onstabiele atomen of moleculen waaraan een elektron ontbreekt. Ze proberen dit tekort te compenseren door een elektron van andere verbindingen te stelen. In de celstofwisseling kan dit schade veroorzaken als vrije radicalen een elektron van essentiële celmoleculen afnemen. Een onbalans die wordt gekenmerkt door een overmaat aan vrije radicalen staat bekend als oxidatieve stress. Dit kan leiden tot celbeschadiging en wordt in verband gebracht met veroudering, vermoeidheid en diverse hart- en vaatziekten. Antioxidanten zijn moleculen die een elektron aan vrije radicalen kunnen afstaan, waardoor ze onschadelijk worden gemaakt.

Het menselijk lichaam beschikt over eigen antioxidanten, maar – vooral tijdens stressvolle perioden – is het ook afhankelijk van antioxidanten uit voeding. Plantaardige voedingsmiddelen en diverse medicinale planten, zoals Jiaogulan, zijn bijzonder rijk aan antioxidanten. Hun antioxidanten beschermen ook de "energiefabrieken" van de cellen, de mitochondriën. Deze leveren energie aan de cellen via oxidatieprocessen. Dit proces zelf genereert veel vrije radicalen. Als deze niet voldoende worden geneutraliseerd, kunnen ze de energieproductie door de mitochondriën verstoren.

De flavonoïden in Jiaogulan beschermen ook zenuwcellen tegen vrije radicalen, waardoor hun vermoeidheid onder stress kan worden vertraagd. Dit effect wordt ondersteund door de polysacchariden van de plant. Deze hebben niet alleen hun eigen antioxiderende eigenschappen, maar lijken ook de activiteit van endogene antioxidanten zoals superoxide dismutase SOD te versterken.

Tegen ontstekingsprocessen in de hersenen

Wat betreft de vermoeidheidsverminderende eigenschappen van Jiaogulan, zijn de saponinen, de zogenaamde gypenosiden, ook van belang. Deze vertonen antioxiderende eigenschappen. Bovendien verminderen ze ontstekingsprocessen die ook tot vermoeidheid kunnen leiden. Dit omvat ontstekingsprocessen in de hippocampus (een deel van de hersenen), die vermoeidheid en uitputting kunnen veroorzaken. Men vermoedt dat deze neuro-inflammatie (ontsteking van zenuwcellen) een rol speelt bij vermoeidheid die gepaard gaat met neurodegeneratieve ziekten zoals de ziekte van Alzheimer of Parkinson, myalgische encefalomyelitis / chronisch vermoeidheidssyndroom (ME/CVS) of langdurige COVID-19.

Chronische stress of hersenbeschadigingen kunnen echter ook neuro-inflammatie veroorzaken. Gypenosiden lijken ontstekingsprocessen in de hippocampus te verminderen. Dierstudies suggereren dat gypenosiden ook de cellulaire energieproductie kunnen bevorderen en vermoeidheid kunnen tegengaan. Gypenosiden lijken niet alleen qua werking, maar ook qua structuur op ginsenosiden, de belangrijkste werkzame stoffen in ginseng (Panax ginseng). Het is daarom niet verwonderlijk dat Jiaogulan vaak "zuidelijke ginseng" wordt genoemd.

Klinisch onderzoek

In een dubbelblind, placebo-gecontroleerd, gerandomiseerd onderzoek met 100 gezonde volwassenen van 19 tot 60 jaar werd de vermoeidheidsverminderende werking van Jiaogulan gedurende een periode van 12 weken onderzocht. De resultaten zijn veelbelovend: in tegenstelling tot placebo leidde Jiaogulan tot een significante verbetering van de cognitieve vaardigheden onder stress en vermoeidheid en verbeterde het de fysieke en mentale prestaties.

Gebruik Jiaogulan veilig

Tot op heden bestaan er geen officiële monografieën over jiaogulan van ESCOP, HMPC of Commissie E. Bovendien wordt jiaogulan in de EU geclassificeerd als een "nieuw voedingsmiddel", omdat het vóór 15 mei 1997 niet op grote schaal in de EU werd geconsumeerd. Daarom mag het in EU-landen niet als voedingsmiddel op de markt worden gebracht. De verkoop van het kruid is wel legaal.

Omdat Jiaogulan niet officieel als voedsel of voedingssupplement wordt verkocht, is het niet onderworpen aan voedselveiligheidscontroles met betrekking tot verontreinigingen, pesticiden en hygiënische zuiverheid. Jiaogulan is niet goedgekeurd voor consumptie. Producten die op de markt verkrijgbaar zijn, vermelden ook duidelijk dat ze niet geschikt zijn voor consumptie. Het is zonder beperkingen toegestaan om de verse plant te gebruiken. Jiaogulan kan als plant in een pot of in de tuin worden gekweekt en thuis worden verwerkt.

Literatuur

Li X et al. Gymnostemma pentaphyllum: Een overzicht van traditioneel gebruik, fytochemie en farmacologie. Journal of Functional Foods 2025; https://doi.org/10.1016/j.jff.2024.106651
Lin‐Na S, Yong‐Xiu S. Effecten van polysacchariden uit Gynostemma pentaphyllum (Thunb.), Makino op fysieke vermoeidheid. African Journal of Traditional, Complementary, and Alternative Medicines 2014; https://athmsi.org/journals/index.php/ajtcam/article/view/1934
Li Y Ren Y, Liu R, Xu W et al. Verlichting van perifere en centrale vermoeidheid door gypenosiden via ontstekingsremming, antioxiderende werking en regulatie van neurotransmitters. Food Sci Nutr 2025; https://doi.org/10.1002/fsn3.70436
Kim YH, Jung JI, Jeon YE et al. Extract van Gynostemma pentaphyllum en het actieve bestanddeel gypenoside L verbeteren de trainingsprestaties van muizen die op een loopband zijn getraind. Nutr Res Pract 2022; https://doi.org/10.4162/nrp.2022.16.3.298
Ahn Y, Lee HS, Lee SH, et al. Effecten van gypenoside L-bevattend Gynostemma pentaphyllum-extract op vermoeidheid en fysieke prestaties: een dubbelblind, placebo-gecontroleerd, gerandomiseerd onderzoek. Phytother Res 2023; https://doi.org/10.1002/ptr.7801

Doornappel, geschiedenis van verloren eer

2026-09-19T13:58:00.000+02:00

Doornappel laat opnieuw van zich horen. Deze in de vergetelheid geraakte magische plant haalt zelfs het nieuws. 'Giftig, gevaarlijk, uit te roeien' wordt er geroepen en dat voor een plant die, als ik ook wat mag overdrijven, mede de geschiedenis van de mensheid heeft bepaald. Zelf kwam ik de jonge plant vandaag ook tegen tijdens mijn buitenles bij een herboristenopleiding. ik zal niet zeggen waar anders wordt hij ook daar te vuur en te zwaard bestreden.

Doornappel dus, een eenjarige nachtschade-plant met een groots en geheimzinnig verleden die tot nu een bescheiden leven leidde in de hoofden van enkele herboristen en kruidenheksen. Een plant met meer verhaal dan gebruik. Doornappel samen met bilzekruid en wolfskers waren in het verleden de heksenkruiden bij uitstek. De ingrediënten voor een echte heksenzalf. De geschiedenis en rondzwervingen van doornappel zijn al even geheimzinnig als zijn vroeger gebruik.

Herkomst van doornappel

Wat West-Europa betreft kan men vrijwel zeker aannemen dat doornappel Datura stramonium vanuit Amerika via Spanje tot hier is geraakt. De opvatting dat hij uit Zuidwest-Azië zou stammen, gaat terug op een verwarring met een andere doornappel, de Indiase Datura metel. In 1577 werd de Doornappel vanuit Mexico in Spanje ingevoerd, waarna hij vrij vlug in botanische tuinen in tal van Europese landen verscheen. Van daaruit begon hij in de 17de eeuw te verwilderen. Tegenwoordig is Doornappel een kosmopoliet van de gematigde en warmere streken. In België is hij vrij zeldzaam, in Nederland is hij plaatselijk algemeen in de Hollandse duinstreek en op de zandgronden in het midden van het land. Andere bekende Datura soorten die men bij ons wel eens aantreft in botanische tuinen of elders in gekweekte vorm zijn: Datura metel uit Zuid-Azië, Datura fastuosa uit Egypte en Oost-Indië, Datura arborea uit Amerika en Datura sanguinea uit Peru en Colombia.

De ontdekking van zijn medische en hallucinogene eigenschappen gebeurde onafhankelijk van mekaar in zowel de oude als de nieuwe wereld. In grote delen van de Oude wereld werd Datura hoofdzakelijk geprezen voor zijn medische eigenschappen, maar in de Nieuwe wereld werd de plant vooral in verband gebracht met magisch religieuze rituelen.

De naam en geneeskracht van Datura

De naam van het geslacht Datura verschijnt reeds in vroege geschriften in het Sanskriet als 'dustu-ra', en Avicenna, de Perzische geneesheer uit de 11de eeuw verwijst naar de medische en hallucinogene eigenschappen van 'datora' of 'tatora'.

In Azië werden Datura metel en Datura fastuosa gebruikt voor de behandeling van heel wat kwalen, inclusief koorts, geestelijke verstoring, hart- en longaandoeningen. De plant werd zelfs gecombineerd met Cannabis en wijn om zo een bruikbaar verdovend middel te hebben bij chirurgische operaties. De zaden van Datura werden ook gemengd met Cannabis en gerookt voor het plezier en voor religieuze doeleinden en deze praktijk leeft nog voort in Indo-China en delen van Afrika.

Bock over Datura

Het kruidenboek van Hieronymus Bock (1498 - 1554) maakt melding van Datura, maar men neemt aan dat het bij Bock gaat om Datura metel die als geneesmiddel werd aangewend. Ook Matthiolus (1501 - 1577) noemt de plant en geeft als raad om bij vergiftiging: 'warme boter drinken, handen en voeten in warm water houden en in beweging laten houden tot men moet braken'.

Dodonaeus over doren-appel

Rembert Dodoens (1516 - 1585) heeft het over Van Doren-Appel of Stramonia: 'dezen Doorn-Appel is van aerd ende krachten seer verdovende, 't ghevoelen benemde, ende slaep-maekende, mits dien oock verkoelende tot in den vierden graed, ende de Mandragoria nergens in wijckende'. Door zijn late optreden in de Midden-Europese cultuur kan men aannemen dat de Doornappel in tegenstelling tot sommige beweringen, geen rol heeft gespeeld in het kader van de heksenprocessen.

Ook als volksgeneesmiddel heeft het nooit een belangrijke rol gespeeld. Dit in tegenstelling tot de meer Oostelijk gelegen gebieden waar het ongeacht zijn giftigheid, werd en, nog steeds, wordt aangewend. Zo bestrijdt men in de Wolgastreek, tandpijn door beroking met Stramonium. De bladeren werden op wonden gelegd en op sommige plaatsen werd het plantensap gebruikt bij brandwonden, wond-roos en in baden bij reuma.

Dolappel

Vanwege de giftige en bedwelmende werking zijn namen als Dolappel en Dolkruyt goed te begrijpen, vooral in verband met de verklaring van 'Stramonium' als afkomstig van strychnos (nachtschade) en manikos (waanzin). De naam Duzelappel of Duizelappel is te verklaren door de geur die de plant vooral 's nachts verspreidt waardoor men duizelig kan worden. Het zou zelfs gevaarlijk zijn om in de nabijheid van de plant te slapen. De Franse naam Endormie, slaperig of suffig verwijst er naar. Ook het plukken van de bladeren kan gevolgen hebben voor gevoelige personen. Dit plukken van doornappelblad voor medische doeleinden gebeurde in de eerste helft van de 20ste eeuw nog op grote schaal. Sommige plukkers zouden zelfs gezichtsstoornissen gekregen hebben door het veelvuldig aanraken van de bladeren.

Doornappel, spirituele en geneeskrachtige plant uit het verleden leeft nu alleen nog verder in de herinnering van heksen en herboristen. Een plant nog wel in gebruik bij liefhebbers van alternatieve hallucinogenen, al lijkt mij dat gebruik nogal gevaarlijk. Straffe verhalen over vertellen is zonder meer veel veiliger.

Een persoonlijke herinnering over doornappel

Tegen de avond eindelijk onweer en regen in mijn Frans dorp . Binnen bekijk ik nog eens film uit mijn verre verleden. Persona van Ingmar Bergman. Traag vertellen 2 vrouwen hun doordringend verhaal. Na de film en na de regen, moet ik nog even naar buiten. De donkerte van de tuin tegemoet. Op de tast vind ik de doornappels, de muffe lucht van hun blad vermengt zich met zoete, scherpe geur van de witte bloemen. Even ook kleverige klei onder mijn voeten voelen in plaats van gebarsten grond, dat was lang geleden! De onzichtbare tuin is nu na de regen en in het donkere alleen geur en gevoel. En dan zo dicht bij de magische doornappel en bilzekruid staan! Als er trollen en tovenaars bestaan moeten ze nu wel te voorschijn komen.

Meidoornbessen oogsten en gebruiken

2026-09-18T00:20:34.383+02:00

Vandaag voor de zoveelste keer in mijn leven weer felrode meidoornbessen geplukt. De kwaliteit lijkt goed dit jaar. Ik gebruik de bessen samen met bloesem en blad voornamelijk om een tinctuur voor de conditie van het hart te maken. Ons veilig versterkend hartmiddel bij uitstek.

Mogelijk de eerste vermelding van de hartversterkende werking van meidoorn is afkomstig van de Zwitserse arts Paracelsus (1493-1541). Ook de Engelse arts Nicholas Culpeper (1616-1654) schreef dat gedroogde, gemalen meidoornbessen, toegevoegd aan wijn, zouden helpen bij nierstenen en oedeem (oedeem van de onderste ledematen veroorzaakt door congestief hartfalen); een aftreksel van de bloem zou diarree of vloeien stoppen; en dat het zaad, geplet en gekookt in wijn, "goed was tegen innerlijke kwellende pijnen". In haar klassieker uit 1931, A Modern Herbal, schrijft Maud Grieve hartversterkende, diuretische, samentrekkende en tonische eigenschappen toe aan Crataegus oxyacantha.

Het gebruik van meidoorn bij hartaandoeningen was al in de 17e eeuw in de Europese klinische praktijk ingeburgerd en werd populair in de late 19e en vroege 20e eeuw. In Noord-Amerika werd meidoorn al in 1896 gebruikt voor hartmedicatie. Tegenwoordig behoren meidoornpreparaten tot de bestverkochte plantaardige geneesmiddelen in Duitsland. Thee gemaakt van de bladeren en bloemen is verkrijgbaar in losse vorm en in theezakjes; er zijn ook droge en vloeibare extracten, tincturen, zachte extracten en injecteerbare vormen beschikbaar. In Frankrijk wordt meidoorn gebruikt tegen angst en slapeloosheid. Het wordt ook gebruikt als een mild kalmerend middel, vaak in combinatie met lavendel ( Lavandula spp., Lamiaceae) of citroenmelisse ( Melissa officinalis , Lamiaceae) in gevallen waarin milde hartaandoeningen gepaard gaan met nervositeit.

Meidoornextracten kunnen een te hoge bloeddruk verlagen.

De bloemen en bladeren van meidoorn bevatten verschillende flavonoïden zoals rutine, quercetine en oligomere procyanidinen, die een effect hebben op het cardiovasculaire systeem. Deze versterken de hartfunctie, verbeteren de bloedstroom en beschermen de bloedvaten tegen oxidatieve stress. Daarom wordt meidoorn al lange tijd gebruikt in de traditionele kruidengeneeskunde en fytotherapie ter ondersteuning van de cardiovasculaire functie. De HMPC, Commissie E en ESCOP vermelden het gebruik ervan bij gevallen van afnemende hartfunctie (hartfalen) en neurologische hartklachten.

In vitro- en in vivo-onderzoeken met meidoornextracten suggereren ook dat de actieve bestanddelen van meidoorn de verhoogde bloeddruk kunnen verlagen. Ten eerste ontspannen ze de perifere bloedvaten. Wanneer de perifere vaatweerstand afneemt, is er minder bloeddruk nodig om de weefsels van bloed te voorzien. Studies hebben een matig ACE-remmend effect aangetoond van de actieve bestanddelen van meidoorn. ACE staat voor angiotensine-converterend enzym. Dit enzym activeert het hormoon angiotensine, dat de bloedvaten vernauwt. Als het enzym wordt geremd, blijven de vaten verwijd en kan de bloeddruk dalen.

Klinische proeven

Verschillende klinische studies hebben inmiddels onderzocht of deze effecten relevant zijn bij mensen met hypertensie. Een analyse uit 2020 evalueerde vier gerandomiseerde, dubbelblinde, placebo-gecontroleerde onderzoeken. De resultaten: meidoorn kan een verhoogde bloeddruk verlagen wanneer het gedurende meerdere weken wordt ingenomen.

Kan meidoorn gebruikt worden bij de behandeling van hoge bloeddruk?

Meidoornpreparaten worden over het algemeen goed verdragen. Iedereen die overweegt ze te gebruiken tegen hoge bloeddruk, moet dit eerst met zijn of haar arts bespreken, ook om mogelijke interacties met hartmedicatie zoals digitalis uit te sluiten. Meidoorn kan een aanvulling zijn op bestaande bloeddrukverlagende medicatie, maar kan deze niet vervangen.

Meidoornazijn als immuun-modulator

Meidoorn is een economisch belangrijke vrucht in Oosterse landen, de bessen worden op grote schaal geteeld en bevatten belangrijke bioactieve stoffen, zoals fenolen, organische zuren, vitaminen en mineralen. Meidoornazijn, net als de vrucht zelf, heeft diverse belangrijke effecten op de algemene gezondheid, met name als antioxidant en immuun-modulator. Het is ook bekend dat de toepassing van ultrasone technologie bij de azijnproductie een positief effect heeft op de antioxidantwerking, met goede gevolgen voor de gezondheid.

Literatuur

Kraft K. Zijn er kruidenalternatieven voor chemisch gedefinieerde antihypertensiva? Journal of Phytotherapy 2025; DOI: 10.1055/a-2534-4691
Blaschek W, Ebel S, Hackenthal E et al. Crataegus. Hagers Encyclopedia of Medicinal Products and Drugs. Stuttgart: WVG/Springer; 2014
Ontwerpbeoordelingsrapport over Crataegus monogyna Jacq. (Lindm.), C. laevigata (Poir.) DC. of hun hybriden; C. pentagyna Waldst. et Kit. ex Willd.; C. azarolus L. EMA/HMPC/116318/2024
Clouda A, Vilcinsa D, McEwen B. Het effect van meidoorn (Crataegus spp.) op de bloeddruk: een systematische review. Med www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2212958817301106
Zick SM, Vautaw BM, Gillespie B, Aaronson KD. Gerandomiseerde, geblindeerde studie naar chronisch hartfalen met meidoornextract (HERB CHF). Eur J Heart Fail . 2009;11:990-999.
Holubarsch DJF, Colucci WS, Meinertz T, Gaus W, Tendera M. De werkzaamheid en veiligheid van Crataegus-extract WS® 1442 bij patiënten met hartfalen: de SPICE-studie. Eur J. Heart Fail . 2008;10:1255-1263.
Pittler MH, Guo R, Ernst E. Meidoornextract voor de behandeling van chronisch hartfalen (review). Cochrane Database of Systematic Reviews. 2008; 1: Art.nr.: CD005312. DOI: 10.1002/14651858. CD005312.pub2.
Walker AF, Marakis G, Simpson E, et al. Hypotensieve effecten van meidoorn bij patiënten met diabetes die voorgeschreven medicijnen gebruiken: een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek. Br J Gen Pract . juni 2006;56(527):437-443.
Seyidoglu N, Karakçı D, Bakır B, Yıkmış S. Meidoornazijn in gezondheid met een focus op immuunreacties. Voedingsstoffen 2024; 16 (12): 1868

Bitterzoet of Solanum dulcamara

2026-09-08T22:40:17.515+02:00

Zelfs in herfst en winter kom je de frisrode bessen van de Solanum dulcamara in de natuur nog tegen. Zowel de Nederlandse naam bitterzoet als de Latijnse naam dulcamara verwijzen naar de smaak van de bessen en van de steel.

Mijn standaardverhaal op een kruidenwandeling is, dat de plant eerst bitter, dan zoet smaakt en dat je daarna niets meer proeft omdat je dan dood bent. Ik geef toe, wel wat overdreven maar van deze nachtschade-achtige, familie van de zeer giftige wolfskers, moet je van de bessen toch niet overdadig eten. Tien bessen zijn genoeg om vergiftigingsverschijnselen bij kleine kinderen op te wekken. Meer dan dertig bessen kunnen een hond binnen drie uur doden. Een grote dosis bessen veroorzaakt remmen, diarree, rillingen over het hele lichaam, huiduitslag en spierpijnen.

Medische geschiedenis

Toch is deze klimplant tot voor kort gebruikt geweest als medicijn. Meestal en niet toevallig zijn het vooral de stelen die geneeskrachtig waren, ze zijn minder agressief dan de bessen en hebben vooral een zogenaamd drainerend of bloedzuiverend effect.

Dodoens schreef al over het kruid dat de wortel als een afkooksel in wijn 's ochtends en 's avonds drie uur voor de maaltijd opgenomen 'den buyck heel ledigh maect ende pisse ghemackelijck doet voortkomen'. En 1500 jaar eerder verteld Dioscorides hetzelfde verhaal.

Volgens Broeder Aloysius, een der laatste traditionele kruidenboekschrijvers uit het begin van de 20ste eeuw, moest het kruid worden gebruikt bij 'slijmtering, syphylis, scrophullen, jicht, reuma, astma en vooral bij venerische ziekten'.

En het werd zelfs als een soort kindersnoepje aangeprezen en gebruikt. In een Almanach der Kruidkunde uit 1800 werd het 'hoe-langer-hoe-liever' genoemd. Op het Nederlandse Walcheren werd het 'bitterzoethout' genoemd en ook 'wild zoethout' kwam voor. In Frankrijk draagt de plant dezelfde naam 'réglisse sauvage'. Er werd dus zelfs op geknabbeld zoals op zoethout.

Bitterzoet, een elfenrank

Zonder meer ook een kruid dat tot de verbeelding spreekt, zoals dat met meer sterk werkende planten het geval is. Niet voor niets hoort het kruid bij de familie van de nachtschade, dit woord is mogelijk afkomstig van de Middelnederlandse 'nachtschaduw', gerelateerd aan de Deense 'natskade' (nachtraaf). In de Noorse mythologie had de god Donar altijd twee mythische raven bij zich.

Als toverkruid was het ook bij gewone mensen bekend. Om te voorkomen dat een aantal van de bewoners van een huis betoverd zouden worden, werd er vroeger een bosje bitterzoet in de kamer uitgesloten. In Duitsland hangen boeren de ranken om de nek van de koeien. Zelfs om de nek van de mummie van Toetankhamon zou een ketting van bitterzoet aangetroffen zijn.

Ook andere bijnamen specifiek naar magie, zoals 'alfsrancke' of elfsranke die ook Dodoens de plant al gaf. De magische wezens alfen of elfen zouden deze planten als rustplaats gebruikt hebben. Alfen en elfen zijn twee totaal verschillende wezentjes. Waar het alf kwaadaardig is, is het elfje vaker vriendelijk. Al spreek ik nu helaas niet uit ondervinding.

Nog weinig in gebruik

In de hedendaagse kruidengeneeskunde gebruiken we de stengels niet meer. We zijn veel voorzichtiger geworden, misschien te voorzichtig. Toch wordt het nog wel eens aangeboden. Is dat wel veilig? Misschien moeten we ons beperkten tot het uitwendig gebruik. Vroeger werd het gebruikt als kompres bij huidaandoeningen en bij nagelbedontsteking. Daar komt mogelijk de Engelse naam felonwort vandaan. Culpepper zegt: 'Landmensen nemen er gewoonlijk de bessen van, en nadat ze ze hebben gekneusd, passen ze ze toe bij nagelbedontsteking, en verlossen daardoor al snel hun vingers van zulke lastige gasten'.

Namen van bitterzoet

Engels: Bittere Nachtschade, Bitterzoet, Blauwe Nachtschade, Gewone Nachtschade, Dodelijke Nachtschade, Dulcamara, Fellen, Fellonwood, Felonwort, Fever Twig, Kakmachi, Morelle Douce-Amère, Mortal, Rubabarik, Scarlet Berry, Snake Berry, Staff Vine, Violet Bloom, Woody, Woody Nightshade
Nederlands: Bitterzoet, Elfrank, Hoe langer hoe liever, Wild zoethout, kwastjeshout, Schothout, Weerhout, Dulle kamare
Frans: Douce-amère, Réglisse sauvage, Morele grimpante, Vigne de Judée, Bois de ru

Bitterzoet, Solanum dulcamara een vreemde plant die in onze nuchtere tijd samen met de elfjes veel van zijn magische krachten verloren heeft.

Wetenschappelijk onderzoek

Boll PM. Alkaloidglycosiden uit Solanum dulcamara. IV. De samenstelling van bèta- en gamma-solamarine. Acta Chem Scand. 1963;17:1852.
Briggs LH, Vining LC. Solanum-alkaloïden. Deel X. De wijze van koppeling in het trisaccharidegedeelte van solanine en solasonine. J Chem Soc. 1953;2809.
Briggs LH, Cambie RC, Hyslop DM. Solanum-alkaloïden. Deel XVII. De suikereenheid van solamargine. J Chem Soc. 1975;2455.
Marker RE, Wagner RB, Ulshafer PR, Wittbecker EL, Goldsmith DP, Ruof CH. Sterolen. CLVII. Sapogeninen. 69. Isolatie en structuren van dertien nieuwe steroïde sapogeninen. Nieuwe bronnen voor bekende sapogeninen. J Am Chem Soc. 1943;65:1199.
Keeler RF, Baker DC, Gaffield W. Studies on Spirosolane-containing Solanum species and induction of congenital craniofacial malformations. Toxicon. 1990;28:873-874.
Krayer O, Briggs LH. Studies on solanum alkaloids: II. The anti-accelerator cardiac action of solasodine and some of its derivatives. Br J Pharmacol. 1950;5:517-525.
Friedman M, Henika PR, Mackey BE. Effect van het toedienen van solanidine, solasodine en tomatidine aan niet-zwangere en zwangere muizen. Food Chem Toxicol. 2003;41:61-71.
Jaggi R, Wurgler U, Grandjean F, Weiser M. Dubbele remming van 5-lipoxygenase/cyclooxygenase door een gereconstitueerd homeopathisch middel; mogelijke verklaring voor klinische werkzaamheid en gunstige gastro-intestinale verdraagbaarheid. Inflamm Res. 2004;53:150-157.
Dandekar DS, Lokeshwar VB, Cevallos-Arellano E, Soloway MS, Lokeshwar BL. Een oraal actief extract van een Amazoneplant (BIRM) remt de groei en metastase van prostaatkanker. Cancer Chemother Pharmacol. 2003;52:59-66.

Ontmoeting met edelweiss

2026-09-04T22:55:00.000+02:00

Ook dit jaar wandelend en kruipend in de Italiaanse Alpen ontmoeten we de zeer zeldzame 'edele witte wollige' of te wel Edelweiss. Niet dat ik van plan ben om deze plantjes te plukken of om er tinctuur van te maken toch is deze plant in het verleden gebruikt geweest en ook nu wordt deze Leontopodium, weliswaar geteeld, als geneeskrachtige en cosmetische plant opnieuw gebruikt.

Leontopodium alpinum Cass. behoort tot de familie Asteraceae; het geslacht Leontopodium bestaat uit 30-40 soorten, die voornamelijk in Azië voorkomen, met name in het Tibetaanse hoogland. De geslachtsnaam “Leontopodium” komt van het Griekse woord “Leontopodion”, waarbij in het Oudgrieks léon [λέων] leeuw betekent en podós [ποδός] voet of podárion [ποδάριον] en pódion [πγδιον] kleine voet betekent; de geslachtsnaam verwijst naar de viltachtige “bloemblaadjes”, die op leeuwenpoten lijken

In Engelstalige landen staat edelweiss nog steeds bekend als "lion's foot" en "lion's paw", en in het Frans als "pied-de-lion". De vorm van de bloem heeft ook geleid tot de volksnamen "Étoile de Glacier" en "Étoile d'Argent" in het Frans, en "Stella alpina" in het Italiaans. In Duitstalige landen zijn er ook talrijke volksnamen, waaronder "Bauchwehblüml" (verwijzend naar het gebruik ervan in de volksgeneeskunde!) en "Löwentrapp".

Tijdens de Renaissance stond edelweiss bekend als "Gnaphalium", afgeleid van het Oudgriekse γνάφαλον (gnáphalon), wat "wol" en "vilt" betekent. In de 16e eeuw stond L. alpinum bekend als "wolbloem" en werd ook zo genoemd door de Zürichse natuuronderzoeker Conrad Gessner (1516–1565) in zijn werk 'Historia Plantarum' (1541). De Italiaanse botanicus Pietro Andrea Mattioli ("Matthiolus", 1501–1577) beeldde edelweiss voor het eerst af onder de naam "Leontopodium" in zijn werk 'Compendium de Plantis omnibus'. De naam ‘edelweiss’ werd voor het eerst gedocumenteerd in de Oostenrijkse bergstreek in de 18e eeuw en wordt nu ook in vele talen gebruikt.

Traditionele medicinale toepassingen van edelweiss

Het gebruik van het kruidengeneesmiddel edelweiss, Herba Leontopodii, in de volksgeneeskunde van de Alpenregio is al eeuwenlang bekend. In de 16e eeuw werd de plant afgebeeld in het kruidenboek van Jacobus Theodorus (1522-1590), beter bekend als Tabernaemontanus, hoewel hij opmerkte dat het kruid niet medicinaal werd gebruikt, maar dat het wel, net als de kruiden tegen dysenterie, kon worden ingezet, wat suggereert dat het werd gebruikt bij de behandeling van diarree en dysenterie.

Edelweiss wordt in de volksgeneeskunde in de Alpenregio al sinds de 19e eeuw gebruikt voor de behandeling van buikpijn, angina, bronchitis, diarree en dysenterie bij zowel mensen als dieren (Dalla Torre, 1895). Bij kinderen met aspecifieke buikpijn wordt het gekookt in melk; bij darmkrampen wordt het gebruikt als soep, gemengd met havermoutpap.

Edelweiss voor de huid

Sinds 2000 is deze koningin van de alpenbloemen onderwerp van farmacologisch onderzoek. Cosmetische bedrijven ontwikkelen er nu producten van, waaronder zonnebrandcrèmes, antirimpelcrèmes en bodylotions. De plant wordt gekweekt onder de naam Leontopodium "Helvetia", het heeft antimicrobiële, maar vooral ontstekingsremmende en antioxiderende eigenschappen. De flavonoïden zijn bijzonder effectief als zonbescherming en beschermen de menselijke huid, net als de plant zelf, tegen de brandende bergzon; ze zijn ook geschikt voor huidverzorging na het zonnebaden. Ze binden vrije radicalen, hebben celbeschermende en ontstekingsremmende effecten, versterken de bloedvaten en verminderen de broosheid van de haarvaten. Dankzij het edelweisszuur, de tannines, flavonoïden en chlorogeenzuren voorkomt edelweiss de vorming van schadelijke vrije radicalen die verantwoordelijk zijn voor vroegtijdige huidveroudering, en verzorgt het de huid bij couperose en spataderen, een ontstoken, onzuivere en gevoelige huid en een verminderde elasticiteit.

Effecten op het maag-darmkanaal

In een muizenstudie werd het effect van extracten van het kruid L. alpinum op de peristaltiek van het maag-darmkanaal onderzocht in vergelijking met het geneesmiddel loperamide en een placebo. Hiertoe kregen de muizen vóór aanvang van het experiment een preparaat met actieve kool. Een verkorting van de transittijd (d.w.z. een afname van de maag- en darmperistaltiek) werd waargenomen voor het dichloormethaanextract van de bovengrondse delen van L. alpinum, vergelijkbaar met wat werd waargenomen voor het geneesmiddel loperamide. Deze resultaten suggereren dat edelweissextracten een antidiarrheale werking kunnen hebben.

Conclusie

Edelweiss is een symbool van de Alpen en heeft mensen door de eeuwen heen gefascineerd vanwege het unieke uiterlijk van de bloemen. Het medicinale gebruik ervan door de lokale bevolking heeft slechts een ondergeschikte rol gespeeld. Farmacologische studies naar edelweissextracten en, in sommige gevallen, naar geïsoleerde bestanddelen, bevestigen het traditionele gebruik ervan op basis van de bewezen ontstekingsremmende, pijnstillende en antimicrobiële werking, evenals het vermogen om de peristaltiek van het maag-darmkanaal te remmen.

Wetenschappelijk onderzoek

Tauchen J, Kokoska L. De chemie en farmacologie van edelweiss: een overzicht. Phytochem Rev 2017; 16:295-308. doi:10.1007/s11101-016-9474-0

Oude kruidenglorie: Pimpinella major of grote bevernel

2026-09-02T23:53:00.000+02:00

Onopvallend en bijna vergeten, leidt het tegenwoordig een bescheiden geneeskrachtig bestaan. Vaak is het slechts één ingrediënt tussen vele andere in kruidenrecepten, zonder dat het opvalt: de grote bevernel. Toch was het ooit een van de belangrijkste medicinale planten, hoog gewaardeerd door onze voorouders die kruidenkundigen waren. De bevernel of Pimpinella major beloofde gezondheid en bescherming tegen demonen en ziekte en dat was precies wat mensen in de Middeleeuwen nodig hadden.

Genezende heksenbrouwsels en bezweringsrituelen

De Griekse arts Hippocrates gebruikte al bevernel als geneesmiddel. Na hem raakte het lange tijd in de vergetelheid. Het duikt pas weer op in middeleeuwse geschriften. In die tijd prees de bevolking het als een geheim middel om de Zwarte Dood te voorkomen, maar ook ter bescherming tegen andere infectieziekten. Talloze mengsels circuleerden waarin het een essentieel ingrediënt was. Tientallen bewaard gebleven verzen en liederen getuigen hier vandaag de dag nog van. Het komt het vaakst voor in gezegden in combinatie met andere medicinale planten zoals knoflook, engelwortel, jeneverbes en anderen.

Volgens het volksgeloof aten bosvrouwen veel bevernel, waardoor ze een uitzonderlijk hoge leeftijd bereikten. Tegelijkertijd bood het bescherming tegen bezweringen en tegen vergiftiging. Het was vaak een ingrediënt in hun zogenaamde heksenbrouwsels. Zelfs abdis Hildegard van Bingen beval een bevernel-amulet aan om de drager te beschermen tegen demonen.

In 1918 werd beweerd dat de bevernel waardevolle diensten had bewezen bij de behandeling van de Spaanse griep. Verslagen melden dat de thee-infusie de herstelperiode verkortte tot ongeveer twee weken.

In vroegere tijden stond sint-janskruid bekend als geitenkruid, omdat het een belangrijke rol speelde in 'heidense' vruchtbaarheidsrituelen. In de middeleeuwen was het bijvoorbeeld gebruikelijk dat jonge mannen stiekem een bevernelwortel in de zak van hun geliefde stopten om hun liefdesrelatie te versterken. Een liefdesamulet of afrodisiacum dus.

Bevernel plantkundig bekeken.

Het geslacht Pimpinella, dat tot de Apiaceae-familie behoort, is verrassend divers. Er zijn ongeveer 150 verschillende soorten bekend in Eurazië en Afrika, waaronder dus ook anijs (Pimpinella anisum). Wanneer we het nu over bevernel hebben, bedoelen we meestal twee specifieke soorten: de grote bevernel (Pimpinella major) en de kleine bevernel (Pimpinella saxifraga).

Schermbloemigen lijken vaak bedrieglijk veel op elkaar. Binnen deze familie bevinden zich ook enkele giftige soorten, zoals de potentieel dodelijke scheerling of de hondspeterselie. Dus wel uitkijken bij het plukken. Terwijl de grote bevernel een hoogte van wel een meter kan bereiken, is zijn kleinere verwant, met een hoogte van ongeveer 15-75 cm, slechts iets korter. Beide soorten hebben een lichtbruine penwortel van ongeveer 15 cm lang, die doet denken aan de witte wortels van wortelen of peterselie. De stengels van de plant zijn hoekig gegroefd en de basisvorm van de bladeren is opmerkelijk variabel. Terwijl de bovenste bladeren bescheiden gezaagd zijn, vallen de onderste bladeren op door hun meer uitgesproken lobben. Ze lijken op de bladeren van de kleine pimpernel. Desondanks zijn ze niet verwant en behoren ze tot volledig verschillende families. De grote bevernel is in België zeer zeldzaam, massaal vind je de plant in de Alpenweilanden. Tussen juli en september betovert de grote bevernel ons daar met zijn witte tot lichtroze schermbloemen.

Inhoudsstoffen en werking van Pimpinella major

De grote bevernel bevat, met name in de wortels, etherische olie, tannines, harsen, cumarines zoals pimpinelline, bergapteen en umbelliferon, evenals verschillende organische zuren, waaronder citroenzuur, fumaarzuur en cafeïnezuur. De belangrijkste bestanddelen van de etherische olie zijn esters van trans-epoxy-pseudoisoeugenol: tot 75% in Pimpinella saxifraga en tot 55% in Pimpinella major. Deze zijn structureel verwant aan pseudo-isoeugenol, een karakteristiek bestanddeel van het geslacht Pimpinella. De medicinale effecten van deze groep stoffen vereisen nog verder onderzoek.

Lange tijd waren wetenschappers er niet zeker van of saponinen aanwezig waren, totdat apotheker Kurt Bichsel in 1965 definitief hun aanwezigheid bewees. Deze saponinen verklaren ook de effectiviteit bij de behandeling van hoest en bronchiale aandoeningen.

Over saponinen.

Saponinen zijn zeepachtige secundaire plantenstoffen. Wanneer ze oraal worden ingenomen, beïnvloeden ze ons autonome zenuwstelsel door specifieke zenuwuiteinden te stimuleren, zoals die van de nervus vagus in het bronchiale en maagslijmvlies. Hierdoor scheiden de slijmvliezen reflexmatig meer water af, waardoor het slijm dunner wordt. Deze stimulatie activeert ook het trilhaarepitheel van de luchtwegen, waardoor het lichaam het voorheen stroperige slijm effectief kan losmaken, vloeibaar maken en afvoeren. Saponinen hebben daarom expectorerende, mucolytische en secretomotorische effecten. Ze behoren dus tot de groep expectorantia.

Traditionele toepassingen van de grote bevernel

Onze voorouders, die kruidenkundigen waren, waren op vele manieren enthousiast over pimpernel – niet alleen als medicinale plant, maar ook als specerij. Het gedroogde en gemalen wortelpoeder gaf menig schrale boerenmaaltijd een bepaalde pit met zijn peperachtige smaak.

In de volksgeneeskunde werd de medicinale plant gebruikt om talloze ziekten en kwalen te verlichten. Hij werd vooral hoog gewaardeerd als een wondermiddel tegen de pest, maar ook tegen pijn, krampen en koliek. Thee gemaakt van de wortel was een populair middel tegen winderigheid en buikklachten. Dit was mede te danken aan het feit dat het inheemse wilde kruid gemakkelijk verkrijgbaar was voor de arme bevolking.

Artsen en genezers zwoeren bij de wondhelende eigenschappen ervan. Ze vermaalden het verse kruid in een vijzel en brachten het aan op huidwonden, zweren of eczeem. Volgens Hieronymus Bock genazen wonden die op deze manier werden behandeld binnen enkele dagen. Bevernelwater was een populair schoonheidsmiddel voor vrouwen. Men geloofde dat dagelijks gebruik ontsierende huidvlekken zou verwijderen en het gezicht een vlekkeloze teint zou geven.

Pater Kneipp beval een wortelinfuus aan, gezoet met honing, voor de behandeling van jicht en aandoeningen van de urinewegen zoals nier- of blaasstenen.

Net als anijs gebruikten onze voorouders sint-janskruid om de melkproductie te verhogen door wortelpoeder, opgelost in een beetje water, te consumeren. Boeren pasten deze methode ook toe bij melkkoeien die niet genoeg melk produceerden, door de wortels door het voer van de dieren te mengen.

Maar de medicinale plant is altijd het meest populair geweest voor de behandeling van hoest, heesheid, bronchitis en keelontsteking. Zangers en sprekers waardeerden het middel om snel een hese stem te verhelpen. Ze gorgelden met warme pimpernelwijn (100 g geplette, gedroogde wortel in ½ liter rode wijn, 4 weken gerijpt).

Toepassing in onze tijd

Tegenwoordig wordt de grote bevernel in de moderne kruidengeneeskunde gebruikt tegen catarre van de bovenste luchtwegen. Commissie E heeft het middel hiervoor een positief oordeel gegeven. De wortel wordt vaak gebruikt om thee van te maken, zowel op zichzelf als in combinatie met andere medicinale planten. Een smakelijk mengsel is bevernelwortel met gelijke delen koningskaarsbloemen, anijs, tijm en zoethoutwortel. Om thee te maken, kookt u 1 theelepel in 150 ml water gedurende 1 minuut en laat u het vervolgens, afgedekt, 10 minuten trekken. Drink maximaal 3 keer per dag 1 kopje. De plant wordt zeer goed verdragen. Er zijn geen contra-indicaties, bijwerkingen of interacties bekend.

Oorsprong, teelt en oogst

De wortel van de pimpernel is tot nu toe vooral afkomstig uit wilde collecties in Kroatië, Slovenië en Servië. Bevernel kan het hele jaar door gezaaid worden. Meestal gebeurt dit tussen maart en april in fijne zandgrond, waarbij ervoor gezorgd moet worden dat de zaden, die licht nodig hebben om te ontkiemen, niet met aarde bedekt worden. De kieming begint na ongeveer drie tot vier weken en de planten groeien gestaag gedurende de zomer. In het eerste jaar is de penwortel nog te klein voor een voldoende opbrengst. Daarom is het oogsten van de wortels meestal pas de moeite waard aan het einde van het tweede jaar.

Veelzijdige toedieningsvormen

In de kruidengeneeskunde wordt doorgaans alleen de wortel van de grote bevernel gebruikt. Hiervan kunnen aftreksels, afkooksels of maceraten worden bereid. Ook tincturen (1:5), extracten en moedertincturen worden gebruikt.Volwassenen kunnen dagelijks 6-12 g van het wortelgeneesmiddel als thee-infusie innemen of 6-15 ml pimperneltinctuur (1:5) voor behandeling. Omdat de werkzame stoffen veel langzamer uit de wortels vrijkomen dan uit de bladeren, is afkoken (koken) de aanbevolen bereidingsmethode. In tegenstelling tot een eenvoudige infusie, sudderen de wortels eerst een tijdje in de pan voordat ze trekken, waardoor er meer van hun waardevolle bestanddelen vrijkomen.

Recept voor verwarmende likeur met grote bevernel

De ideale basis voor een bevernellikeur is een brandewijn die enige tijd in eikenhouten vaten heeft gerijpt. Deze is direct te herkennen aan de lichtbruine kleur en het volle aroma.

500 ml graanbrandewijn
200 g bruine kandijsuiker
2 snufjes zout
1 volle theelepel geraspte schil van een biologische sinaasappel
2 volle theelepels gedroogde bevernelwortel
1 theelepel anijszaad
1 theelepel karwijzaad
3 snufjes versgemalen kardemompeulen
2 theelepels grote engelwortel

Vermaal de wortels en vruchten lichtjes in een vijzel om hun aroma's vrij te laten komen. De kardemom moet versgemalen zijn. Doe vervolgens alle ingrediënten in een weckpot en laat ze minstens vier weken rijpen. Zeef de likeur daarna door een koffiefilter en bottel hem. Ongeveer een minuut na het drinken ontvouwt zich de aangename kruidigheid van de pimpernel in de keel. De likeur is geschikt voor zowel maag- en darmproblemen als heesheid. Drink indien nodig een klein borrelglaasje, tot drie keer per dag.

Culinaire hoogstandjes - van smoothies tot kruidensnoepjes

Alle delen van de grote bevernel zijn eetbaar. Ze hebben een aromatische smaak en een licht kruidige nasmaak. Net als peterselie zijn ze geschikt om soepen en sauzen mee op smaak te brengen, of als ingrediënt in salades, vooral in kleurrijke salades met wilde kruiden. Een smakelijke combinatie is pimpernelblaadjes met paardenbloem, rucola, zevenblad, tuinkers en enkele bladeren kropsla. Tip: groene smoothies worden extra aromatisch met een vleugje pimpernel.

De wortels van planten die nog niet gebloeid hebben, kunnen vanaf de late zomer tot in het volgende jaar geoogst en als groente bereid worden. Ze worden vóór de bloei gebruikt omdat de wortels dan nog niet houtachtig zijn. Ze hebben een kruidige, aromatische en peperachtige geur. Sommige mensen omschrijven de geur van de wortels echter als geit-achtig. Nu ja, geuren en smaken verschillen.

Na het zetten van thee hebben de wortels een licht aspergeachtig aroma met een vleugje amandel, afkomstig van de coumarinen die ze bevatten. Een slokje van de infusie geeft een aangename pittigheid in de keel, vergelijkbaar met die van milde chilipepers. Door zijn complexe aroma is de wortel van de pimpernel ideaal om kruidenlikeuren, bitters of kruidensnoepjes mee af te ronden.

Literatuur

Bichsel K. Onderzoek naar saponine en etherische olie van Radix Pimpinellae. Pimpinella maior (L.) Hudson en Pimpinella saxifraga LDiss. Nr. 3405, ETH Zürich 1965

Kneipp Das große Kneippbuch. München: Kösel & Pustet; 1935
Luksic A. Slavische Blätter. Luksic; 1865
Achmüller A. Die Alpen-Apotheke: Hausmittel zum Selbermachen. München: Knaur Menssana; 2017

Vlier, geen verboden vrucht

2026-08-24T23:57:34.202+02:00

Wie kent er onze vlierstruik niet? Een plant die net zoals de brandnetel graag bij de mensen groeit en dus ook in onze tuin thuishoort. Redenen om hem in je hart en in je tuin op te nemen zijn er genoeg, ten eerste is het een makkelijke groeier op onze zwaar bemeste, stikstofrijke gronden, ten tweede is het een mooie struik met zijn crèmewitte, voluptueuze bloesem en zijn donkerpaarse bessen en ten derde is er bijna alles van te gebruiken.

Het geslacht Sambucus behoort tot de familie van de Kamperfoelie, samen met de Sneeuwbes en de Gelderse roos. Typische kenmerken van de Vlier zijn, de vreemde geur van het samengesteld blad, het zachte hout met wit merg (een soort isolatiemateriaal), de roomwitte bloesem en de paarskleurige, sappige vruchttrossen. Voor de tuin kan ook de Peterselievlier, een variëteit met dubbelgeveerd en diep ingesneden blad of de Trosvlier, vroeger Bergvlier, een soort van zuurdere, lichtvochtige eikenbossen, gebruikt worden. Natuurlijk bestaan er ook variëteiten van onze Vlier, zoals ‘Aurea’ met gelig blad en ‘Variegata’ met geel gevlekt blad, interessante struiken die wat afwisseling brengen in een grotere bostuin. Maar vergeet zeker de gewone Vlier niet! Vlier is gewoon te koop in de tuincentra bij het zogenaamd bosplantsoen, maar zaaien gaat ook zeer goed, of laat het anders maar aan de vogels over, zij eten de bessen op en dumpen de zaden met bemesting en al in je vogelvriendelijke tuin. Een bostuin op voedselrijke grond kan niet zonder vlier. Combineer met één- of tweestijlige Meidoorn, Mispel, Gelderse roos, Hazelaar en Hondsroos om een aantrekkelijk vogelbosje te creëren waar je zelf ook van kan snoepen.

Gebruiksvriendelijke vlier in het verleden

Er zijn weinig struiken die zo veel gebruikt geweest zijn in het verleden als de Vlier. De bloesem werd vers met beignetdeeg gefrituurd of gedroogd als thee gebruikt om winterse viruskwalen te verzachten, van de rijpe bessen werd gelei en hoestsiroop gemaakt en zelfs het blad en de schors hadden geneeskrachtige, vochtafdrijvende werking.

Vlierhout werd ook voor de vreemdste rituelen gebruikt. Men sneed wichelroeden van de takken, in sommige streken nam men de maat van een overledene met een vlierstok of werd een bladerloze scheut als zweep gebruikt door de koetsier van de lijkwagen. Vlier als begeleider en gezondhouder van de levenden, maar als je dan toch dood ging was hij je ook nog van dienst.

Medicinale vlierbloesem

Sambuci flos, zo beschrijft de farmacopee de bloeiwijze van vlier, die gebruikt wordt omwille van zijn zweetdrijvende werking bij virusinfecties met koorts, vooral bij verkoudheid en griep. De bloemtrossen worden geplukt in juni bij het begin van de bloei, een gedeelte van de kleine bloempjes is dan nog niet open, ze worden achter de groene hoofdstengel afgeknipt en zo in trossen opgehangen en gedroogd. Na het drogen kun je eventueel de bloemen van de stengels afritsen om zo een smakelijker product te verkrijgen. Het plukken en drogen moet zonder kneuzen verlopen, omdat anders de witgele bloempjes bruin worden en gedeeltelijk hun waarde verliezen. Infuus, in heet water minimum 5 minuten afgedekt laten trekken is de beste manier om vlierbloemen te gebruiken. Gemengd met Echte kamillebloemen en Lindebloesem krijg je een perfecte thee bij griep, die zeer goed werkt op voorwaarde dat bij de allereerste symptomen enkele dagen overvloedig veel (1liter) en heet van gedronken wordt. Natuurlijk moet je daarbij ook warm binnen blijven en rusten. De Rode zonnehoed, een ander kruid uit onze kruidige siertuin, kunnen we er als zelfgemaakte tinctuur bij gebruiken om de lichamelijke weerstand te verhogen, vooral als je gemakkelijk verkouden of grieperig wordt. De laatste jaren is het traditioneel gebruik van de Vlier ook wetenschappelijk wat onderbouwd. Onderzoekers konden enkel flavonoïden isoleren, stoffen die er voor zorgen dat het griepvirus minder makkelijk in een gezonde cel kan binnen dringen, waardoor we minder snel ziek worden en vooral vlugger herstellen.

Vlierbloesem kunnen we niet alleen als medicijn gebruiken, maar er ook een smakelijke limonade van maken, gedroogd in cake, koek of brood verwerken en de bloesems frituren als beignets. De verse trossen kunnen we ook als decoratie gebruiken, alleen verandert de fijne geur in een gesloten ruimte vrij snel in een pisachtige stank. De allereerste keer dat ik een mooi vlierboeketje maakte, heb ik s’anderendaags een uur gezocht ‘naar waar die kat gepist had’. Ge bent dus gewaarschuwd!

Rob Sambuci, vliersiroop van de rijpe bessen

De bessen worden geplukt als ze volledig rijp, bijna zwart zijn en met honing of suiker tot sap of siroop verwerkt. De onrijpe bessen bevatten nog blauwzuurverbindingen en zijn daardoor licht giftig. Bij het afrijpen en het koken verdwijnen deze stoffen en kunnen we volop genieten van zijn goede kwaliteiten. Naast zijn gebruik bij griep heeft het sap ook zogenaamde bloedzuiverende eigenschappen en zou jicht en zenuwpijnen verlichten. Probeer het eens als kompres, al wordt dat wel een kleurige smeerboel! Van de bessen wordt ook een goede vruchtenwijn gemaakt. Verder gebruikte men het sap om rode wijn en port te vervalsen. Een merkwaardig gevolg was, dat reuma- en jichtlijders zich beter voelden door het drinken van goedkope port omdat... daar vliersap in verwerkt was. Vliersap een beetje gezoet, verwarmd, met kruidnagel en kaneel, is voor mij een grappige en smakelijke vervanger van glühwijn.

In de keuken

Vlierbessen hebben een wat vreemde zoete smaak met zelfs enige bittere nasmaak, waar we wel even moeten aan wennen. De oude recepten die hier vermeld worden vragen soms wel wat persoonlijke aanpassing, experimenteren dus maar!

Een Engels oorlogsrecept voor jam: 6 delen vlierbes en 6 delen appel apart gaar koken, zeven en met 12 delen suiker inkoken, eventueel een geleermiddel toevoegen. Zelf doe ik er wel eens een klein beetje kaneel bij. Vlierbloesemazijn van John Evelyn uit 1664 smaakt ook nu nog goed, gewoon gedroogde bloesem 8 dagen in azijn laten trekken, smakelijk bij vruchtensalade. Bloemknoppen zitten al in februari aan de struik, in azijn geconserveerd kunnen zij als een soort kappertjes gebruikt worden. En wat denk je van de bessen ingekookt met azijn en gekruid met sjalotten, gember, nootmuskaat en peperkorrels als een soort ketchup of chutney te verorberen. Ik geef toe, nogal gedurfde recepten! Een veel klassiekere toepassing is onze vlierbloesemlimonade die soms wat overdreven champagne genoemd wordt.

Buiten de keuken.

Te proberen is het blad gekookt in water als vliegenverdrijvend middel of als insecticide, de ouwe Plinius gaf ons 2000 jaar geleden al dit huis- en tuinmiddeltje. Dezelfde Plinius adviseerde de vlierplant nogal ritualistisch om appels langer te bewaren, een toepassing die we regelmatig terug vinden en dan niet alleen als conserveermiddel maar ook om de vruchten te aromatiseren. Het proberen meer dan waard! Bloesemwater werd vroeger veel gebruikt bij huidirritatie, kloven, ruwe handen en als cosmetica om een gladde en witte huid te verkrijgen. Aqua Sambuci was ten andere een officinale bereiding in de Engelse farmacopee. Het verzachtend en vettend effect op de huid ervaar ik elk jaar weer bij het plukken van de prachtige bloesems, deze werking hebben we te danken aan de vrije vetzuren en de vele slijmstoffen die overdadig met het stuifmeel op mijn armen terecht komen. Een natuurlijk schoonheidsbad wat ik zeer goed kan gebruiken.

De vlier van mijn jeugd.

Als jongen van veertien, was ik natuurlijk niet bewust met natuur bezig, maar die natuur en de vlier was wel het decor waarin we onze avonturen beleefden. Voor kinderen, in elk geval voor mij, is Vlier altijd een avontuurlijke struik geweest. De oudste exemplaren deden dienst als geheime schuilplaatsen voor onze Robin Hoodbende en de uitgeholde stengels werden als blaaspijpen, proppenschieters en als fluitjes gebruikt. Onoverwinnelijk waren we bij de Hoegaardse fabriekvijvers beschut door de bladkoepel van de Vlier en omringd door een muur van kindhoge brandnetels, waar wij alleen doorheen geraakten.

Vijfendertig jaar later sta ik terug in Hoegaarden om er de volste vlierbloesems te plukken die er bestaan en bedekt met het verzachtende stuifmeel voel ik me voor eeuwig gelukkig. Zo kan het vliermoedertje vrouw Holle niet alleen je tuin versieren, of je gezondheid verbeteren maar ook nog je gemoed aanspreken en dat zou elke plant in de ideale tuin moeten doen.

Nota. Artikel geschreven zowat 30 jaar geleden. Uit mijn digitaal boekje De Kruidige Siertuin.

Chaga ontdekt

2026-08-23T23:34:00.000+02:00

Als rechtgeaarde herborist was ik al enkele jaren op zoek naar de Chaga, een oud middel dat de laatste jaren ook in Europa weer populair werd. En dan, na vele jaren zoeken ontdekken we vandaag zomaar in eigen tuin die fameuze Chaga.

Deze zwam Inonotus obliquus, vooral bekend als "chaga", heeft een lange geschiedenis van traditioneel gebruik. De harde, houtachtige massa wordt gekookt en als thee gedronken en men gelooft dat het een verscheidenheid aan aandoeningen kan behandelen, waaronder kanker, virale, bacteriële infecties en spijsverteringsproblemen. Recente studies naar de medische toepassingen en gezondheidsvoordelen van Chaga hebben een krachtige antikanker, immuunversterkende en antioxiderende eigenschappen aan het licht gebracht. Chaga is daarmee een van de meest onderzochte medicinale schimmels geworden.

Inonotus obliquus wordt al sinds de oudheid in de volksgeneeskunde gebruikt. Een van de oudste documenten die het gebruik van de paddenstoelen voor medicinale doeleinden bevestigt, is het werk van Hippocrates, "Corpus Hippocraticum". De vader van de geneeskunde gebruikte aftreksels van deze paddenstoel uitwendig om wonden te reinigen.

In Oost-Europa wordt de chaga-paddenstoel al sinds de 12de eeuw gebruikt. Historische bronnen beschrijven de genezing van een liptumor in een Kievse Kniaz. Inonotus obliquus werd in de traditionele geneeskunde door de Siberische bevolking voor vele indicaties gebruikt. De paddenstoel werd toegepast vanwege zijn antiparasitaire, antituberculose-, ontstekingsremmende en gastro-intestinale eigenschappen. Hij werd ook aanbevolen bij hart- en leveraandoeningen. Meestal werd hij gebruikt in de vorm van infusies, inhalaties of waterige maceraten. Ook werden antiseptische zepen met I. obliquus bereid voor uitwendig gebruik. Halverwege de 20e eeuw werden chaga-infusies in Siberië als theevervanger gebruikt. Relatief vroeg werd aandacht besteed aan het potentiële antitumorale of ondersteunende effect van I. obliquus bij de behandeling van kanker, wat vooral belangrijk was vóór het tijdperk van de wetenschappelijke oncologie. Dergelijke beschrijvingen zijn te vinden in populaire literatuur, bijvoorbeeld in Aleksander Solzjenitsyns 'Kankerafdeling'.

In Azië (China, Japan, Korea), Rusland en de Baltische staten werden extracten van de chaga-paddenstoel gebruikt vanwege hun gunstige effecten op het plasmalipidensysteem en de hartfunctie, evenals hun antibacteriële, ontstekingsremmende en antikankeractiviteit. Bovendien kan de antioxiderende werking van I. obliquus belangrijk zijn voor de preventie van aan vrije radicalen gerelateerde welvaartsziekten (atherosclerose, kanker, diabetes, versnelde veroudering en degeneratieve ziekten van het centrale zenuwstelsel).

Chaga en kanker

Wereldwijd gebruiken traditionele genezers extracten van chaga tegen kanker. In dierstudies blijkt toediening van chaga ook inderdaad kanker te kunnen afremmen. [Mol Cells. 2011 Feb;31(2):165-73.] [Life Sci. 2006 May 30;79(1):72-80.]

Een deel van het werkingsmechanisme van chaga is dat stoffen in de paddenstoel het immuunsysteem prikkelen. Aan de ene kant remt Chaga allergische reacties door het immuunsysteem, [J Ethnopharmacol. 2011 Oct 11;137(3):1077-82.] [Int Immunopharmacol. 2013 Apr;15(4):666-70.] [Int Immunopharmacol. 2020 Apr:81:106244.] aan de andere kant activeert chaga het immuunsysteem om ontspoorde cellen en pathogenen op te ruimen. [Fish Shellfish Immunol. 2012 Jun;32(6):1148-54.] [Mol Cell Probes. 2018 Oct:41:43-51.] Tegelijkertijd bevat chaga stoffen die kankercellen doden.

Moleculaire biologen van Showa University in Japan gaven muizen 3 weken achtereen elke dag via hun drinkwater een extract van chaga. Daarna injecteerden de onderzoekers longkankercellen in de flanken van hun proefdieren. Dat deden ze ook bij muizen die geen chaga-extract hadden gekregen. In de muizen van de chagagroep werden de tumoren minder groot en zwaar. Op scans zagen de Japanners minder uitzaaiingen in de longen van de muizen die chaga hadden gekregen dan in de longen van de controlegroep.

Zeepkruid, schuimend plantje

2026-08-15T22:02:11.357+02:00

Dat de plant zeepkruid, zeepstoffen bevat, lijkt me nogal vanzelfsprekend en dat hij ooit en nu terug opnieuw als zeep gebruikt werd en word, is ook niet verwonderlijk. Gewoon verse bloemen tussen de handen fijn gewreven, zorgen al voor een schuimend en schoon makend effect.

Saponaria officinalis, het zeepkruid, behoort tot de familie der Caryophyllaceae. Het is een kruidachtige, overblijvende plant met tegenoverstaande, elliptische bladeren, die boogvormige nerven bezitten. De bloemkroon is rose, lichtviolet of wit en de kroonbladen zijn beneden in een fijne punt, de nagel, uitgetrokken.

Er zijn 5 kroonbladen. De kelk is tot een buis vergroeid. De bestuiving gebeurt bijna uitsluitend door vlinders. De nectar ligt namelijk zeer diep en alleen insecten met zeer lange tong kunnen deze bereiken. Het zijn dan ook vooral nachtvlinders, zoals de ligusterpijlstaart, die de bloemen bestuiven. Hommels plegen echter dikwijls inbraak; zij bijten een gat in de kelkbuis en bereiken zo de nectar. Spannend? Van dichtbij bekeken in elk geval wel.

Groeiplaats en afkomst van Saponaria

Het simplex, Saponariae radix, wordt gevormd door de wortels met de zeer vele roodbruine bijwortels. Vanuit de wortelhals groeien vele stolonen, wortelstokken, die er voor zorgen dat de plant zich gemakkelijk kan verspreiden. Het is moeilijk na te gaan uit welke landen het zeepkruid stamt. De plant komt voor in midden - en zuid Europa, maar niet in het hoge noorden. Men vindt Saponaria nog in Denemarken en Zuid Zweden, maar meer noordelijk niet. Men vindt het zeepkruid in geheel gematigd Azië, Siberië, Klein Azië en Japan, nu ook in Noord -en Zuid Amerika, daar zal het wel door de mens terecht gekomen zijn. Men veronderstelt dat de plant uit het Mediterrane gebied stamt en dat zij zich zowel spontaan, als door de cultuur verbreid heeft. De wortel was vroeger zeer bekend als wasmiddel voor fijne stoffen en daarom werd zeepkruid dikwijls aangeplant. Daardoor vind men het zeepkruid vooral langs wegen en rivieren. In ons land is zeepkruid een echte rivierenplant, vooral in het gebied van de Maas is de plant vrij algemeen en ook in het duingebied.

Het voorkomen rond de grote steden komt door het opspuiten van laaggelegen terreinen met duinzand. Er zijn nog wat verspreide vindplaatsen van uit tuinen ontsnapte planten. Zo vind je zeepkruid met dubbele bloemen veel langs oude spoorwegen en bij de vroegere seinhuisjes, waar het standaard door Belgische spoorwegen werd aangeplant.

Radix saponariae, de wortel van zeepkruid

Het deel dat medicinaal werd gebruikt, waren vooral de wortels en de bijwortels, die in hoofdzaak in het vroege voorjaar verzameld werden; dikwijls oogst men ook in de herfst. Zij werden bij ca 55° gedroogd, om afbraak van de bestanddelen tegen te gaan. Dikke wortels werden in de lengterichting gespleten. Men kweekt wel uit zaad, doch beter uit stolonen met een lengte van 5 tot 20 cm, die men bij de oogst van de wortels verzameld heeft. In Duitsland is er een beperkte cultuur; men kweekt vooral de vorm "Erfurter Seifenkraut ", met rose enkele bloemen.

De rode zeepwortel moet niet verwisseld worden met de witte, deze stamt van Gypsophila-soorten, o.a. G .paniculata, deze wortel is veel dikker en lichtbruin aan de buitenzijde.

Inhoudsstoffen van zeepkruid

Voornamelijk saponinen. Daarnaast vindt men suikerachtige stoffen en een spoor vluchtige olie. Saponinen smaken dikwijls zeer scherp en kunnen bij inademing de slijmvliezen zeer sterk prikkelen. Alle hebben een haemolytische werking, d.w.z. als men rode bloedlichaampjes in een saponine "oplossing" brengt, dan wordt de wand van het rode bloedlichaampje doorlatend en de rode kleurstof, haemoglobine, treedt naar buiten. De eerst ondoorschijnende vloeistof wordt nu plotseling helder. Hieraan ziet men dat de saponinen, indien zij in de bloedbaan geraken, giftig zijn. Bij inname door de mond is de werking niet sterk, omdat de opname slecht is, d.w.z. de saponinen worden slechts langzaam in het bloed opgenomen, wellicht worden zij in het maagdarm-kanaal afgebroken.

Mogelijk is het haemolytisch effect de verklaring voor hun giftige werking op vissen, immers via de kieuwen kunnen de saponinen gemakkelijk in het bloed overgaan. Vele saponinen zijn dan ook sterke visvergiften.

Vroeger medisch gebruik

Dodoens vermeldt wel erg veel medische toepassingen. ..... doet water maken/ ende camerganck hebben, breeckt den steen/ ende doet den selven met die urine rijsen, es goet den ghenen die hoesten/ cort van adem ende benaut van borsten sijn, verweckt die natuerlijcke cranckheyt der vrouwen/ ende treckt af die secondine ende doode vruchten.

En dan 2 werkingen waar we planten met zeepstoffen (saponinen) vandaag nog voor gebruiken. Dese wortel doet oock niesen met huenich in die nuese ghedaen ende in die mont ghenomen treckt veel fluymen ende vochticheyt uut den hoofde. Met azijn ende meel van gersten mout dese wortel ghelijck een salfken vermenght/ gheneest die quade scorfticheden ende die plecken ende vlecken van der huyt. Dus als slijmoplossend middel voor neus en keel en als een soort lotion om de huid te reinigen onder andere bij acne. Voor de huid als lotion is het zeker wel interessant.

Volgens de Flora Batava is het een schoonheidswater omdat het 'de eigenschap bezit de huid blank en zacht te maken' zelfs tegen schurft zou het uitwendig gebruikt geweest zijn.

In de moderne fytotherapie wordt het zeepkruid nog weinig gebruikt, het zijn eerder minder sterkere en veiligere zeepstofplanten zoals zoethout en primula die nu nog in preparaten verwerkt worden.

Wetenschappelijk onderzoek Saponaria en saponinen

Koike, K. et al (1999). New triterpenoid saponins and sapogenins from Saponaria officinalis J. Nat.Prod. 62 16559.
Jia, Z. et. al (1998) Major triterpenoid saponins from Saponaria officinalis J. Nat. Prod. 61 136873.
Deumie, J. and martinSans.E. (1922) Intoxication with soapwort. Bull Sci Pharmacol. 29: 379384
Aliotta, G. (1987) A Preliminary account on poisonous wild plants of Campania (Italy). Fitoterapia 58: 249256.
Cebo, B. (1976). Pharmacological properties of saponin fractions obtained from domestic crude drugs Saponaria officinalis, Primula officinalis and Aesculus hippocastanum. Herba Polonia, 22 154.
Bogoiavlenskii, A.P. et al (1999). Immunostimuating activity of a saponincontaining extract of Saponaria officinalis. Vopr Virusol. 44 229232(Russian)

Postelein. Een gezond onkruid dat van warmte houdt.

2026-08-15T12:13:25.925+02:00

Postelein (Portulaca oleracea), ook wel zomerpostelein genoemd, is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Europa en Noord-Afrika, maar is nu wereldwijd verspreid. Het is een van de meest voorkomende onkruiden in warme streken. Deze warmteminnende plant is echter vrij zeldzaam in onze regio. De kans is het grootst dat je hem aantreft in kassen, tuinen en wijngaarden. Door klimaatverandering wordt verwacht dat de plant zich de komende jaren verder zal verspreiden.

Postelein is ook heel gemakkelijk zelf te kweken. Zaai de vorstgevoelige plant vanaf maart direct op de uiteindelijke standplaats. Postelein kiemt het best in licht, dus leg de zaden in vochtige grond en druk ze stevig aan. Bedek ze niet met aarde. Je kunt al na 4-6 weken oogsten!

Deze eenjarige pioniersplant groeit kruipend. De rijk vertakte stengel kruipt over de grond. De spatelvormige bladeren zijn opvallend, opmerkelijk dik en sappig. Zomerpostelein is niet verwant aan winterpostelein (Claytonia perfoliata), die wordt geteeld en verkocht als sla.

Heerlijk en gezond

Dit onkruid, dat veel voorkomt in warme klimaten, werd door de Romeinen in Centraal-Europa geïntroduceerd. In de middeleeuwen was het zo populair als groente dat het zelfs in tuinen werd verbouwd. Helaas raakte het in de 19e eeuw grotendeels in de vergetelheid. De bladeren en scheuten zijn smakelijk in salades en als spinazie-achtige groente, maar ook in smoothies, kruidenkwark, eiergerechten en soepen. Postelein heeft een licht zoutige en verfrissend pittige smaak. Het smaakt het lekkerst rauw; je kunt het zo opeten. De beste tijd om het te plukken en te oogsten is vóór de bloei, wanneer de bladeren knapperig en sappig zijn. Na de bloei worden ze wat bitterder. Deze wilde groente smaakt niet alleen heerlijk, maar geeft je maaltijd ook een gezonde boost: postelein bevat uitzonderlijk veel kalium (585 mg/100 g), magnesium (245 mg/100 g) en ijzer (3,1 mg/100 g). Vergeleken met sla bevat het zowat 20 keer zoveel magnesium! Bovendien bevat dit knapperige wilde kruid veel caroteen, provitamine A en meer omega-3-vetzuren dan welke andere bladgroente dan ook.

Wel hoge hoeveelheid oxaalzuur.

Ondanks de vele gunstige eigenschappen van postelein, is het nodig om te vermelden dat het een hoog gehalte aan oxaalzuur bevat. Net als spinazie, snijbiet, rabarber en zuring, behoort postelein tot de planten met een hoog gehalte aan oxaalzuur. Oxaalzuur is echter alleen schadelijk voor het lichaam in grote hoeveelheden. Hoge doses kunnen de nieren belasten, dus mensen met nieraandoeningen zouden het gebruik ervan moeten vermijden. Bovendien remt oxaalzuur de opname van mineralen zoals calcium, magnesium en ijzer. Voor gezonde mensen met voldoende voedingsstoffen is er niets mis mee om groenten te consumeren die oxaalzuur bevatten. Dergelijke voedingsmiddelen zouden echter niet dagelijks op het menu moeten staan.

Er bestaat ook een truc om het oxaalzuurgehalte in voedsel te verlagen: als het voedsel dat u consumeert rijk is aan calcium, bindt het calcium het oxalaat in het spijsverteringskanaal, waardoor het kan worden uitgescheiden zonder het lichaam te belasten. Het is daarom verstandig om postelein te bereiden met calciumrijke voedingsmiddelen, zoals sojaproducten, harde kazen of zuivelproducten.

Voeding als medicijn

Postelein is in onze regio relatief onbekend als medicinale plant, maar in veel andere landen vormt het een integraal onderdeel van de traditionele geneeskunde. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) noemt de plant dan ook een "wereldwijd wondermiddel". De talloze toepassingen van postelein wereldwijd, die al eeuwenlang worden gebruikt, bevestigen deze beoordeling. In China wordt postelein omschreven als een "groente voor een lang leven" en het is al millennia lang een belangrijke medicinale plant in de traditionele Chinese geneeskunde.

De afgelopen tien jaar zijn er talloze studies gepubliceerd over de farmacologische effecten van postelein. Deze studies tonen aan dat het een uitzonderlijk breed scala aan eigenschappen bezit. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat het antidiabetische, antimicrobiële, ontstekingsremmende, leverbeschermende, neuroprotectieve, bloeddrukverlagende, cholesterolverlagende en wondhelende effecten heeft.

Bijzonder opmerkelijk is het neuroprotectieve effect, aangezien de plant de werkingsduur van de belangrijke neurotransmitter acetylcholine verlengt. Ook is een antivirale werking aangetoond, met name tegen het herpes simplexvirus. De talrijke omega-3-vetzuren blijken een positief effect te hebben op het cardiovasculaire systeem, doordat ze de bloedvetten en de bloedsuikerspiegel verlagen. Dit helpt aderverkalking en hoge bloeddruk te voorkomen.

Voor ziektepreventie zouden deze smakelijke wilde groenten zeker op ons menu moeten staan. Zoals een oud gezegde zegt: voeding hoort ons medicijn te zijn!

Recept: Posteleinsalade

Ingrediënten

150 g jonge posteleinscheuten
200 g tomaten
½ komkommer
3 eetlepels olijfolie
2 eetlepels balsamicoazijn
1 theelepel sojasaus
2 eetlepels crème fraîche
peper en zout
optioneel: 100 g feta

Hak de postelein grof, snijd de tomaten en komkommer in plakjes. Klop alle overige ingrediënten door elkaar tot een dressing en meng deze door de salade. Je kunt er eventueel ook wat in blokjes gesneden feta doorheen roeren.

Conclusie

Postelein is een warmteminnend onkruid dat door klimaatverandering steeds vaker voorkomt in onze regio. Weinig mensen zijn zich echter bewust van de gunstige eigenschappen ervan. In India en China is postelein daarentegen een populaire groente. Dus het proberen waard.

Literatuur

Yan-Xi Zhou et al. Portulaca oleracea L.: Een overzicht van fytochemie en farmacologische effecten. BioMed Res Int 2015; DOI: 10.1155/2015/925631

Een toekomst voor de ouderwetse donderbaard

2026-08-10T15:05:24.977+02:00

In deze tijden van warmte en droogte zijn en zullen in de toekomst droogteminnende vetplanten nuttig en noodzakelijk zijn. Over ons ouderwets daklook dan maar.

Sempervivum tectorum, Huislook of Donderbaard is een rosetvormend vetplantje dat we nu in vele variëteiten in plastic potjes in de tuincentra terug vinden. Wel een beetje een afgang voor zo'n geneeskrachtig kruid van vroeger jaren. Al komt er meer belangstelling voor dit soort vettige plantjes mogelijk door de grote belangstelling voor een andere 'vettige' plant Aloe vera.

Waarschijnlijk heeft onze inheemse en winterharde donderbaard dezelfde medicinale werking op huid en slijmvliezen als de aloe. Vroeger vond men, op den buiten, de wilde artisjok nog vrij algemeen op de daken van de huizen, en onze voorouders wisten er goed gebruik van te maken. De moderne mens heeft hem, spijtig genoeg, van de daken verbannen als iets dat ontsiert op hun hedendaagse bungalows. Nu kan men deze kostbare geneeskundige plant nog enkel vinden op oude daken en muren, keihopen en rotsen, op plaatsen waar er maar weinig grond is, dat beetje grond volstaat om te leven en zich zelf voort te planten. In de volksgeneeskunde benutte men de vlezige, sappige dekbladen of schubben zowel voor in- als uitwendig gebruik.

Heer-Oom over donderbaard

In een van mijn ouderwetse kruidenboeken uit het begin van de twintigste eeuw beschrijft de geestelijke Heer Oom wel veel (te veel) heilzame werking van deze plant voor heel wat inwendige organen: longen, lever, maag en ingewanden. 'Neem twee of drie weken lang, elke dag, een tas thee van huislook om te drinken (20 gram schubben voor 1 liter kokend water). Tegen het overgeven en het braken neemt men er alle uren een soeplepel van. Tegen zenuwachtige schokken en angsten van de kinderen gedurende hun slaap, evenals tegen de vallende ziekte, laat men hun, twee- of driemaal per dag, een koffielepel vers uitgeperst sap van de schubben drinken'.

Ditzelfde sap levert goede uitslagen als men er huiduitslag, zweren, kneuzingen, brandwonden en puistjes in de mond mee bestrijkt. In geval van oorkwalen, doet men er eenvoudig een weinig van in het oor. Een volgehouden behandeling met vers sap van Donderbaard, ofwel met een brij van blaadjes in azijn, doet wratten en eksterogen verdwijnen. In geval van verstuikingen, verrekkingen en kneuzingen legt men verse schubben van de plant op de aangetaste plaats.

Hildegard over huszwurtz, Sempervivum tectorum

Nog verder terug in de tijd was het vooral Hildegard von Bingen die intrigerende uitspraken over de werking van huislook heeft gedaan. 'Het huislook is koud, en hij is voor de mensen nuttig om te eten, omdat hij vet van natuur is. Want als een mens, die gezond is in zijn geslachtelijke natuur, hem zou eten, zou hij helemaal van begeerte ontbranden, zodat hij waanzinnig zou worden. En als bij een man het zaad verdroogd is, zodat hem het zaad ontbreekt zonder hij al een grijsaard is, moet hij huislook zo lang in geitenmelk leggen, tot deze helemaal van de melk doordrongen is, en dan zal hij hem in deze melk koken en er nog enige eieren aan toevoegen, zodat er een gerecht kan ontstaan. En dat moet hij drie tot vijf dagen lang eten, en zijn zaad zal opnieuw voortplantingskracht verwerven en hij zal kinderen krijgen'. Verleidelijk interessant recept en ongevaarlijk om eens uit te proberen.

Eenvoudige zalf voor eerste hulp

Ook eenvoudig en zeker werkzaam is een zalf die je maakt door geplette blaadjes te laten koken in zuiver (ongezouten) varkensvet (van plant en vet evenveel grammen), totdat het sap van de plant volkomen in het vet is overgegaan ; daarna giet men het warm mengsel door een fijne zeef, en laat afkoelen en opstijven. Goed tegen een ruwe of geïrriteerde huid, brandwonden en kloven.

Ik wil nu niet beweren dat al deze toepassingen even efficiënt zijn, toch lijkt het mij nuttig om vooral het uitwendig gebruik opnieuw in te voeren. Het is een hele praktische plant, hij is het hele jaar vers beschikbaar, kan op de droogste plaatsen groeien en is bijzonder decoratief.

Enkele onderzoeken

Phytother Res. 2003 Nov;17(9):1032-6.Antinociceptive activity of Sempervivum tectorum L. extract in rats. Kekesi G, Dobos I, Benedek G, Horvath G.Department of Physiology, Faculty of Medicine, University of Szeged, H-6701 Szeged.
Tentative Identification of Polyphenols in Sempervivum tectorum and Assessment of the Antimicrobial Activity of Sempervivum L.
Meer info op mijn website https://sites.google.com/site/kruidwis/planten-van-a-tot-z/sempervivum-arachnoiedeum-spinnenwebhuislook

Bazielkruid, verhalen uit een ver verleden

2026-08-10T00:07:15.502+02:00

Basilicum is voor de hedendaagse mens een smakelijk alledaags kruid. In het verleden was het echter een plant waar straffe verhalen over verteld werd. Volgens Dodonaeus (16de eeuw) zou het met azijn gemengd en voor de neus gehouden bezwijmde mensen weer bijbrengen en ruiken aan het zaad zou doen niesen. De gedroogde en verpulverde blaadjes deden ooit dienst in kruidensnuiftabak. Over geen enkele andere plant bestond zoveel meningsverschil als over het koningskruid, zoals basilicum ook wel wordt genoemd. 'Van der crachten van basilicon sijn die oude meesters in contrarie meyninghen', schreef Dodonaeus. 'Dioscorides seyt dattet gegheten die ooghe verduystert ende winden maeckt ende niet lichtelijeken verteert en wordt.'

Andere schrijvers beweerden dat het juist kalmerend werkte bij krampen en winderigheid en verstopping tegenging. Om de verwarring nog groter te maken, stond het kruid in Griekenland voor haat en armoede, en in Italië voor liefde. In India werd het als heilig vereerd, al was dat dan niet Ocimum basilicum maar Ocimum sanctum.

Culpeper (17de eeuw) over basilicum

Culpeper, anders niet gauw uit het veld geslagen, zegt van de plant : 'Dit is het kruid, waarover alle schrijvers met elkaar redetwisten als advocaten... Ik ben eens bij mijn verstand te rade gegaan en tot de conclusie gekomen dat het een kruid van Mars is, dat onder het teken Scorpio staat. Geen wonder dat het strijdaspecten met zich draagt. Als het op een plaats wordt gelegd waar giftige beesten hebben gebeten of waar een wesp of hoornaar heeft gestoken, dan trekt het rap het venijn aan zich. En gelijk geaarden trekken elkaar aan !

Mizaldus beweert bij hoog en bij laag dat als men basilicum in paardenmest laat rotten, het giftig gebroed zal voortbrengen. Hilarius, een Franse dokter, zegt met eigen ogen gezien te hebben dat bij een kennis van hem een schorpioen in de hersenen ontstond, alleen maar door aan het kruid te ruiken. Er moet iets aan de hand zijn met die plant : 'Nota bene, ruit en basilicum willen niet naast elkaar groeien, ja zelfs niet op enige afstand van elkaar staan. En we weten allemaal dat wijnruit de grootste vijand is van gif, die er maar groeit. En dan is er nog iets : het drijft zowel het ongeboren kind af als de nageboorte. Met andere woorden : terwijl het enerzijds het tekort van Venus aanvult, doet het aan de andere kant al zijn werk te niet. Nee, ik durf er niet meer over te schrijven.' Dat doet hij verder dan ook niet. Hij noemt zelfs geen enkele deugd van basilicum.

Schorpioenen of niet, ten tijde van de Tudors kregen patiënten met nerveuze hoofdpijnen basilicumsnuif van hun verpleegsters. De dosering van zo'n snuifje luisterde nauw, tenminste als men Dodonaeus wil geloven die beweerde 'dat sij oock hooftsueer maackt als mense te langhe oft teveel rieckt'. Met de antipathie tussen ruit en bazielkruid schijnt het ook wel mee te vallen. Er zijn genoeg gevallen bekend van vreedzame samenleving. Plinius vertelde hoe de gekroonde slang Basilisk door een wezel die ruit had gegeten, werd verslagen. Hier ligt wellicht de verklaring voor de verhalen over de vijandschap tussen de twee planten.

Geneeskracht vroeger

Een ander vreemd verhaal is dat vrouwen niet van een bord kunnen eten waar een takje basilicum onder is gelegd, zodat het kruid als vermageringsmiddel kon dienen. Een recept tegen verstopping bestond uit witte wijn, waarin bazielkruid was afgetrokken, vermengd met slaolie. Ondanks alle rumoer over het kruid werd basilicum als geneeskrachtige plant benut. Basilicumthee gold als een sterkende, bloedzuiverende drank, die ook bij nierkwalen en ziekten van de urinewegen hielp. Bij mondklachten en keelontsteking was het een gorgelmiddel en bij oorinfectie werd het verse sap in de oren gedruppeld. Ook bereidde men basilicumzalf voor wonden en puisten. De plant werd daarom wel balsemkruid genoemd.

Basilicumzalf , oud recept?

Men neemt : het verse sap van basilicum; harpuis, 1 ons ; geel was, 1 ons ; boomolie, 4 lood. Men laat alles in een koperen pan bij eene zachte warmte smelten, giet het door een dichten doek en roerthet mengsel aanhoudend totdat het geheel en al koud is.'(Rijnhart). Ook medicinaal vinden we dus veel verschillende en verwarrende toepassingen. Me volledig baseren op die oude gebruiken zou ik in het geval van basilicum dus zeker niet meer doen.

Basilicum in de keuken

Vandaag schrijven we basielkruid eerder culinaire kwaliteiten toe. Al is het zeker ook een plant die spijsverteringbevorderend en rustgevend kan zijn. En dat komt in deze tijd dus goed van pas. Misschien is dat ook één van de redenen voor zijn succes in de keuken.Een variëteit die eventueel in een pot voor het raam valt te kweken, is de charmante dwerg van de familie, de Ocimum minimum, die ongeveer 20 cm hoog wordt en fijne gekrulde blaadjes heeft. Zo'n pot voor het raam zou tevens de vliegen weghouden. In Italië, waar veel basilicum in de keuken wordt gebruikt, slaat men de blaadjes van deze gekrulde soort op in een stopfles met een laagje zout en een paar laagjes blad om en om. De basilicum blijft dan even groen en vers als was hij pas geplukt. In de keuken kan men vrijwel alle gerechten opfleuren met basilicum. De dichter Werumeus Buning schreef destijds 'dat het kruid basilicum van een oud schaap een malsch lam maakt'. En ja, zelfs in onze keuken is het nu nauwelijks nog weg te denken.

Wetenschappelijk onderzoek

Recent scientific research has investigated the health benefits associated with basil s ‟essential oils. Studies reveal the anti-viral, anti-microbial, antioxidant, and anti-cancer properties of the oils; further research is underway. Bozin B et al. “Characterization of the volatile composition of essential oils of some lamiaceae spices and the antimicrobial and antioxidant activities of the entire oils.” J Agric Food Chem. 2006 Chiang LC et al. “Antiviral activities of extracts and selected pure constituents of Ocimum basilicum.”Clin Exp Pharmacol Physiol. 2005 Oct;32(10):811-6.Rev Med Chir Soc Med Nat Iasi. 2007 Oct-Dec;111(4):1065-9. Effects of Ocimum basilicum L. extract on experimental acute inflammation. Benedec D, Pârvu AE, Oniga I, Toiu A, Tiperciuc B.Kaurinovic B, Popovic M, Vlaisavljevic S, et al.Antioxidant capacity of Ocimum basilicum L. and Origanum vulgare L. extracts. [Journal Article, Research Support, Non-U.S. Gov't]Molecules 2011; 16(9):7401-14.https://sites.google.com/site/kruidwis/planten-van-a-tot-z/ocimum-basilicum-bazielkruid

Aronia, de appelbes

2026-08-08T13:47:54.100+02:00

Een struik die twintig jaar geleden nauwelijks bekend was, staat al een tijdje in de schijnwerpers. De blauwzwarte bessen worden aangeprezen als superfood, omdat ze een uitzonderlijk hoog gehalte aan gezondheidsbevorderende stoffen bevatten. De naam is aronia, ook wel bekend als appelbes (Aronia melanocarpa). Hoewel de struik, die zo'n 1 tot 2 meter hoog wordt, oorspronkelijk uit Noord-Amerika komt, groeit hij hier uitstekend en kan hij gemakkelijk in de tuin of op het balkon worden gekweekt.

De inheemse volkeren van Canada en Noord-Amerika gebruikten gedroogde aroniabessen als voedsel en om verkoudheid en koorts te behandelen. Rond 1900 arriveerde de Aronia in Rusland. Daar ontwikkelden fruittelers grootvruchtige, gecultiveerde variëteiten uit de wilde plant. Vanuit de voormalige Sovjet-Unie verspreidden deze variëteiten zich naar Polen en Slovenië, en uiteindelijk naar Saksen in Oost-Duitsland. Aronia werd daar in de jaren 80 al op grote schaal verbouwd.

De huidige tuinvariëteiten zijn ontstaan uit kruisingen en selectie van drie wilde soorten: de zwarte aroniabes (Aronia melanocarpa) met zwartpaarse bessen, de donzige aroniabes (Aronia arbutifolia) met rode bessen en opvallend behaarde bladeren, en de pruimbladige aroniabes (Aronia x prunifolia), een natuurlijke hybride van de andere twee soorten. De pruimbladige aroniabes ontwikkelt vergelijkbare zwartpaarse bessen als de zwarte aroniabes. Aanbevolen variëteiten zijn onder andere Aron, Hugin, Nero, Rubina, Serina en Viking.

Aronia in de tuin of in een pot.

Aroniastruiken zijn uitzonderlijk robuust, zeer winterhard en nauwelijks vatbaar voor plantenziekten. Ze gedijen in vrijwel elk klimaat. Daarom is het de moeite waard om ze in de tuin te planten of in een grote pot op het balkon te kweken. Honingbijen en wilde bijen verwelkomen deze 'gast' uit Noord-Amerika ook graag, want in tegenstelling tot veel andere exotische struiken, eten ze gretig de nectarrijke bloemen.

Voor een optimale oogst geeft u de struik een zonnige standplaats. De plant gedijt ook goed in een constant vochtige bodem, dus u moet hem regelmatig water geven tijdens droge perioden. Het duurt 3 jaar voordat een aroniaplant bloeit en vruchten draagt. De bessen rijpen van augustus tot september.

Bij het plukken van aroniabessen kun je het beste de trossen bessen met een snoeischaar afknippen en vervolgens de bessen van de stengels plukken. Omdat het sap gemakkelijk vlekken geeft, is het aan te raden handschoenen te dragen.

Genieten van aroniabessen?

De zure bessen zijn nauwelijks geschikt om rauw te eten. Door hun hoge tanninegehalte hebben ze een zeer bittere smaak en een onaangenaam gevoel in de mond. Alleen door bewerking (drogen of verhitten) worden aroniabessen een smakelijk product. Je kunt ze bijvoorbeeld gebruiken om sap, likeur, gelei, jam of gebak van te maken.

Om het hele jaar door van aroniabessen te kunnen genieten, is het de moeite waard om een deel van de oogst in te vriezen of te drogen. Drogen gaat het beste in een voedseldroger of oven. Bij een temperatuur van 45-50 °C duurt dit ongeveer 8-12 uur. Na het drogen worden de bessen in luchtdichte potten gedaan en op een donkere plaats bewaard. Wanneer nodig kunnen ze in een blender tot poeder worden vermalen en gebruikt om muesli, fruitsalades, smoothies en desserts te verrijken. Dit geeft het eten niet alleen een frisse, fruitige smaak, maar ook een levendige roodpaarse kleur. Gedroogde aroniabessen zijn ook geschikt voor het maken van fruitthee.

Sap maken is ook een geweldige conserveringsmethode, omdat het sap in veel recepten gebruikt kan worden. Je kunt het bijvoorbeeld mengen met andere vruchten (appels, peren) en hun sappen om heerlijke fruitspreads en jam te maken.

Recept: Aroniadrank

1 kg aroniabessen
150 ml sinaasappelsap
100 ml water
Sap van één citroen
1 kaneelstokje
3 eetlepels verse gember (geraspeld)
2 kruidnagels
100 g honing

Plet de aroniabessen lichtjes in de pan. Breng vervolgens aan de kook met sinaasappelsap, water, kruidnagel, gember en een geplet kaneelstokje. Laat het 15-20 minuten sudderen met het deksel erop, op laag vuur. Haal de pan van het vuur, voeg honing en citroensap toe en laat het nog 5 minuten trekken. Zeef het mengsel vervolgens door een zeer fijne zeef en knijp voorzichtig het overtollige vocht eruit.

Om het sap te bewaren, verwarmt u het gedurende enkele minuten tot minimaal 75 °C en giet u het heet in steriele flessen.
Verwarm het sap (ongeveer 100 ml) tijdens het griep- en verkoudseizoen en drink het in kleine slokjes.

Gezond en genezend.

Aroniabessen worden beschouwd als een superfood vanwege hun uitzonderlijk hoge concentratie fytochemicaliën. De afgelopen twintig jaar zijn er talloze studies, waaronder enkele klinische onderzoeken, naar aroniabessen uitgevoerd met veelbelovende resultaten.

Het lijkt erop dat deze kleine vruchten het cholesterolgehalte en de bloeddruk verlagen en vaatziekten voorkomen.
Er is ook een remmend effect op de groei van darmkankercellen aangetoond.
Daarnaast heeft aronia een antidiabetische, leverbeschermende, ontstekingsremmende, immuunversterkende en antivirale werking.

De positieve gezondheidseffecten zijn voornamelijk te danken aan de secundaire plantenstoffen uit de polyfenolgroep: het totale polyfenolgehalte in aronia is vele malen hoger dan dat van bosbessen, veenbessen, cranberries, bramen of frambozen. Bijna geen enkele andere vrucht vertoont zo'n hoog antioxidantpotentieel. Van bijzonder belang zijn de anthocyaninen, proanthocyanidinen en fenolzuren die het bevat.

Een recente studie heeft aangetoond dat aroniasap de verspreiding van luchtwegvirussen minimaliseert, symptomen verlicht en bijdraagt aan ziektepreventie. Ten eerste voorkomt het dat virussen zich aan cellen hechten, omdat aroniasap de ACE-receptoren op lichaamscellen verandert. Ten tweede vernietigt het sap de spike-eiwitten van het virus. Het spoelen van de mond, gorgelen en het doorslikken van kleine hoeveelheden (20 ml) vermindert aantoonbaar de virusbelasting in de mondholte en de verspreiding ervan naar de lagere luchtwegen. Deze virusremming houdt tot wel twee uur aan.

Samenvattend kan gesteld worden dat de aroniabes (Aronia melanocarpa) een van de rijkste plantaardige bronnen is van zeer interessante fenolische fytochemicaliën, waaronder procyanidinen en anthocyaninen. Het hoge gehalte en de samenstelling van de fenolische bestanddelen lijken verantwoordelijk te zijn voor het brede scala aan potentiële medicinale en therapeutische effecten.

Literatuur

Kulling SE, Rawel HM. Aronia melanocarpa – Een overzicht van de karakteristieke bestanddelen en potentiële gezondheidseffecten. Planta Med 2008; DOI: 10.1055/s-0028-1088306
Jurendić T, Ščetar M. Producten en bijproducten van Aronia melanocarpa voor gezondheid en voeding: een overzicht. Antioxidants 2021; https://doi.org/10.3390/antiox10071052
Oszmianski J, Wojdylo A. Fenolen van Aronia melanocarpa en hun antioxiderende werking. Eur Food Res Technol. 2005; 221 809-13 Crossref Zoeken in Google Scholar

Het onooglijk handjesgras, een gras met geschiedenis.

2026-08-07T00:19:00.000+02:00

Handjesgras. Het was lang geleden dat ik dat onooglijk, weinig opvallend grasje in de natuur nog gezien had. En nu vandaag op bezoek bij een vriendin bij het Radhadesh kasteel in Petite Somme kwam ik het plantje uitbundig tegen. En dat was wel merkwaardig omdat het handjesgras juist in de Indische Ayurveda-geneeskunde een gewaardeerd kruidenmedicijn is.

Cynodon dactylon of het handjesgras is een van de tien heilzame kruiden die de Dasapushpam-groep in de Ayurveda vormen. Traditioneel wordt Cynodon dactylon L. in India gebruikt tegen diverse chronische ontstekingsziekten. De geschiedenis van Cynodon dactylon - Dhurva - gaat meer dan 2000 jaar terug in klassieke Ayurvedische teksten zoals de Charaka Samhita en de Sushruta Samhita . In deze heilige boeken wordt Dhurva geprezen als een Rasayana (verjongend middel) dat de Pitta dosha in balans brengt en het bloed verkoelt. Oude genezers adviseerden een afkooksel van vers grassap bij bloedingen, wonden en urinewegaandoeningen.

Buiten India merkten reizigers in het middeleeuws Perzië de rol van Cynodon dactylon op bij de behandeling van geelzucht en huiduitslag, terwijl traditionele genezers in Afrika gemalen Dhurva-bladeren gebruikten als kompressen tegen slangenbeten. In sommige dorpen in Zuid-India wordt het gras nog steeds tot eenvoudige matten geweven, waarvan men gelooft dat ze negatieve energieën afweren.

Wetenschappelijk onderzoek

Cynodon dactylon (20 mg/kg lichaamsgewicht) werd oraal toegediend aan ratten met artritis. Dit resulteerde in een significante vermindering van de ontstekingsreactie en oxidatieve stress, en verbeterde de artritische veranderingen tot bijna normale omstandigheden. De resultaten van deze studie tonen dus duidelijk aan dat Cynodon dactylon-extract een veelbelovende beschermende werking heeft tegen artritis.

Hydro-alcoholisch extract van Cynodon dactylon verbeterde door malathion veroorzaakte neurocognitieve gedragsproblemen en neurotoxiciteit. De resultaten toonden aan dat angst en cognitieve disfunctie significant verminderde, terwijl het tegelijkertijd oxidatieve stressmarkers verlaagde, de niveaus van antioxidatieve enzymen herstelde en de hersenafgeleide neurotrofische factor en ontstekingsreacties moduleerde. Deze bevindingen benadrukken het potentieel van Cynodon bij de bescherming van de hersenen tegen door malathion veroorzaakte neurotoxiciteit. Neuromolecular Med. 2025 mei 20;27(1):39. doi: 10.1007/s12017-025-08859-9.

Praktische toepassingen

Wondgenezing: Een onderzoek uit 2015, gepubliceerd in een Indiaas tijdschrift, toonde aan dat Dhurva-extract de epithelisatie in wonden bij ratten met 25% versnelde in vergelijking met de controlegroep.
Bloedstelpend/anti-bloedingsmiddel: Traditionele Ayurvedische teksten beweren dat het inwendig gebruik van Dhurva-sap baarmoederbloedingen onder controle houdt; een kleine klinische studie (n=30) toonde een vermindering van 60% in onregelmatige menstruatie na 2 weken.
Diuretische werking: In de traditionele geneeskunde van de stammen in Uttar Pradesh hielp een extract van Dhurva-water bij het uitdrijven van nierstenen. Modern onderzoek suggereert een mild diuretisch effect door remming van aquaporinekanalen.
Antimicrobieel en ontstekingsremmend: Laboratoriumonderzoek toont aan dat bladextracten zowel grampositieve als gramnegatieve bacteriën remmen, terwijl ze pootzwelling bij knaagdieren binnen 3 uur met 30% verminderen.
Bloedzuiverend en ontgiftend middel: Panchakarma-klinieken gebruiken soms Dhurva tijdens interne oliebehandelingen om de lever te reinigen en de galstroom te bevorderen.

Eik, verhalen en verleden

2026-08-02T13:04:52.890+02:00

Hoe zou het komen dat juist eiken zo iets magisch, zo iets mythisch uitstralen? Komt het door het knoestige en harde hout? Door zijn indrukwekkende kroon die zo veel meer takken en twijgen lijkt te hebben dan welke andere boom ook? Door zijn machtig voorkomen of zijn vruchtbaarheid?

Oude eik bij de Maas / Domaine du Bonsoy

Een eik van twee- tot driehonderd jaar oud heeft naar schatting tien miljoen eikels geproduceerd. Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe belangrijk die rijke oogst was voor onze voorouders. Want toen graan nog niet bekend was, vormden eikels het basisvoedsel voor de mens, die ze maalde en tot brood verwerkte. Noordamerikaanse indianen geloofden dat Wyot, de eerstgeborene van hemel en aarde, zijn scheppingsarbeid ten behoeve van de mens begon met het planten van de eik. En de Griekse dichter Hesiodes schreef 800 jaar voor Christus: 'Waar rechtvaardige mensen wonen, daar is hongersnood onbekend. De Goden zullen hun honing, schapen en eiken, rijk beladen met eikels, schenken'. Het zijn dus niet alleen varkens die profiteerden van eikels.

Ook bij de Germanen was de eik heilig. En hoe. Zij geloofden dat de eik geboren was uit de donkere oerschaduwen, waar de doden huisden. Onder bepaalde eiken hielden de wijze vrouwen en priesteressen hun rituelen en werden dieroffers gebracht. Plaatsen die voor gewone mensen verboden terrein waren. De runen waaruit de toekomst werd afgelezen, waren ook uit eikenhout gesneden.

Eikenvervolging door de kerk

Toen de Christenen hun 'welzijnswerk' begonnen, moesten ze niet veel van deze heilige eiken hebben. De slimsten christenen bouwden de eiken om tot Mariabomen, maar de 'haviken' gingen in enkele gevallen met de botte bijl te werk. Letterlijk, als we geloof mogen hechten aan een verhaal afkomstig uit Pruisen. Daar was ten tijde van de Evangelisatie ene Anselmus bisschop van Ermland. Hij gelastte het omhakken van een eeuwenoude machtige eik, waaronder al sinds mensenheugenis de goden werden vereerd. Een menigte houthakkers kwam eraan te pas, maar wat gebeurde? Telkens als er een zijn bijl hief, vloog deze van de steel en trof een van de omstanders in het hoofd. Grote schrik natuurlijk, maar de schuld werd in de voeten van den Boze geschoven, die natuurlijk in de boom moest huizen. Opnieuw werd een poging gedaan, maar nu werden de bijlen die men gebruikte, na de eerste slag al bot. Bisschop Anselmus raakte furieus en greep zelf een bijl. En tegen deze samengebalde Christelijke kracht was ook de heilige eik blijkbaar niet opgewassen. Op de plaats waar de boom had gestaan, verrees een plaatsje dat nu Heiligenbeil heet en in het wapen staat een bijl afgebeeld.

In andere legenden liep het vaak slechter af met de bijlheffer. Daarin kwamen de omgehakte eiken bij voorkeur op de houthakker terecht. Of ze werden, zoals bisschop Adalbert van Praag overkwam in 997, vermoord door de woedende heidenen. Later werden de vroegere heilige eiken in het volksgeloof vaak de verblijfplaatsen van heksen en demonen.

Ouderwetse geneeskracht

Dat zo'n indrukwekkende boom ook medicinaal gebruikt werd, zal niemand verwonderen. Petrus Nijlandt vat 'de aard en krachten' van de eik als volgt samen

Om verse wonden te helen en het bloeden te stelpen: ‘Neem de verse bladeren van de eik, stamp die klein en was daarna de wonden met water waar eikenbladeren in gekookt zijn, dat verhindert alle ontsteking, zuivert en heelt de wonden zeer goed. Hiervan verhaalt Galenus een merkwaardig voorbeeld: ‘Ik denk aan het voorbeeld, zegt hij, toen ik eens een wond die met een bijl gemaakt was genezen heb omdat er geen ander geneesmiddel voor handen was dan alleen de bladeren van een eikenboom heb ik die klein gestampt en op de wond en de nabij gelegen delen gebonden’.

Tegen onmatige maandstonden van de vrouwen, bloedspuwen, bloedplassen en alle bloedgang. Neem van eikenbladeren twee handen vol, van de doppen van de eik en schillen van de eik van elk een lood, kook dit in een pint water en een pint rode wijn totdat een vierde deel verkookt is en geef hier van tweemaal per dag te drinken.

Hiertoe is mede zeer krachtig het water dat van de tere eikenbladeren gedistilleerd is dat door sommige ook geprezen wordt om de nierstenen en de steen af te zetten. Ook gebruiken tegenwoordig, zegt Lobelius, de dokters van Italië en Piemont het om de lever te verkoelen en te versterken.

Tegen tandpijn, bedorven tandvlees en vuile zeren: Neem van de verse en jonge bladeren van de eikenboom zoveel als nodig is en kook die op in wijn. Dit afkooksel wordt tegen de tandpijn in de mond gehouden, tegen de andere gebreken worden het daarmee gewassen”

Kelten, Druïden, Germaanse goden Thor of Donar, Griekse goden Zeus en Jupiter; allen werden ze in verband gebracht met de machtige eik.