Kunstenkabinet

Dodendans

noreply@blogger.com (Daan Goor) — Sun, 09 Jan 2011 11:22:00 +0000

De dodendans is een emblematisch bewegingsspel waarin leven en dood elkaar ontmoeten. Hand in hand vormen de levende en de dode tijdens de dodendans een lange sierlijke rij. De dood maakt onvermijdelijk deel uit van het leven, dat lezen we in eerste instantie van de dodendans af. De lange rij die de dodendans vormt, bestaat zowel uit koningen, middenstanders, arbeiders, alle lagen van de bevolking dus. In de dood is iedereen gelijk. De dodendans leert ons niet per se alleen dat de dood iedereen overeenkomt. Het wijst ons vooral op het feit dat stand en herkomst verwaarloosbaar zijn en bij het sterven geen verschil maken. De dodendans wijst ons op onze natuurlijke nietigheid en vergeldt de hoogmoed voor de val.

Sterren, planeten, goden en geesten, vanaf de Oudheid werd gedacht dat ze dansten. Sterrenbeelden beschouwde men in de Middeleeuwen als het ware als schitterende skeletten aan het begrensde firmament. De dans van de doden en de levenden, van het vulgaire en het verhevene is de uitmergelende vereniging van de goddelijke avondval en het goddeloze ochtendgloren, van hemel en hel. De dodendans demonstreert de onverklaarbare rechtvaardigheid van leven en dood. Het skelet bindt ons als mensheid. Het verbindt ons persoonlijke lichaam. En is het enige dat eender waar overblijft na ontbinding. Tijdens de dodendansen nodigen macabere skeletten de levenden juist uit als hun verdwaasde dubbelganger, en niet omgekeerd.

Het dodendansalfabet van Hans Holbein De Jongere, voor het eerst uitgegeven in 1539 rafelt het aspect van de reidans. Een rei is een ritmische rondedans. Holbein De Jongere probeert te schrapen tot op het bot van de individuele eigenschappen van de levende. Elke afbeelding in deze dodendans toont een koppel van een skelet en een levend lichaam, een persoon die zich in een concrete dagelijkse situatie bevindt. Van kinderen die ontvoerd worden over diefstal en bedriegerij tot conflict en oorlog. De attributen van de skeletten, zoals onder meer de trommel en de xylofoon, worden in sommige van deze Imagines Mortis afbeeldingen mooi in de verf gezet.

Een dode en een levende die elkaar ontmoeten in de dodendans, maakt de cirkel weer rond. De dode wordt weer levend. De levende zal onvermijdelijk en onverklaarbaar dood gaan.

Bekijk de volledige galerij rond de dodendans.

Hans Holbein (1498-1543)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 11:15:00 +0000

Zotheid

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 09:41:00 +0000

Een nar is het icoon van zotheid - wat zeg ik - het historische summum van zotheid. Vooral in Europa, aan het aristocratische hof, zagen ze de nar maar al te graag komen, niet alleen voor een luchtige noot en wat ontwrichtende zotheid op een stokje. Ook gaven ze vaak satirische, en pijnlijke terechte, commentaren op bepaalde maatschappelijke wantoestanden. De nar kon dit doen onder het masker van zotheid dat hem toeliet ongegeneerd uitspraken te doen waarvoor anderen het hoofd zouden laten.

De typische klederdracht van een nar kent iedereen wellicht. De excentrieke belletjesmuts en de narrenstaf zijn de voornaamste attributen waarmee de nar zijn zotheid in de verf zet. De muts had drie flappen met aan elke flap een belletje. De flappen van deze muts refereren nog naar de tijd dat de nar een muts gemaakt van de oren en staart van een ezel.

De figuur van de nar en de symbolische representatie van de dood zijn nauw met elkaar verwant. De zegswijze 'wie laatst lacht, lacht best' is hierop gebaseerd. De lach van zotheid overwint de dood, zou je vanuit deze optiek kunnen stellen. Toch staat de nar, als symbool van zotheid, vooral garant voor naïviteit en onwetendheid. In de Tarot staat de nar vaak afgebeeld aan de rand van een afgrond waarin hij onbezorgd zou kunnen vallen. Maar de voornaamste gelijkenis tussen zotheid en de dood kunnen we vinden bij de dodendans. Net zoals in het geval van zotheid stelt de dans der doden iedereen gelijk voor de wet. Rijk of arm, iedereen zal sterven. Met iedereen kan gelachen worden, ongeacht stand of herkomst. De prent van Johann Georg Meinser uit 1550 verbeeldt deze verwantschap op treffende wijze.

Wil je de volledige galerij over zotheid bekijken?

Johann Dryander (1520-1560)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 09:39:00 +0000

Jan Stephen van Calcar (1530)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 09:36:00 +0000

Andreas Vesalius (1514-1564)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 09:34:00 +0000

Jacques Fabian Gautier d'Agoty (1717-1785)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Sun, 09 Jan 2011 09:14:00 +0000

Theodor Kerckring (1640-1693)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 20:21:00 +0000

Johann Georg Meinser (1550)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 20:16:00 +0000

Nicolas Gosselin (1700)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 20:05:00 +0000

Jacob Bornitz (1560 - 1625)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 19:53:00 +0000

Hans Sebald Beham (1500 - 1550)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 19:47:00 +0000

Nathaniel Highmore (1613-1685)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 19:35:00 +0000

Jean Riolan (1580-1657)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Tue, 04 Jan 2011 17:22:00 +0000

Thomas Rowlandson (1756-1827)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 23:01:00 +0000

Holar Wenceslaus (1607-1677)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 23:00:00 +0000

Hans Sebald Beham (1500-1550)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 22:59:00 +0000

Alchemie

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 18:43:00 +0000

Alchemie is een syncretisch systeem ontstaan uit hermetische filosofieën. Dit zijn loze termen voor een historisch fenomeen die de betekenis van alchemie geweld aan doen. Laat ons misschien beginnen bij het begin. Alchemie ontstond uit hellenistische filosofieën, oosterse religies en meer algemeen uit verschillende animistische demonologieën en andere mystieke cultussen.

Net als astrale magie en kabbala was alchemie een gnostische wetenschap die zich baseerde op fundamentele inzichten van het platonische dualisme en de aristotelische elementen van aarde, water, vuur en lucht.

Naast een uitstekende goudsmid en een onverbetelijke charlatan stond de renaissancistische alchemist vooral bekend als een ambachtelijke geestelijke, obsessief begaan met de idee van transmutatie. Geduldig zochten alchemisten naar de zogenaamde steen der wijzen de prima materia, een magische substantie waarmee men basismetalen in goud kon omzetten en voor onbepaalde tijd het leven kon verlengen.

Veelal ging de alchemist er van uit dat de verschillende metalen verschillende graden van rijping veronderstelden om zo, via de zeven planetaire sferen van het ptolemeïsche wereldbeeld, op weg naar onthechting en vervolmaking, de goddellijke vonk of het goud van de geest te bereiken.

De echte betekenis van alchemie schuilt in de buitenste sfeer, de slangenring van Saturnus (of Chronos), die als het meest smerige stadium bekend stond, verbonden met het grofste metaal, met name lood. Die bewuste sfeer als een onbewuste passage à l'acte doorlopen betekende een lichamelijke dood en het verval van de materie dat aan alle wezenlijke metamorfoses voorafgaat. Een individuele overwinning op Saturnus veronderstelde een einde aan de vergankelijke tijd van het chronologische na elkaar en een omkering in de Gouden Tijd van eeuwige jeugd in het goddelijke in elkaar. Dankzij het verjongingselexir of het aurum potabile, dat vermoedelijk via China en India tot het vroeg-middeleeuwse Arabië was doorgedrongen, moest deze utopische droom uiteindelijk verwerkelijkt worden.

Hoewel we het gedateerde perspectief van alchemie op de fysische wereld nu niet onmiddellijk moeten adopteren, mogen we het proces wel metaforisch opvatten. De Zwitserse psychoanalyticus Carl Gustav Jung (1875 1961) omschreef alchemie als een uiterlijk chemisch geheel dat wetenschappelijk hanteerbare zielstoestanden projecteert. De visionaire dichters William Blake (1757 - 1827) en Arthur Rimbaud (1854 - 1891) wezen ons er enkele eeuwen eerder reeds op dat de transmutatie van basismetalen tot goud eenvoudigweg een metafoor impliceert voor de bevrijding van de ziel uit een dode, loden geestestoestand.

Alchemie is eigenlijk een extreem simplisme, een benaming met verschillende inhouden. Alchemie slaat vooral op een soort van creatieve verandering, een transformatie of een metamorfose. In veel van de historische prenten rond alchemie zie je goudsmeden met formules aan de slag in hun ateliers.

Bekijk onze galerij rond alchemie.

In de reeks rond alchemie vind je ondertussen volgende kunstenaars terug:

16de eeuw:

17de eeuw:

18de eeuw:

Johann Joachim Bechner

Menselijke anatomie

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 17:33:00 +0000

De menselijke anatomie kent een bijzonder ingewikkelde geschiedenis. Voor de Grieken bestond deze menselijke anatomie uit een evenwicht van lichaamssappen. Een ziekte betekende een verstoring van de lichamelijke vloeistoffen. De godheid Apollo droeg zorg over het welzijn van de menselijke anatomie. De Griek Hippocrates (460 tot 379 vC) was een van de eersten die het bijgeloof verwierp en op zoek ging naar een meer redelijke verstandhouding van de menselijke anatomie.

Toch bleef religie een van de belangrijkste invloeden uitoefenen op het in kaart brengen van de menselijke anatomie. De Kerk verzette zich immers tegen een dissectie; de menselijke anatomie was immers een goddelijke aangelegenheid. De Romein Claudius Galen (120 - 200) was dokter van de gladiatoren, een functie die hem uitgebreid de gelegenheid bood om toch zelf de anatomie van het menselijke lichaam te onderzoeken. Pas in het midden van de 16de eeuw publiceerde Andreas Vesalius (1514 - 1564) een uitgebreid onderzoek naar de menselijke anatomie, toch bleef de goddelijke aard van het menselijk lichaam herkenbaar in zijn tekeningen.

Maar om de menselijke anatomie verder te exploreren, zaten de heren geneesheren met een tekort aan kadavers om zich te oefenen. Niemand durfde nog maar een lichaam te doneren aan de eerste medische scholen die opgericht werden. Het bleef een traditie om op de dissectie van dieren te vertrouwen om ook de menselijke anatomie te begrijpen. Soms werden er ook wel graven leeggeroofd om toch maar aan lichamen te geraken. Ook terdoodveroordeelden stonden in de loop van de 18de eeuw voor, tijdens en na de Franse Revolutie ten dienste van het onderzoek naar de menselijke anatomie.

Bekijk onze galerij met oude prenten rond anatomie.

Johann Michael Fehr (1666)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 17:04:00 +0000

Johann Joachim Bechner (1738)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 17:03:00 +0000

Etienne Delaune (1576)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 17:01:00 +0000

Michel le Noir (1568)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 16:55:00 +0000

Lucas Cranach (1545)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 16:54:00 +0000

Jan Sadeler (1575-1600)

noreply@blogger.com (Kunstenkabinet) — Mon, 03 Jan 2011 16:53:00 +0000