KURDPLAT

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا سەرکەوتنێکی گەورەی تۆمار کرد

2026-05-10T15:05:30.590+03:00

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا سەرکەوتنێکی گەورەی لە هەڵبژاردنی هەرێمی و خۆجێیی شانشینی یەکگرتوو تۆمار کرد و توانی لە پارتێکی ئۆپۆزیسیۆنی بچووکەوە ببێتە یەکێک لە گەورەترین هێزە سیاسییەکانی وڵاتەکە.

پارتی ریفۆرم توانی زیاتر لە هەزار و 400 کورسیی ئەنجوومەنی شارەوانییەکان لە ئینگلاند، 34 لە پەرلەمانی وێڵز و 17 لە پەرلەمانی سکۆتلاند بەدەستبهێنێت. پارتەکە توانی کۆنترۆڵی چەند شارەوانییەک بگرێتە دەست، کە نزیکەی دەیان ساڵ بوو بەدەست پارتەکانی کار و پارێزگارانەوە بوون.

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا کێن و چییان لە هەگبەدایە؟

پارتێکی پۆپۆلیستی راستڕۆیە. پارتەکە دەیەوێت باجەکان کەمبکرێنەوە، خەرجییەکانی حکومەت کەمبکرێنەوە، کۆچبەران بە تووندی کۆنترۆڵ بکرێن و بەشێک لە یاساکانی تایبەت بە وزەی سەوز هەڵبوەشێندرێنەوە.

نایجل فەراج، سەرۆکایەتی پارتەکە دەکات.

پارتەکە چۆن دروستبوو؟

پارتەکە لە تشرینی دووەمی 2018 بەناوی "پارتی برێکزیت" لەلایەن نایجل فەراج و کاسرین بلایکلۆکەوە دامەزرا. ئامانجی پارتەکە جیابوونەوەیەکی یەکجاری بوو لە یەکێتیی ئەورووپا (برێکزیت بێ رێککەوتن). لە هەڵبژاردنی ساڵی 2019ی پەرلەمانی ئەورووپادا سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا. لە کانوونی دووەمی 2021 ناوی پارتەکە گۆڕدرا بۆ "ریفۆرم یوو کەی" بۆ ئەوەی زیاتر سەرنج بخاتە سەر پرسە گەورەکانی بەریتانیا وەکو کۆچ و باج. فەراج بۆ ماوەیەک لە پارتەکە دوورکەوتەوە، بەڵام ئێستا دووبارە بووەتەوە بە کەسی یەکەمی پارتەکە.

ئەو کورسییانەی لە دوایین هەڵبژاردنە خۆجێییەکاندا بەدەستیهێناون

دوایین هەڵبژاردنە خۆجێییەکان لە 7ی ئایاری 2026 لە سەرتاسەری 136 ئەنجوومەنی ئینگلتەرا بەڕێوەچوون. پارتی ریفۆرم سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا: زیاتر لە 1,400 کورسیی نوێی ئەنجوومەنەکانی بردەوە و کۆنترۆڵی تەواوەتیی چەندین ئەنجوومەنی کرد (لەوانەش بۆ یەکەمجار شارەوانییەکی لەندەن). ئەمە دووەمین ساڵی لەسەریەکی سەرکەوتنە گەورەکانی بوو، دوای ئەوەی لە ساڵی 2025ـدا توانی 677 کورسی بەدەستبهێنێت.

سیاسەتە سەرەکییەکان

ئیسرائیل: پارتی ریفۆرمی بەریتانیا لایەنگری سەرسەختی ئیسرائیلە. پارتەکە پشتیوانی لە "مافی ئیسرائیل دەکات بۆ بەرگریکردن لەخۆی"، پشتگیری لە فرۆشتنی چەک بە ئیسرائیل دەکات و گرووپی "دۆستانی ریفۆرمی ئیسرائیل"ی دامەزراندووە. فەراج هێرشەکانی ئیسرائیلی بە پێویست ناوبردووە و تۆمەتەکانی جینۆساید یان داواکارییەکان بۆ دەستگیرکردنی سەرکردەکانی ئیسرائیل رەتدەکاتەوە.

ترەمپ و ئەمریکا: پارتەکە دیدگایەکی زۆر ئەرێنیی بەرامبەر بە ئەمریکا و دۆناڵد ترەمپی سەرۆک هەیە. فەراج هاوڕێی ترەمپە و ستایشی سیاسەتەکانی دەکات. ریفۆرم دەیەوێت بەریتانیا و ئەمریکا هاوپەیمانییەکی نزیکیان هەبێت و دەڵێت، سیاسەتی دەرەوەی پارتەکەیان لەگەڵ رێکارە تووندەکانی ترەمپدا یەکدەگرێتەوە.

کۆچبەران: ریفۆرم دەیەوێت کۆتایی بەو شتە بهێنێت کە بە "لەشکرکێشیی" کۆچبەرانی نایاسایی ناوی دەبات. پلانەکانیان ئەمانە لەخۆدەگرن: دیپۆرتکردنەوەی خێرای بەکۆمەڵ (کە دەگاتە سەدان هەزار کەس)، دامەزراندنی "فەرماندەیی دیپۆرتکردنەوە"ـی نوێ هاوشێوەی ICEـی ئەمریکا، کشانەوە لەو پەیماننامانەی مافی مرۆڤ کە رێگرن لە ناردنەوەی کۆچبەران و راگرتنی بەشێکی زۆری کۆچی یاسایی. پارتەکە دەڵێت، رێژەی بەرزی کۆچبەران زیان بە نیشتەجێبوون، سیستەمی تەندروستیی نیشتمانی (NHS) و کولتووری بەریتانی دەگەیەنێت.

موسڵمانان: پارتەکە رەخنە لە ئیسلامی رادیکاڵ و فرەکولتووری دەگرێت. دەیەوێت ئیخوان موسلیمین وەک گرووپێکی تیرۆریستی قەدەخە بکات، دەڵێت بەشێکی زۆری گەنجانی موسڵمان بڕوایان بە بەهاکانی بەریتانیا نییە، هەروەها کولتووری بەریتانی لەپێش هەموو شتێکەوە دادەنێت. پارتەکە سەرنجی خستووەتە سەر وەستاندنی "ئیسلامیزم" یاخود ئیسلامی سیاسی، هاوکات بانگەشەی ئەوە دەکات کە دژی هەموو موسڵمانان نییە.

راپۆرتێک: جەنگی ئێران جیهان تووشی تەنگژەی ترشی گۆگردیک دەکات

2026-05-10T15:02:47.184+03:00

جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و سنووردارکردنی هەناردە لەلایەن چینەوە، بووەتە هۆی بازدانی نرخ و کەمبوونی ترشی گۆگردیک (sulfuric-acid) لە بازاڕەکانی جیهاندا؛ ئەمەش مەترسیی گەورەی بۆ سەر ئەو پیشەسازییانە دروستکردووە کە جیهان بۆ دابینکردنی خۆراک، کانزا، کاخەز، نیمچەگەیەنەری کۆمپیوتەر و ئاوی پاک، پشتیان پێ دەبەستێت.

ترشی گۆگردیک بەکارهێنراوترین مادەی کیمیاییە لەسەر گۆی زەوی. ئەم مادەیە یان لەڕێگەی پاڵاوتنی کانزاکانی وەک مس و نیکڵ بەدەستدێت، یان لەڕێگەی سووتاندنی گۆگرد کە پاشماوەی پرۆسەی دەرهێنانی نەوت و گازە. هەرچەندە ئەم ترشە لە بازاڕەکاندا وەک (پاککەرەوەی زێراب) دەفرۆشرێت، بەڵام لە راستیدا شا دەماری پیشەسازییە قورسەکانە.

بەکارهێنانەکانی ترشی گۆگردیک:

* بەرهەمهێنانی پەینە فۆسفاتییەکان بۆ کەرتی کشتوکاڵ.

* دەرهێنانی مس و کانزاکانی دیکە لە ناو بەرد و خاک.

* پیشەسازیی دروستکردنی کاخەز و پاتری.

* دروستکردنی نیمچەگەیێنەرەکان (Semiconductors) بۆ ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان.

* پاڵاوتنی ئاوی خواردنەوە لە شارەکاندا.

* تەنانەت لە دروستکردنی خواردنەوە گازییەکان و گیراوەی ددانیشدا [مەعجون] بەکاردێت.

تەنگەی هورمز و کێشەی گواستنەوە

وەک لە راپۆرتێکی شیکاریی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵدا هاتووە، بەهۆی ئەوەی ترشی گۆگردیک مادەیەکی مەترسیدار و داخورێنەرە، گواستنەوەی زۆر گران و سەختە. کۆمپانیاکان ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ کۆگەی بکەن و زۆربەیان تەنیا بۆ چەند هەفتەیەک یەدەگیان هەیە. داخستنی تەنگەی هورمز بووەتە هۆی بڕانی بڕێکی زۆری گۆگردی جیهان کە لە پاڵاوگەکانی نەوت و گازی کەنداوەوە بەرهەم دەهات.

پشکی وڵاتان لە بەرهەمهێنانی گۆگردی جیهانی لە ساڵی 2025

بەپێی ئامارەکانی دەستەی رووپێوی جیۆلۆجیی ئەمریکا، پشکی وڵاتان بەم شێوەیەیە:

1. چین: زیاتر لە 22٪ (گەورەترین بەرهەمهێنەری جیهان).

2. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا: نزیکەی 10٪.

3. رووسیا: نزیکەی 9٪.

4. سعودیە: نزیکەی 8.5٪.

5. ئیمارات: نزیکەی 7.5٪.

6. کەنەدا و کازاخستان: هەر یەکەیان نزیکەی 6٪.

7. هیندستان، کۆریای باشوور، قەتەر، ئێران، ژاپۆن، چیلی و کوێت: کەمتر لە 5٪.

هەڵوێستی چین و ئاسایشی خۆراک

چین کە گەورەترین بەرهەمهێنەری گۆگردە لە جیهاندا، لەم مانگەدا هەناردەی سنووردار کردووە، چونکە نیگەرانی ئاسایشی خۆراکی وڵاتەکەیدایە و دەیەوێت نرخی پەینە کیمیاییەکان لە ناوخۆدا جێگیر بکات. ئەم بڕیارەی پەکین زۆرترین زیانی بە وڵاتانی وەک چیلی و ئیندۆنیزیا گەیاندووە.

لە ئیندۆنیزیا، نرخەکان زیاتر لە 80٪ بەرزبوونەتەوە، ئەمەش وای کردووە کانەکانی نیکڵ (کە بۆ پاتریی ئۆتۆمبێلی کارەبایی بەکاردێت) ئاستی بەرهەمهێنان کەم بکەنەوە. لە چیلیش، کە گەورەترین بەرهەمهێنەری مسی جیهانە، نرخی ترشی گۆگردیک دوو هێندە زیادی کردووە.

گۆڕانکاریی نرخەکانی گۆگرد و ترشی گۆگردیک

ئامارەکانی دامەزراوەی (ئارگوس - Argus) نیشانی دەدەن، لە دوای ئایاری 2024ـەوە تاوەکو ناوەڕاستی 2026:

* ترشی گۆگردیک لە چین: نرخەکەی بە رێژەی خەیاڵیی 1200٪ بەرزبووەتەوە.

* گۆگرد لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست: نرخەکەی 800٪ زیادی کردووە.

* ترشی گۆگردیک لە چیلی: نرخەکەی 250٪ بەرزبووەتەوە.

کاریگەری لەسەر ئەمریکا و لایەنە سوودمەندەکان

ئەمریکا تاوەکو ئێستا تاڕادەیەک پارێزراوە، چونکە پشت بە هاوردەی مەکسیک و کەنەدا دەبەستێت، بەڵام کەمبوونەوەی مسی جیهانی دەکرێت گورز لە ئابووریی ئەمریکاش بدات؛ چونکە بۆ هەر باڵەخانەیەک و هەر ناوەندێکی داتای ژیریی دەستکرد، هەزاران تۆن مس پێویستە.

لە لایەکی دیکەوە، هەندێک لایەن سوودمەندی سەرەکین لەم تەنگژەیە. رۆبێرت فریدلاند، ملیاردێری کەرتی کانزاکان رایگەیاند، کۆمپانیای (ئیڤانھۆ ماینز) لەڕێگەی کارگەیەکی نوێی پاڵاوتنی مس لە کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ، رۆژانە یەک ملیۆن دۆلار قازانج تەنیا لە فرۆشتنی ترشی گۆگردیک بەدەست دەهێنێت. فریدلاند دەڵێ: "ئێمە سەرمایەیەکی زۆرمان خەرج کرد بۆ دروستکردنی کارگەیەکی پێشکەوتوو، ئێستاش کاتی چنینی بەرهەمەکەیەتی."

یاداشتی پرسی چارەنوسی پەرلەمانی کوردستان ئاراستە فراکسیۆنەکان و ڕای گشتی کرا

2026-05-10T14:58:22.910+03:00

ئەمرۆ یەك شەممە ١٠/٥/٢٠٢٦ لیژنەی یاداشتی پرسی چارەنوسی پەرلەمانی کوردستان بەمەبەستی گەیاندنی یاداشتەکەو گفتوگۆ لەگەڵ پەرلەمانتارانی فراکسیۆنە جیاوازەکان سەردانی نوسینگەی سلێمانی پەرلەمانی کوردستانیان کرد و یاداشتەکەیان گەیاندە دەستیان، پاشان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا یاداشتەکە ئاراستەی ڕای گشتی کرا

لە یاداشتەکەدا هاتو: ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

دەقی یاداشتەکە بە هەرسێ زمانی کوردی و ئینگلیزی و عەرەبی لەبەردەستە

بۆ بەڕێزان

ڕای گشتی

فراکسۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان

هێزە سیاسیەکان

بابەت: یاداشتی پرسی پەرلەمانی کوردستان

هەژدە مانگ بە سەر ئەنجامدانی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێدەپەڕێت و تا ئێستا جگە لە سوێند خواردنی ئەندامانی پەرلەمان و جێگیربوونی مووچە و ئیمتیازاتەکان، پەرلەمانی کوردستان کۆبونەوەی ئەنجام نەداوە و ئەرکەکانی خۆی جێ بەجێ نەکردوە.

ئەوە وێڕای ئەوەی ناوچەکە بە دۆخێکی هەستیاردا تێدەپەڕێت و هەرێمی کوردستان لە هەمووکات زیاتر پێویستی بە پەرلەمانێکی کاراو و پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت هەبووە و هەیە، بەڵام بەداخەوە زۆر خەمساردانە و نا بەرپرسانە مامەڵە لەگەڵ پرسی پەرلەمانی کوردستان کراوە، ئەوە لە کاتێکدا هەڵبژاردنەکانی عێراق دوای ساڵێك لە وادەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامدراوە، بەڵام پەرلەمان و سەرۆکایەتیەکان کاران و بە ئەرکی خۆیان هەڵدەستن، وێڕای بوونی ناکۆکی قوڵی نێوان هێزە سیاسیەکان

لە ئێستادا سەرجەم هێزە سیاسیەکان و فراکسیۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان لە بەردەم بەرپرسیارێتیەکی مێژووی و ئەخلاقی و سیاسی گەورەدان کە لەوە زیاتر درێژە بەم خەمساردیە نەدەن و هەرێمی کوردستان لە بۆشایی گەورەی نەبوونی پەرلەمانێکی کارادا نەهێڵنەوە.

ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

بۆیە لەم یاداشتەدا جەخت دەکەینەوە لەسەر ئەوەی کە:

*پەرلەمانتاران لە نزیکترین وادەدا کۆبونەوەکانی پەرلەمان دەستپێبکەنەوە و دەستەی سەرۆکایەتیەکان هەڵبژێرن و ئەرکی خۆیان ڕاپەڕێنن لە بەرامبەر ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییەی کە لە ئەستۆیاندایە، کە بێگومان ئەمە ڕێگا دروستەکەیە

لە ئەگەری جێبەجێ نەکردنی خاڵی یەکەمدا داوا دەکەین بە میکانزمی گونجاو و رێگای یاسایی پێویست کۆتایی بەم خولەی پەرلەمانی کوردستان بهێنرێت و چیتر درێژە بەم دۆخە جەقبەستووە نەدەن، چونکە پەرلەمانێك بە ئەرکی خۆی هەڵنەستێت و پەك خرابێ و هیچ هەنگاوێکی چارەسەریشی پێ نەبێ، مانەوەی بەو شێوازە نەنگیەکی گەورەیە ونابێ پەرلەمانتاران لە پێناو هیچ ئیمتیازێکدا قبوڵی بکەن.

ئەم یاداشتە هەستکردنە بە نیگەرانی و ناڕەزایی قوڵی خەڵکی کوردستان لەو دۆخە چەقبەستوویەی کە بە هۆی ناکۆکی هێزە سیاسیەکانەوە هاتۆتە ئاراوە و دامەزراوەیەکی گرنگی وەك پەرلەمانی پەك خستوە.

بۆیە داوا دەکەین فراکسیۆن و هێزە سیاسیەکان بەدەم ئەم یاداشتەوە بێن و بە ڕوونی ڕای خۆیان بۆ ڕای گشتی خەڵکی کوردستان لەو بارەوە ڕوون بکەنەوە و هەنگاوی جدی بۆ بنێن.

لەگەڵ ڕێزدا

١٠/٥/٢٠٢٦

Public opinion

Kurdistan Parliament Factions

Political forces

Subject: Memorandum of the Kurdistan Parliament

More than eighteen months have passed since the sixth session of the Kurdistan Parliament in addition to the swearing-in of members of parliament and the stabilization of salaries Privileges of MPs, the Kurdistan Parliament has not held any meetings and nothing has not fulfilled his duty.

This is despite the fact that the region is going through a sensitive situation and the Kurdistan This is despite the fact that the region is going through a sensitive situation and the Kurdistan Region has needed an effective parliament and the formation of a new cabinet more than ever. Unfortunately, the issue of the Kurdistan parliament has been treated very carelessly and irresponsibly, while the Iraqi elections were held a year after the date of the Kurdistan parliamentary elections, but the parliament and the presidency are working and performing their duties.

Currently, all political forces and factions of the Kurdistan Parliament are facing a great historical, moral and political responsibility not to continue this negligence and not leave the Kurdistan Region in the vacuum of the absence of an effective parliament. We, as a number of representatives of civil society organizations, writers, intellectuals, university professors, political figures, religious scholars and different classes in this memorandum We emphasize the need to resolve the issue of the Kurdistan Parliament as a necessity of this unwanted deadlock that has called into question the institutions of the Kurdistan Region.

Therefore, in this memorandum we emphasize that:

* Parliamentarians should resume parliamentary sessions as soon as possible and elect the presidency and fulfill their duties in response to the historical responsibility they have, which is of course the right way.

In case of non-implementation of the first point, we will demand appropriate mechanisms and legal remedies, this session of the Kurdistan Parliament must end and this deadlock must continue Because a parliament has not fulfilled its duty and has been disrupted and has not taken any steps If there is no solution, it is a great shame to stay in this way Accept it in a concession.

This memorandum expresses the deep concern and dissatisfaction of the Kurdish people with the deadlock caused by the conflict between the political forces and the disruption of an important institution such as the parliament.

Therefore, we call on the political factions and forces to come to this memorandum and clearly explain their opinion to the Kurdish people in this regard and take serious steps.

With respects

10/5/202

إلى السادة:

الرأي العام

كتل برلمان كوردستان

القوى السياسية

الموضوع: مذكرة بشأن قضية برلمان كوردستان

لقد مضى أكثر من ثمانية عشر شهرًا على إجراء انتخابات الدورة السادسة لبرلمان كوردستان، وحتى الآن، وباستثناء أداء أعضاء البرلمان اليمين الدستورية وتثبيت رواتبهم وامتيازاتهم ، لم يعقد برلمان كوردستان أي جلسة، ولم يؤدِّ أيًا من مَهامِه.

وذلك بالرغم من أن المنطقة تمُرُّ بظروفِ حسّاسة، وكان ولا يزال إقليم كوردستان بأمسّ الحاجة إلى برلمان فاعل وتشكيل حكومة جديدة.

لكن للأسف، تم التعامل مع قضية برلمان كوردستان بقدر كبير من التقصير وعدم المسؤولية، وهذا في وقت أُجريَتْ الانتخابات العراقية بعد عام واحد من موعد انتخابات برلمان كوردستان، ومع ذلك فإن مجلس النواب العراقي والسلطات هناك تمارس أعمالها وتؤدي واجباتها، رغم وجود خلافات عميقة بين القوى السياسية.

في الوقت الحالي، تقف جميع القوى السياسية وكتل برلمان كوردستان أمام مسؤولية تاريخية وأخلاقية وسياسية كبيرة، تقتضي عدم الاستمرار في هذا الإهمال، وعدم ترك إقليم كوردستان في فراغ خطير ناتج عن غياب برلمان فاعل.

ونحن، كمجموعة من ممثلي منظمات المجتمع المدني، والكتّاب، والمثقفين، وأساتذة الجامعات، والشخصيات السياسية، والعلماء الدينيين، ومختلف ٲطياف المجتمع، نؤكد في هذه المذكرة على ضرورة حسم قضية برلمان كوردستان، بوصفها حاجة ملحّة في ظل هذا الوضع المتأزم وغير المرغوب فيه، الذي وضع مؤسسات إقليم كوردستان موضع تساؤل.

وعليه، نؤكد في هذه المذكرة على مایلی:

*أن يبادر أعضاء البرلمان، في أقرب وقت ممكن، إلى استئناف جلسات البرلمان، وانتخاب هيئة رئاسة، والقيام بواجباتهم تجاه تلك المسؤولية التاريخية الملقاة على عاتقهم، وهو بلا شك الطريق الصحيح. وفي حال عدم تنفيذ النقطة الأولى، فإننا نطالب، عبر الآليات المناسبة والطرق القانونية اللازمة، بإنهاء هذه الدورة من برلمان كوردستان، وعدم الاستمرار في هذا الوضع المتأزم؛ لأن برلمانًا لا يؤدي مهامه، ويصبح معطّلًا دون أي خطوات للحل، فإن استمراره بهذا الشكل يُعدّ عارًا كبيرًا، ولا ينبغي للبرلمانيين قبوله تحت ٲي ترغيب ٲو ترهيب.

إن هذه المذكرة تعكس الشعور بالقلق والاستياء العميق لدى شعب كوردستان من هذا الوضع المتعثر، الذي نشأ نتيجة الخلافات بين القوى السياسية، وأدى إلى تعطيل مؤسسة مهمة مثل البرلمان. لذلك، نطالب الكتل والقوى السياسية بالتفاعل مع هذه المذكرة، وتوضيح مواقفها بشكل صريح أمام الرأي العام في كوردستان، واتخاذ خطوات جدية بهذا الشأن.

مع فایق التقدیر

١٠/٥/٢٠٢٦

ناوەکان

１- سەروەر عبدلرحمن - دامەزراوەی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان

２- کەماڵ ڕەئوف – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

３- سەرگوڵ قەرەداخی – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی سێهەم

４- ئاسۆس هەردی – وەرگێڕ و ڕۆژنامەنوس

５- عوسمان عبدڵلە گوڵپی – بەڕێوبەری پلاتفۆڕمی کوردستان

６- میران حسێن – مامۆستای زانکۆ

７- ئارام جمال – سەرۆکی پەیمانگای کوردی بۆ هەڵبژاردن

８- د.هۆشمەند عەتا – مامۆستای زانکۆ

９- دانا عبدول – چالاکی مەدەنی

１０- هاوکار عیزەت – شارەزایی دارایی و بانک - ڕۆژنامەنوس

１１- ئارێز حەفید - چالاکوانی مەدەنی

１２- سمکۆ سابیر – نوسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید

１３- ئەبوبکر هەڵەدنی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１４- دکتۆر بەشارەت زەنگەنە- مامۆستای زانکۆ

１５- عومەر گوڵپی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１６- ئیبراهیم ئەحمد محمد – مامۆستای زانکۆ

１７- سەرکەوت بابان – سەرۆکی ڕێکخراوی SYEO

１８- منیرە علی عبدلعزیز – چالاکی سیاسی

１９- دکتۆر فایق گوڵپی – سیاسی و پەرلەمانتاری کوردستان

２０- یاسین خدر تەها – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２１- دکتۆر محمد سەباح خەیات - ڕاوێژکاری پێشووی فەرمانگەی ڕێکخراوە ناحوکمیەکان

２２- گوڵستان سەعید محمد – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２３- دکتۆر شێرکۆحەمەمین – مامۆستای زانکۆ و پەرلەمانتاری کوردستان ، خولی سێهەم

２４- د.هێمن کەمال حمە امین – مامۆستای زانکۆ

２５- د. علی سدیق علی – مامۆستای زانکۆ

２６- د. کاروان فتاح حبدلرحمن – مامۆستای زانکۆ

２７- گۆران عومەر مستەفا – مامۆستای زانکۆ

２８- هیدایەت محمد ئەحمد – مامۆستای زانکۆ

２９- جبار عزیز ئەبوبکر – سەرۆکی رێکخراوی ماڵی سەرکەوتن بۆ گەشەپێدانی تواناکان

３０- یونس حمەرەئوف خۆشناو – سەرۆکی ڕێکخراوی گەشەی لاوانی کوردستان

３１- دیاری محمد نوری – چالاکی سیاسی – لەندەن

３２- د.حیلمی ڕەسول – مامۆستای زانکۆ

３３- لوقمان حاجی قادر – چالاکوانی بواری مافەکانی مرۆڤ

３４- د.محەمەد ئەمین علی – مامۆستای زانکۆ

３５- شیلان حاجی شریف – چالاکوان

３６- د. بەهرۆز جەعفەر – ئینیستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی

３７- ڕێبوار حمەلاو – ڕۆژنامەنوس

３８- ئیسماعیل عبدلکریم – مامۆستای زانکۆ

３９- جێگر برادۆستی – چالاکوانی مەدەنی – هەولێر

４０- پەیمانگای ناوین بۆ پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکان – هەولێر

４１- ڕێکخراوی سکاڵا بۆ پرسە کۆمەڵایەتیەکان – هەولێر

４２- د.ئیدیس کریم کاریتانی – بانگخواز

４３- دڵشاد ئەنوەر – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

４４- تۆفیق کریم ساڵح – نوسەر و سیاسی

４５- پ.د.ڕەعد ڕفعەت – مامۆستای زانکۆ

４６- نەوزاد سالح – ڕۆژنامەوان

４７- ئاری ئەحمد ڕحیم – مامۆستا

４８- رێنوار عوسمان – چالاکوان

４９- ناسح بهادین محمود – سەرۆکی ریکخراوی ئاڤاشین بۆ گەشەپێدانی مرۆیی

５０- د.سۆزان کەریم مستەفا – مامۆستای زانکۆ

５１- ڕێکخراوی دیمەن بۆ پرسەکانی ژنان – هەولێر

５２- تریشکۆ کەریم حەسەن – چالاکوانی مەدەنی

５３- بابکر دڕەیی – پارێزەر

５４- سیروان غەریب – ڕۆژنامەنوس

５５- کاوان سعید کریم – چالاکی سیاسی

５６- ڕێکخراوی ستۆپ بۆ چاودێری و پەرەپێدان

５７- ڤیان محمد قەرەنی – چالاکوانی مەدەنی

５８- سەید خالد – چالاکوانی مەدەنی – ڕانیە

５９- ستار ڕەسول – چالاکوانی مەدەنی

６０- هانا شوان حسن – میدیاکار

６１- ڕێبوار علی چەلەبی – سیاسی

６２- کوردۆ فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

６３- د.کامەران بابانزادە – مامۆستای زانکۆ

６４- حسین سعید – مدیر الجتماعی بمظمە هدیە لحقوق المرآبااقلیم کوردستان

６５- زانا نجم بەگ – پارێزەری ڕاوێژکار – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕێگای یاسا

６６- د.هیوا حمید شریف – مامۆستای زانکۆ

６７- ڕێبوار فتاح احمد – بازرگان

６８- نەهرۆ عاڵلایی - ڕۆژنامەنوس و چالاکوان

６９- شاخەوان ئەکرم دوکانی – سەرۆکی ڕێکخراوی چەپك

７０- ڕائید مەحمود حەمەساڵح – سەرۆکی رێکخراوی ناوخۆ بۆ پشتیوانی خانەنشینان

７１- ماجد المندلاوی – پارێزەر- سەرۆکی ماڵی فەیلی

７２- ئەردەڵان عبدللە – نوسەر و وەرگێڕ

７３- یادگار سدیق گڵالی – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕوونبین بۆ شەفافیەتی نەوت و گاز

７４- سمکۆ ڕەشید – چالاکوان

７５- کوردە حسن جلال – بەڕێوبەری گشتی ڕادیۆی نەوا

７６- سەعد مەلا عبدللە گوڵپی - سیاسی

７７- سامان حمەکریم – ڕۆژنامەنوس

７８- فیسڵ ابراهیم عزیز – چالاکی سیاسی – لەندەن

７９- یونس محمد ساڵح – مامۆستای زانکۆ

８０- قاسم مەرزانی – مامۆستای زانکۆ

８１- د. ڕێبوار جبار شێخە – مامۆستای زانکۆ

８２- د.کاروان حمەساڵح – چالاکی سیاسی

８３- هاوڕێ کاسترۆ – چالاکوانی مەدەنی

８４- هەژار مستەفا – چالاکوانی مەدەنی

８５- ڕێباز فاروق - چالاکوانی مەدەنی

８６- سروە عوسمان – نوسەر و چالاکوان

８７- فەرمان مەلا محمد – مامۆستاو پێشمەرگەی دێرین

８８- دکتۆرە ڕوناك جاف – ڕێکخراوی ڕوناك جاف بۆ پەرەپێدان

８９- سۆران فیسڵ – ڕێکخراوی شەمامك بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵگا

９０- بینا جلال شێخ یونس – نوێنەری ڕێکخراوی تۆڕی سەرچاوە پەروەردەییەکانی جیهان

９１- محمود یاسین ئەحمد -بەڕێوبەری ئۆفیسەکانی ڕێکخراوی چینەی هەژاران بۆ هاوکاری مرۆیی

９２- شیلان سدیق مەجید – ب.پ. ڕێکخراوی توانست بۆ گەشەپێدانی تواناکان

９３- دەزگای نێودەوڵەتی پێشمەرگە بۆ کاری مرۆیی

９４- سەمەد محمد - پارێزەر

９５- بەرباس محمد تاهیر عبدلرحمن- بەڕێوبەری هەرێمی ڕێکخراوی دادپەروەری و ئاشتی جیهانی

９６- کاروخ حەسەن – پارێزەر و چالاکوانی مەدەنی

９７- پەروین عزیز – چالاکی مەدەنی

９８- سابیر عبدللە کریم – چالاکی بواری مافی مرۆڤ

９９- مەحمود محمد – چالاکی سیاسی

１００- زانست کەریم – پارێزەر و چالاکی مەدەنی

１０１- ئومێد محمود – پارێزەر

１０２- ڕووناك حمەغریب ڕەزا – چالاکی مەدەنی

１０３- بڕوا ستار – ڕۆژنامەنوس و چالاکی مەدەنی

１０４- سربەست مستەفا ئومێد – بەڕێوبەری ڕێکخراوی ستێپ بۆ دیموکراسی و هەڵبژاردن

１０５- دونیا نەجمەدین – توێژەر و چالاکی مەدەنی

１０６- دلسۆز شفیق زنگنە – ئەندازیار و چالاکوان

１０７- کاروان کازم – یاساناس

１０８- شۆخان ئەحمد – پارێزەر

１０９- بێستون حمەساڵح دەروێش – چالاکوان

１１０- شوکراللە حمەامین – چالاکوانی مەدەنی

１１１- گۆڕان عبدللە داسنی – خوێندکاری دکتۆرا

１１２- کارزان فازل – پارێزەری ڕاوێژکار

１１３- هەژار وەهاب عوسمان – ڕێکخراوی ئاران

１１４- شاڵاو چۆمانی – چالاکوان

１１５- ڕووبار ئەحمد – مامۆستا

１１６- کۆسرەت ئەحمد – نوسەرو چالاکوان

１１７- بەختیار مستەفا – ڕۆژنامەنوس

１１８- هەژار مستەفا – چالاکوان

１１９- ئازاد عوسمان – چالاکوان

１２０- محمد مەحمود – چالاکوان

１２１- محمد حسین – چالاکوان

１２２- ئاراز محمد – چالاکوان

１２３- زریان محمد – چالاکوان

１２４- فاتح حسن – چالاکوان

１２５- بەرزان حمەخورشید – نوسەر

１２６- ئاسۆ مام سلیم – چالاکوانی مەدەنی

１２７- عومەر کەسان – شاعیر

１２８- شوان جاف - چاودێری سیاسی

１２９- د. مەلا ئیدریس – زانای ئاینی

１３０- علی حمد بەگ – چالاکی سیاسی

１３１- شۆخان ڕەزا- پارێزەر

１３２- ئاری خالد – پارێزەر

１３３- فەرمان حسن – پارێزەر

１３４- جەدیجە حەیدەر – نوسەر و توێژەر

１３５- بێخاڵ سابر پێنجوێنی – چالاکی سیاسی

１３６- ڕێکخراوی یەسنا بۆ گەشەی فەلسەفەی زەردەشتی

１３７- دامەزراوەیی ئاشەڤان بۆ کلتوری پێکەوەژیان و لێبوردەیی

１３８- نامۆ ئەحمد سلام – ڕۆژنامەنوس

１３９- ئاسۆ علی گەڵاڵی – ڕاهێنەری مرۆیی و چالاکوان

１４０- محمد ڕەسوڵ – چالاکوان

１４１- ڕیاز کاکە – مامۆستای زانکۆ

１４２- فرهاد قادر فتاح – چالاکی مەدەنی

１４３- شوان ئەفراسیاب علی – یاساناس

１４４- عاسی فائیق سالح – ڕێکخراوی شنروێی کاکەیی

１４５- عوسمان محمد عبدللە – دەرهێنەر

１４６- ڕێناس علی حسین- هونەرمەند

１４７- سۆران مەلا حەسەن – چالاکی مەدەن

１４８- عدنان نوری احمد – ڕاهینەری پەروەردەیی

１４９- کامەران علی خوارحم – زانای ئاینی

１５０- ئەرسەلان عابد – چالاکی مەدەنی

１５１- هاودەنگ محەمەد فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

１５２- ئیسماعیل حمەڕحیم – ڕۆژنامەنوس

１５３- ئاکۆ جمال – چالاکوانی مەدەنی

１５４- موجاهید ئەمین – چالاکی مەدەنی

１５５- کامەران عبدڵلە – چالاکی مەدەی

１５６- سادق هەڵەدنی – چالاکی مەدەن

１５７- گوڵاڵە سدیق – چاودێری سیاسی

１５８- ئیسحاق حسین – چالاکی مەدەنی

１５９- شاخەوان عبدللە ئیبراهیم – چالای سیاسی

１６０- سەردار محمد – چالاکی مەدەنی

１６１- شنە علی خەیات – مامۆستاو چالاكوان

１６２- ئارام بابان – چالاکوان

１６３- سەباح قارەمانی – سیاسی

１６４- والی حمە – چالاکوان مەدەنی

１６５- ئاشتی شەهباز – ڕۆژنامەنوس و چالاکوانی مەدەنی

１６６- شکرڵلە حمد امین – چالاکوانی مەدەنی

１６７- ڕەزوان زەڵمی – میدیاکار و مامۆستای زانکۆ

１６８- عادل حسن – چالاکوانی مەدەنی

１６９- هاوڕێ ئەحمد – چالاکوانی مەدەنی

１７０- گۆران محمد – میدیاکار

１７１- ڕێبوار کریم عزیز – چالاکوانی مەدەنی

１７２- ضياء بطرس- سیاسی سەربەخۆ

１７３- احسان قازی - سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتیمانی هەمووان

１７４- خيري خورزاني - عضو منظمه المانيه لحقوق الإنسان - عضو جمعيه صداقه الأمريكيه العراقيه

１７５- سەردار عبدالکریم - پارێزەر

１７６- محمد سيد كريم - مامۆستا

１７７- کارزان رەشید عومەر- پارێزەری راوێژکار

１７８- هیوای مەلائادەم - ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق

１７９- دەشتی بەرزەواری - نووسەر

１８０- ئاشتی شەهباز - ڕۆژنامەنووس - چالاکوانی مەدەنی

１８１- بابان جعفر – سەرۆکی دامەزراوەی واڵا

１８２- مەسعود عبدلخالق – سیاسی

１８３- فەرمان ڕەشاد – ڕۆژنامەنوس

１８４- د.سەهل سابیر – مامۆستای زانکۆ

１８５- بەشدار حەسەن – پارێزەر

１8６- حەکیم عبدلکریم -چالاکی مەدەنی

１８７- نەبەرد علی – چالاکی مەدەنی

１８８- زانا فتاح – میدیا کار

１８９- شۆڕش ئەمین – چالاکی مەدەنی

１９０- پەیمان عیزەدین – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی چوارەم

بەریتانیا کەشتییەکی جەنگی دەنێرێتە ناوچەکە

2026-05-10T02:42:38.289+03:00

وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا رایگەیاند، وڵاتەکەی کەشتییەکی تێکشکێنەر رەوانەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەکات. ئەم هەنگاوەش وەک ئامادەکارییەکە بۆ هەر ئەرکێکی نێودەوڵەتی بە مەبەستی پاراستنی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز.

رۆژی شەممە 09-05-2026 گوتەبێژی وەزارەتەکە رایگەیاند: "جێگیرکردنی کەشتیی جەنگیی دراگن (HMS Dragon) بەشێکە لە پلانێکی ورد بۆ دڵنیابوون لەوەی بەریتانیا ئامادەیە وەک بەشێک لە هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی بە سەرکردایەتیی هاوبەشی بەریتانیا و فەرەنسا، تەنگەی هورمز بپارێزێت، کاتێک بارودۆخەکە رێگە بدات."

بەریتانیا و فەرەنسا مانگی رابردوو رایانگەیاند، پلانە سەربازییەکان بۆ پاراستنی تەنگەی هورمز خەریکە دەگەنە قۆناخی کۆتایی و سەرکەوتوو دەبن لە دەستپێکردنەوەی هاتووچۆی بازرگانی بەو رێڕۆ گرنگەدا.

وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا ئاماژەی بەوەش کرد، ناردنی کەشتیی (HMS Dragon) متمانە بۆ کەشتییە بازرگانییەکان دەگەڕێنێتەوە و هاوکار دەبێت لە پرۆسەی پاککردنەوەی ناوچەکە لە مین، دوای کۆتاییهاتنی پێکدادانە سەربازییەکان.

لە کۆبوونەوەیەکی دوو رۆژەدا کە لە مانگی نیسان لە لەندەن بە بەشداریی نوێنەرانی زیاتر لە 44 وڵات بەڕێوەچوو، پلانداڕێژەرانی سەربازی باسیان لە وردەکارییەکانی ئەرکێکی فرەنەتەوەیی بە سەرکردایەتیی لەندەن و پاریس کرد بۆ پاراستنی هاتووچۆی کەشتیوانی لەو رێڕۆیەدا.

تاوەکو ئێستا نزیکەی 40 وڵات رەزامەندییان نیشانداوە بەشداری لەو پلانانەدا بکەن بۆ کردنەوەی هاتووچۆ لە هورمز.

پێش هەڵگیرسانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ـی شوباتی رابردوو، نزیکەی پێنج یەکی نەوتی جیهان لە رێگەی ئەو تەنگەیەوە دەگوازرایەوە، بەڵام لە چەند مانگی رابردوودا ئەو بڕە زۆر کەمبووەتەوە؛ چونکە ئێران تاوەکو ئاستێکی زۆر تەنگەکەی داخستووە، ئەمەش بازاڕەکانی جیهانی تووشی شڵەژان کردووە و نرخی نەوتی بەرزکردووەتەوە. دواتریش ئەمریکا وەک کاردانەوەیەک، گەمارۆی خستە سەر بەندەرەکانی ئێران.

رۆژی شەممە، تاران گومانی خۆی لە رژدیی دیپلۆماسیی ئەمریکا بۆ گەیشتن بە ئاگربەست نیشاندا، ئەمەش دوای دەستپێکردنەوەی پێکدادانە دەریاییەکان لە ناوچەی کەنداو.

رۆژی هەینی 08-05-2026، فڕۆکەیەکی جەنگیی ئەمریکی تەقەی لە دوو کەشتیی نەوتهەڵگر کرد کە ئاڵای ئێرانیان بەسەرەوە بوو و پەکیانی خست؛ واشنتن ئەو کەشتییانەی تۆمەتبار کرد بەوەی دەیانەوێت گەمارۆی سەر بەندەرەکانی ئێران بشکێنن.

پووتین: ئامادەین یۆرانیۆمی ئێران وەربگرین

2026-05-10T02:41:05.898+03:00

ڤلادیمیر پووتین، سەرۆککۆماری رووسیا رایگەیاند، وڵاتەکەی هێشتا ئامادەیە بۆ وەرگرتنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران و گوتی، تاران دەتوانێت متمانە بە گواستنەوەی یۆرانیۆمەکە بۆ "دەوڵەتێکی دۆست" بکات.

پووتین لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەڤانان ئاماژەی بەوە کرد، رووسیا ئامادەیە ئەزموونی پێشووی کۆگەکردنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران دووبارە بکاتەوە و گوتی: "لە سەرەتادا هەمووان لەسەر ئەم بابەتە رازی بوون، بەڵام دواتر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەڵوێستی خۆی تووندتر کرد." پووتین رایگەیاند، ئێران لە بواری ئەتۆمیدا متمانەی بە رووسیا هەیە و "بۆ ئەم متمانەیەش پاساوی تەواوی هەیە."

سەبارەت بە جەنگی ئێران و ئەمریکا، سەرۆککۆماری رووسیا رایگەیاند، بەردەوامیی ئەم ململانێیە لە بەرژەوەندیی هیچ لایەنێکدا نییە و هیوای خواست لە زووترین کاتدا کۆتایی پێ بێت. سەرۆکی رووسیا گوتی: "جەنگی نێوان تاران و واشنتن زۆر ئاڵۆزە و مۆسکۆی خستووەتە دۆخێکی سەختەوە، چونکە ئێمە پەیوەندییەکی باشمان هەم لەگەڵ ئێران و هەم لەگەڵ وڵاتانی عەرەبیی کەنداویشدا هەیە."

پووتین دووپاتی کردەوە، رووسیا بەردەوامە لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەردوو لایەنی ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا سەبارەت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتن، پووتین ئاماژەی بەوە کرد، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا "بە راستگۆییەوە" هەوڵ بۆ گەیشتن بە رێککەوتن و چارەسەر دەدات، بەڵام راشیگەیاند، ئەم بابەتە "لە پلەی یەکەمدا پەیوەندیی بە رووسیا و ئۆکرایناوە هەیە."

لە بارەی یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستانەوە یاداشتێك ئاراستە نوێنەرایەتی وڵات و ڕای گشتی و فراکسیۆنەکان کرا

2026-05-10T02:29:46.579+03:00

یاداشتێك ئاراستەی ڕای گشتی و فراکسیۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان و هێزە سیاسیەکان و نوێنەرایەتی وڵاتان کرا، لە یاداشتەکەدا هاتو: ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

لە یاداشتەکەدا هاتوە داوایانکردوەکە: پەرلەمانتاران لە نزیکترین وادەدا کۆبونەوەکانی پەرلەمان دەستپێبکەنەوە و دەستەی سەرۆکایەتیەکان هەڵبژێرن و ئەرکی خۆیان ڕاپەڕێنن لە بەرامبەر ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییەی کە لە ئەستۆیاندایە، کە بێگومان ئەمە ڕێگا دروستەکەیە
لە ئەگەری جێبەجێ نەکردنی خاڵی یەکەمدا داوا دەکەین بە میکانزمی گونجاو و رێگای یاسایی پێویست کۆتایی بەم خولەی پەرلەمانی کوردستان بهێنرێت و چیتر درێژە بەم دۆخە جەقبەستووە نەدەن.

بڕیارە دەقی یاداشتەکە وێنەیەکی ئاراستەی نوێنەرایەتی وڵاتان و ڕێکخراوەکانی تایبەتمەند بە پرسی هەڵبژاردن و دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ بکرێت

دەقی یاداشتەکە بە هەرسێ زمانی کوردی و ئینگلیزی و عەرەبی لەبەردەستە

بۆ بەڕێزان

ڕای گشتی

فراکسۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان

هێزە سیاسیەکان

بابەت: یاداشتی پرسی پەرلەمانی کوردستان

بۆیە لەم یاداشتەدا جەخت دەکەینەوە لەسەر ئەوەی کە:

لەگەڵ ڕێزدا

١٠/٥/٢٠٢٦

Public opinion

Kurdistan Parliament Factions

Political forces

Subject: Memorandum of the Kurdistan Parliament

Therefore, in this memorandum we emphasize that:

Therefore, we call on the political factions and forces to come to this memorandum and clearly explain their opinion to the Kurdish people in this regard and take serious steps.

With respects

10/5/202

إلى السادة:

الرأي العام

كتل برلمان كوردستان

القوى السياسية

الموضوع: مذكرة بشأن قضية برلمان كوردستان

وعليه، نؤكد في هذه المذكرة على مایلی:

مع فایق التقدیر

١٠/٥/٢٠٢٦

ناوەکان

１- سەروەر عبدلرحمن - دامەزراوەی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان

２- کەماڵ ڕەئوف – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

３- سەرگوڵ قەرەداخی – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی سێهەم

４- ئاسۆس هەردی – وەرگێڕ و ڕۆژنامەنوس

５- عوسمان عبدڵلە گوڵپی – بەڕێوبەری پلاتفۆڕمی کوردستان

６- میران حسێن – مامۆستای زانکۆ

７- ئارام جمال – سەرۆکی پەیمانگای کوردی بۆ هەڵبژاردن

８- د.هۆشمەند عەتا – مامۆستای زانکۆ

９- دانا عبدول – چالاکی مەدەنی

１０- هاوکار عیزەت – شارەزایی دارایی و بانک - ڕۆژنامەنوس

１１- ئارێز حەفید - چالاکوانی مەدەنی

１２- سمکۆ سابیر – نوسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید

１３- ئەبوبکر هەڵەدنی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１４- دکتۆر بەشارەت زەنگەنە- مامۆستای زانکۆ

１５- عومەر گوڵپی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１６- ئیبراهیم ئەحمد محمد – مامۆستای زانکۆ

１７- سەرکەوت بابان – سەرۆکی ڕێکخراوی SYEO

１８- منیرە علی عبدلعزیز – چالاکی سیاسی

１９- دکتۆر فایق گوڵپی – سیاسی و پەرلەمانتاری کوردستان

２０- یاسین خدر تەها – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２１- دکتۆر محمد سەباح خەیات - ڕاوێژکاری پێشووی فەرمانگەی ڕێکخراوە ناحوکمیەکان

２２- گوڵستان سەعید محمد – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２３- دکتۆر شێرکۆحەمەمین – مامۆستای زانکۆ و پەرلەمانتاری کوردستان ، خولی سێهەم

２４- د.هێمن کەمال حمە امین – مامۆستای زانکۆ

２５- د. علی سدیق علی – مامۆستای زانکۆ

２６- د. کاروان فتاح حبدلرحمن – مامۆستای زانکۆ

２７- گۆران عومەر مستەفا – مامۆستای زانکۆ

２８- هیدایەت محمد ئەحمد – مامۆستای زانکۆ

２９- جبار عزیز ئەبوبکر – سەرۆکی رێکخراوی ماڵی سەرکەوتن بۆ گەشەپێدانی تواناکان

３０- یونس حمەرەئوف خۆشناو – سەرۆکی ڕێکخراوی گەشەی لاوانی کوردستان

３１- دیاری محمد نوری – چالاکی سیاسی – لەندەن

３２- د.حیلمی ڕەسول – مامۆستای زانکۆ

３３- لوقمان حاجی قادر – چالاکوانی بواری مافەکانی مرۆڤ

３４- د.محەمەد ئەمین علی – مامۆستای زانکۆ

３５- شیلان حاجی شریف – چالاکوان

３６- د. بەهرۆز جەعفەر – ئینیستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی

３７- ڕێبوار حمەلاو – ڕۆژنامەنوس

３８- ئیسماعیل عبدلکریم – مامۆستای زانکۆ

３９- جێگر برادۆستی – چالاکوانی مەدەنی – هەولێر

４０- پەیمانگای ناوین بۆ پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکان – هەولێر

４１- ڕێکخراوی سکاڵا بۆ پرسە کۆمەڵایەتیەکان – هەولێر

４２- د.ئیدیس کریم کاریتانی – بانگخواز

４３- دڵشاد ئەنوەر – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

４４- تۆفیق کریم ساڵح – نوسەر و سیاسی

４５- پ.د.ڕەعد ڕفعەت – مامۆستای زانکۆ

４６- نەوزاد سالح – ڕۆژنامەوان

４７- ئاری ئەحمد ڕحیم – مامۆستا

４８- رێنوار عوسمان – چالاکوان

４９- ناسح بهادین محمود – سەرۆکی ریکخراوی ئاڤاشین بۆ گەشەپێدانی مرۆیی

５０- د.سۆزان کەریم مستەفا – مامۆستای زانکۆ

５１- ڕێکخراوی دیمەن بۆ پرسەکانی ژنان – هەولێر

５２- تریشکۆ کەریم حەسەن – چالاکوانی مەدەنی

５３- بابکر دڕەیی – پارێزەر

５４- سیروان غەریب – ڕۆژنامەنوس

５５- کاوان سعید کریم – چالاکی سیاسی

５６- ڕێکخراوی ستۆپ بۆ چاودێری و پەرەپێدان

５７- ڤیان محمد قەرەنی – چالاکوانی مەدەنی

５８- سەید خالد – چالاکوانی مەدەنی – ڕانیە

５９- ستار ڕەسول – چالاکوانی مەدەنی

６０- هانا شوان حسن – میدیاکار

６１- ڕێبوار علی چەلەبی – سیاسی

６２- کوردۆ فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

６３- د.کامەران بابانزادە – مامۆستای زانکۆ

６４- حسین سعید – مدیر الجتماعی بمظمە هدیە لحقوق المرآبااقلیم کوردستان

６５- زانا نجم بەگ – پارێزەری ڕاوێژکار – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕێگای یاسا

６６- د.هیوا حمید شریف – مامۆستای زانکۆ

６７- ڕێبوار فتاح احمد – بازرگان

６８- نەهرۆ عاڵلایی - ڕۆژنامەنوس و چالاکوان

６９- شاخەوان ئەکرم دوکانی – سەرۆکی ڕێکخراوی چەپك

７０- ڕائید مەحمود حەمەساڵح – سەرۆکی رێکخراوی ناوخۆ بۆ پشتیوانی خانەنشینان

７１- ماجد المندلاوی – پارێزەر- سەرۆکی ماڵی فەیلی

７２- ئەردەڵان عبدللە – نوسەر و وەرگێڕ

７３- یادگار سدیق گڵالی – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕوونبین بۆ شەفافیەتی نەوت و گاز

７４- سمکۆ ڕەشید – چالاکوان

７５- کوردە حسن جلال – بەڕێوبەری گشتی ڕادیۆی نەوا

７６- سەعد مەلا عبدللە گوڵپی - سیاسی

７７- سامان حمەکریم – ڕۆژنامەنوس

７８- فیسڵ ابراهیم عزیز – چالاکی سیاسی – لەندەن

７９- یونس محمد ساڵح – مامۆستای زانکۆ

８０- قاسم مەرزانی – مامۆستای زانکۆ

８１- د. ڕێبوار جبار شێخە – مامۆستای زانکۆ

８２- د.کاروان حمەساڵح – چالاکی سیاسی

８３- هاوڕێ کاسترۆ – چالاکوانی مەدەنی

８４- هەژار مستەفا – چالاکوانی مەدەنی

８５- ڕێباز فاروق - چالاکوانی مەدەنی

８６- سروە عوسمان – نوسەر و چالاکوان

８７- فەرمان مەلا محمد – مامۆستاو پێشمەرگەی دێرین

８８- دکتۆرە ڕوناك جاف – ڕێکخراوی ڕوناك جاف بۆ پەرەپێدان

８９- سۆران فیسڵ – ڕێکخراوی شەمامك بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵگا

９０- بینا جلال شێخ یونس – نوێنەری ڕێکخراوی تۆڕی سەرچاوە پەروەردەییەکانی جیهان

９１- محمود یاسین ئەحمد -بەڕێوبەری ئۆفیسەکانی ڕێکخراوی چینەی هەژاران بۆ هاوکاری مرۆیی

９２- شیلان سدیق مەجید – ب.پ. ڕێکخراوی توانست بۆ گەشەپێدانی تواناکان

９３- دەزگای نێودەوڵەتی پێشمەرگە بۆ کاری مرۆیی

９４- سەمەد محمد - پارێزەر

９５- بەرباس محمد تاهیر عبدلرحمن- بەڕێوبەری هەرێمی ڕێکخراوی دادپەروەری و ئاشتی جیهانی

９６- کاروخ حەسەن – پارێزەر و چالاکوانی مەدەنی

９７- پەروین عزیز – چالاکی مەدەنی

９８- سابیر عبدللە کریم – چالاکی بواری مافی مرۆڤ

９９- مەحمود محمد – چالاکی سیاسی

１００- زانست کەریم – پارێزەر و چالاکی مەدەنی

１０１- ئومێد محمود – پارێزەر

１０２- ڕووناك حمەغریب ڕەزا – چالاکی مەدەنی

１０３- بڕوا ستار – ڕۆژنامەنوس و چالاکی مەدەنی

１０４- سربەست مستەفا ئومێد – بەڕێوبەری ڕێکخراوی ستێپ بۆ دیموکراسی و هەڵبژاردن

１０５- دونیا نەجمەدین – توێژەر و چالاکی مەدەنی

１０６- دلسۆز شفیق زنگنە – ئەندازیار و چالاکوان

１０７- کاروان کازم – یاساناس

１０８- شۆخان ئەحمد – پارێزەر

１０９- بێستون حمەساڵح دەروێش – چالاکوان

１１０- شوکراللە حمەامین – چالاکوانی مەدەنی

１１１- گۆڕان عبدللە داسنی – خوێندکاری دکتۆرا

１１２- کارزان فازل – پارێزەری ڕاوێژکار

１１３- هەژار وەهاب عوسمان – ڕێکخراوی ئاران

１１４- شاڵاو چۆمانی – چالاکوان

１１５- ڕووبار ئەحمد – مامۆستا

１１６- کۆسرەت ئەحمد – نوسەرو چالاکوان

１１７- بەختیار مستەفا – ڕۆژنامەنوس

１１８- هەژار مستەفا – چالاکوان

１１９- ئازاد عوسمان – چالاکوان

１２０- محمد مەحمود – چالاکوان

１２１- محمد حسین – چالاکوان

１２２- ئاراز محمد – چالاکوان

１２３- زریان محمد – چالاکوان

１２４- فاتح حسن – چالاکوان

１２５- بەرزان حمەخورشید – نوسەر

１２６- ئاسۆ مام سلیم – چالاکوانی مەدەنی

１２７- عومەر کەسان – شاعیر

１２８- شوان جاف - چاودێری سیاسی

１２９- د. مەلا ئیدریس – زانای ئاینی

１３０- علی حمد بەگ – چالاکی سیاسی

１３１- شۆخان ڕەزا- پارێزەر

１３２- ئاری خالد – پارێزەر

１３３- فەرمان حسن – پارێزەر

１３４- جەدیجە حەیدەر – نوسەر و توێژەر

１３５- بێخاڵ سابر پێنجوێنی – چالاکی سیاسی

１３６- ڕێکخراوی یەسنا بۆ گەشەی فەلسەفەی زەردەشتی

１３７- دامەزراوەیی ئاشەڤان بۆ کلتوری پێکەوەژیان و لێبوردەیی

１３８- نامۆ ئەحمد سلام – ڕۆژنامەنوس

１３９- ئاسۆ علی گەڵاڵی – ڕاهێنەری مرۆیی و چالاکوان

１４０- محمد ڕەسوڵ – چالاکوان

１４１- ڕیاز کاکە – مامۆستای زانکۆ

１４２- فرهاد قادر فتاح – چالاکی مەدەنی

１４３- شوان ئەفراسیاب علی – یاساناس

１４４- عاسی فائیق سالح – ڕێکخراوی شنروێی کاکەیی

１４５- عوسمان محمد عبدللە – دەرهێنەر

１４６- ڕێناس علی حسین- هونەرمەند

１４７- سۆران مەلا حەسەن – چالاکی مەدەن

１４８- عدنان نوری احمد – ڕاهینەری پەروەردەیی

１４９- کامەران علی خوارحم – زانای ئاینی

１５０- ئەرسەلان عابد – چالاکی مەدەنی

１５１- هاودەنگ محەمەد فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

１５２- ئیسماعیل حمەڕحیم – ڕۆژنامەنوس

１５３- ئاکۆ جمال – چالاکوانی مەدەنی

１５４- موجاهید ئەمین – چالاکی مەدەنی

１５５- کامەران عبدڵلە – چالاکی مەدەی

１５６- سادق هەڵەدنی – چالاکی مەدەن

１５７- گوڵاڵە سدیق – چاودێری سیاسی

１５８- ئیسحاق حسین – چالاکی مەدەنی

１５９- شاخەوان عبدللە ئیبراهیم – چالای سیاسی

１６０- سەردار محمد – چالاکی مەدەنی

１６１- شنە علی خەیات – مامۆستاو چالاكوان

１６２- ئارام بابان – چالاکوان

１６３- سەباح قارەمانی – سیاسی

１６４- والی حمە – چالاکوان مەدەنی

１６５- ئاشتی شەهباز – ڕۆژنامەنوس و چالاکوانی مەدەنی

１６６- شکرڵلە حمد امین – چالاکوانی مەدەنی

１６７- ڕەزوان زەڵمی – میدیاکار و مامۆستای زانکۆ

１６８- عادل حسن – چالاکوانی مەدەنی

１６９- هاوڕێ ئەحمد – چالاکوانی مەدەنی

１７０- گۆران محمد – میدیاکار

１７１- ڕێبوار کریم عزیز – چالاکوانی مەدەنی

１７２- ضياء بطرس- سیاسی سەربەخۆ

１７３- احسان قازی - سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتیمانی هەمووان

１７４- خيري خورزاني - عضو منظمه المانيه لحقوق الإنسان - عضو جمعيه صداقه الأمريكيه العراقيه

１７５- سەردار عبدالکریم - پارێزەر

１７６- محمد سيد كريم - مامۆستا

１７７- کارزان رەشید عومەر- پارێزەری راوێژکار

１７８- هیوای مەلائادەم - ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق

１７９- دەشتی بەرزەواری - نووسەر

１８０- ئاشتی شەهباز - ڕۆژنامەنووس - چالاکوانی مەدەنی

１８１- بابان جعفر – سەرۆکی دامەزراوەی واڵا

１８２- مەسعود عبدلخالق – سیاسی

１８３- فەرمان ڕەشاد – ڕۆژنامەنوس

１８４- د.سەهل سابیر – مامۆستای زانکۆ

１８５- بەشدار حەسەن – پارێزەر

１8６- حەکیم عبدلکریم -چالاکی مەدەنی

１８７- نەبەرد علی – چالاکی مەدەنی

１８８- زانا فتاح – میدیا کار

１８９- شۆڕش ئەمین – چالاکی مەدەنی

１９０- پەیمان عیزەدین – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی چوارەم

زیانە ئابوورییەکانی ئێران

2026-05-09T09:07:00.000+03:00

ئابووریی ئێران کاتێک چووە نێو جەنگی ساڵی 2026ەوە، پێشوەختە بەهۆی چوار دەیە لە گەمارۆی هەمە لایەنە، دابەزینی بەردەوامی بەهای دراو و لاوازیی پێکهاتەیی دارایی، زۆر لاواز ببوو، بەڕادەیەک مەسعود پزیشکیانی سەرۆککۆماری ئێران چەند جار باسی کارەساتباریی ئابووری ئێرانی کرد .

ئەو جەنگەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ی شوباتی 2026 لەگەڵ ئێران دەستیان پێکرد، قەیرانی پێشووی گۆڕی بۆ کارەساتێکی ئابووریی قووڵ. تاوەکو رۆژی 6ی ئایاری 2026، ئەم هەڵسەنگاندنە نوێترین داتای بەردەستە لە سندووقی دراوی نێودەوڵەتی IMF، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە IEA، ئۆکسفۆرد ئیکۆنۆمیکس، رایستاد ئێنێرجی، پەیمانگەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، CNBC، ناشناڵ نیوز و چەندین سەرچاوەی دیکە کۆکراوەتەوە.

بەپێی لێکدانەوە ئابوورییەکان ، ئێستا کە چاوەڕوانییەکان زۆربوون بۆ رێککەوتنێکی بنەمایی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دا لە 48 کاژێری داهاتوودا، ئەوە بەرئەنجامی شکستی سەربازیی ئێران نییە، بەڵکو زیاتر بەهۆی هەرەسی ئابوورییە، کە ئێران ئامادەیە دانوستاندن و رێککەوتن لەسەر هەندێک دۆسییە بکات کە پێشتر ئامادە نەبوو رێککەوتنیان لەسەر بکات.

پەیمانگەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە نیسانی 2026 لەبارەی دۆخی ئابووری ئێران دەڵێت " ئێران ئێستا لە دۆخێکی ئابووریی بێوێنەدایە. هەر مانگێکی زیادەی جەنگ دەتوانێت ئابوورییەکەی زیاتر لە 5 ساڵ بۆ دواوە بباتەوە کە کاریگەریی چەند هێندەی لەسەر وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان هەیە".

کەرتی وزە

لە 18ی ئاداری 2026، فڕۆکەکانی ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر کێڵگەی گازی پارسی باشوور لە عەسەلویە، گەورەترین کێڵگەی گازی سرووشتی لە جیهان دا، کە نزیکەی 70%ی بەرهەمی گازی ناوخۆیی ئێران بەرهەم دەهێنێت. لانیکەم زیان بە 4 بەش گەیشتووە کە لە رێگەی شیکاری وێنەی سەتەلایتەکانەوە پشتڕاستکراوەتەوە. هێرشەکە بەرهەمهێنانی لە دوو پاڵاوگەدا راگرت کە توانای رۆژانەیان پێکەوە 100 ملیۆن مەتری سێجا بوو. قۆناخەکانی 3 تاوەکو 6ی کۆمەڵگەی بەندەر ئیمام کاری تێدا راگیرا بۆ رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ئاگر. بەرپرسانی ئێران پشتڕاستیان کردەوە کە تەنیا بەهۆی ئەم هێرشەوە 12%ی کۆی بەرهەمی گازی نیشتمانیی ئێران کەم بووەوە.

ژێرخانی کۆگاکردنی نەوت لە دوورگەی خارگ و تێرمیناڵەکانی سووتەمەنی لە تاران و کەرەج لە 7 و 13ی ئاداردا لەلایەن فڕۆکەکانی ئیسرائیلەوە کرانە ئامانج. کۆمەڵگەی پترۆکیمیایی بەندەر ئیمام لە ماهشەهر، گەورەترین دامەزراوەی پترۆکیمیایی ئەو وڵاتە کە نزیکەی 30 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی تێداکراوە، یەکێکبوو لەو 8 کارگەیەی کە لە 4ی نیسان دا لەلایەن فڕۆکەکانی ئیسرائیلەوە هێرشی کرایە سەر.

پۆلێنی زیانەکان

داڕمانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت

لە چەند هەفتەی سەرەتایی جەنگەکەدا لە مانگی ئادار بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئێران بە گشتی لەسەر ئاستی 3.6 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێک دا بە جێگری مایەوە، ئەوەش بە پشتیوانی توانای کۆگای سەر وشکانی. بەڵام گەمارۆ دەریاییەکەی ئەمریکا کە لە 13ی نیسانەوە سەپێنرا، هەناردەی تووشی داتەپینێکی خێرا کرد. هەناردەی نەوتی خاو کە بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕی، لە مانگی ئاداردا بەراورد بە مانگی شوبات 440 هەزار بەرمیل لە رۆژێک دا کەمیکرد و دابەزی بۆ 1.8 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێک دا. ئۆکسفۆرد ئیکۆنۆمیکس پێشبینی دەکات کە تەنیا گەمارۆ دەریاییەکە دەتوانێت 70%ی داهاتی هەناردەی ئێران کەم بکاتەوە. ئێران دەستیکردووە بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان لەکاتێکدا کۆگاکانی سەر وشکانی خەریکە پڕ دەبن و بارکردنی کەشتییە نەوتییەکان بەبێ دەستگەیشتن بە کەشتیوانیی نێودەوڵەتی، ئەستەم دەبێت.

راپۆرتی بازاڕی نەوتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (نیسانی 2026) هەڵسەنگاندنی کردووە کە گواستنەوەی نەوت لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە هێشتا سنووردارە و سیناریۆی بنەڕەتی پێشبینی تەنیا دەستپێکردنەوەیەکی لەسەرخۆ لە مانگی ئایاری 2026 دەکات. رەسڵ هاردی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڤیتۆڵ، لە 21ی نیسان دا رایگەیاند کە پێشبینی دەکەن 1 ملیار بەرمیل نەوت بەهۆی جەنگەوە لەدەستبچێ و تاوەکو 21ـی نیسان، کەمبوونی 600 بۆ 700 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە دوای جەنگەوە پشتڕاستکردەوە.

کەرتی پیشەسازی

هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوەکانی پۆڵا لە پارێزگاکانی خوزستان و ئەسفەهان، مەزەندە دەکرێت 10 ملیۆن تۆن لە توانای بەرهەمهێنانی ساڵانەیان لەکارخستبێت (ئێران نیوز ئەپدەیت، ئایاری 2026). ئەوەش یەکسانە بە 25٪ تاوەکو 30٪ـی کۆی بەرهەمی پۆڵای ئێران کە 31.9 ملیۆن تۆنە لە ساڵێکدا. کۆمپانیای پۆڵای خوزستان و پۆڵای موبارەکە، دوو گەورەترین بەرهەمهێنەری ئێران، هەردووکیان پشتڕاستکراونەتەوە کە تووشی کەمبوونی بەرهەمهێنان و داخران بوونە. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە 49%ی پشکەکانی پۆڵای خوزستان خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هۆڵدینگی (یاس) کە سەر بە دەزگای تەعاونی ئیسلامیی سوپای پاسدارانە. واتە ئەم هێرشانە بەتایبەتی بۆ زیانگەیاندن بە بنکەی ئابووریی سوپای پاسداران داڕێژرابوون (فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، نیسانی 2026).

لێدانی کارگەکانی پۆڵا، پیشەسازییەکانی دیکەی تووشی کەمی کەرستەی خاو کردووە، وەک پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بۆ نموونە. کەرتی بیناسازی وەستاوە و چاککردنەوەی ژێرخانی وزە کە خۆی بۆ گەڕاندنەوەی بەرهەمهێنان پێویستە، پێویستی بە پۆڵایەکە کە چیتر لە ناوخۆدا دەست ناکەوێت. وەزارەتی وزەی ئێران پشتڕاستیکردووەتەوە کە بە رێژەی 18% بەکارهێنانی کارەبای نیشتمانی کەمبووەتەوە. ئەمە نیشانەیەکی روونە لەسەر ئەوەی کەرتە پیشەسازییەکان کە 40%ی کارەبایان بەکاردەهێنا، بە شیوازێکی بەرچاو کارەکانیان کەم کردووەتەوە.

هەناردەی پترۆکیمیایی بە بڕی 13-17 ملیار دۆلار وەستاوە

توانای تیۆری بەرهەمهێنانی پترۆکیمیایی ئێران 96 ملیۆن تۆنە لە ساڵێکدا و توانای راستەقینەی 72 ملیۆن تۆنە کە لەسەر ئاستی ناوچەکەدا دووەمە لە دوای سعودیە. کەرتی پترۆکیمیایی ئێران داهاتی ساڵانەی لە نێوان 13 بۆ 17 ملیار دۆلار بوو بە نرخەکانی پێش جەنگ دەستەبەر دەکرد (فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست). هێرشەکانی 4ی نیسان بۆ سەر هەشت کارگەی ناوچەی پیشەسازیی ماهشەهر، لەنێویاندا کۆمەڵگەی پترۆکیمیایی بەندەر ئیمام، بە کردەیی ئەم کەرتەیان راگرتووە. دوو یەکەی بەرهەمهێنانی کارەبا لە ماهشەهر هاوکات وێرانکراون کە بووە هۆی بڕانی کارەبای تەواوی ناوچەکە.

واڵت هارت، جێگری سەرۆکی توێژینەوەی جیهانیی لە کۆمپانیای S&P Global Energy ، لەوبارەیەوە دەڵێت، "نزیکەی 29 ملیۆن تۆن لە توانای بەرهەمهێنانی ئیسیلین لە کۆی گشتی 232 ملیۆنی تۆن لە جیهان دا راستەوخۆ دەکەوێتە ناوچەی جەنگەوە."

فڕۆکەوانی

چەندین فڕۆکەخانەی سەرەکی لە ئێران زیانی زۆریان بەرکەوتووە یان لەکارکەوتوون. ئێران رووبەڕووی وەستانی بەشێکی فڕۆکەوانیی بازرگانی بووەتەوە. ئەمەش ئابووریی گشتیی بچووکتر دەکاتەوە بەهۆی نەمانی گەشتە ئاسمانییەکان. زیانی بەرچاویش لە زنجیرەی دابینکردن دەدات. فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست مەزەندەی کردووە کە فڕۆکەخانەکانی ناوچەکە کە ئێستا بوونەتە ناوچەی جەنگی پێش شەڕ نزیکەی 15%ی هاتووچۆی ئاسمانیی جیهانییان تێدا دەکرا، بەڵام ئێستا زیانی جیددیان بەرکەتووە و لەو نێوەندەدا زیانی فرۆکەخانەکانی ئێران لە هەر وڵاتێکی دیکە زیاترە.

کەرتی بانکی

مایەپووچبوونی بانکی ئایندە لە کانوونی یەکەمی 2025 پێش دەستپێکردنی جەنگ لاوازییە قووڵەکانی پێشووی کەرتی بانکی لە ئێران ئاشکراکرد. سیستەمی کرێدیتی بازرگانیی تایبەت، کە لەسەر بنەمای قەرزی بانکی بنیاتنراوە لە دوای جەنگ هەڵوەشاوەتەوە. دەسەڵاتی داد ئاماژەی بە دواکەوتنی گەڕاندنەوەی قەرزە بانکییەکان کردووە کە بووەتە هۆی ئەوەی بانکەکان بە تەواوی لەپێدانی قەرز بکشێنەوە. ئەمەش سەرمایەی پێویستی بۆ ناوەندە بازرگانییەکان نەهێشتووە.

کەناڵی دارایی سەرەکیی ئێران لە رێگەی دووبەیەوە کە بەهای ساڵانەی بە نزیکەی 16 بۆ 28 ملیار دۆلار لە مامەڵەی بازرگانی و دراو دا دەخەمڵێنرێت، دوای هێرشەکان بۆ سەر دووبەی، بە کردەیی پچڕاوە.

بازرگانی و داتای گومرگی

داتا تازە بڵاوکراوەکانی گومرگی ئێران (کە لە کۆتایی نیسانی 2026 بڵاوکرایەوە)، لاوازبوونی بازرگانیی دەرەکی ئێران لە یەکەم مانگی جەنگدا دەردەخەن. زیاتر لە 90%ی بازرگانیی ساڵانەی ئێران بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕێت. گەمارۆی ئەمریکا لەگەڵ داخستنی تەنگەکە زۆرینەی هەرە زۆری داهاتی هەناردە و هاوردەی ئێرانی بڕیوە.

حکومەتی ئێران بە ئاشکرا رایدەگەیێنێت کە زنجیرەکانی دابینکردنی خۆراک کار دەکەن و 85%ی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنرێن (CNN، نیسانی 2026 (. بەڵام، راپۆرتی مەیدانی لە تارانەوە پێچەوانەی ئەوە دەڵێن. دانیشتووان دەڵێن کە نرخی مریشک، برنج، هێلکە و دەرمان سێ هێندە یان چوار هێندە زیاد بووە. ئامارە فەرمییەکانی هەڵاوسانی خۆراک پێشتر نیشانیانداوە کە بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک 112%ی تێپەڕاندووە، لەکاتێکدا نرخی رۆنە بە تەنیا بە رێژەی زیاتر لە 200%.

کۆی زیانەکان

کۆی زیانەکانی ئێران

کۆی گشتیی زیانی ئابووریی خەمڵێنراو بۆ ئێران بەهۆی جەنگی 2026 ەوە، بەپێی خشتەی سەرەوە بە 284 ملیار دۆلار تاوەکو 456 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت کە هاوتایە لەگەڵ نەمانی 60–96%ی کۆی بەرهەمی نێوخۆیی ئێران لە پێش جەنگ.

کوتانى دەهۆڵى شەڕى ناوخۆ

2026-05-07T09:22:30.728+03:00

عارف قوربانی
-
لە مێژووى دوور و نزیکى گەلان دا ئەوانەى بە قۆناخى شەڕى ناوخۆدا تێپەڕیون، وەک راستییەى چەسپیوە ئەوە سەلمێندراوە کە شەڕى ناوخۆ تەنیا لە دوو ئەگەردا کۆتایى پێدێت، یەکەمیان بەوەى لایەک بەسەر لاکەى دیکەدا سەرکەوێت و دۆڕاو سەرکەوتنى براوە بسەلمێنێت. دووهەمیش ئەوەیە کە ئەگەر هیچ کامیان ئەوى دیکەى پێنەبەزێندرا، هەردوولا بە ئەندازەیەک نەفرەت لە شەڕى ناوخۆ بکەن کە لە روویان نایات وەک یادەوەریش بەبیرى خۆیانى بهێننەوە.

ئەوەى لێرەدا وەک راستییەکى تاڵ دەمەوێ بیڵێم ئەوەیە کە شەڕى ناوخۆى کوردستان کۆتایى نەهاتووە، بەڵکوو تەنیا راگیراوە. چونکە پارتى و یەکێتیى هیچ لایەکیان نەیتوانیوە تا ئەندازەى بەزاندن بەسەر ئەوى دیکەیاندا سەرکەوێت. وە هیچ لایەکیشیان وەک لاپەڕەى شەرمەزارى بۆ مێژوویى خۆى و میللەتەکەى، لەو ساڵ و ساتانەى شەڕى ناوخۆى نەڕوانیوە.

هیچ کام لەو ئەگەرانە لە کوردستان بەدینەهاتوون، بۆیە چەند ساڵ و دەیەى دیکەش ئەو ئاگربەستەى لەنێوانیان هەیە دەمەزەرد بکرێتەوە و درێژە بکێشێت، هەڵگیرساندنەوەى شەڕى ناوخۆ وەک بۆمبێکى تەوقیتکراو ئامادەیى هەیە.

لە رووى هێز و خۆتەیارکردن، هەردوولا هەموو سەرنج و قورساییان لەسەر ئەوەیە زیاتر و زیاتر بەجۆرەکانى چەکى پێشکەوتوو، خۆیان پڕچەک بکەن. لەژێر هیچ هەست و بەرپرسیارێتییەکى نەتەوەیى و نیشتمانی، ئامادەى دەستبەرداربوونى هێزى چەکدارى تایبەت بە حیزب و هێزى بنەماڵەکانیان نەبوون، تەنانەت لەژێر گوشارى وڵاتانى وەک ئەمریکا و ئەورووپاش کە یارمەتیدەرى کوردن بۆ مانەوەى لەناوچەکە، ئامادەى بەکردەییکردنى تێکەڵکردنى هێزە چەکدارەکانیش نابن. وە رێگەى دروستکردنى هیچ هێزێکى دیکەى چەکدارى نیشتمانیان نەدا کە ببێتە بناخە بۆ ئایندەى سوپاى کوردستان. بۆیە لە رووى هێزەوە مەترسییەکانى هەڵگیرساندنەوەى شەڕى ناوخۆ، حازر و ئامادەیە.

لە ئەدەبیاتى هەردوو حیزبەکە و لە نوسینەوەى یاداشت و هەڵدانەوەى لاپەڕەکانى شەڕى ناوخۆشدا، نەک وەک رۆژگارێکى نەفرەتلێکراو لێى ناڕوانن، بەڵکو شانازیشى پێوە دەکەن. ئەگەر زانکۆیەک لێکۆڵینەوەیەک ئەنجام بدات لە گەرمیانەوە تاوەکو بادینان، ئەوانەى کراون بە رەمز و سیمبووڵ، ئەوانەى ناوى باخچەى ساوایان و قوتابخانە و یاریگە و هۆڵ و شەقام و بنکەى تەندروستى و نەخۆشخانە و پارک و گەڕەک بەناویانەوە کراوە، زۆربەیان ئەوانەن کە لە شەڕى ناوخۆ بوون بە قوربانى، نەک ئەوانەى شەهیدى دەستى داگیرکەرانى کوردستان بن. ئەمە روونترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەى شەڕى ناوخۆ نەبووەتە لاپەڕەیەکى نەفرەتلێکراو، لە هەمانکاتدا دەرخەرى ئەو راستییە تاڵەیە کە زهنیەتى شەڕى ناوخۆ لەناو بیر و ئەندێشەى دەسەڵاتدارانى هەردوو زۆنەکە، ئامادەگییەکى گەورەى هەیە.

لە پەروەردەى نەوەى تازەشیاندا ئەو رق و کینەیەى دەیبەنە مێشک و دڵ و دەروونى ئەندامەکانییانەوە، هیچ دووژمن و داگیرکەرێکى کوردستانییان بەو جۆرە وێنا نەکردووە. کەواتە ئەوەى هێشتا شەڕى ناوخۆ هەڵنەگیرساوەتەوە، مانەوەى هەندێ بەرژەوەندیی هاوبەش و نەڕەخسانى هەلومەرجى بەریەککەوتنە. هەرکات هەلومەرجى شەڕى ناوخۆ رەخسا، بێسڵەمینەوە دەست دەخەنەوە خوێنى یەکدی.

ئێستا بارودۆخى ناوچەکە بەگشتى لە بەردەم کۆمەڵێک پێشهاتدایە کە لەلایەک دەرفەتن بۆ کوردستان و لەلایەکى دیکەشەوە هەڕەشە و مەترسین. دەرفەتن ئەگەر کورد هەڵوێست و توانا و دونیابینى یەکبخات. دەرفەتەکان نەک هەر لەدەست دەچن، بەڵکو دەبن بە مەترسیى راستەقینە لەسەر ئێستا و داهاتووى کوردستان، ئەگەر لێکترازاو ناتەباو ناکۆک بین. جێى داخە کە پارتى و یەکێتی و تاوەکو ئەندازەیەک هەموو هێزەکانى باشوورى کوردستان، بێگوێدانە ئەوەى چى بەسەر خۆیان و بەرژەوەندییەکانیان و چى مەینەتییەک بەسەر میللەتەکەدا دێت، دووەمیان هەڵبژاردووە.

بەتایبەتى پارتى و یەکێتى لە هەندێ میدیاى سێبەر و بەرخۆرەکانیانەوە خەریکى رەخساندنى هەلومەرجى بەریەککەوتنن.دەهۆڵى شەڕى ناوخۆ دەکوتن. زمانى ئاخاوتن و موخاتەبەکردنیان گەیشتۆتە ئاستێکى زۆر نزم کە مرۆڤ شەرم دەکات گوێبیستیان بێت. لە بەرانبەر ئەوەشدا هیچ هەوڵ و جوڵەیەک نابیندرێت بە ئاراستەى رێگریى لە خراپتربوون، هەنگاو بنرێت. کە ئەوەش پرەنسیپێکى چەسپاوە هەرشتێک خراپ بوو یا بەرەو خراپبوون رۆیشت، بە هەوڵدان بۆ چاککردنەوەى چاک دەبێت یان ناهێڵدرێت خراپتر بێت. بەڵام جێى تێڕامان و لە هەمان کاتدا شۆکیشە لەو هەموو سەرکردە بە ئەزموون و کەسایەتییە سیاسى و نوخبەى رۆشنبیر و کەسایەتییەکانى کوردستان، کەسێک قسەیەکى لەسەر ئەم مەترسییە نییە، وەک ئەوەى بەخۆشحاڵییەوە چاوەڕوانى روودانى بن.

لێرەدا گرفتەکە ئەوەیە پارتى و یەکێتی هەریەکە و لە دۆڵێک نین، تاوەکو بگوترێت با بەریەک کەون و ئەوانەى ئامادەییان تیایە لەپێناو بەرژەوەندیی حیزب و دەسەڵاتدارى ناو بنەماڵەکانیان دا خۆیان بە کوشت بدەن، هەر بۆ ئەوە باشن بەو ئاواتەیان بگەن. کێشە ئەوەیە خەبات و قوربانییەکانى رابردوومان، ئەمڕۆ و داهاتووى نەوەکانیشمان، ناوبانگ و هەیبەتى نیشتمانەکەش بەستراوە بەم دوو حیزبەوە. بەریەککەوتنى ئەوان، نابووتبوونى نیشتمان و بەزایەچوونى خوێن و قوربانییانى میللەتەکەیە.

بۆیە پێویستە ئەوانەى دەربەستى نیشتمان و داهاتووى میللەتەکەن، پێش هەرشت هەڵوەستە لە بێهەڵوێستى خۆیان بکەن، دواتر یەخەى پارتى و یەکێتی بگرن کە ئەوەى ئێوە دەیکەن لە گۆڕنانى خۆرى ئازادى گەلێکە سەت ساڵ قوربانى بۆ بەخشیوە. داواکارم لە هێزە سیاسییەکانى دەرەوەى پارتى و یەکێتی، میدیا و میدیاکارە خاوەن ویژدانەکان بێنە سەر خەت، گرووپ و کامپین دژ بەوانە دروستکەن کە دەیانەوێ زەمینەى شەڕى ناوخۆ بڕەخسێنن.

لەناو پارتى و یەکێتیش هێشتا کەسانى بە ئەزموون زۆرن کە ئازارى شەڕى کاولکارى ناوخۆیان چەشتووە، ئەوان دەزانن گەڕانەوە بۆ ئەو رۆژە رەشانە چى زیانێک بە ئێستا و داهاتووى میللەتەکەمان دەگەیێنێت. بۆیە داواکارم ئەوانەش هەڵوێستیان هەبێت، رێگا نەدەن چارەنووسى ئەم گەلە بە فەیسبوکەوان و هەندێ زمانپیسى ناو میدیاکانیان بسپێرن کە بۆ دەستخۆشى و ئافەرینى چەند بێدەربەستێک، خەریکە ئاگر لە خەرمانى میللەت بەردەدەن.

دەبێت لە شوێنێکدا ئەم دوو هێزە رابگیرێن، هیچ نەبێت رێگە نەدرێت رق و کینە و دووژمنایەتییەکەیان لە هەلومەرجێکى وەک ئێستا بتەقێتەوە، کە کوردستان کەوتووەتە ناو گێژاویى کۆمەڵێک هاوکێشەى دیکەى نێودەوڵەتى و هەرێمییەوە. هەرکات مەترسییەکان لەسەر کوردستان رەوینەوە، قەوارە و نیشتمان دڵنیایى مانەوەى بۆ دەستەبەر بوو، ئەوکات پارتى و یەکێتی بەچى دڵیان ئاو دەخواتەوە با بەرانبەر بە یەکدی بیکەن.

پێشەکی و قیستی گونجاو بۆ پرۆژەیەکی شاهانە

2026-05-07T09:19:26.293+03:00

هەموو ئەوەی پێویستتە لە یەک جێگە و بە پێشەکی یەک دەفتەر و قیستی مانگانەی تەنها 300$ تا ژیانێکی شاهانە و ئاسوودە بژیت! چاوەڕێی چیت ئێستا شوقەکەت حیجز بکە!

ئۆفیسی فرۆشتن:

سلێمانی، بەرامبەر دەرگای سەرەکی پارکی هەواری شار،

ئۆفیسی ئێم جەی هۆڵدینگ،

یاخود پەیوەندی بکە بە

07702711000

07702811000

ڤیدیۆ

( https://web.facebook.com/share/v/18ekRwNeTB/ )

هەڵبژاردنە نێوخۆییەکانی بەریتانیا و چارەنووسی ستارمەر

2026-05-07T09:13:54.232+03:00

بەختیار مام شیخ

بایەخی هەڵبژاردنە نێوخۆییەکان و سکۆتلاند لە شانشینی یەکگرتوو کە بڕیارە لە 07-05-2026 بەڕێوەبچێت یەکجار زۆرە، لەبەرئەوەی تەنیا 22 مانگ پیش ئێستا پارتی کار بە سەرکردایەتی (سێر کییە ستارمەر) گەورەترین سەرکەوتنی مێژوویی لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرد بە بردنەوەی 411 کورسی لە کۆی 650 بەرامبەر بە 121کورسی بۆ پارتی پارێزگاران کە لە ساڵی 2010ەوە دەسەڵاتی وڵاتیان بەڕێوەدەبرد.

باکگراوندی مێژوویی

لە شەڕی جیهانی یەکەمەوە لە 1914 تاوەکو ئەمڕۆ، لە کۆی هەموو هەڵبژاردنەکان، پارتی کار 34 ساڵ فەرمانڕوایی کردووە بەرامبەر بە 78 ساڵ بۆ پارتی پارێزگاران، ئەوەش راستی ئەوە دەسەلمێنی کە کۆمەڵگەی ئەم وڵاتە زیاتر پارێزگارن نەک چەپڕۆ.

هۆکاری بردنەوە مێژووییەکەی پارتی کار لە هەڵبژاردنی گشتی 04-07-2024دا دەگەڕێتەوە بۆ شکستە یەک لە دوای یەکەکانی پارتی پارێزگاران ، بەتایبەتیش گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات لەلایەن وەزیر و ئەندام پەرلەمانەکانی پارتی پارێزگاران لەنێوان ساڵانی 2010 بۆ 2024، بەتایبەتیش لەنێوان ساڵانی 2019-2024دا، تاکە ئەلتەرنەتیڤیش پارتی کار بوو.

هەڵەی ستارمەر

سێر کییە ستارمەر لە 04-07-2024 ەوە سەرۆکوەزیرانی شانشینی یەکگرتووە و، سەر بە باڵ و قوتابخانەی تۆنی بلێرە و پارێزەر بووە بۆ ماوەی پێنج ساڵ، لە 2008-2013 سەرۆکی داواکاری گشتی بووە.

هەڵەی کوشندەی ستارمەر ئەوەبوو کاتێک (لۆرد پیتەر ماندلسن)ی دامەزراند وەک باڵیۆز لە واشنتن.

دواتر دەرکەوت کە ماندلسن زۆر بە قووڵی دەستی لەگەڵ جێفری ئێپستین تێکەڵکردبوو و زانیاری هەستیاری بۆ ناردبوو کاتێک پیاوی دەستەڕاستی تۆنی بلێر بووە.

ریزبەندی پارتە سیاسییەکان

لەڕووی مێژووییەوە هەردوو پارتی پارێزگاران و پارتی کار، کۆنترۆڵی گۆڕەپانی سیاسی شانشینی یەکگرتوویان کردووە هەروەک لەسەرەوە باسمانکرد، بەڵام، ئەم جارە گۆڕانکارییەکی گەورە روویداوە:

پارتی چاکسازی بە سەرۆکایەتی نایجیل فاراج لە گۆڕەپانە و هەموو راستڕۆ و تووندڕۆکانی بەریتانیا لەوانەیە دەنگبدەنە ئەوان، لەسەر ‌حیسابی پارتی پارێزگاران. لەلایەکی دیکەش پارتی سەوز توانیویەتی بە پاڵپشتیکردنی فەڵەستینییەکان و دژایەتی شەڕی غەزە مەیلی دەنگدەرە موسڵمانەکان و ئەوپەڕی چەپ بۆخۆی ڕابکێشێت. پێشبینی دەکرێت دەنگێکی بەرچاو بێنن لەسەر ‌حیسابی پارتی کار.

کەواتە هەموو ئەوانەی لە رقی پارتی پارێزگاران لە هەڵبژاردنی 2024 دەنگیان بە پارتی کار دابوو، ئەم جارە هەڵبژاردەی زیاتریان دەبێت لە جاران و، لەوانەیە دەنگە یەکلاییکەرەوەکان بۆ ئەو دوو پارتە و پارتی لێبراڵ دیموکرات بچن کە جاری پێشووش دەنگێکی زۆریان هێنا دوای شکستی گەورەیان لە ساڵی 2015.

بۆچی ئەم هەڵبژاردنە گرنگە

هەڵبژاردنی پێنجشەممە 7ی ئایاری 2026 نێوخۆییە بۆ شارەوانییەکان لەگەڵ پەرلەمانی سکۆتلاند، بەڵام راستی پاڵپشتی دەنگدەر بۆ سەرجەم ‌‌‌‌‌‌پارتە سیاسییەکان نیشاندەدات هەموو هێماکان بەو ئاراستەیەن کە پارتی کار تووشی شکستێکی گەورەببێت لەسەر دەستی پارتی چاکسازی و پارتی سەوز، کە ئەمەش وەک رێسا دەبێتە هۆکاری زیادبوونی گوشارەکان لەسەر سەرۆکی پارتی کار و سەرۆکوەزیران ستارمەر تاوەکو ناچاری بکەن کە دەست لە کاربکێشێتەوە و پەرلەمانتارانی پارتی کار سەرۆکوەزیرانێکی تازە دیاری بکەن.

لە شەڕی جیهانی دووەمەوە تاوەکو ئەمڕۆ ئەوە یەکەمین جارە کە حکومەتی شانشینی یەکگرتوو زۆر راشکاوانە دژی سیاسەتی دەرەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوەستێتەوە، کە بەشداری نەکرد لە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران دا، ئەم کارەش درزێکی زۆری خستە نێوان بەریتانیا و ئەمریکا و لە ماوەی شەڕەکەدا دۆناڵد ترامپ بەردەوام هێرشیدەکردە سەر ستارمەر و حکومەتەکەی، بەڵام هەردوو پارتی چاکسازی و پارێزگاران هەر لە یەکەم ساتی دەستپێکردنی شەڕەکە لەگەڵ ئەوەبوون کە دەبێ ئێمەش شانبەشانی ئەمریکا و ئیسرائیل بەشداربین لەم شەڕەدا. هەرچەندە ستارمەر لەوانەیە راستبووبێت لەم سیاسەتەدا، بەڵام دیسانیش لەوانەیە بووبێتە توڕەکردنی بەشێک لە دەنگدەرە راڕاکان کە لەوانەیە وەک کاردانەوەیەک پێنج شەممە دەنگ بە هەردوو پارتی چاکسازی و پارێزگاران بدەن.

بۆچی دەنگدەران لە سەرۆکوەزیران و پارتی کار تووڕەن؟

بەر لە هەر هەڵبژاردنێک هەموو پارتە سیاسییەکان مانیفێستۆی(بەڵێننامەی) هەڵبژاردن رێکدەخەن و بڵاویدەکەنەوە بەڵێن بە دەنگدەر دەدەن کە ئەم بەڵێنانە لە ماوەی حوکمڕانیدا جێبەجێبکەن.

بۆ نموونە: پارتی لێبراڵ دیموکرات لە مانفێستۆی هەڵبژاردنی 2010 بەڵێنیان بە دەنگدەر دا کە نەهێڵن پارتی پارێزگاران کرێی خوێندنی زانکۆکان لە 3000 پاوەندەوە بەرزبکەنەوە بۆ 9000 پاوەند، بەڵام دوای هەڵبژاردن چوونە پاڵ پارتی پارێزگاران و سەرۆکی پارتەکە کە ناوی نیک کلێگ بوو و کرایە جێگری سەرۆکوەزیران و لەجیاتی ئەوەش یەکەم کار کە کردیان لەنێو حکومەت دا ، بریتیبوو لە بەرزکردنەوەی کرێی خوێندنی زانکۆکانیان لە 3000 بۆ 9000 پاوەند، رێک بە پێچەوانەی ئەو بەڵێنەی بە دەنگدەریان دابوو!

بەڵام لە هەڵبژاردنی 2015 دا دەنگدەر لە شانشینی یەکگرتوو تۆڵەی ئەو درۆیەیان لە پارتی لیبڕال دیموکرات کردەوە و لە 57 کورسی لە 2010 دابەزین بۆ تەنیا 8 کورسی لە 2015دا.

هەر بەم پێوەرەش، پارتی کار کۆمەڵێک بەڵێنی زۆر گەورەی بە دەنگدەری ئەم وڵاتە دابوو، گرنگتریانیان بەرزنەکردنەوەی باج بوو، بەڵام ئەوانیش بەڵێنەکەیان شکاند و باجیان بەرزکردووە و بێکارێ لە بەرزترین ئاستە، سەرجەم کێشەکان زۆر لە جاران گەورەتربوونە، بۆیە پێشبینی دەکرێت دەنگدەران ئەم پارتەش داخ بکەن و دەنگ بە پارتی چاکسازی، سەوز و پارتەکانی دیکە بدەن، بەڵام پیشبینی ناکرێت پارتی پارێزگارانی تێکشکاو جارێ بتوانێت بەهێزببێتەوە.

دەرئەنجام

ئەگەر ئەم پێشبینییانە راست دەرچوون، لەوانەیە یەکەمین کەس سەرۆکوەزیران باجی ئەم دۆڕانە بدات، سەرەڕای ئەوەی لە مانگی تەممووزی 2024 گەورەترین سەرکەوتنی تۆمارکرد. لەوانەیە ستارمەر دوای ئەم دۆڕانە چاوەڕوانکراوە ناچاربکرێت دەست لەکار بکێشێتەوە.

بۆریس جۆنسنی سەرۆکی پارتی پارێزگاران و سەرۆکوەزیران رێک وای بەسەرهات، لە 2019 گەورەترین سەرکەوتنی هەڵبژاردنی تۆمارکرد، بەڵام لە 2022دا ناچارکرا دەست لەکار بکێشێتەوە.

لە کاژێر 10ی شەوی پێنجشەممە 07-05-2026، سندووقەکانی دەنگدان دادەخرێن و دەگوازرێنەوە بۆ هۆڵی شارەوانییەکان بۆ جیاکردنەوەی دەنگەکان بەدەست بەدرێژایی شەو تاوەکو بەیانی رۆژی هەینی دەرئەنجامەکان دەردەکەون و براوە و دۆڕاو ئاشکرا دەبن.

* 12 ساڵە ئەندامی شارەوانی شاهانەی کنزنگتن و چێڵسی – لەندەنە. لە سێ هەڵبژاردنی 2014، 2018 و 2022بردوویەتییەوە و جێگری پارێزگار و سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن بووە لەم شارەوانییەدا.

نەتەوە یەکگرتووەکان: ئەمساڵ 900 پەنابەر لە عێراقەوە گەڕاونەتەوە سووریا

2026-05-07T09:03:57.659+03:00

کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران بڵاویکردەوە، لە سەرەتای ئەمساڵەوە 900 پەنابەری سووریایی لە عێراقەوە گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان؛ دەشڵێت، پڕۆسەکە بەردەوامە.

کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران لە ئێکس بڵاویکردەوە، "زیاتر لە 900 پەنابەری سووری لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە بڕیاریانداوە لە عێراقەوە بگەڕێنەوە سووریا، تاوەکو ژیانیان لە وڵاتی دایکیاندا بنیات بنێنەوە".

نەتەوە یەکگرتووەکان دەشڵێت، "هەر کەسێک ئارەزووی گەڕانەوە بکات، راوێژی تایبەتی پێ دەدرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هەڵبژاردنەکەی خۆبەخشانەیە." ئاماژەی بەوەش کرد، پڕۆسەی گەڕانەوەکە بەردەوامە.

بە گوێرەی ئاژانسەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان، پار شەش هەزار و 100 پەنابەری سووریایی لە عێراقەوە گەڕانەوە وڵاتەکەیان.

ساڵی 2011، ناڕەزایەتی هاووڵاتییانی سووریا دژی نەبوونی خزمەتگوزاری و چەند پرسێکی دیکەی پەیوەست بە بەڕێوەبردنی وڵاتەکەیان خۆپێشاندانیان کرد. دواتر خۆپێشاندانەکان بوونە هۆی دروستبوونی شەڕی ناوخۆ.

کانوونی یەکەمی 2024، گرووپە چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنەکانی ئەو کاتی سووریا حکومەتی وڵاتەکەیان رووخاند و حکومەتێکی نوێیان دامەزراند.

بەگوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە دوای ساڵی 2011ەوە، نزیکەی شەش ملیۆن هاووڵاتیی سووریایی وڵاتەکەیان جێهێشت و نزیکەی حەوت ملیۆنی دیکەش ئاوارە بوون. لە دوای رووخانی ئەسەدەوە، نزیکەی 1.6 ملیۆن هاووڵاتیی سووریایی گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان.

ترەمپ: رەنگە پێش گەشتەکەم بۆ چین لەگەڵ ئێران رێککەوتنی کۆتایی بکەین

2026-05-07T09:01:55.634+03:00

سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، واشنتن و تاران زۆر لە رێککەوتنی کۆتایی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ نزیکبوونەتەوە؛ هۆشداریشی دا کە ئەگەر ئێرانییەکان رەزامەند نەبن، "بۆردوومانیان دەکەین."

رۆژی چوارشەممە، 6ی ئایاری 2026، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکدا بۆ کەناڵی پی بی ئێسی وڵاتەکەی گەشبینیی خۆی نیشاندا کە رەنگە پێش گەشتەکەی هەفتەی داهاتووی بۆ چین، رێککەوتنەکە واژۆ بکرێت. ترەمپ گوتی: "پێموایە دەرفەتێکی زۆر باشمان هەیە بۆ رێککەوتن. ئەگەر نەیکەین، دەگەڕێینەوە سەر رێگە کۆنەکەمان و هەموو شتێکیان بۆردوومان دەکەین."

یۆرانیۆم بۆ ئەمریکا و داخستنی دامەزراوەکانی ژێر زەوی

سەرۆکی ئەمریکا وردەکاریی رێککەوتنە چاوەڕوانکراوەکەی ئاشکرا کرد و دەڵێت، یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران رەوانەی ئەمریکا دەکرێت و تاران بەڵێنی داوە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ژێرزەوی بۆ ماوەیەکی درێژ بەکارنەهێنێت. ترەمپ ئاماژەی بەوەش کرد، "ئێمە زۆر نزیکین. ئەگەر رێکبکەون هەمو شتێک کۆتایی دێت."

سەبارەت بە رۆڵی چین و بانکەکانی ئەو وڵاتە لە کڕینی نەوتی ئێران، ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد، ئەگەر رێککەوتنەکە بکرێت، سزاکان سوک دەکەن و ئیدی پێویست بە سزادانی بانکەکانی چین ناکات. گوتیشی: "رەنگە پێش گەشتەکەم بۆ چین رێککەوتنەکە تەواو بێت، ئەوە دۆخێکی نمونەیی دەبێت."

دۆناڵد ترەمپ دڵنیایی دایە هاووڵاتییانی وڵاتەکەی کە دوای جەنگ نرخی بەنزین بەشێوەیەکی خێرا دێتە خوارەوە؛ گوتیشی: "ئێستا هەزار کەشتیی بارکراو بە نەوت چاوەڕێن و ناتوانن بۆ هیچ شوێنێک بڕۆن، کاتێک رێگەکە دەکرێتەوە، 'راپەڕینێکی نەوت' دروست دەبێت." سەرۆکی ئەمریکا گاڵتەی بەو پێشبینییانە کرد کە دەیانگوت نەوت دەگاتە 300 بۆ 350 دۆلار و گوتی: "هەمووان هەڵە بون، تەنیا من راست بوم کە نرخەکە لە دەوروبەری 100 دۆلار مایەوە."

رۆژی 28ی شوباتی 2026، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر ئێران و ئەویش بە مووشەک و درۆن و هێرش بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ.

لە دووەم رۆژی جەنگەکەوە، ئێران تەنگەی هورمزی داخستووە و لەو کاتەوە تەنیا رۆژێک کردوویەتییەوە. بەرپرسانی تاران دەڵێن، تێپەڕین بە رێرەوەکەدا یان بۆ هەموو وڵاتان دەبێت یان بۆ کەس، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ ئەو گەمارۆیەی مانگی رابردوو ئەمریکا خستییە سەر بەندەرەکانی ئێران.

رۆژی دەستپێکی جەنگەکە بەرمیلێک نەوت بە 72 دۆلاری ئەمریکی بوو بەڵام ئێستا بە نزیکەی 100 دۆلارە.

راپۆرتێک: پارچەکانی درۆن بە ئاشکرا لە چینەوە دەگەنە تاران

2026-05-07T08:30:00.000+03:00

لەکاتێکدا گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران گەیشتوونەتە لووتکە، لێکۆڵینەوەیەکی نوێ پەردە لەسەر شکستی سزاکانی واشنتن لادەبات لە راگرتنی رەوتی گەیشتنی تەکنەلۆژیا بۆ کارگەکانی درۆن لە ئێران و رووسیا. بەگوێرەی راپۆرتەکە کۆمپانیا چینییەکان بە ئاشکرا و بەبێ ترس لە سزا، پارچەی هەستیار بۆ تاران و مۆسکۆ دابین دەکەن.

رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ" لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، سەرەڕای هەوڵە چڕەکانی ئەمریکا، کۆمپانیا چینییەکان سەرقاڵی هەناردەکردنی ئەو کاڵایانەن کە "بەکارهێنانی دووفاقە"یان هەیە، وەک بزوێنەر، پاتری و کێبڵی فایبەر ئۆپتیک، کە راستەوخۆ لە درۆنە بۆمبڕێژکراوەکاندا بەکاردەهێنرێن.

راپۆرتەکە ئاماژە بە رووداوێکی سەرنجڕاکێش دەدات؛ لە 5ی ئاداری 2026دا، رێک لەو کاتەی هێزەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان دەکردە سەر ئامانجە ئێرانییەکان، کۆمپانیایەکی چینی بە ناوی (سەرکەوتنی تەکنەلۆژیای شیمان) ئیمەیڵێکی بۆ کڕیارە ئێرانییەکانی ناردووە و تێیدا نووسیویەتی: "ئێمە بەو دەستدرێژییەی کراوەتە سەر ئێران شۆک بووین و دڵمان لەگەڵ ئێوەیە."

ئەو کۆمپانیا چینییە لە پەیامەکەیدا پێشنیازی فرۆشتنی بزوێنەری جۆری (LimbachL550)ی کردووە؛ ئەم بزوێنەرە پارچەیەکی سەرەکییە لە درۆنی "شاهید 136"ی ئێرانی، کە رووسیاش بە شێوەیەکی فراوان لە جەنگی ئۆکراینادا بەکاری دەهێنێت و ئەمریکا فرۆشتنی بە هەردوو وڵات قەدەخە کردووە.

گەورەترین ئاستەنگی بەردەم بەرپرسانی ئەمریکا ئەوەیە کە درۆنەکان بە پێچەوانەی مووشەکی بالیستی، لە پارچەی سادە و باو دروست دەکرێن کە لە بازاڕە مەدەنییەکاندا دەستدەکەون. داتاکانی گومرگی چین نیشانی دەدەن کە سەدان کۆنتێنەر پڕ لە بزوێنەر، چیپی کۆمپیوتەر، کێبڵی فایبەر ئۆپتیک و جایرۆسکۆپ رەوانەی تاران و مۆسکۆ دەکرێن.

شارەزایان دەڵێن، لە رابردوودا چینییەکان ناوی بارەکانیان دەگۆڕی تاوەکو لە سزاکان دەرباز بن، بەڵام ئێستا بە ئاشکرا بازرگانییەکە دەکەن. بۆ نموونە، لە پایزی 2024دا هەناردەی کێبڵی فایبەر ئۆپتیک بۆ رووسیا بە شێوەیەکی کتوپڕ بەرزبووەوە، ئەمەش رێک دوای ئەوەبوو کە مۆسکۆ تەکنەلۆژیای درۆنی کێبڵیی دژی سیستەمە تێکدەرەکانی ئۆکراینا بەکارهێنا.

لێکۆڵینەوەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا دەریدەخەن کە زۆربەی پارچە ئەمریکی و ئەورووپییەکان لە رێگەی "کۆمپانیا وەهمییەکان" لە هۆنگ کۆنگەوە دەگەنە چین و لەوێوە بۆ ئێران دەگوازرێنەوە. بەرپرسانی پێشووی ئەمریکا دەڵێن، حکومەتی چین بە ئەنقەست چاوی خۆی لەم رەوتە دەپۆشێت و رێگە دەدات تاران جبەخانەکانی بەرهەمی چینی تەیار بکات.

بەهۆی ئەوەی رێگریکردن لە گەیشتنی پارچە بچووکەکانی درۆن کارێکی ئێجگار قورسە، واشنتن ستراتیژییەکەی گۆڕیوە. ئێستا ئەمریکا سەرنجی خستووەتە سەر "بڕینی سەری مارەکە" کە ئەویش داهاتی نەوتی ئێرانە.

بەرپرسێکی باڵای ئەمریکی دەڵێت: "ئێمە ئێستا سەرنجمان لەسەر داهاتەکانە. ئەگەر بتوانین رێگری لە فرۆشتنی نەوت بکەین، تاران بودجەی پێویستی نابێت بۆ دابینکردنی پارەی کارگەکانی درۆن." ئەم هەوڵە نوێیەی واشنتن لە کاتێکدایە کە کێبڕکێی تەکنەلۆژی لەگەڵ چین گەیشتووەتە قۆناخێکی مەترسیدار و درۆنەکان هاوسەنگیی هێزیان لە ناوچەکەدا گۆڕیوە.

دەوڵەتی دەست گروپە چەکدارەکان، عێراق

2026-05-06T03:01:00.000+03:00

خەدیجە ئەسکەندەر

عێراق يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌ ئاڕاسته‌ى بۆچون و لايه‌ن و بيركردنه‌وه‌ جياوازه‌كان، هێزى چه‌كدارى جياوازى تێدايه‌ تا ئێستا ژماره‌يه‌كى ورد و دياريكراو له‌سه‌ر ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ به‌رده‌ست نييه‌، به‌ڵام ژماره‌يان زياتره له‌ 70 هێزن، كه‌ كاريگه‌رييان له‌سه‌ر سه‌قامگيريى و سه‌روه‌ريى و ئارامى عێراق دروستكردووه‌ و بونه‌ته‌ به‌ربه‌ستێكى گه‌وره‌ بۆ هه‌نگاونانى وڵاته‌كه‌ به‌ره‌و ده‌وڵه‌تێكى به‌هێز و جێى متمانه‌، به‌جۆرێكيش رۆچونه‌ته‌ ناو سياسه‌تى وڵاته‌كه‌وه‌ ريشه‌كێشكردنيان له‌ ئه‌سته‌مە.

ئه‌مريكا يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌رده‌وام فشاره‌كانى له‌سه‌ر عێراق به‌ ئاڕاسته‌ى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ميليشيا چه‌كداره‌كانه‌، له‌ ڕابردوودا له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌ سه‌دان هێرش بۆ سه‌ر بنكه‌كانيان له‌ وڵاته‌كه‌ ئه‌نجامدراون، كه‌ بوونه‌ته‌ هۆى تێكدانى سه‌قامگيرى عێراق و مه‌ترسى سه‌رهه‌ڵدانى ناكۆكى و شه‌ڕى قوڵ له‌ناوخۆى وڵاته‌كه‌ و دواتريش پاشه‌كشه‌پێكردنى عێراق له‌ئاستى نێوده‌وڵه‌تيدا.

مارك ساڤايا، نێرده‌ى تايبه‌تى ئه‌مريكا له‌ عێراق، له‌ لێدوانێكیدا له‌باره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقه‌وه‌ له‌ تۆڕى كۆمه‌ڵايه‌تى ئێكس گووتی : ئه‌مڕۆ جيهان عێراق وه‌ك وڵاتێك ده‌بينێت كه‌ رۆلێكی گەورەتر و کاریگەتر لە ناوچەکەدا بگێڕێت، بەمەرجێك پرسی چەك له دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت به تەواوی چارەسەربکات و شکۆی دامودەزگا فەرمییەکان بپارێزێت.

نێرده‌كه‌ى ئه‌مريكا له‌ عێراق پرسى گه‌شه‌سه‌ندنى ئابوورى و هاوبه‌شييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانى كردووه‌ته‌ به‌هانه‌ بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ى عێراق له‌و مه‌ترسيانه‌ى دێنه‌ به‌رده‌مى له‌ ئه‌گه‌رى به‌رده‌وامى چالاكييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ و ده‌ڵێت، هیچ ئابورییەک ناتوانێت گەشە بکات و هیچ هاوبەشییەکی نێودەوڵەتیش ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، لە ژینگەیەکدا کە سیاسەت لەگەڵ دەسەڵاتی نافەرمیدا تێکەڵ بووە، عێراق دەرفەتێکی مێژوویی لەبەردەمدایە بۆ هەڵدانەوە ئەم دۆسییەو بەهێزكردنی وێنەی خۆی وەک دەوڵەتێک کە لەسەر سەروەری یاسا بونیاد نراوە نەک دەسەڵاتی چەک.

هۆشداری دراوه‌ته‌ عێراق كه‌ ئێستا وڵاته‌كه‌ له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى يه‌كلاكه‌ره‌وه‌، يان به‌ره‌و دامه‌زراوه‌ى سه‌ربه‌خۆ هه‌نگاو ده‌نێت، يان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سوڕه‌ى كه‌ وه‌ك بارگرانييه‌ك بۆ هه‌موو لايه‌ك ناوى بردووه‌.

پێشتريش وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مريكا چه‌ند جارێك عێراقى له‌ مه‌ترسييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ ئاگاداركردوه‌ته‌وه‌ و دڵنيايش ده‌داته‌ عێراق كه‌ تا ئه‌و گروپانه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێته‌وه‌، وڵاته‌كه‌ ئاماده‌نييه‌ هێزه‌كانى به‌ ته‌واوه‌تيى له‌ عێراق بكشێنێته‌وه‌.

داواشى لە حکومەتی عێراق كردوه‌ هەنگاوی یەکلاکەرەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەکداماڵینی ئەو گروپانە بنێت و ئەو هه‌ژموونه‌ سیاسی و سەربازییەشیان لێ بسەنێتەوە کە لە چەند ساڵی ڕابردودا بەدەستیان هێناوە.

مێژووى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م هێزه‌ چه‌كدارانه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى كۆنتڕۆڵى ده‌وڵه‌ت كارده‌كه‌ن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراق له‌ ساڵى 2003 و دواتر كشانه‌وه‌ى به‌شێكى زۆرى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ ساڵى 2010 له‌وكاته‌وه‌‌ تا ئێستا گروپى چه‌كداريى جياواز له‌ گۆڕه‌پانى عێراق سه‌ريانهه‌ڵدا، به‌شێكى زۆرى ئه‌م هێزه‌ چه‌كداره‌ شيعانه‌ له‌لايه‌ن وڵاتانى ده‌ره‌وه‌ به‌تايبه‌ت ئێران هاوکاری و پشتيوانيان لێده‌كرێت و جوڵه‌ى بازرگانيان هه‌يه‌، ئه‌م گروپانه‌ به‌شێوه‌ى راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پشتيوانى لايه‌نێكى سياسيى وڵاته‌كه‌يان هه‌يه‌ و خاوه‌نى بنكه‌ى فه‌رميى و نافه‌رميى و ته‌نانه‌ت بنكه‌ى شاراوه‌ن.

سه‌ربارى زۆريى ژماره‌ى هێزه‌ چه‌كداره‌كان له‌ عێراق، چه‌ند هێزێكى چه‌كداريى ناسراو هه‌ن كه‌ هه‌ريه‌كێكيان و له‌لايه‌ن سه‌ركرده‌يه‌كى وڵاته‌كه‌وه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، يه‌كێك له‌وانه‌ سوپاى مه‌هدييه‌، كه‌ له‌لايه‌ن موقته‌دا سه‌درى رێبه‌رى ره‌وتى سه‌دره‌وه‌ له‌ ساڵى 2003 و له‌دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراقه‌وه‌ دامه‌زرا، يه‌كێك بوو له‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ گه‌وره‌كانى عێراق و له‌ ساڵى 2008 بڕيارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى درا و ئێستا له‌ژێر ناوى (سه‌رايا سه‌لام) كارده‌كات ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ چه‌ند گروپێكى ديكه‌ى ديار وه‌ك رێكخراوى به‌در و ئه‌هلى حه‌ق و كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و عه‌سائيبى ئه‌هلى حه‌ق حه‌شدى عه‌شايه‌رى كه‌ له‌ژێر چه‌ترى حه‌شدى شه‌عبيدا له‌ عێراق وه‌ك گروپى چه‌كدار كار ده‌كه‌ن نزيكه‌ى 240 هه‌زار چه‌كداريان هه‌يه‌.

ئه‌مڕۆ نه‌خشه‌ى چه‌ك له‌ عێراق له‌لايه‌ن سێ هێزه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت ئه‌وانيش، هێزه‌ رێكخراوه‌كانى وه‌ك وه‌زاره‌تى به‌رگرى عێراق و هێزه‌كانى دژه‌تيرۆر و هێزى نيمچه‌ فه‌رميى وه‌ك هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى و به‌شێكيشيان هێزى رێكنه‌خراون و له‌ ده‌ره‌وه‌ى حكومه‌ت و ته‌نانه‌ت ريزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبيش كار ده‌كه‌ن كه‌ به‌شێكيان راسته‌وخۆ له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانى ده‌كرێن و له‌گه‌ڵ گروپه‌ سوننه‌ و عه‌شايه‌ره‌كان.

پسپۆڕانى ئه‌منيى و ستراتيجى عێراق ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ ناياساييه‌كانى عێراق به‌ چه‌ند جۆرێك كارده‌كه‌ن، به‌شێكيان فه‌رمان له‌ حكومه‌ته‌وه‌ وه‌رده‌گرن، به‌شێكيان وڵاتانى دراوسێ ئاڕاسته‌يان ده‌كات و به‌شه‌كه‌ى ديكه‌يشيان له‌لايه‌ن رێبه‌ره‌ ئاينييه‌كانى وڵاته‌كه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌م هێزانه‌ش فه‌رميى نين تا ئێستا نازانرێت ژماره‌ى چه‌كداره‌كانيان چه‌نده‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت كه‌ ڕوونه‌ ئه‌م هێزانه‌ به‌رده‌وام هه‌ڕه‌شه‌ن بۆسه‌ر ئارامى و سه‌قامگيرى وڵاته‌كه‌.

به‌گوێره‌ى مادده‌ى 9 له‌ ده‌ستورى عێراق به‌هيچ جۆرێك نابێت گروپه‌ چه‌كداره‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى چوارچێوه‌ى هێزه‌ فه‌رمييه‌كانى وڵاته‌كه‌ رێكبخرێن و دروست بكرێن و كاربكه‌ن، به‌مه‌ش ئه‌م هه‌موو هێزه‌ى هه‌يه‌ پێچه‌وانه‌ى ده‌ستورى وڵاته‌كه‌يه، سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ش ساڵانه‌ ژماره‌ى ئه‌و هێز و گروپانه‌ به‌ ناو و دروشم و ئاڵا و ئه‌جێنجاى جياوازه‌وه‌ دروست ده‌بن، هه‌ربۆيه‌ ئێستا له‌ عێراق هه‌وڵێك هه‌يه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى فه‌رميكردنى هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى، له‌ژێر ناوى (پرۆژه‌ياساى حه‌شدى شه‌عبى) كه‌ له‌ ئه‌گه‌رى تێپه‌ڕاندن و په‌سه‌ندكردنيدا هێزه‌كانى حه‌شجى شه‌عبى ده‌كاته‌ سوپايه‌ك هاوته‌ريب به‌ سوپاى عێراق‌.

يه‌كێك له‌ ناوه‌ دياره‌كانى له‌ گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقدا هه‌يه‌ گروپى مقاوه‌مه‌ى ئيسلامييه‌، ئه‌م گروپه‌ چه‌كداره‌ تێكه‌ڵه‌يه‌كن له‌ ميليشياكانى كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و كه‌تيبه‌كانى سه‌يد شوهه‌دا و جوڵانه‌وه‌ى نوجه‌با و ئه‌نساروڵا ئه‌وفيا، ئه‌م گروپه‌ به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌سه‌ندندايه‌ و ده‌كرێت له‌ داهاتودا گروپى ديكه‌يش بێنه‌ناويه‌وه‌ و فراوانتر بكرێت، ئه‌م گروپه‌ ستراتيجى كاركردنيان له‌ژێر يه‌ك ناودايه‌ تا كاتێك هێرش له‌ دژى هێزه‌كانى ئه‌مريكا ئه‌نجامده‌ده‌ن هيچ گروپێكيان به‌ته‌نها ئه‌نجامدانه‌كه‌ى نه‌گرێتته‌ ئه‌ستۆ.

ساڵى رابردوو له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كانى ئيسرائيل بۆ سه‌ر غه‌زه‌ و پشتيوانى ئه‌مريكا بۆ ئيسرائيل به‌هۆى هێرشى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق و به‌تايبه‌ت ئه‌و گروپانه‌ى له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانيان لێده‌كرێت، مه‌حه‌مه‌د شياع سودانى، سه‌رۆكوه‌زيرانى عێراق هه‌وڵێكى زۆريدا باڵانس له‌نێوان ئه‌مريكا و هێزه‌ چه‌كداره‌كان رابگرێت و بگاته‌ چاره‌سه‌رێكى مامناوه‌ند بۆ هه‌ردوو لا، له‌ يه‌ك كاتدا به‌ڵێنى به‌ گروپه‌كانى عێراق ده‌دا به‌ كشانه‌وه‌ى ته‌واوه‌تى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ عێراق و به‌ڵێنى به‌ ئه‌مريكاش ده‌دا به‌ سزادانى ئه‌و گروپانه‌ى هێرش بۆسه‌ر بنكه‌كانى وڵاته‌كه‌يان ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ كپ بوونه‌وه‌ى دۆخه‌كه‌ش، هێشتا دۆخى چه‌كداره‌كانى عێراق و پرسى كشانه‌وه‌ى هێزه‌كانى ئه‌مريكاش يه‌كلا نه‌بونه‌ته‌وه‌.

گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق، ئێستا خاوه‌نى 50 كورسين له‌ په‌رله‌مانى عێراق، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى 10/10/2025يش له‌ڕێى چوار ليستى ئاشكرا و 15 ليستى ديكه‌يش له‌ژێر ناوى هاوپه‌يمانێتى جياوازه‌وه‌ به‌شدارى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌يان كرد، ئه‌گه‌ر ژماره‌ى كورسييه‌كانى ئه‌م هێزانه‌ بگاته‌ 70 كورسى، ئه‌وا ده‌بنه‌ خاوه‌ن كارتى يه‌ك له‌سه‌ر سێى په‌كخه‌ر و چاره‌نوسى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران و حكومه‌تى وڵاته‌كه‌شيان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست.

زيانى گروپه‌ چه‌كداره‌كان بۆ سه‌ر عێراق

ماريا فانتابى، له‌ سه‌نته‌رى گفتوگۆى مرۆيى كه‌ رێكخراوێكه‌ تايبه‌ت به‌ ناكۆكييه‌كان و بنكه‌كه‌ى له‌ سويسرايه‌ له‌باره‌ى عێراقه‌وه‌ ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى عێراق بكه‌ين له‌دواى ساڵى 2003ـوه‌ ده‌بينين كه‌ ئه‌م وڵاته‌ نه‌بوه‌ته‌ ده‌وڵه‌تێكى كاريگه‌ر، نه‌يتوانيوه‌ ببێته‌ خاوه‌نى سه‌رۆكێك بۆ حكومه‌ته‌كه‌ى كه‌ تواناى هه‌بێت كۆنتڕۆڵى ته‌واوى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى وڵاته‌كه‌ بكات.

هه‌ر له‌باره‌ى دۆخى عێراقه‌وه‌، رۆژنامه‌ى نيوۆرك تاييمز نوسيويه‌تى: تاكه‌ هۆكارى نه‌كه‌وتنى عێراق سامانى نه‌وته‌كه‌يه‌تى، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شێكى زۆرى هاوڵاتيانى وڵاته‌كه‌ سوديان له‌و سامانه‌ وه‌رنه‌گرتوه‌ و له‌ خزمه‌تگوزارييه‌ سه‌ره‌تاييه‌كانى ژيانكردنيان بێبه‌شن.

ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ ئاماژه‌ى بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى خێرا هه‌نگاو ده‌نێت بۆ له‌ده‌ستدانى سه‌نگى خۆى له‌ ناوچه‌كه‌ و جيهانيشدا، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ كه‌وتوه‌ته‌ ژێر كۆنتڕۆڵى هێزه‌ ميليشيا شيعه‌كان و ئه‌وانيش ئه‌جێنداى ئێران له‌ وڵاته‌كه‌ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و خاكى وڵاته‌كه‌ بۆ مه‌راميى خۆيان به‌كارده‌هێننن.

ئه‌و زيانانه‌ى به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ له‌ عێراق ده‌كه‌وێته‌وه‌ ديارترينيان له‌ناوچوونى ژێرخانى ئابورى و ده‌ستگرتنى ئه‌م گروپه‌ چه‌كدارانه‌يه‌ به‌سه‌ر جومگه‌ گرنگه‌كانى وڵاته‌كه‌دا له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا مه‌ترسييه‌كى ديكه‌ له‌ناوچونى ناوچه‌ مێژووييه‌كانه‌، چونكه‌ له‌ رابردوودا ئه‌م گروپانه‌ به‌هۆى هێرشه‌ چڕه‌كانيانه‌وه‌ زيانێكى زۆريان به شوێنه‌واره‌ مێژوييه‌كان گه‌ياندوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ زيانه‌ گيانييه‌كان كه‌ به‌هۆى هێرشه‌كانيانه‌وه‌ به‌ر هاوڵاتييان ده‌كه‌وێت و هێرشى ئه‌م گروپانه‌ هه‌زاران كوژراوى له‌ هاوڵاتييانى مه‌ده‌نى و هێزه‌كانى حكومه‌ت لێكه‌وتوه‌ته‌وه.

ئاڵنگارييه‌كى ديكه‌ كه‌ به‌هۆى هێزه‌ بێشوماره‌كانى ئه‌م هێزانه‌وه‌ به‌ر عێراق ده‌كه‌ون نه‌مانى ئاراميى سياسى و ئه‌منييه‌، به‌هۆى ئه‌م گروپانه‌وه‌ عێراق سه‌روه‌رى خۆى له‌ده‌ستداوه‌ و ئه‌مه‌ش سه‌ريكێشاوه‌ بۆ به‌رزبونه‌وه‌ى توندوتيژييه‌كان له‌و وڵاته‌ و قۆستنه‌وه‌ى دۆخى ئه‌منيش له‌ عێراق له‌لايه‌ن گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ زياتر هه‌وڵه‌كانى بۆ هێنانه‌دى سه‌قامگيريى خاو كردووه‌ته‌وه‌.

هه‌ر له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌، مافه‌كانى مرۆڤ له‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى ئاشكرا پێشێل ده‌كرێن، ئه‌ويش له‌ڕێى شكاندنى مافه‌كانى مرۆڤ و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتنى هاوڵاتييان‌، هێرشه‌كانيشيان له‌ ناوچه‌ جياوازه‌كان سه‌ريان كێشاوه‌ بۆ پيسبوونى ژينگه‌ ته‌قاندنه‌وه‌ و شكاندنى هێڵه‌كانى گه‌ياندنى نه‌وت.

چاره‌نوسى عێراق له‌به‌رده‌م گروپه‌ چه‌كداره‌كان و ئێران و ئه‌مريكادا

له‌ 7ـى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 2023ـوه‌، ناكۆكييه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاڕتى ناوه‌ڕاست فۆرمێكى ديكه‌ و جياوازيان وه‌رگرت، ئاگرى ئه‌و پريشكه‌ى له‌ غه‌زه‌وه‌ سه‌ريهه‌ڵدا به‌يروت ويه‌مه‌ن و ئێرانيشى گرته‌وه‌، له‌ وێنه‌ گه‌وره‌كه‌دا عێراق به‌ تاكه‌ رزگاربوى ئه‌م گرژيانه‌ ده‌ركه‌وت، به‌ڵام پێده‌چێت عێراق له‌ كۆتاييدا به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى نزيك له‌ ئێرانه‌وه‌ ڕووبەڕووی مه‌ترسى گه‌وره‌ ببێته‌وه‌.

له‌ رابردودا ئيسرائيل به‌چڕى هێرشى بۆسه‌ر حه‌ماس و حيزبوڵا و حوسييه‌كان ئه‌نجامدا، پێده‌چێت هه‌نگاوى داهاتوى گروپه‌چه‌كداره‌كانى عێراق بێت چونكه‌، ئه‌و گروپانه‌ به‌شێكن له‌و‌ زنجيره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌ى نزيكن له‌ ئێران و پشتيوانى ده‌كه‌ن.

له‌نێوه‌ندى ئه‌م مه‌ترسييانه‌دا، حكومه‌تى عێراق هه‌وڵده‌دات سياسه‌تێكى هاوسه‌نگ په‌يڕه‌و بكات، له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌رگاى گفتوگۆ و لێك تێگه‌يشتنى به‌ڕووى ئه‌مريكادا كردووه‌ته‌وه‌ و له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ به‌رده‌وام هه‌وڵده‌دات بۆ ئارامكردنه‌وه‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كان، له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ باڵى شيعه‌ ده‌يه‌وێت له‌ يه‌ك كاتدا په‌يوه‌ندييه‌كانى له‌گه‌ڵ ئێران تێكنه‌چێت و له‌گه‌ڵ ئه‌مريكاش توشى ڕوبەڕوبوونەوە نه‌بێت.

ئێستا دۆخى عێراق له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى مه‌ترسيداردايه‌، يه‌كێكيان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ياخود چاره‌سه‌ركردنى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌ كه‌ ئه‌وه‌ كارێكى ئاسان نييه‌ و ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى گرژى و ئاڵۆزى و ناكۆكيى له‌ ناوخۆى وڵاته‌كه‌، ئه‌ويتر پشتگوێخستنى هۆشداره‌ييه‌كانى ئه‌مريكا و وڵاتانى رۆژئاوا و له‌ده‌ستدانى پشتيوانييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانيه‌تى، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ داهاتوودا مه‌ترسيى گه‌وره‌ى سياسى و ئه‌منيى و ئابوورى لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگدا: زیاتر لە دوو تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە

2026-05-06T03:00:00.000+03:00

لە دوو مانگی یەکەمی ئەم ساڵدا، خەرجیی عێراق زیاتر لە 17 تریلیۆن دینار بووە و 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە، بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی 2025، داهاتی نەوت کەمیکردووە و داهاتی نانەوتی زیادی کردووە.

ئەو ژمارانە بەگوێرەی راپۆرتی وەزارەتی دارایی فیدراڵە بۆ داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا.

خەرجی 17 تریلیۆن دیناری تێپەڕاندووە. بەگوێرەی راپۆرتەکە تاوەکو مانگی شوباتی ئەمساڵ خەرجیی عێراق 17.8 تریلیۆن دینار بووە، کە 16.9 تریلیۆن دیناری خەرجیی رەوان بووە کە بودجەی بەکارخستن زۆرینەی پێکدەهێنێت بە پارەی مووچەشەوە، کە بەتێکڕا 94.9%ی هەموو خەرجییەکان پێکدەهێنن.

14.4 تریلیۆن دیناری خەرجیی عێراق لەو ماوەیەدا بۆ مووچە بووە، کە 80.8%ی تێکڕاى خەرجییەکان بووە.

خەرجیی وەبەرهێنان لەو دوو مانگەی سەرەتای ئەمساڵ 876.9 ملیار دینار بووە کە تەنیا 5.1%ی تێکڕای خەرجییەکان بووە.

لە راپۆرتەکەدا خەرجیی هەرێمی کوردستان بە دوو تریلیۆن و 60 ملیار دینار هەژمار کراوە و زۆرینەی بۆ مووچە بووە.

بەراورد بە خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ساڵی 2025، خەرجییەکانی عێراق ئەمساڵ 112.1 ملیار دیناری کەمیکردووە.

داهاتی نەوت کەم بووە و نانەوتی زیاد بووە، لە دوو مانگی سەرەتای ئەمساڵ داهاتی عێراق بە نەوتی و نانەوتییەوە 15.7 تریلیۆن دینار بووە کە بەراورد بە خەرجییەکان، لەم ماوەیەدا زیاتر لە 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە.

داهاتی نەوتی لەو ماوەیەدا 13.1 تریلیۆن دینار بووە کە 83.4%ی تەواوی داهاتەکانی پێکهێناوە، داهاتی نانەوتیش 6.6%ی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

وەزارەتی دارایی فیدراڵ 120 ملیار دیناری وەک داهاتی نانەوتیی رادەستکراوی هەرێمی کوردستان لەنێو داهاتەکانى ئەو دوو مانگەدا هەژمار کردووە.

بەراورد بە دوو مانگی یەکەمی ساڵی 2025، داهاتی عێراق 1.7 تریلیۆن دینار کەمیکردووە، داهاتی نەوت بە بڕی 2.4 تریلیۆن دیناری کەمیکردووە، بەڵام داهاتی نانەوتی زیاتر لە یەک تریلیۆن دینار زیادی کردووە.

لە دیکۆرکەوتنی دیکۆرەکان

2026-05-04T03:00:42.792+03:00

مەریوان وریا قانع

ئەوەی لە دۆخی سیاسیی ئەمرۆکەی هەرێم ڕابمێنێت داڕمانێکی سیاسیی گەورە و هەمەلایەن و نەمانی لانی هەرەکەمی هەر جۆرە کۆگیرییەک دەبینێت، کە سەرجەمی سیستمە سیاسییەکەی، بە هەموو نووقسانیی و ناشیرینییەکانییەوە، ئیفلیج کردوە. ئەو دیکۆرە سیاسییەی کە ساڵانێکی درێژە دروستکراوە، لە پەرلەمانی کوردستانەوە بیگرە بۆ حکومەتی هەرێم، لەوەخراون تەنانەت وەک دیکۆریش ئامادەبن. زمانی قسەکردنی سیاسییش بۆ جاری هەزارەهەم بووەتەوە بەو زمانی جەنگە رەمزییەی، کە چەند هەنگاوێکی کەم لە جەنگی راستەقینەوە، دوورە.

لە راستیدا سەرجەمی کایە سیاسییەکەش لەوەکەوتوە کایەیەکی سیاسیی بێت و وەک شوێنی کۆبوونەوەی کۆمەڵک پێگەی سیاسیی جیاواز بەیەکەوە، کاربکات. خودی سیاسەت خۆیشی کورتبۆتەوە بۆ ئەو بڕیارانەی پابەستە بە دۆخی دەرونیی و کەلەرەقیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکەوە. بەهیچ مانایەک سیاسەت لە هەرێمدا چالاکی رێکخستن و ئاراستەکردن و بەدەمەوەچوونی ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە نییە، بەڵکو تەعبیرە لە دۆخی دەرونی و بەرجەستەکەری توانای سنوورداری بیرکردنەوە و تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکە. کەسانێک لە رێگای هێز و سەرمایەوە سەرجەمی بڕیارە گەورە و ستراتیژییەکانی هەرێمیان، قۆرخکردوە.

بەم مانایە ئەوەی لە هەرێمدا روودەدات سێ مەسەلەی سەرەکییە: سەرەتا لە دیکۆرخستنی خودی دیکۆرەکان، ئینجا لەسیاسەتخستنی خودی سیاسەت خۆی، دواتریش شوێنگرتنەوەی ئەو دووانەش بە دۆخی دەرونیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند بکەرێکی سیاسیی کەم لە هەرێمەکەدا. ئەم دۆخەش چەندان دەرەنجامی خراپ و ترسناکی لێدەکەوێتەوە، هەرە سادەکانیان تووڕدانی کۆی چەمکەکانی گەل و نەتەوە و نیشتیمان و کۆمەڵگا و سەرجەمی فۆرمەکانی پێکەوەبوونی دەستەجەمعیی دەرەوەی خێزان و بنەماڵە و خێڵە، بۆناو تەنەکەی خۆڵی سیاسەت و دۆخی دەرونیی وێرانی، ئەو بکەرانە.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە

لەو ئەدبیاتە گەورەیەدا لە ساڵانی هەشتای سەدەی بیستمەوە لەسەر مەسەلەی نەتەوە و ناسیۆنالیزم نووسراوە، دوو قوتابخانەی سەرەکیی لەیەکتری جیاکراونەتەوە. یەکەمیان ئەو قوتابخانەیەیە کە پێ لەسەر رەگەزە «بابەتی»یەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە دادەگرێت.هەرچی دووهەمیانە پێ لەسەر رەگەزە «خودیی»یەکانی دروستبوونی نەتەوە دادەگرێت و ئەم رەگەزە خودییانەی بەلاوە گرنگترە.

یەکەمیان پێ لەسەر بوونی مێژو و ئابوریی و زمان و کولتور و سەرزەمین و ئەتنیەتی هاوبەش دادەگرێت. لێرەدا نەتەوە هەیە و دروستدەبێت چونکە خەڵک ئەم پێدراوە هاوبەشانەیان بەیەکەوە هەیە.

دووهەمیان پێ لەسەر بوونی ئیرادە و خواستی سیاسیی هاوبەش و ویستی بەیەکەوەژیان و نیازی ئینتیماکردن بۆ ئەوەی وەک نەتەوە دەبینرێت و نمایشدەکرێت، دادەگرێت. ئەم پێداگرتنە لەسەر خواست و ویستیی بوون بە نەتەوە پێیوایە مەرجنییە بوونی یەک زمانی هاوبەش و یەک کولتور و یەک سەرزەمین، کەسەکان بەیەکەوە کۆبکاتەوە و بیانکات بە ئەندامی یەک نەتەوە، یان یەک گەلیان لێدروستبکات، بەڵکو ئەوە خواست و ویستی بەیەکەوەژیانی هاوبەشە، یەک نەتەوە و یەک گەل دروستدەکەن و یەک ئینتیما گەشەپێئەدەن و وادەکەن خەڵک سەر بە یەک کۆمەڵەی سیاسیی بن.

لە قوتابخانەی یەکەمیاندا نەتەوە پێدراوە مادیی و بابەتییەکان دروستیدەکات، لە دووهەمیاندا هەست و نەست و ویست و بڕیاری هاوبەش و هۆشیارانە. کەلەپوری مارکسیزم سەر بە قوتابخانەی یەکەمیانە، کەلەپوری فەیلەسوف و زانای زمان، ئێرنست ڕێنان، نوێنەری قوتابخانەی دووهەمیانە.

لەسەر زەمینی واقیعیش زۆرجار نەتەوە تێکەڵێکە لە هەردوو رەگەزەکە، هەم رەگەزە بابەتییەکان و هەم رەگەزە خودییەکان بەیەکەوە نەتەوە و نیشتیمان و گەل دروستدەکەن. بەم مانایە نەتەوە زۆربەی جار هەم سەرزەمین و مێژو و ئەتنیەتی هاوبەش دروستیدەکات، هەم ئەو ویست و خواستە سیاسییەش کە خەڵک بەیەکەوە کۆدەکاتەوە و وادەکات بخوازن بەیەکەوە یەکە هاوبەشەکانی وەک نەتەوە و نیشتیمان دروستبکەن.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە. کێشە و گرفتەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی عێراق، دەستنیشانکردنی پارێزگاری کەرکوک، چالاکنەکردنەوەی پەرلەمان و دروستنەکردنی حکومەتی هەرێم دوای تێپەڕینی زیاد لە ساڵ و نیوێک بەسەر هەڵبژاردندا، ئینجا ئەو جەنگە میدیایە پڕ لە ناشرینیی و پۆخڵەواتیی ئەخلاقیی و سیاسیی. لەپێش هەمووانیشەوە چۆنیەتی مامەڵەکردنی شەهیدبوونی کچە پێشمەرگەی رۆژهەڵاتیی, غەزال مولان و زۆرشتی تر، دۆخێکی سیاسیی دروستکردوە تیایدا شوێنی هیچ «ئێمە»یەکی پێکەوەیی تیانەماوەتەوە. لە «ئێمە»یەکی سیاسییەوە بیگرە بۆ «ئێمە»یەکی فەرهەنگیی و لەوانیشەوە بۆ «ئێمە»یەکی ئەخلاقیی. لەم دۆخە سیاسییەدا نە خاک، نە نیشتیمان، نە گەل، نە بەرژەوەندی گشتیی هاوبەش، نە کولتور، نە خواست و ویست و نیازیی پێکەوەبوونی هاوبەش نەهێڵدراوەتەوە. ئەوەی مێژووی پر لە تراژیدیای ئێمە بە درێژایی دەیەها ساڵ بەرهەمی هێناوە لەبەردەمی خواست و ویست و دۆخی دەورنیی و، لەپاڵ رق و بوغز و کەلەرەقی چەند بکەرێکی سیاسیی و، لەبەردەم دەستەبەرکردنی قازانجی بەرتەسکی نوخبەیەکی تەواو بچووک و سنوورداردا، بەچۆکدا هێنراوە.

لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە

«ئێمە»ی نەتەوەیی و نیشتیمانیی، «ئێمە»ەیەکە، وەک ووتم، هەستی ئەوەی هەیە کۆمەڵێک رەگەزی هاوبەش بەیەکەوە گرێیداوە و کردویەتی بەو «ئێمە» پێکەوەییە. لە ناویاندا زمان، کولتور، ئەفسانە، برین، تراوما، غەدر، بێمافکردن، خواست و ویستی هاوبەش، هتد... وەکچۆن رابردوویەک بەیەکەوە گرێیان ئەدات، ئاواش ئایندەیەکی هاوبەش بەیەکەوە کۆیاندەکات. بەشە جیاوازەکانی میلەتێک لە رێگای چیرۆک و بەسەرهات و گێرانەوەی هاوبەشەوە دەبن بە یەک و دەتوانن بەیەکەوە چوارچێوەیەکی نیشتیمانی دروستبکەن.

ئەوەی پارتی و یەکێتی بەیەکەوە نیانە، ئەوەی غائیبە هەوڵدانە بۆ دروستکردنی ئەم چوارچێوە هاوبەشە. لەمەشدا ئەوەی بەشی شێری لە بەرپرسیارێتی بەردەکەوێت پارتییە. ئەم هێزە جگە لە برابچووکی سیاسیی هەموو هێزە کوردییەکانی تر، هیچ فۆرمێکی تری کاری سیاسیی پێکەوەیی لەگەڵ کورد خۆیدا، قبووڵنییە.

بە کورتییەکەی، لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە و بەدۆخێک گەیشتوە تیایدا هیچ «ئێمە»یەکی سیاسیی دەستەجەمعیی نەک تەنها دروستنەکرێت، بەڵکو بوونیشیان نەمێنێت. ئەوەی لە دونیای ناشیرینی ئێمەدا روودەدا ئەم راستییە تاڵەیە: هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان نەک بوونیان نییە و لە ئارادانین، بەڵکو ئەوەی هەیە و کاردەکات تەنانەت هۆکارە بابەتییەکانی بوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان وێران دەکات. هێزە سیاسییە باڵادەستەکانی هەرێم نەک خۆیان نەتەوە و گەل و نیشتیمان دروستناکەن، بەڵکو ئەو بنەما بابەتیانەش لەکاردەخەن، کە دەتوانن گەل و نەتەوە و نیشتیمانیان دروستبکەن.

دادگەیەکی چین؛ نابێت ژیریی دەستکرد جێگەی کارمەند بگرێتەوە

2026-05-04T02:56:17.344+03:00

لە کاتێکدا لە وڵاتانی رۆژئاوا خەڵکێکی زۆر لە دڵەڕاوکێدان و دەترسن بەهۆی پێشکەوتنی ژیریی دەستکردەوە کارەکانیان لەدەستبدەن، لە چین کارمەندێک توانی لە دادگە لە دژی کۆمپانیاکەی سەربکەوێت، دوای ئەوەی دەیانویست بەهۆی تەکنەلۆجیاوە دەریبکەن.

رووداوەکە چۆن بوو؟

کارمەندێک بە ناوی ژۆو لە ساڵی 2022ـەوە لە کۆمپانیایەکی تەکنەلۆجی کاری دەکرد. لە ساڵی 2025، خاوەنکارەکەی ویستی ژیریی دەستکرد بخاتە شوێنەکەی. بۆیە بە ژۆو-ی گوت، یان دەبێت رازی بیت بەوەی پۆستەکەت نزم بکەینەوە و 40٪ی مووچەکەشت ببڕین، یانیش دەبێت بڕۆیت.

ژۆو بەمە رازی نەبوو، بۆیە کۆمپانیاکە دەریكرد و 45 هەزار دۆلاری وەک قەرەبوو پێدا. بەڵام ژۆو قەرەبووەکەی رەتکردەوە و لە دادگە سکاڵای لەسەر کۆمپانیاکە تۆمارکرد.

بڕیاری دادگە چی بوو؟

دوای چەندین دانیشتن، دواجار دادگەی ناوەندیی شاری هانگژۆو لە بەرژەوەندیی ژۆو بڕیاری دا و رایگەیاند، دەرکردنەکەی نایاسایی بووە.

دادگەکە بەڕوونی گوتی: "هێنانی ژیریی دەستکرد بۆ نێو کۆمپانیاکەت، بیانوویەکی یاسایی نییە بۆ ئەوەی گرێبەستی کارمەندەکانت هەڵبوەشێنیتەوە و دەریانبکەیت. تەنیا لە کاتێکدا دەتوانیت کارمەند دەربکەیت کە کۆمپانیاکەت رووبەڕووی قەیرانی گەورەی دارایی یان مایەپووچبوون بووبێتەوە."

شارەزایان چی دەڵێن؟

وانگ شویان، پارێزەر لە کۆمپانیایەکی یاسایی لە چین بە ئاژانسی شینهوای راگەیاندووە: "راستە پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا شتێکە ناتوانرێت رابگیرێت و بەرەو دواوە ناگەڕێتەوە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نایەت کە دەتوانێت لە دەرەوەی یاسا کار بکات."

هەرچەندە لە سیستمی یاسایی چیندا بڕیاری یەک دادگە راستەوخۆ نابێتە یاسای گشتی، بەڵام شارەزایان پێیانوایە ئەمە سەرکەوتنێکی گەورەیە؛ چونکە نیشانەیە بۆ ئەوەی حکومەتی چین خۆی ئامادە دەکات بۆ ئەوەی یاسای تووند دەربکات بۆ پاراستنی کارمەندان لەو مەترسییانەی بەهۆی ژیریی دەستکردەوە رووبەڕوویان دەبێتەوە.

داخرانی تەنگەی هورمز و گەمارۆی دەریایی ئەمریکا نرخی خۆراک لە جیهان گران دەکەن

2026-05-04T02:54:48.132+03:00

جیهان لەبەردەم گەورەترین شۆکی ئابووریدایە؛ تەنگەی هورمز کە بە "شاخوێنبەری وزەی جیهان" دەناسرێت، دوای داخرانی و سەپاندنی گەمارۆی دەریایی لەلایەن ئەمریکاوە، جووڵەی بازرگانی تێیدا گەیشتووەتە ئاستی پەککەوتن، بەپێی داتاکان داخرانی تەنگەکە لەلایەک و گەمارۆی دەریایی ئەمریکاش دژی ئێران لە لایەکی دیکە تەنیا لە نیوەی دوومی مانگی نیسان نرخی کاڵا و خواردەمەنییان بە رێژەی 6٪ لە جیهان گران کردووە.

کلیلە گەورەکەی وزە و ئابووری

تەنگەی هورمز کە دەکەوێتە نێوان ئێران و سوڵتاننشینی عومان، تاکە رێڕۆی ئاوییە کە کەنداو بە دەریای عومان و زەریای هیندی دەبەستێتەوە. ئەم تەنگەیە کە درێژییەکەی نزیکەی 160 کیلۆمەترە و لە تەسکترین شوێنیدا تەنیا 33 کیلۆمەتر پانە، وەک گرنگترین خاڵی وزە لە جیهاندا تەماشا دەکرێت.

رۆژانە نزیکەی 21 ملیۆن بەرمیل نەوت لەم تەنگەیە دەپەڕێتەوە، ئەمەش واتە یەک لەسەر پێنجی تەواوی نەوتی بەکارهێنراوی جیهان و یەک لەسەر سێی نەوتی گواستراوەی دەریایی، زۆرینەی نەوتی هەناردەکراوی وڵاتانی (عێراق، سعودیە، کوەیت، ئیمارات و ئێران) و گازی سرووشتیی قەتەر بەم دەروازەیەدا تێدەپەڕێت، هەر بۆیە هەر جۆرە پەککەوتنێک تێیدا، بە واتای هەڵئاوسانی نرخەکان و پەککەوتنی کارگەکانی جیهان دێت لە رۆژهەڵاتەوە تاوەکو رۆژئاوا.

نەتەوە یەکگرتووەکان لە راپۆرتێکی کتوپڕدا ئاشکرای کردووە کە لەگەڵ دەستپێکردنی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران، هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز بە رێژەی 95.3% دابەزیوە، ئەمەش وای کردووە نرخی خۆراک و پێداویستییە سەرەتاییەکان لە بازاڕەکانی جیهاندا 6% بەرزببنەوە.

ئێران بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆی، پەنای بۆ چەندین رێگەی "هێرشبەرانە" بردووە؛ لە مینڕێژکردنی دەریایی و بەکارهێنانی درۆنی خۆکوژەوە، تاوەکو هێرشی "نەورەسی" کە لەرێگەی بەلەمە خێراکانی سوپای پاسدارانەوە ئەنجام دەدرێت، لە بەرامبەردا، ئەمریکا لە 13ی نیسانی 2026ـەوە گەمارۆیەکی دەریایی تووندی سەپاندووە و بە بەکارهێنانی رۆبۆتی پێشکەوتوو خەریکی هەڵگرتنەوەی مینەکانە.

بیرە نەوتەکانی ئێران لەبەردەم داخستندا

بەپێی داتا تۆمارکراوەکان تێکڕای بارکردنی نەوتی خاوی ئێران لەنێوان 1 بۆ 13ـی نیسان، 2.1 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا، بەڵام لە دوای دەستپێکردنی گەمارۆکە و لە نێوان 14 بۆ 23ـی نیسان، تەنیا پێنج باری نەوت بینراون، ئەمەش تێکڕای هەناردەی بۆ 567 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا کەمکردووەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە پێش جەنگ و لە مانگی شوباتدا، ئێران رۆژانە تێکڕا 2 ملیۆن بەرمیلی هەناردە دەکرد.

بەگوێرەی کپلەر، بەهۆی سنوورداریی توانای بارکردنی نەوت بۆ نێو کەشتییەکان، کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی ئێران دەستی بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان کردووە. کپلەر پێشبینی دەکات ئەگەر گەمارۆکە بەردەوام بێت، تاوەکو نێوەڕاستی مانگی ئایار بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران بۆ نیوە دابەزێ و بگاتە 1.2 بۆ 1.3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

د. گۆڤەند شێروانی، پسپۆڕی بواری وزە لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆ گوتی: "ئێران توانای کۆگاکردنی نەوتی نەماوە، ئەگەر دۆخەکە بەمجۆرە بەردەوام بێت، تاران ناچار دەبێت بیرە نەوتەکانی دابخات."

ئەو پسپۆڕە ئاماژەی بەوەشکرد کە ئێران تۆمەتبار دەکرێت بەوەی "مەنەفێستی عێراقی" بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی نەوتەکەی وەک نەوتی عێراق بفرۆشێت و لە گەمارۆکان دەرباز بێت.

عێراق؛ قوربانیی یەکەمی قەیرانی هورمز

لە کاتێکدا وڵاتانی کەنداو زیانی رۆژانەیان بە 20 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێندرێت، بەڵام دۆخی عێراق زۆر مەترسیدارترە، محەممەد حوسێن، لێکۆڵینڤانی وزە کە لە سلێمانییەوە میوانی بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆ بوو دەڵێت: "عێراق لە خراپترین دۆخدایە و زۆرترین کاریگەریی داخرانی هورمزی لەسەرە، بەوپێیەی وڵاتانی کەنداو دەتوانن تاوەکو سێ ساڵی دیکە بەرگەی ئەم قەیرانە بگرن، چونکە ئەوان لەلایەک سەرمایە و دانراوی بانکییان زۆرە و لەلایەکی دیکەش سندووقی نەوەکانی داهاتوویان هەیە و لە کاتی ناچاریدا دەتوانن سوود لە پارەی ئەو سندووقە وەربگرن تاوەکو قەیرانەکە تێدەپەڕێنن، بەڵام عێراق توانای بەرگەگرتنی نییە و گواستنەوەی نەوتەکەی بە تەواوی پەکی کەوتووە، لەکاتێکدا 95٪ی داهاتەکەی پشت بە نەوت دەبەستێت و خاوەنی پارەیەکی پاشەکەوتکراوی ئەوتۆش نییە.

هاوکات هەر لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆدا، یادگار سدیق گەڵاڵی، سەرۆکی رێکخراوی روونبین بۆ شەفافیەت، ئاماژە بەوە دەکات کە تاران بێدەنگ دانەنیشتووە و دەڵێت: "ئێران هەوڵ دەدات لەرێگەی باکوورەوە بە شەمەندەفەر نەوت بنێرێت بۆ چین تاوەکو کەمێک لە گوشارەکان کەم بکاتەوە."

گوتیشی: لە سەرەتاوە ئێران سوودمەند بوو لە جەنگ بۆ هەناردەکردنی نەوت، بەڵام ئێستا گەمارۆی دەریایی جگە لەوەی زیانی زۆر گەورەی بە ئێران گەیاندووە، هاوکات زیانی بە هەموو ناوچەکە گەیاندووە.

بە گوتەی گەڵاڵی، مانەوەی هورمز بە داخراوی و بەردەوامیی گەمارۆی دەریایی ئەمریکا دژی ئێران پێشبینی بەرزبوونەوەی زیاتری نرخی نەوت لە جیهان بەهێزتر دەکات و هۆشداریش دەدات کە بیمەی دەریایی گران بووە و کەشتییەکان ناچارن رێگەی دوور و درێژی ئەفریقا ببڕن، ئەمەش تێچووی کاڵاکان لە جیهاندا بەرزتر دەکاتەوە، هاوکات بەپێی پێشبینییەکانی "کپلەر"، ئەگەر ئەم گەمارۆیە بەردەوام بێت، تاوەکو نێوەڕاستی مانگی ئایار بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران بۆ نیوە کەمدەبێتەوە، ئەمەش وەک د. گۆڤەند شێروانی دەڵێت وادەکات نرخی نەوت "هەموو پێوەرە جیهانییەکان تێپەڕێنێت."

بەقایی: پرۆژەکەی ئێران تەنیا لەسەر کۆتاییهێنانە بە شەڕ و باسی بەرنامەی ئەتۆمی نەکراوە

2026-05-04T02:53:26.633+03:00

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، ئەمریکا لە رێگەی پاکستانەوە وەڵامی پرۆژە 14 خاڵییەکەمانی داوەتەوە و خەریکی هەڵسەنگاندنین. ئیسماعیل بەقایی هەروەها دەڵێت، پرۆژەکەی ئێران تەنیا لەبارەی کۆتاییهێنانە شەڕ و بە هیچ شێوەیەک تێیدا باسی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران نەکراوە.

ئیسماعیل بەقایی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران، ئەمڕۆ یەکشەممە لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ تەلەفزیۆنی فەرمیی وڵاتەکەی، سەبارەت بە پرۆژە 14 خاڵییەکەی ئێران بۆ ئەمریکا قسەی کرد و روونکردنەوەی دا.

بەقایی رایگەیاند، بە پێچەوانەی راپۆرتی میدیا، پرۆژەکەی ئێران بابەتە ئەتۆمییەکان ناگرێتەوە و ئەوەی لە میدیادا بڵاوکراوەتەوە، پەیوەندی بە دانوستاندنەکانی رابردووەوە هەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە پرۆژەکەی ئێستای ئێرانەوە نییە.

هەندێک لە میدیاکانی ناوچەکە و جیهان لە راپۆرتەکانیاندا ئاماژەیان بە وردەکاریی پێشنیازە نوێیەکەی ئێرانیان کردووە و دەڵێن، پرۆژەکە لە سێ قۆناخ پێکدێت و قۆناخی سێیەمی پەیوەندی بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێرانەوە هەیە.

بە گوتەی گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، پرۆژە 14 خاڵییەکەی وڵاتەکەی بە تەواوی لەسەر کۆتاییهێنان بە جەنگە بە هیچ شێوەیەک تێیدا باسی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران نەکراوە.

ئیسماعیل بەقایی لەوبارەیەوە دەڵێت: "پرۆژەکەی ئێمە لەسەر بنەمای رێکخستنی لێکتێگەیشتنێکە بۆ راگرتنی شەڕ و لە سەرەتادا باس لە شێوازی جێبەجێکردنی لە ماوەی 30 رۆژدا دەکرێت."

بەقایی روونیکردەوە: "ئێستا ئێمە لەسەر ئەو خاڵانە چڕبووینەتەوە کە پەیوەندییان بە کۆتاییهێنان بە شەڕ لە ناوچەکەدا هەیە، بە لوبنانیشەوە. ئەوانەی دیکە کە دەگوترێت، باشێکی پەیوەندی بە پێشینەی دانوستاندنەکانەوە هەیە کە کاتی خۆی لە بواری ئەتۆمیدا دەمانکرد. لەو دوو خولەی پێشووی دانوستاندنەکان کە هێرشی رژێمی زایۆنی و ئەمریکا بۆ سەر ئێرانی لێکەوتەوە."

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەڵێت: "لەم قۆناخەدا هیچ دانوستاندنێکی ئەتۆمیمان نییە."

ئیسماعیل بەقایی راپۆرتی میدیا عەرەبییەکانی سەبارەت بە پابەندبوونی ئێران بە لابردنی مینەکان لە تەنگەی هورمز و بەشداریپێکردنی ئەمریکا لە پرۆسەکە رەتکردەوە و گوتی: "ئەمەش یەکێکە لەو شتانەی کە دروستکراوی خەیاڵی هەندێک میدیایە."

سەبارەت بە پرسی گەرەنتییەکانی لایەنی بەرامبەر بۆ ئەگەری جێبەجێکردنی پرۆژەکەی ئێران، بەقایی رایگەیاند: "گەرەنتی، خودی ئێمە، هێزی ئێمە و ئەو ئامرازانەن کە لەبەردەستماندان."

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران هەروەها رایگەیاند، "لایەنی ئەمریکی وەڵامی پرۆژەکەی ئێمەی داوەتەوە و وڵامەکەی رادەستی نێوەندگیرە پاکستانییەکە کردووە. ئێستا خەریکی هەڵسەنگاندنی وەڵامەکەی ئەمریکاین و دواتر هەڵوێستمان رادەگەیێنین."

هەردوو ئاژانسی نیمچە فەرمیی ئێران، تەسنیم و فارس، کە نزیکن لە سوپای پاسدارانەوە، رۆژی شەممە بڵاویانکردەوە، تاران لە رێگەی پاکستانەوە پێشنیازێکی 14 خاڵیی داوەتە واشنتن، ئەوەش وەک وەڵامێک بۆ پێشنیازێکی 9 خاڵیی ئەمریکا.

چەکە کان لای کێیە؟

2026-05-03T02:49:00.000+03:00

فارس نەورۆ ڵی

دوای یەکەم لێدوانی Donald Trump، لەسەر ئەوەی گوایە چەکی ناردووە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بەڵام لە هەرێمی کوردستاندا لەنێوان حیزبەکان دیار نەماوە و ون بووە. من نازانم چەک هاتووە یان نەهاتووە؛ ناشزانم کە ترامپ بە چی مەبەست ئەو قسەیەی لەوکاتەدا کردووە.

بەڵام، بەداخەوە، وەک شتەکانی دیکە لە کوردستان، ئەم مەسەلەیە بووە بە گیروگرفت. ، گرفتەکە ئەوەیە کە حیزبێک دەڵێ لەو لایە، ئەوی دیکە دەڵێ نا، لەو لاترە.

ئەم مەسەلەیە چەندە بۆ متمانەی خەڵک گرنگە؛ چونکە بێمتمانەی زیاتر لەنێوان خەڵک و حکومەت و پرۆسەی سیاسی دروست دەکات. ئەوەندەش بۆ سەمعەی کورد خراپە، لە ئاستی جیهاندا. من قسەم لەسەر ئەوە نییە کە چەکەکان هاتوون یان نەهاتوون، لای کێیە! یان لای کێ نییە.

بەڵام، ئەگەر ئەمریکا چەکی ناردبێت، بەدڵنیاییەوە خۆی دەزانێ چەکەکانی بە کێ داوە و لای کێیە، فراشراوە یان سوتێنراوە، یان تەقێنراوەتەوە. ئیتر پێویست ناکات یەکتری پێ ئیستیفزاز بکەن.

دواجار، ئەم چیرۆکەش دەخوێنینەوە و لە ڕاستییەکەی تێدەگەین و لەئامانجی پشت لێدوانەکەی سەرۆک ترامپ تێ دەگەین هەر نەدۆزرایەوە چار نیە دەبێ بڕۆین لە بازاڕی چە ک فرۆشان پەیدای کەینەوە ……

ئاماری هێرشەکانی سەر هەرێمی کوردستان

2026-05-02T11:54:00.000+03:00

راپۆرتی: فەرمانگەی میدیا و زانیاری

بە پێی داتاکان، هەرێمی کوردستان لە ڕیزبەندی یەکەمی ئەو وڵاتانە دێت کە بەشداری جەنگەکە نین و زۆرترین زیانی گیانی و ماڵییان پێگەیشتووە.

سەرەڕای بێ لایەنی هەرێمی کوردستان لە جەنگەکەدا؛ (20) شەهید و (123) بریندار هەبووە، بە سەدان هاووڵاتیش زیانی ماددی بەر ماڵ و شوێنی کار و ئۆتۆمبێلەکانیان کەوتووە.

لە پارێزگای هەولێر، (726) هاووڵاتیی زیانیان بەکەوتووە.

لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە، لە (24) هێرشدا دەیان هاووڵاتی زەرەرمەند بوون.

لە پارێزگای دهۆک، زیاتر لە (13) جار هێرش کراوە و زیان بە ماڵی هاووڵاتییان گەیشتووە.

لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، (35) هاووڵاتیی زیانیان بەر کەوتووە.

پێشەکی

فەرمانگەی میدیا و زانیاری، لەم ڕاپۆرتەدا ئاماری هێرشەکانی سەر هەرێمی کوردستان بڵاو دەکاتەوە، لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکە لە 28ی شوباتی ئەمساڵەوە، چەندین جار بە هێرشی درۆنی و موشەکی، بە بیانووی جیاواز و بێ بنەما، شوێنی مەدەنی، سەر و ماڵی هاووڵاتییان و کەرتی تایبەت لە هەرێمی کوردستان، کراونەتە ئامانج.

بە پێی داتاکان، هەرێمی کوردستان لە ڕیزبەندی یەکەمی ئەو وڵاتانە دێت کە بەشداری جەنگەکە نین و زۆرترین زیانی گیانی و ماڵییان پێگەیشتووە، سەرەڕای بێ لایەنی هەرێمی کوردستان لە جەنگەکەدا؛ (20) شەهید و (123) بریندار هەبووە، بە سەدان هاووڵاتیش زیانی ماددی بەر ماڵ و شوێنی کار و ئۆتۆمبێلەکانیان کەوتووە.

لە سەرەتای دەستپیکردنی جەنگەکەوە، بە بەردەوامی وڵاتانی دونیا هێرشەکانی شەرمەزاریان کردووە و چەندین جار داوا لە بەغدا کراوە، بکەرانی هێرشە تیرۆرستییەکان سزا بدات و کۆتای بەو هێرشە ناڕەوایانە بهێندرێت و سەروەری هەرێمی کوردستان و عێراق بپارێزێت.

خشتەی ئاماری هێرشەکان بۆ سەر هەرێمی کوردستان

زیانلێکەوتوانی سڤیل

بە پێی ئامارەکان، بە هۆی هێرشەکانەوە (20) هاووڵاتی شەهید بوون (123) هاووڵاتی دیکە برینداربوون، هەروەها زیانێکی زۆری ماددی بەر ماڵ و حاڵی سەدان هاووڵاتی دیکە گەیشتووە، بە پێی ئەم ئامارانەی خوارەوە:

· لە پارێزگای هەولێر، (726) هاووڵاتیی بە هۆی هێرشەکانەوە زیان بە ماڵ و خانوو، ئۆتومبێل و شوێنی کارەکانیان کەوتووە.

· لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە، لە (24) هێرش بۆ سەر شوێنی سڤیل دەیان هاووڵاتی زەرەرمەند بوون.

· لە پارێزگای دهۆک، زیاتر لە (13) جار هێرش کراوەتە سەر کۆمپانیای کەرتی تایبەت وزیان بە ماڵی هاووڵاتییان گەیشتووە.

· لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، (35) هاووڵاتیی بە هۆی هێرشەکانەوە زیان بە ماڵ و خانوو، ئۆتومبێل و شوێنی کارەکانیان کەوتووە.

تەڵەی مێژوو: لە ئینتیدابی بەریتانییەوە بۆ "هاوپەیمانیی" ئەمریکی

2026-05-01T03:02:00.000+03:00

مژدە علی

ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت عێراق و هەرێمی کوردستان، لیرەدا دەمەویت ئاماژەی پێبکەم لەم وتارەدا لە ئێستادا لەبەردەم گێژاوێکی سیاسی و ئەمنیی ئاڵۆزداین.

ئەم دۆخە پڕە لە چەقبەستوویی سیاسی، دەستوەردانی دەرەکی، و کێبڕکێی هێزە ئیقلیمییەکان، کە زۆرێك لە ڕەهەندەکانی هاوشێوەی ئەو قۆناغە مێژووییەن کە عێراق لە ژێر سایەی دەسەڵاتی بەریتانی (١٩٢٠ - ١٩٣٢) تێیدا تێپەڕبوو. ١. هاوشێوەییە مێژووییەکان: ئاڵنگارییەکان دووبارە دەبنەوە لە سەردەمی بەریتانییەکاندا، عێراق و کوردستان ڕووبەڕووی سێ ئاڵنگاری سەرەکی بونەوە کە ئەمڕۆش بە شێوازێکی نوێ دەردەکەونەوە:

• دروستکردنی دەوڵەت و ناسنامە: بەریتانییەکان هەوڵیان دەدا پێکهاتە جیاوازەکان (کورد، سوننە، شیعە) لە چوارچێوەی یەکەیەکدا کۆبکەنەوە بێ گوێدانە تایبەتمەندییە نەتەوەییەکان. ئەمڕۆش کێشەی "ناوەند و هەرێم" و ململانێی ناسنامە، بە هەمان شێوەی سەردەمی شێخ مەحمودی حەفید، خاڵی سەرەکی ئاڵۆزییەکانە.

• بەرژەوەندی هێزە زلهێزەکان: وەک چۆن لەو سەردەمەدا عێراق ببووە مەیدانی ململانێی بەریتانیا و فەڕەنسا و تورکیای کەمالی، ئێستاش وڵاتەکە بووەتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێکانی ئەمریکا، ئێران و وڵاتانی ناوچەکە.

• ناڕەزایەتی جەماوەری: شۆڕشی ٢٠ی تەمموزی ١٩٢٠ نیشانەی ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی دەرەکی و نادادپەروەری بوو. ئێستاش ناڕەزایەتییەکانی شەقام لە دژی گەندەڵی و نەبوونی سەروەری، ڕەنگدانەوەی هەمان ئەو ڕۆحیەتەن هەڵبەتەبۆ تێگەیشتن لە ئاڵنگارییەکانی ئێستا، نابێت وا بزانین مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، بەڵکو دەبێت بزانین چۆن هێزە نێودەوڵەتییەکان بەرگی بەرژەوەندییەکانیان دەگۆڕن.

جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان سیاسەتی بەریتانیای سەدەی بیستەم و ئەمریکای سەدەی بیست ویەکەم، بەڵام خاڵی هاوبەشی هەردوولا "پەراوێزخستنی مافی کورد" بووە لە پێناو هاوسەنگییە گەورەکاندا. بێگومان. دەکرێت جیاوازییە ستراتیژییەکان بەم شیوە ئەنالیزە بکەین لە داگیرکارییەوە بۆ ئەزموون:

• بەریتانیا (سیاسەتی ڕاستەوخۆ): بەریتانییەکان وەک هێزێکی داگیرکەری کلاسیک مامەڵەیان دەکرد. ئامانجیان نەخشەکێشانی سنوور بوو (وەک پەیمانی سایکس-پیکۆ). ئەوان بە ڕاشکاوی دەیانویست عێراق وەک "پاپۆڕێکی نەوت" لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بێت.

• ئەمریکا و هاوپەیمانان (سیاسەتی نادیار): ئەمریکا پێویستی بە داگیرکاریی فیزیکی درێژخایەن نییە؛ سیاسەتی ئەو لەسەر بنەمای "بەڕێوەبردنی قەیران" و پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانە لە ڕێگەی سیستەمی جیهانگیری و هاوپەیمانییە سەربازییە کاتییەکانەوە. ٢. غەدری بەریتانیا: گۆڕینی بەڵێنەکان بۆ بۆمب (١٩١٨ - ١٩٢٥) بەریتانیا یەکەم هێز بوو کە خەونی دەوڵەتی کوردی بە قوربانی بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و دەوڵەتی نوێی عێراق کرد: ئەوەبوو لە سالی

• ١٩٢٠ (پەیمانی سێڤەر): بەپێی ماددەکانی ٦٢ و ٦٤، بەڵێنی سەربەخۆیی بە کورد درا، بەڵام تەنها سێ ساڵ دواتر لە ١٩٢٣ (پەیمانی لۆزان) بەریتانیا پشتی لە کورد کرد بۆ ڕازیکردنی ئەتاتورک.

• هەروەها لە ١٩٢٢-١٩٢٤ (بۆردومانی سلێمانی): کاتێک شێخ مەحمودی حەفید داوای مافی کوردی کرد، فڕۆکە جەنگییەکانیبەکانی بەریتانیا) یەکەمین بۆردومانی کیمیایی و ئاسمانییان لە مێژووی ناوچەکەدا دژی کورد بەکارهێنا بۆ ئەوەی ناچاریان بکەن بچنە ژێر ڕکێفی حکومەتی بەغدا. ٣. غەدری ئەمریکا: "خیانەتی دۆستانە" (١٩٧٥ و ٢٠١٧) ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، لە ژێر ناوی "پاراستنی دیموکراسی" و "شەڕی تیرۆر"، لە ساتە وەختە یەکلاکەرەوەکاندا پشتیان لە کورد کردووە:

• لە ١٩٧٥ (ڕێککەوتننامەی جەزائیر): هێنری کیسینجەر و ئەمریکا پشتیوانییان لە شۆڕشی ئەیلوول کرد تەنها بۆ فشار خستنە سەر سەدام، بەڵام کاتێک بەرژەوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران و عێراق یەکلایی بووەوە، لە یەک شەودا کوردیان تەنها جێهێشت. کیسینجەر بەناوبانگترین وتەی خۆی وت: "کاری سیخوڕی خێرخوازی نییە."

• لە ٢٠١٧ دا (ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر): سەرەڕای ئەوەی کورد هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکا بوو لە شەڕی داعش، بەڵام لە کاتی پەلاماری حەشدی شەعبی بۆ سەر کەرکوک و ناوچە دابڕاوەکان، ئەمریکا بە پاساوی "پاراستنی دەستووری عێراق" بێدەنگی هەڵبژارد و ڕێگەی دا تانکە ئەبراهامەکانی کە بۆ شەڕی داعش دابوویە سوپای عێراق، دژی کورد بەکاربهێنرێن. ٤. ئەوەی گرنگە. چۆن ئەزموون وەرگرتنمان : لەو تەڵەیە دەرباز بین؟ بۆ ئەوەی مێژووی غەدرەکان دووبارە نەبێتەوە، پێویستە ئەم ڕاستییانە بکرێنە بنەمای کارکردن:

• نەبەستنەوەی چارەنووس بە یەک جەمسەر: وەک چۆن پشت بەستنی تەواو بە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٢٠ شکستی هێنا، پشت بەستنی ڕەها بە ئەمریکاش هەمان ئەنجامی دەبێت. پێویستە کورد هاوسەنگی لە نێوان هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکاندا دروست بکات.بەرژەوەندی نەک سۆز: ڕۆژئاوا لەسەر بنەمای مافی مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ کورد ناکات، بەڵکو لەسەر بنەمای کێش و سەنگ مامەڵە دەکات. تا کورد لە ناوخۆدا خاوەن هێزێکی یەکگرتوو و دامەزراوەیی نەبێت، لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا تەنها وەک کارتێکی گوشار" بەکاردێت.

• بەڵگەی مێژوویی وەک چەک: پێویستە دیپلۆماسییەتی کوردی هەمیشە ئەم غەدرە مێژووییانە بەبیر ناوەندە بڕیاربەدەستەکان بهێنێتەوە بۆ ئەوەی لانیکەم گەرەنتی یاسایی و نێودەوڵەتی (نەک تەنها بەڵێنی زارەکی) وەربگرێت. کەواتە:جیاوازیی نێوان بەریتانیا و ئەمریکا لە شێوازی ئەنجامدانی سیاسەتەکەیاندایە، بەڵام لە ئەنجامدا هەردووکیان کوردیان وەک ئامرازێک بینیوە نەک ئامانج. تەنها ڕێگەی دەربازبوون، گۆڕینی پێگەی کوردە لە پاشکۆیەکی سەربازی بۆ کارەکتەرێکی سیاسیی یەکگرتوو.

دۆخی ڕۆژنامەگەری لە سەردەمی شاشەدا

2026-04-30T11:46:00.000+03:00

هەڤاڵ عارف
-
ئایا دەکرێت باس لە رۆژی ڕۆژنامەگەری بکرێت لە کاتێکدا خودی کایەکە لەناو قەیرانێکی بونیادی و ئاڵنگاری ئەرکدا ئیفلیج بوبێت؟
لێرەدا پرسیاری بنەڕەتی گەڕانەوەیەکی فۆرمالیستی نییە بۆ مێژووی دەرچوونی یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردی بەڵکو گەڕانە بەدوای ئەو هەقیقەتە تەڵخەی، کە ئایا ئەم ئامرازە لە سەردەمی دیجیتاڵیزەکردندا توانیویەتی خاسییەت و وێنای مەعریفی و ئیعتیباری پیشەیی خۆی لای وەرگر بپارێزێت لە نێو ئەو فەوزاو قەرەباڵغییە بێمانایەی، کە تێیدا خێرایی کراوەتە پێوەر و ماددە کراوەتە ئامانج؟

ئاڵنگارییە بنەڕەتییەکە لەخودی ئەم پرسیارەوە دەست پێدەکات و چڕدەبێتەوە چونکە ئاشکرایە دۆخی ئێستای میدیا وک نەوەی پێگەشتووی رۆژنامەگەری لە نێوان تەوژمی خێرایی دیجیتاڵی و پاشەکشەی قووڵایی پیشەییدا ڕووبەڕووی هەڕەشەو مەترسی لێکترازان و لەدەستدانی هاوسەنگی جددی بووەتەوِە.

ئەم پاشەکشەیە تەنیا لە گۆڕینی فۆرم و ڕواڵەت و میتۆدا نییە، بەڵکو لەو شێواندنە بونیادییەدایە. کە تێیدا پەلەقاژەی یەکەم بوون و هەڵپەی دەستکەوتی ماددی بوونەتە بزوێنەری ئاراستەکردنی کایەکەو گواستنەوەی سەرپێی و زانیاریی بێ ڕەگ جێگەی شیکاری مەعریفی و تێڕامانی ستراتیژی گرتووەتەوە، ئەم وەرچەرخانەش میدیای لەئەرکە بنچینەییەکەی، کە بەرهەمهێنانی مەعریفەیە ترازاندووە بۆ ئامرازێکی وروژاندنی کاتی و جۆرێک لە نمایش، کە تێیدا ئیعتیباری پیشەیی دەکرێتە قوربانی چرکەساتی بینین، لێرەشدا مەترسییەکە تەنیا لەدەستدانی شەرعیەتی مەعریفی نییە بەڵکو پووکانەوەی ئەو ژێرخانە بونیادنەرەیە، کە میدیای وەک ناوەندێکی گوتارساز لە کایەی ململانێی ئاگاییدا جێگیر کردبوو.

ڕەهەندە فەلسەفییەکەی ئەم تەنگژەیە ئەو کاتە دەردەکەوێت، کە شوناسی ڕۆژنامەنووس دەخرێتە بەر نەشتەری پرسیار ئایا دەکرێت کارەکتەرێکی میدیایی بانگەشەی گەڕان بەدوای ڕاستیدا بکات، لە کاتێکدا ئیرادەی پیشەیی و نەخشەی بیرکردنەوەی لە لایەن داینەمۆی داراییەوە بۆ دیاری بکرێت؟ لێرەدا قەیرانەکە تەنیا لە نەزانین یان خۆ لەگێلدانی سەرچاوەی تەمویلی دەزگاکاندا نییە، بەڵکو لەو پاشکۆیەتییە بونیادییەدایە، کە تێیدا قەڵەم و گوتار دەبنە پاشکۆی ئەو لۆژیکەی پارە دایڕشتووە، بۆیە کاتێک ئاراستەی بیروڕا و چوارچێوەی گوتار بە پێوەری بڕی تێچوو دیاری دەکرێت ئیتر بکەر لەخودێکی مەعریفییەوە دەگۆڕێت بۆ ئەکتەرێکی جێبەجێکاری ئەو ئەجێندایانەی، کە پێشوەختە داڕێژراون.

بە پوختی، وەڵامی هەموو ئەو سرنج و پرسیارە ئاڵۆزانە و کۆی ئەو واقیعە تەمومژاوییەی ئێستا میدیای تێدایە بەرئەنجامی باڵادەستبوونی وەهمی خێرایی و هەڵپەی ماددییە، کە تێیدا هەقیقەت لەبەردەم غەریزەی بەرژەوەندی و یەکەمبووندا چۆکی داداوە و میدیا لە ناوەندێکی گوتارسازەوە بۆ پاشکۆیەکی بێ‌ ڕۆحی بڵاوکردنەوە کورتکراوەتەوە، تێپەڕاندنی ئەم تەنگژەیەش بەوە دەستەبەر، کە میدیا بایەخ و هێزە هەژموونگەراییەکەی بۆ خزمەتی شکۆی پیشەیی وەربگرێتەوە تا چیتر ماددە و وەهەمی پێشەنگبوون وەک داینەمۆی ئاراستەکردن باڵادەست نەبێت، بەڵکو مەزهەرییەتی پیشەیی ببێتە جەمسەری بڕیاردان و ئاراستەی ستراتیژیی کارکردنی دیاری بکات.

لەم نێوەندەشدا ئومێدی ڕاستەقینە لای ئەو قەڵەمە رەسەن و ڕەوتە پێشەنگانە ماوەتەوە، کە سوورن لەسەر گێڕانەوەی هێزی میدیا وەک جەوهەری بواری رۆژنامەگەری بۆ خزمەتی خودی پیشەکە، تێپەڕاندنی ئەم تەنگژەیەش تەنیا بەوە مەیسەر دەبێت. کە مەرجەعیەتی بڕیار لەم کایەیەدا بگەڕێنرێتەوە بۆ ئەهلی پیشەکە، چونکە تەنیا ئەم ئاراستە ڕەسەنە دەتوانێت میدیا لە پاشکۆیەکی بێ‌ ڕۆحەوە دووبارە بکاتەوە بە ناوەندێکی گوتارساز و کاریگەر، دواجار گێڕانەوەی فەزیلەت و شکۆ بۆ هەقیقەت وەک سەنتەری ئاسایشی کۆمەڵایەتی و پاراستنی شکۆی رۆژنامەگەری، تاکە ڕێگەیە بۆ گۆڕینی بینەری چرکەساتی بۆ خودێکی هۆشیار، بەبێ ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییە و ڕزگارکردنی ئەم کایە بەلاڕێدابراوە هەر نووسینێک لەسەر بایەخ و گرنگی فەزای ڕۆژنامەگەری تەنیا زیادکردنی ژاوەژاوێکی بێسوودە بۆ ناو ئەو فەزا شێواوەی، کە تێیدا هەقیقەت و راستتیەکان لە پێناو غەریزەی باڵادەستی بێناوەڕۆکدا خنکێنراوە، کەواتە با ئەوەی لەسەر کاغەز وەک ژێرخانی ڕەسەنی ڕۆژنامەگەری کۆمان کردووەتەوە، لەبەردەم هەژموونی ساردی شاشەکاندا بەهەدەری نەدەین.

گەمارۆی ئەمریکا و چارەنووسی بیرە نەوتەکانی ئێران

2026-04-28T11:49:51.634+03:00

گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران، کە ئێستا لە هەفتەی سێیەمدایە، بە شێوازێکی کاریگەر هەناردەی یەکێک لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهانی گەیاندووەتە سفر، بەڵام گەورەترین زیان لەسەر زەریا روونادات، بەڵکو هەزاران مەتر لە ژێر زەوی، لەنێو کێلگە نەوتییە گەورەکانی ئێران روودەدات کە ناتوانن چاوەڕێی چارەسەری دیپلۆماسی بکەن.

کاتێک هێزی دەریایی ئەمریکا لە 14ـی نیسان دا گەمارۆی خستە سەر بەندەرەکانی ئێران، میدیاکانی جیهان دەستبەجێ سەرنجیان خستە سەر نرخی نەوت و وەڵامدانەوەکەی سەرۆکی پەرلەمانی ئێران کە گوتی ئەمریکییەکان بەم زووانە "بیری بەنزینی چوار دۆلاری" دەکەن و وەک هەڕەشەیەک بۆ بەرزبوونی بەرچاوی نرخی سووتەمەنی، بەڵام ئەوەی کەم کەس بیری لێدەکاتەوە، زیانێکە کە لە کێڵگە نەوتییەکانی پارێزگای خوزستان روودەدات.

بیرە نەوتییەکان وەک گڵۆپ ناکوژێنەوە، بەڵکو سیستمی زیندوون، پەیوەستن بە پێکهاتە جیۆلۆجییەکانەوە کە بۆ ملیۆنان ساڵە لەژێر پەستانێکی بەردەوامدان. کاتێک بیرێک بەرهەمهێنانی هەیە، ئەو پەستانە ئاراستەی سەرەوە دەکرێت. ئەگەر نەتوانرێت نەوت هەناردە بکرێت، دەبێ بە ناچاری کۆگا بکرێت، بەڵام ئەوکاتەی کە شوێنی کۆگاکردن نامێنێت، بە ناچاری دەبێت بیرە نەوتەکان دابخرێن. کشێەکە لێرەدایە ئەگەر بەرهەمهێنانی نەوت بوەستێت جیۆلۆجیا ناوەستێت. لە نموونەی ئێران دا، ئەو زیانەی کە بەهۆی داخرانی بیرە نەوتەکان بەر ئێران دەکەوێت لە داهاتوودا، لەوانەیە زیاتربێت لە زیانی هێرشە مووشەکییەکان.

هەرێمی کوردستان ئەزموونی هاوشێوەی هەیە. ئەوەی ئێستا لە ئێران دا ئەگەری روودانی هەیە کاتی خۆی لە هەرێمی کوردستان روویدا. کاتێک بەهۆی بڕیاری دادگای نێوبژیوانی نێودەوڵەتی لە کۆتایی مانگی ئاداری 2023 دا، هەناردەکردنی نەوت وەستا و لە ماوەیەکی کورت دا کۆمپانیا نەوتییەکان بە ناچاری بەهۆی پڕبوونی کۆگاکانیان، بیرە نەوتەکانیان داخست.

بەندەرێک کە خەریکە پڕ دەبێت هەموو شتێک لە زنجیرەی هەناردەکردنی نەوتی ئێران دا بە یەک شوێن دا تێدەپەڕێت؛ دوورگەی خارک. ئەم دوورگە بچووکە مەرجانییە، کە نزیکەی 25 کیلۆمەتر دوورە لە کەناراوەکانی باشووری رۆژئاوای ئێرانەوە، نزیکەی 94 ٪ ـی هەناردەی نەوتی ئێران لەوێوە دەکرێت. ئەسکەلەکانی بەچەشنێکن کە گەورە کەشتییە نەوتهەڵگرەکان دەتوانن بوەستن و نەوت باربکەن، ئەو کەشتیانەی 2 ملیۆن بەرمیل نەوت دەگرن. بەڵگەنامەیەکی ساڵی 1984ـی دەزگای هەواڵگریی ئەمریکاCIA ، دامەزراوەکانی دوورگەی خارک وەک "گرنگترین شوێن لە سیستمی نەوتی ئێران" دا ناودەبات و بەردەوامیی ئەو دوورگەیە وەک "پێویستییەکی سەرەکی بۆ مانەوەی ئابووریی ئێران" وەسف دەکات.

لەوەتەی گەمارۆی ئەمریکا کەوتووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەو کەشتییە گەورانە چیدیکە ناتوانن بێنە خارک و نەوت باربکەن، بەڵام نەوتی خاو هەر دێت و کۆگا دەکرێت. بەپێی کۆمپانیای کێپلەر Kpler ، کە کۆمپانیایەکی پێشەنگی زانیاریی بازرگانییە، ئێران توانای کۆگاکردنی نزیکەی 31 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە خارک هەیە کە تاوەکو 7ـی ئادار، 18 ملیۆن بەرمیلی تێدا کۆگا کراوە، واتە 58٪ـی تواناکەی پڕ بووە. کێپلەر مەزەندەی کردووە ئێران لە رۆژە یەکەمەکانی گەمارۆکەدا هێشتا شوێنی نزیکەی 30 ملیۆن بەرمیلی مابوو، بەڵام خەریکە شوێنی بەتاڵ بۆ کۆگاکردنی نەوتی زیاتر نامێنێت. شارەزایانی سەر بە ناوەندی (رووپێوێ ئابووری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست) دەڵێن ئەگەری زۆر ئەوەیە ئێران پێش گەیشتنە بەرزترین توانای کۆگاکردن، دەست بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت بکات.

تەنانەت هەر لە ئێستاوە وەک رێکارێکی کاتی، ئەو وڵاتە کەشتی گەورەی نەوتی ( ناشا)، کە تەمەنی 30 ساڵ بووەو لە کارکەوتووە، وەک کۆگای سەر دەریا بەکارهێناوە کە لە کەنارەکانی دوورگەی خارک وەستاوە. بەپێی قسەی فرێدریک شنایدەر لە ئەنجوومەنی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئێران پێش دەستپێکردنی گەمارۆکە نزیکەی 127 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە کۆگای سەر دەریادا هەبووە ، بەڵام ئاژانسی (ویندوارد) بۆ زانیارییە دەریاییەکان، ئەو بڕەی بە 157.7 ملیۆن بەرمیل مەزەندە کردووە تاوەکو نێوەڕاستی نیسان.

لە ژێر زەوی چی روودەدات؟

سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، لە 21ـی نیسان دا مەترسییە جیۆلۆجییەکانی روونکردەوە و لە پۆستێکدا لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس نووسی "لە ماوەی چەند رۆژێکدا، کۆگاکانی دوورگەی خارک پڕدەبن و بیرە نەوتە هەستیارەکانی ئێران دادەخرێن". بیسێنت جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە "سنووردارکردنی بازرگانییە دەریاییەکانی ئێران، راستەوخۆ دەبێتە هۆی پچڕانی دەمارە سەرەکییەکانی داهاتی حکومەتی ئێران".

کێڵگە نەوتییە گەورەکانی ئێران لە نێوانیاندا ئەهواز، گەچساران، مارون، ئاغاجاری و کۆمەڵە کێڵگەکانی نەوتی قورسی رۆژئاوای کاروون، هەموویان کۆگای بەردی کاربۆنیی کۆنن کە زۆربەیان لەنێوان ساڵانی 1920 بۆ 1960 دۆزراونەتەوە. بەپێی شیکارییەکانی هۆمایۆن فەلەکشاهی لە کۆمپانیای کیپلەر، بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئێران پێش بەرپابوونی جەنگ و لە دوای جەنگەکەش بەرەوە دابەزین روێشتووە. لە مانگی ئاداردا بڕی 200,000 بەرمیل لە رۆژێکدا دابەزیوە بۆ 3.68 ملیۆن بەرمیل و، پێشبینی دەکرێت لە نیسان دا 420,000 بەرمیلی دیکەی لێ کەم ببێتەوە و بگاتە نزیکەی 3.43 ملیۆن بەرمیل. ئەمە بەڕوونی دەریدەخات کە پەککەوتنی هەناردەی نەوتی ئێران، چۆن خەریکە بەرهەمهێنانی نەوتی ئەو وڵاتە دادەبەزێنێت.

مەترسییە سەرەکییە جیۆلۆجییەکە پێیدەگوترێت (Water coning) . لە ژێر ستوونی نەوتی نێو کۆگای هەر کێڵگەیەکی نەوتی، ئاوی ژێر زەوی چالاک هەیە. لەکاتی بەرهەمهێنانی ئاساییدا، ئەو جیاوازییەی لە پەستاندا دروست دەبێت بەهۆی بەرهەمهێنانی نەوتەوە، ئاستی بەرکەوتنی نەوت و ئاو لە ژێر درز و کونی نێو چینە بەردینەکان دەهێڵێتەوە. کاتێک بیرێک دادەخرێت، ئەو جیاوازییەی پەستان نامێنێت. بەوشێوەیە ئاوەکەی خوارەوە لە جوڵە ناوەستێت. لە رێگەی درزەکانی نێو چینە بەردینەکان بەرەو سەرەوە دەڕوات و دەچێتە نێو ئەو درز و کونانەی کە پێشتر نەوتیان تێدا بووە. ئەو نەوتە لەوێدا دەمێنێتەوە و چیتر بە رێگەی ئاسایی دەرناهێنرێت و قەتیس دەمێنێت. لەڕووی کردارییەوە، ئەو نەوتە بە لەدەستچوو هەژمار دەکرێت.

شیکارییەکی وردی رەیمۆند حەکیم ئەندازیاری نەوت کە لە 21ـی نیسان دا لە ماڵپەری (Energy News Beat)، بڵاوکرایەوە ئەوە بەڕوونی دەخاتەڕوو. داخستنی ناچاریی بیرەکان دوای تەنیا چوار رۆژ دەتوانێت هاوسەنگی پەستانی کۆگاکان تێکبدات و ببێتە هۆی چوونە ناوەوەی ئاو و گاز و، دروستبوونی پارافین (مۆم) کە بۆڕییەکان و کونەکان دەگرێت، ئەمەش لەوانەیە سەدان بیر بکاتە بیرێکی بێ سوود، یان بۆ هەمیشە زیانیان پێبگەیێنێت. هۆکارێکی دیکەی هەرەسهێنانی بیرە نەوتەکان نیشتنەوەی پارافین یان مۆمە کە کێشەکە قورستر دەکات. نەوتی قورسی ئێرانی (API 29.6)، کە زۆربەی قەبارەی هەناردەی ئێران پێکدەهێنێت و بە پلەی یەکەم لە پێکهاتەکانی گەچساران و مارونەوە دێت، رێژەی مۆمی زۆرە. لە بیرێکی داخراودا، پلەی گەرمی دادەبەزێت و مۆمەکە لەسەر دیواری بۆڕییەکان دەبەستێت، بەوەش ئەو رێگەیەی کە نەوت دەبێت پێیدا بڕوات بۆ دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان، دەگیرێت.

هەریەکە لە دامەزراوەکانی (The Gateway Pundit) و (Foundation for Defense of Democracies) جەختیان لە هەمیشەییبوونی زیانەکان کردووەتەوە. ئەوان دەڵێن، دەستپێکردنەوەی بیرە داخراوەکان دەکرێت چەندین مانگ بخایێنێت و بە گەڕخستنەوەیان ملیاران دۆلاری تێبچێت و، لە هەندێک کات دا بەرهەمهێنان هەرگیز وەک پێشووی لێ نایێتەوە. کۆمپانیای رایستارد ئێنێرجی، (Rystad Energy) بە جیا مەزەندەی کردووە کە ژێرخانی وزەی ئێران تەنیا بۆ چاککردنەوەی زیانە راستەوخۆکانی هێرشەکان، پێویستی بە 19 ملیار دۆلارە و گەڕانەوەی تەواوی بەرهەمهێنان لەوانەیە دوو ساڵ بخایێنێت.

ئەمە جیا لە زیانە هەمیشەییەکانی کۆگاکانی ژێر زەوی. هەڵسەنگاندنێکی فراوانتری رایستاد دەریخستووە کە جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەتوانێت 58 ملیار دۆلار زیان بە ژێرخانی وزەی ناوچەکە بگەیێنێت، کە 50 ملیار دۆلاری تەنیا بۆ دامەزراوەکانی نەوت و گازە.

سێ سیناریۆ

ماوەی گەمارۆکە ئێستا گۆڕاوی سەرەکییە لە داهاتووی نەوتی ئێران دا. پێش دەستپێکردنی جەنگ، ئێران لە ساڵی 2025ـدا رۆژانە بە تێکڕا 1.68 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد و، رۆژانە نزیکەی 115 ملیۆن دۆلار یان 3.45 ملیار دۆلار لە مانگێکدا داهاتی هەبوو. ئەو ژمارانە چیتر نەماون، ئەم سیناریۆیانەی خوارەوە گوزارشت لە رێگە جیاوازەکانی داهاتوو دەکەن:

سیناریۆی یەکەم: رێککەوتن پێش نێوەڕاستی ئایار. ئەگەر چارەسەرێکی دیپلۆماسی رێگە بدات گەمارۆکە لاببرێت پێش ئەوەی کۆگاکانی خارک بەتەواوی پڕ ببن، ئێران لە خراپترین کێشەی داخستنی ناچاری بیرەکان رزگار دەبێت. داتاکانی کێپلەر دەریانخستووە کە ئێران لە مانگی ئاداردا هێشتا 1.84 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە رۆژێکدا هەناردە کردووە، بەڵام ئەو پەنجەرەیەی داهاتە ئێستا داخراوە. لەم سیناریۆیەدا، تەنیا 100,000 بۆ 200,000 بەرمیلی رۆژانە زیان بەر توانای بەرهەمهێنان دەکەوێت و لە ماوەی چوار بۆ هەشت هەفتەدا زۆربەی بەرهەمەکە دەگەڕێتەوە.

سیناریۆی دووەم: بەردەوامیی گەمارۆکە تاوەکو کۆتایی ئایار و دەستپێکردنەوەی جەنگ لە حوزەیران دا. لێرەدا زیانە جیۆلۆجییەکان گەورە و بەشێکیان بێگەڕانەوە دەبن. پڕبوونی کۆگاکان بۆ ماوەی شەش بۆ هەشت هەفتە، دەبێتە هۆی داخستنی بیرەکان لە سەرانسەری کێڵگە گەورەکانی خوزستان دا. دیاردەی سەرکەوتنی ئاو لە بیرە نەوتەکان بەتایبەت لە ئەهواز و گەچساران روودەدات. لەم سیناریۆیەدا زیانی هەمیشەیی بەرهەمهێنان بە 300,000 بۆ 500,000 بەرمیل لە رۆژێکدا مەزەندە دەکرێت کە یەکسانە بە 9 بۆ 15 ملیار دۆلار داهاتی ساڵانە کە هەرگیز ناگەڕێتەوە.

سیناریۆی سێیەم: درێژبوونەوەی جەنگ بۆ مانگی حوزەیران و تەممووز. گەمارۆی سێ بۆ شەش مانگی، ئەو سیناریۆیە کە بەراوردکردن بە جەنگی کەنداوی ساڵی 1991 دەبێتە جێگەی سەرنج. عێراق لە سەرەتای ساڵی 1991ـدا نزیکەی 732 بیری کوێتی سووتاند؛ کوژاندنەوەی ئەو ئاگرانە نۆ مانگی خایاند و 1.5 ملیار دۆلاری تێچوو و، چاککردنەوەی ژێرخانەکە 20 ملیار دۆلاری تێپەڕاند. زیانەکانی ئێران خاوتر و کەمتر دیارن لە ئاگر، بەڵام لەڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەن. لەم سیناریۆیەدا، ئاستی بەرهەمهێنانی بەردەوامی ئێران لە 3.1-3.4 ملیۆن بەرمیلی ئێستاوە دادەبەزێت بۆ 2.0-2.5 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. زیانی هەمیشەیی دەگاتە 500,000 بۆ 900,000 بەرمیل لە رۆژێکدا. بە نرخی 90 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، هەر 500,000 بەرمیلێک کە کەم بکاتەوە، ساڵانە 16.4 ملیار دۆلار زیان بە ئێران دەگەیێنێت.

عومەر ئەحمەد

هێرشی دژە عەرەب ڕاگرن!

2026-04-28T11:45:16.391+03:00

‌

بابەکر درەیی

هێرشی رەگەزپەرستی لە میدیا کۆمەڵایەتیەکاندا دژی هاوڵاتیانی عەرەب لە پەرەسەندندایە، ئەم هێرشانە هیچ بنەمایەکیان نییە و بۆ تێکدانی دۆخی سیاسی کوردستان و نانەوەی ئاژاوەیە لە نێوان گەلی کوردستان و هاوڵاتیانی عەرەب زماندا، پەرەپێدان و باسکردنی ئەم رەگەزپەرستیە و دانانی کورد وەک گەلێکی پاکتر ، پیشکەوتوتر، وشیارتر و هتد لەگەل هیچ کام لە:

یەکەم/ بنەما ئاینیەکانی ئیسلام.

دوەم/ بنەماو بناغەی بیروباوەرە پیشکەوتوەکانی چەپ و دیموکرات.

سیهەم/ بەرنامەو کارنامەی حکومەتی هەریمی کوردستان و حزبە پیکهێنەرەکانی.

چوارەم/ دەستوری عیراق کە پەسندکراوی هاوڵاتیانی عیراقە.

پێنجەم/ بەیاننامەی مافەکانی مرۆڤ.

شەشەم/ ئەخلاقی ئینسانی و دراوسێیەتی و تێکەڵی هەزاران ساڵەی هەردو گەلی برای کوردو عەرەب ناگونجێت و بەتەواوی دژ دەوەستێتەوە.

ئەوانەی بە مەبەستی فیتنەیی و ئاژاوەگێری ئاو دەکەنە ئاشی دوژمنایەتی قەومی و نەتەوەیی سبەی رۆژێ هیج لێپرسراوەتیەک قبوڵ ناکەن و دەبنە هۆکاری ئاژاوەیەک کە توخمی مرۆڤ لە زۆر وڵات و جیگەی تردا باجی قورسی لەسەر داوە.

هیوادارم و داواکارم میدیای رەسمی کۆمەڵایەتی ئەم بابەتە جدی وەربگرن و هەلمەتیک بۆ دژایەتی رەگەزپەرستی بخەنەڕێ و تەڕو وشک ی گەلانی تر پێکەوە نەسوتێنن و هیچ کەس تەقە لە نیشانەی هەڵە نەکات چونکە سەرەنجام کوروکچە هەژارەکانی ئەم میللەتە زیانی لێدەکەن و ئەوانەی ئاگری فیتنەیی هەڵەگیرسێنن خۆیان وەک کەسانی ترسنۆک دەرباز دەبن بە شێوەی نەعامەی بیابان سەریان دەخەنە ژێر لم و لە تاریکیا خۆیان دەشارنەوە.