KURDPLAT

هەڵاوسان لە عێراق چۆن نرخی پێداویستییەکانی گۆڕیوە

2026-09-28T18:53:16.551+03:00

بەگوێرەی بەدواداچوونی میدیایی بۆ راپۆرتەکانی دەستەی ئاماری عێراق، لە مانگی ئابی ئەم ساڵدا تێکڕای پێوەری گشتیی نرخی بەکاربەر بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە و رێژەی هەڵاوسانی ساڵانە گەیشتووەتە 3.3%. هەروەها هەڵاوسانی مانگانەش بەراورد بە مانگی تەممووز، بە رێژەی 0.7% بەرزبووەتەوە.

بەپێی راپۆرتەکەی دەستەی ئاماری سەر بە وەزارەتی پلاندانانی عێراق، پێوەری گشتیی نرخی بەکاربەر لە مانگی ئابی ساڵی 2026 گەیشتووەتە 110.9 خاڵ، لە کاتێکدا لە مانگی تەممووزی هەمان ساڵدا 110.1 خاڵ بووە، بەوەش هەڵاوسانی مانگانە 0.7% زیادی کردووە.

بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی ساڵانە لە پارەوە بۆ ئەم ساڵ

داتاکانی دەستەی ئامار دەریدەخەن کە بەراورد بە پار، ئاستی گشتیی نرخ رووی لە بەرزبوونەوە کردووە:

- لە مانگی ئابی 2026دا ژمارەی پێوانەیی گەیشتووەتە 110.9 خاڵ.

- لە مانگی ئابی 2025دا ژمارەی پێوانەیی لە ئاستی 107.4 خاڵدا بووە.

- رێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە مانگی ئابدا گەیشتووەتە 3.3%.

بەراوردی هەردوو مانگی تەممووز و ئابی 2026

راپۆرتەکەی دەستەی ئاماری عێراق بەراوردکارییەکی لەنێوان هەردوو مانگی تەممووز و ئابی 2026 خستووەتەڕوو، کە دەریدەخات بەرزبوونەوەی نرخ لە مانگی ئابدا خێراتر بووە:

- مانگی تەممووزی 2026:

- ژمارەی پێوانەیی 110.1 خاڵ بووە (بەراورد بە مانگی حوزەیرانی 2026 کە 110.0 بووە).

- هەڵاوسانی مانگانە 0.1% بووە.

- هەڵاوسانی ساڵانە 3.3% بووە (بەراورد بە تەممووزی 2025 کە 106.6 خاڵ بووە).

مانگی ئابی 2026:

- ژمارەی پێوانەیی بۆ 110.9 خاڵ بەرزبووەتەوە.

- هەڵاوسانی مانگانە 0.7% بەرزبووەتەوە (واتا بەراورد بە مانگی پێشوو گەشەی هەڵاوسان خێراتر بووە).

- هەڵاوسانی ساڵانە لە ئاستی 3.3% بە جێگیری ماوەتەوە.

پێوەری نرخی بەکاربەر لە عێراق چۆن هەژمار دەکرێ؟

پێوەری نرخی بەکاربەر (CPI)، لەلایەن دەستەی ئامار و سیستمی زانیارییە جوگرافییەکانی عێراق لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق و هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی مەیدانی کۆدەکرێتەوە، تێیدا چاودێریی گۆڕانکاریی نرخی سەبەتەیەکی هەمەچەشن لە کاڵا و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان دەکرێ، لەوانە (خۆراک و خواردنەوەکان، نیشتەجێبوون و کرێ، ئاو و کارەبا، تەندروستی، گواستنەوە، پەروەردە و پەیوەندییەکان).

دەستەی ئاماری عێراق بۆ بەدواداچوونی ئاستی بژێوی و گۆڕانکارییەکانی بازاڕ، داتاکانی لەسەر دوو هێڵی سەرەکی دەخاتەڕوو. یەکەمیان لەڕێگەی پێوەری ژمارەی پێوانەیی نرخەکانی بەکاربەرەوەیە کە قەبارەی هەڵاوسان بە خاڵ و رێژەی سەدی دەپێوێ. دووەمیشیان لە رێگەی رووپێوی مەیدانیی مانگانەی بازاڕەکانەوەیە لە بەغدا، پارێزگاکان و هەرێمی کوردستان بۆ دەرهێنانی تێکڕای نرخی راستەقینەی خۆراک بە دیناری عێراقی. بەپێی بەدواداچوونەکانی رووداو، ساڵی 2026 نرخەکان بەپێی وەرزەکان گۆڕانکاریی بەرچاویان بەسەردا هاتووە و بەشێکی کاڵا سەرەکییەکان لە نیوەی دووەمی ساڵ (بەتایبەت لە تەممووز و ئاب) گرانتر بوون.

نرخی خۆراک و پێداویستییەکان؛ گۆشتی سوور لە بەرزبوونەوەدایە

رووداو داتای لە دەستەی ئاماری عێراق دەستکەوتووە و دەردەکەوێ کە لە کەرتی پڕۆتینی ئاژەڵیدا، گۆشتی سوور لە ئاستێکی بەرزدا ماوەتەوە. نرخی یەک کیلۆگرام گۆشتی بەرخی خۆماڵی لە سەرەتای ساڵ (کانوونی دووەم و شوبات) لەنێوان 20,000 بۆ 21,500 دینار بوو، بەڵام لە مانگەکانی تەممووز و ئابدا گەیشتە لووتکە و بە 22,000 تاوەکو 23,500 دینار فرۆشراوە.

گۆشتی بێ ئێسکی گوێرەکەش لە 16,500 دینارەوە گەیشتووەتە نزیکەی 19,000 دینار؛ هەروەها ماسیی زیندووی (کارب) گرانبوونێکی بەرچاوی تۆمار کردووە و نرخی کیلۆیەک لە 6,000 دینارەوە بۆ 7,500 دینار بەرزبووەوە. تەبەقەیەک هێلکەیش لە 5,500 دینارەوە گەیشتووەتە 6,500 دینار، لە کاتێکدا مریشکی زیندوو بە درێژایی مانگەکان لەنێوان 3,750 بۆ 4,500 دیناردا هەڵبەز و دابەزی کردووە.

سەبارەت بە سەوزە، نرخەکان بە تەواوی لەژێر کاریگەریی وەرزی پێگەیشتنی بەروبووم و گەرمای تاقەتپڕووکێنی هاویندا بوون. بۆ نموونە، تەماتە لە سەرەتای وەرزی هاوین (ئایار و حوزەیران) بەهۆی زۆریی بەرهەمەوە تاوەکو 750 بۆ 1,000 دینار دابەزیبوو، بەڵام لە مانگەکانی تەممووز و ئابدا بەهۆی کەمبوونەوەی بەرهەمی خۆماڵی و گەرما، نرخەکەی بۆ 1,250 تا 1,500 دینار بۆ هەر کیلۆیەک بەرزبووەوە. پەتاتە و پیازیش سەرەتا هەرزانتر بوون، لە کۆتاییەکانی هاویندا روویان لە بەرزبوونەوە کرد و گەیشتنە 1,000 بۆ 1,500 دینار بۆ هەر کیلۆیەک.

لە بەرامبەر گرانبوونی گۆشت و سەوزەدا، کاڵا ستراتیژی و وشکەکانی نێو سەبەتەی خۆراک کەمترین کاریگەریی هەڵاوسانیان لەسەر بووە، بە جۆرێک نرخی یەک لیتر رۆنی بازرگانی لەنێوان 2,250 بۆ 2,750 دیناردا ماوەتەوە، برنجی بەسمەتیی پلە یەکیش لە 2,250 بۆ 2,750 دینار بۆ هەر کیلۆیەک جێگیر بووە. هۆکاری سەرەکیی ئەم سەقامگیرییەش دەگەڕێتەوە بۆ بەردەوامیی دابەشکردنی بەشەخۆراکی مانگانە لەلایەن وەزارەتی بازرگانییەوە، کە وەک چەترێکی پارێزەر رێگری لە قەیرانی گرانبوونی دانەوێڵە و پێداویستییە سەرەکییەکان لە بازاڕی ئازاددا دەکات.

ئەگەر کۆنترۆڵ نەکرێت، ژیریی دەستکرد دەبێتە هۆی کوژرانی یەک ملیار کەس

2026-09-28T18:49:52.146+03:00

بیڵ گەیتس، هاودامەزرێنەری کۆمپانیای مایکرۆسۆفت، داوای لە یاسادانەران و دەسەڵاتدارانی ئەمریکا کرد، سنوور و یاسای توند بۆ پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد دابنێن و هۆشداریی دا کە ئەگەر ئەم تەکنەلۆجیایە بەبێ چاودێری و کۆنترۆڵ بەجێبهێڵدرێت، دەکرێت ببێتە هۆی "کوژرانی یەک ملیار کەس."

داواکارییەکەی گەیتس چییە؟

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی NBC، گەیتس جەختی لەوە کردەوە کە نابێت رێگە بدرێت کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا خۆیان بڕیار لەسەر سەلامەتی بدەن: "پێویستە پۆلیس، دادگە و سیاسەتڤانان بێنە نێو ئەم گفتوگۆیە لەبارەی ئەوەی رێکارەکانی پاراستن و چاودێری چۆن دەبن... ئەمە دەبێت ببێتە مەرجێکی یاسایی."

گەیتس گوتیشی: "لە مێژوودا هیچ چەکێک هێندە بەهێز و مەترسیدار نەبووە کاتێک کەسانی خراپەکار لەگەڵ کەرەستەکانی ژیریی دەستکرددا یەکدی دەگرن."

ئایا "دوگمەی کوژاندنەوە" چارەسەرە؟

لەبارەی ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت دەبێت سیستمەکانی ژیریی دەستکرد دوگمەیەکی کوژاندنەوەیان هەبێت بۆ کاتی مەترسی، گەیتس گوتی ئەمە تەنیا بیرۆکەیەکی سەرەتاییە و بەس نییە: "تەنیا هەبوونی دوگمەی کوژاندنەوە بەس نییە؛ ئێمە هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناخەی کە بە تەواوی کۆمپیوتەرەکان کۆنترۆڵ بکەن و نەکوژێنرێنەوە؛ ئەم جۆرە باسانە زیاتر ئەوە دەردەخەن هەندێک کەس چەندە لە رووی تەکنیکییەوە بێئاگان."

نیگەرانییە گەورەکە

پێشتریش سەرکردەکانی دیکەی بواری تەکنەلۆجیا وەک سام ئاڵتمان، بەڕێوەبەری OpenAI و ئیلۆن مەسک داوایان کردبوو خێرایی پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد کەمبکرێتەوە، نەوەک ببێتە هۆی لەنێوچوونی مرۆڤ لە رێگەی چەکی بایۆلۆجی یان جەنگی ئەتۆمییەوە.

هەروەها لەم دواییانەدا، بێرنی ساندەرز، سیناتۆری ئەمریکی پڕۆژەیاسایەکی پێشنیاز کرد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاتی پەرەپێدانی ژیریی دەستکردی پێشکەوتوو رابگیرێت تاوەکو یاسای پاراستن دادەنرێت.

رەخنە لە مایکرۆسۆفت

هاوکات خودی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتیش رووبەڕووی رەخنەی توند بووەتەوە؛ بەشێک لە کارمەندانی کۆمپانیاکە و چالاکڤانان داوایان کردووە مایکرۆسۆفت هاوکارییەکانی لەگەڵ سوپای ئیسرائیل رابگرێت، کە کەرەستەکانی ژیریی دەستکردی بۆ کوشتن لە غەززە و لە جەنگی دژی ئێراندا بەکارهێناوە. هەروەها لە ئەمریکاش کەرەستەکانی ئەم کۆمپانیایە بۆ چاودێریکردن و دیپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵی کۆچبەران بەکارهێنراون.

لە کۆتاییدا کاتێک پێشکێشکارەکە پرسیاری لێکرد ئایا لە ژیانی رۆژانەی خۆتدا چۆن خۆت لە ژیریی دەستکرد بەدوور دەگریت؟ بیڵ گەیتس بە زەردەخەنەوە گوتی: "من بۆ پەیوەندییە کەسییەکانم بەکاری ناهێنم! ناچم لێی بپرسم: 'ئایا منت خۆشدەوێت؟ یان ئایا من پیاوێکی باشم؟' من لە رووی خێزان و هاوڕێکانمەوە بەبەختم، بۆیە هاوڕێیەتی لەگەڵ ژیریی دەستکرد ناکەم؛ ئەویش دەزانێت کە من لەم شتانەدا کەسێکی زۆر جیددیم."

فەرمانگەی کۆچی ئەڵمانیا بۆ: ئەم ساڵ 39 هەزار و 646 کەس داوای مافی پەنابەرییان کردووە

2026-09-28T18:45:58.988+03:00

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا رایگەیاند، لە 6 مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە، لەو ژمارەیەش 24 هەزار و 308 کەسیان هیچ بەڵگەنامەیەکییان پێ نەبووە.

گوتەبێژێکی فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا نوێترین ئاماری پەناخوازانی بۆ کەهی مەحموود، ئێدیتۆری دێسکی نێودەوڵەتیی . ئەو فەرمانگەیە رایگەیاندووە، هەرچەندە هێشتا ئامارە نوێیەکانی ئەم ساڵ بە فەرمی بڵاونەکراونەتەوە، بەڵام ئەم زانیارییانەیان بە تایبەت بۆ رووداو ناردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوەش کردووە، بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی ئەو پەناخوازانەی لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستەوە دەگەن، هەندێک جار پشکنینی زمانەوانییان بۆ دەکرێ، بەڵام دیاریکردنی ئەوەی کامیان کوردە کارێکی "زۆر ئەستەمە".

بەپێی ئامارەکانی ئەو فەرمانگەیە، لەنێوان کانوونی دووەم و حوزەیرانی 2026ـدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە. لەو ژمارەیە تەنیا 15 هەزار و 338 کەسیان ناسنامەی فەرمییان پێ بووە و 24 هەزار و 308 کەسیش بێ بەڵگەنامە بوون.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوە کردووە، نەبوونی بەڵگەنامە کاریگەری لەسەر مافی پەنابەری نابێت و دەڵێ: "دەکرێ نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراو بەهۆی چەندین هۆکارەوە بێت. لە بنەڕەتیشدا ئەمە هیچ شتێک لەبارەی مافی کەسەکە بۆ پاراستن دەرناخات."

سەبارەت بە هۆکاری نەبوونی ناسنامە، گوتەبێژی فەرمانگەکە روونی کردەوە، چەندین هۆکار هەن و یەکێک لەوانە ئەوەیە کە پەناخواز لە رێگەی کۆچدا ونی کردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەران روونی دەکاتەوە، هەمیشە ئەو چیرۆکەی پەناخوازەکە بۆ هۆکاری هاتنی بۆ ئەڵمانیا دەیگێڕێتەوە، دەبێتە بنەمای هەڵسەنگاندن؛ هەروەها هەموو پەناخوازانیش دەبێ بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەکەیان هاوکار بن.

ئەو فەرمانگەیەی ئەڵمانیا رایگەیاند، بە چەند رێکارێکی تەکنیکی دەتوانن ناسنامەی ئەو پەناخوازانە دیاری بکەن و گوتی، "بۆ ئاشکراکردنی ناسنامە و رەچەڵەکی پەناخوازانی بێ بەڵگەنامە، پشت بە پشکنینی زمانەوانی دەبەستین."

لە حەوت مانگدا عێراق 20 تریلیۆن دینار قەرزی نێوخۆیی کردووە

2026-09-28T18:45:35.931+03:00

قەرزی نێوخۆیی عێراق گەیشتووەتە زیاتر لە 109 تریلیۆن دینار و تەنیا لە ماوەی دوو مانگدا ئەو قەرزە سێ تریلیۆن دینار و لە حەوت مانگدا 20 تریلیۆن دینار زیادی کردووە.

بەگوێرەی ئاماری مانگانەی بانکی ناوەندی عێراق، قەرزی نێوخۆیی عێراق تاوەکو 31ی مانگی تەممووزی رابردوو گەیشتووەتە 109 تریلیۆن و 516 ملیار و 461 ملیۆن دینار.

ئەو قەرزە بەراورد بە مانگی پێش خۆی سێ تریلیۆن و 444 ملیار و 262 ملیۆن دینار زیادی کردووە.

جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند: "ئەو قەرزە نێوخۆییەی عێراق کردوویەتی بۆ کورتهێنانی مووچە و خەرجییەکانی دیکەی حکومەت بووە".

عێراق مانگانە پێویستی بە زیاتر لە 10 تریلیۆن دینارە بۆ خەرجییەکانی، کە زیاتر لە حەوت تریلیۆن دیناری بۆ مووچەیە.

ئامارەکە دەریخستووە، لە سەرەتای ئەم ساڵ عێراق 89 تریلیۆن و 515 ملیار دینار قەرزدار بووە، بەڵام لە کۆتایی ئەم مانگەدا بڕی قەرزەکە زیادی کردووە بۆ 109 تریلیۆن و 516 ملیار دینارم واتە لە ماوەی حەوت مانگدا 20 تریلیۆن و یەک ملیار و 632 ملیۆن دیناری لە نێوخۆدا قەرز کردووە.

وەزارەتی دارایی زۆربەی ئەو پارەیەی لە بانکی ناوەندی قەرز کردووە، کە 72.4 تریلیۆن دینارە.

ئەو دۆخی قەرزە پەیوەندیدارە بە دابەزینی داهاتی هەناردەی نەوتی عێراق بەهۆی جەنگ و داخستنی تەنگەی هورمز.

مانگی ئابی رابردوو هەناردەی نەوتی عێراق گەیشتە 2.2 ملیۆن بەرمیل نەوت، لەکاتێکدا بەر لە جەنگ رۆژانە زیاتر لە 3.2 ملیۆن بەرمیل نەوت بووە.

گفتوگۆی بەعس و بەرەی کوردستان

2026-09-28T18:42:19.391+03:00

مەسعود بارزانی

جارێکیان من و مام جەلال پێکەوە سەردانی بەغدامان کرد، ژمارەیەک لە ئەندامانی سەرکردایەتیی بەعس چووبوونه لای سەددام و پێیان ڕاگەیاندبوو کە هەموو سەرکردایەتیی کورد لێرەیە، با تەسفیەیان بکەین.

سەددامیش پێی گوتبوون: « زۆر شوورەییە و کارێکی دوورە لە ڕەوشت، میوانی ئێمەن و نابێت بير لە بابەتێكى لەم شێوەيە بكرێتەوە. جگە لەمەش، بو گفتوگۆ و دانوستاندن هاتوون، ئەگەر ڕێککەوتن نەکرا و گەڕانەوه، ئەگەر ئازان ئەوكات لە ناویان ببەن! »

لەو ماوەیەدا سێ گەڕی گفتوگۆ لە نێوان بەرەی کوردستانی و حکوومەت بەڕێوە چوو، یەکەم جار شاندێکی بەرەی کوردستانی سەردانی بەغدایان کرد و دووەم جاریش مام جەلال سەرۆکایەتیی شاندەکەی کرد و بۆ سێیەم جاريش من سەرۆکایەتیی شاندەکەم گرته ئەستۆ.

گفتوگۆ خۆى بريتييە لە دانوستاندن، مەرج نییە هەرچی داوات کرد، یان چەندی داوا دەکەی بەدەستی بێنیت. یان بەرانبەرەکەت داوای هەرچی دەکات بۆی جێبەجێی بکەیت، بەڵام ئەگەر هەردوولا نیازی ڕێککەوتن و چارەسەریان هەبێت، هیچ شتێک موستەحیل نییە.

بەداخەوە هەڵسوكەوت و ڕەفتاری یەكێتی لەم گفتوگۆیانە و بەتایبەتی لە گەڕی کۆتاییی گفتوگۆکاندا زۆر نابەرپرسانە بوو. هەر داوایەكمان لە بەغدا دەکرد وەک شاندی بەرەی کوردستانی، یان هەر بابەت و گفتوگۆیەک دەکرا بۆ ڕۆژی دواتر لە چايخانەكاندا لە دەست خەڵكدا بوو و وایان نیشان دەدا گوایە بەعس ڕاستگۆ نییە، بەڵام مەسعود بارزانی زۆر هاندەرە بۆ ڕێککەوتن و کەوتنە پڕۆپاگەندەی بێبنەما و بێمانا دژی ئێمە.

لە لایەکی ترەوه، ئێرانییەکانیش هاتنە سەرهێڵ و هەرچی لە توانایاندا بوو کردیان بو ئەوەی هیچ جۆرە ڕێککەوتنێک نەکرێت. لە هەمان كاتدا ڕژێمی بەعسیش مەبەست و نیازی ڕێککەوتنی نەبوو، یان باشتر بڵێین نیازی ڕێککەوتنێکی ئابڕوومەندانەی نەبوو.

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە

2026-09-05T11:02:51.838+03:00

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە، لە نێوان قوباد تاڵەبانی و مەسرور بارزانیدا

عوسمان گوڵپی

لە ماوەی ڕابردوودا یەکێتی و پارتی ڕاستر بڵێین سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی ڕێککەوتنێکی نهێنیان لە نێوان خۆیاندا واژۆکردوە، ئەم ڕێککەوتنە پەیوەندیەکانی نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانی ڕێکخستوە، هەرچەند لە بنەمادا قوباد تاڵەبانی هیچ گرفت و بەریەك کەوتنێکی لەگەڵ مەسرور بارزانی نەبوە و نیە بەڵام ناکۆکیەکان لەگەڵ بافڵ تاڵەبانیدا گرفتی بۆ شێوازی ئیدارەدانی حکومەتەکەیان دروستکردبوو، تەنانەت بایکۆتی کۆبونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیران لە کۆتایی ٢٠٢٢ بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٣ لە لایەن قوباد تاڵەبانی و ستافەکەیەوە لەسەر خواستی بافڵ تاڵەبانی بوو نەك ناڕازی بونی قوباد تاڵەبانی لە مەسرور بارزانی.

بە پێی ڕێککەوتنێك کە لە نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانیدا واژۆکراوە، کە قوباد تاڵەبانی تەواوی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی لە زۆنی سەوز هەبێت بە شێوازێکی فەرمی تەنها بۆ ئیدارەدانی زۆنەکەی(ئەمە وەك ڕێگریەك لە هەر ڕێککەوتنێك لەگەڵ بەغداد بە سەربەخۆ)، واتە ئەو واقعەی لە کوردستاندا هەیە کە دوو ئیدارەییە مامەڵەی فەرمی لەگەڵ بکرێت، ئەویش ئەوەیە کە لەو پرسانەی کە پەیوەستن بە ئیدارەدانی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، گرفت بۆ کارەکانی هیچ لایەکیان دروست نەکرێت، هەربۆیە لە دوای هەڵبژاردنەکانەوە هیچ شتێك کێشەی بۆ ئەو ڕێککەوتنە دروست نەکردوە، ئەویش ئەوەیە کە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی گۆڕانکاری و بڕیاری لە سنوری زۆنەکەی خۆیدا بەشێوازێکی فەرمی هەبێت.

ئەم ڕێککەوتنە تەنها لەسەر دوو ئاستی ئیداری و دارایین، بۆیە لە ڕووی داراییەوە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی لە چۆنیەتی مامەڵەکردن هەیە لەگەڵ زۆنی سەوزدا، وە ڕێککەوتون لەسەر ئەوەی هیچ زۆنێكیان لە پرسی دارایدا دەستوەردان لە زۆنەکەیتر نەکات، بۆ هەر مامەڵەیەکیش لەگەڵ بەغداد بە پێی ڕێژە بەشدار دەبن و لیژنەیان بۆ ئەو گرفتانە هەیە کە دێنە پێشەوە.

سەرۆکی حکومەت دەسەڵاتەکانی لەگەڵ ئەم شێوازە مامەڵەیەدا ڕێکخستوە و دەرچەی یاساییان بۆ دۆزیوەتەوە.

نوسینگەکانی هەردوولا پەیوەندیەکی توندوتۆڵیان بۆ ڕاییکردنی ئیش و کارەکان هەیە و هەر گرفتێکیش بێتە پێشەوە چارەسەری دەکەن.

هەر بە پێی ڕێککەوتنەکە، قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی گۆڕانکاری پۆستە ئیداریەکانی سنوری سەوزی هەیە بەو پۆستانەشەوە کە واژۆی سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێمیان پێویستە، لە پارێزگارەوە تا ئاستی وەزارەتەکان و دەستەکان، ئەم خاڵەش بێ هیچ گرفتێك جێبەجێکراوە و هەندێك گۆڕانکاری ئەنجامدراوە لە ڕابردوودا کە وەزیرەکانی پارتی لەگەڵ قوباد تاڵەبانیدا هەماهەنگ بوون و جێبەجێیان کردوون.

بەرواری ئەم ڕێککەوتنە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە یەکێتی گرفتی بۆ دوو پرۆژەی سەرۆکی حکومەت لە زۆنەکەیدا دروستکرد ئەوانیش(پرۆژەی ڕووناکی و هەژماری من)بوون، لەو کاتەوە ئەم ڕێککەوتنە ئەنجامدراوە، قوباد تاڵەبانی ڕازی بوو بە جێبەجێکردنی ئەو دوو پرۆژەیە وەك ئەوەی سەرۆکی حکومەت خوازیاری بوو (لەگەڵ ڕێککەوتن لەسەر پشك لەو پرۆژانەدا) بەمەرجێ قوباد تاڵەبانی لە سنوری زۆنی خۆیدا دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی هەبێت، لە بەرامبەردا هیچ گرفتێکی لەم ڕووەوە نەبوە و دەسەڵاتەکانی پێدراوە، بەڵام ئەم ڕێککەوتنە تەنها بۆ سنوری ئیدارەی سەوزە، بۆ ئەو پرسانەی کە پەیوەندیدارن بە پرسی حکومەتی هەرێمەوە بە گشتی دەسەڵاتەکانی سەرۆك و جێگرەکەی وەك خۆیان جێ بەجێ دەکرێن.

ئەم ڕێککەوتنە ڕێگایەکە بۆ بەیاسایی کردنی دوو ئیدارەیی ڕانەگەیەنراو، ناکۆکیەکانی ئێستای نێوان یەکێتی و پارتی زیاتر پرسی ئەمنی و سیاسین، ئەگەرنا ئەم دۆخە بە پێی ڕێککەوتنێکی ڕانەگەیەنراو بەردەوام بوە، هەندێك جار لەسەر ئاستی خوارەوە لە خەڵك و پەرلەمانتاری نزیکیان وادەردەخەن کە ناکۆکی قوڵ لەسەر شێوازی حکومڕانی لە نێوانیاندا هەیە بەڵام ئەمە تەنها بۆ ڕای گشتیەو ئەو کەسانەش لە واقعدا هیچ پێگەیەکیان لە بڕیارداندا نیە، بەڵکو نوسینگەکانی سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی زۆر زیاتر لە ڕابردوو هەماهەنگیان بەهێزە و پێیان وایە ئەم ڕێککەوتنە بۆ قۆناغی داهاتووش لە دوای چارەسەرکردنی پرسە ئەمنی و سیاسیەکانی نێوان یەکێتی و پارتی ئەوا هەمان رێککەوتن لە حکومەتدا بەردەوام بێت.

هەناردەی نەوتی ئیران نزیک بووەتەوە لە سفر

2026-09-05T10:58:41.901+03:00

بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، ئێران نزیکەی حەوت هەفتەیە هیچ بڕێکی بەرچاوی نەوتی خاوی لەرێگەی تەنگەی هورمزەوە هەناردە نەکردووە. ئەوەش دوای ئەوەی گەمارۆی دەریایی ئەمریکا سەرکەوتوو بووە لە بڕینی یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی تاران، کە سزاکانی ساڵانی رابردوو نەیتوانیبوو ئەو کارە بکات.

بەپێچەوانەی سزاکانی پێشوو، کە تێیدا نەوتی ئێران سەرەڕای بەربەستەکان دەگەیشتە کڕیاران، گەمارۆ دەریاییەکەی ئێستا رێگری کردووە لە گەیشتنی بارە نەوتە نوێیەکان بۆ چین، کە تاکە کڕیاری سەرەکیی ئێرانییە. ئەمەش گوشارێکی زۆری خستووەتە سەر بودجەی حکومەت و یەدەگی دراوی بیانیی ئەو وڵاتە.

بەگوێرەی ئاماری کۆمپانیاکانی ( کێپلەر)، ( ڤۆرتێکسا) و ( تانکەر تراکەر)، لەوەتەی ئەمریکا لە 14ی تەممووزەوە و وەک بەشێک لە جەنگی شەش مانگی گەمارۆی دەریایی خستووەتە سەر ئێران، هیچ بارێکی نەوتی ئەو وڵاتە بە سەرکەوتوویی لە تەنگەی هورمزەوە بەرەو چین تێنەپەڕیوە.

بەهۆی ئەوەشەوە، ئێران تەنیا دەتوانێت ئەو نەوتە بە چین بفرۆشێت کە پێشتر لە کۆگاکانی سەر ئاو لە ئاسیادا هەیبووە، ئێستاش ناتوانێت ئەو کۆگایانە پڕبکاتەوە، چونکە نەوتە خاوەکە لەناو تانکەرەکاندا لە ناوخۆی تەنگەی هورمز کۆبووەتەوە و گیری خواردووە.

کلێر جۆنگمان، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای ( ڤۆرتێکسا) دەڵێت، "تەنانەت لە لوتکەی سزاکانی (ئەوپەڕی فشار) لە ساڵانی 2019-2020، هەموو مانگێک بڕێک لە نەوتی ئێران لە هورمزەوە تێدەپەڕی؛ هیچ کاتێک هەناردەی نەوتەکە بۆ نزیکەی سفر کەم نەببووەوە."

بەپێی خەمڵاندنەکانی (ڤۆرتێکسا) و ( کێپلەر)، ئێران لە مانگی ئابدا رۆژانە نزیکەی 220 هەزار بۆ 255 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی بارکردووە، لەکاتێکدا لە مانگی تەممووزدا رۆژانە 740 هەزار بەرمیل و لە مانگی ئازاریشدا نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل بووە.

هومایون فەلەکشاهی، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای کێپلەر پێیوایە داڕمانی هەناردەی نەوت، یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی ئێران وشک دەکات و رەنگە تاران ناچار بکات بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی پەنا بۆ چاپکردنی پارە ببات، ئەوەش مەترسیی بەرزبوونەوەی زیاتری هەڵاوسانی لێدەکرێت.

سندوقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) مەزەندە دەکات رێژەی هەڵاوسان لە ئێران ئەمساڵ بگاتە نزیکەی 70%، کە ئەوەش سێیەم بەرزترین رێژەی هەڵاوسانە لە جیهاندا لە دوای وڵاتانی ڤەنزوێلا و سوودان.

هەفتەی رابردوو واشنتن هەوڵیدا گوشارەکان زیاتر بکات لەرێگەی هەڕەشەکردن لەو وڵاتانەی بەردەوامن لە بازرگانیکردن لەگەڵ تاران، بەڵام هێشتا بە فەرمی هیچ سزایەکی دەستبەجێی بەسەردا نەسەپاندوون.

جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بۆ 70%ی ئاستی پێش جەنگ گەڕاوەتەوە

2026-09-05T10:56:01.721+03:00

دوای چەندین مانگ لە پەککەوتنی، جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بە شێوەیەکی پلەبەندی دەستیپێکردووەتەوە. بەگوێرەی سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە کۆمپانیای کێپلەر، ئێستا جووڵەی نەوتی کەنداو گەیشتووەتەوە نزیکەی 70%ی ئاستی پێش هەڵگیرسانی جەنگ.

هۆمایون فەلەکشاهی، سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە دامەزراوەی کێپلەر، رۆژی پێنجشەممە کە میوانی بووڵتەنی ئابووریی رووداو بوو، رایگەیاند، زیادبوونی جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە دوو بۆ سێ مانگی رابردوودا بە روونی هەستی پێدەکرێت، هەرچەندە هێشتا چالاکییەکان کەمتر ئاستی ئاسایی خۆیاندان.

فەلەکشاهی ئاماژەی بەوە کرد کە لە مانگی ئابدا، رۆژانە نزیکەی 6 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە لە کەنداو هەناردە کراوە، لەکاتێکدا پێش جەنگ ئەم بڕە (بەبێ هەژمارکردنی نەوتی ئێران) نزیکەی 14 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا.

بەڵام ئەگەر ئەو نەوتە خاوەشی بۆ زیاد بکرێت کە لە رێگەی بۆرییەکانەوە بۆ بەندەرەکانی (فوجەیرە) لە ئیمارات و (یەنبوع) لە سعودیە دەگوازرێتەوە، ئەوا بڕی ئەو نەوتەی دەگاتە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان دەگاتە نزیکەی 10 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

فەلەکشاهی گوتی، "بەو پێیە بێت، ئێمە گەڕاوینەتەوە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو بڕەی پێش جەنگ هەبووە." ئەمەش جیاوازییەکی گرنگ نیشان دەدات؛ هەرچەندە ژمارەی کەشتییەکان زۆر کەمترە لە پێش جەنگ، بەڵام بڕی ئەو نەوتەی دەگوازرێتەوە بە رێژەیەکی بەرچاو زیادیکردووە.

کەشتی نەوتیەکان دەگەڕێنەوە، بەڵام جووڵەکە هێشتا زۆر کەمە

بەگوێرەی داتاکانی کێپلەر، ئێستا نزیکەی 20 کەشتی نەوتی لە تەنگەی هورمزدا هاتووچۆ دەکەن. ئەمە هێشتا بەراورد بەو 100 بۆ 120 کەشتیەی کە پێش جەنگ رۆژانە بەم رێڕەوە ستراتیژییەدا تێپەڕ دەبوون، دابەزینێکی گەورەیە.

فەلەکشاهی دەڵێت، "بۆ بازاڕی نەوت ئەمە گرنگە، چونکە ئێمە بۆ ئاستی 70% گەڕاوینەتەوە."

لە لایەکی دیکەوە، داتاکانی چاودێریی کەشتیوانی نیشانی دەدەن چاکبوونەوەکە هێشتا لەرزۆکە. بۆ نموونە لە 2ی ئەیلوولدا تەنیا شەش کەشتیی بازرگانی بە گەرووەکەدا تێپەڕیون، کە ئەمەش کەمترە لە تێکڕای 10 رۆژی رابردوو کە 13 کەشتی بووە. ئەم جیاوازییە لە ژمارەکاندا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەندێک کەشتی ئامێرەکانی ناسینەوە (AIS) دەکوژێننەوە، بۆیە هەموو جووڵەکان بە ڕوونی لە سیستەمە گشتییەکاندا نابینرێن.

گواستنەوەی نەوت خێراترە لە گاز و پترۆکیمیایی

بەرزبوونەوەی جووڵەی بازرگانی لە تەنگەی هورمز وەک یەک نییە. لەکاتێکدا جووڵەی کەشتییەکانی نەوت زیادی کردووە، بەڵام گواستنەوەی گازی سروشتیی شلکراو (LNG) و ماددە پترۆکیمیاییەکان هێشتا لە ئاستێکی زۆر نزمدایە.

فەلەکشاهی روونی دەکاتەوە، "بۆ کەرتەکانی پترۆکیمیایی و گازی شلکراوە، جووڵەکە هێشتا زۆر کەمترە لە چاو پێش جەنگ." ئەمەش واتا گەڕانەوەی نەوت بەتەنیا بە واتای ئاساییبوونەوەی تەواوەتیی تەنگەی هورمز نایەت.

کەشتییەکان لە سیستەمی چاودێری ون دەبن

بەهۆی نیگەرانییە ئەمنییەکانەوە، زۆر لە کەشتییەکان شێوازی هاتووچۆیان گۆڕیوە. فەلەکشاهی دەڵێت، زۆر لە کەشتییەکان هەوڵدەدەن بەبێ ئەوەی ببینرێن تێپەڕ بن، ئەوەش لە رێگەی کوژاندنەوەی ئامێرەکانی ناسینەوە و تێپەڕبوون لە شەودا بە بێ گیرساندنی لایتەکانیان.

فەلەکشاهی مەزەندە دەکات کە نزیکەی 90%ی کەشتییەکان ئامێرەکانی ناسینەوەیان دەکوژێننەوە بۆ ئەوەی بۆ ئێران گران بێت چاودێرییان بکات یان هێرشیان بکاتە سەر. هەروەها ئاماژەی بەوەش کرد، پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە لەلایەن ئەمریکاوە رۆڵی هەبووە لە دەستپێکردنەوەی جووڵەی کەشتییەکان.

لەگەڵ ئەوەشدا مەترسییەکان بەردەوامن؛ لە 31ی ئاب هێرشکرایە سەر کەشتی نەوتیێکی سعودی و بووە هۆی کوژرانی دوو دەریاوانی فلیپینی. هەروەها تاران لیستی رەشی ئەو کەشتییانەی کە قەدەخەن تێپەڕ بن لە 45 کەشتییەوە بۆ 56 کەشتی زیاد کردووە.

هەناردەی نەوتی ئێران بە کردەیی سفر بووەتەوە

ئەم بەرزبوونەوەیە لە هەناردەکردنی نەوتی کەنداو، ئێرانی نەگرتووەتەوە. فەلەکشاهی رایگەیاند، هەناردەی نەوتی ئێران بەهۆی گەمارۆکانی ئەمریکاوە بە کردەیی گەیشتووەتەوە سفر.

ئەمە جیاوازییەکی گەورەی لە نێوان ئێران و بەرهەمهێنەرانی دیکەی کەنداو دروستکردووە؛ لەکاتێکدا وڵاتانی دیکە هەناردەیان دەستپێکردووەتەوە، نەوتی ئێران لە بازاڕە جیهانییەکاندا نەماوە، ئەمەش گوشاری زۆری خستووەتە سەر ئابووریی تاران.

عێراق بە بەهێزییەوە دەگەڕێتەوە

عێراقیش یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خەریکە لەو پەککەوتنە توندەی بەهۆی ململانێکانەوە تووشی ببوو، رزگاری دەبێت.

فەلەکشاهی گوتی، بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق کە لە کاتی قەیرانەکەدا زۆر دابەزیبوو، ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا پێش جەنگ زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیل بووە. گوتیشی، "عێراق پێش جەنگ رۆژانە زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیلی بەرهەم دەهێنا، ئەم بڕە بۆ یەک ملیۆن بەرمیل دابەزی، بەڵام ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل." هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە هەناردەی عێراق گەیشتووەتەوە 60%ی ئاستی پێش جەنگ.

بەگوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز، هەناردەی عێراق لە مانگی ئابدا بۆ 2.34 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا لە مانگی تەمموزدا تەنیا 1.35 ملیۆن بەرمیل بووە. ئەمەش بەهۆی باشتربوونی دۆخی تەنگەی هورمز و ئەو داشکاندنە زۆرەی عێراق بۆ کڕیارانی نەوتەکەی کردوویەتی.

عێراق کار بۆ بەهێزکردنی پاسپۆرتەکەی دەکات

2026-09-05T10:53:17.077+03:00

وەزارەتی ناوخۆی عێراق دەڵێ، بەهێزکردنی پێگەی پاسپۆرتی وڵاتەکە لەسەر ئاستی جیهان بە چەند فاکتەرێکی وەک رێککەوتنە دووقۆڵییەکان و سیاسەتی دەرەوە گرێ دراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەپێی نوێترین ریزبەندی، پاسپۆرتی عێراق سێیەم لاوازترین پاسپۆرتی جیهانە.

محەممەد حەسوون، گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق، رایگەیاند، "پرسی بەهێزکردنی پاسپۆرتی عێراقی پەیوەندی بە چەند فاکتەرێکەوە هەیە، لەوانە رێککەوتنی نێوان وڵاتان، سیاسەتی دەرەوە و دۆخی ئەمنی."

محەممەد حەسوون رایگەیاند، وەزارەتی ناوخۆ لە رێگەی بەڕێوەبەرایەتیی باری شارستانی، پاسپۆرت و نیشتەجێبوونەوە لە پەرەپێدانی سیستمی دەرکردنی پاسپۆرت بەپێی نوێترین ستانداردە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامە، تاوەکو ئاستی متمانە و پاراستنی بەرز بکرێتەوە.

گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەبارەی هەوڵی حکومەتی وڵاتەکەی بۆ زیادبوونی ئەو وڵاتانەی بەبێ ڤیزە رێگە بە عێراقییەکان دەدەن سەردانییان بکەن، گوتی، "لایەنە تایبەتمەندەکان بەردەوام کار بۆ پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەکان و بەهێزکردنی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، بەڵام هەر بڕیارێک بۆ لابردنی ڤیزە بەستراوەتەوە بە لێکتێگەیشتنی هاوبەش و پرەنسیپی (مامەڵەی هاوشێوە) لە نێوان عێراق و وڵاتانی دیکەدا."

بەپێی نوێترین ریزبەندیی جیهانیی دەزگای (هێنلی) بۆ ساڵی 2026، پاسپۆرتی عێراق وەک سێیەم لاوازترین پاسپۆرت لەسەر ئاستی جیهان دەستنیشان کراوە. هەڵگرانی پاسپۆرتی عێراقی تەنیا دەتوانن بۆ 28 وڵات بەبێ ڤیزە یان لەرێگەی ڤیزەی ناو فڕۆکەخانەوە گەشت بکەن.

لەو ریزبەندییەدا کە مانگی ئابی 2026 بڵاوکراوەتەوە، لیستەکە بەمشێوەیە:

1- ئەفغانستان: 22 وڵات

2- سووریا: 25 وڵات

-3 عێراق: 28 وڵات

4- پاکستان: 29 وڵات

-5 یەمەن: 30 وڵات

-6 سۆماڵ: 32 وڵات

-7 نیپاڵ: 34 وڵات

-8 کۆریای باکوور: 35 وڵات

-9 ئێران: 37 وڵات

-10 ئەریتریا: 38 وڵات

پێوەری (هێنلی) پشتی بە داتاکانی یەکێتیی نێودەوڵەتیی گواستنەوەی ئاسمانی (IATA) بەستووە و وەک یەکێک لە سەرچاوە هەرە باوەڕپێکراوەکان دادەنرێ.

ئەو گەشتەی پاڵمێی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!

2026-09-05T10:39:00.000+03:00

تەوار شێخ عوسمان

-

لە مێژووی هاوچەرخی سیاسیدا، کەم سەرکردە هەن وەک ئۆڵف پاڵمێ لە لایەک خۆشەویست و لە لاکەی دیکەشەوە ناحەز بۆ کۆمەڵگەی سوید بە تایبەت و بۆ جیهانیش بە گشتی.
پاڵمێ تەنیا نەبوو بە ناوێک لەسەر ئاستی وڵاتەکەی، بەڵکو توانی بە کردار سنوورەکانی سکاندیناڤیا ببڕێت و ببێتە دەنگێکی دادپەروەر لەسەر ئاستی جیهان و کاریگەر لەسەر کپکردنی جەنگی سارد.

ئۆڵف پاڵمێ لە 30ـی کانوونی دووەمی ساڵی 1927 لە ئۆستەرمالم لە ستۆکهۆڵم لە دایکێکی لاتیڤی و باوکێکی ئەڵمانیی سەرمایەدار لەدایک بوو. بەهۆی پێگەی خێزانەکەیەوە، لە خوێندن و پەروەردەدا سەختی نەهاتنە بەردەمی.

دوای تەواوکردنی ئامادەیی، بۆ درێژەدان بە خوێندن لە ساڵی 1947 روو دەکاتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە کۆلێژی کێنیۆ لە ویلایەتی ئۆهایۆ، بڕوانامەی بەشی زانستە سیاسییەکان و ئابووری بە ماوەی یەک ساڵ بەدەست دەهێنێت.

پاڵمێ نەک تەنیا لە رووی ئەکادیمییەوە، بەڵکو لە رووی فیکریشەوە بەتەواوەتی گۆڕانکاری بەسەردا دێت، کاتێک زۆر بە زەقی دیاردەی سەرمایەداری و هەژارییەکی بێوێنە دەبینێت، بێجگە لەوەی کە جیاوازیی رەگەز و رەنگ وای کرد، فیکری سۆسیالیست لە ناخیدا چەکەرە بکات و بەرەی چینی کرێکاران و هەژاران بگرێت.

دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، بڕیاری دا بە ئۆتۆمبێل گەشتێکی دوورودرێژ بکات، کە سەرکێشییەکی گەورە بوو لەوکاتەدا؛ توانی 30 ویلایەتی جیاوازی ئەمریکا ببینێت و لە نزیکەوە ژیانی کرێکاران و رەشپێستەکان ببینێت. بۆیە پاڵمێ خۆی دەڵێت: "ئەو گەشتە منی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!"

کاتێک پاڵمێ لە نزیکەوە دەبینێت سیاسەتی ئەمریکی چۆن جیاوازی لە نێوان رەشپێست و سپیپێستەکان دەکات، ئەمە وای کرد رقێکی زۆری بۆ رەگەزپەرستی و چەوسانەوە هەبێت. هەر ئەمەش وای کرد دواتر ببێتە سەرسەختترین دوژمنی رێژیمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور.

کەسایەتیی زۆر کاریگەرییان لەسەر پاڵمێ هەبووە، بۆ نموونە "جۆن مەینارد کەینز" کە ئابووریناسێکی ناوداری بەریتانییە، وایکرد تێبگات کە نە سەرمایەداری رێگەیەکی راستە، نە کۆمۆنیزمی سۆڤێتی سیستەمێکی تەواو گونجاوە. ئەم هەڵسەنگاندنانەی وایکرد، کاتێک گەڕایەوە بۆ سوید، ویستی ئابووریی سەرمایەداری و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات، دواتر بووە رێگای سێهەم.

کەواتە لە دەرگای کۆلێژی کێنیۆ چووە ژوورێ وەک کوڕێکی ئەرستۆکرات، پاشان وەک کەسێکی شۆڕشگێڕی فیکری بۆ گۆڕانی جیهان هاتە دەرەوە.

ئەم فیکرانەی رێگر بوون بۆ بەردەوامیی خوێندن لە هارڤارد، ناچار لە ساڵی 1948 گەڕایەوە وڵاتی سوید، بۆ پەرەپێدان بە خوێندنەکەی.

ئەم گەڕانەوەیەی وایکرد زیاتر سوور بێت لەسەر فیکری سۆسیالیستی. پاڵمێ پێی وابوو زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهان، تەنیا بۆ پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارین، نەک بۆ پێگەیاندنی مرۆڤی ئازاد و بەتوانا.

دەستپێکردنی پێگەی سیاسیی پاڵمێ بۆ ساڵی 1949 دەگەڕێتەوە، کە پەیوەندی بە حیزبی سۆسیال دیموکراتەوە SFS کرد و دواتر بەهۆی تواناکانییەوە کرا بە سەرۆکی یەکێتیی یەکگرتووی قوتابیانی سوید، ئەمەش وایکرد بەشداری لە کۆنفرانسە نێودەوڵەتییەکاندا بکات.

جگە لە زمانی سویدی، زمانەکانی: ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئیسپانی زۆر بەڕەوانی دەزانی، ئەمە هاوکار بوو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە خێرایی گەشە بکات و سەرنجی سەرکردەکانی سوید بۆ خۆی رابکێشێت.

ساڵی 1953 پاڵمێ بووە سکرتێری تایبەتی تاگێ ئێرلاندەر، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی سوید، ئەمەش بەهۆی ئەو پەیوەندییە بەهێزەی لە نێوانیاندا دروست بووبوو. لە ساڵی 1958 لەسەر لیستی سۆسیالدیموکراتەکان، پاڵمێ بوو بە ئەندامی پەرلەمانی سوید. دواتریش چەند پۆستێکی دیکەی گرنگی وەرگرت، لەوانە: لە ساڵی 1965 بووە وەزیری پەیوەندییەکان، هەروەها لە ساڵی 1967 بووە وەزیری پەروەردە.

هەر لەو ساڵەدا بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەیوەندییەکانی لەگەڵ سویددا تێکچوو، چونکە پاڵمێ کەسایەتییەک بوو دژی جەنگی خوێناویی ئەمریکا لە ڤێتنام خەڵکی دەجووڵاند و دەیهێنانە سەر شەقامەکان، بەم هۆیەوەش ئەمریکا باڵیۆزی خۆی لە ستۆکهۆڵم کشاندەوە.

ئەم هەڵسوکەوتانەی پاڵمێ وایکرد زۆر لە گەنجەکان وەک سیاسەتمەدارێکی نوێ و نوێگەر سەیری بکەن، بە هۆکاری ئەوەی هەڵوێستی لەسەر پرسە سەختەکان وەردەگرت و تەنانەت زۆربەی کات بووە هۆی تووڕەکردنی زلهێزەکانی وەک ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەتیش.

هەندێکی دیکە پێیان وابوو پاڵمێ لە چاوپێکەوتن و پەیامەکانیدا زۆر لەخۆبایی و تووندوتیژە، بەڵام لایەنگران و نەیارانیشی لەسەر ئەوە کۆک بوون پاڵمێ گوتەبێژێکی بە توانا و لێهاتوو بووە.

لە ساڵی 1969دا تاگێ ئێرلاندەر دەستی لە پۆستی سەرۆکی حکومەت کێشایەوە و ئۆڵف پاڵمێ کە ئەوکات تەمەنی 42 ساڵ بوو، بووە سەرۆکوەزیرانی سوید، لە هەمان کاتدا رابەری سۆسیالدیموکراتەکانیش بوو.

پاڵمێ لە سەردەمی دەسەڵاتەکەیدا، دەستی بە جێبەجێکردنی چاکسازیی رادیکاڵ بۆ بەرژەوەندیی کرێکاران و چینی ناوەڕاست کرد. بیمەی تەندروستیی گشتی کرد بە یاسا، هەروەها یەکێک لەو بڕیارانەی کە خستییە بواری جێبەجێکردنەوە، خوێندنی بێ بەرامبەر بوو لە زانکۆکاندا، چونکە خۆی ئەو نادادییەی بینیبوو، دەیویست گەنجی هەموو چینەکان بچنە زانکۆ بخوێنن. هەروەها گرنگیی زیاتری بە مافەکانی ژنان دا.

ئەم سەرکەوتنەی پاڵمێ زۆری نەخایاند، ئەوە بوو لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1976 لە دوای 44 ساڵی بەردەوام لە دەسەڵات بەرامبەر بە هاوپەیمانیی پارتی مۆدێرات و سەنتەرپارتی و لیبڕاڵەکان شکستیان هێنا و پاڵمێ تووشی شۆکێکی گەورە بوو، بەڵام دواتر بوون بە ئۆپۆزیسیۆنێکی زۆر تووند بەسەر دەوڵەتەوە.
سەردەمی پاڵمێ بە یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی سوید و جیهان دادەنرێت، چونکە بە تەنیا سەرکردەیەک نەبوو لە ناوخۆی سویددا، بەڵکو دەنگێکی زۆر بەرز و کاریگەریش بوو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

گرنگترین ئەو رووداوانەی لەسەردەمی پاڵمێ روویان دا، کاریگەریی هەبوو لەسەر راگرتنی جەنگی نێوان ڤێتنام و ئەمریکا. پاڵمێ گوتارێکی مێژوویی بڵاوکردەوە، کە کۆمەڵکوژییەکانی هانۆی بە هەمان کۆمەڵکوژیی نازییەکان چواند؛ ئەوە بوو نیکسن ئەوکاتە هەموو پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی خۆی لەگەڵ سویددا بچڕاند.

پشتگیریکردنی لە نیلسۆن ماندێلا و دژایەتیی حکومەتی ئاپارتایدی وایکرد دەزگای سیخوڕیی ئەفریقای باشوور، کە بە Boss ناسرابوو، پاڵمێیان بە دوژمنی خۆیان ناوزەد کرد، بۆیە وەک وەفایەک یەکەم گەشتی ماندێلا دوای زیندان، بۆ سوید بوو.

پشتگیرییەکی تەواوی لە دۆزی گەلان دەکرد، وەک فیدڵ کاسترۆ لە کوبا، ساندینستییەکان لە نیکاراگوا، فەلەستینییەکان و رابەرانی کورد وەک د. قاسملوو و د. عومەر شێخموس، دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەوە بوو لە ساڵی 1978 کوردانی سوید مانگرتنیان ساز کردبوو، پاڵمێ بۆ خۆی لە نزیکەوە چووە ناو چادری مانگرتووان، داوایکرد حکومەتی سوید هەڵوێست بەرامبەر ئەو هەڵمەتی لەسێدارەدانانەی کوردان وەرگرێت. ئەمە جگە لە رووی سیاسی، لە بواری فەرهەنگی و میدیاییشەوە یارمەتیی کوردانیان دا.

دروستکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان وایانکرد کە سۆسیالدیموکراتەکان لە سوید ببنە ناوەندێکی بەهێز بۆ داکۆکیکردن لەو جینۆسایدەی بەرامبەر کورد دەکرێت.

پاڵمێ دژی چەکی ئەتۆمیی هەردوو زلهێزەکانی ئەمریکا و سۆڤێت وەستایەوەو دەیویست جیهان لە چەکی ئەتۆمی پاک بکاتەوە.

جگە لەم رووداوە جیهانییانە، کاریگەریی زۆری لە ناوخۆی سویددا هەبوو. لەساڵی 1974 دەستوورێکی نوێی پەسەند کرد کە تێیدا دەسەڵاتی پاشایەتی کەم کردەوەو تەنیا وەک هێمایەک هێشتیەوە و دەسەڵاتی دایە دەست پەرلەمان و حکومەت.

لە ساڵی 1973 رووداوێکی دزینی بانک لە ستۆکهۆڵم روویدا، ئەم رووداوە بووە چەمکێک لە دەروونناسیدا کە پێی دەڵێن سیندرۆمی ستۆکهۆڵم، کە بۆ ماوەی شەش رۆژ ئەندامانی بانکەکە لەلایەن کەسێکەوە بە بارمتە مانەوە. پاڵمێ خۆی هاتە ناو رووداوەکە و گفتوگۆی لەگەڵ رفێنەرەکە کرد.

لە 3ـی ئەیلوولی 1963 ئەوکات پاڵمێ وەزیری گواستنەوە و پەیوەندییەکان بوو، سەرپەرشتیی پرۆژەی گۆڕینی سیستەمی هاتووچۆی کرد لەلای چەپەوە بۆ لای راست، کە دەستکەوتێکی دیکەی ئەم سەرکردەیە بوو.

ئەمە جگە لەوەی یەکسانکردنی مافەکانی ژن و پیاو لە پەروەردەکردنی منداڵ و مۆڵەتی دایکایەتی و باوکایەتی بە مووچەوە چەسپاند.

لەو ماوەیەی وەک ئۆپۆزیسیۆن کاریان دەکرد، توانی سوود لەو ماوەیە ببینێت بۆ چاکسازیی ناوخۆیی لەناو پارتەکەیاندا. کەوتە دیبەیتی تووند و رەخنەگرتن لە پارتە راستڕەوەکان. ئەم سیاسەتی گوتاردانەی کاریگەری کردە سەر خەڵک و توانی ناکۆکیی ناو حیزبەکانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندیی ئامانجەکانی بقۆزێتەوە. ئەوە بوو لە ساڵی 1982 بۆ جاری دووەم بووەوە بە سەرۆکوەزیران و توانییان زیاد لە 45%ـی دەنگەکان بەدەست بهێنن و جارێکی دیکە ئارامی بۆ کرێکاران و چینە هەژارەکان بگەڕێننەوە.

دەتوانین بڵێین ئەوە پاڵمێ بوو توانی سوید لە وڵاتێکی دوور و گۆشەگیرەوە بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی گرنگ و بڕیاردەر لە ئاستی جیهاندا، ئەمەش تا ئەمڕۆ رەنگدانەوەکەی دیارە.

ئەگەرچی کۆمەڵگەی سوید وەک باسمان کرد، بوون بە دوو بەشەوە، بەشێکیان رقێکی زۆریان لێ بوو، بە مێرووی قێزەوەن وەسفیان دەکرد و هەندێکیش بە کەسێکی دیموکراتخواز و مرۆڤدۆست، ئەمەش وایکرد حکومەتی ئەوکاتی رێگان بە سەریەشە بۆ کاروبارەکانی ئەمریکا لەقەڵەمی بدەن، بەڵام لەلایەن گۆرباچۆڤ بە کەسێکی بێلایەن و ئازا و بوێر لە قەڵەم درا. دەیزانی رووبەڕووبوونەوە و رەخنەکانی لە ئەمریکا و سۆڤێت، لە پێناوی ئاشتی بوو بۆ جیهان.

جارێکیان پاڵمێ لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا کە لەگەڵ دەیڤد فرۆستی، بێژەری بەناوبانگی بەریتانیدا سازی کرد، بووە هۆی ناساندنی فیکری سۆسیالدیموکراسیی سویدی لەسەر ئاستی جیهان. دەیڤد لێی پرسی: ئایا تۆ دەتەوێت فیکری سۆسیالیستی بڵاو بکەیتەوەو هەموو موڵکێک بکەیتە هی دەوڵەت؟ لە وەڵامدا پاڵمێ بە هێمنییەوە گوتی: نەخێر، من کێشەم لەگەڵ سەرمایەداری و بازاڕی ئازاددا نییە، بەڵکو دەمەوێت نایەکسانی نەهێڵم، هەلی خوێندن بۆ هەمووان بێت، تەندروستیی خۆڕایی و کەمکردنەوەی هەژاری بهێنمە ئاراوە، بەبێ ئەوەی کەرتی تایبەت پەک بخەم.

بەداخەوە ئەم گەشتەی پاڵمێ زوو راگیرا و لە شەوێکی ساردی مانگی شوباتدا بۆ تاهەتایە بێدەنگ کرا و مێژوو بەلایەکی دیکەدا چەرخی دا.

28ـی شوباتی ساڵی 1986 لەگەڵ هاوژینەکەی لە کاتی هاتنەدەرەوەیان لە هۆڵی سینەمادا کاتژمێر 11:21 بە دوو فیشەک لە شەقامی سڤێڤێگن کۆتایی بە ژیانی هات. لە دوای 40 ساڵ، هێشتا ئەم کوشتنە تەمومژاوییە بە یاسایی ساخ نەبووەتەوە، کە کێ لە پشتی بوو. رەنگە سەدەیەکی بوێت تا راستییەکان بە تەواوەتی دانی پێدا دەنرێت، بەڵام بەڵگە نافەرمییەکان پێمان دەڵێن کە باڵە راستڕەوەکانی سەر بە ناتۆ و رۆژئاوا بێخەبەر نەبوون لەم کوشتنە، هەروەها ئیدارەی رۆناڵد رێگان، کۆمپانیای بۆفۆرسی سویدی بۆ بەرهەمهێنانی چەک و دەزگای هەواڵگریی ئەفریقای باشوور بێبەری نەبوون لەم تاوانە و پۆلیسی سویدیش چاویان نوقاند و بێدەنگیی خۆیان لە ئاستی ئەم تاوانە پێشان دا!

پاڵمێ دەیویست سیاسەتێک بهێنێتە ناو جیهان، کە بەبێ پاسەوان و بە گەشتکردن بە میترۆ یەکێک بوو لە ئامانجەکانی تاوەکو بتوانن لەناو خەڵکدا بژین و لە ئازار و گلەییەکانی خەڵک تێ بگەن، بەڵام بەداخەوە ئەم سادەییە بووە هەلێکی باش بۆ دوژمنانی تاوەکو بەبێ بەربەست تیرۆری بکەن.

پاڵمێ بە مەرگی خۆی، کۆتایی بە سەردەمی پرشنگداری سوید و ئاشتی جیهان هێنا. ئایا ئەگەر ئەمڕۆ پاڵمێ بمابووایە، ئێمەی کورد لە دوای هەڵەبجە و ئەنفالەوە لە کوێی هاوکێشەی سیاسیی دەبووین؟ هەر وا بێ پشت دەماینەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە رەنگە زۆربەمان لامان گەڵاڵە بووبێت و بەشێوازێک وەڵامەکەی بدەینەوە، کە دەکرا مانەوەی پاڵمێ لە ژیاندا بە جۆرێکی دیکە رێڕەوی مێژووی بگۆڕیبووایە.

ئێران: لە ساڵێکدا نرخی خۆراک و خواردنەوە زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە

2026-09-04T10:41:00.000+03:00

بەپێی نوێترین راپۆرتی ناوەندی ئاماری ئێران، لە مانگی ئابدا رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لەو وڵاتە گەیشتووەتە 89% و لە ساڵێکیشدا تێکڕای نرخی خۆراک و خواردنەوەکان زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە.

بەپێی داتای ناوەندی ئاماری ئێران کە ئەمڕۆ میدیاکانی وڵاتەکە بڵاویانکردەوە، هەڵاوسانی خاڵ بۆ خاڵ لەو وڵاتە لەم مانگەدا کەیشتووەتە 89% و ئەمەش بەو مانایەیە کە خێزانەکان تێکڕا 89% زیاتر لە ئابی ساڵی رابردوو خەرجیان بۆ کڕینی هەمان کاڵا و خزمەتگوزارییەکان کردووە.

داتاکان دەریدەخەن لە ئابی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئابی ئەم ساڵ، بەرزترین رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لە "تووتن و جگەرە"دا تۆمارکراوە کە نزیکەی 161% گرانتر بووە؛ لە پلەی دووەمیشدا "خۆراک و خواردنەوەکان" دێن کە لە ساڵێکدا نرخەکەیان 127.5% بەرزبووەتەوە.

هەر بەپێی ناوەندی ئاماری ئێران، کەرتی هۆتێل و چێشتخانە زیاتر لە 107% و کەرتی گواستنەوەش نزیکەی 105% بەراورد بە ئابی ساڵی رابردوو زیادیکردووە؛ هەروەها تێکڕای هەڵاوسانی ساڵانە لە 12 مانگی رابردوودا گەیشتووەتە 69.9% و هەڵاوسانی مانگانەش بۆ مانگی ئاب 3.4% بووە.

ئەم بەرزبوونەوەیە لە کاتێکدایە، رۆژی دووشەممەی ئەم هەفتەیە ئەمریکا هەڵمەتێکی گەورەی ئابووری بۆ سەر ئێران راگەیاند و داوای لە وڵاتان کرد کە بە هیچ شێوەیەک مامەڵە لەگەڵ ئەو وڵاتە نەکەن.

ئابووریی ئێران بەتەواویی دادەڕمێت؟

2026-09-04T10:35:00.000+03:00

عومەر ئەحمد

دوای شەش مانگ لە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، کە لە 28ی شوباتی 2026 دەستی پێکرد، ئابووریی ئەو وڵاتە لە دۆخێکی هەستیاری درێژخایەنی سەردەمی سزاکانەوە، گۆڕدراوە بۆ دۆخێک کە ئێستا چەندین دامەزراوەی نێودەوڵەتی بە "داڕمانی تەواو" ناوی دەنێن. گۆڕەپانی سەرەکیی جەنگەکە دەرکەوت کە ئابوورییە. گەمارۆی دەریایی تەنگەی هورمز، راگرتنی نزیکەی تەواوی هەناردەی نەوت و دابەزینی خێرای بەهای دراوی ئێران، پێکەوە خراپترین قەیرانی ئابووریی ئێرانیان لە دوای ساڵانی 1980وە دروستکردووە.

داڕمانی تمەن

دابەزینی بەهای تمەن بەڕوونی قەیرانەکە نیشاندەدات. تمەن لە جەنگی 12 رۆژەی مانگی شەشی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئێستا نزیکەی 60%ی بەهاکەی لەدەستداوە. ئەم ساڵ نرخی تمەن بەردەوام بووە لە دابەزین. تاوەکو مانگی نیسانی ئەم ساڵ، یەک دۆلار بە نزیکەی 132 بۆ 140 هەزار تمەن مامەڵەی پێوە دەکرا. تاوەکو کۆتایی مانگی ئاب، نرخی یەک دۆلار 200 هەزار تمەنی تێپەڕاند. ئەمە بەهۆی خولی نوێی سزاکانی واشنتن و پەککەوتنی بازرگانییە بەهۆی گەمارۆی ئەمریکاوە.

هەڵاوسان و داڕمانی توانای کڕین

هەڵاوسانی ساڵانە کە پێش جەنگ لە سەرووی 50% بوو، ئێستا لەلایەن سندوقی نێودەوڵەتی دراو و چاودێرە سەربەخۆکانەوە بە 66% تاوەکو 68.9% بۆ ساڵی 2026 دەخەمڵێندرێت، کە بەرزترین ئاستە لە دوای ساڵی 1979ەوە. راپۆرتە فەرمییەکانی حکومەتی ئێران ئاماژە بەوە دەکەن کە نرخەکان لە ماوەی شەش مانگی جەنگەکە نزیکەی 6% بەرزبوونەتەوە، بەڵام هەر ئەو راپۆرتانە جەخت لەوە دەکەنەوە کە هەڵاوسان لە نرخی خۆراک کە لە مانگی تشرینی یەکەمی 2025 دا 64% بوو، لە مانگی شوبات بۆ 105% بەرزبووەوە.

بۆ خێزانە ئێرانییەکان ئەمە بە واتای بەرزبوونەوەی سەرسووڕهێنەری هەفتانە و هەندێک جار رۆژانەی نرخەکان دێت. یەک کیلۆ پەتاتە لە تاران لە ماوەی یەک هەفتەدا لە 0.39 دۆلارەوە بۆ 0.52 دۆلار بەرزبووەوە. یەک دەستەی هێلکەی 30 دانەیی لە 2.90 دۆلارەوە بۆ 4.15 دۆلار بەرزبووەوە. نرخی نانیش بەراورد بە ساڵی رابردوو دوو هێندە بەرزبووەتەوە. کەمترین مووچەی دیاریکراوی حکومەت ئێستا یەکسانە بە 82 بۆ 108 دۆلار لە مانگێکدا، ئەمەش وایکردووە متمانەی بەکاربەر و هاووڵاتی بەتەواوی لەنێوبچێت و مووچەی بەشێکی زۆری خەڵک بێ بەها ببێت. دووکانداران باس لەوە دەکەن کە فرۆشیان بە رێژەی 40% بەراورد بە ساڵی رابردوو کەمی کردووە و خاوەنکارە بچووکەکان هۆشداریی مایەپوچبوون دەدەن.

هەناردەی نەوت و گوشاری دارایی

نەوت ئەو کەرتەیە کە کاریگەری دارایی جەنگەکەی راستەوخۆ پێوەدیارە. ئێران لە مانگی شوبات دا، پێش دەستپێکردنی هێرشەکان، رۆژانە نزیکەی 2.1 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد. تاوەکو مانگی ئایار، هەناردەی نەوتی خاو لەژێر گەمارۆی دەریایی ئەمریکادا بۆ نزیکەی سفر دابەزی بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان. داهاتی هەناردەی مانگانە کە پێشتر لە سەرووی 4 ملیار دۆلار بوو، بۆ کەمتر لە 200 ملیۆن دۆلار دابەزی کە داڕمانێکی زیاتر لە 95%ییە. دامەزراوەی بەرگریکردن لە دیموکراسییەکان FDD، زیانی ئابووریی رۆژانەی گەمارۆکە بە نزیکەی 435 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنێت. (ئاکسیۆس) بە جیا بڵاویکردەوە کە گەمارۆی ئەمریکا تەنیا تاوەکو مانگی ئایار لانیکەم 4.8 ملیار دۆلار زیانی لە ئێران داوە. لەبەرئەوەی داهاتی نەوت تاوەکو پێش جەنگ نزیکەی چارەکێکی بودجەی حکومەتی ئێرانی دابین دەکرد، ئێستا ئەو بۆشاییە گەورەیە لە بودجەدا لە رێگەی باجی ناوخۆیی، هەناردەی نانەوتی و بەکارهێنانی یەدەگەکانی پێش جەنگ پڕدەکرێتەوە. سیاسەتێک کە بەرپرسان بە نهێنی دان بەوە دادەنێن کە ناتوانرێت بەردەوام بێت. پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران رایگەیاند کە بازرگانی دەرەکی بە رێژەی نزیکەی 35% کەمی کردووە.

بەرهەمی ناوخۆیی و بازاڕی کار

خەمڵاندنەکانی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو لەسەر ئابووریی ئێران، ئەم ساڵ دوو جار گۆڕدراون و هەردوو جارەکە پشێبینی خاوبوونەوەی ئابوورییان بۆ ئێران کردووە. پێشبینیی گەشەیەکی کەمی ئابووری بۆ ساڵی 2026 ، لە مانگی نیسان دا گۆڕدرا بۆ پاشەکشەی -6.1%، پاشان لە مانگی تەممووزدا بۆ -5.4% گۆرانکاریی تێدا کرا، لەبەرئەوەی دۆخەکە دوای لووتکەی گەمارۆکە، کەمێک جێگیر و هێوربوونەوەی پێوەدیاربوو. بانکی جیهانی بەجیا پاشەکشەی 2.7%ی بۆ ساڵی دارایی ئێران کە لە ئاداری 2026 کۆتایی دێت، پێشبینی کردووە. بێکاری بۆ ساڵی 2026 بە 9.2% پێشبینی دەکرێت و بەهۆی هێرشەکان بۆ سەر ژێرخانی پێترۆکیمیایی و کارگەکان هەلی کاری راستەقینە لە کەرتی پیشەسازیدا کەم بووەتەوە.

سێ سیناریۆ

رۆژنامەی ئابووریی (دونیای ئیقتیساد)ـی ئێرانی، 12 بۆ 24 مانگی داهاتووی ئێرانی لە رێگەی سێ سیناریۆوە شرۆڤەکردووە:

- سیناریۆی گەشبینانە: رێککەوتنی کۆتایی تاوەکو ئەیلوولی 2026 دەکرێت و سزاکانی سەر ئێڕان لادەدرێن و پارە بۆ ئاوەدانکردنەوەی وێرانییەکانی جەنگ تەرخان دەکرێت.

- سیناریۆی مامناوەند: یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان ئێران و ئەمریکا دەمێنێتەوە، بەڵام رێککەوتنی هەمەلایەنە تاوەکو ساڵی 2027 دوادەکەوێت.

- سیناریۆی رەشبینانە: بەردەوامبوونی گەمارۆکان و کارپێنەکردنی یادداشتی لێکتێگەیشتن کە هەڵاوسانی لە رادەبەدەر و کەمەرشکێن (Hyperinflation)ـی بەدواوە دێت.

هێزە چەکدارەکانی ئێران بۆ ئەمریکا: گورزێکی کەمەرشكێنەرت لێدەدەین

2026-09-03T01:27:33.581+03:00

هێزە چەکدارەکانی ئێران لە وەڵامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمڕۆی ئەمریکادا بۆسەر پارێزگاکانی هورمزگان و سیستان و بەلووچستانی وڵاتەکەی، هەڕەشەی تۆڵەسەندنەوە دەکات و دەڵێ، وەڵامی تووندیان دەبێ.

ئەمڕۆ سێشەممە، 1-09-2026، هێزە چەکدارەکانی ئێران و بنکەی ناوەندیی خاتەمولئەنبیادا لە راگەیێندراوێکی هاوبەشدا بڵاویانکردەوە: "لە وەڵامی دەستدرێژیی ئاسمانیی سوپای ئەمریکا بۆسەر چەند خاڵێک لە پارێزگاکانی سیستان و بەلووچستان و هورمزگان، هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران گورزی کەمەرشكێن لە دووژمنی دۆڕاو و شەڕەنگێزی ئەمریکی دەدەین."

لە راگەیێندراوەکەدا هۆشداری دراوەتە واشنتن و هاتووە: "سوپای تیرۆریستی ئەمریکا تاوەکو زیاتر سوور بێت لەسەر شەڕخوازی لە ناوچەکەدا، دەبێت باج و زیانی زۆر قورستر لە ئەستۆ بگرێ."

هێزە چەکدارەکانی ئێران جەخت لەوە دەکەنەوە کە پاشەکشە ناکەن و دەڵێن: "چەندین جار رامانگەیاندووە و بڕیارمان داوە کە لە هیچ دۆخێکدا دەستبەرداری مافەکانی گەلی قارەمانی ئێران نابین و دووژمن باجی زۆر قورس دەدا."

ئەمڕۆ سێشەممە، ناوەندی فەرماندەیی ئەمریکا( سێنتکۆم) رایگەیاند، هێرشی کردووەتە سەر بنکەکانی سوپای پاسداران لە باشووری ئێران و میدیای فەرمی ئێرانیش پشتڕاستی کردەوە کە دوورگەی قشم، شارەکانی بەندەر عەباس و سیریک لە پارێزگای هورمزگان و شارەکانی چابەهار و کونارەک لە سیستان و بەلووچستان لەلایەن ئەمریکاوە کراونەتە ئامانج.

ترەمپ: ئامادەین لە هەر ساتێکدا هێرش بکەینەوە سەر ئێران

2026-09-03T01:23:27.867+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، وڵاتەکەی ئامادەیە جارێکی دیکە هێرش بکاتەوە سەر ئێران. ئەم هەڕەشەیە دوای بۆردوومانێکی بەرفراوانی پێگەکانی ناو ئێران دێت کە بووەتە هۆی کوژرانی لانیکەم 18 هاووڵاتیی ئێرانی.

رۆژی چوارشەممە، 2ی ئەیلوولی 2026، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی گوتی: "من لەژێر کاریگەری هەڵبژاردن نیم، چونکە خۆم بەربژێر نەکردووە، بەڵکو پارتەکەم بەربژێری هەیە. پێموایە پارتەکەم رێز لەو راستییە دەگرن کە ئێمە رێگە نادەین ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی."

جەنگی ئێران رۆژی 28ی شوبات بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئەو وڵاتە دەستیپێکرد. لە 2ی ئادارەوە ئێران وەکو کاردانەوەیەک تەنگەی هورمزی داخست و ئەمەش نرخی بەرمیلێک نەوتی لە 72 دۆلارەوە بۆ نزیکەی 120 دۆلار بەرزکردەوە. بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لە ئەمریکا ناڕەزایەتی خەڵکی ئەو وڵاتەی لێکەوتووەتەوە. ئەم ناڕەزایەتییەش لە کاتێکدایە بڕیارە رۆژی 5ی تشرینی دووەمی ئەم ساڵ هەڵبژاردنی نیوەی خولی کۆنگرێس لە ئەمریکا بەڕێوەبچێت.

سەبارەت بەو پێشنیازەی کە پێشتر دابووی بۆ ناونانی تەنگەی هورمز بە "تەنگەی ترەمپ"، سەرۆکی ئەمریکا گوتی، تەنیا بیرۆکەیەک بووە و دەریبڕیووە.

ترەمپ ئاماژەی بەوەش کرد، سوپای ئەمریکا هەموو ئەو کەرەستە بەرگری و هێرشبەرییە نوێیانەی تێکشکاندووە کە ئێران هەوڵی دابوو لە کەناراوەکانی تەنگەی هورمز جێگیریان بکات و گوتی: "ئەوان هەوڵیان دەدا کەشتییەکان ببینن، چونکە ئێستا ناتوانن بیانبینن. ئێمە هەموو شتێک دەبینین کە ئەوان دەیکەن؛ تەنانەت ناتوانن بچنە سەر ئاودەستیش بەبێ ئەوەی ئێمە نەیانبینین."

دوێنێ سوپای ئەمریکا هێرشیکردە سەر باشووری ئێران و بە گوتەی سێنتکۆم، ئامانجەکان سەربازی بوون. لە وەڵامی ئەو هێرشانەدا ئێران هێرشیکردە سەر هەرێمی کوردستان، عومان و بەحرێن.

ترەمپ هێرشی تووندی کردە سەر تاران بەهۆی رووبەڕووبوونەوەی خۆپیشاندەران و گوتی: "ئەوان (هێزە ئەمنییەکانی ئێران) گەلەکەی خۆیان دەکوژن کاتێک دێنە سەر شەقام؛ رێک لە نێو چاوەکانیان دەدەن"؛ گوتیشی، تاوەکو سێ مانگ لەمەوبەر 52 هەزار خۆپیشاندەر کوژرابوون، بەڵام ئێستا بیستوویەتی کە 20 بۆ 25 هەزار کەسی دیکەیش زیاد بووە، بەمەش کۆی کوژراوانی خۆپیشاندانەکان گەیشتووەتە نزیکەی 65 هەزار کەس.

کانوونی یەکەمی رابردوو، هاووڵاتییانی ئێران لە تاران ناڕەزایەتییان لە گرانی دەربڕی و پاشان خۆپێشاندان تەواوی وڵاتەکەی گرتەوە.

جەنگی ئۆکراینا و پەیوەندییەکان لەگەڵ رووسیا

سەبارەت بە دۆخی ئەورووپای رۆژهەڵات، ترەمپ رایگەیاند، دەیەوێت پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ رووسیا، ئۆکراینا و هەموو وڵاتان هەبێت و گوتی: "ئەمە بۆ بازرگانی زۆر نایاب دەبێت. رووسیا خاوەنی زەوییەکی گەورە و زۆر بەنرخە."

کاتێک لەبارەی رفاندنی خەڵک لە ناو شەقامەکانی ئۆکراینا پرسیاری لێکرا (بردنی گەنجانی وڵاتەکە بە زۆر بۆ سەربازی) ئایا ئامادەیە ئەو ڤیدیۆیانە ببینێت، ترەمپ گوتی: "ڤیدیۆکان پێشان بدەن و من بڵاویان دەکەمەوە. زانیاریی زۆرم لەو بارەیەوە پێگەیشتووە و لە بابەتەکە ئاگادارم."

ساڵی 2022، جەنگی ئۆکراینا و رووسیا دەستیپێکرد. تاوەکو ساڵی 2024، تەمەنی سەربازی لە ئۆکراینا لە 27 ساڵی دەستیپێدەکرد بەڵام لەو ساڵەوە تەمەنەکە بۆ 25 کەمکرایەوە، بە گوێرەی بەرپرسانی ئۆکراینا، ئەمە بۆ ئەوەی بوو گەنجی زیاتر بچنە ریزی سوپای وڵاتەکەیانەوە، چونکە مانگانە پێویستیان بە 30 هەزار سەربازی نوێیە بۆ جەنگەکە.

وێرانی عێراق لە نێوان ملیاران و ئاگردا

2026-09-02T17:53:00.000+03:00

بێوار رەحمان

عێراق ئەمڕۆ لەبەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی چارەنووسسازدایە،لە کاتێکدا حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی "عەلی فالح زەیدی" ڕێککەوتنی ستراتیژیی بە بەهای 60 ملیار دۆلار لەگەڵ زەبەلاحەکانی وزەی ئەمریکا، وەک (ExxonMobil، KBR، GE Vernova، Shell، Halliburton) واژۆ دەکات،لەکاتێکدا شەقام و دۆخی سیاسی و ئەمنی عێراق لە ژێر هەڕەشەی شەڕێکی گەورە و سێبەر و بەوەکالە دایە.

ئەم دۆخە،رەنگە عێراق بکاتە گۆڕەپانێک کە تێیدا ئابووری و سەربازی تێکەڵ یەک بن ، وەک ئەوەی چارەنووسی دەوڵەت لەسەر بەتانییەکی گڕگرتوو هەڵچنرابێت.

لێرەدا لەمەسەلەی دۆلار کە ئابوری عێراقی پێوە گرێدراوە،کە نەوتەکەی بەدۆلار و لەژێر چەتری ئەمریکایە وەک قەڵغان یان ئامانج زۆر جار بەکار دێت؟

واژۆکردنی 48 ڕێککەوتن لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، لەوانە دروستکردنی بۆری نەوتی عێراق-سوریا، پەیامێکی ئابووریی ڕوونە: کە عێراق دەیەوێت بە تەکنەلۆژیای ڕۆژئاوا خۆی لە قەیرانی وزە ڕزگار بکات،وەلی ئەم ملیارانە دوو ڕووی هەیە: کە ئەمانەن

ڕووی گەشەپێدان: ئەگەر جێبەجێ بکرێت، ژێرخانی وزەی عێراق دەبوژێتەوە و وڵات لە گەمارۆ ئابوورییەکان ڕزگاری دەبێت.

راکێشانی بەرەو ئاگر: لە دیدگای میلیشیاکان و ئێرانەوە، ئەم دەستکەوتانە نیشانەی باڵادەستیی ئەمریکایە لە عێراقدا،بۆیە ئەم پڕۆژانە دەبنە ئامانجی ڕاستەوخۆی گرووپە چەکدارەکان بۆ تێکدانی هاوسەنگیی هێز، لێرەدا پرسێک دێتە پێشەوە ئەویش عێراق لە چەقۆی شەڕی سێبەرەکاندا ،لێرەدا ئاماژەیەک دێتە پێشەوە کە

ئەو بارودۆخەی کە ئەمڕۆ لە کەنداو و دەریای سوور (باب المندب) دەگوزەرێت، تەنها شەڕی درۆن و موشەک نییە، بەڵکو شەڕی ڕێڕەوی ئابووریی جیهانییە، و عێراق بەداخەوە ناتوانێت لەم ئاگرە بەدوور بێت، ئەمریکا دەیەوێت عێراق وەک دڵێکی وزە بمێنێتەوە کە ئابووریی جیهان لە شەڕی دژی ئێران بپارێزێت، لەلایەکی دیکەوە ئێران ئاگاداری لاوازیی لۆجیستیی ئەمریکایە ، کە ڕەنگە عێراق بەکاربهێنێت وەک "کارتێکی فشاری نەرم" یان "مەیدانێک بۆ مانۆڕ" بۆ ئەوەی ڕێگری لە پڕۆژە ئەمریکییەکان بکات.

خالێکی تر ململانێی ناوخۆیی ییە : کە گەندەڵی و میلیشیا

کۆسپێکی گەورە لەبەردەم سەرکەوتنی ئەم پڕۆژە زەبەلاحانە،و دۆخی ناوخۆیی عێراقە:

پرسی تەڵەی گەندەڵی لە وڵاتێکدا کە سیستەمی ئیداریی بە گەندەڵی داخوراوە، بەڕێوەبردنی پڕۆژەی 60 ملیار دۆلاری پێویستی بە شەفافییەت و هێزی یاسایە، ئایا ئەم پڕۆژانە ڕێگەیەک دەبن بۆ ئاوەدانکردنەوە،یان دەبنە پاروویەکی چەور بۆ ئەوانەی قازانجی تایبەتەوەن؟

لە ئێستادا حکومەتی زەیدی لەنێوان دوو بەرداشدایە،لەلایەک دەخوازێت لەگەڵ واشنتۆن پەیوەندی ستراتیژی هەبێت،لەلایەکی تر میلیشیاکان خاوەنی چەکی قورس و بڕیاری سیاسیی نادەوڵەتین،و بوونی ئەم هێزانە ڕێگرێکی سەرەکییە لەوەی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بتوانن بەبێ ترسی ئەمنی کار بکەن.

لێرەدا پرسیارەک دێتە پێشەوە کە ئایا حکومەت دەتوانێت ڕایبگرێت؟

ئەو سیاسەتەی عەلی زەیدی پەیڕەوی دەکات، دەکرێت ناوی بنێین,سیاسەتی هاوسەنگیی مەترسیدار، و ڕێککەوتنی 60 ملیار دۆلاری، ئەگەر سەرکەوتوو بێت، عێراق دەکاتە خاوەن بڕیارێکی ئابووری لە ناوچەکەدا، بەڵام بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات، پێویستی بە بڕیاری سیاسیی یەکگرتوو هەیە ، حکومەت دەبێت لە ناوخۆدا قەناعەت بە هەموو لایەنەکان بکات کە بەرژەوەندیی نیشتمانی لەسەرووی ململانێی هەرێمییەوەیە.

ئەگەر حکومەت نەتوانێت ئاسایشی کۆمپانیا بیانییەکان و بۆرییە نەوتییەکان لە بەرامبەر هێرشی درۆن و میلیشیاکان بپارێزێت، ئەوا ئەم 60 ملیار دۆلارە تەنها دەبێتە ژمارەیەکی سەر کاغەز.

ئەوەی پێویستە لەبەر چاو بگیرێت ئەوەیە کە عێراق لە ئێستادا وەک یاریزانێک وایە لە گەمەیەکی شەترەنجی گەورەدا، و خاوەنی باشترین پارچەکانی نەوت و وزەیە، بەڵام کێڵگەی یارییەکە لەلایەن میلیشیا و گەندەڵی و ئاگری ململانێی دەرەکییەوە سووتاوە. ئەگەر (زەیدی) نەتوانێت ئەم قەڵغانە ئابوورییە بکاتە دیوارێکی سیاسی بۆ پاراستنی وڵات، ئەوا ئەم پڕۆژانە ئەگەری هەیە هەر زوو لەبەردەم شەپۆلی ململانێکاندا ببن بە خۆڵەمێش.

پرسیاری داهاتوو ئەوەیە ئایا ئەم 60 ملیار دۆلارە دەبێتە هۆکاری بوژانەوەی عێراق، یان دەبێتە هۆی پەرەسەندنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان بۆ دەستبەسەراگرتنی ئەم سامانە زەبەلاحە؟

«پیانۆ» و فەلسەفەی ناتەواوبوون خوێندنەوەیەکی باختینی

2026-09-01T15:03:00.000+03:00

شەنگار سابیر

ڕەخنەی باش لەو شوێنە دەستپێناکات کە بپرسێت: «ئەم شانۆیە باش بوو یان خراپ؟» ئەو پرسیارە، پرسیارێکی بازاڕییە دەربارەی هونەر. پرسیاری فەلسەفی شتێکی دیکەیە: ئەم شانۆیە چ جۆرە ڕاستییەک ئاشکرا دەکات کە بیرکردنەوەی ئاسایی ناتوانێت بیبینێت؟

میخائیل باختین، لە خوێندنەوەکانی خۆیدا بۆ رابڵێ و دۆستۆیڤسکی، بەردەوام لە دژی ئەو بیرکردنەوەیە دەوەستێت کە پێی وایە هەموو دەنگێک دەبێت لە کۆتاییدا بگاتە یەک ڕاستی،یەک جۆر لە حەقیقەت و یەک وێنەی ئەبەدی. لە دیدی ئەو، ژیان هەرگیز تەواو نابێت. هیچ مرۆڤێک کۆتایی نییە، هیچ وشەیەک دوا وشە نییە و هیچ دەنگێک مافی ئەوەی نییە کە قسەی کۆتایی بکات. باختین/ ئەم دۆخە بە «ناتەواوبوون» دەناسێنێت/ چەمکێک کە نەک تەنها لە ڕووی فەلسەفییەوە، بەڵکو لە ڕووی ئەخلاقییشەوە گرنگە، چونکە واتای ئەوەیە مرۆڤ هەمیشە زیاترە لەو وێنەیەی کە دەسەڵات، کۆمەڵگا یان تەنانەت خۆی لە سەر خۆی درووستی کردووە.

بەو مانایە، «پیانۆ» لە سەرەتاوە پێشنیاری وەڵام ناکات، پرسیار دروست دەکات. کەسایەتییەکانی لە چوارچێوەی «باش» و «خراپ» فۆرمیولە نەکراون. هەر یەکەیان لە ناو ناکۆکییەکی ناوەکی دەژین و هەر بڕیارێکیان لە هەمان کاتدا هەم دەتوانێت بەرحەق بێت و هەم جێی ڕەخنە. ئەمە لاوازیی نووسین نییە، بەڵکو هێزی ئەو ناوکەیە کە دەقی لەسەر بونیاد دەنرێت[ هەرچەندە من لێرەدا مامەڵە لەگەڵ بۆتیقای دەق ناکەم] هێندەی ناوەڕۆکێکم بۆ گرنگە کە بەجۆرێک لە جۆرەکان کەوتۆتە ناو پەراوێزە ئایدۆلۆژییەکانەوە. چونکە ژیانیش ئاوا کار دەکات. تەنها ئایدیۆلۆژیاکانن کە مرۆڤ دەکەن بە کەسایەتییەکی تەواو و یەکلایەن.

لێرەدا [کارناڤاڵ] مانایەکی نوێ وەردەگرێت. زۆر کەس وا تێدەگەن کارناڤاڵ تەنها جەژنی خەندەیە، بەڵام لە دیدی باختین، کارناڤاڵ ئەو ساتەیە کە هیچ دەنگێک ناتوانێت داوای دوا وشە بکات. پاشا و گەدا، مامۆستا و قوتابی، پیاو و ژن، هەموویان دەکەونە ناو گفتوگۆیەک کە لەناویدا پلەبەندییەکان، بۆ ماوەیەک هەڵدەوەشێن. ئەمە واتای بێ ڕێکخستنی نییە،واتای ئەوەیە کە ڕێکخستن بۆ یەک چرکە لە دەرەوەی خۆی، خۆی دەبینێت.

«پیانۆ» لە ئەو شوێنانە کاریگەرترە کە ئەم کارناڤاڵە دروست دەکات. خەندە لێرەدا وەڵامی ئاسوودەیی نییە، شێوەیەکی نائارامییە. بینەر پێدەکەنێت، چونکە یەک لە دوای یەک، ئەو ماسکانە دەکەون کە کۆمەڵگا بەسەری کەسایەتییەکانیدا کردوون. ڕێز، دەسەڵات، ئاکار، ناوبانگ، هەموویان بۆ ماوەیەک لە پیرۆزیی خۆیان دادەبەزن. ئەوەی لێرەدا دەشکێت، خودی ئەو باوەڕەیە کە هەندێک شت لە دەرەوەی ڕەخنەن.

ئەم شکاندنە بە شێوەیەکی زۆر دیار لە ڕیالیزمی گڕۆتێسکدا دەردەکەوێت. باختین جەستە بە دژی ڕۆح دانانێت، جەستە بۆ ئەو/ ئەو شوێنەیە کە ژیانی هەمیشە لە گۆڕاندایە. گڕۆتێسک واتای ناشیرینی نییە، واتای هەڵوەشاندنی تەواوبوونە. کاتێک شانۆ، ئەو وێنانەی دەسەڵات لە خۆی دروستی کردووە دەخاتە ناو جۆرێک لە گاڵتەوە، مرۆڤ سووک ناکات، بەڵکو لە پیرۆزیی درۆیینە ڕزگاریان دەکات.

بەڵام لێرەدا خاڵێکی ڕەخنەگرانە هەیە. «پیانۆ» هەندێک جار لە هێزی ئەو خەندەیەی خۆی سەرخۆش دەبێت. دیمەنێک دەگاتە لووتکەی کۆمیدی، بەڵام لە هەمان ساتدا مەترسی ئەوە دروست دەبێت کە بینەر بە خەندەکە ڕازی بێت و پرسیارە ڕاستەقینەکە لە یاد بکات. باختین کارناڤاڵ بە ئامانج نازانێت، بەڵکو کارناڤاڵ دەرفەتە. ئەگەر خەندە ببێتە کۆتایی، کارناڤاڵ لە مانای خۆی دوور دەکەوێتەوە. خەندە دەبێت دەروازەی بیرکردنەوە بێت، نەک جێگرەوەی.

هەر لێرەوەیە کە هێزی ڕاستەقینەی «پیانۆ» دەردەکەوێت. گرنگی ئەم شانۆیە لەوەدا نییە کە پێکەنین دروست دەکات، زۆر شانۆ دەتوانن ئەوە بکەن. گرنگییەکەی لەوەدایە کە ناهێڵێت ئەو پێکەنینە بە ئارامی تەواو بێت. دوای کۆتایی نمایش، خەندە هێشتا لە هۆشی بینەردا دەژی، بەڵام ئیتر خەندەیەکی بێتاوان نییە، بووە بە گومان. گومان لەوەی کە ئایا ئەو جیهانەی بە ئاسایی تیایدا دەژین تەنها یەک جیهانە، یان تەنها یەک ڕێکخستنی مێژووییە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی دیکەش ئامادەیی و بوونی هەبێت.!

بۆیە، ئەگەر بمەوێت «پیانۆ» بە یەک ڕستە بناسێنم، دەڵێم: ئەم شانۆیە لەبارەی وەڵامە زۆر و زەوەندەکان نییە، بەڵکو لەبارەی پاراستنی پرسیارەکانە. لە فەلسەفەی باختیندا، ئەو هونەرە گەورەیە کە مرۆڤ ناچار دەکات هەمیشە ناتەواو بمێنێتەوە، چونکە تەنها مرۆڤی ناتەواو دەتوانێت جیهانێکی نوێ بخوڵقێنێت.

دوای ساڵانێک دوور بوونم، دڵخۆشم نمایشێکی باشم بینی. سوپاس بۆ کاک شوان کەریم و هەموو ئەو هاوڕێیانەی نمایشیان کرد. بەهیوای کاری باشتر و جددیتر.

وەزیری دارایی عێراق: لە کاتی خۆیدا پڕۆژەیاسای بودجە بۆ حکومەت دەنێرین

2026-08-29T01:52:39.325+03:00

وەزیری دارایی عێراق رایگەیاند، لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2027 رەوانەی ئەنجوومەنی وەزیران دەکەن.

فالح ساری، وەزیری دارایی عێراق لەگەڵ ژمارەیەک پەرلەمانتار و نوێنەری پارێزگاکانی دیوانییە و سەلاحەدین کۆبووەوە، بۆ تاوتوێکردنی هەنگاوەکانی ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2027.

ئیخلاس دلێمی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق کە بەشدار بووە لە کۆبوونەوەکەدا راگەیاند: "لەو کۆبوونەوەیەدا تاوتوێی ستراتیژی بودجەی گشتی کرا".

بۆ یەکەمجار لە عێراق، شێوازی بودجەی بەرنامە و ئەنجام پەیڕەو دەکرێ کە خەرجییەکان بەگوێرەی سێکتەر جیا دەکاتەوە، نەوەک وەزارەتەکان. هەر سێکتەرێک خەرجی بۆ تەرخان دەکرێ و وابەستەی ئەنجامەکانی دەکرێ، کە دەبێت لە ماوەیەکی دیاریکراودا جێبەجێ بکرێ.

فالح ساری رایگەیاندووە، لیژنە و تیمەکان کار لەسەر ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتی دەکەن و لە وادەی دیاریکراوی خۆیدا رادەستی ئەنجوومەنی وەزیران دەکرێ.

ئەو شێوازە نوێیەی بودجە کە بڕیارە لە کۆتایی تشرینی دووەمی ئەم ساڵ رەوانەی پەرلەمان بکرێ، وەک قۆناخی یەکەم لە دوو وەزارەت و دوو پارێزگای عێراق جێبەجێ دەکرێ.

ئەمە لەکاتێکدایە وەزارەتی دارایی عێراق لە 26ی ئاب رایگەیاند، دەستی بە رێکارەکانی دابەشکردنی مووچەی مانگی ئاب کردووە.

ترەمپ فەرمانی دا ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ 'دەریاچەی ئەمریکا' بگۆڕدرێت

2026-08-29T01:48:59.178+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا فەرمانی دا ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ "دەریاچەی ئەمریکا" بگۆڕدرێت، ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ تووندکردنی جەنگە بازرگانییەکەی لەگەڵ کەنەدا، کە دەستبەجێ کاردانەوەی ئۆتاوای لێکەوتەوە.
رۆژی پێنجشەممە 27ـی ئابی 2026، ترەمپ بە واژۆکردنی فەرمانێکی سەرۆکایەتی بۆ گۆڕینی ناوی ئەو ئاوەی دەکەوێتە سەر سنووری نێوان هەردوو وڵات، گرژییەکانی لەگەڵ کەنەدا زیاتر کرد.

بەڵام مارک کارنی، سەرۆکوەزیرانی کەنەدا بە خێرایی هەنگاوەکەی ترەمپی رەتکردەوە و گوتی، ئەو دەریاچەیە "لە رابردوو، ئێستا و بۆ هەمیشە" هەر بە دەریاچەی ئۆنتاریۆ دەناسرێت.

ئەم هەنگاوەی سەرۆکی ئەمریکا دوای ئەوە دێت کە هەفتەی رابردوو دانوستاندنە بازرگانییەکانی نێوان ئەمریکا و کەنەدا لە دوایین خولەکدا شکستیان هێنا، ئەمەش وای لەو دوو هاوپەیمانە کرد پێناسی گومرگی بەسەر یەکدیدا بسەپێنن.

لەکاتی واژۆکردنی فەرمانەکەدا لە کۆشکی سپی، ترەمپ لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەڤانیدا گوتی، "ئێمە دەستبەجێ ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ دەریاچەی ئەمریکا دەگۆڕین."

لە وەڵامی پرسیاری پەیامنێرێک لەبارەی ئەوەی کە بۆچی لەبری نەیارەکانی ئەمریکا سزای هاوپەیمانێکیان دەدات، ترەمپ گوتی، "بەرپرسانی کەنەدا زۆر بە خراپی مامەڵەیان لەگەڵ کردووین. ئەوان کەسانێکی بێزارکەرن."

کەنەدا وەڵام دەداتەوە

دەریاچەی ئۆنتاریۆ بچووکترین دەریاچەیە لە رووی رووبەرەوە لە نێوان پێنج دەریاچە مەزنەکەدا، کە دەکەونە سەر سنووری نێوان ئەمریکا و کەنەدا. هاوسنوورە لەگەڵ هەرێمی ئۆنتاریۆی کەنەدا و ویلایەتی نیویۆرکی ئەمریکا.

ئەم ناونانەوەی دەریاچەکە هاوشێوەی ئەو بڕیارە تاکلایەنەیەی ترەمپە کە لە کانوونی دووەمی 2025 ناوی کەنداوی مەکسیکی بۆ کەنداوی ئەمریکا گۆڕی، کە ئەویش لەلایەن مەکسیکەوە رەتکرایەوە.

کارنی لە وەڵامدا گوتی کە ناوی دەریاچەکە تەمەنی 400 ساڵە و پێش دروستبوونی ئەمریکا و کەنەداش هەبووە، هەروەها لە وشەیەکی رەسەنی ناوچەکە هاتووە کە بە واتای "دەریاچەکە جوانە، دەریاچەکە گەورەیە" دێت.

لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس، سەرۆکوەزیرانی کەنەدا گوتی، "دەزانین کە ئەمریکا گۆڕانکاریی بەسەردا دێت." ئاماژەی بەوەش کرد، "کەنەدییەکانیش دەزانن کە داننان بە واقیعدا بە واتای ئەوە دێت کە پێی بگوترێت دەریاچەی ئۆنتاریۆ؛ لە رابردوو، ئێستا و بۆ هەمیشە."

فەرمانە سەرۆکایەتییەکەی ترەمپ داوا لە وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا دەکات لە ماوەی 30 رۆژدا ناوی دەریاچەکە لە خزمەتگوزاریی فەرمیی ناوە جوگرافییەکان نوێ بکاتەوە و دڵنیابێت لەوەی حکومەتی فیدراڵی بە "دەریاچەی ئەمریکا" ناوی دەبات.

رێگای کاکێشان 11.8 ملیار ساڵ لەمەوبەر گەلەئەستێرەیەکی قووتداوە

2026-08-29T01:47:36.659+03:00

توێژینەوەیەکی نوێ دەڵێت، 11.8 ملیار ساڵ لەمەوبەر، رێگای کاکێشان گەلەئەستێرەیەکی دیکەی قووتداوە.

لەو کاتەدا رێگای کاکێشان تەمەنی تەنیا دوو ملیار ساڵ بووە، پاش تەقینەوە مەزنەکەی دەستپێکی گەردوون لە نزیکەی 13.8 ملیار ساڵ پێش ئێستا.

رێگای کاکێشان یان رێگای شیری ئەو گەلەئەستێرەیەیە کە کۆمەڵەی خۆرەکەی خۆمانی تێدایە.

ئەو گەلەئەستێرەیەی قووتدراوە، قەزەم بووە و ناوی LKHی لێنراوە؛ قووتدان لێرەدا واتە تێکەڵبوون. کاکێشان لەو گەورەتر بووە و خستوویەتیە ژێر رکێفی خۆیەوە.

توێژینەوەکە لە گۆڤاری زانستیی Nature Astronomy بڵاوکراوەتەوە. د. داڤید مەساری، لە پەیمانگەی نیشتمانیی ئیتاڵیا بۆ فیزیای گەردوونی سەرپەرشتیاری توێژینەوەکەیە.

د. مەساری دەڵێت، لەو باوەڕەدان رووبەری گەلەئەستێرە قەزەمەکە 25%ی کاکێشان بووە و خۆری تێدابووە 500 ملیۆن هێندەی خۆرەکەی خۆمان گەورە بووە.

توێژەرەکان بۆ گەیشتن بەو تێگەیشتنانە تێلەسکۆپە پێشکەوتووەکانی وەکو گایا و هەبڵیان بەکارهێناوە.

کاکێشان یەکەم جاری نییە

پێشتر زانراوە کاکێشان دوو گەلەئەستێرەی دیکەی قووتداوە (تێکەڵیان بووە)، یەکێکیان بەناوی GSE لە 10 ملیار ساڵ لەمەوبەر و ئەوەی دیکەیان بەناوی Sagittarius کە 6 ملیار ساڵ لەمەوبەر دەستیپێکردووە و هێشتاش بەردەوامە.

واتە تائێستا دەزانین کاکێشان لەگەڵ سێ گەلەئەستێرەی دیکەدا تێکەڵ بووە، هەموویان لەم بچووکتر بوون و بوونەتە بەشێک لە قەبارە و رووبەری گەلەئەستێرەکەی خۆمان.

هەموو ئەم تێکەڵبوونانە کاریگەرییان لەسەر پێکهاتنی کۆمەڵەی خۆرەکەی خۆمان و پەیدابوونی ژیان لەسەر هەسارەی زەوی هەبووە. د. مەساری دەڵێت، "لەبەر ئەمەیە کە پێموایە تێگەیشتن لە مەتەڵەکانی کاکێشان دەتوانێ وەڵامی ئەو پرسیارەمان بداتەوە: ئێمە لەکوێوە هاتووین؟".

گەردوون چەند فراوانە؟

گەردوون تاوەکو ئەو شوێنەی دەتوانین بیبینین و هەستی پێبکەین، دوو ترلیۆن گەلەئەستێرەی تێدایە. هەر گەلەئەستێرەیەک بەپێی قەبارەکەی دەکرێت لە 10 ملیۆنەوە تاوەکو 100 ترلیۆن ئەستێرەی تێدابێت (کاکێشان تاوەکو 400 ملیاری تێدایە). هەر ئەستێرەیەک، وەکو خۆرەکەی خۆمان، دەکرێت چەندین هەسارەی بە دەوردا بێت. هەر هەسارەیەکیش دەکرێت یەک یان چەند مانگی هەبێت.

ئێمەی مرۆڤ لەنێو دوو ترلیۆن گەلەئەستێرەدا کەوتووینەتە نێو کاکێشان. لەنێو کاکێشانیشدا ئەم کۆمەڵە خۆرەی کە دەیناسین. دەزانی چەند کۆمەڵەی خۆری دیکە لە کاکێشان هەیە؟ زیاتر لە 100 ملیار. ئەم زانیارییانە هێندە شۆکهێنەرە، مرۆڤ دەتوانێ ساڵانی ساڵ بیری لێبکاتەوە.

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم: چەند درۆنێک وێستگەی زاپۆریژیایان کردە ئامانج

2026-08-29T01:46:19.168+03:00

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم دەڵێ، ئەم هەفتەیە سێ هێرشی درۆنی کراونەتە سەر وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا لە ئۆکراینا. دوو فەرمانبەر لە ئەنجامی هێرشەکان بریندار بوون و مەترسیی نوێ بۆسەر وێستگەکەش دروستبووە.

یەکێک لە هێرشەکان رۆژی سێشەممە کراوەتە سەر ناوچەیەکی نزیک لە سیستمی فێنککەرەوەی وێستگەکە.

رۆژی چوارشەممەش، دوو درۆنی دیکە وێستگەکەیان کردووەتە ئامانج. یەکێکیان لە کۆگای پاشماوەی سووتەمەنییە ئەتۆمییەکان تەقیوەتەوە و ئەوی دیکەشیان لە سیستمی ئاوڕشێنی یەکەکانی بەرهەمهێنانی وزەی داوە.

رافایێڵ گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم رایگەیاند، هەر هێرشێک بۆسەر وێستگە ئەتۆمییەکان "قبووڵنەکراوە" و داوای لە مۆسکۆ و کیێڤ کرد "ئەوپەڕی دانبەخۆداگرتنی سەربازی بنوێنن تاوەکو رێگری لە روودانی هەر جۆرە کارەساتێکی ئەتۆمی بگرن."

وێستگەی زاپۆریژیا کە دەکەوێتە باشووری ئۆکراینا، لە ئاداری 2022ـەوە لەلایەن سوپای رووسیاوە کۆنترۆڵ کرا.

تیمەکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم لە ئەیلوولی 2022ـەوە لەنێو وێستگەکەدا ئامادەییان بۆ چاودێریکردنی دۆخەکە هەیە.

هەر شەش کارلێکەری وێستگەی زاپۆریژیا، کە بەیەکەوە دەتوانن شەش گێگاوایت کارەبا دابین بکەن، لە ساڵی 2022ـەوە کوژێندراونەتەوە و کارکردنیان راگیراوە، وەک هەوڵێک بۆ رێگریکردن لە روودانی کارەساتی تیشکدانەوەی ئەتۆمی بەهۆی بەردەوامی مەترسییەکانی هێرشکردن بۆ سەر وێستگە ئەتۆمییەکە.

دەم پارتی: پێویستە مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بانگهێشتی تورکیا بکرێن

2026-08-29T01:44:21.092+03:00

گوتەبێژی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیدا لە ئەنقەرە رایگەیاند، بۆ سەرکەوتنی پرۆسەی چارەسەری و بەدیهێنانی هاوپەیمانیی مێژوویی لەنێوان کورد و تورک، پێویستە رۆڵ و پێگەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان روونتر بکرێتەوە؛ هەروەها داوای کرد مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بانگهێشتی تورکیا بکرێن.

رۆژی هەینی، 28ـی ئابی 2026، ئایشەگوڵ دۆغان، گوتەبێژی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیدا لە بارەگای سەرەکیی حیزبەکەی لە ئەنقەرە، هەڵسەنگاندنی بۆ سیاسەتی نێوخۆ، رۆڵی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پێشهاتەکانی تایبەت بە تێکەڵکردنی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) لە سووریا کرد.

دۆغان گوتی، ئۆجەلان پێگەیەکی گرنگی لە پرۆسەی چارەسەریدا هەیە و گوتی: "پێویستە دەرفەتی گونجاو بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان فەراهەم بکرێت تاوەکو رۆڵە مێژووییەکەی خۆی بگێڕێت. ئەمە تەنیا بۆ هاوئاهەنگیی چەکدانان نییە، بەڵکو بۆ بەردەوامیدانە بە هاوپەیمانیی مێژوویی نێوان کورد و تورک."

سەبارەت بە دۆخی سووریا، گوتەبێژی دەم پارتی پێشهاتەکانی ئەو وڵاتەی بە مێژوویی ناوبرد و رایگەیاند، تێکەڵبوونی هەسەدە لەگەڵ سوپای سووریا دوای مێژوویەک لە قوربانیدان بۆ تێکشکاندنی داعش، هەنگاوێکی گرنگە بۆ یەکگرتوویی و دیالۆگ؛ هەروەها داوای کرد مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بە فەرمی بانگهێشتی تورکیا بکرێن.

دۆغان ئاماژەی بەوەکرد، تۆمارە دزەپێکراوەکانی کۆبوونەوەکانی ئیمراڵی دوورن لە راستی و هیوای خواست رۆژنامەڤانان و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە بتوانن بە شێوەی راستەوخۆ دیدار لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان بکەن.

ئەم لێدوانانەی گوتەبێژی دەم پارتی دوای ئەوە دێت، رۆژی 25ـی ئابی 2026 مەزڵووم عەبدی تێکەڵکردنی هەسەدەی لەگەڵ سوپا و دامەزراوەکانی دەوڵەتی سووریا راگەیاند و مەزڵووم عەبدی وەک راوێژکاری سەرۆککۆماری سووریا دەستنیشانکرا.

شەڕی ئەلیکترۆنی چۆن یاساکانی جەنگی گۆڕیی؟

2026-08-08T18:54:36.233+03:00

مەیدانی جەنگەکانی داهاتوو چیتر بەچاوی ئاسایی نابینرێن؛ جەنگی نوێ تەنها بەموشەک‌و فڕۆکە ناکرێت، بەڵکو لەناو فەزایەکی شاراوەدا بەڕێوەدەچێت کە لەشەپۆلی ڕادیۆیی، ڕادارو ئاماژە ئەلیکترۆنییەکان پێکهاتوە، ئەم تەکنەلۆژیایە کە بە"شەڕی ئەلیکترۆنی" دەناسرێت، لەئێستادا بوەتە بزوێنەری سەرەکی‌و بێدەنگی تەواوی ململانێ سەربازییەکانی جیهان.

لەبنەڕەتدا، ئەمجۆرە لەجەنگ بریتییە لەململانێی توند لەسەر کۆنترۆڵکردنی سپێکتزۆمی ئەلیکترۆمەگناتیسی کە دەمارگیرو بڕبڕەی پشتی تەواوی سیستمی GPS، پەیوەندییە بێوایەرەکان‌و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانە (درۆن)، لەم مەیدانەدا، ئەو لایەنەی بتوانێت باڵادەستیی بەدەستبهێنێت، دەتوانێت زوتر دوژمن ببینێت، باشتر پەیوەندیی بەهێزەکانی خۆیەوە بکات‌و پێشوەختە هێرشبکات؛ بەپێچەوانەشەوە، شکستی هەر سوپایەک لەم جەنگەدا بەواتای کوێربون، بێدەنگبون‌و پەککەوتنی تەواوی سیستمی فەرماندەیی‌و گواستنەوەی زانیاریی دێت.

سوپاکانی سەردەم ئەم جەنگە شاراوەیە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بەڕێوەدەبەن؛ یەکەم کۆڵەکە "هێرشی ئەلیکترۆنی"یە کە لەڕێگەی ته‌شویشکردنی ڕادارەکان‌و ناردنی ئاماژەی خەڵەتێنەرەوە (Spoofing) سیستمی دوژمن دەشێوێنێت.

کۆڵەکەی دوەم "پاراستنی ئەلیکترۆنی"یە کە ئامانجی پاراستنی بەردەوامیی ڕاداری هێزەکانی خۆیەتی لەهێرشەکانی نەیارو سێیەم‌و گرنگترین ڕەهەندیش "پشتیوانیی ئەلیکترۆنی"یە، کە وەک چاوێکی هەواڵگریی بەهێز، شوێنی ڕاداری دوژمن دیاریدەکات‌و وێنەیەکی ڕونی مەیدانەکە دەداتە فەرماندەیی.

هۆکاری سەرەکیی بایەخی بێپایانی ئەم جەنگە لەئێستادا، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە سوپای وڵاتان بەتەواوی پشت بەهەستیارە دیجیتاڵییەکان دەبەستن، بەجۆرێک، لەم سەردەمەدا تەنها یەک ئامێری ته‌شویش دەتوانێت بەبێ تەقاندنی یەک فیشەک، تۆڕێکی پاراستنی ئاسمانی پەکبخات‌و هێرشی گروپی درۆنەکان پوچەڵبکاتەوە.

جەنگی ئێستای نێوان ڕوسیاو ئۆکرانیا زیندوترین نمونەی ئەم ڕاستییەیە، کە تێیدا هەزاران درۆن نەک بەهۆی تەقاندنەوە، بەڵکو بەهۆی فریودانی سیستمی ڕێدۆزی‌و تێکدانی پەیوەندییەکانیانەوە خراونەتە خوارەوە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە سەرکەوتنی جەنگی سەدەی 21 تەنها بۆ ئەو لایەنەیە کە دەتوانێت فەزای ئەلیکترۆنی کۆنترۆڵبکات.

دانە گاز: لە نیوەی یەکەمی 2026 قازانجمان بە رێژەی 47% زیادی کردووە

2026-08-08T17:47:39.133+03:00

کۆمپانیای دانە گاز، کە گەورەترین کۆمپانیای کەرتی تایبەتی گازی سرووشتییە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئامارە داراییەکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2026ی بڵاوکردەوە، بەپێی ئامارەکان، قازانجی کۆتایی کۆمپانیاکە بە رێژەی 47% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 107 ملیۆن دۆلار.

کۆمپانیاکە ئاماژە بەوە دەکات، ئەم بەرزبوونەوەیەی قازانج لەکاتێکدایە مەترسییە ئاسایشییەکان و ئاڵۆزییە ناوچەیییەکانی پەیوەندیدار بە شەڕی ئێران، راستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر توانای پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی گاز لە هەرێمی کوردستان دروستکردووە.

قازانج و داهاتی کۆمپانیا لە نیوەی یەکەمی 2026

بەپێی راپۆرتەکە، پوختەی قازانجی راگەیێنراو کە 393 ملیۆن درهەمە (107 ملیۆن دۆلار)، هەڵکشانێکی بەرچاو پێشان دەدات بە بەراورد بە 270 ملیۆن درهەم (73 ملیۆن دۆلار) لە نیوەی یەکەمی 2025دا.

کۆمپانیاکە دەڵێت :"بەشێک لەم بەرزبوونەوەیە بەهۆی جیاوازیی پێوەری گاز بووە بۆ ساڵانی 2018 تا 2024 لە کێڵگەی کۆرمۆر، بڕی 176 ملیۆن درهەم (48 ملیۆن دۆلار) لە چارەکی یەکەمی ئەمساڵدا وەکو داهات هەژمار کراوە، ئەگەر ئەو بڕە هاوتاکراوە هەژمار نەکرێت، قازانجی خاوێنی کۆمپانیاکە 217 ملیۆن درهەم (59 ملیۆن دۆلار) بووە.

بەپێی راپۆرتەکە لە چارەکی دووەمی 2026دا، قازانجی کۆمپانیاکە گەیشتووەتە 33 ملیۆن دۆلار، بە رێژەی 10% بەرزبووەتەوە بەراورد بە هەمان قۆناخی ساڵی 2025.

کۆی داهاتی کۆمپانیا بە رێژەی 51% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 258 ملیۆن دۆلار. بەپێی راپۆرتەکە هۆکاری سەرەکیی ئەم گەشەکردنە دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گاز، زیادیی بەرهەمهێنان لە میسر و بەرزبوونەوەی فرۆش لە رێگەی کۆمپانیای پێرل پێترۆلیۆم (Pearl Petroleum).

کاریگەریی ئاڵۆزییەکان لەسەر گازی هەرێمی کوردستان

قەیرانی ئاسایشی ناوچەکە و ئاڵۆزییە سەربازییەکانی دەوروبەری ئێران، ئاستەنگیان بۆ کارەکانی پاڵاوتنی گاز لە کێڵگەی کۆرمۆر دروستکرد، بەوەش کۆمپانیاکە نەیتوانی بەتەواوی توانای پرۆژەی فراوانکردنی KM250 گاز بەرهەم بهێنێت.

سەرەڕای ئەم کۆسپانە، کێڵگەی کۆرمۆر ساڵی 2026ی بە ئاستێکی پێوانەیی دەستپێکرد و بەرهەمهێنانی رۆژانەی 700 ملیۆن پێی سێجا گازی تێپەڕاند، ئەمەش پێش ئەوەی ئاڵۆزییە ئەمنییەکان ببنە هۆی راگرتنی پچڕ پچڕی کارەکان.

دوای زیادبوونی ئاڵۆزییەکانی مانگی تەممووز، دانەگاز رێکاری خۆپارێزی کاتیی گرتەبەر. بەڵام دوای وەرگرتنی دڵنیایی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق، کارەکان ئاسایی بوونەتەوە. هەروەها بڕیارە بەپێی رێککەوتنێکی یەک ساڵیی، رۆژانە 100 ملیۆن پێی سێجا گاز بۆ وێستگەی کارەبای تازە لە کەرکووک رەوانە بكرێت.

خشتەی بەرهەمهێنان و باری دارایی کۆمپانیا لەنیوەی یەکەمی 2026 بەبەراورد بە 2025

بەرهەمهێنانی میسر دابەزینی هەرێمی کوردستانی قەرەبوو کردەوە

بەپێی راپۆرتەکەی دانەگاز گەشەی بەرهەمهێنان لە میسر توانی ئاستەنگەکانی هەرێمی کوردستان هاوسەنگ بکاتەوە؛ بەرهەمهێنانی گاز لە میسر بە رێژەی 7% زیادیکرد و گەیشتە 13,300 بەرمیل هاوتای نەوت لە رۆژێکدا.

لەماوەی ئەم شەش مانگەدا، دانە گاز لەمیسر 3 بیری نوێی هەڵکۆڵیوە و بیرێکی دیکەی تەواو کردووە. یەکێک لە بیرە دۆزراوەکان بڕی 10 ملیار پێی سێجا یەدەگی گازی تێدا خەمڵێنراوە، کە زۆر زیاتر بوو لە پێشبینییە سەرەتاییەکان (3 ملیار پێی سێجا). کۆمپانیاکە پلانی هەیە تاوەکو کۆتایی ساڵی 2026 چوار بیری دیکەش هەڵبکۆڵێت.

هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنە کارگێڕییەکان، حکومەتی میسر تەواوی قەرزە کەڵەکەبووەکانی دانە گازی گەڕاندووەتەوە و شایستە داراییەکان لە کاتی خۆیدا دەدرێن.

بانکی جیهانی 100 ملیۆن دۆلار بۆ نوێکردنەوەی کەرتی دارایی سووریا تەرخان دەکات

2026-08-08T17:45:43.122+03:00

بانکی جیهانی رەزامەندی نیشاندا لەسەر پێدانی 100 ملیۆن دۆلار بە سووریا لە رێگەی "دامەزراوەی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی". ئامانج لەم هاوکارییە، بونیاتنانی کەرتی داراییەکی مۆدێرن، پارێزراو و دیجیتاڵییە کە یارمەتیدەر بێت لە خێراکردنی مامەڵە داراییەکان و چاکبوونەوەی ئابووریی وڵاتەکە.

بانکی جیهانی، رۆژی هەینی 07-08-2026 رایگەیاند، "پڕۆژەی نوێکردنەوەی کەرتی دارایی سووریا" پشتگیری لەو وەبەرهێنانانە دەکات کە وادەکەن مامەڵە بانکییەکان پارێزراوتر و شەفافتر بێت؛ هەروەها ژینگەیەکی گونجاو دەڕەخسێنێت تاوەکو هاووڵاتییان و کۆمپانیاکان بە ئاسانی دەستیان بە خزمەتگوزارییە داراییەکان بگات.

دالیا خەلیفە، بەڕێوەبەری بەشی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە بانکی جیهانی رایگەیاند: "بوونی سیستمێکی دارایی نوێ بۆ گەشەپێدان و چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا زۆر پێویستە."

خەلیفە راشیگەیاند، پرۆژەکە "یارمەتیدەر دەبێت لەوەی کەرتی دارایی خزمەتگوزاریی باشتر پێشکێشی خێزان و کۆمپانیاکان بکات، بەتایبەتی بۆ پشتگیریکردنی ئەو گەشەپێدانەی کەرتی تایبەت سەرکردایەتی دەکات و دەبێتەهۆی رەخساندنی هەلی کار."

کەرتی دارایی سووریا دوای جەنگ

دوای 14 ساڵ لە جەنگ، کەرتی دارایی سووریا بە بچووکی ماوەتەوە و چالاکییەکانی تەنیا لەسەر بانکەکان چڕبوونەتەوە. ئێستا ئاڵوگۆڕی دارایی لەو وڵاتەدا بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە پارەی کاش دەبەستێت، ژێرخانی پارەدانی دیجیتاڵی کۆن بووە و سیستمەکانی چاودێری و سەقامگیریی دارایی رووبەڕووی ئاڵنگاری گەورە بوونەتەوە.

ئەم گرفتانە بوونەتەهۆی زیادبوونی تێچووی مامەڵەکان و رێگربوون لەوەی سووریا بە سیستمە داراییە نێودەوڵەتییەکانەوە ببەسترێتەوە. بانکی جیهانی جەخت دەکاتەوە کە بوونی سیستمێکی دارایی کارا، بۆ چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا یەکجار گرنگە، چونکە ئاسانکاری دەکات بۆ دابەشکردنی مووچە، خانەنشینی، گواستنەوەی پارە و گەیاندنی هاوکارییە مرۆییەکان بە شێوەیەکی سەلامەت و شەفاف.

پێکهاتە و ئامانجەکانی پڕۆژەکە

پڕۆژە نوێیەکە کار لەسەر چەندین تەوەری سەرەکی دەکات، لەوانە:

نوێکردنەوەی ژێرخان: نۆژەنکردنەوەی ژێرخانی سەرەکیی دارایی و بەرزکردنەوەی توانای بانکەکان.

بەهێزکردنی بانکی ناوەندی: زیادکردنی توانای کارگێڕیی بانکی ناوەندیی سووریا و یەکەی کۆکردنەوەی زانیارییە داراییەکان.

تەکنەلۆژیا و ئاسایش: وەبەرهێنان لە سیستمە بنەڕەتییەکانی بانکی ناوەندی، تەکنەلۆژیای زانیاری و بەهێزکردنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی.

چاودێری و وردبینی: ئەنجامدانی وردبینیی سەربەخۆ و ورد بۆ جۆری سەرمایەی بانکە گشتی و تایبەتەکان، هەروەها بەهێزکردنی تواناکانی بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر.

دەستکەوتە چاوەڕوانکراوەکان بە ژمارە

پڕۆژەکە ئامانجییەتی لە ماوەی جێبەجێکردنیدا ئەم دەستکەوتانە بەدی بهێنێت:

- کاراکردنی سیستمە بنەڕەتییەکانی کەرتی دارایی.

- ئەنجامدانی لانیکەم 15 ملیۆن مامەڵەی پارەدانی ئەلیکترۆنی لە ساڵێکدا.

- پاڵپشتیکردنی لانیکەم 500 هەزار کەس و کۆمپانیا بۆ بەکارهێنانی سیستمی پارەدانی دیجیتاڵی، کە 150 هەزار لەوانە ژن دەبن.

گۆشەگیریی بانکەکانی سووریا

بانکەکانی سووریا لە ماوەی جەنگی ناوخۆدا بە تەواوی لە سیستمی دارایی جیهانی دابڕان، ئەمەش دوای ئەوەی دەسەڵاتی بەشار ئەسەد لە ساڵی 2011دا پەنای بۆ سەرکوتکردنی خۆپێشاندەران برد، کە وایکرد وڵاتانی رۆژئاوا سزای تووند و بەکۆمەڵ بەسەر ئەو وڵاتە و بانکی ناوەندیدا بسەپێنن.

ئێستا ئەم پڕۆژەیەی بانکی جیهانی وەک هەوڵێک دەبینرێ بۆ گێڕانەوەی سووریا بۆ سەر رێڕەوی دارایی و ئابووریی جیهانی.

کەمبوونەوەی مووشەکی پاتریۆت و تاد سوپای ئەمریکا دەخاتە ژێر گوشارەوە

2026-08-08T17:44:06.068+03:00

چەک لەنێو کۆگاکانی چەکی ئەمریکا کەم بووەتەوە، ئەمەش زیاتر بەهۆی شەڕی ساڵی 2026 لەگەڵ ئێران کە بە "ئۆپەراسیۆنی تووڕەیی داستانئاسا" ناسراوە. پێشتریش بەهۆی یارمەتیدانی ئۆکرانیا و شەڕەکانی دیکەی روژهەڵاتی نێوەڕاست، بڕێکی زۆر لەو چەکانە بەکارهاتبوون. مووشەکە پێشکەوتووەکان و سیستمەکانی بەرگری زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە.

ژمارەی راستی چەکەکان نەزانراوە؛ هەربۆیە ئەم زانیارییانە لە ناوەندە توێژینەوەکانی وەک CSIS و میدیاکانی وەک CNN و رۆیتەرز وەرگیراون:

کۆگاکانی چەکی ئەمریکا

جۆری مووشەک / سیستمبڕی پێش شەڕبڕی ماوە / ڕێژەی بەکارهاتووبارودۆخی ئێستاپاتریۆت (Patriot) ~2,200 دانە کەمتر لە 1,100 دانە زیاتر لە 50%ی بەکارهاتووە

تاد (THAAD) 452 دانە 184 دانە ~80%ی بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk) تەواوی کۆگا بەکارهێنانی ~850 دانە 1/3 تا 1/2ی یەدەگ بەکارهاتووە

ATACMS و PrSM دیارینەکراو نزیکەی 100% هەمووی لە 5 مانگدا بەکارهاتووە

جاسم (JASSM) دیارینەکراو 40%ی بەکارهاتووە 60%ی یەدەگ ماوەتەوە

کەمبوونەوەی یەدەگی مووشەکەکانی ئەمریکا

پاتریۆت (Patriot)50% بەکارهاتووە

تاد (THAAD)80% بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk)~40% بەکارهاتووە

ATACMS / PrSM100% بەکارهاتووە

جاسم (JASSM)40% بەکارهاتووە (60% ماوە)

ئەو چەکانەی زۆر کەم بوونەتەوە:

مووشەکی پاتریۆت (بۆ بەرگری ئاسمانی)

ئەمریکا پێش شەڕ، نزیکەی دوو هەزار و 200 دانەی هەبوو. ئێستا مەزەندە دەکرێ کەمتر لە هەزار و 100 دانەیان مابن.

سیستمی مووشەکیی پاتریۆت (MIM-104 Patriot) وێنە: ABACA

مووشەکی تاد (بۆ تێکشاندنی مووشەکی بالیستی)

پێش شەڕ 452 دانەی هەبوو، بەڵام راپۆرتەکان دەڵێن، نزیکەی 80٪یان بەکارهاتوون و تەنیا 184 دانەیان ماون.

سیستمی بەرگریی مووشەکیی تاد (THAAD) وێنە: سوپای ئەمریکا

مووشەکی تۆماهۆک

نزیکەی سێیەکی یان نیوەی هەموو ئەوو مووشەکانەی ئەمریکا بەکارهێنراون، واتە نزیکەی 850 دانە. ئەوەی ماوەتەوە تەنیا چەند هەزارێکە.

مووشەکی کروزی تۆماهۆک (Tomahawk Cruise Missile) وێنە: NASM Acc

مووشەکەکانی ATACMS و PrSM

راپۆرتەکان دەڵێن ئەمریکا "هەموو" ئەم مووشەکانەی لەو پێنج مانگەی شەڕەکەدا بەکارهێناوە.

مووشەکی تاکتیکیی زەوی بە زەوی ATACMS وێنە: رۆیتەرز

مووشەکی JASSM

نزیکەی 40٪یان بەکارهێندراون.

مووشەکی رێنموونیکراوی ئاسمانیی JASSM (AGM-158)

کاریگەرییەکانی ئەم کەمبوونەوەیە چییە؟

بە گوێرەی میدیای ئەمریکا، هەرچەندە چەکی پێویست بۆ بەردەوامبوونی شەڕی ئێران ماوە، بەڵام مەترسییەکان زیادیان کردووە. ئێستا ئەمریکا ناچارە تەنیا ئەو مووشەکانە بەکاربێنێت کە دەزانێت لە شوێنە گرنگەکان دەدەن و ناتوانێت هەموو مووشەکێک تێکبشکێنێت. هەروەها ناتوانێت وەک پێشوو یارمەتی هاوپەیمانەکانی بدات، بۆ نموونە ناردنی پاتریۆت بۆ ئۆکرانیا. گەورەترین مەترسیش ئەوەیە ئەگەر شەڕ لەگەڵ چین رووبدات، ئەمریکا چەکی پێشکەوتووی کەمی لەبەردەستە.

هەوڵەکان بۆ پڕکردنەوەی کۆگاکان

ئەمریکا دەیەوێ بە خێرایی چەک دروست بکاتەوە، بەڵام ئەمە ساڵانێکی زۆری دەوێ. پیت هێگسەس، وەزیری جەنگ دەڵێت، چەند ساڵێکی پێدەچێت.

هەنگاوەکان بریتین لە:

• داواکردنی 87 ملیار دۆلار بۆ کڕینی چەکی نوێ.

• گرێبەستی درێژخایەن لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک (Lockheed Martin) بۆ ئەوەی کاری کارگەکانیان خێراتر بکەن.

• ئامانج ئەوەیە بۆ ساڵی 2030، ساڵانە دوو هەزار مووشەکی پاتریۆت دروست بکەن (جاران تەنیا 600 دانە بوو).

میدیای ئەمریکی دەڵێت، پێنتاگۆن پێویستی بە 3 ساڵ یان زیاترە تاوەکو کۆگاکانی وەک جاران لێ بکاتەوە.