KURDPLAT

فەرمانگەی کۆچی ئەڵمانیا بۆ: ئەم ساڵ 39 هەزار و 646 کەس داوای مافی پەنابەرییان کردووە

2026-09-05T11:11:52.999+03:00

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا رایگەیاند، لە 6 مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە، لەو ژمارەیەش 24 هەزار و 308 کەسیان هیچ بەڵگەنامەیەکییان پێ نەبووە.

گوتەبێژێکی فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا نوێترین ئاماری پەناخوازانی بۆ کەهی مەحموود، ئێدیتۆری دێسکی نێودەوڵەتیی . ئەو فەرمانگەیە رایگەیاندووە، هەرچەندە هێشتا ئامارە نوێیەکانی ئەم ساڵ بە فەرمی بڵاونەکراونەتەوە، بەڵام ئەم زانیارییانەیان بە تایبەت بۆ رووداو ناردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوەش کردووە، بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی ئەو پەناخوازانەی لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستەوە دەگەن، هەندێک جار پشکنینی زمانەوانییان بۆ دەکرێ، بەڵام دیاریکردنی ئەوەی کامیان کوردە کارێکی "زۆر ئەستەمە".

بەپێی ئامارەکانی ئەو فەرمانگەیە، لەنێوان کانوونی دووەم و حوزەیرانی 2026ـدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە. لەو ژمارەیە تەنیا 15 هەزار و 338 کەسیان ناسنامەی فەرمییان پێ بووە و 24 هەزار و 308 کەسیش بێ بەڵگەنامە بوون.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوە کردووە، نەبوونی بەڵگەنامە کاریگەری لەسەر مافی پەنابەری نابێت و دەڵێ: "دەکرێ نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراو بەهۆی چەندین هۆکارەوە بێت. لە بنەڕەتیشدا ئەمە هیچ شتێک لەبارەی مافی کەسەکە بۆ پاراستن دەرناخات."

سەبارەت بە هۆکاری نەبوونی ناسنامە، گوتەبێژی فەرمانگەکە روونی کردەوە، چەندین هۆکار هەن و یەکێک لەوانە ئەوەیە کە پەناخواز لە رێگەی کۆچدا ونی کردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەران روونی دەکاتەوە، هەمیشە ئەو چیرۆکەی پەناخوازەکە بۆ هۆکاری هاتنی بۆ ئەڵمانیا دەیگێڕێتەوە، دەبێتە بنەمای هەڵسەنگاندن؛ هەروەها هەموو پەناخوازانیش دەبێ بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەکەیان هاوکار بن.

ئەو فەرمانگەیەی ئەڵمانیا رایگەیاند، بە چەند رێکارێکی تەکنیکی دەتوانن ناسنامەی ئەو پەناخوازانە دیاری بکەن و گوتی، "بۆ ئاشکراکردنی ناسنامە و رەچەڵەکی پەناخوازانی بێ بەڵگەنامە، پشت بە پشکنینی زمانەوانی دەبەستین."

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە

2026-09-05T11:02:51.838+03:00

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە، لە نێوان قوباد تاڵەبانی و مەسرور بارزانیدا

عوسمان گوڵپی

لە ماوەی ڕابردوودا یەکێتی و پارتی ڕاستر بڵێین سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی ڕێککەوتنێکی نهێنیان لە نێوان خۆیاندا واژۆکردوە، ئەم ڕێککەوتنە پەیوەندیەکانی نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانی ڕێکخستوە، هەرچەند لە بنەمادا قوباد تاڵەبانی هیچ گرفت و بەریەك کەوتنێکی لەگەڵ مەسرور بارزانی نەبوە و نیە بەڵام ناکۆکیەکان لەگەڵ بافڵ تاڵەبانیدا گرفتی بۆ شێوازی ئیدارەدانی حکومەتەکەیان دروستکردبوو، تەنانەت بایکۆتی کۆبونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیران لە کۆتایی ٢٠٢٢ بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٣ لە لایەن قوباد تاڵەبانی و ستافەکەیەوە لەسەر خواستی بافڵ تاڵەبانی بوو نەك ناڕازی بونی قوباد تاڵەبانی لە مەسرور بارزانی.

بە پێی ڕێککەوتنێك کە لە نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانیدا واژۆکراوە، کە قوباد تاڵەبانی تەواوی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی لە زۆنی سەوز هەبێت بە شێوازێکی فەرمی تەنها بۆ ئیدارەدانی زۆنەکەی(ئەمە وەك ڕێگریەك لە هەر ڕێککەوتنێك لەگەڵ بەغداد بە سەربەخۆ)، واتە ئەو واقعەی لە کوردستاندا هەیە کە دوو ئیدارەییە مامەڵەی فەرمی لەگەڵ بکرێت، ئەویش ئەوەیە کە لەو پرسانەی کە پەیوەستن بە ئیدارەدانی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، گرفت بۆ کارەکانی هیچ لایەکیان دروست نەکرێت، هەربۆیە لە دوای هەڵبژاردنەکانەوە هیچ شتێك کێشەی بۆ ئەو ڕێککەوتنە دروست نەکردوە، ئەویش ئەوەیە کە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی گۆڕانکاری و بڕیاری لە سنوری زۆنەکەی خۆیدا بەشێوازێکی فەرمی هەبێت.

ئەم ڕێککەوتنە تەنها لەسەر دوو ئاستی ئیداری و دارایین، بۆیە لە ڕووی داراییەوە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی لە چۆنیەتی مامەڵەکردن هەیە لەگەڵ زۆنی سەوزدا، وە ڕێککەوتون لەسەر ئەوەی هیچ زۆنێكیان لە پرسی دارایدا دەستوەردان لە زۆنەکەیتر نەکات، بۆ هەر مامەڵەیەکیش لەگەڵ بەغداد بە پێی ڕێژە بەشدار دەبن و لیژنەیان بۆ ئەو گرفتانە هەیە کە دێنە پێشەوە.

سەرۆکی حکومەت دەسەڵاتەکانی لەگەڵ ئەم شێوازە مامەڵەیەدا ڕێکخستوە و دەرچەی یاساییان بۆ دۆزیوەتەوە.

نوسینگەکانی هەردوولا پەیوەندیەکی توندوتۆڵیان بۆ ڕاییکردنی ئیش و کارەکان هەیە و هەر گرفتێکیش بێتە پێشەوە چارەسەری دەکەن.

هەر بە پێی ڕێککەوتنەکە، قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی گۆڕانکاری پۆستە ئیداریەکانی سنوری سەوزی هەیە بەو پۆستانەشەوە کە واژۆی سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێمیان پێویستە، لە پارێزگارەوە تا ئاستی وەزارەتەکان و دەستەکان، ئەم خاڵەش بێ هیچ گرفتێك جێبەجێکراوە و هەندێك گۆڕانکاری ئەنجامدراوە لە ڕابردوودا کە وەزیرەکانی پارتی لەگەڵ قوباد تاڵەبانیدا هەماهەنگ بوون و جێبەجێیان کردوون.

بەرواری ئەم ڕێککەوتنە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە یەکێتی گرفتی بۆ دوو پرۆژەی سەرۆکی حکومەت لە زۆنەکەیدا دروستکرد ئەوانیش(پرۆژەی ڕووناکی و هەژماری من)بوون، لەو کاتەوە ئەم ڕێککەوتنە ئەنجامدراوە، قوباد تاڵەبانی ڕازی بوو بە جێبەجێکردنی ئەو دوو پرۆژەیە وەك ئەوەی سەرۆکی حکومەت خوازیاری بوو (لەگەڵ ڕێککەوتن لەسەر پشك لەو پرۆژانەدا) بەمەرجێ قوباد تاڵەبانی لە سنوری زۆنی خۆیدا دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی هەبێت، لە بەرامبەردا هیچ گرفتێکی لەم ڕووەوە نەبوە و دەسەڵاتەکانی پێدراوە، بەڵام ئەم ڕێککەوتنە تەنها بۆ سنوری ئیدارەی سەوزە، بۆ ئەو پرسانەی کە پەیوەندیدارن بە پرسی حکومەتی هەرێمەوە بە گشتی دەسەڵاتەکانی سەرۆك و جێگرەکەی وەك خۆیان جێ بەجێ دەکرێن.

ئەم ڕێککەوتنە ڕێگایەکە بۆ بەیاسایی کردنی دوو ئیدارەیی ڕانەگەیەنراو، ناکۆکیەکانی ئێستای نێوان یەکێتی و پارتی زیاتر پرسی ئەمنی و سیاسین، ئەگەرنا ئەم دۆخە بە پێی ڕێککەوتنێکی ڕانەگەیەنراو بەردەوام بوە، هەندێك جار لەسەر ئاستی خوارەوە لە خەڵك و پەرلەمانتاری نزیکیان وادەردەخەن کە ناکۆکی قوڵ لەسەر شێوازی حکومڕانی لە نێوانیاندا هەیە بەڵام ئەمە تەنها بۆ ڕای گشتیەو ئەو کەسانەش لە واقعدا هیچ پێگەیەکیان لە بڕیارداندا نیە، بەڵکو نوسینگەکانی سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی زۆر زیاتر لە ڕابردوو هەماهەنگیان بەهێزە و پێیان وایە ئەم ڕێککەوتنە بۆ قۆناغی داهاتووش لە دوای چارەسەرکردنی پرسە ئەمنی و سیاسیەکانی نێوان یەکێتی و پارتی ئەوا هەمان رێککەوتن لە حکومەتدا بەردەوام بێت.

هەناردەی نەوتی ئیران نزیک بووەتەوە لە سفر

2026-09-05T10:58:41.901+03:00

بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، ئێران نزیکەی حەوت هەفتەیە هیچ بڕێکی بەرچاوی نەوتی خاوی لەرێگەی تەنگەی هورمزەوە هەناردە نەکردووە. ئەوەش دوای ئەوەی گەمارۆی دەریایی ئەمریکا سەرکەوتوو بووە لە بڕینی یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی تاران، کە سزاکانی ساڵانی رابردوو نەیتوانیبوو ئەو کارە بکات.

بەپێچەوانەی سزاکانی پێشوو، کە تێیدا نەوتی ئێران سەرەڕای بەربەستەکان دەگەیشتە کڕیاران، گەمارۆ دەریاییەکەی ئێستا رێگری کردووە لە گەیشتنی بارە نەوتە نوێیەکان بۆ چین، کە تاکە کڕیاری سەرەکیی ئێرانییە. ئەمەش گوشارێکی زۆری خستووەتە سەر بودجەی حکومەت و یەدەگی دراوی بیانیی ئەو وڵاتە.

بەگوێرەی ئاماری کۆمپانیاکانی ( کێپلەر)، ( ڤۆرتێکسا) و ( تانکەر تراکەر)، لەوەتەی ئەمریکا لە 14ی تەممووزەوە و وەک بەشێک لە جەنگی شەش مانگی گەمارۆی دەریایی خستووەتە سەر ئێران، هیچ بارێکی نەوتی ئەو وڵاتە بە سەرکەوتوویی لە تەنگەی هورمزەوە بەرەو چین تێنەپەڕیوە.

بەهۆی ئەوەشەوە، ئێران تەنیا دەتوانێت ئەو نەوتە بە چین بفرۆشێت کە پێشتر لە کۆگاکانی سەر ئاو لە ئاسیادا هەیبووە، ئێستاش ناتوانێت ئەو کۆگایانە پڕبکاتەوە، چونکە نەوتە خاوەکە لەناو تانکەرەکاندا لە ناوخۆی تەنگەی هورمز کۆبووەتەوە و گیری خواردووە.

کلێر جۆنگمان، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای ( ڤۆرتێکسا) دەڵێت، "تەنانەت لە لوتکەی سزاکانی (ئەوپەڕی فشار) لە ساڵانی 2019-2020، هەموو مانگێک بڕێک لە نەوتی ئێران لە هورمزەوە تێدەپەڕی؛ هیچ کاتێک هەناردەی نەوتەکە بۆ نزیکەی سفر کەم نەببووەوە."

بەپێی خەمڵاندنەکانی (ڤۆرتێکسا) و ( کێپلەر)، ئێران لە مانگی ئابدا رۆژانە نزیکەی 220 هەزار بۆ 255 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی بارکردووە، لەکاتێکدا لە مانگی تەممووزدا رۆژانە 740 هەزار بەرمیل و لە مانگی ئازاریشدا نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل بووە.

هومایون فەلەکشاهی، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای کێپلەر پێیوایە داڕمانی هەناردەی نەوت، یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی ئێران وشک دەکات و رەنگە تاران ناچار بکات بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی پەنا بۆ چاپکردنی پارە ببات، ئەوەش مەترسیی بەرزبوونەوەی زیاتری هەڵاوسانی لێدەکرێت.

سندوقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) مەزەندە دەکات رێژەی هەڵاوسان لە ئێران ئەمساڵ بگاتە نزیکەی 70%، کە ئەوەش سێیەم بەرزترین رێژەی هەڵاوسانە لە جیهاندا لە دوای وڵاتانی ڤەنزوێلا و سوودان.

هەفتەی رابردوو واشنتن هەوڵیدا گوشارەکان زیاتر بکات لەرێگەی هەڕەشەکردن لەو وڵاتانەی بەردەوامن لە بازرگانیکردن لەگەڵ تاران، بەڵام هێشتا بە فەرمی هیچ سزایەکی دەستبەجێی بەسەردا نەسەپاندوون.

جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بۆ 70%ی ئاستی پێش جەنگ گەڕاوەتەوە

2026-09-05T10:56:01.721+03:00

دوای چەندین مانگ لە پەککەوتنی، جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بە شێوەیەکی پلەبەندی دەستیپێکردووەتەوە. بەگوێرەی سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە کۆمپانیای کێپلەر، ئێستا جووڵەی نەوتی کەنداو گەیشتووەتەوە نزیکەی 70%ی ئاستی پێش هەڵگیرسانی جەنگ.

هۆمایون فەلەکشاهی، سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە دامەزراوەی کێپلەر، رۆژی پێنجشەممە کە میوانی بووڵتەنی ئابووریی رووداو بوو، رایگەیاند، زیادبوونی جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە دوو بۆ سێ مانگی رابردوودا بە روونی هەستی پێدەکرێت، هەرچەندە هێشتا چالاکییەکان کەمتر ئاستی ئاسایی خۆیاندان.

فەلەکشاهی ئاماژەی بەوە کرد کە لە مانگی ئابدا، رۆژانە نزیکەی 6 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە لە کەنداو هەناردە کراوە، لەکاتێکدا پێش جەنگ ئەم بڕە (بەبێ هەژمارکردنی نەوتی ئێران) نزیکەی 14 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا.

بەڵام ئەگەر ئەو نەوتە خاوەشی بۆ زیاد بکرێت کە لە رێگەی بۆرییەکانەوە بۆ بەندەرەکانی (فوجەیرە) لە ئیمارات و (یەنبوع) لە سعودیە دەگوازرێتەوە، ئەوا بڕی ئەو نەوتەی دەگاتە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان دەگاتە نزیکەی 10 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

فەلەکشاهی گوتی، "بەو پێیە بێت، ئێمە گەڕاوینەتەوە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو بڕەی پێش جەنگ هەبووە." ئەمەش جیاوازییەکی گرنگ نیشان دەدات؛ هەرچەندە ژمارەی کەشتییەکان زۆر کەمترە لە پێش جەنگ، بەڵام بڕی ئەو نەوتەی دەگوازرێتەوە بە رێژەیەکی بەرچاو زیادیکردووە.

کەشتی نەوتیەکان دەگەڕێنەوە، بەڵام جووڵەکە هێشتا زۆر کەمە

بەگوێرەی داتاکانی کێپلەر، ئێستا نزیکەی 20 کەشتی نەوتی لە تەنگەی هورمزدا هاتووچۆ دەکەن. ئەمە هێشتا بەراورد بەو 100 بۆ 120 کەشتیەی کە پێش جەنگ رۆژانە بەم رێڕەوە ستراتیژییەدا تێپەڕ دەبوون، دابەزینێکی گەورەیە.

فەلەکشاهی دەڵێت، "بۆ بازاڕی نەوت ئەمە گرنگە، چونکە ئێمە بۆ ئاستی 70% گەڕاوینەتەوە."

لە لایەکی دیکەوە، داتاکانی چاودێریی کەشتیوانی نیشانی دەدەن چاکبوونەوەکە هێشتا لەرزۆکە. بۆ نموونە لە 2ی ئەیلوولدا تەنیا شەش کەشتیی بازرگانی بە گەرووەکەدا تێپەڕیون، کە ئەمەش کەمترە لە تێکڕای 10 رۆژی رابردوو کە 13 کەشتی بووە. ئەم جیاوازییە لە ژمارەکاندا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەندێک کەشتی ئامێرەکانی ناسینەوە (AIS) دەکوژێننەوە، بۆیە هەموو جووڵەکان بە ڕوونی لە سیستەمە گشتییەکاندا نابینرێن.

گواستنەوەی نەوت خێراترە لە گاز و پترۆکیمیایی

بەرزبوونەوەی جووڵەی بازرگانی لە تەنگەی هورمز وەک یەک نییە. لەکاتێکدا جووڵەی کەشتییەکانی نەوت زیادی کردووە، بەڵام گواستنەوەی گازی سروشتیی شلکراو (LNG) و ماددە پترۆکیمیاییەکان هێشتا لە ئاستێکی زۆر نزمدایە.

فەلەکشاهی روونی دەکاتەوە، "بۆ کەرتەکانی پترۆکیمیایی و گازی شلکراوە، جووڵەکە هێشتا زۆر کەمترە لە چاو پێش جەنگ." ئەمەش واتا گەڕانەوەی نەوت بەتەنیا بە واتای ئاساییبوونەوەی تەواوەتیی تەنگەی هورمز نایەت.

کەشتییەکان لە سیستەمی چاودێری ون دەبن

بەهۆی نیگەرانییە ئەمنییەکانەوە، زۆر لە کەشتییەکان شێوازی هاتووچۆیان گۆڕیوە. فەلەکشاهی دەڵێت، زۆر لە کەشتییەکان هەوڵدەدەن بەبێ ئەوەی ببینرێن تێپەڕ بن، ئەوەش لە رێگەی کوژاندنەوەی ئامێرەکانی ناسینەوە و تێپەڕبوون لە شەودا بە بێ گیرساندنی لایتەکانیان.

فەلەکشاهی مەزەندە دەکات کە نزیکەی 90%ی کەشتییەکان ئامێرەکانی ناسینەوەیان دەکوژێننەوە بۆ ئەوەی بۆ ئێران گران بێت چاودێرییان بکات یان هێرشیان بکاتە سەر. هەروەها ئاماژەی بەوەش کرد، پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە لەلایەن ئەمریکاوە رۆڵی هەبووە لە دەستپێکردنەوەی جووڵەی کەشتییەکان.

لەگەڵ ئەوەشدا مەترسییەکان بەردەوامن؛ لە 31ی ئاب هێرشکرایە سەر کەشتی نەوتیێکی سعودی و بووە هۆی کوژرانی دوو دەریاوانی فلیپینی. هەروەها تاران لیستی رەشی ئەو کەشتییانەی کە قەدەخەن تێپەڕ بن لە 45 کەشتییەوە بۆ 56 کەشتی زیاد کردووە.

هەناردەی نەوتی ئێران بە کردەیی سفر بووەتەوە

ئەم بەرزبوونەوەیە لە هەناردەکردنی نەوتی کەنداو، ئێرانی نەگرتووەتەوە. فەلەکشاهی رایگەیاند، هەناردەی نەوتی ئێران بەهۆی گەمارۆکانی ئەمریکاوە بە کردەیی گەیشتووەتەوە سفر.

ئەمە جیاوازییەکی گەورەی لە نێوان ئێران و بەرهەمهێنەرانی دیکەی کەنداو دروستکردووە؛ لەکاتێکدا وڵاتانی دیکە هەناردەیان دەستپێکردووەتەوە، نەوتی ئێران لە بازاڕە جیهانییەکاندا نەماوە، ئەمەش گوشاری زۆری خستووەتە سەر ئابووریی تاران.

عێراق بە بەهێزییەوە دەگەڕێتەوە

عێراقیش یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خەریکە لەو پەککەوتنە توندەی بەهۆی ململانێکانەوە تووشی ببوو، رزگاری دەبێت.

فەلەکشاهی گوتی، بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق کە لە کاتی قەیرانەکەدا زۆر دابەزیبوو، ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا پێش جەنگ زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیل بووە. گوتیشی، "عێراق پێش جەنگ رۆژانە زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیلی بەرهەم دەهێنا، ئەم بڕە بۆ یەک ملیۆن بەرمیل دابەزی، بەڵام ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل." هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە هەناردەی عێراق گەیشتووەتەوە 60%ی ئاستی پێش جەنگ.

بەگوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز، هەناردەی عێراق لە مانگی ئابدا بۆ 2.34 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا لە مانگی تەمموزدا تەنیا 1.35 ملیۆن بەرمیل بووە. ئەمەش بەهۆی باشتربوونی دۆخی تەنگەی هورمز و ئەو داشکاندنە زۆرەی عێراق بۆ کڕیارانی نەوتەکەی کردوویەتی.

عێراق کار بۆ بەهێزکردنی پاسپۆرتەکەی دەکات

2026-09-05T10:53:17.077+03:00

وەزارەتی ناوخۆی عێراق دەڵێ، بەهێزکردنی پێگەی پاسپۆرتی وڵاتەکە لەسەر ئاستی جیهان بە چەند فاکتەرێکی وەک رێککەوتنە دووقۆڵییەکان و سیاسەتی دەرەوە گرێ دراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەپێی نوێترین ریزبەندی، پاسپۆرتی عێراق سێیەم لاوازترین پاسپۆرتی جیهانە.

محەممەد حەسوون، گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق، رایگەیاند، "پرسی بەهێزکردنی پاسپۆرتی عێراقی پەیوەندی بە چەند فاکتەرێکەوە هەیە، لەوانە رێککەوتنی نێوان وڵاتان، سیاسەتی دەرەوە و دۆخی ئەمنی."

محەممەد حەسوون رایگەیاند، وەزارەتی ناوخۆ لە رێگەی بەڕێوەبەرایەتیی باری شارستانی، پاسپۆرت و نیشتەجێبوونەوە لە پەرەپێدانی سیستمی دەرکردنی پاسپۆرت بەپێی نوێترین ستانداردە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامە، تاوەکو ئاستی متمانە و پاراستنی بەرز بکرێتەوە.

گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەبارەی هەوڵی حکومەتی وڵاتەکەی بۆ زیادبوونی ئەو وڵاتانەی بەبێ ڤیزە رێگە بە عێراقییەکان دەدەن سەردانییان بکەن، گوتی، "لایەنە تایبەتمەندەکان بەردەوام کار بۆ پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەکان و بەهێزکردنی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، بەڵام هەر بڕیارێک بۆ لابردنی ڤیزە بەستراوەتەوە بە لێکتێگەیشتنی هاوبەش و پرەنسیپی (مامەڵەی هاوشێوە) لە نێوان عێراق و وڵاتانی دیکەدا."

بەپێی نوێترین ریزبەندیی جیهانیی دەزگای (هێنلی) بۆ ساڵی 2026، پاسپۆرتی عێراق وەک سێیەم لاوازترین پاسپۆرت لەسەر ئاستی جیهان دەستنیشان کراوە. هەڵگرانی پاسپۆرتی عێراقی تەنیا دەتوانن بۆ 28 وڵات بەبێ ڤیزە یان لەرێگەی ڤیزەی ناو فڕۆکەخانەوە گەشت بکەن.

لەو ریزبەندییەدا کە مانگی ئابی 2026 بڵاوکراوەتەوە، لیستەکە بەمشێوەیە:

1- ئەفغانستان: 22 وڵات

2- سووریا: 25 وڵات

-3 عێراق: 28 وڵات

4- پاکستان: 29 وڵات

-5 یەمەن: 30 وڵات

-6 سۆماڵ: 32 وڵات

-7 نیپاڵ: 34 وڵات

-8 کۆریای باکوور: 35 وڵات

-9 ئێران: 37 وڵات

-10 ئەریتریا: 38 وڵات

پێوەری (هێنلی) پشتی بە داتاکانی یەکێتیی نێودەوڵەتیی گواستنەوەی ئاسمانی (IATA) بەستووە و وەک یەکێک لە سەرچاوە هەرە باوەڕپێکراوەکان دادەنرێ.

ئەو گەشتەی پاڵمێی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!

2026-09-05T10:39:00.000+03:00

تەوار شێخ عوسمان

-

لە مێژووی هاوچەرخی سیاسیدا، کەم سەرکردە هەن وەک ئۆڵف پاڵمێ لە لایەک خۆشەویست و لە لاکەی دیکەشەوە ناحەز بۆ کۆمەڵگەی سوید بە تایبەت و بۆ جیهانیش بە گشتی.
پاڵمێ تەنیا نەبوو بە ناوێک لەسەر ئاستی وڵاتەکەی، بەڵکو توانی بە کردار سنوورەکانی سکاندیناڤیا ببڕێت و ببێتە دەنگێکی دادپەروەر لەسەر ئاستی جیهان و کاریگەر لەسەر کپکردنی جەنگی سارد.

ئۆڵف پاڵمێ لە 30ـی کانوونی دووەمی ساڵی 1927 لە ئۆستەرمالم لە ستۆکهۆڵم لە دایکێکی لاتیڤی و باوکێکی ئەڵمانیی سەرمایەدار لەدایک بوو. بەهۆی پێگەی خێزانەکەیەوە، لە خوێندن و پەروەردەدا سەختی نەهاتنە بەردەمی.

دوای تەواوکردنی ئامادەیی، بۆ درێژەدان بە خوێندن لە ساڵی 1947 روو دەکاتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە کۆلێژی کێنیۆ لە ویلایەتی ئۆهایۆ، بڕوانامەی بەشی زانستە سیاسییەکان و ئابووری بە ماوەی یەک ساڵ بەدەست دەهێنێت.

پاڵمێ نەک تەنیا لە رووی ئەکادیمییەوە، بەڵکو لە رووی فیکریشەوە بەتەواوەتی گۆڕانکاری بەسەردا دێت، کاتێک زۆر بە زەقی دیاردەی سەرمایەداری و هەژارییەکی بێوێنە دەبینێت، بێجگە لەوەی کە جیاوازیی رەگەز و رەنگ وای کرد، فیکری سۆسیالیست لە ناخیدا چەکەرە بکات و بەرەی چینی کرێکاران و هەژاران بگرێت.

دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، بڕیاری دا بە ئۆتۆمبێل گەشتێکی دوورودرێژ بکات، کە سەرکێشییەکی گەورە بوو لەوکاتەدا؛ توانی 30 ویلایەتی جیاوازی ئەمریکا ببینێت و لە نزیکەوە ژیانی کرێکاران و رەشپێستەکان ببینێت. بۆیە پاڵمێ خۆی دەڵێت: "ئەو گەشتە منی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!"

کاتێک پاڵمێ لە نزیکەوە دەبینێت سیاسەتی ئەمریکی چۆن جیاوازی لە نێوان رەشپێست و سپیپێستەکان دەکات، ئەمە وای کرد رقێکی زۆری بۆ رەگەزپەرستی و چەوسانەوە هەبێت. هەر ئەمەش وای کرد دواتر ببێتە سەرسەختترین دوژمنی رێژیمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور.

کەسایەتیی زۆر کاریگەرییان لەسەر پاڵمێ هەبووە، بۆ نموونە "جۆن مەینارد کەینز" کە ئابووریناسێکی ناوداری بەریتانییە، وایکرد تێبگات کە نە سەرمایەداری رێگەیەکی راستە، نە کۆمۆنیزمی سۆڤێتی سیستەمێکی تەواو گونجاوە. ئەم هەڵسەنگاندنانەی وایکرد، کاتێک گەڕایەوە بۆ سوید، ویستی ئابووریی سەرمایەداری و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات، دواتر بووە رێگای سێهەم.

کەواتە لە دەرگای کۆلێژی کێنیۆ چووە ژوورێ وەک کوڕێکی ئەرستۆکرات، پاشان وەک کەسێکی شۆڕشگێڕی فیکری بۆ گۆڕانی جیهان هاتە دەرەوە.

ئەم فیکرانەی رێگر بوون بۆ بەردەوامیی خوێندن لە هارڤارد، ناچار لە ساڵی 1948 گەڕایەوە وڵاتی سوید، بۆ پەرەپێدان بە خوێندنەکەی.

ئەم گەڕانەوەیەی وایکرد زیاتر سوور بێت لەسەر فیکری سۆسیالیستی. پاڵمێ پێی وابوو زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهان، تەنیا بۆ پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارین، نەک بۆ پێگەیاندنی مرۆڤی ئازاد و بەتوانا.

دەستپێکردنی پێگەی سیاسیی پاڵمێ بۆ ساڵی 1949 دەگەڕێتەوە، کە پەیوەندی بە حیزبی سۆسیال دیموکراتەوە SFS کرد و دواتر بەهۆی تواناکانییەوە کرا بە سەرۆکی یەکێتیی یەکگرتووی قوتابیانی سوید، ئەمەش وایکرد بەشداری لە کۆنفرانسە نێودەوڵەتییەکاندا بکات.

جگە لە زمانی سویدی، زمانەکانی: ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئیسپانی زۆر بەڕەوانی دەزانی، ئەمە هاوکار بوو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە خێرایی گەشە بکات و سەرنجی سەرکردەکانی سوید بۆ خۆی رابکێشێت.

ساڵی 1953 پاڵمێ بووە سکرتێری تایبەتی تاگێ ئێرلاندەر، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی سوید، ئەمەش بەهۆی ئەو پەیوەندییە بەهێزەی لە نێوانیاندا دروست بووبوو. لە ساڵی 1958 لەسەر لیستی سۆسیالدیموکراتەکان، پاڵمێ بوو بە ئەندامی پەرلەمانی سوید. دواتریش چەند پۆستێکی دیکەی گرنگی وەرگرت، لەوانە: لە ساڵی 1965 بووە وەزیری پەیوەندییەکان، هەروەها لە ساڵی 1967 بووە وەزیری پەروەردە.

هەر لەو ساڵەدا بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەیوەندییەکانی لەگەڵ سویددا تێکچوو، چونکە پاڵمێ کەسایەتییەک بوو دژی جەنگی خوێناویی ئەمریکا لە ڤێتنام خەڵکی دەجووڵاند و دەیهێنانە سەر شەقامەکان، بەم هۆیەوەش ئەمریکا باڵیۆزی خۆی لە ستۆکهۆڵم کشاندەوە.

ئەم هەڵسوکەوتانەی پاڵمێ وایکرد زۆر لە گەنجەکان وەک سیاسەتمەدارێکی نوێ و نوێگەر سەیری بکەن، بە هۆکاری ئەوەی هەڵوێستی لەسەر پرسە سەختەکان وەردەگرت و تەنانەت زۆربەی کات بووە هۆی تووڕەکردنی زلهێزەکانی وەک ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەتیش.

هەندێکی دیکە پێیان وابوو پاڵمێ لە چاوپێکەوتن و پەیامەکانیدا زۆر لەخۆبایی و تووندوتیژە، بەڵام لایەنگران و نەیارانیشی لەسەر ئەوە کۆک بوون پاڵمێ گوتەبێژێکی بە توانا و لێهاتوو بووە.

لە ساڵی 1969دا تاگێ ئێرلاندەر دەستی لە پۆستی سەرۆکی حکومەت کێشایەوە و ئۆڵف پاڵمێ کە ئەوکات تەمەنی 42 ساڵ بوو، بووە سەرۆکوەزیرانی سوید، لە هەمان کاتدا رابەری سۆسیالدیموکراتەکانیش بوو.

پاڵمێ لە سەردەمی دەسەڵاتەکەیدا، دەستی بە جێبەجێکردنی چاکسازیی رادیکاڵ بۆ بەرژەوەندیی کرێکاران و چینی ناوەڕاست کرد. بیمەی تەندروستیی گشتی کرد بە یاسا، هەروەها یەکێک لەو بڕیارانەی کە خستییە بواری جێبەجێکردنەوە، خوێندنی بێ بەرامبەر بوو لە زانکۆکاندا، چونکە خۆی ئەو نادادییەی بینیبوو، دەیویست گەنجی هەموو چینەکان بچنە زانکۆ بخوێنن. هەروەها گرنگیی زیاتری بە مافەکانی ژنان دا.

ئەم سەرکەوتنەی پاڵمێ زۆری نەخایاند، ئەوە بوو لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1976 لە دوای 44 ساڵی بەردەوام لە دەسەڵات بەرامبەر بە هاوپەیمانیی پارتی مۆدێرات و سەنتەرپارتی و لیبڕاڵەکان شکستیان هێنا و پاڵمێ تووشی شۆکێکی گەورە بوو، بەڵام دواتر بوون بە ئۆپۆزیسیۆنێکی زۆر تووند بەسەر دەوڵەتەوە.
سەردەمی پاڵمێ بە یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی سوید و جیهان دادەنرێت، چونکە بە تەنیا سەرکردەیەک نەبوو لە ناوخۆی سویددا، بەڵکو دەنگێکی زۆر بەرز و کاریگەریش بوو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

گرنگترین ئەو رووداوانەی لەسەردەمی پاڵمێ روویان دا، کاریگەریی هەبوو لەسەر راگرتنی جەنگی نێوان ڤێتنام و ئەمریکا. پاڵمێ گوتارێکی مێژوویی بڵاوکردەوە، کە کۆمەڵکوژییەکانی هانۆی بە هەمان کۆمەڵکوژیی نازییەکان چواند؛ ئەوە بوو نیکسن ئەوکاتە هەموو پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی خۆی لەگەڵ سویددا بچڕاند.

پشتگیریکردنی لە نیلسۆن ماندێلا و دژایەتیی حکومەتی ئاپارتایدی وایکرد دەزگای سیخوڕیی ئەفریقای باشوور، کە بە Boss ناسرابوو، پاڵمێیان بە دوژمنی خۆیان ناوزەد کرد، بۆیە وەک وەفایەک یەکەم گەشتی ماندێلا دوای زیندان، بۆ سوید بوو.

پشتگیرییەکی تەواوی لە دۆزی گەلان دەکرد، وەک فیدڵ کاسترۆ لە کوبا، ساندینستییەکان لە نیکاراگوا، فەلەستینییەکان و رابەرانی کورد وەک د. قاسملوو و د. عومەر شێخموس، دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەوە بوو لە ساڵی 1978 کوردانی سوید مانگرتنیان ساز کردبوو، پاڵمێ بۆ خۆی لە نزیکەوە چووە ناو چادری مانگرتووان، داوایکرد حکومەتی سوید هەڵوێست بەرامبەر ئەو هەڵمەتی لەسێدارەدانانەی کوردان وەرگرێت. ئەمە جگە لە رووی سیاسی، لە بواری فەرهەنگی و میدیاییشەوە یارمەتیی کوردانیان دا.

دروستکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان وایانکرد کە سۆسیالدیموکراتەکان لە سوید ببنە ناوەندێکی بەهێز بۆ داکۆکیکردن لەو جینۆسایدەی بەرامبەر کورد دەکرێت.

پاڵمێ دژی چەکی ئەتۆمیی هەردوو زلهێزەکانی ئەمریکا و سۆڤێت وەستایەوەو دەیویست جیهان لە چەکی ئەتۆمی پاک بکاتەوە.

جگە لەم رووداوە جیهانییانە، کاریگەریی زۆری لە ناوخۆی سویددا هەبوو. لەساڵی 1974 دەستوورێکی نوێی پەسەند کرد کە تێیدا دەسەڵاتی پاشایەتی کەم کردەوەو تەنیا وەک هێمایەک هێشتیەوە و دەسەڵاتی دایە دەست پەرلەمان و حکومەت.

لە ساڵی 1973 رووداوێکی دزینی بانک لە ستۆکهۆڵم روویدا، ئەم رووداوە بووە چەمکێک لە دەروونناسیدا کە پێی دەڵێن سیندرۆمی ستۆکهۆڵم، کە بۆ ماوەی شەش رۆژ ئەندامانی بانکەکە لەلایەن کەسێکەوە بە بارمتە مانەوە. پاڵمێ خۆی هاتە ناو رووداوەکە و گفتوگۆی لەگەڵ رفێنەرەکە کرد.

لە 3ـی ئەیلوولی 1963 ئەوکات پاڵمێ وەزیری گواستنەوە و پەیوەندییەکان بوو، سەرپەرشتیی پرۆژەی گۆڕینی سیستەمی هاتووچۆی کرد لەلای چەپەوە بۆ لای راست، کە دەستکەوتێکی دیکەی ئەم سەرکردەیە بوو.

ئەمە جگە لەوەی یەکسانکردنی مافەکانی ژن و پیاو لە پەروەردەکردنی منداڵ و مۆڵەتی دایکایەتی و باوکایەتی بە مووچەوە چەسپاند.

لەو ماوەیەی وەک ئۆپۆزیسیۆن کاریان دەکرد، توانی سوود لەو ماوەیە ببینێت بۆ چاکسازیی ناوخۆیی لەناو پارتەکەیاندا. کەوتە دیبەیتی تووند و رەخنەگرتن لە پارتە راستڕەوەکان. ئەم سیاسەتی گوتاردانەی کاریگەری کردە سەر خەڵک و توانی ناکۆکیی ناو حیزبەکانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندیی ئامانجەکانی بقۆزێتەوە. ئەوە بوو لە ساڵی 1982 بۆ جاری دووەم بووەوە بە سەرۆکوەزیران و توانییان زیاد لە 45%ـی دەنگەکان بەدەست بهێنن و جارێکی دیکە ئارامی بۆ کرێکاران و چینە هەژارەکان بگەڕێننەوە.

دەتوانین بڵێین ئەوە پاڵمێ بوو توانی سوید لە وڵاتێکی دوور و گۆشەگیرەوە بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی گرنگ و بڕیاردەر لە ئاستی جیهاندا، ئەمەش تا ئەمڕۆ رەنگدانەوەکەی دیارە.

ئەگەرچی کۆمەڵگەی سوید وەک باسمان کرد، بوون بە دوو بەشەوە، بەشێکیان رقێکی زۆریان لێ بوو، بە مێرووی قێزەوەن وەسفیان دەکرد و هەندێکیش بە کەسێکی دیموکراتخواز و مرۆڤدۆست، ئەمەش وایکرد حکومەتی ئەوکاتی رێگان بە سەریەشە بۆ کاروبارەکانی ئەمریکا لەقەڵەمی بدەن، بەڵام لەلایەن گۆرباچۆڤ بە کەسێکی بێلایەن و ئازا و بوێر لە قەڵەم درا. دەیزانی رووبەڕووبوونەوە و رەخنەکانی لە ئەمریکا و سۆڤێت، لە پێناوی ئاشتی بوو بۆ جیهان.

جارێکیان پاڵمێ لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا کە لەگەڵ دەیڤد فرۆستی، بێژەری بەناوبانگی بەریتانیدا سازی کرد، بووە هۆی ناساندنی فیکری سۆسیالدیموکراسیی سویدی لەسەر ئاستی جیهان. دەیڤد لێی پرسی: ئایا تۆ دەتەوێت فیکری سۆسیالیستی بڵاو بکەیتەوەو هەموو موڵکێک بکەیتە هی دەوڵەت؟ لە وەڵامدا پاڵمێ بە هێمنییەوە گوتی: نەخێر، من کێشەم لەگەڵ سەرمایەداری و بازاڕی ئازاددا نییە، بەڵکو دەمەوێت نایەکسانی نەهێڵم، هەلی خوێندن بۆ هەمووان بێت، تەندروستیی خۆڕایی و کەمکردنەوەی هەژاری بهێنمە ئاراوە، بەبێ ئەوەی کەرتی تایبەت پەک بخەم.

بەداخەوە ئەم گەشتەی پاڵمێ زوو راگیرا و لە شەوێکی ساردی مانگی شوباتدا بۆ تاهەتایە بێدەنگ کرا و مێژوو بەلایەکی دیکەدا چەرخی دا.

28ـی شوباتی ساڵی 1986 لەگەڵ هاوژینەکەی لە کاتی هاتنەدەرەوەیان لە هۆڵی سینەمادا کاتژمێر 11:21 بە دوو فیشەک لە شەقامی سڤێڤێگن کۆتایی بە ژیانی هات. لە دوای 40 ساڵ، هێشتا ئەم کوشتنە تەمومژاوییە بە یاسایی ساخ نەبووەتەوە، کە کێ لە پشتی بوو. رەنگە سەدەیەکی بوێت تا راستییەکان بە تەواوەتی دانی پێدا دەنرێت، بەڵام بەڵگە نافەرمییەکان پێمان دەڵێن کە باڵە راستڕەوەکانی سەر بە ناتۆ و رۆژئاوا بێخەبەر نەبوون لەم کوشتنە، هەروەها ئیدارەی رۆناڵد رێگان، کۆمپانیای بۆفۆرسی سویدی بۆ بەرهەمهێنانی چەک و دەزگای هەواڵگریی ئەفریقای باشوور بێبەری نەبوون لەم تاوانە و پۆلیسی سویدیش چاویان نوقاند و بێدەنگیی خۆیان لە ئاستی ئەم تاوانە پێشان دا!

پاڵمێ دەیویست سیاسەتێک بهێنێتە ناو جیهان، کە بەبێ پاسەوان و بە گەشتکردن بە میترۆ یەکێک بوو لە ئامانجەکانی تاوەکو بتوانن لەناو خەڵکدا بژین و لە ئازار و گلەییەکانی خەڵک تێ بگەن، بەڵام بەداخەوە ئەم سادەییە بووە هەلێکی باش بۆ دوژمنانی تاوەکو بەبێ بەربەست تیرۆری بکەن.

پاڵمێ بە مەرگی خۆی، کۆتایی بە سەردەمی پرشنگداری سوید و ئاشتی جیهان هێنا. ئایا ئەگەر ئەمڕۆ پاڵمێ بمابووایە، ئێمەی کورد لە دوای هەڵەبجە و ئەنفالەوە لە کوێی هاوکێشەی سیاسیی دەبووین؟ هەر وا بێ پشت دەماینەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە رەنگە زۆربەمان لامان گەڵاڵە بووبێت و بەشێوازێک وەڵامەکەی بدەینەوە، کە دەکرا مانەوەی پاڵمێ لە ژیاندا بە جۆرێکی دیکە رێڕەوی مێژووی بگۆڕیبووایە.

ئێران: لە ساڵێکدا نرخی خۆراک و خواردنەوە زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە

2026-09-04T10:41:00.000+03:00

بەپێی نوێترین راپۆرتی ناوەندی ئاماری ئێران، لە مانگی ئابدا رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لەو وڵاتە گەیشتووەتە 89% و لە ساڵێکیشدا تێکڕای نرخی خۆراک و خواردنەوەکان زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە.

بەپێی داتای ناوەندی ئاماری ئێران کە ئەمڕۆ میدیاکانی وڵاتەکە بڵاویانکردەوە، هەڵاوسانی خاڵ بۆ خاڵ لەو وڵاتە لەم مانگەدا کەیشتووەتە 89% و ئەمەش بەو مانایەیە کە خێزانەکان تێکڕا 89% زیاتر لە ئابی ساڵی رابردوو خەرجیان بۆ کڕینی هەمان کاڵا و خزمەتگوزارییەکان کردووە.

داتاکان دەریدەخەن لە ئابی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئابی ئەم ساڵ، بەرزترین رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لە "تووتن و جگەرە"دا تۆمارکراوە کە نزیکەی 161% گرانتر بووە؛ لە پلەی دووەمیشدا "خۆراک و خواردنەوەکان" دێن کە لە ساڵێکدا نرخەکەیان 127.5% بەرزبووەتەوە.

هەر بەپێی ناوەندی ئاماری ئێران، کەرتی هۆتێل و چێشتخانە زیاتر لە 107% و کەرتی گواستنەوەش نزیکەی 105% بەراورد بە ئابی ساڵی رابردوو زیادیکردووە؛ هەروەها تێکڕای هەڵاوسانی ساڵانە لە 12 مانگی رابردوودا گەیشتووەتە 69.9% و هەڵاوسانی مانگانەش بۆ مانگی ئاب 3.4% بووە.

ئەم بەرزبوونەوەیە لە کاتێکدایە، رۆژی دووشەممەی ئەم هەفتەیە ئەمریکا هەڵمەتێکی گەورەی ئابووری بۆ سەر ئێران راگەیاند و داوای لە وڵاتان کرد کە بە هیچ شێوەیەک مامەڵە لەگەڵ ئەو وڵاتە نەکەن.

ئابووریی ئێران بەتەواویی دادەڕمێت؟

2026-09-04T10:35:00.000+03:00

عومەر ئەحمد

دوای شەش مانگ لە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، کە لە 28ی شوباتی 2026 دەستی پێکرد، ئابووریی ئەو وڵاتە لە دۆخێکی هەستیاری درێژخایەنی سەردەمی سزاکانەوە، گۆڕدراوە بۆ دۆخێک کە ئێستا چەندین دامەزراوەی نێودەوڵەتی بە "داڕمانی تەواو" ناوی دەنێن. گۆڕەپانی سەرەکیی جەنگەکە دەرکەوت کە ئابوورییە. گەمارۆی دەریایی تەنگەی هورمز، راگرتنی نزیکەی تەواوی هەناردەی نەوت و دابەزینی خێرای بەهای دراوی ئێران، پێکەوە خراپترین قەیرانی ئابووریی ئێرانیان لە دوای ساڵانی 1980وە دروستکردووە.

داڕمانی تمەن

دابەزینی بەهای تمەن بەڕوونی قەیرانەکە نیشاندەدات. تمەن لە جەنگی 12 رۆژەی مانگی شەشی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئێستا نزیکەی 60%ی بەهاکەی لەدەستداوە. ئەم ساڵ نرخی تمەن بەردەوام بووە لە دابەزین. تاوەکو مانگی نیسانی ئەم ساڵ، یەک دۆلار بە نزیکەی 132 بۆ 140 هەزار تمەن مامەڵەی پێوە دەکرا. تاوەکو کۆتایی مانگی ئاب، نرخی یەک دۆلار 200 هەزار تمەنی تێپەڕاند. ئەمە بەهۆی خولی نوێی سزاکانی واشنتن و پەککەوتنی بازرگانییە بەهۆی گەمارۆی ئەمریکاوە.

هەڵاوسان و داڕمانی توانای کڕین

هەڵاوسانی ساڵانە کە پێش جەنگ لە سەرووی 50% بوو، ئێستا لەلایەن سندوقی نێودەوڵەتی دراو و چاودێرە سەربەخۆکانەوە بە 66% تاوەکو 68.9% بۆ ساڵی 2026 دەخەمڵێندرێت، کە بەرزترین ئاستە لە دوای ساڵی 1979ەوە. راپۆرتە فەرمییەکانی حکومەتی ئێران ئاماژە بەوە دەکەن کە نرخەکان لە ماوەی شەش مانگی جەنگەکە نزیکەی 6% بەرزبوونەتەوە، بەڵام هەر ئەو راپۆرتانە جەخت لەوە دەکەنەوە کە هەڵاوسان لە نرخی خۆراک کە لە مانگی تشرینی یەکەمی 2025 دا 64% بوو، لە مانگی شوبات بۆ 105% بەرزبووەوە.

بۆ خێزانە ئێرانییەکان ئەمە بە واتای بەرزبوونەوەی سەرسووڕهێنەری هەفتانە و هەندێک جار رۆژانەی نرخەکان دێت. یەک کیلۆ پەتاتە لە تاران لە ماوەی یەک هەفتەدا لە 0.39 دۆلارەوە بۆ 0.52 دۆلار بەرزبووەوە. یەک دەستەی هێلکەی 30 دانەیی لە 2.90 دۆلارەوە بۆ 4.15 دۆلار بەرزبووەوە. نرخی نانیش بەراورد بە ساڵی رابردوو دوو هێندە بەرزبووەتەوە. کەمترین مووچەی دیاریکراوی حکومەت ئێستا یەکسانە بە 82 بۆ 108 دۆلار لە مانگێکدا، ئەمەش وایکردووە متمانەی بەکاربەر و هاووڵاتی بەتەواوی لەنێوبچێت و مووچەی بەشێکی زۆری خەڵک بێ بەها ببێت. دووکانداران باس لەوە دەکەن کە فرۆشیان بە رێژەی 40% بەراورد بە ساڵی رابردوو کەمی کردووە و خاوەنکارە بچووکەکان هۆشداریی مایەپوچبوون دەدەن.

هەناردەی نەوت و گوشاری دارایی

نەوت ئەو کەرتەیە کە کاریگەری دارایی جەنگەکەی راستەوخۆ پێوەدیارە. ئێران لە مانگی شوبات دا، پێش دەستپێکردنی هێرشەکان، رۆژانە نزیکەی 2.1 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد. تاوەکو مانگی ئایار، هەناردەی نەوتی خاو لەژێر گەمارۆی دەریایی ئەمریکادا بۆ نزیکەی سفر دابەزی بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان. داهاتی هەناردەی مانگانە کە پێشتر لە سەرووی 4 ملیار دۆلار بوو، بۆ کەمتر لە 200 ملیۆن دۆلار دابەزی کە داڕمانێکی زیاتر لە 95%ییە. دامەزراوەی بەرگریکردن لە دیموکراسییەکان FDD، زیانی ئابووریی رۆژانەی گەمارۆکە بە نزیکەی 435 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنێت. (ئاکسیۆس) بە جیا بڵاویکردەوە کە گەمارۆی ئەمریکا تەنیا تاوەکو مانگی ئایار لانیکەم 4.8 ملیار دۆلار زیانی لە ئێران داوە. لەبەرئەوەی داهاتی نەوت تاوەکو پێش جەنگ نزیکەی چارەکێکی بودجەی حکومەتی ئێرانی دابین دەکرد، ئێستا ئەو بۆشاییە گەورەیە لە بودجەدا لە رێگەی باجی ناوخۆیی، هەناردەی نانەوتی و بەکارهێنانی یەدەگەکانی پێش جەنگ پڕدەکرێتەوە. سیاسەتێک کە بەرپرسان بە نهێنی دان بەوە دادەنێن کە ناتوانرێت بەردەوام بێت. پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران رایگەیاند کە بازرگانی دەرەکی بە رێژەی نزیکەی 35% کەمی کردووە.

بەرهەمی ناوخۆیی و بازاڕی کار

خەمڵاندنەکانی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو لەسەر ئابووریی ئێران، ئەم ساڵ دوو جار گۆڕدراون و هەردوو جارەکە پشێبینی خاوبوونەوەی ئابوورییان بۆ ئێران کردووە. پێشبینیی گەشەیەکی کەمی ئابووری بۆ ساڵی 2026 ، لە مانگی نیسان دا گۆڕدرا بۆ پاشەکشەی -6.1%، پاشان لە مانگی تەممووزدا بۆ -5.4% گۆرانکاریی تێدا کرا، لەبەرئەوەی دۆخەکە دوای لووتکەی گەمارۆکە، کەمێک جێگیر و هێوربوونەوەی پێوەدیاربوو. بانکی جیهانی بەجیا پاشەکشەی 2.7%ی بۆ ساڵی دارایی ئێران کە لە ئاداری 2026 کۆتایی دێت، پێشبینی کردووە. بێکاری بۆ ساڵی 2026 بە 9.2% پێشبینی دەکرێت و بەهۆی هێرشەکان بۆ سەر ژێرخانی پێترۆکیمیایی و کارگەکان هەلی کاری راستەقینە لە کەرتی پیشەسازیدا کەم بووەتەوە.

سێ سیناریۆ

رۆژنامەی ئابووریی (دونیای ئیقتیساد)ـی ئێرانی، 12 بۆ 24 مانگی داهاتووی ئێرانی لە رێگەی سێ سیناریۆوە شرۆڤەکردووە:

- سیناریۆی گەشبینانە: رێککەوتنی کۆتایی تاوەکو ئەیلوولی 2026 دەکرێت و سزاکانی سەر ئێڕان لادەدرێن و پارە بۆ ئاوەدانکردنەوەی وێرانییەکانی جەنگ تەرخان دەکرێت.

- سیناریۆی مامناوەند: یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان ئێران و ئەمریکا دەمێنێتەوە، بەڵام رێککەوتنی هەمەلایەنە تاوەکو ساڵی 2027 دوادەکەوێت.

- سیناریۆی رەشبینانە: بەردەوامبوونی گەمارۆکان و کارپێنەکردنی یادداشتی لێکتێگەیشتن کە هەڵاوسانی لە رادەبەدەر و کەمەرشکێن (Hyperinflation)ـی بەدواوە دێت.

هێزە چەکدارەکانی ئێران بۆ ئەمریکا: گورزێکی کەمەرشكێنەرت لێدەدەین

2026-09-03T01:27:33.581+03:00

هێزە چەکدارەکانی ئێران لە وەڵامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمڕۆی ئەمریکادا بۆسەر پارێزگاکانی هورمزگان و سیستان و بەلووچستانی وڵاتەکەی، هەڕەشەی تۆڵەسەندنەوە دەکات و دەڵێ، وەڵامی تووندیان دەبێ.

ئەمڕۆ سێشەممە، 1-09-2026، هێزە چەکدارەکانی ئێران و بنکەی ناوەندیی خاتەمولئەنبیادا لە راگەیێندراوێکی هاوبەشدا بڵاویانکردەوە: "لە وەڵامی دەستدرێژیی ئاسمانیی سوپای ئەمریکا بۆسەر چەند خاڵێک لە پارێزگاکانی سیستان و بەلووچستان و هورمزگان، هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران گورزی کەمەرشكێن لە دووژمنی دۆڕاو و شەڕەنگێزی ئەمریکی دەدەین."

لە راگەیێندراوەکەدا هۆشداری دراوەتە واشنتن و هاتووە: "سوپای تیرۆریستی ئەمریکا تاوەکو زیاتر سوور بێت لەسەر شەڕخوازی لە ناوچەکەدا، دەبێت باج و زیانی زۆر قورستر لە ئەستۆ بگرێ."

هێزە چەکدارەکانی ئێران جەخت لەوە دەکەنەوە کە پاشەکشە ناکەن و دەڵێن: "چەندین جار رامانگەیاندووە و بڕیارمان داوە کە لە هیچ دۆخێکدا دەستبەرداری مافەکانی گەلی قارەمانی ئێران نابین و دووژمن باجی زۆر قورس دەدا."

ئەمڕۆ سێشەممە، ناوەندی فەرماندەیی ئەمریکا( سێنتکۆم) رایگەیاند، هێرشی کردووەتە سەر بنکەکانی سوپای پاسداران لە باشووری ئێران و میدیای فەرمی ئێرانیش پشتڕاستی کردەوە کە دوورگەی قشم، شارەکانی بەندەر عەباس و سیریک لە پارێزگای هورمزگان و شارەکانی چابەهار و کونارەک لە سیستان و بەلووچستان لەلایەن ئەمریکاوە کراونەتە ئامانج.

ترەمپ: ئامادەین لە هەر ساتێکدا هێرش بکەینەوە سەر ئێران

2026-09-03T01:23:27.867+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، وڵاتەکەی ئامادەیە جارێکی دیکە هێرش بکاتەوە سەر ئێران. ئەم هەڕەشەیە دوای بۆردوومانێکی بەرفراوانی پێگەکانی ناو ئێران دێت کە بووەتە هۆی کوژرانی لانیکەم 18 هاووڵاتیی ئێرانی.

رۆژی چوارشەممە، 2ی ئەیلوولی 2026، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی گوتی: "من لەژێر کاریگەری هەڵبژاردن نیم، چونکە خۆم بەربژێر نەکردووە، بەڵکو پارتەکەم بەربژێری هەیە. پێموایە پارتەکەم رێز لەو راستییە دەگرن کە ئێمە رێگە نادەین ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی."

جەنگی ئێران رۆژی 28ی شوبات بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئەو وڵاتە دەستیپێکرد. لە 2ی ئادارەوە ئێران وەکو کاردانەوەیەک تەنگەی هورمزی داخست و ئەمەش نرخی بەرمیلێک نەوتی لە 72 دۆلارەوە بۆ نزیکەی 120 دۆلار بەرزکردەوە. بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لە ئەمریکا ناڕەزایەتی خەڵکی ئەو وڵاتەی لێکەوتووەتەوە. ئەم ناڕەزایەتییەش لە کاتێکدایە بڕیارە رۆژی 5ی تشرینی دووەمی ئەم ساڵ هەڵبژاردنی نیوەی خولی کۆنگرێس لە ئەمریکا بەڕێوەبچێت.

سەبارەت بەو پێشنیازەی کە پێشتر دابووی بۆ ناونانی تەنگەی هورمز بە "تەنگەی ترەمپ"، سەرۆکی ئەمریکا گوتی، تەنیا بیرۆکەیەک بووە و دەریبڕیووە.

ترەمپ ئاماژەی بەوەش کرد، سوپای ئەمریکا هەموو ئەو کەرەستە بەرگری و هێرشبەرییە نوێیانەی تێکشکاندووە کە ئێران هەوڵی دابوو لە کەناراوەکانی تەنگەی هورمز جێگیریان بکات و گوتی: "ئەوان هەوڵیان دەدا کەشتییەکان ببینن، چونکە ئێستا ناتوانن بیانبینن. ئێمە هەموو شتێک دەبینین کە ئەوان دەیکەن؛ تەنانەت ناتوانن بچنە سەر ئاودەستیش بەبێ ئەوەی ئێمە نەیانبینین."

دوێنێ سوپای ئەمریکا هێرشیکردە سەر باشووری ئێران و بە گوتەی سێنتکۆم، ئامانجەکان سەربازی بوون. لە وەڵامی ئەو هێرشانەدا ئێران هێرشیکردە سەر هەرێمی کوردستان، عومان و بەحرێن.

ترەمپ هێرشی تووندی کردە سەر تاران بەهۆی رووبەڕووبوونەوەی خۆپیشاندەران و گوتی: "ئەوان (هێزە ئەمنییەکانی ئێران) گەلەکەی خۆیان دەکوژن کاتێک دێنە سەر شەقام؛ رێک لە نێو چاوەکانیان دەدەن"؛ گوتیشی، تاوەکو سێ مانگ لەمەوبەر 52 هەزار خۆپیشاندەر کوژرابوون، بەڵام ئێستا بیستوویەتی کە 20 بۆ 25 هەزار کەسی دیکەیش زیاد بووە، بەمەش کۆی کوژراوانی خۆپیشاندانەکان گەیشتووەتە نزیکەی 65 هەزار کەس.

کانوونی یەکەمی رابردوو، هاووڵاتییانی ئێران لە تاران ناڕەزایەتییان لە گرانی دەربڕی و پاشان خۆپێشاندان تەواوی وڵاتەکەی گرتەوە.

جەنگی ئۆکراینا و پەیوەندییەکان لەگەڵ رووسیا

سەبارەت بە دۆخی ئەورووپای رۆژهەڵات، ترەمپ رایگەیاند، دەیەوێت پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ رووسیا، ئۆکراینا و هەموو وڵاتان هەبێت و گوتی: "ئەمە بۆ بازرگانی زۆر نایاب دەبێت. رووسیا خاوەنی زەوییەکی گەورە و زۆر بەنرخە."

کاتێک لەبارەی رفاندنی خەڵک لە ناو شەقامەکانی ئۆکراینا پرسیاری لێکرا (بردنی گەنجانی وڵاتەکە بە زۆر بۆ سەربازی) ئایا ئامادەیە ئەو ڤیدیۆیانە ببینێت، ترەمپ گوتی: "ڤیدیۆکان پێشان بدەن و من بڵاویان دەکەمەوە. زانیاریی زۆرم لەو بارەیەوە پێگەیشتووە و لە بابەتەکە ئاگادارم."

ساڵی 2022، جەنگی ئۆکراینا و رووسیا دەستیپێکرد. تاوەکو ساڵی 2024، تەمەنی سەربازی لە ئۆکراینا لە 27 ساڵی دەستیپێدەکرد بەڵام لەو ساڵەوە تەمەنەکە بۆ 25 کەمکرایەوە، بە گوێرەی بەرپرسانی ئۆکراینا، ئەمە بۆ ئەوەی بوو گەنجی زیاتر بچنە ریزی سوپای وڵاتەکەیانەوە، چونکە مانگانە پێویستیان بە 30 هەزار سەربازی نوێیە بۆ جەنگەکە.

وێرانی عێراق لە نێوان ملیاران و ئاگردا

2026-09-02T17:53:00.000+03:00

بێوار رەحمان

عێراق ئەمڕۆ لەبەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی چارەنووسسازدایە،لە کاتێکدا حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی "عەلی فالح زەیدی" ڕێککەوتنی ستراتیژیی بە بەهای 60 ملیار دۆلار لەگەڵ زەبەلاحەکانی وزەی ئەمریکا، وەک (ExxonMobil، KBR، GE Vernova، Shell، Halliburton) واژۆ دەکات،لەکاتێکدا شەقام و دۆخی سیاسی و ئەمنی عێراق لە ژێر هەڕەشەی شەڕێکی گەورە و سێبەر و بەوەکالە دایە.

ئەم دۆخە،رەنگە عێراق بکاتە گۆڕەپانێک کە تێیدا ئابووری و سەربازی تێکەڵ یەک بن ، وەک ئەوەی چارەنووسی دەوڵەت لەسەر بەتانییەکی گڕگرتوو هەڵچنرابێت.

لێرەدا لەمەسەلەی دۆلار کە ئابوری عێراقی پێوە گرێدراوە،کە نەوتەکەی بەدۆلار و لەژێر چەتری ئەمریکایە وەک قەڵغان یان ئامانج زۆر جار بەکار دێت؟

واژۆکردنی 48 ڕێککەوتن لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، لەوانە دروستکردنی بۆری نەوتی عێراق-سوریا، پەیامێکی ئابووریی ڕوونە: کە عێراق دەیەوێت بە تەکنەلۆژیای ڕۆژئاوا خۆی لە قەیرانی وزە ڕزگار بکات،وەلی ئەم ملیارانە دوو ڕووی هەیە: کە ئەمانەن

ڕووی گەشەپێدان: ئەگەر جێبەجێ بکرێت، ژێرخانی وزەی عێراق دەبوژێتەوە و وڵات لە گەمارۆ ئابوورییەکان ڕزگاری دەبێت.

راکێشانی بەرەو ئاگر: لە دیدگای میلیشیاکان و ئێرانەوە، ئەم دەستکەوتانە نیشانەی باڵادەستیی ئەمریکایە لە عێراقدا،بۆیە ئەم پڕۆژانە دەبنە ئامانجی ڕاستەوخۆی گرووپە چەکدارەکان بۆ تێکدانی هاوسەنگیی هێز، لێرەدا پرسێک دێتە پێشەوە ئەویش عێراق لە چەقۆی شەڕی سێبەرەکاندا ،لێرەدا ئاماژەیەک دێتە پێشەوە کە

ئەو بارودۆخەی کە ئەمڕۆ لە کەنداو و دەریای سوور (باب المندب) دەگوزەرێت، تەنها شەڕی درۆن و موشەک نییە، بەڵکو شەڕی ڕێڕەوی ئابووریی جیهانییە، و عێراق بەداخەوە ناتوانێت لەم ئاگرە بەدوور بێت، ئەمریکا دەیەوێت عێراق وەک دڵێکی وزە بمێنێتەوە کە ئابووریی جیهان لە شەڕی دژی ئێران بپارێزێت، لەلایەکی دیکەوە ئێران ئاگاداری لاوازیی لۆجیستیی ئەمریکایە ، کە ڕەنگە عێراق بەکاربهێنێت وەک "کارتێکی فشاری نەرم" یان "مەیدانێک بۆ مانۆڕ" بۆ ئەوەی ڕێگری لە پڕۆژە ئەمریکییەکان بکات.

خالێکی تر ململانێی ناوخۆیی ییە : کە گەندەڵی و میلیشیا

کۆسپێکی گەورە لەبەردەم سەرکەوتنی ئەم پڕۆژە زەبەلاحانە،و دۆخی ناوخۆیی عێراقە:

پرسی تەڵەی گەندەڵی لە وڵاتێکدا کە سیستەمی ئیداریی بە گەندەڵی داخوراوە، بەڕێوەبردنی پڕۆژەی 60 ملیار دۆلاری پێویستی بە شەفافییەت و هێزی یاسایە، ئایا ئەم پڕۆژانە ڕێگەیەک دەبن بۆ ئاوەدانکردنەوە،یان دەبنە پاروویەکی چەور بۆ ئەوانەی قازانجی تایبەتەوەن؟

لە ئێستادا حکومەتی زەیدی لەنێوان دوو بەرداشدایە،لەلایەک دەخوازێت لەگەڵ واشنتۆن پەیوەندی ستراتیژی هەبێت،لەلایەکی تر میلیشیاکان خاوەنی چەکی قورس و بڕیاری سیاسیی نادەوڵەتین،و بوونی ئەم هێزانە ڕێگرێکی سەرەکییە لەوەی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بتوانن بەبێ ترسی ئەمنی کار بکەن.

لێرەدا پرسیارەک دێتە پێشەوە کە ئایا حکومەت دەتوانێت ڕایبگرێت؟

ئەو سیاسەتەی عەلی زەیدی پەیڕەوی دەکات، دەکرێت ناوی بنێین,سیاسەتی هاوسەنگیی مەترسیدار، و ڕێککەوتنی 60 ملیار دۆلاری، ئەگەر سەرکەوتوو بێت، عێراق دەکاتە خاوەن بڕیارێکی ئابووری لە ناوچەکەدا، بەڵام بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات، پێویستی بە بڕیاری سیاسیی یەکگرتوو هەیە ، حکومەت دەبێت لە ناوخۆدا قەناعەت بە هەموو لایەنەکان بکات کە بەرژەوەندیی نیشتمانی لەسەرووی ململانێی هەرێمییەوەیە.

ئەگەر حکومەت نەتوانێت ئاسایشی کۆمپانیا بیانییەکان و بۆرییە نەوتییەکان لە بەرامبەر هێرشی درۆن و میلیشیاکان بپارێزێت، ئەوا ئەم 60 ملیار دۆلارە تەنها دەبێتە ژمارەیەکی سەر کاغەز.

ئەوەی پێویستە لەبەر چاو بگیرێت ئەوەیە کە عێراق لە ئێستادا وەک یاریزانێک وایە لە گەمەیەکی شەترەنجی گەورەدا، و خاوەنی باشترین پارچەکانی نەوت و وزەیە، بەڵام کێڵگەی یارییەکە لەلایەن میلیشیا و گەندەڵی و ئاگری ململانێی دەرەکییەوە سووتاوە. ئەگەر (زەیدی) نەتوانێت ئەم قەڵغانە ئابوورییە بکاتە دیوارێکی سیاسی بۆ پاراستنی وڵات، ئەوا ئەم پڕۆژانە ئەگەری هەیە هەر زوو لەبەردەم شەپۆلی ململانێکاندا ببن بە خۆڵەمێش.

پرسیاری داهاتوو ئەوەیە ئایا ئەم 60 ملیار دۆلارە دەبێتە هۆکاری بوژانەوەی عێراق، یان دەبێتە هۆی پەرەسەندنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان بۆ دەستبەسەراگرتنی ئەم سامانە زەبەلاحە؟

«پیانۆ» و فەلسەفەی ناتەواوبوون خوێندنەوەیەکی باختینی

2026-09-01T15:03:00.000+03:00

شەنگار سابیر

ڕەخنەی باش لەو شوێنە دەستپێناکات کە بپرسێت: «ئەم شانۆیە باش بوو یان خراپ؟» ئەو پرسیارە، پرسیارێکی بازاڕییە دەربارەی هونەر. پرسیاری فەلسەفی شتێکی دیکەیە: ئەم شانۆیە چ جۆرە ڕاستییەک ئاشکرا دەکات کە بیرکردنەوەی ئاسایی ناتوانێت بیبینێت؟

میخائیل باختین، لە خوێندنەوەکانی خۆیدا بۆ رابڵێ و دۆستۆیڤسکی، بەردەوام لە دژی ئەو بیرکردنەوەیە دەوەستێت کە پێی وایە هەموو دەنگێک دەبێت لە کۆتاییدا بگاتە یەک ڕاستی،یەک جۆر لە حەقیقەت و یەک وێنەی ئەبەدی. لە دیدی ئەو، ژیان هەرگیز تەواو نابێت. هیچ مرۆڤێک کۆتایی نییە، هیچ وشەیەک دوا وشە نییە و هیچ دەنگێک مافی ئەوەی نییە کە قسەی کۆتایی بکات. باختین/ ئەم دۆخە بە «ناتەواوبوون» دەناسێنێت/ چەمکێک کە نەک تەنها لە ڕووی فەلسەفییەوە، بەڵکو لە ڕووی ئەخلاقییشەوە گرنگە، چونکە واتای ئەوەیە مرۆڤ هەمیشە زیاترە لەو وێنەیەی کە دەسەڵات، کۆمەڵگا یان تەنانەت خۆی لە سەر خۆی درووستی کردووە.

بەو مانایە، «پیانۆ» لە سەرەتاوە پێشنیاری وەڵام ناکات، پرسیار دروست دەکات. کەسایەتییەکانی لە چوارچێوەی «باش» و «خراپ» فۆرمیولە نەکراون. هەر یەکەیان لە ناو ناکۆکییەکی ناوەکی دەژین و هەر بڕیارێکیان لە هەمان کاتدا هەم دەتوانێت بەرحەق بێت و هەم جێی ڕەخنە. ئەمە لاوازیی نووسین نییە، بەڵکو هێزی ئەو ناوکەیە کە دەقی لەسەر بونیاد دەنرێت[ هەرچەندە من لێرەدا مامەڵە لەگەڵ بۆتیقای دەق ناکەم] هێندەی ناوەڕۆکێکم بۆ گرنگە کە بەجۆرێک لە جۆرەکان کەوتۆتە ناو پەراوێزە ئایدۆلۆژییەکانەوە. چونکە ژیانیش ئاوا کار دەکات. تەنها ئایدیۆلۆژیاکانن کە مرۆڤ دەکەن بە کەسایەتییەکی تەواو و یەکلایەن.

لێرەدا [کارناڤاڵ] مانایەکی نوێ وەردەگرێت. زۆر کەس وا تێدەگەن کارناڤاڵ تەنها جەژنی خەندەیە، بەڵام لە دیدی باختین، کارناڤاڵ ئەو ساتەیە کە هیچ دەنگێک ناتوانێت داوای دوا وشە بکات. پاشا و گەدا، مامۆستا و قوتابی، پیاو و ژن، هەموویان دەکەونە ناو گفتوگۆیەک کە لەناویدا پلەبەندییەکان، بۆ ماوەیەک هەڵدەوەشێن. ئەمە واتای بێ ڕێکخستنی نییە،واتای ئەوەیە کە ڕێکخستن بۆ یەک چرکە لە دەرەوەی خۆی، خۆی دەبینێت.

«پیانۆ» لە ئەو شوێنانە کاریگەرترە کە ئەم کارناڤاڵە دروست دەکات. خەندە لێرەدا وەڵامی ئاسوودەیی نییە، شێوەیەکی نائارامییە. بینەر پێدەکەنێت، چونکە یەک لە دوای یەک، ئەو ماسکانە دەکەون کە کۆمەڵگا بەسەری کەسایەتییەکانیدا کردوون. ڕێز، دەسەڵات، ئاکار، ناوبانگ، هەموویان بۆ ماوەیەک لە پیرۆزیی خۆیان دادەبەزن. ئەوەی لێرەدا دەشکێت، خودی ئەو باوەڕەیە کە هەندێک شت لە دەرەوەی ڕەخنەن.

ئەم شکاندنە بە شێوەیەکی زۆر دیار لە ڕیالیزمی گڕۆتێسکدا دەردەکەوێت. باختین جەستە بە دژی ڕۆح دانانێت، جەستە بۆ ئەو/ ئەو شوێنەیە کە ژیانی هەمیشە لە گۆڕاندایە. گڕۆتێسک واتای ناشیرینی نییە، واتای هەڵوەشاندنی تەواوبوونە. کاتێک شانۆ، ئەو وێنانەی دەسەڵات لە خۆی دروستی کردووە دەخاتە ناو جۆرێک لە گاڵتەوە، مرۆڤ سووک ناکات، بەڵکو لە پیرۆزیی درۆیینە ڕزگاریان دەکات.

بەڵام لێرەدا خاڵێکی ڕەخنەگرانە هەیە. «پیانۆ» هەندێک جار لە هێزی ئەو خەندەیەی خۆی سەرخۆش دەبێت. دیمەنێک دەگاتە لووتکەی کۆمیدی، بەڵام لە هەمان ساتدا مەترسی ئەوە دروست دەبێت کە بینەر بە خەندەکە ڕازی بێت و پرسیارە ڕاستەقینەکە لە یاد بکات. باختین کارناڤاڵ بە ئامانج نازانێت، بەڵکو کارناڤاڵ دەرفەتە. ئەگەر خەندە ببێتە کۆتایی، کارناڤاڵ لە مانای خۆی دوور دەکەوێتەوە. خەندە دەبێت دەروازەی بیرکردنەوە بێت، نەک جێگرەوەی.

هەر لێرەوەیە کە هێزی ڕاستەقینەی «پیانۆ» دەردەکەوێت. گرنگی ئەم شانۆیە لەوەدا نییە کە پێکەنین دروست دەکات، زۆر شانۆ دەتوانن ئەوە بکەن. گرنگییەکەی لەوەدایە کە ناهێڵێت ئەو پێکەنینە بە ئارامی تەواو بێت. دوای کۆتایی نمایش، خەندە هێشتا لە هۆشی بینەردا دەژی، بەڵام ئیتر خەندەیەکی بێتاوان نییە، بووە بە گومان. گومان لەوەی کە ئایا ئەو جیهانەی بە ئاسایی تیایدا دەژین تەنها یەک جیهانە، یان تەنها یەک ڕێکخستنی مێژووییە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی دیکەش ئامادەیی و بوونی هەبێت.!

بۆیە، ئەگەر بمەوێت «پیانۆ» بە یەک ڕستە بناسێنم، دەڵێم: ئەم شانۆیە لەبارەی وەڵامە زۆر و زەوەندەکان نییە، بەڵکو لەبارەی پاراستنی پرسیارەکانە. لە فەلسەفەی باختیندا، ئەو هونەرە گەورەیە کە مرۆڤ ناچار دەکات هەمیشە ناتەواو بمێنێتەوە، چونکە تەنها مرۆڤی ناتەواو دەتوانێت جیهانێکی نوێ بخوڵقێنێت.

دوای ساڵانێک دوور بوونم، دڵخۆشم نمایشێکی باشم بینی. سوپاس بۆ کاک شوان کەریم و هەموو ئەو هاوڕێیانەی نمایشیان کرد. بەهیوای کاری باشتر و جددیتر.

وەزیری دارایی عێراق: لە کاتی خۆیدا پڕۆژەیاسای بودجە بۆ حکومەت دەنێرین

2026-08-29T01:52:39.325+03:00

وەزیری دارایی عێراق رایگەیاند، لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2027 رەوانەی ئەنجوومەنی وەزیران دەکەن.

فالح ساری، وەزیری دارایی عێراق لەگەڵ ژمارەیەک پەرلەمانتار و نوێنەری پارێزگاکانی دیوانییە و سەلاحەدین کۆبووەوە، بۆ تاوتوێکردنی هەنگاوەکانی ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی 2027.

ئیخلاس دلێمی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق کە بەشدار بووە لە کۆبوونەوەکەدا راگەیاند: "لەو کۆبوونەوەیەدا تاوتوێی ستراتیژی بودجەی گشتی کرا".

بۆ یەکەمجار لە عێراق، شێوازی بودجەی بەرنامە و ئەنجام پەیڕەو دەکرێ کە خەرجییەکان بەگوێرەی سێکتەر جیا دەکاتەوە، نەوەک وەزارەتەکان. هەر سێکتەرێک خەرجی بۆ تەرخان دەکرێ و وابەستەی ئەنجامەکانی دەکرێ، کە دەبێت لە ماوەیەکی دیاریکراودا جێبەجێ بکرێ.

فالح ساری رایگەیاندووە، لیژنە و تیمەکان کار لەسەر ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتی دەکەن و لە وادەی دیاریکراوی خۆیدا رادەستی ئەنجوومەنی وەزیران دەکرێ.

ئەو شێوازە نوێیەی بودجە کە بڕیارە لە کۆتایی تشرینی دووەمی ئەم ساڵ رەوانەی پەرلەمان بکرێ، وەک قۆناخی یەکەم لە دوو وەزارەت و دوو پارێزگای عێراق جێبەجێ دەکرێ.

ئەمە لەکاتێکدایە وەزارەتی دارایی عێراق لە 26ی ئاب رایگەیاند، دەستی بە رێکارەکانی دابەشکردنی مووچەی مانگی ئاب کردووە.

ترەمپ فەرمانی دا ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ 'دەریاچەی ئەمریکا' بگۆڕدرێت

2026-08-29T01:48:59.178+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا فەرمانی دا ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ "دەریاچەی ئەمریکا" بگۆڕدرێت، ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ تووندکردنی جەنگە بازرگانییەکەی لەگەڵ کەنەدا، کە دەستبەجێ کاردانەوەی ئۆتاوای لێکەوتەوە.
رۆژی پێنجشەممە 27ـی ئابی 2026، ترەمپ بە واژۆکردنی فەرمانێکی سەرۆکایەتی بۆ گۆڕینی ناوی ئەو ئاوەی دەکەوێتە سەر سنووری نێوان هەردوو وڵات، گرژییەکانی لەگەڵ کەنەدا زیاتر کرد.

بەڵام مارک کارنی، سەرۆکوەزیرانی کەنەدا بە خێرایی هەنگاوەکەی ترەمپی رەتکردەوە و گوتی، ئەو دەریاچەیە "لە رابردوو، ئێستا و بۆ هەمیشە" هەر بە دەریاچەی ئۆنتاریۆ دەناسرێت.

ئەم هەنگاوەی سەرۆکی ئەمریکا دوای ئەوە دێت کە هەفتەی رابردوو دانوستاندنە بازرگانییەکانی نێوان ئەمریکا و کەنەدا لە دوایین خولەکدا شکستیان هێنا، ئەمەش وای لەو دوو هاوپەیمانە کرد پێناسی گومرگی بەسەر یەکدیدا بسەپێنن.

لەکاتی واژۆکردنی فەرمانەکەدا لە کۆشکی سپی، ترەمپ لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەڤانیدا گوتی، "ئێمە دەستبەجێ ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ دەریاچەی ئەمریکا دەگۆڕین."

لە وەڵامی پرسیاری پەیامنێرێک لەبارەی ئەوەی کە بۆچی لەبری نەیارەکانی ئەمریکا سزای هاوپەیمانێکیان دەدات، ترەمپ گوتی، "بەرپرسانی کەنەدا زۆر بە خراپی مامەڵەیان لەگەڵ کردووین. ئەوان کەسانێکی بێزارکەرن."

کەنەدا وەڵام دەداتەوە

دەریاچەی ئۆنتاریۆ بچووکترین دەریاچەیە لە رووی رووبەرەوە لە نێوان پێنج دەریاچە مەزنەکەدا، کە دەکەونە سەر سنووری نێوان ئەمریکا و کەنەدا. هاوسنوورە لەگەڵ هەرێمی ئۆنتاریۆی کەنەدا و ویلایەتی نیویۆرکی ئەمریکا.

ئەم ناونانەوەی دەریاچەکە هاوشێوەی ئەو بڕیارە تاکلایەنەیەی ترەمپە کە لە کانوونی دووەمی 2025 ناوی کەنداوی مەکسیکی بۆ کەنداوی ئەمریکا گۆڕی، کە ئەویش لەلایەن مەکسیکەوە رەتکرایەوە.

کارنی لە وەڵامدا گوتی کە ناوی دەریاچەکە تەمەنی 400 ساڵە و پێش دروستبوونی ئەمریکا و کەنەداش هەبووە، هەروەها لە وشەیەکی رەسەنی ناوچەکە هاتووە کە بە واتای "دەریاچەکە جوانە، دەریاچەکە گەورەیە" دێت.

لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس، سەرۆکوەزیرانی کەنەدا گوتی، "دەزانین کە ئەمریکا گۆڕانکاریی بەسەردا دێت." ئاماژەی بەوەش کرد، "کەنەدییەکانیش دەزانن کە داننان بە واقیعدا بە واتای ئەوە دێت کە پێی بگوترێت دەریاچەی ئۆنتاریۆ؛ لە رابردوو، ئێستا و بۆ هەمیشە."

فەرمانە سەرۆکایەتییەکەی ترەمپ داوا لە وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا دەکات لە ماوەی 30 رۆژدا ناوی دەریاچەکە لە خزمەتگوزاریی فەرمیی ناوە جوگرافییەکان نوێ بکاتەوە و دڵنیابێت لەوەی حکومەتی فیدراڵی بە "دەریاچەی ئەمریکا" ناوی دەبات.

رێگای کاکێشان 11.8 ملیار ساڵ لەمەوبەر گەلەئەستێرەیەکی قووتداوە

2026-08-29T01:47:36.659+03:00

توێژینەوەیەکی نوێ دەڵێت، 11.8 ملیار ساڵ لەمەوبەر، رێگای کاکێشان گەلەئەستێرەیەکی دیکەی قووتداوە.

لەو کاتەدا رێگای کاکێشان تەمەنی تەنیا دوو ملیار ساڵ بووە، پاش تەقینەوە مەزنەکەی دەستپێکی گەردوون لە نزیکەی 13.8 ملیار ساڵ پێش ئێستا.

رێگای کاکێشان یان رێگای شیری ئەو گەلەئەستێرەیەیە کە کۆمەڵەی خۆرەکەی خۆمانی تێدایە.

ئەو گەلەئەستێرەیەی قووتدراوە، قەزەم بووە و ناوی LKHی لێنراوە؛ قووتدان لێرەدا واتە تێکەڵبوون. کاکێشان لەو گەورەتر بووە و خستوویەتیە ژێر رکێفی خۆیەوە.

توێژینەوەکە لە گۆڤاری زانستیی Nature Astronomy بڵاوکراوەتەوە. د. داڤید مەساری، لە پەیمانگەی نیشتمانیی ئیتاڵیا بۆ فیزیای گەردوونی سەرپەرشتیاری توێژینەوەکەیە.

د. مەساری دەڵێت، لەو باوەڕەدان رووبەری گەلەئەستێرە قەزەمەکە 25%ی کاکێشان بووە و خۆری تێدابووە 500 ملیۆن هێندەی خۆرەکەی خۆمان گەورە بووە.

توێژەرەکان بۆ گەیشتن بەو تێگەیشتنانە تێلەسکۆپە پێشکەوتووەکانی وەکو گایا و هەبڵیان بەکارهێناوە.

کاکێشان یەکەم جاری نییە

پێشتر زانراوە کاکێشان دوو گەلەئەستێرەی دیکەی قووتداوە (تێکەڵیان بووە)، یەکێکیان بەناوی GSE لە 10 ملیار ساڵ لەمەوبەر و ئەوەی دیکەیان بەناوی Sagittarius کە 6 ملیار ساڵ لەمەوبەر دەستیپێکردووە و هێشتاش بەردەوامە.

واتە تائێستا دەزانین کاکێشان لەگەڵ سێ گەلەئەستێرەی دیکەدا تێکەڵ بووە، هەموویان لەم بچووکتر بوون و بوونەتە بەشێک لە قەبارە و رووبەری گەلەئەستێرەکەی خۆمان.

هەموو ئەم تێکەڵبوونانە کاریگەرییان لەسەر پێکهاتنی کۆمەڵەی خۆرەکەی خۆمان و پەیدابوونی ژیان لەسەر هەسارەی زەوی هەبووە. د. مەساری دەڵێت، "لەبەر ئەمەیە کە پێموایە تێگەیشتن لە مەتەڵەکانی کاکێشان دەتوانێ وەڵامی ئەو پرسیارەمان بداتەوە: ئێمە لەکوێوە هاتووین؟".

گەردوون چەند فراوانە؟

گەردوون تاوەکو ئەو شوێنەی دەتوانین بیبینین و هەستی پێبکەین، دوو ترلیۆن گەلەئەستێرەی تێدایە. هەر گەلەئەستێرەیەک بەپێی قەبارەکەی دەکرێت لە 10 ملیۆنەوە تاوەکو 100 ترلیۆن ئەستێرەی تێدابێت (کاکێشان تاوەکو 400 ملیاری تێدایە). هەر ئەستێرەیەک، وەکو خۆرەکەی خۆمان، دەکرێت چەندین هەسارەی بە دەوردا بێت. هەر هەسارەیەکیش دەکرێت یەک یان چەند مانگی هەبێت.

ئێمەی مرۆڤ لەنێو دوو ترلیۆن گەلەئەستێرەدا کەوتووینەتە نێو کاکێشان. لەنێو کاکێشانیشدا ئەم کۆمەڵە خۆرەی کە دەیناسین. دەزانی چەند کۆمەڵەی خۆری دیکە لە کاکێشان هەیە؟ زیاتر لە 100 ملیار. ئەم زانیارییانە هێندە شۆکهێنەرە، مرۆڤ دەتوانێ ساڵانی ساڵ بیری لێبکاتەوە.

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم: چەند درۆنێک وێستگەی زاپۆریژیایان کردە ئامانج

2026-08-29T01:46:19.168+03:00

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم دەڵێ، ئەم هەفتەیە سێ هێرشی درۆنی کراونەتە سەر وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا لە ئۆکراینا. دوو فەرمانبەر لە ئەنجامی هێرشەکان بریندار بوون و مەترسیی نوێ بۆسەر وێستگەکەش دروستبووە.

یەکێک لە هێرشەکان رۆژی سێشەممە کراوەتە سەر ناوچەیەکی نزیک لە سیستمی فێنککەرەوەی وێستگەکە.

رۆژی چوارشەممەش، دوو درۆنی دیکە وێستگەکەیان کردووەتە ئامانج. یەکێکیان لە کۆگای پاشماوەی سووتەمەنییە ئەتۆمییەکان تەقیوەتەوە و ئەوی دیکەشیان لە سیستمی ئاوڕشێنی یەکەکانی بەرهەمهێنانی وزەی داوە.

رافایێڵ گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم رایگەیاند، هەر هێرشێک بۆسەر وێستگە ئەتۆمییەکان "قبووڵنەکراوە" و داوای لە مۆسکۆ و کیێڤ کرد "ئەوپەڕی دانبەخۆداگرتنی سەربازی بنوێنن تاوەکو رێگری لە روودانی هەر جۆرە کارەساتێکی ئەتۆمی بگرن."

وێستگەی زاپۆریژیا کە دەکەوێتە باشووری ئۆکراینا، لە ئاداری 2022ـەوە لەلایەن سوپای رووسیاوە کۆنترۆڵ کرا.

تیمەکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم لە ئەیلوولی 2022ـەوە لەنێو وێستگەکەدا ئامادەییان بۆ چاودێریکردنی دۆخەکە هەیە.

هەر شەش کارلێکەری وێستگەی زاپۆریژیا، کە بەیەکەوە دەتوانن شەش گێگاوایت کارەبا دابین بکەن، لە ساڵی 2022ـەوە کوژێندراونەتەوە و کارکردنیان راگیراوە، وەک هەوڵێک بۆ رێگریکردن لە روودانی کارەساتی تیشکدانەوەی ئەتۆمی بەهۆی بەردەوامی مەترسییەکانی هێرشکردن بۆ سەر وێستگە ئەتۆمییەکە.

دەم پارتی: پێویستە مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بانگهێشتی تورکیا بکرێن

2026-08-29T01:44:21.092+03:00

گوتەبێژی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیدا لە ئەنقەرە رایگەیاند، بۆ سەرکەوتنی پرۆسەی چارەسەری و بەدیهێنانی هاوپەیمانیی مێژوویی لەنێوان کورد و تورک، پێویستە رۆڵ و پێگەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان روونتر بکرێتەوە؛ هەروەها داوای کرد مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بانگهێشتی تورکیا بکرێن.

رۆژی هەینی، 28ـی ئابی 2026، ئایشەگوڵ دۆغان، گوتەبێژی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیدا لە بارەگای سەرەکیی حیزبەکەی لە ئەنقەرە، هەڵسەنگاندنی بۆ سیاسەتی نێوخۆ، رۆڵی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پێشهاتەکانی تایبەت بە تێکەڵکردنی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) لە سووریا کرد.

دۆغان گوتی، ئۆجەلان پێگەیەکی گرنگی لە پرۆسەی چارەسەریدا هەیە و گوتی: "پێویستە دەرفەتی گونجاو بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان فەراهەم بکرێت تاوەکو رۆڵە مێژووییەکەی خۆی بگێڕێت. ئەمە تەنیا بۆ هاوئاهەنگیی چەکدانان نییە، بەڵکو بۆ بەردەوامیدانە بە هاوپەیمانیی مێژوویی نێوان کورد و تورک."

سەبارەت بە دۆخی سووریا، گوتەبێژی دەم پارتی پێشهاتەکانی ئەو وڵاتەی بە مێژوویی ناوبرد و رایگەیاند، تێکەڵبوونی هەسەدە لەگەڵ سوپای سووریا دوای مێژوویەک لە قوربانیدان بۆ تێکشکاندنی داعش، هەنگاوێکی گرنگە بۆ یەکگرتوویی و دیالۆگ؛ هەروەها داوای کرد مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بە فەرمی بانگهێشتی تورکیا بکرێن.

دۆغان ئاماژەی بەوەکرد، تۆمارە دزەپێکراوەکانی کۆبوونەوەکانی ئیمراڵی دوورن لە راستی و هیوای خواست رۆژنامەڤانان و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە بتوانن بە شێوەی راستەوخۆ دیدار لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان بکەن.

ئەم لێدوانانەی گوتەبێژی دەم پارتی دوای ئەوە دێت، رۆژی 25ـی ئابی 2026 مەزڵووم عەبدی تێکەڵکردنی هەسەدەی لەگەڵ سوپا و دامەزراوەکانی دەوڵەتی سووریا راگەیاند و مەزڵووم عەبدی وەک راوێژکاری سەرۆککۆماری سووریا دەستنیشانکرا.

شەڕی ئەلیکترۆنی چۆن یاساکانی جەنگی گۆڕیی؟

2026-08-08T18:54:36.233+03:00

مەیدانی جەنگەکانی داهاتوو چیتر بەچاوی ئاسایی نابینرێن؛ جەنگی نوێ تەنها بەموشەک‌و فڕۆکە ناکرێت، بەڵکو لەناو فەزایەکی شاراوەدا بەڕێوەدەچێت کە لەشەپۆلی ڕادیۆیی، ڕادارو ئاماژە ئەلیکترۆنییەکان پێکهاتوە، ئەم تەکنەلۆژیایە کە بە"شەڕی ئەلیکترۆنی" دەناسرێت، لەئێستادا بوەتە بزوێنەری سەرەکی‌و بێدەنگی تەواوی ململانێ سەربازییەکانی جیهان.

لەبنەڕەتدا، ئەمجۆرە لەجەنگ بریتییە لەململانێی توند لەسەر کۆنترۆڵکردنی سپێکتزۆمی ئەلیکترۆمەگناتیسی کە دەمارگیرو بڕبڕەی پشتی تەواوی سیستمی GPS، پەیوەندییە بێوایەرەکان‌و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانە (درۆن)، لەم مەیدانەدا، ئەو لایەنەی بتوانێت باڵادەستیی بەدەستبهێنێت، دەتوانێت زوتر دوژمن ببینێت، باشتر پەیوەندیی بەهێزەکانی خۆیەوە بکات‌و پێشوەختە هێرشبکات؛ بەپێچەوانەشەوە، شکستی هەر سوپایەک لەم جەنگەدا بەواتای کوێربون، بێدەنگبون‌و پەککەوتنی تەواوی سیستمی فەرماندەیی‌و گواستنەوەی زانیاریی دێت.

سوپاکانی سەردەم ئەم جەنگە شاراوەیە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بەڕێوەدەبەن؛ یەکەم کۆڵەکە "هێرشی ئەلیکترۆنی"یە کە لەڕێگەی ته‌شویشکردنی ڕادارەکان‌و ناردنی ئاماژەی خەڵەتێنەرەوە (Spoofing) سیستمی دوژمن دەشێوێنێت.

کۆڵەکەی دوەم "پاراستنی ئەلیکترۆنی"یە کە ئامانجی پاراستنی بەردەوامیی ڕاداری هێزەکانی خۆیەتی لەهێرشەکانی نەیارو سێیەم‌و گرنگترین ڕەهەندیش "پشتیوانیی ئەلیکترۆنی"یە، کە وەک چاوێکی هەواڵگریی بەهێز، شوێنی ڕاداری دوژمن دیاریدەکات‌و وێنەیەکی ڕونی مەیدانەکە دەداتە فەرماندەیی.

هۆکاری سەرەکیی بایەخی بێپایانی ئەم جەنگە لەئێستادا، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە سوپای وڵاتان بەتەواوی پشت بەهەستیارە دیجیتاڵییەکان دەبەستن، بەجۆرێک، لەم سەردەمەدا تەنها یەک ئامێری ته‌شویش دەتوانێت بەبێ تەقاندنی یەک فیشەک، تۆڕێکی پاراستنی ئاسمانی پەکبخات‌و هێرشی گروپی درۆنەکان پوچەڵبکاتەوە.

جەنگی ئێستای نێوان ڕوسیاو ئۆکرانیا زیندوترین نمونەی ئەم ڕاستییەیە، کە تێیدا هەزاران درۆن نەک بەهۆی تەقاندنەوە، بەڵکو بەهۆی فریودانی سیستمی ڕێدۆزی‌و تێکدانی پەیوەندییەکانیانەوە خراونەتە خوارەوە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە سەرکەوتنی جەنگی سەدەی 21 تەنها بۆ ئەو لایەنەیە کە دەتوانێت فەزای ئەلیکترۆنی کۆنترۆڵبکات.

دانە گاز: لە نیوەی یەکەمی 2026 قازانجمان بە رێژەی 47% زیادی کردووە

2026-08-08T17:47:39.133+03:00

کۆمپانیای دانە گاز، کە گەورەترین کۆمپانیای کەرتی تایبەتی گازی سرووشتییە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئامارە داراییەکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2026ی بڵاوکردەوە، بەپێی ئامارەکان، قازانجی کۆتایی کۆمپانیاکە بە رێژەی 47% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 107 ملیۆن دۆلار.

کۆمپانیاکە ئاماژە بەوە دەکات، ئەم بەرزبوونەوەیەی قازانج لەکاتێکدایە مەترسییە ئاسایشییەکان و ئاڵۆزییە ناوچەیییەکانی پەیوەندیدار بە شەڕی ئێران، راستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر توانای پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی گاز لە هەرێمی کوردستان دروستکردووە.

قازانج و داهاتی کۆمپانیا لە نیوەی یەکەمی 2026

بەپێی راپۆرتەکە، پوختەی قازانجی راگەیێنراو کە 393 ملیۆن درهەمە (107 ملیۆن دۆلار)، هەڵکشانێکی بەرچاو پێشان دەدات بە بەراورد بە 270 ملیۆن درهەم (73 ملیۆن دۆلار) لە نیوەی یەکەمی 2025دا.

کۆمپانیاکە دەڵێت :"بەشێک لەم بەرزبوونەوەیە بەهۆی جیاوازیی پێوەری گاز بووە بۆ ساڵانی 2018 تا 2024 لە کێڵگەی کۆرمۆر، بڕی 176 ملیۆن درهەم (48 ملیۆن دۆلار) لە چارەکی یەکەمی ئەمساڵدا وەکو داهات هەژمار کراوە، ئەگەر ئەو بڕە هاوتاکراوە هەژمار نەکرێت، قازانجی خاوێنی کۆمپانیاکە 217 ملیۆن درهەم (59 ملیۆن دۆلار) بووە.

بەپێی راپۆرتەکە لە چارەکی دووەمی 2026دا، قازانجی کۆمپانیاکە گەیشتووەتە 33 ملیۆن دۆلار، بە رێژەی 10% بەرزبووەتەوە بەراورد بە هەمان قۆناخی ساڵی 2025.

کۆی داهاتی کۆمپانیا بە رێژەی 51% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 258 ملیۆن دۆلار. بەپێی راپۆرتەکە هۆکاری سەرەکیی ئەم گەشەکردنە دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گاز، زیادیی بەرهەمهێنان لە میسر و بەرزبوونەوەی فرۆش لە رێگەی کۆمپانیای پێرل پێترۆلیۆم (Pearl Petroleum).

کاریگەریی ئاڵۆزییەکان لەسەر گازی هەرێمی کوردستان

قەیرانی ئاسایشی ناوچەکە و ئاڵۆزییە سەربازییەکانی دەوروبەری ئێران، ئاستەنگیان بۆ کارەکانی پاڵاوتنی گاز لە کێڵگەی کۆرمۆر دروستکرد، بەوەش کۆمپانیاکە نەیتوانی بەتەواوی توانای پرۆژەی فراوانکردنی KM250 گاز بەرهەم بهێنێت.

سەرەڕای ئەم کۆسپانە، کێڵگەی کۆرمۆر ساڵی 2026ی بە ئاستێکی پێوانەیی دەستپێکرد و بەرهەمهێنانی رۆژانەی 700 ملیۆن پێی سێجا گازی تێپەڕاند، ئەمەش پێش ئەوەی ئاڵۆزییە ئەمنییەکان ببنە هۆی راگرتنی پچڕ پچڕی کارەکان.

دوای زیادبوونی ئاڵۆزییەکانی مانگی تەممووز، دانەگاز رێکاری خۆپارێزی کاتیی گرتەبەر. بەڵام دوای وەرگرتنی دڵنیایی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق، کارەکان ئاسایی بوونەتەوە. هەروەها بڕیارە بەپێی رێککەوتنێکی یەک ساڵیی، رۆژانە 100 ملیۆن پێی سێجا گاز بۆ وێستگەی کارەبای تازە لە کەرکووک رەوانە بكرێت.

خشتەی بەرهەمهێنان و باری دارایی کۆمپانیا لەنیوەی یەکەمی 2026 بەبەراورد بە 2025

بەرهەمهێنانی میسر دابەزینی هەرێمی کوردستانی قەرەبوو کردەوە

بەپێی راپۆرتەکەی دانەگاز گەشەی بەرهەمهێنان لە میسر توانی ئاستەنگەکانی هەرێمی کوردستان هاوسەنگ بکاتەوە؛ بەرهەمهێنانی گاز لە میسر بە رێژەی 7% زیادیکرد و گەیشتە 13,300 بەرمیل هاوتای نەوت لە رۆژێکدا.

لەماوەی ئەم شەش مانگەدا، دانە گاز لەمیسر 3 بیری نوێی هەڵکۆڵیوە و بیرێکی دیکەی تەواو کردووە. یەکێک لە بیرە دۆزراوەکان بڕی 10 ملیار پێی سێجا یەدەگی گازی تێدا خەمڵێنراوە، کە زۆر زیاتر بوو لە پێشبینییە سەرەتاییەکان (3 ملیار پێی سێجا). کۆمپانیاکە پلانی هەیە تاوەکو کۆتایی ساڵی 2026 چوار بیری دیکەش هەڵبکۆڵێت.

هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنە کارگێڕییەکان، حکومەتی میسر تەواوی قەرزە کەڵەکەبووەکانی دانە گازی گەڕاندووەتەوە و شایستە داراییەکان لە کاتی خۆیدا دەدرێن.

بانکی جیهانی 100 ملیۆن دۆلار بۆ نوێکردنەوەی کەرتی دارایی سووریا تەرخان دەکات

2026-08-08T17:45:43.122+03:00

بانکی جیهانی رەزامەندی نیشاندا لەسەر پێدانی 100 ملیۆن دۆلار بە سووریا لە رێگەی "دامەزراوەی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی". ئامانج لەم هاوکارییە، بونیاتنانی کەرتی داراییەکی مۆدێرن، پارێزراو و دیجیتاڵییە کە یارمەتیدەر بێت لە خێراکردنی مامەڵە داراییەکان و چاکبوونەوەی ئابووریی وڵاتەکە.

بانکی جیهانی، رۆژی هەینی 07-08-2026 رایگەیاند، "پڕۆژەی نوێکردنەوەی کەرتی دارایی سووریا" پشتگیری لەو وەبەرهێنانانە دەکات کە وادەکەن مامەڵە بانکییەکان پارێزراوتر و شەفافتر بێت؛ هەروەها ژینگەیەکی گونجاو دەڕەخسێنێت تاوەکو هاووڵاتییان و کۆمپانیاکان بە ئاسانی دەستیان بە خزمەتگوزارییە داراییەکان بگات.

دالیا خەلیفە، بەڕێوەبەری بەشی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە بانکی جیهانی رایگەیاند: "بوونی سیستمێکی دارایی نوێ بۆ گەشەپێدان و چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا زۆر پێویستە."

خەلیفە راشیگەیاند، پرۆژەکە "یارمەتیدەر دەبێت لەوەی کەرتی دارایی خزمەتگوزاریی باشتر پێشکێشی خێزان و کۆمپانیاکان بکات، بەتایبەتی بۆ پشتگیریکردنی ئەو گەشەپێدانەی کەرتی تایبەت سەرکردایەتی دەکات و دەبێتەهۆی رەخساندنی هەلی کار."

کەرتی دارایی سووریا دوای جەنگ

دوای 14 ساڵ لە جەنگ، کەرتی دارایی سووریا بە بچووکی ماوەتەوە و چالاکییەکانی تەنیا لەسەر بانکەکان چڕبوونەتەوە. ئێستا ئاڵوگۆڕی دارایی لەو وڵاتەدا بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە پارەی کاش دەبەستێت، ژێرخانی پارەدانی دیجیتاڵی کۆن بووە و سیستمەکانی چاودێری و سەقامگیریی دارایی رووبەڕووی ئاڵنگاری گەورە بوونەتەوە.

ئەم گرفتانە بوونەتەهۆی زیادبوونی تێچووی مامەڵەکان و رێگربوون لەوەی سووریا بە سیستمە داراییە نێودەوڵەتییەکانەوە ببەسترێتەوە. بانکی جیهانی جەخت دەکاتەوە کە بوونی سیستمێکی دارایی کارا، بۆ چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا یەکجار گرنگە، چونکە ئاسانکاری دەکات بۆ دابەشکردنی مووچە، خانەنشینی، گواستنەوەی پارە و گەیاندنی هاوکارییە مرۆییەکان بە شێوەیەکی سەلامەت و شەفاف.

پێکهاتە و ئامانجەکانی پڕۆژەکە

پڕۆژە نوێیەکە کار لەسەر چەندین تەوەری سەرەکی دەکات، لەوانە:

نوێکردنەوەی ژێرخان: نۆژەنکردنەوەی ژێرخانی سەرەکیی دارایی و بەرزکردنەوەی توانای بانکەکان.

بەهێزکردنی بانکی ناوەندی: زیادکردنی توانای کارگێڕیی بانکی ناوەندیی سووریا و یەکەی کۆکردنەوەی زانیارییە داراییەکان.

تەکنەلۆژیا و ئاسایش: وەبەرهێنان لە سیستمە بنەڕەتییەکانی بانکی ناوەندی، تەکنەلۆژیای زانیاری و بەهێزکردنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی.

چاودێری و وردبینی: ئەنجامدانی وردبینیی سەربەخۆ و ورد بۆ جۆری سەرمایەی بانکە گشتی و تایبەتەکان، هەروەها بەهێزکردنی تواناکانی بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر.

دەستکەوتە چاوەڕوانکراوەکان بە ژمارە

پڕۆژەکە ئامانجییەتی لە ماوەی جێبەجێکردنیدا ئەم دەستکەوتانە بەدی بهێنێت:

- کاراکردنی سیستمە بنەڕەتییەکانی کەرتی دارایی.

- ئەنجامدانی لانیکەم 15 ملیۆن مامەڵەی پارەدانی ئەلیکترۆنی لە ساڵێکدا.

- پاڵپشتیکردنی لانیکەم 500 هەزار کەس و کۆمپانیا بۆ بەکارهێنانی سیستمی پارەدانی دیجیتاڵی، کە 150 هەزار لەوانە ژن دەبن.

گۆشەگیریی بانکەکانی سووریا

بانکەکانی سووریا لە ماوەی جەنگی ناوخۆدا بە تەواوی لە سیستمی دارایی جیهانی دابڕان، ئەمەش دوای ئەوەی دەسەڵاتی بەشار ئەسەد لە ساڵی 2011دا پەنای بۆ سەرکوتکردنی خۆپێشاندەران برد، کە وایکرد وڵاتانی رۆژئاوا سزای تووند و بەکۆمەڵ بەسەر ئەو وڵاتە و بانکی ناوەندیدا بسەپێنن.

ئێستا ئەم پڕۆژەیەی بانکی جیهانی وەک هەوڵێک دەبینرێ بۆ گێڕانەوەی سووریا بۆ سەر رێڕەوی دارایی و ئابووریی جیهانی.

کەمبوونەوەی مووشەکی پاتریۆت و تاد سوپای ئەمریکا دەخاتە ژێر گوشارەوە

2026-08-08T17:44:06.068+03:00

چەک لەنێو کۆگاکانی چەکی ئەمریکا کەم بووەتەوە، ئەمەش زیاتر بەهۆی شەڕی ساڵی 2026 لەگەڵ ئێران کە بە "ئۆپەراسیۆنی تووڕەیی داستانئاسا" ناسراوە. پێشتریش بەهۆی یارمەتیدانی ئۆکرانیا و شەڕەکانی دیکەی روژهەڵاتی نێوەڕاست، بڕێکی زۆر لەو چەکانە بەکارهاتبوون. مووشەکە پێشکەوتووەکان و سیستمەکانی بەرگری زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە.

ژمارەی راستی چەکەکان نەزانراوە؛ هەربۆیە ئەم زانیارییانە لە ناوەندە توێژینەوەکانی وەک CSIS و میدیاکانی وەک CNN و رۆیتەرز وەرگیراون:

کۆگاکانی چەکی ئەمریکا

جۆری مووشەک / سیستمبڕی پێش شەڕبڕی ماوە / ڕێژەی بەکارهاتووبارودۆخی ئێستاپاتریۆت (Patriot) ~2,200 دانە کەمتر لە 1,100 دانە زیاتر لە 50%ی بەکارهاتووە

تاد (THAAD) 452 دانە 184 دانە ~80%ی بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk) تەواوی کۆگا بەکارهێنانی ~850 دانە 1/3 تا 1/2ی یەدەگ بەکارهاتووە

ATACMS و PrSM دیارینەکراو نزیکەی 100% هەمووی لە 5 مانگدا بەکارهاتووە

جاسم (JASSM) دیارینەکراو 40%ی بەکارهاتووە 60%ی یەدەگ ماوەتەوە

کەمبوونەوەی یەدەگی مووشەکەکانی ئەمریکا

پاتریۆت (Patriot)50% بەکارهاتووە

تاد (THAAD)80% بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk)~40% بەکارهاتووە

ATACMS / PrSM100% بەکارهاتووە

جاسم (JASSM)40% بەکارهاتووە (60% ماوە)

ئەو چەکانەی زۆر کەم بوونەتەوە:

مووشەکی پاتریۆت (بۆ بەرگری ئاسمانی)

ئەمریکا پێش شەڕ، نزیکەی دوو هەزار و 200 دانەی هەبوو. ئێستا مەزەندە دەکرێ کەمتر لە هەزار و 100 دانەیان مابن.

سیستمی مووشەکیی پاتریۆت (MIM-104 Patriot) وێنە: ABACA

مووشەکی تاد (بۆ تێکشاندنی مووشەکی بالیستی)

پێش شەڕ 452 دانەی هەبوو، بەڵام راپۆرتەکان دەڵێن، نزیکەی 80٪یان بەکارهاتوون و تەنیا 184 دانەیان ماون.

سیستمی بەرگریی مووشەکیی تاد (THAAD) وێنە: سوپای ئەمریکا

مووشەکی تۆماهۆک

نزیکەی سێیەکی یان نیوەی هەموو ئەوو مووشەکانەی ئەمریکا بەکارهێنراون، واتە نزیکەی 850 دانە. ئەوەی ماوەتەوە تەنیا چەند هەزارێکە.

مووشەکی کروزی تۆماهۆک (Tomahawk Cruise Missile) وێنە: NASM Acc

مووشەکەکانی ATACMS و PrSM

راپۆرتەکان دەڵێن ئەمریکا "هەموو" ئەم مووشەکانەی لەو پێنج مانگەی شەڕەکەدا بەکارهێناوە.

مووشەکی تاکتیکیی زەوی بە زەوی ATACMS وێنە: رۆیتەرز

مووشەکی JASSM

نزیکەی 40٪یان بەکارهێندراون.

مووشەکی رێنموونیکراوی ئاسمانیی JASSM (AGM-158)

کاریگەرییەکانی ئەم کەمبوونەوەیە چییە؟

بە گوێرەی میدیای ئەمریکا، هەرچەندە چەکی پێویست بۆ بەردەوامبوونی شەڕی ئێران ماوە، بەڵام مەترسییەکان زیادیان کردووە. ئێستا ئەمریکا ناچارە تەنیا ئەو مووشەکانە بەکاربێنێت کە دەزانێت لە شوێنە گرنگەکان دەدەن و ناتوانێت هەموو مووشەکێک تێکبشکێنێت. هەروەها ناتوانێت وەک پێشوو یارمەتی هاوپەیمانەکانی بدات، بۆ نموونە ناردنی پاتریۆت بۆ ئۆکرانیا. گەورەترین مەترسیش ئەوەیە ئەگەر شەڕ لەگەڵ چین رووبدات، ئەمریکا چەکی پێشکەوتووی کەمی لەبەردەستە.

هەوڵەکان بۆ پڕکردنەوەی کۆگاکان

ئەمریکا دەیەوێ بە خێرایی چەک دروست بکاتەوە، بەڵام ئەمە ساڵانێکی زۆری دەوێ. پیت هێگسەس، وەزیری جەنگ دەڵێت، چەند ساڵێکی پێدەچێت.

هەنگاوەکان بریتین لە:

• داواکردنی 87 ملیار دۆلار بۆ کڕینی چەکی نوێ.

• گرێبەستی درێژخایەن لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک (Lockheed Martin) بۆ ئەوەی کاری کارگەکانیان خێراتر بکەن.

• ئامانج ئەوەیە بۆ ساڵی 2030، ساڵانە دوو هەزار مووشەکی پاتریۆت دروست بکەن (جاران تەنیا 600 دانە بوو).

میدیای ئەمریکی دەڵێت، پێنتاگۆن پێویستی بە 3 ساڵ یان زیاترە تاوەکو کۆگاکانی وەک جاران لێ بکاتەوە.

لە سویسرا 11 کورد بەهۆی گرژییەکانی فێستیڤاڵێکی تورکییەوە سزادران

2026-08-08T17:40:41.838+03:00

دادگەی تاوانەکانی شاری بازڵ لە سویسرا، سزای زیندانیکردنی بەسەر 11 هاونیشتمانیی کورددا سەپاند، بە تۆمەتی دروستکردنی ئاژاوە و گرژی لە کاتی بەڕێوەچوونی فێستیڤاڵی منداڵانی تورکیا لە بازڵ لە ساڵی 2022ـدا، هاوکات بێتاوانبوونی سێ تۆمەتباری دیکەشی راگەیاند.

جۆری سزاکان و هەڵپەساردنیان

دادگەکە بڕیاریدا کە سزای زیندانیکردن بۆ ماوەی 9 تاوەکو 36 مانگ بەسەر ئەو 11 کەسەدا بسەپێنێت، کە زۆربەی سزاکان هەڵپەسێردراون، واتە جێبەجێ ناکرێن مەگەر ئەوەی تاوانێکی دیکە بکەن.

بەپێی بڕیارەکە کە رۆژی هەینی دەرکراوە، 10 لەو 11 پیاوە، بە تاوانی دەستدرێژیکردن و تێکدانی ئاشتیی گشتی سزادراون. دادگەی تاوانەکانی بازڵ سزای بەشێکی زۆریانی لەنێوان 9 بۆ 23 مانگ زیندانیکردنی هەڵپەسێردراودا دیاریکردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا، دوو کەس لەو 11 پیاوە سزای قورستریان بەسەردا سەپێندراوە و بەشێکی سزاکانیان جێبەجێ دەکرێت. یەکێکیان سزای 34 مانگ و ئەوی دیکەیان 36 مانگ زیندانیکردنیان بۆ دەرچووە، کە دەبێت یەکەمیان 6 مانگ و دووەمیشیان 8 مانگ لە زیندان بەسەر ببەن. لەگەڵ ئەوەشدا دادگە بڕیاری دیپۆرتکردنەوەی بۆ هیچ یەکێک لە سزادراوەکان دەرنەکردووە. لەنێو تۆمەتەکانیشدا، هەندێکیان بە دەستدرێژیی سادە و هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی قورس تاوانبار کراون.

هەڵوێستی دادوەر و بەڵگەکان

دادگەکە گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە ئەم 11 پیاوە بەرپرسیار بوون لەو ئاژاوەیەی کە لە فێستیڤاڵی منداڵانی تورکیا لە گۆڕەپانی مارکتپلاتزی بازڵ روویدا.

دادوەری سەرەکی لە کاتی خوێندنەوەی بڕیارەکەدا گوتی: "ئەوان نەک تەنیا ململانێی کورد و تورکیان هێنایە بازڵ، بەڵکو بەشێوەیەکی تووندوتیژانە لەسەر شەقامە کراوەکاندا شەڕیان کرد." دادوەرەکە رووداوەکەی بە "ئاهەنگی تووندوتیژی" ناوبرد، کە تێیدا نزیکەی 200 ڤیدیۆ و وێنە وەک بەڵگە خرانەڕوو.

لە بەرامبەردا، ئەو سێ کەسەی کە وەک بێتاوان ناسێنران، هۆکارەکەی ئەوە بوو دادگە بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای تەواوبوونی ئاژاوەکە گەیشتوونەتە شوێنی رووداوەکە.

پاشخانی تۆمەتباران و وردەکاریی رووداوەکە

لە کاتی لێکۆڵینەوە و دانیشتنی سەرەکیی دادگە لە مانگی حوزەیراندا، زۆربەی تۆمەتبارەکان گوتیان کە لەبەر هۆکاری سیاسی تورکیایان جێهێشتووە و لە سویسرا داوای مافی پەنابەرییان کردووە. بەڵام رەتیانکردەوە کە پەیوەندیی چالاکانەیان لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) هەبێت، یانیش هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەو بابەتە نەدا.

ئەو پیاوانە تەمەنیان لەنێوان 26 بۆ 40 ساڵیدایە و لە کانتۆنـە جیاوازەکانی سویسرا دەژین. داواکاری گشتی تۆمەتباری کردبوون بەوەی کە لە 8ـی ئایاری 2022ـدا، بە قسە و جووڵە هێرشیان کردووەتە سەر بەشداربووە تورکەکانی فێستیڤاڵەکە و چەند کەسێکیان بریندار کردووە. لە کاتی رووداوەکەشدا، گوایە بەربەستەکانیان فڕێداوە و بە چەتر و سینیی و تەنانەت بە مستەکۆڵەش لە خەڵکیان داوە.

ئابووریی جیهان تا کەی بەرگەی ناڕوونییەکانی تەنگەی هورمز دەگرێت؟

2026-08-07T14:26:00.000+03:00

لەدوای هەڵگیرسانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، بازاڕی وزە و ئاسایشی دابینکردنی نەوت و گاز تووشی ناسەقامگیرییەکی مەزن بووە. بەهۆی ئاڵۆزییەکانی تەنگەی هورمز و بەئامانجگرتنی رێڕۆکانی کەشتیوانی و ژێرخانی پێشەسازی، وڵاتانی بەکاربەر ناچار بوون پەنا بۆ خستنەڕووی بێپێشینەی یەدەگی ستراتیژیی نەوت (SPR) ببەن. بەڵام کەمکردنی خێرای ئەم یەدەگەیە، ئابووریی جیهانی خستووەتە بەردەم مەترسییەکی گەورە و گوشارەکانی لەسەر واشنتن و تاران بە ئاراستەی دانوستاندن و ئاساییکردنەوەی رەوشی تەنگەی هورمز زیاد کردووە.
زیاتر لە پێنج مانگە هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز ئاسایی نییە. کاتێک نزیکەی 20٪ی نەوت و گازی سرووشتیی شلکراوەی (LNG) وڵاتانی بەرهەمهێنەر ناگاتە وڵاتانی بەکاربەر، زنجیرەی دابینکردنی وزە رووبەڕووی مەترسییەکی بێپیشینە دەبێتەوە. هەربۆیە ئێستا تەنگەی هورمز بووەتە خاڵی نێوەندیی دانوستاندنەکان، چونکە لە کورتخایەندا هیچ جێگرەوەیەک بۆ ئەم رێڕۆیە نییە و جیهان بەدەست لێکەوتەکانییەوە دەناڵێنێت.

بەپێی سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و زانکۆی ئوکسفۆرد بۆ چاودێری کەشتیوانی دەریایی ژمارەی ئەو کەشتییانەی لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا لە تەنگەی هورمزەوە تێپەڕیون، بەراورد بە نیوەی دووەمی ساڵی رابردوو بۆ یەک لەسەر سێ کەمی کردووە. لە نیوەی دووەمی ساڵی 2025دا، 8,829 تانکەری نەوت و گاز لەگەڵ 6,876 کەشتیی گواستنەوەی کاڵا تێپەڕیبوون، لە کاتێکدا لە نیوەی یەکەمی 2026دا ئەم ژمارەیە دابەزیوە بۆ 2,938 تانکەری نەوت و گاز و 2,841 کەشتیی گواستنەوەی کاڵا.

ئەم جیاوازییە گەورەیەی گواستنەوە تەنانەت بە یەدەگی ستراتیژیی وڵاتانیش پڕ ناکرێتەوە؛ ئەگەر بەردەوامی هەبێت، سەرەڕای کەمکردنەوەی هاوردەکردنی نەوت لەلایەن چینەوە بەڕێژەی 32٪ و خستنەڕووی 290 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی ستراتیژی لەلایەن ئەمریکا و وڵاتانی بەکاربەر لە ماوەی پێنج مانگی رابردوودا، هێشتا نرخی بەرمیلێک نەوت لە سەروو 90 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت، ئەم دۆخەی ئێستا نەبووایە لەخوار 70 دۆلارەوە دەبوو، واتە جیاوازییەک بۆ هەر بەرمیلێک 20بۆ 30 دۆلارە کە جیهان رۆژانە پێویستی بە زیاتر لە 102 ملیۆن بەرمیلە.

لە سەرەتای جەنگەکەوە، مەترسیی شۆکی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، هەڵئاوسان و پاشەکشەی گەشەی ئابووریی جیهان هەبوو،بەڵام ئەوەی رێگری لە تەقینەوەی بێپێشینەی نرخەکان کرد بریتی بوون لە: گۆڕینی رێڕەوی هەناردە لەلایەن سعودیە، ئیمارات و عێراق، و بەرهەمهێنانی زیاتر لەلایەن بەڕازیل و فەرەنساوە—خستنەڕووی یەدەگی ستراتیژیی ئەمریکا و بەکارهێنانی یەدەگی نەوتی چین بوو.

ئێستا بازاڕی وزە بەدەست دوو پرسیاری چارەنووسسازەوە دەناڵێنێت؛ یەکەمیان ئەوەیە تا کەی دوو گەورە ئابوورییەکەی جیهان دەتوانن پشت بەیەدەگی ستراتیژی نەوت ببەستن بۆ خستنەڕوو و بەکارهێنان؟ دووەمیشیان ئەوەیە لێکەوتەکانی بەردەوامیی جەنگ یان گەیشتن بە رێککەوتن لەسەر ئاستی یەدەگی وڵاتان چی دەبن؟

داڕمانی یەدەگی ئەمریکا و تاکتیکی چین لەم جەنگەدا

ئەو ئارامیییەی لە بازاڕەکانی نرخی نەوتدا دەبینرێت، زیاتر لەوەی بەهۆی ئاساییبوونەوەی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی رێڕەوەکانی زنجیرەی دابینکردن و گۆڕینی بەکارهێنان وزەی پاک بێت، پەیوەندیی راستەوخۆی بە خستنەڕووی یەدەگی نەوتی ئەمریکا و کەمکردنەوەی خواستی چینەوە بۆ هاوردەکردنی نەوت هەیە.

ئەمەش لەکاتێکدا سێ دامەزراوە گەورەکەی جیهان، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی (IMF)، گرووپی بانکی جیهانی (WBG) و ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (IEA) بەیەکەوە هۆشداری دەدەن کە بەردەوامیی بەکارهێنانی یەدەگەکان، دەبێتە هۆی زیاتربوونی ئەگەری بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵئاوسانی جیهانی و تێچووی گواستنەوە و کەمبوونەوەی پەینی کیمیایی، کە راستەوخۆ پەیوەندی بەنرخی خۆراکەوە هەیە و کەمدەبێتەوە و گرانتری دەکات.

بەپێی داتاکانی فەرمانگەی زانیاری وزەی ئەمریکا eia بڕی نەوتی یەدەگی ستراتیژیی ئەمریکا (SPR) روو لە دابەزینە؛ لە 24ی تەممووزی 2026 کۆی نەوتی کۆگاکراو بۆ 307 ملیۆن بەرمیل دابەزی کە نزمترین ئاستییەتی لە چوار دەیەی رابردوو دا. کەمبوونەوەی یەدەگی ئەمریکا لە ماوەی ئەم جەنگەدا (لە ئادارەوە بۆ تەممووز) 107 ملیۆن بەرمیل بووە؛ واتە هەفتانە 5.4 ملیۆن بەرمیل و مانگانە 21.5 ملیۆن بەرمیل کەم دەکات ئەگەر ئەم دۆخەی تەنگەی هورمز بەردەوام بێت.

ئەمریکا وەک گەورەترین بەرهەمهێنەر و بەکاربەری نەوت لە جیهاندا، رۆژانە 19.4 ملیۆن بەرمیل نەوت بەکاردەهێنێت کە دەکاتە 18.8٪ی کۆی بەکارهێنانی جیهان، لە بەرامبەردا رۆژانە 21.1 ملیۆن بەرمیل بەرهەمدەهێنێت کە رێژەی 20.9٪ی بەرهەمهێنانی جیهانییە. بەڵام کۆی توانای کۆگاکردنی 700 ملیۆن بەرمیلە، کە ئێستا لە خوار نیوەوە و لە نزمترین ئاستیدایە.

لەلایەکی دیکەوە، یەکێک لە نهێنییەکانی ئەم جەنگە کەمبوونەوەی خواستی چینە بۆ نەوتی هاوردەکراو. چین هاوردەکردنی بە بڕی 4.6 تا 5 ملیۆن بەرمیل کەمکردووەتەوە بەبێ ئەوەی پێشەسازییەکانی بوەستن. دانیال یارگین، شارەزای وزە و جێگری سەرۆکی بۆردی S&P دەڵێت: "چین نەوتی هەرزان دەکڕێت و کۆگای دەکات، کە گران بوو بەکار دەهینێت وەکو ئەوەی ئێستا دەبینرێت"، بەڵام هەندێک لە شارەزایانی بواری وزە پێشبینی دەکەن ئەگەر ئەم دۆخەی تەنگەی هورمز بەردەوام بێت چین دەست بەکڕینی نەوت بکاتەوە، بەمەش لەوانەیە نرخەکان جارێکی دیکە روو لە هەڵكشانە بکات لەسەرەتای ئەم جەنگە باسدەکرا.

پێش جەنگ، کۆی نەوتی کۆگاکراوی چین نزیکەی 1.4 ملیار بەرمیل بوو، واتە زیاتر لە نیوەی نەوتی کۆگاکراوی جیهان، بەڵام ئێستا نەوتی کۆگاکراوی جیهان لەماوەی ئەم جەنگەدا لە 2.4 ملیار بەرمیلەوە بۆ 1.4 ملیار بەرمیل دابەزیوە. بەردەوامیی ئەم دۆخە تا کۆتایی ساڵ، نەوتی کۆگاکراوی جیهان تەواو دەکات و بازاڕ رووبەڕووی شۆکێکی بێپێشینە دەکاتەوە.

ئەم دوو گەورە ئابوورییە 35.7٪ی کۆی نەوتی بەکارهێنراوی جیهان پێکدەهێنن. ئێستا، بەهۆی ئەم دۆخەوە کارگەکان لە چین بەرهەمهێنانیان کەمکردووەتەوە و خەڵک لەم وەرزی پشووە روویان لە گواستنەوە بە شەمەندەفەر لەجیاتی فڕۆکە و بەکارهێنانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی کردووە، ئەمریکاش بەدەست بەرزبوونی نرخی وزە و مەترسیی هەڵئاوسانەوە دەناڵێنێت.

توانای بەرگەگرتنی وڵاتان و خۆڕاگریی بازاڕەکان

فاتیح بیرول، سەرۆکی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە ئاماژە بەوە دەکات :"ئەگەر لە چەند هەفتەی داهاتوودا بارودۆخەکە باش نەبێت، ئاسایشی وزە دەکەوێتە مەترسییەکی زۆر هەستیارەوە ". بەکارهێنانی نەوتی کۆگاکراو چارەسەرێکی کاتییە و توانای قەرەبووکردنەوەی پچڕانی درێژخایەنی زنجیرەی دابینکردنی نییە.

بەپێی داتاکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (IEA) و فەرمانگەی زانیاریی وزەی ئەمریکا (EIA)، بەرگەگرتنی وڵاتان بەبێ هاوردەکردنی نەوت لە 2026دا بە شێوەیەک بووە کە ژاپۆن توانای بەرگەگرتنی 230 رۆژی هەبووە، کۆریای باشوور 110 رۆژ، چین زیاتر لە 100 رۆژ، ئەڵمانیا 91 رۆژ، ئەمریکا 84 رۆژ، وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا لە نێوان 70 بۆ 90 رۆژ، بەریتانیا 47 رۆژ و هیندستان 10 رۆ، کەبەهۆی تەنگەی هورمزەوە رۆژ بە رۆژ ژمارەی ئەو رۆژانەی بتوانن خواستی رۆژانەی نەوت لە ئەمبارەکانەوە دابین بکەن کەمتردەبێتەوە.

لەراستیدا تێپەڕبوونی نەوت لە تەنگەی هورمز لە چارەکی چوارەمی 2025 بە بەراورد بە چارەکی یەکەمی 2026 کە نزیکەی جوار مانگی جەنگ، ئاگربەست و لیکەتیگەیشتن بووە بە بڕی نزیکەی نیوە کەمیکردووە نەوەکو ئەوەی سفر بووبێتەوە، بەپێی داتاکانی eia لە شەش مانگی یەکەمی 2025 رۆژانە 20.5 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیوەی یەکەمی 2026دا دابەزیوە بۆ 10.1 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە، واتە بڕی کەمبوونەوەکە 10.4 ملیۆن بەرمیل نەوت بووە.

ئێستا، ئەگەر بارودۆخەکەش ئاسایی ببێتەوە و لیکەتیگەشتن لەبارەی هورمزەوە بێتە ئاراوە، بڕی 1.2 ملیار بەرمیل نەوتی بەکاربراو پێویستی بە پڕکردنەوەی دووبارە هەیە، سەرەڕای خواستی ئاسایی وڵاتان بۆ نەوت. ئەمەش بەواتای دروستبوونی خواستێکی پێوانەیی دێت بۆ نەوت، لە کاتێکدا بەهۆی بەئامانجگرتنی ژێرخانی کێڵگەکان و رێڕەوەکانی گواستنەوە و کەمبوونەوەی وەبەرهێنان، خستنەڕوو دابەزیوە. لەراستیدا ئەم هاوکێشەیە وا دەکات لێکەوتەکانی داخستنی تەنگەی هورمز لەم جەنگەدا زیاتر دەربکەوێت و نرخی بەرمیلێک نەوت بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر لەوەی چاوەڕی دەکرێت بە بەرزی بمێننەوە.
کۆتایی

ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر رێککەوتنی شێوازی هاتووچۆی کەشتییەکانن لە تەنگەی هورمز. ئەوەی لێکتێگەیشتنەکەی ژنێڤی لە سەرەتای تەممووزدا هەڵوەشاندەوە، دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی لە تێگەیشتن لەو بەندەی پەیوەندی بە تەنگەی هورمزەوە هەبوولەنێوان تاران و واشنتن. هەربۆیە، ئاساییبوونەوەی هاتووچۆی کەشتییەکان لەم تەنگەیەدا، دانوستانەکانی تاران و واشنتن دەباتە قۆناخێکی نوێوە؛ چونکە لە وڵاتانی هەناردەکاری نەوتەوە تا بەکاربەران، هەموو بەدەست ئەم نادڵنیاییەوە دەناڵێنن.

لەراستیدا، بەکارهێنانی 290 ملیۆن بەرمیل یەدەگ لە 400 ملیۆن بەرمیل لەلایەن وڵاتانی ئاژانسی وزە IEA و دابەزینی یەدەگی ستراتیژی نەوتی SPR کۆگاکانی ئەمریکا بۆ خوار 308 ملیۆن بەرمیل، لەگەڵ بەکارهێنانی نزیکەی 700 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی چین، دەریدەخەن کە پشتبەستن بە یەدەگی ستراتیژی چارەسەرێکی کاتیییە نەک درێژخایەن.

لەکۆتاییدا، پڕکردنەوەی دووبارەی ئەم کۆگایانە گوشارێکی گەورەی دیکە دەخاتە سەر نرخەکان. نزیکترین سیناریۆ لەم قۆناخەدا، گەیشتنە بە رێککەوتنێکی مامناوەند بۆ راگرتنی شەڕ و کردنەوەی تەنگەی هورمز؛ چونکە رەتکردنەوەی ئەم هەنگاوە، ئابووریی جیهان بەرەو قەیرانێکی کەمبینراو و پەڕینەوەی ئاستی یەدەگەکان بۆ ژێر هێڵی سوور دەبات.

محمود بابان

لەگەڵ کەمبوونەوەی داهاتی عێراق، ئاڵوگۆڕی پارە لە رێگەی مۆبایلەوە 50٪ کەمی کردووە

2026-08-06T14:21:00.000+03:00

عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێکی گەورەی دیجیتاڵیدایە. بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق، لە ماوەی 30 مانگدا قەبارەی مامەڵە داراییەکان لە ڕێگەی مۆبایلەوە (Mobile Wallet) گەیشتووەتە نزیکەی 12.8 تریلیۆن دینار، کە زۆرترینی لە رێگەی زەین کاشەوە بووە، بەڵام لەگەڵ کەمبوونەوەی داهاتی عێراق بەهۆی جەنگەوە، ئاڵوگۆڕی پارە لەو رێگەیەوە 50٪ کەمی کردووە.

بەگوێرەی ئاماری مانگانەی بانکی ناوەندیی عێراق، چوار کۆمپانیای تۆمارکراو هەن، کە کاری ئاڵوگۆڕی دراو لە رێگەی مۆبایلەوە دەکەن، ئەوانیش ئاسیا حەواڵە، ناسپەی، فاست پەی و زەین کاشن، بانکەکە داتای 30 مانگ (کانوونی دووەمی 2024 تاوەکو حوزەیرانی 2026)ی ئەو کۆمپانیایانەی بڵاوکردووەتەوە دەرکەوتەوە لەو ماوەیەدا 12 تریلیۆن و 790 ملیار و 419 ملیۆن و 502 هەزار و 211 دیناریان ئاڵوگۆڕ کردووە.

نەبیل نەجار، سەرۆکى رێکخراوى وەعینا بۆ رۆشنبیرى پارەدانى ئەلیکترۆنى رایگەیاند: "زیاد بوونى قەبارەی ئەو ئاڵوگۆڕەى دراو بەهۆى زیادبوونى بەکارهێنەرانى و ئەو شێوازە و زیادبوونى تۆڕى بریکارەکان و ئەو گرێبەستانەیە کە کۆمپانیاکانى پارەدانى ئەلیکترۆنى لەگەڵ دامەزراوەکانى حکومەت هەیانە."

زەین کاش؛ یەکەمی بێ رکابەر

زۆرترین پارەی ئاڵوگۆڕکراو لە رێگەی زەین کاشەوە بووە، کە 12 تریلیۆن و 81 ملیار و 823 ملیۆن و 618 هەزار و 894 دینار بووە، واتە 94٪ی ئەو پارەیەی لە رێگەی مۆبایلەوە ئاڵوگۆڕکراوە.

مانگی ئاداری 2024 بە "مانگی زێڕین"ی ئەم کۆمپانیایە دادەنرێت، کە نزیکەی 585 ملیار دیناری تێپەڕاندووە.

کۆمپانیای فاستپەی (Fast Pay) کە لە پلەی دووەمی بازاڕە داراییە ئەلیکترۆنییەکە دایە، کۆی گشتی مامەڵەکانی لەم ماوەیەدا گەیشتووەتە 367 ملیار و 193 ملیۆن و 504 هەزار و 634 دینار بووە.

گەورەترین بازدانی کۆمپانیای فاست پەی لە مامەڵەی ئەلیکترۆنیدا لە مانگی ئاداری 2025دا بووە، کە تەنیا لەو مانگەدا زیاتر لە 129 ملیار دیناری لە رێگەی ئەپلیکەیشنەکەی ئاڵوگۆڕ کردووە.

ناس پلەی لە پلەی سێیەم دێت بە ئاڵوگۆڕکردنی 285 ملیار و 74 ملیۆن و 912 هەزار و 985 دینار. ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی 2026دا بەهێزتر دەرکەوتووە، بەتایبەت لە مانگی کانوونی دووەمی 2026دا زیاتر لە 27 ملیار دیناری ئاڵوگۆڕ کردووە.

ئاسیا حەواڵە کەمترین پشکی لە بازاڕەکەدا بەرکەوتووە، لە ماوەی 30 مانگدا تەنیا 56 ملیارو 327 ملیۆن و 465 هەزار و 698 ئاڵوگۆڕ کردووە.

ئاڵوگۆڕی پارە لە رێگەی مۆبایلەوە کەمی کردووە

ساڵی 2024 ساڵی لوتکەی گەشەی ئابووری دیجیتاڵی بووە، لەو ساڵەدا 6 تریلیۆن دینار و 10 ملیار دینار و 831 ملیۆن و 234 هەزار و 310 دینار بووە، بەڵام لە ساڵی 2025دا قەبارەی ئاڵوگۆرەکە کەمی کردووە بۆ 4 تریلیۆن و 607 ملیار و 175 ملیۆن و 65 هەزار و 224 دینار بووە، واتە بە رێژەی 23٪ کەمی کردووە.

لەگەڵ قوڵبوونەوەی قەیرانی دارایی عێراق بەهۆی جەنگەی ئێرانەوە، ئاڵوگۆڕی دراویش لە رێگەی ئەپەکانی مۆبایلەوە کەمی کردووە. لە شەش مانگی یەکەمی پاردا 2 تریلیۆن و 664 ملیار و 834 ملیۆن و 849 هەزار و 356 دینار بووە، لە شەش مانگی یەکەمی ئەم ساڵیشدا ئاڵوگۆڕەکە لە رێگەی ئەو چوار کۆمپانیایە 2 تریلیۆن و 143 ملیار و 498 ملیۆن و 896 هەزار و 848 دینار بووە.

شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵ بەراورد بە شەش مانگی یەکەمی پار، ئەو ئاڵوگۆڕە 521 ملیار و 335 ملیۆن و 952 هەزار و 508 دینار کەمی کردووە، واتە بە رێژەی 24٪ کەمی کردووە.

لە شەش مانگی 2026دا زۆرترین کەمبوونەوەی مامەڵەی ئەلیکترۆنی لە دوو مانگی کۆتایی بووە، بە جۆرێک لە چوار مانگی سەرەتادا بە تێکڕا مانگانە 430 ملیار دینار ئاڵوگۆڕ کراوە، بەڵام تێکڕای دوو مانگی کۆتایی 203 ملیار دینار بووە. واتە ئاڵوگۆڕەکە لە دوو مانگی کۆتایی بە رێژەی 50٪ کەمی کردووە.

سەرۆکی رێکخراوى وەعینا بۆ رۆشنبیرى پارەدانى ئەلیکترۆنى دەڵێت، کەمبوونەوەى مامەڵەى پارەدانى ئەلیکترۆنى کۆمپانیایەک ناکرێت تەنیا لە رێگەى ژمارەوە هەڵسەنگاندنى بۆ بکرێت ئەوە پەیوەندارە بە هۆکارى دیکەى وەک بازاڕ، ژمارەى بەکارهێنەران و ریکارەکان لەگەڵ زیادبوونى خزمەتگوزارى ئەلیکترۆنى راستەوخۆى بانکەکان بۆ پارەدانى لیکترۆنى.

نەبیل نەجار دەشڵێت هەڵسەنگاندنى ئەو کەمکردنەوەیە باشترە لەسەر بنەماى هەڵسەنگاندنى ئاڕاستەکانى بازاڕ بێت نەک لەسەر بنەماى جیاوازى نێوان دوو مانگ، بۆیە ناکرێت ئەو کەمکردنەیەى روویداوە ئاماژە بێت بۆ پاشەکشێى کەرتى پاردانى ئەلیکترۆنى، ئەگەر بۆ ماوەیەکى درێژتر بەردەام نەبێت.

سیاسەتی خۆتەعریبکردن لە باشووری کوردستان

2026-08-04T15:01:14.223+03:00

دکتۆر کەمال سولەیمانی

لە ماوەی ڕابردوودا، ئەکادیمیستی ناسراوی کورد، پرۆفسۆر بورهان یاسین، لێکۆڵینەوەیەکی گرینگی بە ناوی "بەعەرەبکردنی نەرمی کوردستان" بڵاو کردەوە. بە بڕوای من، ئەمە بابەتێکی ئێجگار جیددییە. لە ڕووی تیۆرییەوە لێکۆڵینەوەیەکی زۆر پتەوە و لە ڕووی بەڵگەیی و واقیعییەوە دەوڵەمەندە؛ هەروەها لە ڕووی سیاسییەوە تەرکیز دەخاتە سەر پرسێکی زۆر چارەنووسساز و هەستیار. هێزی شیکردنەوەکەی و ئەو واقیعە سەرسوڕهێنەرەی دەیخاتە ڕوو، وەک چاوەڕوان دەکرا، گفتوگۆ و موناقەشەیەکی زۆری لێکەوتەوە و بەخۆشحاڵییەوە زۆربەی دەنگدانەوەکان ئەرێنی بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک لە ڕەخنەگران گومانیان خستە سەر دروستیی چەمکی "بەعەرەبکردنی کوردستان" کە پرۆفسۆر یاسین بۆ دەستنیشانکردنی پرۆسەی ژێر لێکۆڵینەوەکەی بەکاری دەهێنێت.

خوێندنەوەی من بۆ ئەم ڕەخنە و ناڕەزایەتییانە ئەوەم پێ دەڵێت کە زۆربەیان لە تێنەگەیشتن لە لۆژیکی بنەمایی باسەکەی د. یاسینەوە سەرچاوەیان گرتووە. بۆیە، پێش چوونە ناو باسە سەرەکییەکەوە، پێویستە پێناسەی خۆم بۆ هەردوو چەمکی "تەعریب" و "خۆ-تەعریبکردن" (کە کاکڵی باسەکەی منە لیرە) ڕوون بکەمەوە:

١- تەعریب

دوای بڵاوبوونەوەی لێکۆڵینەوەکەی د. بورهان، ئێستا دیبەیتێکی گەرم لەسەر پرسی تەعریب هەیە. تەنانەت هەندێک کەسایەتی، وەک دکتۆر ڕێبوار سیوەیلی، نیگەرانیی خۆیان لە بەکارهێنانی چەمکی تەعریب، لەمەر بەرتەسکی بوونی ئەو چەمکە دەربڕیبوو. ئەوان پێیان وایە کورتکردنەوەی مێژووی هەڵسوکەوتی ڕاسیزمی عەرەبی عێراقی بەگشتی و بەعس بەتایبەتی لە چوارچێوەی "تەعریب"دا، دەتوانێت بەرفراوانی، ڕادەی توندوتیژی، تاوانەکان و ئەو مێژووە خوێناوییەی لەگەڵ کورد کراوە، بشارێتەوە .

دیارە دەکرێت لەم بارەیەوە بۆچوون و خوێندنەوەی جیاواز هەبێت سەبارەت بەوەی تەعریب چییە؛ ئایا سیاسەتێکە، پرۆسەیەکە، یان کۆمەڵێک میکانیزم و ستراتیژییە؟ بەڵام لە ڕاستیدا، من پێم وایە ئەم جیاوازییانە زۆربەی کات دەگەڕێنەوە بۆ شتێکی دیکە. ئەویش ئەوەیە کە هەر یەک لە ئێمە پێداگری لەسەر چ لایەنێکی ستراتیژییە جۆراوجۆرەکان دەکات، یان تا چەند پێداگری لەسەر ئەو لۆژیکە بنەماییە دەکات کە وەک ئامانجێک بۆ لەناوبردنی بوونی نەتەوەیی کورد خراوەتە ڕوو. لە ڕوانگەی منەوە، دەبێت جیاوازییەکی ڕوون لەنێوان "لۆژیکی سیاسی و سەرەکی" و "ئامرازەکانی جێبەجێکردنی ئەو لۆژیکە"دا بکرێت. لە ئاستی پلاندانان، پرۆژە، و یادەوەری سیاسی و ئیداری-دامەزراوەییدا، ستراتیژ و میکانیزمەکانی جێبەجێکردن جیاوازیی زۆریان هەیە بەڵام ئەوەی گرینگە، ئەساس و بنەما و ژێرخانە هزرییەکەی پرۆژەکەیە کە ئەم ئەساسە لەسەر بنەمای. لۆژیکێکی تایبەتی حاکمیەت و سەروەریی تاقانەی عەرەب-تەوەر لە عێراقدا دامەزراوە.

ئەو ئەساسە بریتییە لە دروستکردنی عێراقێکی یەکگرتووی نەتەوەیی بە ئیتنیک عەرەب؛ واتە عێراقێک کە تەنیا لەسەر بنەمای سەروەریی نەتەوەیی عەرەب دامەزرابێت. بەمجۆرە، ئیمکانی بوونی سیاسەتی نەتەوەیی کورد و هەر ناسنامەیەکی نەتەوەیی تر، بە شێوەیەکی بنەڕەتی لەناو ئەو دەوڵەت و جوگرافیایەدا نەزۆک دەبێ بکرێت. من پێم وایە ناوی ئەو لۆژیکە و ئەو سیاسەتە "تەعریب"ە. تەعریب سیاسەتێکە کە میکانیزم، ستراتیژ و پلانە جۆراوجۆرەکانی، بەپێی شوێن، کات و بارودۆخی جیاواز بۆ جێبەجێکردنی بەکارهێنراون. لەبەر ئەم هۆکارە، نابێت ئەنفال، جینۆساید، بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، گواستنەوەی زۆرەملێ و گۆڕینی دیمۆگرافی کورد و کوردستان وەک سیاسەتگەلێکی جیاواز سەیر بکرێن. تەنانەت هەڵسوکەوتی دامەزراوەکانی دەوڵەتی عەرەبی لەگەڵ کورد، یان مامەڵەی ڕۆژانەی ئیداری لەگەڵ هاووڵاتیی کوردیش دەچنە هەمان چوارچێوەوە. بۆیە لەڕوانگەی منەوە، دەبێت هەمووی ئەوانە وەک ئامرازەکانی تەعریبی عێراق لە باری زمانی، ئیتنیکی و سیاسییەوە چاویان لێ بکرێت .ئەمانە هەموویان شێواز، میکانیزم و ئامرازە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی هەمان لۆژیکی بنەڕەتین، کە تەعریبە.

واتە، دەکرێ لە شوێنێکدا تەعریب خۆی بە شێوەی هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی دامەزراوەکان دەربخات، یان بەربەست دروستکردن بۆ ژیانی کورد، سنووردارکردنی مافی خاوەندارێتی، و پاڵنان بۆ چۆڵکردنی ناوچەکان بگرێتەوە. لە شوێنێکی دیکەدا بە شێوەی گۆڕینی دیمۆگرافی خۆی بنوێنێت، و لە قۆناغێکی تردا بە شێوەی ئەنفال، جینۆساید و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دەربکەوێت. لەو سۆنگەوە، جیاوازیی ئەمانە تەنها لە ئاست و شێوازی جێبەجێکردندایە، نەک لە لۆژیکی بنەڕەتییاندا. بۆیە پێم وایە ئەگەر تەعریب تەنیا بە یەکێک لەو دیاردانە (وەک ئەنفال یان جینۆساید) سنووردار بکرێت، ئەوا خودی لۆژیکی بنەڕەتیی پرۆژەکە لەبەرچاو ون دەبێت.

دیارە هەندێک لێکۆڵەری کورد--وەک نموونەی بەڕێز سیوەیلی-- نیگەرانییەکی بەجێیان هەیە؛ دەترسن بەکارهێنانی چەمکی تەعریب بۆ ئەو ئاستە لە تاوان، کۆمەڵکوژی، ئەنفال و کیمیاباران، قەبارەی تاوانەکان کەمتر بنوێنی یان تەنانەت هەر بیانشارێتەوە. ئەم نیگەرانییە بەتەواوی لە جێی خۆیدایە. بەڵام بۆ ڕەواندنەوەی ،دەبێت خوێندنەوەمان بۆ تەعریب دابەش بکەین بەسەر دوو بەشدا: یەکەم، خودی تەعریب وەک ڕێژیمێک، فەلسەفە و تێگەیشتنێکی سەتاسەت عەرەب-تەوەر لە سەروەری و کولتووری سیاسی و لۆژیکی ڕاسیستیی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە عێراق و سووریا ڕونراو لەسەر فەلسەفە و تێگەیشتنە. دووەم، میکانیزم و ستراتیژییەکانی جێبەجێکردنی ئەو لۆژیکە لە مێژووی سیاسیی ئەم دوو جوگرافیا سیاسییەدا. بەم شێوەیە، هەم ئەو نیگەرانییە لەبەرچاو دەگیرێت، هەم خوێندنەوەیەکی واقیعیترمان بۆ تەعریب وەک سیاسەتی بنەڕەتیی دەوڵەتی عێراق دەبێت.

لەڕوانگەی منەوە، تەعریب خۆی سیاسەت و لۆژیکی بنەڕەتیی ئەو پرۆژە مێژووییەیە کە ناسیۆنالیزمی عەرەبە کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی خۆی بۆ سەروەری لە عێراقدا دروستی کردووە. هەموو ئەو شێوازە جیاوازانە، لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی دامەزراوەکانەوە بگرە تا ئەنفال و جینۆساید، تەنها جۆرە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی هەمان سیاسەت و هەمان لۆژیکن. بۆیە نابێت تاوان و میکانیزمەکانی جێبەجێکردن، لە لۆژیکی بنەڕەتی (واتە تەعریب) و لە ئیرادەی سیاسیی نەهێشتنی غەیرەعەرەب لە عێراق جیا بکرێنەوە.

بە هەمان شێوە، ئەم چوارچێوە تیۆرییە یارمەتیمان دەدات دیاردەی "خۆتەعریبکردن"ی کوردیش وەک درێژەی هەمان تێگەیشتن ببینین. ئەمە وەک جۆرێک لە خۆکۆڵۆنیکردن (Self-colonization) و ئاکامی دووفاقی هۆشیاری کورد و پرۆژەی هاوکاریی کولتووری، سیاسی و ئابووریی کورد لەگەڵ داگیرکەر سەیر بکرێت .

لەم ڕێگەیەوە هەندێک بکەری کورد، هۆشیارانە یان ناهۆشیارانە، لە بێداهاتووکردنی کوردستاندا بەشدار دەبن.

٢- خۆ-تەعریبکردن

من لەم نووسینەی ئێستادا چەمکی "بەعەرەبکردن" بەکار ناهێنم، بەڵکوو چەمکی "خۆ-تەعریبکردن" بەکار دەهێنم، کە هاوواتای "خۆ-بەعەرەبکردن"ە. من بەکارهێنانی وشەی "تەعریب"م پێ باشترە، چونکە ماوەیەکی زۆرە لەنێو گوتاری کوردیدا باوە و تا ڕادەیەکی بەرچاو کوردێنراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کاریگەرییە هەستی و سایکۆلۆژییەکەی لەناو دەروون و سایکی کورددا زۆر بەرچاوترە. هەروەها، پێشگری "خۆ-"م پێوە زیاد کردووە بۆ ئەوەی تایبەتمەندییە سەرەکییەکەی ئەم پرۆسەیە دەستنیشان بکەم؛ ئەویش بەشداریکردنی خودیکوردە لە بزووتنەوەیەکی زۆر مەترسیداردا کە بەرەو خۆلەناوبردنی دەستەجەمعی دەمانبات.

ئەم بەشداریکردنە دەبێت وەک بەشێک لە عەقڵیەت و مێنتالیتەی مرۆڤی کۆڵۆنیکراو سەیر بکرێت. مرۆڤی کۆلۆنیکراو، کە هەڵگری مێنتالیتەی کۆڵۆنیاڵ یان "کۆلۆمێنتالیزم"ە (واتە نەفرەتکردن لە خودی کولتووریی خۆی)، دوای ماوەیەک بەرژەوەندییەکانی خۆی لە چاوی "ئەویتر"ی داگیرکەرەوە دەبینێت. ئەم کۆلۆمێنتالیزمە، لە پەرچەکرداری هەندێک (نەک هەموو) خوێندەواری کورددا دژ بە لێکۆڵینەوەکەی د. یاسین، بە ڕوونی دەکەوێتە بەرچاو.

خۆ-تەعریبکردن، چ بە زانینەوە بێت یان لە نەزانینەوە، بکەرەکەی (خۆ-تەعریبکەر) بەشدار دەکات لە داخوران و پووکانەوەی دیمۆگرافی، خاکی و سیاسیی داهاتووی نەتەوەی کورد و جوگرافیای کوردستان. ئەوەی ئەم پرۆسەیە لە فۆرمە ناسراوەکانی پێشووتری تەعریب (کە بە دەستی دەوڵەتانی دژەکورد لە باشوور و ڕۆژئاوا دەکرا) جیا دەکاتەوە، جیاوازی نییە لە لۆژیکی بنچینەیی یان ئاکامە پێشبینیکراوەکانیدا؛ بەڵکوو فاکتەری جیاکەرەوە، ناسنامەی "بکەر"ی ئەم ڕەوتە نوێیەی تەعریبە لە باشووری کوردستان.

ئەم پرۆسەیەی ئێستا، ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لەلایەن بکەرە کوردەکانەوە (واتە حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە) ئاسانکاریی بۆ دەکرێت و لە ڕێگەی دامودەزگا کوردییەکانەوە جێبەجێ دەکرێت. بەشداریکردنی ئەوان لەم پرۆسە نوێیەی تەعریبدا، ناوەڕۆکی کردەوەکە و ئاکامەکەی ناگۆڕێت؛ بەڵکوو لە ڕاستیدا توانای تەعریبی کولتووری و درێژەی ئەو کاریگەرییە دەردەخات کە توانیویەتی بکەرەکانی خۆی لەناو کورددا دروست بکات. ئامانج لێی ئەوەیە کە تەعریب خۆی لە ڕێگەی هەمان ئەو کۆمەڵگایەوە بەرهەم بهێنێتەوە کە هەڕەشەی لەناوبردنی لێ دەکات. ئەمە خۆی لە خۆیدا بەڵگەی کاریگەریی تەعریبی کولتوورییە لە کوردستان، کە تەنانەت لە غیابی بکەری ڕاسیستی عەرەبیشدا، بکەری کوردی بە شێوەیەکی ئاسایی داهاتووی خۆی دەخاتە مەترسییەوە. بەمەش، زەمینەی ماددی، سیاسی و کولتووریی خۆلەناوبردن درێژەی پێ دەدرێت. بۆیە، ئەم پرۆسەیە بە ڕاشکاوی "خۆ-تەعریبکردن"ە.

ئەم خۆماڵیبوونەی تەعریب، یان ئەنجامدانی بە دەستی بکەری کورد، ئەو ڕەهەندە تایبەتەیە کە دەمەوێت جەختی لەسەر بکەمەوە. بۆیە بەڕاستی ڕەگەزە نەرمەکەی "بەعەرەبکردنی بێدەنگی هەرێمی کوردستان" کە د. یاسین مامۆستایانە دەیخاتە ڕوو، لە ناوەڕۆکدا ئاماژەیە بۆ بکەریێتی و ئەیجنسیی کورد لە پرۆسەی نوێی عەرەباندنی کوردستان و داهاتووی کورددا. لەبری دووبارەکردنەوەی ئەو باسانەی کە د. یاسین پێشتر خستوونیەتە ڕوو، من تیشک دەخەمە سەر ئەوەی کە بەشداریکردنی کورد چی دەربارەی پێکهاتەی بەردەوامی مێژوو و عەقڵیەتی تەعریب دەردەخات؛ هەروەها چیمان پێ دەڵێت دەربارەی گۆڕانی پڕۆژەیەکی داگیرکاریی دەرەکی بۆ پرۆسەیەک کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر بە دەستی خودی کورد بەڕێوە دەچێت.

د. بورهان یاسین مەزەندەی ئەوە دەکات کە نزیکەی ١،٠٣٢،٠٠٠ دانیشتووی عەرەب لە هەرێمی کوردستان نیشتەجێ بوون، کە دەکاتە نزیکەی لەسەدا ٢٦ی کۆی دانیشتووانی هەرێمەکە. ئەگەر ئەم ئامارانە ڕێک ئاوا بن یان نزیک بن لە ڕاستییەوە، ئەوا ئاماژەن بۆ گۆڕانکارییەکی دیمۆگرافیی ئێجگار گەورە؛ بەتایبەتی لە وڵاتێکدا کە لە بەشێکی زۆری سەدەی بیستەم و تەواوی ئەم سەدەیەدا لەژێر هەڕەشەی تەعریبدا بووە. ئەمەپڕۆسەیەکە نەک تەنها کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو دەرهاوێشتەکانی بەردەوامن لە داڕشتنەوەی ژیانی کورد وپڕۆسەکەش لە فۆڕمی دیکە و جۆراوجۆردا درێژەی هەیە.

هەندێک لە ناڕەزایەتییەکان بەرامبەر بە شیکردنەوەکەی د. یاسین لەو گریمانەیەوە سەرچاوە دەگرن کە گوایەفراوانبوونی بەرچاوی گرووپێکی ئیتنیکی لەناو زێدی نەتەوەیەکی دیکەدا، لە ڕووی سیاسییەوە بێئاکام و بێکاریگەرییە. هەندێکی تریش پێیان وایە لەبەر ئەوەی ئەم پرۆسەیەی ئێستا لەلایەن "دەسەڵاتدارانی مافیایی کورد"ەوە ئاسانکاریی بۆ کراوە، ڕێگەی پێ دراوە، یان بەڕێوە براوە، ناکرێت بە دروستی وەک پرۆسەی "تەعریب" پێناسە بکرێت و زیاتر وەک "خۆتەعریبکردن" دەبینرێت. هەردوو پاساوەکە نەک تەنها مێژووی تەعریب فەرامۆش دەکەن، بەڵکوو زۆر بە ساکاری لە لۆژیکە سیاسی و بنچینەییەکەی مەعریفە و عەقڵیەتی تەعریب دەڕوانن. گرینگتر لەوەش، ئەوان چاوپۆشی لەو لاوازی و بێدەرەتانییە بەردەوامەی هەرێمی کوردستان دەکەن لەنێو سیستەمێکی دەستووریی عێراقیدا، کە لە ڕووی ڕۆح و پێکهاتەوە، مۆرکە نەتەوەییە عەرەبییەکەی دەوڵەت دەپارێزێت. هەر ئەم پاراستنی مۆرکە نەتەوەییە عەرەبییە لەناو بەرزترین دەقی یاسایی وڵاتدا، وا دەکات تێگەیشتن لە لۆژیکی ئێستای تەعریب بەبێ گەڕانەوە بۆ دەستوور مەحاڵ بێت.

یادەوەری تەعریب لە نووسین و جێبەجێکردنی یاسای بنەڕەتیدا

بۆ باسکردنی درێژەی لۆژیک و یادەوەری تەعریب، پێویستە کەمێک لەسەر ڕۆحی عەرەبیی یاسای بنەڕەتیی (دەستووری) ئێستای عێراق بدوێین. چونکە لە خوێندنەوەی ڕۆح و دەقی ئەو یاسایەدا، درێژەدان بە تەعریب وەک هەستێک، وەک ڕێگرییەک لە ڕابردووی عەرەبی، و وەک نیگەرانییەک لە پێگەی یاسایی کورد و ترسی بەهێزبوونی کورد، بە ڕاشکاوی دەبینرێت.

بێگومان دەستووری ٢٠٠٥ لە ڕووی فەرمییەوە دان بە نەهامەتییەکانی کورد و هەندێک مافی گرینگی کورددا دەنێت. پێشەکییەکەی ئاماژە بە "کۆمەڵکوژییەکانی" هەڵەبجە، بارزان، و ئەنفال و چەوساندنەوەی نەژادیی کوردە فەیلییەکان دەکات. بەڵام ناگاتە ئەو ئاستەی ئەم تاوانانە وەک جینۆساید ناو ببات، یان میکانیزمێکی یاسایی دابنێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو نیەتەی لە پشت جینۆسایدکردنی کوردستانەوەیە و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی بکات.

هەروەها هیچ گەرەنتی و پارێزبەندییەک دانانێت کە هاوتا بێت لەگەڵ مێژووی نەتەوەیەکدا کە ڕووبەڕووی هەڵمەتە یەک لەدوای یەکەکانی قڕکردن، ئاوارەکردن، و ئەندازیاریی دیمۆگرافی بووەتەوە. هیچ جۆرە پێگەیەکی تایبەتی یاسایی بۆ حزوری کورد لە سیستەمی قەزایی عێراقیدا بۆ پێشگرتن لە درێژەکێشانی یادەوەری، ڕوانگە و درێژەی تەفسیری جینۆسایدی دژ بە کورد پێشبینی نەکراوە. بۆیە داننانەکەی بە نەهامەتییەکانی کورددا بە ناتەواوی دەمێنێتەوە _._ئەمەش لە ڕووی سیاسییەوە پاشکۆی تێگەیشتنێکی بۆماوەییە بۆ عێراقێک کە بنەما نەتەوەییە عەرەبییەکانی هەرگیز بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەڵنەوەشێنراونەتەوە.

بە ڕاشکاوی، جینۆسایدی کورد وەک پرسێکی جیددی و تاوانێکی دژ بە مرۆڤایەتی لە ڕۆحی یاسایی عێراقی و کەلتووری سیاسیدا ڕەنگی نەداوەتەوە، بۆیە هیچ مەرج و ڕێگرێک بۆ دووبارەبوونەوەی نییە. بۆ بەراورد لەگەڵ نموونەیەکی هاوتا، ئەگەر کەسێک ڕۆژێک لە ئەڵمانیا ژیابێت یان کەمترین زانیاری لەسەر مێژووی ئەو وڵاتە هەبێت، دەزانێت کە هەموو کەلتووری سیاسی و مەدەنی و وێنای ژیانی ڕۆژانەی ئەو وڵاتە، شەرمەزاری و ترسیان لە کردەوەی هۆلۆکۆست و جینۆسایدی جوولەکەکان پێوە دیارە.

(بۆ لێکۆڵینەوەی ورد و ئاکادیمی سەربارە بە ڕێگری لە دووبارە بوونەوەی جینوساید دەتوانن بڕواننە ئەو سەرچاوانە: Morton and Singh, 2003; Akhavan, 2011; Mayroz, 2012; Hamburg, 2015; Ruvebana and Brus, 2015; Straus, 2016; 2025 ,Douglas, 2020; Caslini

کێشەکە تەنیا ئەوە نییە کە بڕگە دەستوورییەکان ناتەواون.

بەڵکوو ئەوەیە کە دەستووری عێراق، کوردستانلە نێو دەوڵەتێکدا تەسەوور دەکات و دەهێڵێتەوە کە ناسنامە، دەسەڵاتی سەروەری، و زۆرینە دیمۆگرافییەکەیبە شێوەیەکی ڕەها بە عەرەبی ماونەتەوە. هەروەها، هیچ شەرمێکیشی لە جینۆسایدی کورد پێوە دیار نییە .ئەمەش لە کاتێکدایە کە هیچ میکانیزمێکی پاراستنی کاریگەر بۆ ڕێگریکردن لە گۆڕینی ئەو زۆرینەیە بۆ دەسەڵاتێکی سیاسیی هەمیشەیی، دابین ناکات .هەنگاوێکی جیددی بۆ ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەو ڕابردووە ،و ڕێگریکردن لە درێژەی ئەو ڕوانگەیە بۆ سەروەری لە عێراق و مافی هاوبەشی سەروەریی کورد ،پێویستی بە تەزمیناتی یاسایی تازە و کێشەدارکردنی (پرۆبلەماتیککردنی) ئەو نەریتە یاساییە و کەلتوور و یادەوەری دامەزراوەییەی پێشووی عێراق بوو. چونکە لە باری یاساییەوە ئەو نەریتە یاسایی و کەلتوور و یادەوەرییە نەکراون بە کێشە (پرۆبلەماتیک نەکراون)، کە هیچ شەرمێکیان لە ڕابردووی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و ڕۆڵی لە جینۆسایددا پێوە دیار نییە_، بۆیە_ ئێستا بە ڕاشکاوی درێژەی هەیە.

بۆیە، لە ئاکامدا، مافەکانی کورد بەستراونەتەوە بەو دامەزراوانەوە کە لە لایەن هەمان ئەو سیستەمە زۆرینەخواز، ڕاسیست و بێشەرمەوە سەبارەت بە ڕابردووی دەسەڵاتی ئیتنیکیی خۆی، کۆنتڕۆڵ کراون. لە حاڵێکدا کورد و کوردستان بۆ مانەوەی، پێویستی بە میکانیزمی یاسایی و دامەزراوەی هەبوو و هەیە بۆ پاراستنی لە هەمان کولتووری سیاسی، یاسایی و دامەزراوەیی. لەم سۆنگەیەوە، دەستووری عێراقی تێپەڕین لە تێگەیشتنە مێژووییە ڕاسیستی و بەعسییەکەی عێراقی عەرەبی نییە؛ بەڵکوو لە ڕێگەی زمان و گوتاری فیدراڵیزمەوە دایدەڕێژێتەوە و شەرعییەت بە درێژەی هەمان عەقڵیەت و کولتوور و نەریتی دامەزراوەیی دەدات.

ئەم ناکۆکییە، کە دەرکەوتنی ڕوانگەی تەعریبە سەبارەت بە پرسی سەروەری، هەر لە سەرەتاوە لە مامەڵەی دەستووری عێراقی لەگەڵ پرسی "یەکێتیی دڵخوازانە یان ئیتحادی ئیختیاری"دا دەردەکەوێت. پێشەکییەکەی دەستوور (یاسای بنەڕەتی) باس لەوە دەکات کە عێراقییەکان "بە دڵخوازانە" بڕیاریان داوە داهاتوویان یەکبخەن و "یەکێتییە ئازادەکەیان" بپارێزن، کەچی لە هەمان کاتدا هەر لە ماددەی ١ـی دەستوورەوە، تێگەیشتنێکی دژ بەو دڵخوازییە وەک زامنی یەکێتیی عێراق ڕادەگەیەنێت (بڕوانە ماددەی ١ی دەستوور). ئەمەی دووەمیان بە شێوەیەکی کرداری، دەرهاوێشتە سیاسییەکانی ڕاگەیاندنەکەی یەکەمیان لە مانا دەخات و پووچەڵی دەکاتەوە.

ئەگەر یەکێتییەکە لە ڕووی دەستوورییەوە زامن کرابێت بەبێ گوێدانە ڕەزامەندی و دڵخوازیی کورد بۆ ئەو یەکێتییە، ئەوا ئیدیعای ئارەزوومەندانەبوونی ئەم یەکێتییە تەنیا دەبێتە قسەیەکی ڕواڵەتی لە پێشەکییەکی بێئاکامدا. دەستووری عێراقی هیچ میکانیزمێک دابین ناکات کە لەو ڕێگەیەوە ڕەزامەندیی کورد دەرببڕدرێت، دووبارە بکرێتەوە، ڕابگیرێت، یان بکشێنرێتەوە. بۆیە، داننان بە کوردستان و کورد وەک خەڵکێکی خاوەن بڕیار لە یەکێتیی عێراقدا ونە، و دەستوورەکە کورد وەک لایەنێکی بەڕاستی ئارەزوومەندانە لە پەیماننامە دەستوورییەکەدا نابینێت.

دەستووری عێراق دان بە هەندێک دامەزراوە و دەسەڵاتی کوردیدا دەنێت، بەڵام ئەو "ئەیجنسی ("Agency") و بکەرییەتییەی لێ زەوت دەکات کە پێویستە بۆ دیاریکردنی خودی جۆر و سروشتی پەیوەندییە سیاسییەکەی نێوان ئەو دوو کیانە. بۆیە، هەر لە داڕشتنی ئەو دەستوورەدا عەقڵییەتی بەعسی بە زەقی پێوە دیارە. ئەم خاڵە لەبەر ئەوە گرنگە، چونکە هەندێک لەو ڕەخنانەی ئاراستەی باسەکەی دکتۆر یاسین دەکرێن، بۆ ڕەواندنەوەینیگەرانییەکان سەبارەت بە بەردەوامیی پرۆسەی تەعریب و خۆ-تەعریبکردن، پەنا دەبەنە بەر بوونی یاسا وسیستەمی فیدراڵیی عێراق؛ وەک ئەوەی ئەم یاسایە گەرەنتییەکی نەگۆڕ بێت بۆ مانەوەی کوردستان.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە نێو واقیعی مێژوویی و سیاسیی عێراقدا، زمانی دەستوور چەندین جار سەلماندوویەتی کەبە هیچ شێوەیەک فاکتەرێکی جێی متمانە نییە بۆ پاراستنی کوردستان. کاتێک دەڕوانینە واقیعەکانی ڕۆژانەیدوای ساڵی ٢٠٠٥، بە ڕوونی دەبینین کە ئەو دەستوورە زامنکەری مانەوەی قەوارە و مافەکانی کورد نییە ،بەتایبەتی لەو کاتانەی کە مافەکانی کورد لەگەڵ ئیرادەی زۆرینەی عەرەب، بەرژەوەندییەکانی بەغدا، یان هاوکێشە باڵادەستەکانی هێزە ناوچەییەکاندا یەک ناگرنەوە. لە ئەنجامدا، ئاسایش و داهاتووی سیاسیی کوردستان زۆر زیاتر پشت بە هەلومەرجە ناجێگیرە جیۆپۆلەتیکییەکان دەبەستێت، نەک زمانی دەستووری عێراق.

لەم ڕووەوە چارەنووسی ماددەی ١٤٠ ڕوونترین بەڵگەیە. ئەم ماددەیە لە دەستووردا داوای ئاساییکردنەوە، سەرژمێری، و ڕیفراندۆمی لە کەرکووک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی تر دەکرد تا ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧. ئامانج لێی پێچەوانەکردنەوەی، لانی کەم بەشێک لە دەرهاوێشتە جوگرافی و دیمۆگرافییەکانی پرۆسەی تەعریبی بەعس بوو. کەچی دوای تێپەڕبوونی نزیکەی دوو دەیە، نەک هەر جێبەجێ نەکرا، بەڵکو ئەکتەری حزبیی کوردیش لە ڕووی نایەت باس لە داواکارییە سەرەکییەکانی بکات. لە دوای ساڵی ٢٠١٧ـیشەوە، بەشێکی هەرە زۆری ئەو ناوچانە بە شێوەیەکی دیفاکتۆ و حاشاهەڵنەگر کەوتوونەتەوە ژێر دەسەڵاتی بەغدا. ئێستا ئەو ناوچانە لە دەستی کورد دەرچوون و تەنانەت وەک ناوچەی ''کێشەلەسەر''یش هەژمار ناکرێن و قسەی جدییان لەسەر ناکرێت. ئەم بابەتە لە گفتوگۆ سیاسییەکانی عێراقدا، و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتریش بەتەواوی لە گوتاری حزبە کوردییەکاندا، ون بووە. کار گەیشتووەتە ئەوەی، ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕی نێوان حیزبەکانی دەسەڵاتداری کورد زۆرترە لەوەی کە ڕۆژێک کورد وەک بلۆکێکی یەکگرتوو لە بەغدا، تەنانەت گلەییەکی شەرمینانەش لە دەرکردنی دەسەڵاتی کورد لە ناوچە ''کێشەلەسەرەکان'' بکات.

بۆیە ئەو میکانیزمە دەستوورییەی کە بەتایبەتی بۆ چارەسەرکردنی تەعریب داڕێژرابوو، لەلایەن خودی سیستەمە سیاسییەکەوە پەک خرا و ئێستا بووەتە تەنها بەشێک لە ئەرشیفی مێژوویی عێراقی دوای سەددام.

چارەنووسی ماددەی ١٤٠ دەریدەخات کە لەو شوێنەی پەیوەندی بە کوردستانەوە هەیە، میکانیزمە یاساییەکان لەبەردەم بڕیارەکانی دەوڵەتی عێراق و عەقڵیەت و ئیرادەی زۆرینەی باڵادەستی عەرەبدا بێکاریگەرن. ئەو نموونەیە و دەیان نموونەی تریش دەیسەلمێنن کە تەسەوورکردنی دەستووری عێراق وەک گەرەنتییەک بۆ ڕێگری لە گۆڕانکاریی زیاتری دیمۆگرافی، تەنیا خەیاڵە. ئەمانە هەمووی بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە نەتەنیا دەوڵەتی عێراقی دوای سەددام کێشەی لەگەڵ تەعریبدا نەبووە، بەڵکوو بەپێچەوانەی ناوەڕۆکی ئاشکرای دەستوورەکەی خۆی، درێژەی بە تەعریب داوە و کردوویەتی بە واقیعێکی ڕۆژانە و سیاسی دژ بە کورد؛ بە جۆرێک کە ئێستا لایەنی کوردی بوێریی ئەوەی نەماوە تەنانەت ئەو باسانە هەر بورووژێنێت.

چارەنووسی ماددەی ١٤٠، بەر لەوەی تەنیا نموونەیەکی زەقی جێبەجێنەکرانی ئەرکێکی دەستووری بێت، یەکێکە لە گەورەترین بەڵگەکانی درێژەی عەقڵیەتی تەعریب؛ عەقڵیەتێک کە خۆی بەسەر ڕاڤەکردنی دەستوور و کارکردنی دامەزراوە دادوەرییەکانی عێراقیشدا سەپاندووە. واتە ئەو دەسەڵاتەی کە ماددەیەکی دەستووری پەراوێز دەخات، هەمان دەسەڵاتە کە مانا و سنووری فیدراڵیزمیش بەپێی ئیرادەی خۆی دیاری دەکات.

زاڵبوونی عەقڵیەتی تەعریب بەسەر ڕاڤەی یاسا و نەریتی دادوەریی عێراقیدا

ئەو پێکهاتەیە زۆرینەخوازەی کە لە سەرەوە باس کرا، کۆنتڕۆڵی لێکدانەوەی تاقانە و پاوانخوازانەی دەستووریش بە مافێکی مشتومڕهەڵنەگری خۆی دەزانێت. هێزە سیاسییە باڵادەستەکان ئەو دەسەڵاتەیان بەدەستەوەیە کە چوارچێوە و مانای سیستەمی فیدراڵیش دیاری بکەن و بەردەوامیی حوکمی عەرەبی لەشێوەی حکومڕانییەکی دەستووریدا وەک مژارێکی سروشتی بزانن و وێنای بکەن. لەم پرۆسەیەدا، دادگایباڵای فیدراڵی ڕۆڵێکی ناوەندی بینیوە. هەرچەندە شەرعییەتی یاسایی خودی دادگاکە لەگەڵ ماددەی ٩٢یدەستوور — بەتایبەتی سەبارەت بە بنەمای یاسایی و شێوازی پێکهاتنی — لەمێژە جێگەی مشتومڕە، بەڵامهەڵسوکەوتی گوزارشت لە کێشەیەکی بنەماییتر و سیاسی دەکات: دادگاکە بەردەوام ئیرادەی سیاسیی مەرکەزیی عەرەبی کردووە بە دۆکتورینێکی دەستووریی کۆتایی و پابەندکەر و بەسەر کورددا سەپاندوویەتی .

لەناو سیستەمی سیاسیی عێراقێکدا کە بە قووڵی لەژێر کاریگەریی ئێراندا بووە، ئاراستە و ئەنجامی بڕیارەکانی ئەم دادگایە بەردەوام لەگەڵ ڕوانگەی پاوانخوازانەی عەرەبیشدا گونجاو بووە. بڕیارەکانی، لە چوارچێوەی بەرتەسککردنەوەی دەسەڵات و بنەما یاساییەکانی هەرێمەوە، دژ بە داهاتووی کوردستان کاریان کردووە و لە درێژخایەندا قەوارەی هەرێم بەرەو بێمانابوون دەبەن.

بەتایبەتی لە دوای ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ـەوە، دادگاکە بووەتە ئامرازێک کە لەژێر پەردەی زمانی فەرمیی دەستووردا، نەک هەر ئۆتۆنۆمیی ڕێژەیی و پێگە یاساییەکەی کوردستانی ڕۆژ بە ڕۆژ بەرتەسکتر کردووەتەوە، بەڵکوو بنەما یاساییەکانی هەرێم و داهاتووی سیاسیی ئەو قەوارەیەی بەتەواوی بنکۆڵ کردووە. بۆ نموونە، بڕیارەکەی ساڵی ٢٠٢٢ بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای نەوت و غازی هەرێمی کوردستان، گورزێکی گەورەی لە بنەما یاساییەکانی کەرتی وزەی سەربەخۆی هەرێم دا. بەمەش ڕێگەی بۆ دەسەڵاتی فیدراڵی خۆش کرد تاکوو لە گرێبەستە نەوتییەکانی هەرێم بدات و، لە ئەنجامدا، پشتی ئابووریی قەوارەی کوردی بشکێنێت.

لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی کوردەوە، دادگاکە لە واقیعدا ئەرکێکی هاوشێوەی «فەتوا»ی وەرگرتووە: ئیدیعا مشتومڕاوییەکانی دەسەڵاتی مەرکەز دەگۆڕێت بۆ بڕیارگەلێکی یاسایی و پابەندکەر، بەبێ ئەوەی کوردستان هیچ پەناگەیەکی دامەزراوەیی کاریگەری بۆ بەرەنگاربوونەوەیان هەبێت. ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەڵگەی پرۆسەیەکی زۆر جدیی تەعریبی یاسایی و دامەزراوەییە؛ پرۆسەیەک کە سەروەریی زۆرینەی عەرەب لە ڕێگەی بڕیارە یاساییە پابەندکەرەکانەوە دەسەپێنێت. بەمەش داهاتووی قەوارەی کوردی دەخاتە مەترسییەوە و توانای بکەربوون و بڕیاردانی کورد سەبارەت بە چارەنووسی خۆی لێ دەسەنێتەوە.

کەواتە، سیستەمی دەستووری نەک هەر هیچ پەنایەک بۆ کورد لە بەرامبەر تەعریبدا دابین ناکات، بەڵکوو لەژێر کۆنتڕۆڵی زۆرینەدا بووەتە بەشێک لە ژێرخانی یاسایی و دامەزراوەیی تەعریب، تەنانەت ئەگەر ئەمە پێچەوانەی دەقی ڕواڵەتیی خودی دەستوورەکەش بێت. هەمان ئەو سیستەمەی کە نەیهێشتووە دەرهاوێشتە دیمۆگرافییەکانی پرۆسەکانی پێشووی تەعریب هەڵبوەشێندرێنەوە، بەردەوام هەوڵ دەدات ڕێگە بۆ مەرکەزییەتێکی زۆرتر و سەپێنراوتر لە عێراقدا خۆش بکات. ئامانج لەمەش، پەکخستنی تەواوەتیی ئۆتۆنۆمیی ڕێژەیی کورد، بە واقیعکردنی بەڕێوەبردنی ناوچە جێناکۆکەکانە لەلایەن دەسەڵاتی عەرەبییەوە بە شێوەیەکی حاشاهەڵنەگر، و زەوتکردنی زیاتری ئەو توانایە سیاسییەیە کە کورد وەک بکەرێکی سیاسی بۆ ڕێکخستنی داهاتووی دیمۆگرافیی خۆی پێویستی پێیەتی.

بەم جۆرە، فیدراڵیزمێکی فەرمی شانبەشانی سەروەرییەکی زۆرینەخوازی عەرەبی هەنگاو دەنێت؛ سەروەرییەک کە توانای هەڵپەساردن، سنووردارکردن، یان پێناسەکردنەوەی مافەکانی کوردی هەیە. لە دوایساڵی ٢٠١٧ـەوە، پرۆژە سیستەماتیکەکەی تەعریب، هەم لە ڕێگەی دامەزراوەکانەوە، هەم لە ئاستیبەڕێوەبردنی ڕۆژانەی ناوچە جێناکۆکەکان، و هەم لە ڕووی یاساییەوە، بەردەوامیی پێ دراوە.

لەبەر ئەوە، ئەو گریمانەیەی پێی وایە کوردستان دەتوانێت بە سەلامەتی بەرگەی گۆڕانکارییەکی تری گەورەیدیمۆگرافی بگرێت، لەسەر سێ بنەمای هەڵە و لەرزۆک وەستاوە: یەکەم، ئەو باوەڕەی گوایە ئەو لۆژیکەسیاسییەی لە پشت وێرانکردن و تەعریبکردنی کوردستانەوە بووە، چیتر بوونی نەماوە؛ دووەم، ئەو بۆچوونەیگوایە سیستەمی عێراقیی دوای ساڵی ٢٠٠٥ خاوەنی کۆمەڵێک دامەزراوەیە کە دەتوانن ڕێگری لەدووبارەبوونەوەی ئەو پرۆسەیە بکەن؛ سێیەمیش، ئەو خەیاڵپڵاوییەیە کە گوایە دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە ناوخۆدا ئیرادە و «ئەیجنسی»ی (بکەرییەتیی) پێویستی هەیە بۆ ڕێگریکردن لەم پرۆسەی خۆ-تەعریبکردنە.

پشتگوێخستنی جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، قۆرخکردنی دەستوور لەلایەن زۆرینەوە، مەرکەزیبوونەوەی بەردەوامی دەسەڵات، و لاوازکردنی ئۆتۆنۆمیی کورد لە ڕێگەی دامەزراوە دادوەرییەکانەوە، ڕێک پێچەوانەی ئەو گریمانانە دەسەلمێنن (کە گوایە عێراق گۆڕاوە). ئەمە نیشانی دەدات کە عەقڵیەتی تەعریب هێشتا ماوە و میکانیزمە دامەزراوەییەکانیشی هێشتا لەبەردەستدان. تەنانەت خودی سیستەمی دەستووری و ئەو دامەزراوانەشی کە لەسەر بنەمای دەستوورەکە پێکهاتوون، خراونەتە کار وەک ژێرخانێکی یاسایی بۆ بەردەوامیدان بە پرۆسەی تەعریب.

لە ڕاستیدا، دووبەرەکیی ناوماڵی کورد، لاوازیی قەوارەی هەرێم، و ترس لە قەیرانە کۆمەڵایەتییەکان—کە هەموویان بەرهەمی هەلومەرجی کۆلۆنیکردنی کوردستانن—پاڵ بە حزبە کوردییەکانەوە دەنێن بۆ بەشداریکردن لە پرۆسەی "خۆتەعریبکردن"دا؛ بەشدارییەک کە تەنیا ئامانجی پاراستنی بەرژەوەندییە حزبییەکانە، بەڵام بەتەواوی دژ بە بەرژەوەندییە باڵا و نەتەوەییەکانی کورد دەوەستێتەوە.

لێرەدا، یەکگرتنی ئەم لاوازییەی ناوخۆی کورد لەگەڵ ستراتیژیی شاراوەی دەوڵەت، زەمینەیەکی تەواو لەبار دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی سیاسەتی تەعریب بە بێدەنگی و بە ناوی یاساوە درێژەی هەبێت.

بەردەوامیی تەعریب وەک عەقڵیەتی عێراقی نوێ لە کردەوەدا

ئەم دۆخەی ئێستا، پشتڕاستکەرەوەی ئەو ڕاستییەیە کە لە بەشەکانی پێشووی ئەم نووسینەدا خستمە ڕوو: پرۆسەی بەعەرەبکردن لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە کۆتایی نەهاتووە. ئەم پرۆسەیە نەک تەنیا لەژێر کاریگەریی ناڕاستەوخۆی مانەوەی کولتوور و درێژەی تێگەیشتنی ئاشکرای بەعسییانە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات درێژەی هەبووە، بەڵکوو لە چوارچێوەی خۆبواردنی بەئەنقەستی سیستەمی نوێی عێراقیشدا بەردەوام بووە؛ سیستەمێک کە ئیرادەی ئەوەی نەبووە دیاردەی تەعریب وەک پێکهاتەیەکی بەردەوامی کولتووری دەسەڵاتی دەوڵەت بناسێنێت و بنەبڕی بکات.

چینە سیاسییەکە و دەسەڵاتدارانی دوای سەددام، هەرچەندە بە فەرمی هەندێک لە تاوانەکانی ڕژێمی پێشوویان مەحکووم کرد، بەڵام تەعریبیان وەک لۆژیکێکی دامەزرێنەری دەوڵەتی عێراق نەخستە بەر ڕەخنە و لێپرسینەوە .هەروەها، هیچ میکانیزمێکی کولتووری، سیاسی، دیمۆگرافی، یاسایی و دامەزراوەییان بۆ هەڵوەشاندنەوە و پەکخستنی ئەو بنەمایانە دانەنا کە نەریتی تەعریبیان لە ڕێگەیەوە جێبەجێ کرابوو.

ئەم خۆبواردنە بۆ کورد چارەنووسساز بووە. لانیکەم لە سەردەمی دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن حزبی بەعسەوە، سیاسەتی تەعریبکردن تاوانێکی لاوەکی نەبووە کە لە پەراوێزی دەوڵەتێکی بێلایەندا ئەنجام درابێت. بەڵکوو تەعریب ستراتیژییەکی پێکهێنەری دەسەڵات بووە؛ ئامرازێک بووە بۆ گواستنەوە و دابەشکردنەوەی دانیشتووان، سڕینەوەی بوونی کورد، گۆڕینی سیمای نەتەوەیی و دیمۆگرافیی کوردستان، و سەپاندنی سەروەریی عەرەبی بەسەر ناوچە کوردییە کێشەلەسەرەکاندا.

کەواتە، ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەیەکی ڕاستەقینە لەگەڵ عەقڵیەتی تەعریب وەک خولقێنەری جینۆساید، شتێکی زیاتری لە مەحکوومکردنی چەند تاوانێکی دیاریکراوی بەعس دەویست. پێویستی بەوە بوو خودی ئەو تێگەیشتنە عەرەب-ناوەندەی عێراقبخرێتە ژێر پرسیارەوە کە سیستەمی نوێ لە سیستەمی پێشووەوە بە میرات بۆی مابووەوە. بەڵام سیستەمیدوای ٢٠٠٣، هەر لە ساڵەکانی سەرەتاوە، بەردەوام پرسی گەورەی تەعریبی کردە پرسێکی لاوەکی، تەمومژاویکرد، یان لە ناوەندی گفتوگۆی سیاسی و یاسایی دووری خستەوە و تەنیا وەک پرسێک وێنای کرد کەپەیوەندی بە عەقڵیەتی سەددامەوە هەیە.

شێوازی مامەڵەی دادوەری لەگەڵ پرسی ئەنفال، یەکێکە لە بەرچاوترین نموونەکانی ئەم خۆبواردنە سیستەماتیکە. بۆ نموونە، ئەنفال لە دادگایەکی سەربەخۆدا خرایە بەر لێپرسینەوە و سەددام حوسێنیش لە سەرەتادا یەکێک بوو لە تۆمەتبارانی کەیسەکە. بەڵام هەر دوای ئەوەی لە کەیسی دوجەیلدا مەحکووم کرا، لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا و لە کاتێکدا دادگایی ئەنفال هێشتا بەردەوام بوو، بەپەلە لەسێدارە درا. لەسێدارەدانی سەددام، کۆتایی بە ڕەوتی کەیسی ئەنفال هێنا بەرامبەر بە کەسی یەکەمی تاوانەکە؛ گەرچی دادگاییەکە بەرامبەر شەش تۆمەتباری دیکە درێژەی کێشا و بڕیاری مەحکوومکردنیان (لەوانە بە تۆمەتی جینۆساید) لێ کەوتەوە. بەڵام ڕاستییە گرنگەکە ئەوەیە کە ڕیزبەندیی دادگاییەکان و لەسێدارەدانی سەددام، ڕێگەیان گرت لە دەرچوونی بڕیارێکی کۆتایی دادوەری سەبارەت بە بەرپرسیارێتیی کەسیی ئەو وەک هێمایەک لە جینۆسایدی ئەنفالدا.

بەرزترین دەسەڵاتی سیاسیی ئەو ڕژێمەی کە هەڵمەتی سڕینەوەی سیستەماتیکی ژیانی کوردی ڕێکخست و جێبەجێ کرد، لەسەر تاوانێکی دیکە (کوشتنی عەرەبی شیعە) لەسێدارە درا، پێش ئەوەی دادگا بتوانێت بڕیاری کۆتایی لەسەر بەرپرسیارێتیی سەددام لە وێرانکردنی ژیانی کورددا بدات.

ئەم ئەنجامە، تەنیا ڕووداوێکی بچووکی تەکنیکی یان ڕێکارییەکی دادگایی نەبوو. مەبەستی سیاسی لەپشت دیاریکردنی کاتی لەسێدارەدانەکە هەرچییەک بووبێت، ئەنجامە یاسایی و سیاسییەکەی ئەوە بوو کە لە لێپرسینەوەی کۆتایی سەددام حوسێندا، پێگەیەکی یەکلاکەرەوە و ناوەندی بە ئەنقەست بە جینۆسایدی کورد نەدرا. بەرپرسانی دیکە بەهۆی بەشدارییان لە ئەنفالدا مەحکووم کران، بەڵام ئەو سەرکردەیەی نوێنەرایەتیی دەوڵەتی عێراقی دەکرد و هێمای نەتەوەپەرستیی عەرەبی-بەعسی بوو، بەبێ بڕیارێکی کۆتایی سەبارەت بە جینۆساید مایەوە.

حوکمی دوجەیل بوو بە بنەمای یاسایی تەواوکراو بۆ لەسێدارەدانی سەددام، لە کاتێکدا کەیسی سڕینەوەی سیستەماتیکی کۆمەڵگە کوردییەکان بەرامبەر خودی سەددام بەئەنقەست بە ناتەواوی هێڵرایەوە. مەبەست لەمە سڕینەوەی تەواوەتیی ئەنفال نەبوو، بەڵکوو هەوڵێکی بەئەنقەست بوو بۆ دابەزاندنی جینۆسایدی ئەنفال بۆ پلەیەکی خوارتر لەناو ڕیزبەندییە فەرمییەکەی تاوانەکانی دەوڵەتی عەرەبیدا. ئەوەی ڕووی دا تەنیا ناتەواومانەوەی تۆمەتێکی تاکەکەسی نەبوو؛ بەڵکوو یەکێک لە کارەساتبارترین قۆناغەکانی مێژووی نوێی کوردی لەو پێگە و ناساندنە دادوەرییە بێبەش کرد کە حوکمێکی کۆتایی جینۆساید دژ بە بەرزترین دەسەڵاتی ڕژێم دەیانتوانی لە ڕووی هێمایی، کردەیی و میدیاییەوە پێی ببەخشن.

مانا قووڵترەکەی دادگایی ئەنفال لەو شتانەدایە کە لە بازنەی لێپرسینەوە و حوکمی پرۆسەی دادوەری دەرکران. مامەڵەکردن لەگەڵ ئەنفال وەک تاوانێکی سنووردار کە تەنیا ژمارەیەک بەرپرسی ناسراوی بەعس ئەنجامیان داوە، ڕێگەی خۆش کرد کە تەنیا هەندێک تاوانبار سزا بدرێن؛ بێ ئەوەی ئەو عەقڵیەتە فراوانەی دەوڵەتی عەرەبی-عێراقی کە جینۆسایدەکەی بەرهەم هێنابوو، بە هەمان ئاست بخرێتە ژێر لێپرسینەوە. ڕەگی ڕەگەزپەرستی لە نەتەوەپەرستیی عەرەبی-عێراقیدا وەک بنەما و چوارچێوە ئایدیۆلۆژییەکەی ئەنفال، بەئەنقەست نەناسێنرا و مەحکووم نەکرا.

دەوڵەتی عێراقیش وەک ئەو دامەزراوەیەی کە تەعریبی داڕشت، ڕێکی

خست و جێبەجێی کرد، نە لە ڕووی یاسایی، نە سیاسی و نە مێژووییەوە نەخرایە بەردەم دادگا. بەرپرسیارێتییەکە بۆ ئاستی تاکە بەرپرسان دابەزێنرا و لەناو کەسانێکی دیاریکراودا سنووردار کرا. بەم شێوەیە، هەم دەوڵەتی عێراق وەک دامەزراوەیەکی بەردەوام، و هەم تەعریب وەک سیاسەتێکی پێکهاتەیی دەسەڵات، لە تۆمەتبارکردن و لێپرسینەوەیەکی گشتگیر پارێزران.

بە تاکەکەسیکردن و حیزبیکردنی بەرپرسیارێتیی جینۆساید، ڕەنگە شارەزایانەترین و زیرەکانەترین بەرگریکردن بووبێت لە کولتوور و سیاسەتی تەعریبدا. ئەمە ڕێگەی بە سیستەمی دوای ٢٠٠٣ دا هەندێک تاوانی دیاریکراوی بەعس مەحکووم بکات، بەڵام هاوکات هێشتی هەمان ئەو نەریتە بتوانێت تێگەیشتنە ڕەگەزپەرستانەکەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی، بەردەوامییە دامەزراوەییەکەی دەوڵەت و ژێرخانە دیمۆگرافی و خاکییەکەی تەعریب، لە حوکم و لێپرسینەوە بپارێزێت.

بەم جۆرە، لە ئاستی گوتاردا تەعریب نێردرایە ناو ڕابردووی تاوانکارانەی بەعسەوە، لە کاتێکدا گواستنەوەکانی دانیشتووان، گۆڕانکارییە خاکییەکان و ڕێکخستنە یاساییەکانی پرۆژەی تەعریب بە شێوەیەکی بنەڕەتی بە چارەسەرنەکراوی مانەوە.

ئەم دامەزراوانەی کە دەبوو بەهۆی ڕۆڵیان لە تەعریبدا لە بنەڕەتەوە دابڕێژرێنەوە، بوونە پارێزەری درێژەی عەقڵیەتی پێشوو و ژێرخانە یاساییەکەی. ئەوان دەیانتوانی بۆ ڕابردوو دان بە ئازارەکانی کورددا بنێن، بەڵام لە هەمان کاتدا درێژە بە بەڕێوەبردنی ئەو پێکهاتە عەرەب-ناوەندەی سەروەری بدەن کە خودی ئەو ئازارەی بەرهەم هێنابوو. دەوڵەتی عێراق ئامادە نەبوو لەبەر چاوی جیهان دان بەوەدا بنێت کە ئەوەی بەسەر کورددا هاتووە، تەنیا لەبەر کوردبوون و جیاوازیی نەتەوەیی بووە.

کەواتە، کێشە سەرەکییەکە نەبوونی تەواوەتیی ناساندن نییە؛ یاسا و دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراق بە ڕواڵەت بەشێکی گرنگی تاوانەکانیان دژ بە کورد ناساندووە. بەڵام ئەم ناساندنە بەردەوام بەشەکی، هێمایی و پاشکۆی ئەولەوییەتە سیاسییەکانی دیکە بووە. جینۆسایدی دژ بە نەتەوەی کورد هەرگیز وەک دابڕانێکی بنەڕەتیی مێژوویی مامەڵەی لەگەڵدا نەکراوە؛ دابڕانێک کە پێویستی بە داڕشتنەوەی سیستەمی دەستووریی عێراق هەبێت لەسەر بنەمای بکەرایەتیی کارای کورد، ئاسایش و ڕەزامەندیی سیاسیی کورد. ئەمە قووڵترین بەردەوامیی کولتوور و نەریتی دامەزراوەیی تەعریبە، کە تێیدا سیاسییەکانی کورد کەمترین خوێندنەوەیان بۆی هەبووە و گرنگییان بەوە نەداوە کە لە جیهاندا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەزموونی هاوشێوەدا کراوە.

ئەنجامەکانی ئەم لێپرسینەوە بەربژێرکراو و هەڵبژێردراوە، تەنیا بەشێکە لە پرسەکانی پەیوەست بە تەعریب، چونکە پرسەکان زۆر لە سنووری هۆڵی دادگا تێدەپەڕن. شاردنەوەی دامەزراوەیی و ناساندنی ناتەواوی تاوانەکانی دژ بە کورد، لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەنانە و بێمەبەست نەبووە. ئەم شاردنەوەیە یادەوەری، کولتوور و ئەزموونی بەمیراتماوەی دەوڵەتی عێراق لەگەڵ کورد دەپارێزێت؛ تەسەووری عەرەب-ناوەندی دەوڵەت بۆ پرسی خاک لە کوردستان بە ئاسایی دەنوێنێت و ڕێگە دەدات کولتووری سیاسیی تەعریب بەردەوام بێت، بێ ئەوەی ناچار بێت بە ئاشکرا خۆی دەربخات.

بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە کۆمەڵگەی عەرەبی بە گشتی جینۆساید پەسەند دەکات (دەبێت لە گشتاندنێکی لەم جۆرە خۆمان بپارێزین)، بەڵکوو بەو مانایەیە کە بکەرە سیاسییە کاریگەرەکان و دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراق، بەردەوام جینۆسایدی کورد و پرۆژەی تەعریبیان خستووەتە ژێر پرسی گێڕانەوە و بەرژەوەندییەکانی یەکێتیی عێراق و سەروەریی عەرەبییەوە.

کەواتە، ئەو دامەزراوانە، ئەو چینە سیاسییانە و ئەو نەریتەی کە تەعریبیان کردە شتێکی خەیاڵپێکراو و لە ڕووی کارگێڕییەوە شایەنی جێبەجێکردن، هەرگیز بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە تێنەپەڕێنراون. بەپێچەوانەوە، دامەزراوە و پۆلە سیاسییەکانی تەعریب پارێزراون، خۆیان لەگەڵ بارودۆخی نوێ گونجاندووە و بۆ ناوسیستەمی دوای ساڵی ٢٠٠٣ گوازراونەتەوە.

ئەم پاشماوە و درێژە دامەزراوەییەی تەعریب ــ واتە ئەو شێوازەیکە تێیدا سیاسەتێکی بەئاشکرا ڕاگەیەنراوی دەوڵەت گۆڕدرا بۆ پێکهاتەیەکی ئاساییکراوی حوکمڕانی ــ بەداخەوە تا ئێستا نەبووەتە بابەتی لێکۆڵینەوەیەکی زانستی و ئەکادیمیی بەردەوام و قووڵ کە شایانی بێت.

دەبێت مەزەندەکەی دکتۆر یاسین سەبارەت بە بوونی زیاتر لە یەک ملیۆن دانیشتووی عەرەب لە هەرێمی کوردستاندا، لەناو هەر ئەم چوارچێوە مێژوویی، دامەزراوەیی و دەستوورییە چارەسەرنەکراوەدا هەڵبسەنگێنرێت؛ نەک لەناو جیهانێکی ئەبستراکت، ڕەها و دابڕاودا کە تێیدا جووڵەی دانیشتووان گوایە هیچ مانا و سەنگێکی سیاسیی نییە. پرسیاری ناوەندی تەنیا ئەوە نییە کە لە ئێستادا کێ پرۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافی بەڕێوە دەبات، ئاسانکاریی بۆ دەکات یان لێی قازانج وەردەگرێت؛ بەڵکوو پرسیارە ناوەندییەکە ئەوەیە: ئایا پرۆسەیەک کە لە ڕووی مێژووییەوە دەوڵەتی عێراق دەستی پێ کردووە، لە هەمان خاکدا بەردەوامە و هەمان ئاراستە دیمۆگرافییەکەی هەڵمەتە یەکلەدواییەکەکانی تەعریب دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە، دەبێت بخرێتە دەرەوەی چوارچێوەی تەعریب؟ واتە ئایا تەنیا لەبەر ئەوەی هەندێک بکەری کورد خۆیان بوونەتە ئامرازی بەردەوامکردنی، چیتر بە تەعریب هەژمار ناکرێت؟

پرۆسەیەکی مێژوویی تەنیا لەبەر گۆڕانی بکەرە ڕاستەوخۆکانی، خەسڵەتی سیاسیی خۆی لەدەست نادات. تەعریبیش تەنیا لەبەر ئەوەی چیتر بەتەواوی لە ڕێگەی دەرکردنی ڕاستەوخۆی دانیشتووان، فەرمانی سەربازی یان هەڵمەتی فەرمیی نیشتەجێکردنەوە کار ناکات، لە تەعریببوون ناکەوێت.

بەردەوامیی تەعریب دەتوانێت لە ڕێگەی وابەستەیی ئابووری، بێهەڵوێستیی کارگێڕی، بەرژەوەندیی حیزبی، لاوازیی دەستووری ،نیشتەجێبوونی ڕێکنەخراو و ئامادەیی دەسەڵاتە کوردییەکان بۆ قبووڵکردنی گۆڕانی دیمۆگرافی (بە مەبەستی پاراستنی مانەوەی کورتخایەنی خۆیانەوە) درێژە بکێشێت. لەژێر تیشکی ئەم بارودۆخەدا، بەشداریی بکەرە کوردەکان بەردەوامیی تەعریب ڕەت ناکاتەوە؛ بەڵکوو نیشانی دەدات کە لۆژیکی تەعریب تا چ ڕادەیەک چووەتە ناو دامەزراوە و حیساباتە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگەیەی کە پێشتر ــ و هێشتاش ــ خۆی قوربانیی تەعریب بووە.

ئەمەش نەک هەر لە ڕووی گۆڕێنی دیمۆگرافییەوە، بەڵکوو وەک قوربانییەک کە زۆرێک لە سیاسەتەکانی دەسەڵاتە ڕەگەزپەرستەکەی عێراقی لە ناخیدا چەسپاندووە؛ ئێستاش لە تاو بێزاری لە دەسەڵاتی کوردی، وەک قوربانییەک کە تووشی "سیندرۆمی ستۆکهۆڵم" بووە، ئارەزووی گەڕانەوەی حکوومەتە جینۆسایدکارەکە دەکات.

گرنگتر لە هەموو ئەوانە، باشووری کوردستان لە پێگەی سەروەرییەکی جێگیر و پارێزراوەوە ڕووبەڕووی ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە نابێتەوە. باشووری کوردستان هێشتا لەژێر فشاری چالاکیی سیاسی، سەربازی، دەستووری، خاکی و دیمۆگرافیی هەمان ئەو دەوڵەتەدایە کە دامەزراوە عەرەب-ناوەندەکانی و تەسەوورە خاکییەکەی هەرگیز لە بنەڕەتەوە دانەڕێژراونەتەوە. ڕووداوەکانی دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی ٢٠١٧، ڕوونترین بەڵگەی بەردەوامیی ئەم لاوازی و بێدەرەتانییەی باشووری کوردستانن. هەر ڕەخنەیەک لە کات، ڕێکخستن، سەرکردایەتی یان حیساباتی ستراتیژیی ڕیفراندۆمەکە بگیرێت، لە کۆتاییدا ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ دەربڕینێکی ئاشتییانەی ئیرادەی سیاسیی خەڵک بوو؛ کە تێیدا زیاتر لە ٩٢ لەسەدی دەنگدەران بە سەربەخۆیی دەنگیان دا.

بەغدا، لەبری گفتوگۆکردن سەبارەت بە مانا سیاسییەکەی ئەو دەنگە، بە ڕێوشوێنی سزادان و ناردنی هێزەکانی عێراق بۆ ئەو ناوچانە وەڵامی دایەوە کە پێشتر لەژێر کۆنتڕۆڵی حکوومەتی هەرێمی کوردستاندا بوون. دەوڵەتی عێراق بەجێی خۆی، تەنانەت ئێران و تورکیاش مافی دەنگدانی کوردێکی باشووریان وەک پرسی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان ڕاگەیاند. (خوێندەوارانی کورد با ئەو هەلومەرجە لەگەڵ هەڵسوکەوتیبەریتانیا سەبارەت بە ڕیفراندۆمی سکۆتلەندا بەراورد بکەن، ئینجا دەتوانن نمایشی پۆست-کوردایەتی وجیهانوەتەنییمان بۆ بدەن.)

مانای دەستێوەردانی دوای ڕیفراندۆم نابێت بچووک بکرێتەوە بۆ ناکۆکییەکی کاتی لەنێوان بەغدا و هەولێر سەبارەت بە دەسەڵاتی دەستووری و قەڵەمڕەوی کارگێڕی. ئەم دەستێوەردانە نیشانی دا کە دەوڵەتی عێراق هەم توانای دامەزراوەیی و هەم ئیرادەی سیاسیی پێویستی پاراستبوو بۆ ئەوەی هەر کاتێک ڕەزامەندیی کورد دژ بە یەکپارچەیی داسەپاوی خاکی عەرەب-ناوەندی عێراق بوەستێتەوە، بە چەک و حەشدی شەعبی وەڵامی مافی ڕەزامەندیی کورد بداتەوە. سەپاندنەوەی دەسەڵاتی حکوومەتی بەغدا بەسەر ناوچەکانی کوردستان و بەناو ناوچە "کێشەلەسەرەکان"دا، ئەو بارودۆخە کارگێڕییانەی دووبارە دامەزراندەوە و بەهێزتر کرد کە لەناویاندا دەکرا ئەنجامەکانی گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە پێشووەکان بچەسپێنرێن و ئاسانکاری بۆ گۆڕانکاریی دیمۆگرافیی نوێ بکرێت.

هەمان ئەو دامەزراوانەی دەوڵەتی عێراق کە هەرگیز بەهۆی ڕۆڵی مێژووییان لە تەعریبی کورددا نەخرانە ژێر تۆمەتبارکردنێکی گشتگیر و لە بنەڕەتەوە دانەڕێژرانەوە، جارێکی دیکە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی خاک، ڕێکخستنی ئاسایش، دیاریکردنی پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی و شێوەپێدانی واقیعی دیمۆگرافییان لەو ناوچانەدا بەدەست هێنایەوە، کە پێشتر نیشتەجێکردنی سیستەماتیکی عەرەبییان بەسەردا سەپێنرابوو. کەواتە، دەبێت سیستەمی دوای ساڵی ٢٠١٧ نەک تەنیا وەک قەیرانێکی کاتیی دەستووری، بەڵکوو وەک قۆناغێکی دیکە لە پەرەسەندنی دامەزراوەیی تەعریب تێبگەین: واتە پاراستنی دەوڵەتێکی عەرەب-ناوەند، چالاککردنەوەی دەسەڵاتی زۆرەملێی ئەو دەوڵەتە بەسەر خاکی کوردستاندا، و ژێردەستەهێشتنەوەی داهاتووی دیمۆگرافیی کوردستان بۆ ئەو دامەزراوانەی کە هەرگیز لەگەڵ کولتووری سیاسی، یادەوەریی دامەزراوەیی و ژێرخانی تەعریبدا پەیوەندییان نەپچڕاندووە.

لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٧دا، هێزەکانی عێراق بە هاوڕێیەتیی هێزەکانی حەشدی شەعبی دەستیان بەسەر کەرکووک و ناوچە "کێشەلەسەرەکان"ی دیکەدا گرت. پێکهاتە چەکدارە پاڵپشتیکراوەکانی ئێران ڕۆڵێکی گرنگیان لە ئۆپەراسیۆنەکەدا بینی، لە هەمان کاتدا هەم ئێران و هەم تورکیا پشتیوانییان لە دژایەتیی بەغدا بۆ ڕیفراندۆمی کوردستان کرد و بەشدارییان لەو فشارە سیاسی و ئابوورییانەدا کرد کە بەسەر هەرێمی کوردستاندا سەپێنران. بەڵام ئەم هەڵمەتە سەربازییە ــ کە بە ڕوونی سەپاندنەوەی سەروەریی عەرەب بوو بەسەر ئەو خاکانەی لە ڕووی مێژووییەوە کەوتبوونە بەر تەعریب ــ بە هاوکاریی هەندێک لە لایەنە کوردییەکانیش ئاسانکاریی بۆ کرا.

ڕاستیی هاوکاریی ئەو لایەنە کوردییانە، پەیوەندیی ئۆپەراسیۆنەکە بە تەعریبەوە کەم ناکاتەوە. بەپێچەوانەوە، نیشانی دەدات کە نەک تەنیا تەعریب، بەڵکوو ئەنفالیش پشتی بە توخمەکانی خۆ-تەعریبکردنی کوردی بەستبوو. واتە تێکەڵکردن و خستنەخزمەتی بکەرە کوردەکان بۆ ناو عەقڵانیەتی سیاسی، پراکتیکە دامەزراوەییەکان و ئامانجە خاکییەکانی دەوڵەتی عەرەب-ناوەند، بەشێکە لە ئەزموونی کوردستان کە نموونەی لەناو نەتەوە کۆلۆنیکراوەکانی دیکەشدا کەم نییە. لە دوای ساڵی ٢٠١٧وە، بەشداریی کوردی لە سنووری بواری سیاسی و کولتووری تێپەڕی و گەیشتە هەماهەنگیی سەربازی و ئاسانکاریی ئۆپەراسیۆنی. بەم جۆرە، هەندێک ئەندامی ئەو نەتەوەیەی لە ڕووی مێژووییەوە خۆی کەوتبووە بەر تەعریب و جینۆساید، بوون بە بکەری ناوخۆیی بۆ سەپاندنەوەی ئەو ڕێکخستنە خاکییەی کە پرۆژەی تەعریب لە ڕێگەیەوە پێش کەوتبوو.

هەرێمی کوردستان لە دوای ئەو هێرشە، کۆنتڕۆڵی نزیکەی ٤٠٪ی ئەو خاکەی لەدەست دا کە پێشئۆپەراسیۆنەکە بەڕێوەی دەبرد؛ لەوانەش کەرکووک، شنگال، جەلەولا و ناوچە کێشەلەسەرەکانی دیکە .

لەدەستدانی ئەم خاکانە دەستبەجێ لە دوای ڕیفراندۆم، پاشەکشەیەکی زۆر گەورەی خاکی و ستراتیژی بوو .گرنگتر لەوەش ئەوەیە، زۆرێک لەو ناوچانەی کە دووبارە خرانەوە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، ڕێک هەمان ئەو ناوچانە بوون کە دەوڵەتی بەعس پێشتر پرۆژەی سیستەماتیکی تەعریبی تێدا جێبەجێ کردبوون.

لە کۆتاییدا، ئۆپەراسیۆنی ساڵی ٢٠١٧ تەنیا سنوورێکی کارگێڕیی نەگۆڕی، بەڵکوو دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی سیاسی، سەربازی و کارگێڕیی دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراقی بەسەر ئەو خاکانەدا گەڕاندەوە کە پێکهاتەی دیمۆگرافی و پەیوەندییەکانی خاوەندارێتییان لەمێژە بووەتە بابەتی ململانێ. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕووداوە وابەستەیی سیاسی و پاشکۆیەتیی حزبی (کلایەنتەلیزم – Clientelism)ی بردە ئاستێکی زۆر مەترسیدارەوە. ئەمە نیشانی دا کە لایەنی سیاسیی ناوخۆیی، لە پێناو مانەوەی خۆیدا، ئامادەیە زۆر بە ئاسانی پرسە جدییە نیشتمانییەکان بکاتە قوربانی. ئەم پاشەکشە ستراتیژییە و لاوازییەی ئیرادەی ناوخۆیی، ڕاستەوخۆ تیشک دەخاتە سەر ئەو زەمینەسازییەی کە ئەمڕۆ پرۆسەی "خۆ-تەعریبکردن"ی لە باشووری کوردستاندا بەرهەم هێناوە.

نەریتی تەعریب وەک زەمینەی خۆ-تەعریبکردنی کورد

ئەو پەرەسەندنە دامەزراوەیی و ناوچەییانەی لە بەشەکانی سەرووتر تاوتوێ کران، ئەو چوارچێوەیە دیاری دەکەن کە دەبێت جووڵەی هاووڵاتیی عەرەبی عێراقی بەرەو هەرێمی کوردستان لەناویدا تێبگەین. واتە، دەبێت ئەم جووڵەیە لەنێو سیاقە مێژوویی، سیاسی و یادەوەرییە دامەزراوەییەکەی دەوڵەتی عێراقدا بخوێندرێتەوە .

گۆڕانی دیمۆگرافی لە وەها چوارچێوەیەکی ئەمنییەتیکراو و مێژووییدا—کە ئامانجی ناوەند تێیدا لاوازکردنی قەوارەی هەرێمە و ئێستا پشتیوانیی ناوچەیی، دامەزراوەیی، یاسایی و سەربازیشی لە پشتە—نابێت وەک دیاردەیەکی ئاسایی یان پرۆسەیەکی سیاسی-کۆمەڵایەتیی بێگەرد مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت؛ لێکدانەوەی ئەمە بە دیاردەیەکی ئاسایی، هەڵەیەکی ستراتیژیی گەورەیە.

ئەمە بەتایبەتی لە کاتێکدایە کە ئەم هەڕەشە و تەوژمە لەسەر نیشتمانێکە سەد ساڵە کێشەی لەسەرە. کوردستان لانیکەم لە سەرەتای دەسەڵاتی بەعسەوە بەردەوام ڕووبەڕووی تەعریب بووەتەوە، و ئاسەوارەکانی تەعریبی پێشووش نەک هەر هەڵنەوەشاونەتەوە، بەڵکوو تا ئێستاش درێژەیان هەیە. دۆخەکە گەیشتووەتە ئاستێک کە ئێستا ناوچە "کێشەلەسەرەکان" بە دیفاکتۆ خەریکە دەبنە ناوچەی بێکێشە و یەکلاییکراوە بۆ دەوڵەتی ناوەندی.

هەر گۆڕانکارییەکی دیمۆگرافی ــ جا لەلایەن بەغداوە ئاسانکاریی بۆ کرابێت، یان لەلایەن بەرپرسانی پارتی و یەکێتی، یان بەرژەوەندییە ئابوورییە تایبەتەکان، تەنانەت خودی کۆچبەرانەوە بێت ــ دەچێتە ناو مەیدانێکەوە کە لەگەڵ تێگەیشتنی دەوڵەتی عێراقی تەواو گونجاوە. ئەم مەیدانە لەگەڵ مەیلی کولتووری نەتەوەیی زاڵ، ڕێکارە دامەزراوەییەکان و نەریتی دەسەڵاتداری لەو وڵاتەدا یەک دەگرێتەوە. پێشتریش ئەم مەیدانە بە ئاوارەکردنی زۆرەملێ، دەستبەسەرداگرتنی زەویوزار، گۆڕینی سنوورەکان و ئامانجە دیمۆگرافییە تەواونەکراوەکانی دەوڵەتی عێراق داڕێژراوە. کەواتە، پرسیارە پەیوەندیدارەکە ئەوە نییە ئایا جووڵەی دیمۆگرافیی ئەمڕۆ، هەموو تەکنیکە کارگێڕییەکانی تەعریبی بەعسی بە زیانی کورد عەینەن دووبارە دەکاتەوە یان نا. بەڵکوو پرسیارە بنەڕەتی و گەوهەرییەکە ئەوەیە: ئایا هەمان ئاراستەی مێژوویی پتەوتر دەکات یان نا؟ ئایا کوردستانێکی لاواز، توانای ئەوەی هەیە بەرگەی لاوازتربوونی بەرەبەرەی ئامادەیی دیمۆگرافی، خاکی، زمانی و سیاسیی خۆی بگرێت، بە جۆرێک کە هاوکێشەکە بەتەواوی بە زیانی کورد بشکێتەوە؟

بەشداریی بکەرە کوردییەکان (بە ڕاشکاوی پارتی و یەکێتی) ئەم بەردەوامییەی تەعریب ڕەت ناکاتەوە. بەپێچەوانەوە، ڕەنگە ئەمە گەورەترین بەڵگە بێت لەسەر ئەوەی دامەزراوە و حیزبە کوردییەکان تێکەڵ بە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوەی تەعریب بوون. ئەوان تەنانەت هیچ کاتێک هەوڵی جدییان نەداوە خۆیان لە کاریگەریی کولتووری سیاسیی بەعس ڕزگار بکەن. ململانێی حیزبی، گەندەڵی، پاشکۆیەتی (پاترۆناژ)، قازانجی بازرگانی و حیساباتی کورتخایەنی مانەوەی دەسەڵاتی حیزبی، هەموویان دەتوانن ئاسانکاری بۆ دەرەنجامێکی دیمۆگرافی بکەن کە درێژکراوەی هەمان ئەو دەرەنجامانە بێت کە پێشتر دەوڵەتی عەرەبی بەناوی تەعریبەوە لە کوردستان پیادەی دەکرد. ناسنامەی بەڕێوەبەری ڕاستەوخۆی تەعریب، لە خۆیدا سروشتی مێژووییی پرۆسەکە ناگۆڕێت؛ چونکە دەوڵەتی عێراق میراتگری تەعریبە و کوردستان لەژێر هەژموونی سەربازی، ئابووری، سیاسی و تەنانەت کولتووریی دەسەڵاتی تەعریبکەردایە. تەعریب سروشتی خۆی ناگۆڕێت تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو بەرپرسەی ڕێگەی بۆ خۆش دەکات کوردە.

جا ئەو بەرپرسە کوردە مامەڵەی گۆڕینی دیمۆگرافی پەسەند بکات، ئاسانکاری بۆ نیشتەجێبوونی جەماوەرێکی بێباوەڕ بە مافی سیاسیی کورد بکات ،یان لە ڕێکخستنی گۆڕانی دیمۆگرافی خۆی ببوێرێت. ئەوەی گۆڕاوە تەنیا میکانیزم و پێگەی دامەزراوەیی پرۆسەکەیە، نەک ئاراستە و کاریگەرییە کەڵەکەبووەکانی.

هەر بۆیە منیش ئەم دیاردەیە بە "خۆ-تەعریبکردن" ناو دەبەم (تەنانەت بینیم هەندێک لە دڵسۆزانی باشووری کوردستانیش لە سۆشیال میدیا پرۆسەکەیان هەر بە "خۆ-تەعریبکردن" ناساندووە). ئەم چەمکە بەو مانایە نییە کە کۆمەڵگەی کورد خوازیاری لەناوچوونی خۆیەتی. بەڵکوو ئاماژەیە بۆ پرۆسەیەک کە تێیدا دەسەڵاتی حیزبیی کوردی، هەندێک ئەکتەری کاریگەر لەناو ئەو حیزبانەدا، بکەرە بازرگانییەکان و بەشێک لە "خوێندەوارانی جیهانوەتەن و پۆستکوردایەتی"، لەژێر دروشمی جۆراوجۆردا بەشدارن. ئەوان بەرگری لە بەرهەمهێنانەوەی دەرەنجامەکانی پرۆژەیەک دەکەن کە لە هەموو ڕوویەکەوە، لە کۆنتێکستی مێژوویی و چوارچێوەی ڕێخۆشکەر بۆ تەعریبدا، دژ بە کوردستان ئاراستە کراوە.

ئیتر پێویست ناکات تەعریب هەمیشە بە جلوبەرگی سوپای عێراقییەوە بێت، بە زمانی خودی نیشتەجێکراوەکان قسە بکات، یان بە ئامرازی دەرکردنی ڕاستەوخۆ کار بکات. تەعریب دەتوانێت لە ڕێگەی گرێبەستەکان، بازاڕی خانووبەرە، پاشکۆیەتیی حیزبی، کەمتەرخەمیی کارگێڕی، وابەستەیی ئابووری و گوتارێکەوە بەرەوپێش بچێت. ئەو گوتارەی کە هەر هەوڵێکی کورد بۆ پاراستنی دیمۆگرافیای خۆی، لە بنەڕەتدا بە هەوڵێکی نادروست ،ناڕەوا، و تەنانەت ڕاسیستی و دژی نەتەوەکانی دیکە وێنا دەکات. ئەمڕۆ تەعریب زمان و ڕێزمانی پێشووی خۆی گۆڕیوە، بێ ئەوەی ئاراستەکەی گۆڕیبێت. بێگومان، پەیداکردنی بکەری ناوخۆیی و کەناڵی دامەزراوەیی، ناسینەوەی ئەم پرۆسەیەی دژوارتر کردووە و لە هەندێک ڕووەوە بەرەنگاربوونەوەشی ئەستەمتر کردووە.

ئەم جۆرە بەشدارییەی کورد (لە پرۆسەی خۆ-تەعریبکردندا) لە ڕووی مێژووییەوە بێپێشینە نییە. لە هەڵمەتەکانی پێشووی دەوڵەتی عێراقدا، لەوانەش تاوانی ئەنفال، بەشێک لە هێزە ناوخۆییەکانی کورد وەک هاوکار بەشدارییان کرد. بەشداریی ئەوان ئەنفالی لە جینۆسایدبوون نەخست؛ بەڵکوو نیشانی دا کە چۆن دەسەڵاتێکی سەردەست دەتوانێت بەشێک لە ئەندامانی پێکهاتە ئامانجگیراوەکە بۆ نێو ئۆپەراسیۆنەکەی خۆی ڕابکێشێت.

دیاردەی چەک هەڵگرتن بۆ هێزی سەردەست، یان ملدان و سەردانەواندنی نوخبەی بندەست بۆ کولتووری زاڵ، لە مێژووی کۆلۆنیالیزمدا تەنیا تایبەت نییە بە کورد. بەڵکوو دەرکەوتەیەکی سروشتییهەلومەرجی کۆلۆنیال و نەبوونی سەروەریی نەتەوەییە؛ دۆخێک کە تێیدا تاک و گرووپە ژێردەستەکان بەشێوەیەکی سیستەماتیک ناچار یان ئاراستە دەکرێن بۆ هاوکاریکردن لەگەڵ دەسەڵاتی کۆنترۆڵکەردا.

بە هەمان لۆژیک، بەشداریی بەشێک لە کورد لەم دۆخەی ئێستادا، گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکە ناکاتە دیاردەیەکیبێمەترسی یان لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەن. بەڵکوو نیشانی دەدات کە چۆن پرۆژەیەکی دەرەکی دەتوانێتبەڕێوەبەری ناوخۆیی بۆ خۆی پەیدا بکات، و چۆن دەسەڵاتی ناوەندی دەتوانێت لە ڕێگەی حیساباتی حزبی ،وابەستەییەکان و پەرتەوازەیی دامەزراوەکانی هەرێمەوە، هەژموونی خۆی دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە. لێرەوە ،کاتێک لە قووڵایی مەترسییەکانی ئەم پرۆسە پێکهاتەییە تێدەگەین، زۆر گرنگە جیاکارییەک بکەین لە نێوان لێکەوتە سیاسییەکانی ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە و داوەریی ئەخلاقی لەسەر ئەو تاکانەی کۆچ دەکەن.

بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی، ڕەهەندی نێودەوڵەتیی تەعریب و درێژەی هەڕەشەکە

دەبێ ئەم بەڵگە مێژوویی، دامەزراوەیی و پێکهاتەییانەی کە لەسەرەوە خرانە ڕوو، لە داوەریی ئەخلاقی سەبارەت بە تاکی کۆچبەری عەرەب بۆ کوردستان جیا بکرێنەوە. هەر تاکی عەرەب کە دێتە کوردستان یان تێیدا دەژی، بکەرێکی بەئاگا و بەئەنقەست نییە لە پرۆسەی بەعەرەبکردندا، و نابێت هیچ کەسێک تەنیا بەهۆی ناسنامەی نەتەوەیییەوە بەرپرسیارێتیی ئەخلاقیی بەکۆمەڵی بخرێتە ئەستۆ. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێکخستنی کۆچ، نیشتەجێبوون، خاوەندارێتیی موڵک و جێگیربوون لەلایەن دەسەڵاتی کوردییەوە هەڵاواردن نییە، بەڵکوو بەشێکە لە ئەرک و دەسەڵاتی ئاساییی حکومەتداری لە جیهانی مۆدێرندا.

هەروەها، ناکرێت وەرچەرخانە دیمۆگرافییەکەی ئێستای کوردستان لە ڕووی سیاسییەوە وەک پرۆسەیەکی بێگەرد و ئاسایی دابنرێت؛ چونکە لێرەدا باس تەنیا لە تاکی کۆچبەر نییە، بەڵکوو لە پێگە و کاریگەریی ئەو تاکە لەناو کولتوورێکی سیاسیی زاڵدا دەکەین. زۆر ئەستەمە بتوانین لە مێژووی نزیکی کۆمەڵگەی عەرەبیی عێراقدا هێزێکی جەماوەریی بەرچاو بدۆزینەوە کە بە ڕاشکاوی لە سەروەریی کورد یان پاراستنی مافی خۆبەڕێوەبەریی کورد بەرگریی کردبێت، تەنانەت لەنێو دانیشتووانی ئێستای عەرەبیی کوردستانیشدا ئەم جۆرە هەڵوێستانە دەگمەنن.

کەواتە، لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی داهاتووی نێوان هەرێم و بەغدادا، مێژوو پێمان دەڵێت کە زامنی دامەزراوەیی نییە بۆ مانەوەی ئەم ژمارە زۆرەی دانیشتووانی کۆچبەر لە دەرەوەی ململانێکان. ئاراستەی سیاسیی بەشێکی زۆری ئەم پێکهاتەیە لە مێژوو و کولتووری سیاسیی عێراقەوە هەڵقوڵاوە. بۆیە، مەترسییەکە لەوەدایە کە دەسەڵاتی ناوەندی دەتوانێت ئەم وەرچەرخانە دیمۆگرافییە بۆ مەرامی سیاسی و پاوانخوازیی خۆی بقۆزێتەوە. ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی دروستکردنی قەیرانی ئەمنی بۆ داهاتووی کورد و ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ لاوازکردنی پێگەی دەسەڵاتی هەرێم یان هەڵوەشاندنەوەی.

هیچ دەوڵەتێکی سەقامگیر لەم جیهانەدا—جا چ بگاتە قەوارەیەکی لەرزۆکی وەک هەرێم، کە لە ڕووی خاکەوە کێشەلەسەر، لە ڕووی دامەزراوەییەوە لاواز و لە ڕووی سەربازییەوە هەڕەشەلێکراوە—ئامادەی سەرکێشییەکی ئاوا نییە. لە چەند مانگی ڕابردوودا کوردستان بەردەوام ڕووبەڕووی بۆردومان، هێرشی مووشەکی و گوشاری ئابووری کراوەتەوە لەلایەن هێزە جیاوازەکانی عێراقەوە. لەم دۆخەدا، ئەو گریمانەیەی کە گوایە بەغدا دەرفەتێکی تر بۆ ملکەچکردنی هەولێر و سلێمانی لەدەست دەدات، هەڵەیەکی ستراتیژییە. دەوڵەتان لە سەرانسەری جیهاندا پرسی دیمۆگرافی و خاکی ڕێک دەخەن و کارگێڕیی دەکەن. ئەم پێویستییەلە شوێنێکی وەک کوردستان زۆر هەستیارترە و پەیوەستە بە مانەوەوە، چونکە لە مێژووی هاوژیانییکۆمەڵگەی کورد لەگەڵ کولتووری سیاسیی عەرەبیی عێراقدا، ئاوارەیی، ئەندازیاریی دیمۆگرافی، سڕینەوەیزمان و جینۆساید بەشێکی بەردەوام بوون. کەواتە، پرسیارە ئەخلاقییەکە ئەوە نییە کە ئایا هەموودانیشتوویەکی عەرەب لە ڕووی تاکەکەسییەوە جێگەی لۆمەیە یان نا. پرسەکە ئەوەیە کە ئایا کۆمەڵگەیسیاسیی کوردی ماف و توانای دامەزراوەیی هەیە بۆ پاراستنی یەکپارچەیی خاکی کوردستان، ئاسایشی دیمۆگرافی، زمان، ئۆتۆنۆمیی سیاسی و داهاتووی بەکۆمەڵی خۆی.

ئەو توانایە دامەزراوەییە ڕێک ئەو شتەیە کە هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی مسۆگەر لەبەردەستیدا نییە. نە خاوەنی سەروەرییەکی بێمشتومڕە بەسەر ئەوەندە خاکەی لە ژێر دەسەڵاتی لەرزۆکیدا ماوە، نە دەسەڵاتەکەشی هیچ زەمانەتێکی بۆ داهاتووە سیاسییەکەی هەیە. ئۆتۆنۆمییەکەی پشتی بە ڕێکخستنێکی خاکیی یەکلانەبووەوە بەستووە؛ ڕووبەرێکی بەرفراوان لە ناوچە کوردستانییەکان ئێستا لە دەرەوەی ئیدارەکەیدان و تەنانەت دانووستانیشیان لەسەر ناکرێت. هاوکات، مانەوەی دارایییەکەی بەندە بەو بڕیارانەی لە بەغدا دەدرێن ،و بوونی سیاسییشی بەستراوەتەوە بە هاوکێشە ناسەقامگیرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان. لە بنەڕەتیشدا ،ڕەواییی دەسەڵاتی ناوچەیی کوردی لە بەشێکی زۆری گۆڕەپانی سیاسیی عێراقیدا بەردەوام دەخرێتە ژێر پرسیارەوە. لەکاتێکدا دەسەڵاتی یاسایی، داهات و سنوورەکانی هەرێم ڕۆژبەڕۆژ لەلایەن ناوەندەوە زیاتر سنووردار دەکرێن، حکوومەتی هەرێم ناتوانێت بە شێوەیەکی بەرپرسیارانە وا دابنێت کە وەرچەرخانێکی دیمۆگرافی لەم قەبارەیەدا لە ڕووی سیاسییەوە بێ لێکەوتە دەبێت.

کراوەیی دیمۆگرافی لە ژێر سایەی یەکسانیی سەروەریدا بۆ وڵاتێکی سەقامگیر، وەک یارمەتییەکی ئەخلاقی یان پێویستییەکی سیاسی بابەتێکی ئاساییە. بەڵام وەرچەرخانی دیمۆگرافی لە دۆخێکدا کە خودی دەسەڵاتی قەوارە میواندارەکە بوونی جێگەی کێشە و ململانێیە ،بابەتێکی تەواو جیاوازە. لەم جۆرە هەلومەرجانەدا، ڕێگەدان بە گۆڕانکارییەکی دیمۆگرافیی بێ ئیمکانی گەڕانەوە هەڵبژاردەیەکی ئاساییی سیاسەتمەداران نییە، بەڵکوو ڕەنگە سەرکێشییەکی گەورەی سیاسی بێت کە سەرکردایەتیی کورد بیکات—سەرکێشییەک کە توانای ئەوەی هەیە زیانێکی گەورە و قەرەبوونەکراو لە داهاتووی کورد بدات.

ململانێ بەردەوامەکانی سەر زەویوزار لە کەرکووک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی تر، سروشتی ئەم مەترسییە بە شێوەیەکی بەرجەستە نیشان دەدەن. جووتیارانی کورد لەمێژە بەردەوام ڕادەگەیەنن کە عەرەبی هاوردە—کە لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە پشتیوانی دەکرێن—هەوڵی بەدەستهێنان یان وەرگرتنەوەی ئەو زەویانە دەدەن کە خاوەندارێتییەکەیان لە ڕێگەی پرۆسەی بەعەرەبکردنی پێشووەوە گۆڕدراوە. توندوتیژییە پەیوەستەکانی خۆپیشاندانەکانی کەرکووک لە ساڵی ٢٠٢٣دا بوونە هۆی گیانلەدەستدانی لانی کەم چوار کەس، لە کاتێکدا ناکۆکییەکانی دواتر دووبارە جووتیارانی کورد، داواکارە عەرەبەکان و یەکە سەربازییە عێراقییەکانیان ڕووبەڕووی یەکتر کردەوە. هەڵسوکەوتی بەغدا لەگەڵ پرسەکە لەوێدا، بە ڕوونی پێمان دەڵێت کە بەغدا چۆن دەڕوانێتە هاتنی هاووڵاتیی عەرەبی بۆ ناوچەکانی دیکەی کوردستانیش.

مێژووی ئەم ململانێیانە ئەوە دەسەلمێنێت کە پرۆسەی بەعەرەبکردن قۆناغێکی مێژوویی بەردەوامە و تەنیا لە ئەرشیڤ و بیرەوەریی دەستەجەمعیدا ناپارێزرێت؛ بەڵکوو ڕێکخستنەکانی موڵکداری، بانگەشە ڕکابەرەکان، پارێزبەندییە کارگێڕییەکان و تواناکانی سەپاندنی زۆرەملێ هێشتا چالاک و کاران. ڕابردوو بە شێوەیەکی بەرجەستە لەناو تاپۆکان، کێڵگەکان، جێگیرکردنی هێزە ئەمنییەکان، سنوورە کارگێڕییەکان و، لە سەرووی هەمووشیانەوە، لەو هاوکێشە نایەکسانەی دەسەڵاتدا بەردەوامە کە بڕیار دەدات داواکاریی کێ بۆ خاوەندارێتییزەوی بە ڕەوا بناسرێت. بەم پێیە، کەیسی کەرکووک ئەوە ئاشکرا دەکات کە بۆچی هەرێمی کوردستان بەگشتی لە مەترسیدایە. کاتێک دەسەڵاتی یاساییی کوردی جێگەی مشتومڕ بێت و بەغدا هێزی سەپاندنی بانگەشەدیمۆگرافی و خاکییەکانی لەدەستدا بێت، گۆڕانێکی دیمۆگرافیی بەرفراوان دەتوانێت ببێتە ئەو ئامرازەی کە لەڕێگەیەوە ئەو ئۆتۆنۆمییەی کورد—کە هەر لە بنەڕەتەوە لاوازە—لە ناوەوە زیاتر بێهێز بکرێت و لە دەرەوەشزیاتر ڕووبەڕووی هەڵوەشاندنەوە ببێتەوە (بڕوانە ڕاپۆرتی هیومان ڕایتس واچ سەبارەت بە توندوتیژییەکانی ٢٠٢٣ی کەرکووک؛ هەروەها ڕاپۆرتەکانی پەیوەست بە ناکۆکییەکانی دواتری زەویوزار.)

جینۆسایدی داعش دژی کوردی شنگال هۆشدارییەکی جیاواز، بەڵام زۆر پەیوەندیدار لەبارەی تێڕوانینی کولتووری سیاسیی عێراقی سەبارەت بە کورد دەخاتە ڕوو. بێگومان داعش ڕێکخەری سەرەکیی جینۆسایدەکە بوو و بەرپرسیارێتیی ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕێکخراوە. بەڵام گێڕانەوە زارەکییەکان و شایەتحاڵییەکانی ڕزگاربووانی کوردی شنگال، جینۆسایدەکە تەنیا وەک کاری چەکدارە هێرشبەرەکانی داعش وەسف ناکەن. زۆرێک لە قوربانییان بەردەوام ئەوە دەگێڕنەوە کە ئەو دراوسێ عەرەبانەی کە بە شەخسی دەیانناسین و تێکەڵاویان لەگەڵ هەبوون، بەبێ دوودڵییەکی ئەوتۆ چوونەتە ڕیزی داعشەوە و ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە جینۆسایدەکەدا کردووە. ئەوان ڕۆڵیان هەبووە لە دەستنیشانکردنی خێزانەکان، دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵ، پاسەوانیکردنی دیلەکان، و ئەنجامدانی کوشتن، ڕفاندن و کردەوە دڕندەکانی تر.

گرنگییە سیاسییەکەی ئەم شایەتحاڵانە بەڕاشکاوی ئەوە دەسەلمێنن کە نزیکایەتیی جوگرافی و پەیوەندیی دراوسێیەتیی نێوان کورد و عەرەب هەمیشە کاریگەر نییە. ئەو خێزانە عەرەبانەی کە قوربانییەکان وەک هاوسێ لەگەڵیان ژیاون و مامەڵەی بازرگانییان پێکەوە هەبووە، توانییان لەژێر کاریگەریی هاندانی ئایدیۆلۆژی، داڕمانی دامەزراوەیی کوردی، دوژمنایەتیی ڕەگەزپەرستانە و قازانجی تاکەکەسیدا، زۆر بەخێرایی ببنە بەشدار لە لەناوبردنیاندا.

ئەمە بەو مانایە نییە کە دەبێ هەر دراوسێیەکی عەرەب—یان هەر کۆچبەرێکی عەرەبی هاوچەرخ—وەک تاوانبارێکی شاراوە سەیر بکرێت. بەڵکوو مەبەستەکە ئەوەیە کە لە هەلومەرجی تایبەتی کوردستاندا ،پێکەوەژیان بەتەنیا زەمانەتی سەلامەتی دابین ناکات لە کاتێکدا دامەزراوەی کوردی لەرزۆکە و دیدگای بەرامبەر لەسەر بنەمای سڕینەوەی سیاسیی کورد دامەزراوە. ئەمە بەتایبەتی لە شوێنێکدا ڕاستە کە نەتەوەیەکی لاواز ،کە باسی سەروەرییەکەی وەک تاوان سەیر دەکرێت، توانای بەرگریکردنی لە خۆی سنووردارە، و ئایدیۆلۆژیا دژە-کوردەکان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە هێشتا ئامادەییان هەیە.

بینیمان کە ئەم ئامادەییە سیاسی و کولتوورییە بۆ دژایەتیکردنی کورد بە تێکشکاندنی خەلافەتی داعشیش کۆتایی نەهات. بەرگریی بەرفراوانی بەشێک لە جیهانی عەرەبی لە هێرشەکەی چەند مانگ پێش ئێستای ئەحمەد شەرع بۆ سەر ڕۆژئاوا، شانبەشانی بانگەشەکردنی ئاشکرا بۆ "نوێژی فەتح" لە بەشێک لە میدیا و سۆشیال میدیای عەرەبیدا، ئەوە دەسەلمێنێت کە تێڕوانینی سەرکوتکردنی مافی خۆبەڕێوەبەریی کورد تەنیا پاشماوەیەکی مێژوویی بەعس نییە، و تەنیا لە نێوان نوخبەی فەرمانڕەوای دەوڵەتە عەرەبییەکاندا قەتیس نەماوە. هێرشەکە بۆ سەر ڕۆژئاوا لە چەند ڕۆژی یەکەمیدا نزیکەی ١٥٠،٠٠٠ کوردی ئاوارە کرد، لە کاتێکدا هێزەکانی دیمەشق سەرەڕای ڕێککەوتنەکانی پێشوویان، بەردەوام بوون لە پێشڕەوی بەرەو ناوچەکانی ژێر ئیدارەی کورد (ئەنجومەنی ئەتڵەسی ،٢٠٢٦). تەنانەت بەشێک لە کوردەکان لەلایەن هاوسەنگەرانی پێشوویانەوە لە هەسەدەدا کرانە ئامانج.

ئەو هەڵمەتە گشتییەی میدیای عەرەبی کە هاوڕێی ئەم هێرشە بوو، تووڕەییەکی فراوانی لە باشووریکوردستان لێ کەوتەوە، تا ئەو ڕادەیەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان پەخشی چەند کەناڵێکی عەرەبییڕاگرت، لەوانەش ئەلجەزیرە و ئەلعەرەبیە. پارێزەران و ڕۆژنامەنووسانی کورد هەروەها هەوڵی ڕێکارییاساییان دا دژی ئەو کەناڵانە بەهۆی ئەو ڕووماڵەی کە وەک هاندەرێک بۆ ئاژاوەگێڕی و پشتیوانیکار لەئەگەری کۆمەڵکوژیی کورد دەیانبینی (پەرەگراف ،٢٠٢٦؛ زە نیو عەرەب ،٢٠٢٦). ئەم پێشهاتانە نیشانی دەدەنکە وێناکردنی بوونی کورد وەک بەربەستێک کە دەبێت ملکەچ بکرێت یان بسڕێتەوە، هێشتا لەناو زۆرێک لە حکوومەتەکان ،پێکهاتە سەربازییەکان، دامەزراوە میدیاییەکان و بەشێکی فراوانی شەقامی عەرەبیدا بوونی هەیە. ناکرێت ئەم یەکگرتووییە بۆ قڕکردنی کورد وەک گوتارێکی بێکاریگەر پشتگوێ بخرێت؛ ئەم زمانە دەیسەلمێنێت کە ئەگەری کارەساتێکی هاوشێوەی ئەنفال هێشتا وەک بژاردەیەکی کراوە پشتیوانیی لەنێو بەشێک لە کولتووری سیاسیی جیهانی عەرەبیدا هەیە. ئەمەش پێمان دەڵێت کە کێشەکە تەنها ڕووداوێکی کاتی یان کاردانەوەیەکی ڕاگەیاندن نییە، بەڵکوو دەرهاویشتەی عەقڵیەتێکی قووڵی پێکهاتەیی و مێژووییە کە کورد دەبێ لە کاتی بیرکردنەوەی لە ئێستا و داهاتوویی خۆیدا بە جدی بە هەندی وەربگرێت.

دوا وتە

لێرەدا وەک دواوتە، و لەبەر ڕۆشنایی ئەو واقیعە مەترسیدارەی کە هێشتا هەڕەشەی سڕینەوەی تێدا زیندووە، پێویستە چەند ڕاستییەک وەک خۆیان ببینرێن. پرۆسەی تەعریب و "خۆ-تەعریبکردنی" کورد دیاردەی ڕاستەقینە و بەرجەستەن. چەمکی حوکمڕانی لە عێراقدا، لانی کەم لە سەردەمی حزبی بەعسەوە، لەسەر بنەمای دەسەڵات و پاوانخوازیی ڕەهای عەرەب دامەزراوە. بۆ ئەم مەبەستەش، هەموو ئامرازەکانیان لە جینۆساید، گۆڕانکاریی دیمۆگرافی و بۆردومانی کیمیایی بەکارهێناوە تاوەکو ئایندەی کورد لەبار ببەن و هەر زەمینەیەک بۆ بوونی سیاسیی کورد وێران بکەن. ئەم کولتوورە سیاسییە، وەک دەبینرێت، بە شێوەیەکی زۆر زاڵ لە یاساکان، دامەزراوەکان و کولتووری سیاسیی عێراقی دوای سەددامیشدا بەردەوامە. جینۆسایدی شنگال، ڕاگەیاندنی شاڵاوی ئەنفال دژی کوردانی ڕۆژئاوا، و بەرگریی سەرتاسەریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبی لە دەسەڵاتە تیرۆریستییە ئیسلامییەکان لە سووریا دژی کورد، هەموویان ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە تەعری وەک کولتوورێکی سیاسی، دیاردەی حوکمڕانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبیدا. لە دوای ساڵی ٢٠١٧ـەوە، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی زنجیرەیەک پاشەکشە بووەتەوە، و هاوپەیمانێتی و پێشهاتە جیۆپۆلەتیکییە نوێیەکانیش وا دەرناکەون کە لە بەرژەوەندیی ئایندەی کورد بن.

لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕاستییانە، ناکرێت پەیوەندیی نێوان کوردستان و دەوڵەتی عێراق وەک پەیوەندییەکی فیدراڵیی ئاسایی هاوشێوەی سویسرا یان نێوان سکۆتلەندا و بەریتانیا شیکاری بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان بەغدا و کوردستان لە ڕێگەی داگیرکاری، جینۆساید، بەعەرەبکردن، زەوتکردنی خاک، جێبەجێ نەکردنی دەستوور، و ئینکارکردنی بەردەوامی سەروەریی کوردەوە پێکهاتووە. ڕەزامەندیی ئێستای بەغدا بە بوونی هەرێم زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ هەلومەرجی جیۆپۆلەتیکی دوای سەددام و نەبوونی بژاردەی دیکە.

داماڵینی ئەم پەیوەندییە لە مێژووی سیاسیی کورد لە عێراق و وەسفکردنی هاتنی عەرەب وەک جووڵەیەکی ناوخۆییی ئاسایی، شیکارییەکی بێلایەنانە نییە. بەڵکوو تێڕوانینێکە کە مامەڵە لەگەڵ سنوورەکانی ئێستای عێراق و سەروەریی عەرەب-تەوەردا وەک ڕاستییەکی بێکێشە دەکات و ئەو مێژووەی کە ئەمانەی تێدا سەپێندراوە نادیار دەکات. کاتێک بەشێک لە نوخبەی کورد ئەم تێڕوانینە دووبارە بەرهەم دەهێننەوە، ئەمە نیشان دەدات کە ئەوان لە بنەڕەتەوە ناتوانن لە قووڵایی کێشە مێژوویی و پێکهاتەییەکان تێبگەن؛ ئەم بێتواناییەش خۆییەکێکە لە لێکەوتە کولتوورییەکانی پرۆسەی بەعەرەبکردن و دیاردەی خۆ-بەعەرەبکردن.

لەلایەکی دیکەوە، پرسیارە پێکهاتەییەکە ناکرێت کورت بکرێتەوە بۆ ئەوەی کە ئایا خێزانێکی دیاریکراوی عەرەبشایەنی هاوسۆزییە یان مافی ئەوەی هەیە بەدوای ژیانێکی باشتردا بگەڕێت. زۆرێک لەم کۆچبەرانە لە ڕوویدارایی و ئابوورییەوە لە زۆرێک لە کوردانی هەولێر و سلێمانی بەتواناترن و لە مەترسییەکی دەستبەجێهەڵنایەن، بەڵکوو بۆ ئاسایش، دەرفەت، یان سوودی ماددیی زیاتر دێنە کوردستان. پاڵنەرە تاکەکەسییەکانیان ڕەنگە جێی تێگەیشتن بن، بەڵام بێتاوانیی تاکەکەسی وا ناکات دەرئەنجامە دیمۆگرافییە کەڵەکەبووەکانیش لە ڕووی سیاسییەوە بێ مەترسی بن. پێوەرە یەکلاکەرەوەکە لێرەدا تاقیکردنەوەی دۆخەکەیە بە پێچەوانەوە: ئایا زیاتر لە یەک ملیۆن کورد دەتوانن بچنە ناوچەیەکی ژێر دەسەڵاتی عەرەب، یان کەرکووک، لەوێ نیشتەجێ ببن و زەوی بکڕن، کۆمەڵگەیەکی چڕ دروست بکەن و تایبەتمەندییە زمانەوانی و دیمۆگرافییەکەی بگۆڕن ،بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی کۆتوبەندی یاسایی، سەفەربەریی سیاسی یان دەستێوەردانی دەوڵەت ببنەوە؟ ئەگەر ئەمە بۆ کورد لە ڕووی سیاسییەوە خەیاڵێکی مەحاڵ بێت، ئەوا جوڵانەوەی ئێستای دیمۆگرافی بەرەو هەرێم ناکرێت بە سادەیی وەک پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتیی ئاسایی و هاوسەنگ وەسف بکرێت.

سەرەڕای هەموو ئەمانە، و لەکاتێکدا کە دەبێت هەمووان هۆشیار بن بەرامبەر بە ڕاستییەکانی پرۆسەی تەعریب و خۆ-تەعریبکردنی دەسەڵاتی کورد، پێویستە هەر تاکێکی کورد لە ڕووی ئەخلاقی و سیاسییەوە بە بەرپرسیارێتییەوە مامەڵە لەگەڵ بوونی تاکی عەرەب لە کوردستاندا بکات. هەرچەندە ڕەنگە زۆرینەی ڕەهای ئەوان لە هەر کێشە و ململانێیەکی نێوان هەولێر و بەغدادا لایەنگری بەغدا بکەن، بەڵام بەرپرسیارێتیی بوونی ئێستایان لە کوردستان ڕاستەوخۆ و بەتەواوی دەکەوێتە ئەستۆی هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی. بۆیە، هەڵوێستی دروستی سیاسی و ئەخلاقی ئەوە دەخوازێت کە هەر ناڕەزایەتی، گفتوگۆ، یان دەربڕینێکی نیگەرانی بەرامبەر بەم دۆخە، تەنها ئاراستەی حزبە سیاسییەکان و دەسەڵاتدارانی کورد بکرێت. ئاراستەکردنی تووڕەیی یان دەربڕینی ڕق بەرامبەر بە تاکی عەرەب، لە ڕووی ئەخلاقییەوە هەڵەیە و لە ڕووی سیاسییشەوە کارێکی ئیستفزازی و ئاژاوەگیڕانەیە. لەبەر ئەوە، هەر کەسێک خەمی ئایندەی کوردستانی هەیە، دەبێت بەتوندی لەم جۆرە ڕەفتارانە دووری بکات.