KURDPLAT

سێ قسە و سێ بابەتی گەرم و گرنگ

2026-05-14T10:28:41.763+03:00

هاوکار عزەت

یەکەم : هەرکەس و هەر لایەنێك ( یەکێتی بێت یان پارتی) پەرلەمان کارا بکاتەوە، ئەرکی پەرلەمانتارانی حزبەکانی ترە بچنە هۆڵی پەرلەمان و بە واجبی شەرعی و یاسایی خۆیان هەستن، نابێت لە ترسی ئەوەی بکەونە بەر خەشمی حزبەکەی تر واز لەو ئەرکەی خۆیان بهێنن، پەرلەمانتار هیچ ئەرکێکی تری لەسەر نییە لە کۆمەڵگەدا جگە لە ئەرکە پەرلەمانییەکەی، وا ١٨ مانگە ئەو ئەرکە جێبەجێ نەکراوە، هەرکەس باسی پرۆسەی دیموکراسی بکات و ئامادە نەبێت بچێتە دانیشتنی پەرلەمانەوە بە بیانوی راگرتنی باڵاسی سیاسی، دەبێت گومانی لە بیر و فکری خۆی هەبێت بۆ پرۆسەی سیاسی، ناکرێت بەبیانوی ڕێگری لە قەیران و تێچکچونی دۆخەکە ، هەندێک حزب و پەرلەمانتار نەچنە دانیشتنی پەرلەمان، دۆخی هەرێم هیچکات لە ئێستا خراپتر نابێت و قەیران لەمە گەورەتر نابێت، ئیتر واز لە دەستەواژەی سواو بهێنن.

دووەم: ونونی چەکەکانی مستەر ترەمپ، دۆناڵد ترەمپ بە هۆکار و بێ هۆکار هەرکات بیەوێت کورد تۆمەتبار دەکات بەوەی چەکی ناردوە و کورد گلیداوەتەوە و دیار نەماوە، بانکی ناوەندی ئەمریکا کۆنتڕۆڵی هەموو ئەو سەد دۆلاریانەی لایە کە لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و تەواوی جیهانن، دەزانێت کام سەد دۆلارییە و کام ژمارەیە لە گیرفانی کامماندایە و لە چ وڵاتێکدایە و کەی ویستی بلۆکی دەکات و مامەڵەکردنی پێوە ڕادەگرێت، ساڵانە سزای ژمارەیەکی زۆری بانک و کۆمپانیا و حزب دەدات بە هۆکاری ئەوەی دۆلاریان بە نایاسایی ناردوە بۆ ئەو وڵاتانەی لەژێر سزای ئەمریکادان، دەزانێت کام دۆلارە بڕیارە لە عێراق بێت و ئێستا لە ئێران مامەڵەی پێوە دەکرێت، ئەی خێرە نەزانێت ئەم چەکانە لای کێن و چۆن دیار نەماون؟ پێم وایە ترەمپ دەیەوێت شتێکی تر بە دەست بهێنێت و کوردیش خۆی لێکردوە بە کەڕەی شەربەت، تەبعەن کە دەڵێین کورد مەبەستمان کاربەدەستیانی کوردە، پێویستە هەڵوێستی جدییان هەبێت چونکە ئێستا لە دیدی چیهان بە گشتی و ئەمریکیەکان بە تایبەتی، ئێمەی کورد گەلێکی ( دز) ین.

سێیەم : لەبارەی چوار ڕاوێژکارەکەی ئەنجومەنی شوراوە، ئەو چوار راوێژکارە بە نایاسایی و گەندەڵییەکی بێ چەند و چوون دامەزراون، ماوەی ١٢ ساڵە دەیان هەزار دەرچوی زانکۆ و پەیمانگاکان و یەکەمەکان لە چاوەڕوانی دامەزراندندان، کەچی پارتی بە یەک قەڵەم چوار کەس بە پلە و ئیمتیازی باڵا دادەمەزرێنێت، ئێ ئەمە کارێکی نایاسایی ڕوونە، یەکێتیش کە جێگری وەزیری داد و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی شوراشی لایە، ناکرێت بێ ئاگابێت لەم دامەزراندنە، خۆ ئەگەر بێ ئاگادابێت لەوە خراپترە کە ئاگادار بوبێت. راوێژکارەکانیش هیچ دەسەڵات و مافێکیان لە دەنگدان لەسەر هیچ بابەتێکی یاسایی و کارگێریی نییە و تەنها راوێژکارن نەک ئەندامی ئەنجومەن.

شاشەی کوردی لە لێواری داڕماندا

2026-05-14T10:28:31.799+03:00

ئاریان فەرەج

ئەوەی ئەمڕۆ لە کایەی مێدیای کوردیدا و بەتایبەت لەسەر شاشەکان دەبينرێت، جیا لەوەی گەڕانەوەیەکی نائومێدکەرە بۆ شەڕی بێهوودەی ڕاگەیاندن و زمانە زبر و بەدگۆییەکەی جاران؛ پاشەکشەیەکی بێباکانەشە لە کۆی پرەنسیپە پیشەییەکانی کاری ڕۆژنامەوانی و بەفیڕۆدانی تەواوی ئەو هەوڵانەیە کە لە بیست ساڵی ڕابردوودا، لە دوای شەڕی ناوخۆوە، بۆ هێنانەئارای مێدیایەکی پیشەیی سەنگین، چەسپاندنی وه‌ك دەسەڵاتی چوارەم و ئامرازى هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و دیموکراسی دراون.

ئەم پاشەکشەیە، دوورخستنەوەی مێدیایە لە ئەرک و بەرپرسیارییەتییە کۆمەڵایەتییەکانی و دووبارە بەکارهێنانەوەیەتی وەک ئامرازی شەڕانگێزی، شکاندن، فیتنەگێڕی، بڵاوکردنەوەی ڕق و هاندانی ناکۆکی و شڵەژاندنی کۆمەڵگە؛ هاوکات گۆڕینی مێدیایە بۆ کەرەستەی سەرگەرمیی چرووک و بابەتگەلی ناقابیل.

ئه‌و شاشانه‌ تەنیا بەوەوە نەوەستاون کە جۆرەها بەرنامەیان بۆ بڵاوکردنەوەی گوتاری ڕق و کینەى سياسى، قوڵتركردنه‌وه‌ى ناكۆكييه‌ ناوخۆييه‌كان، تۆمەتبەخشینەوە و یەکدی‌بەشەیتانکردنى ڕكابه‌ره‌ سياسييه‌كان تەرخان کردووە، بەڵکو لەپێناو سەرنجڕاکێشان و کێبڕکێی يه‌كدى و بۆ ئەوەی خیتابە ڕقاوییەکەیان بینەری زۆرتر بێت، جۆرەها بابەتی بێبایەخ و ناشایستە یان هەستیار و مەترسیدار بڵاو دەکەنەوە و ڕەواجی پێ دەدەن؛ بێ ئەوەی سڵ بکەنەوە لەوەی به‌و كاره‌ دواجار چ وێرانکارییەک لەسەر دەروونی وەرگرەکانیان و کۆمەڵگە بە گشتی بەجێ دەهێڵن. جێگەی داخیشە ئەم تراژیدیایە لەبەرچاوماندا ڕوو دەدات و بێدەنگیی خەمخۆران و ئەهلی کار، دۆخەکەی قووڵتر کردووەتەوە.

هەواڵ؛ لە زانیارییەوە بۆ نمایش

هەواڵ، وەک جیدیترین کەرەستەی مێدیایی، لە زۆربەی شاشەکاندا ماهییەتی خۆی لەدەست داوە و بووەتە کەرەستەیەک بۆ "سەرگەرمی". مۆدێلی "هەواڵ-نمایش" وای کردووە بێژەر لەجیاتی گواستنەوەی ئه‌مين و بێلایەنانەی ڕووداوەکان، لە هەواڵبێژەوە ببێتە شرۆڤەکار، گوتارخوێن، واعیز، دادوەر، بڕیاردەر، پاڵەوان، مژدەبەخش، تۆقێنەر و فریادڕەس. لە نمایشێکی حەماسی و بە جووڵەی پڕ موبالەغەوە، بێژەر هەر خۆی هەواڵەکە دەگێڕێتەوە، هەر خۆی سەرچاوەیەتی و هەر خۆشی شرۆڤەی دەکات. ئەم تێکەڵکردنی "هەواڵ" و "ڕا"یە، نەک هەر سەرەتاییترین بنەماکانی کاری ڕۆژنامەوانی دەبەزێنێت، بەڵکو متمانەی بینەر بە زانیارییەکان بە تەواوی لەناو دەبات.

بێباکی بەرامبەر زمان و ناسنامە

زمان تەنیا ئامرازی پەیوەندی نییە، بەڵکو پارێزەری کولتووری نەتەوەیە. مێدیا بەرپرسیارێتییەکی گەورەی لەسەر شانە بۆ پاراستنی شکۆی زمان، کەچی ئێستا بەشێک لە شاشەکان زمانێکی هێندە ناپاراو و ئاستنزم بەکار دەهێنن کە هەرگیز بۆ دواندنی بەرامبەر ناگونجێت. ئەم خەمساردی و سووك سه‌رنجدانه‌ى زمان، مەترسییەکی ڕاستەقینەیە بۆ سەر شوناسی فەرهەنگیمان؛ چونکە دواجار زمان تاكه‌ پەناگەی گەلێکى بێ قه‌واره‌ى وه‌ك كورده‌.

ئیتیکی مێدیایی و ئازارەکانی مرۆڤ

یەکێک لە خاڵە هەرە هەستیارەکان، مامەڵەکردنی بێ‌دەربەستانەی ئه‌م شاشانه‌يه‌ لەگەڵ ئازار و مەینەتییەکانی خەڵکدا. پەنابردن بۆ نیشاندانی دیمەنی ناخهەژێن و بەکارهێنانی کارەساتی مرۆیی لەپێناو سه‌رنجڕاكێشان و کۆکردنەوەی بینەر، لادانێکی گەورەیە لە ئیتیکی پیشەیی. مێدیا دەبێت خەمخۆری مرۆڤ بێت، نەک ئازارەکانی مرۆڤ بکاتە نمایشێکی سەرنجڕاکێش بۆ بازاڕگەرمی. ئەم پرنسیپە لەو شاشانه‌دا خەریکە بە تەواوی فەرامۆش دەکرێت.

نەعرەتەی شارچێتی و ناوچەگەری

هاندانی ئاشکرای نەعرەتەی شارچێتی و ناوچەگەری بێ هيچ سڵه‌مينه‌وه‌يه‌ك‌ به‌ شاشه‌كانه‌وه‌ دياره‌؛ ئەو دەنگە نەشازەی کە خەریکە گیانی پێکەوەژیان بە یەکجاری لەت‌وپەت دەکات. ئەم یاریکردنە مەترسیدارە بە ئاگر و ئەم کەرتوپەتکردنەی بنەما نیشتمانییەکان، تەنیا تێکدانی ئاشتیی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی ئەو بەستەرە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەشە کە نەتەوەیەک بەیەکەوە دەبەستێتەوە. کاتێک مێدیا دەبێتە سەکۆیەک بۆ بەرزکردنەوەی دیواری ڕق لەنێوان شار، ناوچە، لەهجە و عەشیرەتەکاندا، دەبێت بزانێت کارێک دەکات کە دوژمن پێی نەکراوە؛ پێی بزانێت یان نا، خەریکی نیشتمانکوژی و وێرانکردنی دوایین پەناگەکانی عەقڵ، یەکڕیزی و ئینتیمای نەتەوەییە.

چەلەحانێ و هەڕەشە لە ئاشتیی کۆمەڵایەتی

لەسەر شاشەکان، چەلەحانێ و بەگژداچوونەوە جێگەی دیالۆگی عەقڵانییان گرتووەتەوە. ئه‌و شاشانه‌ بۆ کەسانی زانا و پسپۆڕی بوارەکان ناگەڕێن، بەڵکو بەدوای "ئەهلی شەڕەدەنووک"دا دەگەڕێن تا هاوشێوەی "شەڕەکەڵەشێر" بینەر کۆ بکەنەوە. بۆ کەسانێک دەگەڕێن کە لەبری زانیاری بەخشین بۆ بڕیاردانی هۆشیارانە، غەریزەکانی ڕق و کینە دەوروژێنن و شارەزای چەواشەکارین. بەو کارە، لەبری بڵاوکردنەوە و هاندانی کولتووری سەردەمیانەی دیالۆگ و لێکتێگەیشتن، کولتووری بەسەرچووی هەرا و پێکداهەڵشاخان، سه‌رڕەقی و یەکدی‌نەفیکردن هان دەدەن.

به‌ئەستێرەبوون لەم شاشانه‌دا

جاران مەعریفە، ئەزموون و لێوەشاوەیی مەرجی دەرکەوتن و پێشكه‌وتن بوون، بەڵام لە سایەی ئەم داڕمانەدا، "ڕووکەشگەرایی و هەرانانەوە" بوونەتە مەرجی ئەستێرەبوون. لاوازیی پاشخانی ڕۆشنبیری بە زۆرێک لە کارەکتەرە نوێیەکانی سەر شاشەوە دیارە؛ ئەمەش دەرئەنجامی ئەو فشارەیە کە ده‌زگا مێدیاکان دەیخەنە سەر کارمەندەکانیان بۆ ئەوەی بە هەر نرخێک بێت سەرنجی بینەر ڕابکێشن، نەک ئەوەی ناوەڕۆکێکی بەپێز و به‌سوود پێشکەش بکەن.

لە ڕاستیدا ئەو پاشەکشە ترسناکەی ئەمڕۆ دەیبینین، خەمێکی ڕاستەقینەیە و پێویستی بە هەڵوێستەیەکی جیدی هەیە. مێدياى كوردى هه‌نگاو و قۆناغى زۆر گرنگى بڕيبوو، بۆ ده‌بێ ئه‌م پاشه‌كشه‌ ترسناكه‌‌ بكات!

مێدیا ئەرکێکی باڵای لە ئەستۆیە و نابێت ڕێگە بدرێت لە بەها پیشەیی و ئەخلاقییەکان بەتاڵ بکرێتەوە. پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن لە عەقڵی گشتی، دەبێت لە سەرووی کێبڕکێ سیاسییەکان و شەڕی شاشەکانەوە بێت.

* ماستەر لە کۆمەڵناسیی مێدیا

شارل دی گۆل و وتە بەناوبانگەکانی

2026-05-14T10:26:48.694+03:00

د. نازەنین عوسمان

جەنەراڵ شارل دی گۆل، ناودارترین کەسایەتی فەرەنسایە لە سەدەی بیستەمدا. لە فەرەنسا تەنیا بڵێیت جەنەراڵ، ئەوا هەموو کەس دەزانێت باسی کام جەنەراڵە. لە ساڵی 1890 لە خێزانێکی نیشتمانپەروەر و مامناوەندی لەدایک بووە. لای باوکی، مێژوو زۆر گرنگ بووە و هەوڵی داوە منداڵەکانی گرنگیی پێ بدەن.

شارل دی گۆل؛ نووسەر، سەرباز، سیاسەتووان و پیاوی دەوڵەت بوو. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا چەند جارێک بریندار دەبێت و بە دیل دەگیرێت. چەند جارێک هەوڵی هەڵاتن دەدات، بەڵام سەرکەوتوو نابێت، تا لە کۆتایی جەنگدا ئازاد دەکرێت.

لە قسەکردندا زۆر بەتوانا بوو، تەلەڤزیۆن و رادیۆ چەکی سەرەکیی ئەو بوون بۆ گەیاندنی داوا و بیرۆکەکانی، هەنگاوەکانی و پرۆژەکانی... زمانی زۆر پاراو بووە و هیچ هەڵەیەکی زمانەوانی نەکردووە، بۆیە دەڵێت: " کارەکان هەست دەجووڵێنن، بەڵام وشەکان گڕ دەکەنەوە"، و نازناوی دیگۆلی مایکبەدەستی لێ نراوە.

دی گۆل، باڵای زۆر بەرز بوو، درێژترین سەرۆکی وڵات بووە تاکوو ئێستا؛ 1.96 مەتر بووە، ئەوەش کارزمایەکی تایبەتی پێ داوە.

لە تەمەنی پەنجا ساڵیدا دەبێت کاتێک هیتلەر پاریس داگیر دەکات. ئەو کاتە، مارشاڵ فیلیپ پێتان سەرۆکی حکومەتی فەرەنسا دەبێت و شارل دی گۆل جێگری وەزیری بەرگری دەبێت. خاوەنی دەسەڵاتێکی زۆر کەم دەبێت لە نێو حکومەتەکەیدا، بەڵام رێگەی بۆ خۆش کرد ئاگاداری کاروباری سوپای فەرەنسا بێت. مارشاڵ پێتان دان بە داگیرکردندا دەنێت و حکومەتەکەی لە پاریسەوە دەگوازێتەوە شاری ڤیشی. شارل دی گۆل لەگەڵ چەند کەسێکی کەم لە هەڤاڵانی، دژ بە داگیرکردن دەبن و لەگەڵ چەند کەسێک بە فڕۆکەی ئینگلیز بە دزییەوە دەچنە بەریتانیا.

وینستن چەرچڵ پشتی دەگرێت و هاوکاریی زۆری دەکات. بۆ چەرچڵ گرنگ بووە دەنگی ناڕازی لە فەرەنسادا هەبێت و پشتیوانیان بن بۆ لێدانی نازییەکان. پەیوەندییەکانی دی گۆل لەگەڵ هاوپەیمانان، بەرز و نزمیی بەخۆوە بینیوە. چەرچڵ جارێک پێی دەڵێت: "دەزانیت تۆ لە نێو هاوپەیمانان زۆرترین کێشەت بۆ دروست کردووین"، دی گۆل لە وەڵامدا دەڵێت: "گومانم لەوە نییە، چونکە فەرەنسا گەورەیە".

شارل دی گۆل، بڕوای بە بەرگری هەبوو، چونکە دەیزانی فەرەنسا زۆر وڵاتی لەژێر دەستدایە، بەتایبەتی لە ئەفریقا، خاوەنی کەشتیگەل و فڕۆکە و هێزی سەربازین و توانای بەرگرییان هەیە.

لە 18ی حوزەیرانی 1940 شارل دی گۆل بانگەوازە بەناوبانگەکەی لە رادیۆی (بی بی سی) لە لەندەن بڵاو کردەوە؛ ئەو بانگەوازە، داستانێکی ئەفسووناوییە بۆ ئەو کاتە و بوو بە خاڵی وەرچەرخان لە مێژوو و دواڕۆژی فەرەنسادا.

لە دەرەی وڵات، لە لەندەن، دی گۆل رێکخراوی کۆمیتەی "فەرەنسای ئازاد"ی دامەزراند و لەناوەوەش هێزی ئازادیی فەرەنسا بۆ بەرگری دامەزرا و هەردووکیان پشتیوانی یەکتر بوون.

هێزی فەرەنسای ئازاد، تاکە هێز بوو نوێنەرایەتی فەرەنسای دەکرد لەگەڵ هێزەکانی هاوپەیمانی. هەر ئەم هێزەش بوو گەشەی کرد و بوو بە هێزی بەرگریی نیشتمانی و دوای ئەوە بوو بە حکومەتی کاتی. (سەرۆک ماکرۆن لە رۆژی 18ی ئازاری 2026، بڵاوی کردەوە و مزگێنیی بە هێزی بەرگری دا کە کەشتییەکی جەنگی دروست دەکەن بەناوی "فەرەنسای ئازاد". ئەو کەشتییە، هەڵگری فڕۆکەی جەنگییە، جیلی تازەیە و بە ئەتۆم کار دەکات و لە 2031 تەواو دەبێت).

مارشاڵ پێتان، قارەمانی شەڕی ڤێردان بوو لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا، بەڵام لە جەنگی جیهانیی دووەمدا هاوکاری نازییەکان و هۆکاری بەدەستەوەدانی پاریس بوو. دەسەڵاتی فەرەنسی لە شاری ڤیشی دامەزراند و خۆی وەک سەرۆک دانا. دوای ئەوەی شارل دی گۆل دەچێتە ئینگلتەرا و حکومەتی کاتی دادەمەزرێنێت، پێتان لە 2ی ئابی 1940 ناسنامەی فەرەنسی لە دی گۆل دەسەنێتەوە و حوکمی لەسێدارەدانی غیابیی لە دژ دەدات، بەڵام وەڵامی دی گۆل ئەوەیە: "ئێستا پێویستە فەرەنسا بکڕینەوە، لە رێگەی چەک، ئێستا ئەرکێکی گەورە لەسەر شانمە و تەنیا بە ناوی فەرەنساوە قسە دەکەم". هەروەها "هەرچەندە ئاستەنگەکان گەورە بوون، بەڵام بەرگری بکەیت باشترە لەوەی خۆت بەدەستەوە بدەیت".

هێزی ئازادیی فەرەنسا بۆ بەرگری، لە سەرەتادا چەند هەزارێک بوون، بەڵام لە 1943دا ژمارەیان زیارتر بوو لە پەنجا هەزار سەرباز و ئەفسەر و فڕۆکەوان. دی گۆل هێزەکانی زیاتر لەو وڵاتانەی لەژێر دەستی فەرەنسادا بوون لە ئەفریقا، بەتایبەتیی چاد، کامیروون، کۆنگۆ، گابۆن و ئەفریقای ناوەڕاست، دروست کرد. هەر فەرەنسای ئازادیش بوو بە هەوێنی دامەزراندنی حکومەتی کاتیی کۆماری فەرەنسی لە ساڵی 1944 و دی گۆل لیژنە و خزمەتگوزاریی بەڕێوەبردنی دامەزراند و لەگەڵ هاوپەیمانان هەوڵی دا هێزەکانیان پێکەوە بەشداریی جەنگەکان بکەن، بەتایبەتی لەگەل جەنەراڵی ئەمەریکی، دوایت ئایزنهاوەر، کە سەرکردەی هێزەکانی هاوپەیمانی بوو لە ئەوروپا.

هەرچەندە ئەمە لە سەرەتادا ئاسان نەبوو بۆی و هاوپەیمانان دانیان پێدا نەدەنا و زۆر جار رایان وەرنەدەگرت، هەتا بۆ ئەو پلانانەی بۆ شەڕیش دەربارەی فەرەنسا و ئەو وڵاتانەی لەژێر دەستی فەرەنسادا بوون دادەنران، بەڵام کۆڵی نەدەدا و خۆی دەسەپاند بەسەریاندا تا گوێی لێ بگرن و بەشداریی پێ بکەن. دی گۆل دەڵێت: "بێمانایە، وڵاتێکی گەورە بڕیاری دواڕۆژی بخاتە دەستی وڵاتێکی تر، هەتا ئەگەر دۆستیشت بوو". هەروەها دەڵێت: "وڵاتەکەمان وەک ئەوەی هەیە، لە نێو وڵاتان وەک ئەوەی هەن، دەبێت سەربەرز و راست بوەستێت، هەتا ئەگەر لەژێر مەترسیی کوشتن و بڕینیشدا بێت". "لە سیاسەتدا وا باشترە قەناعەت بە بەهێزەکان بکەیت وەک ئەوەی دژیان بوەستیت". "هەردەم ئاگر دەستپێشخەری بەسەر ئاگرکوژێنەوەدا هەبووە، دەبێت شتەکان وەکوو خۆی قبوڵ بکەین، سیاسەت لەسەر راستییەکان بەڕێوە دەچێت"...

بڕوای تەواوی هەبوو بە فەرەنسا و فەرەنسییەکان، بۆیە دەڵێت: "فەرەنسا باری گرانە بە مێژووی، بە شەڕە خوێناوییەکانی، بە شۆڕشەکانی کە بە بەردەوام دێن و دەڕۆن، بەڵام چاک دەبێتەوە و تەندروست دەبێت لە رێگەی تازەبوونەوەوە".

یەکێک لە پێداگرییە گرنگەکانی ئەوە بوو؛ دەبێت یەکەم هێزی دابەزین بۆ رزگارکردنی نۆرمەندی، هێزی فەرەنسی بێت، هەروەها بۆ رزگارکردنی پاریسیش، هەر پێداگریی کرد کە دەبێت هێزی فەرەنسی یەکەم هێز بن بۆ چوونەناوەوەی. دوای ئازادیی پاریس و لە یەکەم وتاریدا، دی گۆل لە 25ی ئابی 1944 لە پاریس گوتی: "پاریس تووڕەیە، پاریس شکێنراوە، پاریس شەهید کراوە، بەڵام پاریس ئازادە و ئازاد کراوە لەلایەن فەرەنسییەکانەوە". ئەم وتەیە، بە لای هاوپەیمانانەوە ناخۆش بوو، چونکە بە سەدان شەهیدیان لە شەڕەکانی فەرەنسادا هەبوو، بەتایبەتی لە نۆرمەندی. دی گۆل دەیزانی ئەو قسەیەی راست نییە، بەڵام بۆ بەهێزکردنی خۆی و بەرگریکردن سوودی هەبوو.

حکومەتی کاتیی فەرەنسا، لەدوای رزگاربوونی پاریس، لە 1944 بۆ 1946 دامەزرا. دی گۆل هەندێک چاکسازیی هێنایە کایە؛ دەنگدانی ژن لە هەڵبژاردندا بوو بە یاسا لە ساڵی 1945، خۆماڵیکردنی بانکەکان و وزە و هاتوچۆ، دانانی یاسا بۆ سەندیکاکان، بیمەی تەندروستی و کۆمەڵایەتی دانا... سیاسەتێکی تێکەڵە لە سیستمی سەرمایەداری و سۆشیالیستیی بەڕێوە دەبرد، هەر بۆیە چەپەکان دەیانخستە بەرەی راستڕەوەکان و راستڕەوەکانیش دەیانخستە بەرەی چەپەکانەوە. خۆی دەیگوت: "من نوێنەرایەتی فەرەنسا دەکەم بە هەموو بۆچوونەکانیانەوە". لە شوێنێکی تریشدا دەڵێت: "من پیاوێکم سەر بە کەس نیم، سەر بە هەمووتانم".

زۆر بڕوای بە پارتە چەپەکان، بەتایبەتی بە سۆشیالیزم نەبوو و دەیگوت: "سۆشیالیستەکان بەدەگمەن پرۆژەی گەورەیان پێیە، سیاسەتی پۆپۆلیستی بەکار دەهێنن، ئاستی کۆمەڵگە دادەبەزێنن بەناوی یەکسانییەوە، هەر بەو شێوەیە چۆن ئێمەیان خستە نێو هاوپەیمانیی نازییەکانەوە لە ساڵی 1940دا". "سۆشیالیستەکان لە خەیاڵدا دەژین و دوورن لە واقیع و خاوەنی بیرۆکەی روون نین". "سۆشیالیستەکانم خۆش ناوێت، چونکە کاریگەر نین، لاوازن و ترسناکن... خۆشم ناوێن، چونکە سۆشیالیست نین".

دی گۆل بڕوای بە دیموکراسیەت هەبوو و دەیوت: "دیموکراسیەت، حوکمی گەلە، بە سەربەخۆیی و بێ ئاستەنگ کار دەکات". "بە لای منەوە دیموکراسیەت هاوواتای دەسەڵاتی نیشتمانییە".

لەگەڵ ئەوەی بە باشە باسی سۆشیالیزمی نەدەکرد، لەگەڵ سەرمایەدارییشدا نەبوو و لەو بارەیەوە دەیگوت: "لە سیستمی سەرمایەداریدا سەرمایەدار دەسەڵاتدارە، هەوڵی زیادکردنی سەرمایەکەی دەدات، بەڵام ئەو کەسانەی سەرمایەیان نییە، خۆیان بە بێگانە دەزانن، هەتا لەو شوێنەی کاری بۆ دەکەن. نەخێر، سەرمایەداری لە دیدی مرۆڤایەتییەوە چارەسەرێکی گونجاو نییە".

کۆماری چوارەم دامەزرا. لە دەستووری کۆماری چوارەمدا، هێز و دەنگی سەرەکی بۆ پەرلەمان بوو. دی گۆل کەوتە ناکۆکی لەگەڵ ئەو سیستمە، داوای دەکرد سەرۆککۆمار دەستی واڵاتر بێت و بتوانێت ئازادانەتر کار بکات و پێویستە وڵات خاوەنی دەسەڵاتێکی جێبەجێکاری بەهێز بێت. تا ئەو کاتە زوو زوو حکومەت دەگۆڕا بەپێی رێککەوتنەکان و هاوپەیمانییەکانی نێو پارتەکانی پەرلەمان، حکومەت تووشی ئیفلیجی بووبوو.

دی گۆل کەوتە ناکۆکی لەگەڵ پارتەکان و لە 1946دا دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش کرد و دوور کەوتەوە لە دەسەڵات و سەرۆکایەتی حکومەتی کاتی. لەو رووەوە هێرش دەکاتە سەر پەرلەمانتارەکان و بە یاریکەری نەزۆک ناویان دەهێنێت و کادیری خراپیان دروست کردوە و دەڵێت: "گەلی فەرەنسی بەرپەچی ئەو یاریکەرە نەزۆکانە دەداتەوە و ئەو چوارچێوەیە چاك دەکاتەوە کە گەلی پێ خراوەتە دەرەوە". "خەڵکی فەرەنسا نەگۆڕاون، سەرکردەکانیان رازی نابن گوێ بگرن و کار بکەن، بەڵام زۆر حەزیان لە قسە و وتووێژە".

لە حکومەت دوورکەوتەوە، بەڵام لە سیاسەت نا. بیروڕاکانی لە رۆژنامەکان دەنووسی و باسی پێویستی و چۆنێتی بەهێزکردنی سیاسەتی فەرەنسای دەکرد لە جیهاندا و چۆن سەربەخۆیی و تایبەتمەندیی بپارێزێت و دەستوور بە چ شێوەیەک بگۆڕدرێت. کەوتە نووسینەوەی بیرەوەرییەکانی، هەروەها بەوردی سەیری سیاسەتی فەرەنسای دەکرد لە جەزائیر و ڤێتنام، پاشان پارتی گردبوونەوەی گەلی فەرەنسای دامەزراند.

دامەزراندنی کۆماری پێنجەمی فەرەنسا لە 1958:

کۆماری چوارەم کێشەی زۆر بوو، نەیدەتوانی بەو شێوەیە بەردەوام بێت. بەهۆی زوو زوو گۆڕینی حکومەت، تەنیا لەنێوان 1954 بۆ 1958 شەش جار حکومەت گۆڕدرا. کێشەی نێوان پارتەکان زۆر بوو، فەرەنسا لەسەر رۆخی شەڕی ناوخۆ بوو، بەتایبەتی ناکۆکییان لەسەر هەڵوێستیان بەرانبەر بە جەزائیر، کە دابەش بووبوون بۆ دوو بەرە؛ بەرەیەکیان جەزائیری بە بەشێک لە فەرەنسا دادەنا و بەرەکەی تر داوای سەربەخۆیی بۆ دەکرد.

داوا لە دیگۆل کرا بێتەوە سەر حوکم، دی گۆل مەرجێکی دانا؛ دەستوور بگۆڕن و رێگەی پێ بدرێت چاکسازی بکات. پەرلەمان رازی بوو. لە تشرینی یەکەمی 1958 دەستووری تازە دانرا بۆ کۆماری پێنجەم و دەسەڵاتی تازە درا بە سەرۆککۆمار، بەتایبەتی لە سیاسەتی دەرەوە و لە کاتی قەیرانی نائاساییدا، دەسەڵاتی پەرلەمانیش هەر وەکوو خۆی مایەوە. هەردوولا؛ پەرلەمان و سەرۆککۆمار، بە هەڵبژاردنی راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێردران. ئەم شێوە سیستمە سیاسەی فەرەنسا، زۆر جار ناو دەبرێت بە "کۆماری پاشایەتی". دیگۆل دەڵێت: "بۆ فەرەنسا سیستمی پاشایەتی گونجاوترە" و هەوڵی دا کۆشکی ڤێرسای بکاتەوە بە کۆشکی سەرۆککۆمار، هەرچەندە بۆ ماوەیەک توانی، بەڵام دوایی سەری نەگرت و جارێکی تر گەڕایەوە بۆ پاریس.

بەشێک لە هاوڵاتیان مەترسییان هەبوو لەو گۆڕانکارییانە، بۆیە دڵنیایان دەکاتەوە و دەڵێت: "دەمەوێت دڵنیا بن کە رووباری لوار بەردەوام دەبێت و بە گۆڕینی کۆمار، رێڕەوی ناگۆڕێت. دەستوور گۆڕاوە، بەڵام فەرەنسا بەردەوامە". لە جەزائیر پێ رەشەکان (ئەو فەرەنسییانەی لە جەزائیر دەژیان) ترسیان هەبوو لە سەربەخۆیی جەزائیر، دی گۆل پێیان دەڵێت: "لێتان تێدەگەم". بەرگری و شەڕی خوێناوی کرا لەنێوان فەرەنسا و جەزائیر لە 1954-1962، شەڕی یەک ملیۆن و نیو شەهید لە جەزائیر زامێکی گەورەیە و تا ئێستاش ساڕێژ نەبووە. دی گۆل پێی باش بوو وردە وردە لە جەزائیر بێنە دەرەوە و دەسەڵات بدەنەوە بە جەزائیرییەکان.

لە ساڵی 1962 جەزائیر سەربەخۆیی وەرگرت، دوای ئەوەی بۆ ماوەی 132 ساڵ لەژێر دەستی فەرەنسادا بوو. ئەوەش یەکێکە لە هەنگاوە گرنگەکانی مێژووی فەرەنسا. دی گۆل لەو کاتەدا بڕوای تەواوی بە ئازادیی جەزائیر هەبووە، بەڵام نەیوێراوە بەئاشکرا ئەوە بوورووژێنێت، چونکە هەوادارانی "جەزائیر بەشێکە لە فەرەنسا" زۆر بەهێز بوو، بەتایبەتی لە نێو سوپا و ئەفسەرەکاندا، بۆیە لە ساڵی 1966 لە کۆنفراسێکی رۆژنامەوانیدا دەڵێت: "من هەردەم لەو بڕوایەدا بووم کە دەبێت جەزائیر سەربەخۆ بێت، بەڵام بیر بکەنەوە لە ساڵی 1958 گەر لە کۆڕبەندی جەزائیردا ئەو قسەیەم بکردایە، ئێستا لێرە نەدەبووم و نەدەگەیشتمە هەڵبژاردن". چەندین جار هەوڵی کوشتنی دی گۆل درا، بۆ نموونە؛ لە 1962 هێرشێکی گەورە لەلایەن ئەفسەرە فەرەنسییەکانەوە کرایە سەری و ئۆتۆمبێلەکەی 187 گوللەی بەرکەوت، بەڵام ئۆتۆمبێلە باشەکەی و شوفێرە لێهاتووەکەی رزگاریان کرد.

هەر لەو کاتەی لەسەر حکوم بوو، دانی نا بە کۆماری کۆمۆنیستیی چینیدا لە ساڵی 1964، پەیوەندیی دیپلۆماسیی کردەوە، بەوەش فەرەنسا یەکەم دەوڵەتی گەورەی بەرەی رۆژئاوا بوو کە دانی بە چیندا ‌نا.

داواشی کرد هەرێمی کوبێک، کە فەرەنسی زمانن لە کەنەدا، سەربەخۆیی وەربگرێت. ئەوەش کێشەی لەگەڵ کەنەدا بۆ دروست کرد.

دی گۆل، سیاسەتێکی میانڕەوانەی لەگەڵ هەردوو کوتلەی سۆشیالیست و ئەمەریکا پیادە کرد، هەرچەندە ئەوە ناکۆكی لەگەڵ ئەمەریکا بۆ دروست کرد. گرنگیی بە چەکی ئەتۆمی دا و دەستیان کرد بە دروستکردنی و بەتەواوی پشتی بە ناتۆ نەبەست.

لە ساڵی 1963 لەگەڵ ئەڵمانیا پەیمانی بەست و کۆتاییان بە دوژمنایەتی هەردوو جەنگی جیهانی هێنا لەنێوانیان و بوو بە سەرەتای دامەزراندنی بناغەی یەکێتیی ئەوروپا، لەو بارەیەوە دەڵێت: "ئەوەی پێویستە بۆ ئاشتی، لێکتێگەیشتنی نێوان گەلانە، هەرچی سیستم و حکومەتەکانە دێن و دەڕۆن، بەڵام بەداخەوە گەلان ئەمە نازانن". راوێژکاری ئەڵمانیا، تاکە سەرۆکی وڵاتە کە دیگۆل بردوویەتە ماڵەکەی خۆی.

بڕوای بە سەربەخۆیی نیشتمانیی هەر وڵاتێک هەبووە، لە نێو ئەوروپایەکی هەماهەنگدا نەک ئەوروپایەکی فیدراڵی، وەک ئەو کاتە داوا دەکرا و دەڵێت: "تا چ رادەیەک خەیاڵاوی بین و بڕوا بەوە بکەین کە گەلانی ئەوروپا، بەدرێژایی سەدەکان، لە رێگەی ماندووبوون و دەردەسەری، هەر یەکە بەو جوگرافیا و مێژوویەی هەیەتی، بە زمانیان، بە کولتووریان، بە پێکهاتەکانیان، بە دامودەزگا تایبەتییەکانیان، ئەمانە هەمووی رابگیرێن و ببن بە یەک کیان!".

دژی هاتنی بەریتانیا بوو بۆ نێو ئەو هەماهەنگییەی ئەوروپا. لە سەرەتادا پەیوەندیی لەگەڵ ئینگلتەرا زۆر باش بوو، وردە وردە لێی دوورکەوتەوە. ئەمەریکا کاریگەریی زۆرە لەسەر ئینگلتەرا و هەردەم گرێ دراوە بە سیاسەتی ئەمەریکاوە. دیگۆل دوو جار دژ بە ئینگلتەرا ڤیتۆی کرد؛ لە ساڵی 1963 بۆ نێو بازاڕی پێکەوەیی ئەوروپی و لە ساڵی 1967دا دژ بە هاتنی بۆ نێو کۆمەڵەی ئەوروپی. دی گۆل بەریتانیای وەک ئەسپی تەروادە دەبینی، کە هێزی ئەمەریکا دەهێنێتە نێو ئەوروپا و سەربەخۆیی ئەوروپا لەق دەکات، لەو بارەیەوە دەڵێت: "ئەوروپایەکی فیدراڵی، ئەوروپایەکە لەژێر هەژموونی ئەمەریکادا". خاڵێکی تر، ئەوە بوو گەر ئینگلتەرا بێتە نێو ئەو یەکێتییەوە، لە رێگەی وڵاتانی کۆمەنوێلسەوە بازرگانیی کشتوکاڵ بۆ خزمەتی خۆیان بەکار دەهێنن و بەم شێوەیە جووتیاری فەرەنسی زەرەرمەند دەبێت. کۆنە رقێکی بەرانبەر بە ئینگلتەرا هەر هەبووە، کە دەڵێت: "بەلجیکا وڵاتێکە، ئینگلیز دایمەزراند تا کێشە بۆ فەرەنسا بنێتەوە". "پەیمان وەکوو کچی گەنج و گوڵە، هێندە دەمێنێتەوە تا گەشە".

لە هەڵبژاردنی 1965 بۆ جارێکی تر وەک سەرۆککۆمار هەڵبژێردرایەوە (ماوەی سەرۆکایەتی لە کۆماری پێنجەم، حەوت ساڵ بوو).

لە 1966 هەنگاوێکی تری گرنگی بۆ فەرەنسا هاویشت، ئەویش کشانەوە بوو لە ڤێتنام. داوای کرد لە ئەمەریکا کرد هەمان هەنگاوی فەرەنسا بنێت، کە چۆن لە جەزائیر هاتنە دەرەوە. ئەم وتەیەی بۆ ئەمەریکا قورس بوو.

لە ساڵی 1966 دی گۆل فەرەنسای لە پەیمانی ناتۆ هێنایە دەرەوە. دی گۆل حەزی دەکرد فەرەنسا سەربەخۆ بێت لە بڕیارەکانیدا، نەک ئەمەریکا بەسەریدا بسەپێنێت وەک شەڕی ڤێتنام. لە بەرانبەردا بنکەی ناتۆ لە پاریسەوە چووە برۆکسل. هەرچەندە فەرەنسا بە ئەندامی پەیمانی ئەتلەنتیک مایەوە، بەڵام کۆنترۆڵی تەواوی بەسەر سوپاکەیدا هەبوو. فەرەنسا لە هەنگاوێکی دژ بە ئەمەریکادا، پەیوەندیی لەگەڵ وڵاتانی ئەمەریکای لاتین خۆش کرد و سەردانی بەشێک لەو وڵاتانەی کرد و پەیوەندیی بازرگانیی لەگەڵ بەستن.

دی گۆل بڕوای وابوو دوو هێزی گەورەی (سۆڤیەت و ئەمەریکا)، دوو جەمسەری کاریگەرن لەسەر دنیا، بۆ ئەوەی فەرەنسا وەک کیانێکی سەربەخۆ بێت و گرێدراوی هیچ لایەکیان نەبێت، لە حوزەیرانی 1966سەردانی سۆڤیەت دەکات، بە سوپای سوور پێشوازی لێ کرا و یاداشتێکی دوولایەنەیان واژوو کرد. لە وتەیەکدا لە سۆڤیەت دەڵێت: "هیچ یاسایەک رێگە نادات گەلێکی ئاسیا بچێتە ژێر دەستی وڵاتێک لەودیو ئۆقیانووسەوە و حوکمت بکات، دەبێت رێگە بدرێت هەر گەلە بە حەزی خۆی داواڕۆژی دیاری بکات".

دژی هاتنی زۆر و بە لێشاوی پەنابەری موسوڵمان بوو، دەترسا دیمۆگرافیی فەرەنسا تێک بچێت و کاریگەرییان هەبێت لەسەر کولتووری فەرەنسی، دەڵێت: "فەرەنسا، فەرەنسا نامێنێت. راستە، کۆماری فەرەنسا سیکۆلارە، بەڵام فەرەنسا کریستیانە. با قسەی بێمانا نەکەین، خۆمان هەڵنەخەڵەتێنین، سەیری موسوڵمانەکانتان کردووە بە دژداشە و عەمامەی سەریان؟ دەبێت فەرەنسی بین. ئەوانەی دەڵێن ئەمانە تێکەڵ بە کولتووری فەرەنسی دەبن، مێشکیان بە قەد مێشکی باڵندەیەکە، هەتا ئەگەر دبلۆمی بەرزشیان هەبێت". "بڕوات وایە فەرەنسا دەتوانێت دە ملیۆن موسوڵمان وەربگرێت، سبەی دەبنە بیست و دووسبەی چل، ئەگەر رەگەزنامەی فەرەنسی بدەینە جەزائیرییەکان و بەربەرەکان، چۆن دەتوانین رێگەیان لێ بگرین بێنە فەرەنسا دابنیشن، بەتایبەتی کە باری ئابووریی فەرەنسا باشترە". "دێیەکەی من ناوی کۆلۆمبەی دوو کەنیسە، ناوی دەبێتە کۆلۆمبەی دوو مزگەوت". "وەرە سرکە و رۆن تێکەڵ بکە، چەند تێکیان بدەیت هەر لێک جیا دەبنەوە، عەرەب و فەرەنسییش وان، عەرەب عەرەبە و فەرەنسییش فەرەنسییە". "فەرەنسیی زەردپێست، رەش و گەنمڕەنگمان هەیە، ئەمە مانای ئەوەیە فەرەنسا کراوەیە بەرەو رووی گەلان و خاوەن پەیامێکی جیهانییە، بەڵام وا باشترە بە کەمینە بمێننەوە".

لە ئایاری 1968، گەنجان، بەتایبەتی لە زانکۆکاندا، راپەڕین. هۆکار زۆر بوون، تایبەت بە خوێندن، سیستمی خوێندن، بێکاری، دەسەڵاتی زۆری دی گۆل، مافی مرۆڤ، مافی کرێکار و هاوپەیمانیی گەنجانی جیهان. دە ملیۆن لە خوێندکاران و کرێکاران دژ بە پۆلیس بوون. دەسەڵاتی پۆلیس توانیی سەرکوتیان بکات و کۆتایی بە ڕاپەڕینی ئایاری 1968 بهێنێت و لە 30ی ئایاری 1968 دی گۆل دەڵێت: "واز ناهێنم، سەرۆکوەزیران ناگۆڕم، بەڵکوو پەرلەمان هەڵدەوەشێنمەوە". لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا پارتەکەی و هاوپەیمانانی، زۆرینەیان هێنا سەرەڕای ئەو هەموو دژایەتییەی کە کرا.

زۆر جار گلەیی هەبووە لە فەرەنسییەکان و ناڕازیبوونیان، دەڵێت: "فەرەنسی، تەنیا بیر لە خواردن و خواردنەوە و خۆشگوزەرانی دەکاتەوە، گۆشت و پەتاتەی سوورەوەکراو بخوات و خاوەنی ئۆتۆمبێلی رینۆی چوار بێت، بەڵام ئەمانە هیچیان لە بەرژەوەندیی نیشتمانیدا نین". "چۆن دەتوانیت گەلێک حوکم بکەیت کە خاوەنی 258 جۆرە پەنیرە". "یەکسانیی کۆمەڵایەتی، لەسەر هیوا، لەسەر گەورەیی وڵات دروست دەبێت، نەک لەسەر جۆری پێڵاو". "هەموو فەرەنسییەک حەز دەکات هەندێک مافی تایبەتی هەبێت و سوودی لێ وەربگرێت و وا نیشان بدات بڕوای بە یەکسانی هەیە". "فەرەنسی، حەز دەکات هەردەم هەندێک جیاوازیی هەبێت و لە هەمان کاتدا داوای یەکسانی دەکات، ئەم دووڕووییە بەدرێژایی مێژوو لای فەرەنسییەکان هەبووە". "هەموو گێرەشێوێنییەک رێگە بۆ گرووپی جیاواز دروست دەکات تا رق و کینەیان دەرببڕن". "بەڵێ بۆ ریفۆرم، نەخێر بۆ گێرەشێوێنی".

"گەر کەسێک گەمژە نەبێت، نابێتە پۆلیس، رەخنە و زیرەکی لەگەڵ ئیشی پۆلیس ناگونجێت، پۆلیس تەنیا فەرمان جێبەجێ دەکات" . "بەگشتی، مرۆڤی ئازا زیرەک نییە و زیرەکەکانیش ئازا نین".

لە نیسانی 1969، دی گۆل رەشنووسێکی پێشکەش بە گەل کرد بۆ گۆڕێنی بەشێکی زۆر لە یاساکان و خستییە ریفراندۆمەوە، بەڵام لە ریفراندۆمەکەدا رەشنووسەکە رەت کرایەوە و دی گۆل دەستی لە کار کێشایەوە، هەروەک خۆی پێشوەختە بڕیاری دابوو. ئەو سەرکردەیەی بووبوو بە سونبولی بەهێزی بەرەنگاری و سەربەخۆیی فەرەنسا لە جەنگی جیهانیی دووەمدا، شکستی هێنا لەوەی گەل بە رەشنووسەکەی رازی بکات. هەموو ژیانی بڕوای بە گەورەیی فەرەنسا هەبوو و زۆر جار باسی ئەو گەورەییەی کردووە، کە ئەو هەر لە خزمەتیدا بووە و دەڵێت: "هیچ شتێکی گەورە، بەبێ مرۆڤی گەورە ناکرێت و ئەو مرۆڤانەش هەر ئەوەیان ویستووە کە گەورەبن"."گەل خاوەن قسەیە و قسەی گەلیش قسەی دەسەڵاتە". "داواکاریی گەلی گەورە، هاوتەریبە لەگەڵ گەورەیی کێشە و بەڵاکان". "فەرەنسی لە هەر شتێک بگەڕێت، ئەو شتە سەرسوڕهێنەرە". "ناکرێت فەرەنسا، فەرەنسا بێت و گەورە نەبێت". "گەر لەلایەن زۆرینەتان بڕواتان پێم نەما وەک سەرۆکی وڵات، واز لە کارەکانم دەهێنم". "لە هەموو ژیانم بیرۆکەیەکم بەرامبەر بە فەرەنسا هەبوو ئەوێش (گەورەییەتی)". "بە سروشت فەرەنسا ناتوانێت لەپێشەوە نەبێت، یەکەم نەبێت. پرۆژەی گەورە دەتوانێت کۆمەڵگەی فەرەنسی دوور بخاتەوە لە دابڕان لە یەکتری".

دوورکەوتەوە لە پاریس و لە خانووەکەی لە دێی کۆلۆمبەی دوو ئگلیز، لە رۆژهەڵاتی فەرەنسا، لە ماڵەکەی خۆیدا، لەدوای 10 مانگ، لە 9ی تشرینی دووەمی 1970 کۆچی دوایی کرد. لە باسی خۆی و کارەکانیدا دەڵێت: "لەبەر ئەوەی زۆر شت دەستپێدەکاتەوە، زوو یان درەنگ، ئەوانەی کردوومە دەبنە ئیلهامبەخش، دوای ئەوەی دەمرم". "چ مرۆڤێک کۆتایی بە سەرکەوتنەکانی هێناوە؟". "ژیان ژیانە، بە مانایەکی تر، دەبێت هەوڵ بدەیت، جا ئەمە راستە بۆ مرۆڤ و بۆ گەلیش". "نەمری، تەنیا بۆ ئەو کەسانەیە کە هەردەم خەونیان پێوە بینیوە". "پیری، نقومبوونی کەشتییە". "گەر هیوا کۆتایی هات، مانای مردنە". "دواڕۆژ موڵکی کەس نییە". "زەحمەتی، پیاوی بەهێز رادەکێشێت و خۆی لەو رێگەیەدا دەدۆزێتەوە". "لە گەرمەی رووداوەکاندا، هەوڵی تەنیاییم داوە، ئێستا تەنیایی هاوڕێمە".

عەجاج و رزگاربووانی ئەنفال رووبەڕووی یەکتر

2026-05-14T10:22:56.919+03:00

نەوزاد مەحمود

بەیانی رۆژی پێنج شەممە 7ی ئایاری 2026ـە لە دادگای رەسافەم لە شاری بەغدای پایتەختی عێراق . پیاوێکم بینی ، پیاوێکم بینی وەک شێوەی جارانی نەبوو، پیاوە کەڵەگەت و چوارشانە و قژپڕ و مەترسیدارەکە نەبوو، ترسی دادڤانیی و ئەو چیرۆکانەی لە تووڕەییدا کەفدەڵێن ببوون و چاویان بۆ دەگێڕا، هێندەی دیکە سیس و لاوازیان کردبوو. ئەو بە تەنیشت من دا لە رێڕۆ بەرتەسکەکەوە بردیان بۆ ژووری چاوەڕوانیی دەستپێکردنی دادگاییەکە.

رۆژی 7ی ئایاری 2026 لە دادگای تێهەڵچوونەوەی رەسافە لە بەغدا بەیەکگەیشتنەوەیەکی مێژوویی تۆمارکرا. قوربانیانی هێرشەکانی پرۆسەی ئەنفال و یەکێک لە جەللادەکانیان. برین و چەقۆ. قامچی و خەتی ئێشەکان، رۆژگار بە جۆرێک یارییەکەی پێچەوانە کردبووەوە کە رزگار شەمزین عەلی، پێیگوتم "خۆزگە دادوەر رێگەی دابووایە لەنێو هۆڵی دادگە کردەوەیەکی عەجاج دووبارە بکەمەوە، ئەژنۆم بخەمە سەر شانی و لێی بپرسم: ئەو کچانەت بۆچی بردە ژوورەکەت و دەستدرێژیت کردە سەریان؟".

تێپەڕینی (عەجاج ئەحمەد حەردان تکریتی)، وەک هەڵڕشتنی قاپێک خوێ بوو بەسەر برینەکاندا، هەیەجان و شلوێبوونی لەنێو شاهێدحاڵ و سکاڵاکارانی ئەنفال دا دروستکرد و پارێزەرەکانی کورد هەوڵی هێورکردنەوەی ئەوانیان دەدا "هەمووتان دەیبینن، لە بەردەمتان رادەوەستێ"، ئەمە رێک 40 خولەک پێش دەستپێکردنی دانیشتنی دادگاییەکە بوو کە بە پاساوی بچووکی هۆڵی دانیشتن و زۆریی سکاڵاکاران، پرۆسەکە کاژێر 10 دەستی پێکرد.

عەجاج، بە چاوشۆڕی و زیلەتباری سەیرێکی شاهێدحاڵەکانی کرد "خۆی داماو کردووە، کەمێکی دیکە تاڵاوی کردەوە دڕندەکانی دەنۆشێت"، سۆران عەبدوڵڵا وای پێگوتم کە برینەکەی سەری هێنابووە بەغدا تاوەکو پیشانی دادوەری بدات.

بینینە کورتخایەن و چەند چرکەییەکەی عەجاج هۆڵەکەی دایە دەست هەرا و هەنگامەیەکی زۆر، هەر یەکەو لای خۆیەوە لەو زەلیلییەی عەجاج سێبووری بۆ چیرۆکەکەی خۆی دەدرووی "یارییەکە پێچەوانە بووەتەوە، 8 دانە مانگی رێک من لە نووگرەسەلمان خۆم لە عەجاج دەشاردەوە، ئێستا عەجاج خۆی لە من دەشارێتەوە!" ، رزگار شەمزین وایگوت.

هۆڵەکە بچووکە، دادوەرێک و ژمارەیەک لێکۆڵەری دادی و سێ پارێزەری کورد و پارێزەرێکی ئافرەت کە هیچ خاڵێکی بەهێز شک نابات بۆ بەرگریکردن لە عەجاج، بە جلوبەرگی تایبەتی پارێزەری وەستاون. لە نێوەڕاستی هۆڵەکەدا قەفەزێک بۆ تۆمەتبار دانراوە کە لەنێویدا بەجلی زەرد بە پێوە راوستاوە. شاهێدحاڵ و سکاڵاکارانی ئەنفالیش کە لە ناوچەکانی خورماتوو (ناوچەیەکی کوردستانیی سەر بە پارێزگای سەلاحەدینە) ، چەمچەماڵ ( قەزایەکی پارێزگای سلێمانییە و پێشتر سەر بە کەرکووک بوو)، پاریزگای هەڵەبجە، قەرەداخ ( لە پارێزگای سلێمانی)، دەشتی کۆیە و بالیسان ( لە پارێزگای هەولێر)، هاتوون. هەریەکێک لەوان گیرۆدەی ئێشی چیرۆکێکە و پیاوی نێو قەفەزەکەش دیلی دەستی هەموو چیرۆکەکانە، بەو هەزاران چیرۆکەشەوە کە چانسی گەیشتن بە بەغدایان نەبوو.

دانیشتنی دادگە بە بانگکردنی فەزیلە محەممەد مەحموود دەستی پێکرد، بەڵام فەزیلە دوای ئەوەی سوێندی راستبێژیی بۆ دادوەر خوارد، رەتیکردەوە قسە بکات و گوتی، جەنابی دادوەر، من دەمەوێ لە دۆخێکی تەواو نهێنیدا قسەی خۆم رووبەڕووی تۆمەتبار بکەم، چونکە دەمەوێ ناوەکانی نێو گێڕانەوەکەم پارێزراوبن.

دادوەر، رزگار شەمزین عەلی بانگ کرد. رزگار، ژیانێکی کولەمەرگی لە نووگرەسەلمان قەتاندبوو، بەڵام رووەو عەجاج بە دادوەری گوت، ئێمە رەزالەتی زۆرمان بەدەست ئەم پیاوەوە چێشتووە، بەڵام دەستدرێژییە سێکسییەکانی ئەم کابرایە منیان زۆرتر خەمگین کردووە. دادوەر چەند جارێک دووپاتیکردەوە "تۆ دەستدرێژی ئەوت بە چاوی خۆت بینی؟"، رزگار دیمەنەکەی ئاوا گێڕایەوە: جەنابی دادوەر، چەند کچێک کە وادیاربوو تازە هێنرابوونە نووگرەسەلمان، ئەوان بە بازنەیی دانیشتبوون و زۆر جوان و شەرمن بوون و سەریان داخستبوو، چەند پۆلیسێک کە عەجاج ناردبوونی، هاتن بۆ هەڵبژاردنی جوانەکانیان. پۆلیسەکان رۆیشتن، دواتر لەگەڵ عەجاج هاتنەوە، عەجاج ئەژنۆی خستە سەر شانی یەکێکیان و دواتر دوو لە کچەکانی برد لەگەڵ خۆی.

دادوەر: گوتم خۆت بینیت؟

رزگار : بەڵێ خۆم بینیم.

لەوکاتەدا عەجاج ئاوڕێکی بۆ لای رزگار دایەوە و دواتر سەری بۆ لای چەپی خۆی بادایەوە.

دادوەر: چی دیکەی بەرامبەرتان کرد؟

" لەوێ پەیداکردنی ئاوی خواردنەوە ئێجگار زەحمەت بوو، ئەم پیاوە ئاوێکی وەک ژەهر تاڵی پێدەداین و دەیوست بە تینوێتی بمانکوژێت."

لە ساڵی 2006ەوە دەردەسەرییەکانی ئەم رزگاربووانەی ئەنفال دەنووسمەوە. عەجاجی نێو چیرۆکەکان لە دووری سەتان کیلۆمەترەوە بۆ منیش ببووە کابووس. ئەگەر دادوەر رێگەی یەک پرسیاری بە من دابووایە لێمدەپرسی: هەر بەڕاست چۆن فریا کەوتی ئەو هەموو ستەم و زۆردارییە بکەی؟

کاژێر 7:30ی سەرلەبەیانی (رەزا حەسەن مارف)ی بەساڵاچوو کە لە گوندی جەلەمۆردەوە هاتبووە بەغدا، لەنێو حەوشەی دادگە پێیگوتم: زۆربەی هاوتەمەنەکانم کە لە نووگرەسەلمان هاتنەوە ئاواتی بینینەوەی عەجاجیان بردە ژێر گڵەوە، بەڵام من وادەڕۆم بیبینم و حەق و حیسابی لەگەڵ بکەم.

"ئەم پیاوە چی لە تۆ کردووە؟"، مام رەزا داگژایە سەر پرسیارەکەی دادوەر و یادەوەریی هارووژا "بە پێڵاوەکانی سەری منی دەچەقاندە نێو چڵکاوێک بۆ ئەوەی بیخۆمەوە".

دیمەنەکەی روونتر کردەوە و گوتی، تینوومان بوو و ئاو نەبوو، لە ژوورەکەی عەجاجەوە چڵکاوی سابووناو و دەستشۆر و قاپشۆریی دەهاتە دەرەوە، ئەویش بە پێڵاوەکانی سەری ئێمەی دەخستە نێو چڵکاوەکە تاوەکو بیخۆینەوە.

دادوەر: بۆچی وای لێدەکردن؟

مام رەزا: لەبەرئەوەی کورد بووین.

یەک یەک ناوی منداڵەکانی خۆی بە دادوەر گوت کە لە نووگرەسەلمان بوون، ناوی ئەوانەشی کە مردن. ئینجا دادوەر لێی پرسی، مردووەکانتان چۆن ئەسپاردەی خاک دەکردن؟

- لەوێ پاچ و خاکەنازێک هەبوو، کەمێک زەوییەکەمان چاڵ دەکرد و دەمانکردنە ژێر خۆڵەوە و دوای ئێمە سەگەکان دەیانخواردن.

تاوەکو دادوەر کەسی زیاتر بانگ بکاتە ژوورەوە، عەجاج تەنگاسیتر و مەلوولتر دەبێ. بە لای چەپی دا سەرزەنشتکارانە ئاوڕ بۆ (شەهد محەممەد)ی پارێزەری خۆی دەداتەوە کە وادەردەکەوێ پڕیشکەی ئاگری چیرۆکەکان کاخەزی بەرگرینامەکانی ئەویشیان سووتاندبێ. شەهد، هیچ بەرگرییەکی لە عەجاج پێناکرێ.

شەهد لە دەرەوەی دادگا قسەی بۆ کردم، دوای ئەوەی لێم پرسی چۆن چوویە ژێرباری بەرگریکردن لە پیاوێک کە بەڕێوەبەری بەدناوترین زیندانی عێراق و مێژووەکەیەتی؟ بە نەرمکێشی وەڵامی دامەوە " کەسوکاری عەجاج داوایان لێکردم".

-کەسوکاری عەجاج هیوایان بە تۆ هەبوو؟

+نەخێر، ئەوان پێیانوابوو کە ئەستەمە لەم دۆسێیە رزگار ببێت، بەڵام عەجاج خۆی بە منی گوت لە ژێر ئەشکەنجەدا گوتوویەتی ئەو خەڵکی برسی کردووە و بە راپۆرتی پزیشکی ئەشکەنجەدانەکە سەلمێندراوە.

-تکایە شەهد پێمبڵێ، پێش دادگاییکردنەکە عەجاج چیدیکەی پێگوتی؟

+گوتی پلەی سەربازی من ملازم بوو نەک رائید و، زێدەڕۆییەکی زۆر بە دەسەڵات و خراپکردنی نێوبانگی منەوە کراوە.

شەهد، هیواگۆیانە قسەیەکی کرد، ئەو گوتی بەشێک لە شاهید حاڵەکان قسەکانیان پووچەڵ دەبێ، چونکە دەڵێن حەجاج لەکاتێکدا ئەو ناوی عەجاجە. عەلی جافی هاوکارم بۆی روونکردەوە کە لە هەندێک ناوچەی کوردستان پیتی (ع) بە (ح) دەردەبڕن.

-بەڵام بە درێژایی خولی یەکەمی دادگاییەکە تۆ تەنیا یەک جار قسەت کرد کە هیچی لە دۆخەکە نەدەگۆڕی، پێمبڵێ یەک خاڵی بەهێز لەنێو فایلی عەجاج دا چییە؟ زەنگێک تەلەفۆنەکەی راوەشاند و کەمێک دوورکەوتەوە. پێدەچوو کەسوکاری عەجاج نوێترین زانیاریی لە شەهد بخوازن.

من بە وردی سەرنجی عەجاج دەدەم، ئەو پیاوەی سەتان کەسی نێو گۆڕەکانیش چاوەڕێی دەکەن لە دادگایی دنیاکەی دیکە بەرۆکی بگرنەوە. ئەوانەی کۆتایی چیرۆکەکەیان سەگێکە، کە بەسەر تەرمەکانیانەوە لەو بیابانە کاکی بە کاکییەدا گۆشت دەخوات!

سەر و ریشی سپی بوون، نیگا تکاکارەکانی دەگوازێتەوە سەر رووخساری ئەوانەی لە جەستەی هەر یەکێکیاندا ئاسەواری دڵڕەقی و داپڵۆسینی جێهێشتووە. لاوازبووە و چرچ و لۆچەکان وەک پیاوێکی نزیکی 70 ساڵ دەریدەخەن. ئەمە ئەو عەجاجەیە کە ئەمین سەمین بە تاسەی بینینی بوو.

با باسی ئەمین سەمین بکەم. لە کۆتاییەکانی هاوینی 2010 لە کەلاوەیەکی نۆژەنکراوەی عەزیز قادر بینیم. کانیۆلایەک دەرمانی دەتکاندە نێو دەماری دەستییەوە. ئەو خراپ گیرۆدەی نەخۆشییەکی درێژخایەن ببوو. نەخۆشیی لەدەستدانی هەموو خێزانەکەی.

ئەمین بەردەوام خۆزگەی بە بینینەوەی عەجاج دەخواست، بەڵام مەرگ گوێی لێنەگرت و سەری نایەوە.

عەجاجێک هەبوو بۆ کات بەسەربردن کحولی دەرخواردی منداڵان دەدا. کۆرپەکانی دەکوشت، پیاوە بەساڵاچووەکانی هەڵدەواسی، دەستدرێژی دەکردە سەر کچان و ژنان، بەڵام ئەم جارە رۆڵێکی دیکەی هەیە، بە سەرکزیی نێو قەفەزەکەی دەیەوێ پێمانبڵێ، ئەو قەڵا تۆکمەیەی عێراقی تۆقاندبوو ئێستا لە ئێسک و پرووسکەکان دەترسێ!

"سەیرمکە عەجاج... سەیری من بکە عەجاج"، عەتا ئیبراهیم عەبدولقادر مکوڕبوو لەسەر ئەوەی لە رووخساری تۆمەتبارەکەدا دوایین چرکەساتی چاولێکنانی ساهیرەی خوشکی وەبیربێنێتەوە. دادوەر بە عەجاجی گوت: سەیری بکە. ئینجا بارسووکی بۆ عەتا گەڕایەوە "7 کەسم لەدەستدا و ساهیرەی خوشکم لەوێ مرد، ئەمە جەللاد بوو، سەگ تەرمەکانی خوارد" ، عەجاج نەیتوانی لەوە زۆرتر سەیری بکات و ئاوڕی دایەوە "بێزم لە بەعسییەکان دێتەوە و ئەمە بەعسی بوو".

نووگرەسەلمان دوایین زیندان و نزیکترین قەڵای نزیک لە چاڵەکانی مەرگی بەکۆمەڵ بوو لە بیابانەکانی سەماوە.

لەو رێڕۆیەدا کە چاوەڕێی دەستپێکردنی دانیشتنەکەمان دەکرد، سۆران عەبدوڵڵا حاجی پێیگوتم "چاڵ بۆ ئێمەش ئامادەکرابوو، دەبوو بمانبەن و گولڵەباران بکرێین و خۆڵ بکەن بەسەرماندا، بەڵام ئیتر چارەنووسی ئێمە چاڵەکان نەبوو".

جەنابی دادوەر من ئەوکات تەمەنم 13 ساڵ بوو، شەو لە هۆڵەکەمان راکشابووم و کاتی خەو بوو. نەمزانی عەجاج لە تەنیشت سەرمە، کاتێک جوڵامەوە بە پۆستاڵەکەی یەک شەقی لەسەرم هەڵدا و سەرم ئالێرە تەقی( دەستی بۆ لای چەپی سەری رادەکێشێ کە شوێنی برینێک دەردەکەوێ)، بەڵێ ئەو کابرایە وای لێکردم".

سۆران، 7 مانگ و 8 رۆژی پڕ لە داڕسکان و تاڵنۆشیی لەوێ بەسەر بردووە "با سەیرم بکات جەنابی دادوەر" ، کە عەجاج لە سەر فەرمانی داوەر سەیری کرد "تەنیا ئاوی پیس و سەمونەڕەقەی پێدەداین، زیاتر لە 10 کەسم بیرە کە مردن و لەوێ خراونەتە ژێر خۆڵەوە".

دوای کۆتاییهاتنی دانیشتنە نهێنییەکەی دادوەر و فەزیلە و عەجاج کە تانانەت پارێزەرەکانیش کرابوونە دەرەوە، بە فەزیلەم گوت بۆچی رەوشێکی نائاسایی و نهێنیت داواکرد؟

"هەندێک دەستدرێژی دڕندانەی عەجاج هەبوون دەبووایە ناوی قوربانییەکان بپارێزم. ئینجا بە عەجاجیشم گوت، دەبێ تاوەکو کۆتایی سەیرم بکات".

فەزیلە قوربانییەکی جیاوازە، لە بوێری و وردەکاریی و هونەری گێڕانەوەدا زۆرتر لەو قوربانیانە دەچێ لە بارەی کۆمەڵکوژییەکانی بۆسنیا و پۆڵەندا قسەیان بۆ کردبووم. با ئەوە بمێنێ بۆ بەڵگەفیلمەکەمان کە دەردەکەوێ فەزیلە چ ئازایەتییەکی لە ئێشەکەی دڵی بەرهەمهێناوە.

ئەو هەڵەبجەییانەی لە دوای کیمیابارانکردنی شارەکەیان ئاوارەبوون لە ئێرانەوە فریوی لێبووردنەکەی سەددام حوسێنیان خوارد و گەڕانەوە، دەستگیرکران و رەوانەی نووگرەسەلمان کران. دادوەر بە دەنگی بەرز بە دەرگاوانەکەی گوت با عەلی عارف بێتە ژوورەوە.

"برسێتی و نەخۆشی چاوەقووڵە زۆر کەسی کوشت، ئەم عەجاجە بە یەک کێبڵ مامی منی کوشت کە ناوی ئەڵڵاکەرەم بوو".

دادوەر: بوەستە، گوتت ناوی ئەڵڵاکەرەم بوو؟!

عەلی: بەڵێ.

مشتومڕی تێگەیاندنی دادوەر درێژەی کێشا. سەری سووڕما بوو چۆن دەکرێ کەسێک بەناوی خوداوە نێو بنرێت.

بەڵام عەلی لە دەرەوەی دادگا پێیگوتم، ئەگەر بزانی عەجاج چی لە دایک و کوڕێک کردووە بەرگەی ناگری "نەدەکرا لەوێ باسی بکەم، کوڕەکە داوای ئەوانی قبوڵ نەکرد و کوشتیان، بەڵام دایکەکە مایەوە".

رووخساری عەجاج ئەو شتەیە کە هەموو شاهێدحاڵەکان پێویستیانە! هەموویان داوای ئاوڕدانەوەی لێدەکەن. لەوانەیە رووخساری لاواز و مردەلۆخی جەللاد هەندێک بارسووکی بە جەستە شەکەتەکەیان بدات کە ساڵانێکە بارێکی گرانی هەڵگرتووە. نیشتیمانیش ئەوەی دەویست، سەیرکردنی عەجاج.

"دایکم لە باوەشی دا مەمکی بە برابچووکەکەم دەدا و لەوکاتەدا عەجاج هات، کێبڵەکەی چەقاندە روومەتی براکەم و چاڵی کرد، دواتر کێبڵەکەی چەقاندە مەمکی دایکم و بە تێپەڕینی ساڵان ئێشی مەمکی بووە شێرپەنجە و ئێستا دەرمانی شێرپەنجەی هەیە".نیشتمان عەلی خورشید، وایگوت.

ئەو باوەشانەی کە عەجاج کردوونی بە هەواری مەرگی کۆرپەکان دا زۆرن. سەلمە محەممەد رۆبیتان، تەمەن 64 ساڵ، لە دەمی شیرپێدانی کۆرپەکەیدا قامچییەکەی عەجاج کۆستباری کردووە.

دادوەر: هەر ئەوکاتە کوڕەکەت مرد؟

سەلمە: نەخێر، رۆژی دواتر.

ئەو پرسیارانەی دادوەر زۆر دووپاتی دەکردنەوە لە شاهێدحاڵەکان، ئەشکەنجەکانی عەجاج، دەستدرێژی سێکسی، چۆنیەتی شاردنەوە و ئەسپەردەکردنی تەرمەکان بوو.

26 کەس شاهێدییان دا و بە جۆرێک هۆڵەکەیان تژی کردبوو لە بەسەرهاتی خوێناوی و دیمەنی کارەساتبار، کە هەمووان چاوەڕێی هەمان سزای عەلی حەسەن مەجید و سەددام حوسێن بوون، بەڵام دادوەر رایگەیاند "دوابڕیاری دانیشتنەکە بۆ هەفتەی داهاتوو دواخرا".

ئەم جۆرە دانیشتنانە لە بارە گشتییەکەی دا پرۆسەی دادوەرین و وادەکەن هەندێک بارسووکی بۆ قوربانییەکان بدۆزنەوە کە وەڵامدەرەوەی چیرۆکە بەگلەییەکانی بێت، بەڵام لەو کەلەپچەیە گرنگتر کە دەوڵەت دەستی عەجاجی پێ کۆتکردووە ئەوەیە، سیستمە سیاسییەکان رێگە نەدەن عەجاجێکی دیکە دروست ببێتەوە.

لەکاتی بەجێهێشتنی دادگەی تێهەڵچوونەوەی رەسافە، هەریەکە و جۆرە مردنێکی بۆ عەجاج پێشنیاز دەکرد. یەکێک دەیسووتاند و یەکێکی دیکە دەیبردەوە بۆ نووگرەسەلمان و لەوێ لەسێدارەی دەدا، بەڵام پارێزەر ئەیاد کاکەیی شتێکی دیکەی پێگوتن: " لەسێدارەش نەدرێ ئاساییە، با لە ژوورە تاکەکەسییەکەی هەموو ژیانی بە بیرکردنەوە لە مردن تەواو بکات".

پێنتاگۆن: تێچووی جەنگی ئێران بۆ نزیکەی 29 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە

2026-05-14T09:53:09.038+03:00

یاریدەدەری وەزیری جەنگی ئەمریکا دەڵێ، تێچووی جەنگی ئێران بۆ نزیکەی 29 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە. هاوکات پیت هێگسەس، وەزیری جەنگی ئەمریکا لە دانیشتنێکی کۆنگرێسدا رووبەڕووی رەخنەی تووندی یاسادانەران بووەوە سەبارەت بە تێچوو، ستراتیژ و "ناڕوون"ی جەنگەکە و داواکاریی بودجەی 1.5 تریلیۆن دۆلاریی وەزارەتەکەی.

لە دانیشتنێکی لیژنەی تەرخانکردنی بودجە لە ئەنجوومەنی نوێنەران، جەی هێرست، یاریدەدەری وەزیری جەنگی ئەمریکا، ئامارێکی نوێی لەبارەی تێچووی جەنگەکەوە ئاشکرا کرد.

هێرست رایگەیاند: "تێچووی جەنگەکە بۆ نزیکەی 29 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە،" لە کاتێکدا دوو هەفتە لەمەوبەر وەزارەتەکە رایگەیاند، 25 ملیار دۆلارە.

هێرست هۆکاری زیادبوونەکەی گەڕاندەوە بۆ "تێچووی چاککردنەوە و گۆڕینی کەرەستەکان" و "تێچووە گشتییەکانی ئۆپەراسیۆنەکان."

هێگسەس و دان کەین، سەرۆکی دەستەی هاوبەشی سوپاسالارەکانی ئەمریکا، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بودجەی پێشنیازکراوی 1.5 تریلیۆن دۆلاریی پێنتاگۆن بۆ ساڵی 2027 ئامادەی دانیشتنەکە بوون، بەڵام جەنگی ئێران و تێچووەکانی باڵی بەسەر دانیشتنەکەدا کێشا.

گرفتی بودجەی جەنگ و "ناڕوونی"ی ئیدارەی ترەمپ

یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی نیگەرانیی یاسادانەران ئەوە بوو، بودجە 1.5 تریلیۆن دۆلارییەکە تێچووی جەنگی ئێرانی لەخۆنەگرتووە و کۆنگرێس چەندین هەفتەیە چاوەڕێی پێشکێشکردنی داواکارییەکی بودجەی تایبەت بە جەنگ دەکات.

کێن کاڵڤێرت، سەرۆکی کۆماریی لیژنە لاوەکییەکەی تەرخانکردنی بودجەی بەرگری، پرسیاری لە هێگسەس کرد، کەی ئەو داواکارییە پێشکێش دەکەن؟ هێگسەس لە وەڵامدا گوتی: "هەر شتێک پێمانوابێت پێویستمانە، پێشکێشی دەکەین،" بەڵام وەڵامی پرسیارەکەی نەدایەوە.

بێتی مکۆڵم، دیموکراتی لیژنەکە، رەخنەی لە "نەبوونی شەفافیەت" گرت و رایگەیاند: "تەنانەت دوای ئەوەی ئیدارە رایگەیاند، جەنگ کۆتایی هاتووە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەردەوامن."

مکۆڵم داوای روونکردنەوەی کرد لەبارەی بڕی ئەو پارەیەی پێویستە بۆ ئۆپەراسیۆنییەکان، هێشتنەوەی کەشتییەکان، پڕکردنەوەی کۆگەکانی تەقەمەنی، قەرەبووکردنەوەی کەرەستە لەدەستچووەکان، تێچووی سووتەمەنی و چاککردنەوەی دامەزراوە ئەمریکییەکان لە ناوچەکە.

ناکۆکی لەسەر کەمبوونەوەی تەقەمەنی

پرسی کەمبوونەوەی کۆگەکانی چەک و تەقەمەنیی ئەمریکا یەکێکی دیکە بوو لە تەوەرە سەرەکییەکانی دانیشتنەکە. هێگسەس رەخنەکانی رەتکردنەوە و گوتی: "پرسی تەقەمەنی بە شێوەیەکی گەمژانە و بێسوود گەورە کراوە. ئێمە بەتەواوی دەزانین چیمان هەیە. بەشی پێویستمان هەیە."

بەڵام ئەم لێدوانەی هێگسەس لەگەڵ بەشێکی گەورەی داواکاریی بودجەکەدا ناگونجێت، کە بۆ پڕکردنەوەی کۆگە بەتاڵبووەکانی تەقەمەنی تەرخانکراوە. جەنەراڵ دان کەینیش هەوڵی دا نیگەرانییەکان بڕەوێنێتەوە و گوتی: "ئێمە تەقەمەنیی پێویستمان هەیە بۆ ئەو ئەرکانەی پێمان سپێردراون."

بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپ و کۆنگرێس پێشتر رایانگەیاندبوو، جەنگەکە پێنتاگۆنی ناچار کردووە بە پەلە بۆمب، مووشەک و کەرەستەی دیکە لە کۆگەکانی ئاسیا و ئەورووپاوە بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بگوازێتەوە، ئەمەش ئامادەیی ئەمریکای بۆ رووبەڕووبوونەوەی رکابەرەکانی وەک رووسیا و چین کەمکردووەتەوە.

رەخنەی تووندی دیموکراتەکان

دیموکراتەکان بە تووندی هێرشیان کردە سەر هێگسەس. سیناتۆر کریس کونز، دیموکرات لە ویلایەتی دێلاوێر، بە هێگسەسی گوت: "هەندێک جار وا دەردەکەوێ ئێوە پەرۆشترن بۆ بردنەوەی جەنگە کولتوورییەکان وەک لە بردنەوەی ئەو جەنگە راستەقینەیەی کە تێیداین."

رۆزا دیلۆرۆ، دیموکراتی لیژنەی تەرخانکردنی بودجەی ئەنجوومەنی نوێنەران، باسی لە "نەبوونی شەفافیەت" کرد و گوتی: "دەبێت لە کۆتایی جەنگەکەدا وەڵامی ئەم پرسیارە بدرێتەوە: چیمان بەدەستهێنا و بە چ تێچوویەک؟"

شەڕە قسە لەبارەی ئاگربەست و پلانی داهاتوو

هێگسەس لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە ئاگربەستەکە، بە شێوازێکی ناڕوون گوتی: "زۆربەی کات، ئاگربەست واتە راگرتنی شەڕ، ئێمەش دەزانین کە ئەمە روویداوە لە کاتێکدا گفتوگۆکان بەڕێوەدەچن." ئەمەش دوای ئەوە دێت، ترەمپ رۆژی دووشەممە رایگەیاند ئاگربەستەکە "لەسەرەمەرگدایە".

کاتێک پرسیاری پلانی داهاتووی لێکرا، هێگسەس گوتی: "پلانمان هەیە بۆ زیادبوونی گرژییەکان ئەگەر پێویست بکات؛ پلانمان هەیە بۆ پاشەکشە ئەگەر پێویست بکات. پلانمان هەیە بۆ گواستنەوەی هێز و کەرەستە سەربازییەکان،" بەڵام ئامادە نەبوو لە دانیشتنەکەدا وردەکاریی زیاتر بخاتەڕوو.

دانیشتنەکە بە گرژی دەستیپێکرد، کاتێک هێگسەس گەیشتە هۆڵەکە، رووبەڕووی ناڕەزایەتیی چالاکڤانێک بووەوە کە دەستەکانی بە رەنگی سوور، هاوشێوەی خوێن، رەنگکردبوو و داوای لە وەزیری جەنگ کرد جەنگی ئێران رابگرێ.

لە سەرەتای قسەکانیدا، هێگسەس هیچ ئاماژەیەکی بە جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست نەکرد، ئەمەش جیاواز بوو لە دانیشتنەکەی دوو هەفتە لەمەوبەری.

ئەو کاکەییەی لێدانێکی عەجاج کردیە یەکەم شەهیدی هەڵەبجەییە ئەنفالکراوەکان

2026-05-14T09:41:35.417+03:00

عەجاج بە دەنگە بەرزەکەی و کێبڵەکەی دەستییەوە لە گۆڕەپانی نێوەڕاستی گرتووخانەی نوگرە سەلمان، کەوتبووە گیانی ئەو گەنجانەی بەپێوە وەستابوون، پیاوێکی 66 ساڵان لێی هاتە دەنگ: "بۆ لێیان دەدەیت؟ تاوانیان چییە؟"

ئەو کەسە ئەڵڵا کەرەم میر ئەحمەد، یەکێک لە گیراوانی نوگرەسەلمان بوو. دەنگەکەی، عەجاج و دارودەستەکەی بە پڕتاو بە ئاراستەی خۆیدا برد، بە کێبڵ بەربوونە گیانی و بووە یەکەم شەهیدی دەستی جەللادەکەی نوگرەسەلمان.

ئەڵڵا کەرەم لەگەڵ دوو کوڕ و کچێکی لە 9ی ئابی 1988 لە ئۆردوگاکانی ئێرانەوە بە فێڵێک گەڕانەوە دیوی باشووری کوردستان، لەوێوە سەربازانی سوپای پێشوو دەستگیریان دەکەن و لە 16ی هەمان مانگ دەیانبەنە گرتووخانەی نوگرە سەلمان.

سەلمان ئەڵڵاکەرەم تەمەنی 23 ساڵ بووە ئەو کاتەی لەگەڵ باوکی راپێچی نوگرەسەلمان کراوە، گوتی: "کە عەجاج لە باوکمی دا، لەهۆش خۆی چوو، دوای 24 کاژێر گیانی لەدەستدا و بردمە دەرەوەی گرتووخانە بە خاکم سپارد، بەڵام بیرم نەماوە ئێستا شوێنەکە کوێیە".

چیرۆکی ئەڵڵا کەرەم لە یەکەم دانیشتنی دادگاییکردنی عەجاج تکریتی لە 5ی ئایار، هۆڵی دادگاییکردنەکەی هەژاند، ئەیاد کاکەیی، پارێزەرى دۆسیەکە بە رووداوى گوت:" ئەڵڵا کەرەم یەکەم شەهیدى دەستى عەجاج بووە لەنێو هەڵەبجەییەکان"

لە دانیشتنەکەدا عەلی عارف دانیشتووی هەڵەبجە، وەک شایەتحاڵێک لەبەردەم دادوەر گوتی: "لەبەرچاوی هەمووان عەجاج لە ئەڵڵا کەرەمی دا و بەهۆیەوە گیانی لەدەستدا".

عەلی عارف، ئەو کاتە تەمەنی 17 ساڵ بووە، کە لەگەڵ چەند خێزانێکى دیکەى هەڵەبجەییەکان بۆ نوگرە سەلمان راگوێزراوە، بە رووداوی گوت: "عەجاج بە کێبڵەکەی ئەڵڵا کەرەمى شەهید کرد".

ئەڵڵاکەرەم لە کاتی کیمیابارانی هەڵەبجەوە لە 16ى ئادارى 1988 ئاوارەی کۆمارى ئیسلامى ئێران بووە، لە دوای وەستانی جەنگى عێراق- ئێران لە 8ی ئابى هەمان ساڵ ئەوە بڵاوکرایەوە کە ئەگەر ئاوارەکان بگەڕێنەوە، لێبووردنیان بۆ دەردەچێت.

عەلی عارف دەڵێت: "تێیانگەیاندبوون کە بگەڕێنەوە و هەڵەبجە ئاوەدان دەکرێتەوە، بەڵام فێڵ بوو، هەر لە تەوێڵە خرانە پاسەوە و دوای چەند رۆژێک مانەوە لە سلێمانی، گواسترانەوە بۆ نوگرە سەلمان".

ئەوە یەکەم کەوتنی هەڵەبجەییان بووە کە ئەنفال بکرێن و ببرێنە نوگرە سەلمان، پێش ئەوان ئەو هاونیشتمانیانەی لێ بووە کە لە گەرمیان و قەرەداخەوە ئەنفالکرابوون.

ئەڵڵا کەرەم لەیەکەم وێستگەى مانەوەى هەڵەبجەییەکان لە نوگرە سەلمان بەر لێدانى عەجاج کەوت، بەر لەوەى لە دەرگایەکى یەک مەترییەوە ببرێنە نێو ئەو هۆڵەى بۆ مانەوەیان دیاری کرابوو.

عەلی عارف گوتی: "ئێمە بەر لێبووردنێک کەوتین کە لە 6ی ئەیلوول دەرکرا، بەڵام دوایین هەڵەبجەیی کە ئازاد کرا لە 19ی کانوونی یەکەمی هەمان ساڵدا بوو".

14ی ئایار دووەم دانیشتنی دادگاییکردنی عەجاجە لە بەغدا کە دانی بە بەشێک لەو تاوانانەدا ناوە کە لە دژی ئەنفالکراوان کردوونی، ئەو کاتەی بەرپرسی ئەمنیی گرتووخانەی نوگرە سەلمان بووە.

لە ساڵێکدا نرخی برنج 25% و گۆشت 12% بەرزبووەتەوە

2026-05-14T09:41:08.665+03:00

هەڵگیرسانی جەنگی ئۆکراینا لە ساڵی 2022 و دواتر دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، دوایین پێشهاتیش جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە تاوەکو ئێستاش کۆتاییهاتنی نادیارە، کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر بازاڕی هەرێمی کوردستان هەبووە، بەجۆرێک کە هەندێ خۆراکی سەرەکی چارەگی بەهاکەی چووەتە سەری.

لە بەدواداچوونێکی وردی میدیاییدا بۆ نرخی خۆراکی سەرەکی و بەراوردکردنی بە نرخەکانی پێشوو کردووە و دەرکەوتووە، زۆربەی هەرە زۆری کاڵا و خۆراکەکان نرخیان بەرز بووەتەوە و هیچ ئاسۆیەکیش نییە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بەهای جارانی خۆیان.

گرانبوونی گۆشتی سوور

سەردار عەلی حوسێن، گۆشتفرۆشە و رۆژانە ئاژەڵی گەورە و بچووک سەر دەبڕێت، لەبارەی نرخی گۆشتەوە گوتی: "ئەگەر گۆشتی بەرخ بە نموونە وەربگرین، بەراورد بە دوو ساڵ لەمەوبەر نرخەکەی 12% بەرزبووەتەوە."

بەپێی ئەو نرخانەی کە سەردار عەلی پێیداوین، نرخی ئێستای گۆشت و جیاوازییەکەی بەمجۆرەیە:

ساڵی 2025

کیلۆیەک گۆشتی گیسک و بەرخ بە 18 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 23 هەزارە دینارە

رێژەی بەرزبوونەوە= 12%

کیلۆیەک گۆشتی نەرمەی گۆلک (گوێرەکە) بە 18 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 20 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوە= 11%

سەردار عەلی حوسێن دەڵێت: "ئاژەڵی خۆماڵی، پێویستیی نێوخۆیی پڕ ناکاتەوە، بۆیە ئاژەڵی گۆشت لە ئێران، سووریا، تورکیا و هیندستان و چەند وڵاتی دیکەوە هاوردە دەکرێت، ئەمەش هۆکارێکە بۆ گرانبوون."

لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان دا، نرخی گۆشتی ئاژەڵی سووریایی نزمترە بەراورد بە ئاژەڵی خۆماڵی، کە بۆ هەر کیلۆیەک نزیکەی دوو هەزار دینارە.

ئەو گۆشتفرۆشە لەوبارەوە گوتی: "ئاژەڵی خۆماڵی و سووریایی زۆر جیاوازن، چونکە ئەوەی لەو وڵاتەوە هاوردە دەکرێ، نازانرێ چ عەلەفێکی پێدراوە و گۆشتەکەشی تامی جیاوازە. کاوڕی سووریایی کیلۆی 2-3 هەزار هەرزانتر رادەوەستێ."

نرخی ئێستای ئاژەڵ لە هەرێمی کوردستان بە زیندەقەپان

کیلۆی بەرخ و گیسک: 10 هەزار بۆ 10هەزار و 500 دینار

کاوڕ: 9-10 هەزار دینار

گۆلک (گوێرەکە): 8-9 هەزار دینار

دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار و کاریگەرییەکانی

لە سەرەتای ساڵی 2026دا، 100 دۆلاری ئەمریکایی بە 142 هەزار دیناری عێراقی بوو، بەڵام ئێستا بە زیاتر لە 153 هەزار دینارە. واتە دینار 7.7%ی بەهاکەی لەدەستداوە.

ئەمڕۆ دووشەممە، 11ی ئایاری 2026، سەروەر هاواری، بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی هەرێمی کوردستان بە میدیاکانی گوت: "هەندێ خۆراک و مەواد لە سەرچاوەی بەرهەمهێنانەکەوە نرخیان بەرزبووەتەوە، بۆیە لێرەش خۆکارانە نرخیان بەرز دەبێتەوە و لە دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی دا نییە."

بۆ زانینی نرخەکان و گۆڕانەکان بەراورد بە رابردوو، رووداو پەیوەندیی کرد بە ئەردەڵان ئیبراهیم، خاوەنی هەرزان بازاڕ لە هەڵەبجەوە.

ئەردەڵان گوتی: "جەنگی ناوچەکە، هێندەی دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار کاریگەریی نەکردووە."

بە گوتەی ئەردەڵان ئیبراهیم، " جەنگەکە بووەتە هۆکار بۆ کەم هاوردەکردنی هەندێ مەوادی دیاریکراو، بەتایبەت داخستنی هەندێ کارگە لە ئێران، بەڵام نەبووەتە هۆی گرانبوون بە گشتی."

نرخی هەندێ خۆراک و بەراورد بە پێشتر

فەردەیەک برنجی 30 کیلۆیی، پێشتر بە 45-48 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 60-62 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 25٪

یەک لیتر تەواش (زەیت)، پێشتر بە 1250 دینار

ئێستا بە 2250 دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 80%

تەنەکەیەک رۆنی 4 کیلۆگرامی، پێشتر بە 9 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 12 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 33.3%

مستەفا شێخ عەبدولڕەحمان، سەرۆکی یەکێتیی هاوردە و ناردنکارانی هەرێمی کوردستان، بە میدیاکانی راگەیاند، زیاتر 60%ی خۆراکە جیاوازەکان لە تورکیا و کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرێن و تەنیا شەکر و برنج لە دەروازەکانى باشووری عێراقەوە هاوردە دەکرێن.

هۆکارەکانی گرانبوون چین؟

سەروەر هاواری، بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی هەرێمی کوردستان لە لێدوانەکیدا بۆ میدیاکان گوتی: "دابەزینی بەهای دینار زۆر کاریگەرە، واتە زیاتر لە جەنگی ناوچەکە."

سەروەر هاواری ئاماژەی بەوەشکرد، "پەیڕەوکردنی سیستمی ئەسیکۆدا و زیادبوونی تەعریفەی گومرگی، هۆکاری دیکەی بەرزبوونەوەی نرخن لە هەرێمی کوردستان."

بەپێی قسەی بریكارەکەی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی، هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخ ئەمانەن:

- دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار

- بەرزبوونەوەی نرخ لە وڵاتی هەناردەکار

- سیستمی ئەسیکۆدا و تەعریفەی نوێی گومرگی

- داخرنی تەنگەی هورمز و جەنگ

- سوودی کۆمپانیاکانی هاوردەکار و فرۆشیار

هاواری گوتی: "هەولێر و بەغدا هەرچەندە نزیکن، بەڵام هێشتا لەسەر ئەسیکۆدا رێکنەکەوتوون، ئەو کۆمپانیایانەشی نەچوونەتە ناو سیستمی ئەسیکۆدا، ناتوانن دۆلار بە نرخی فەرمی بکڕن و دەبێ لە بازاڕ بیکڕن، ئەمەش هۆکارێکی دیکەیە بۆ بەرزیی نرخی هەندێ کاڵا."

سیستمی ئەسیکۆدا چییە؟

ئەسیکۆدا شێوازێکی نێودەوڵەتیی بەڕێوەبردنی گومرگە بازرگانیی دەرەکی تێدا رێکخراوە و زانیاری لەسەر جۆرى کاڵا بازرگانییەکان دەستەبەر دەکات، ئەوە جگە لە ئاسانکاریی رێوشوێنەکانی گواستنەوەی کاڵا. هەر وڵاتێکى بەشدار سیستمی تایبەت بە خۆی دەبێت.

ئەو کۆمپانیایانەی ئەو کۆدەیان هەیە، دەتوانن لە دەروازە سنوورییەکانی عێراقەوە کاڵا بە نرخی فەرمی دۆلار هاوردە بکەن کە 132 دینارە بۆ هەر دۆلارێک.

سووریا لەبەردەم بڕیارێکی مێژوویی دا لەبارەی خوێندن بە زمانی کوردی

2026-05-14T09:37:19.766+03:00

ئێستا منداڵێکی کوردی لە رۆژئاوای کوردستان بە زمانی خۆی وەڵامی پرسیاری مامۆستاکەی دەداتەوە، بەڵام لەوانەیە ئەوە دوایین ساڵ بێت بتوانێت ئەوە بکات و ئەو بەڵێنانەی پێشتر درابوون، ئێستا لەژێر تاقیکردنەوەدان.

ئەو حکومەت و بەرپرسانەی بڕیار دەدەن ئایا قوتابییەکان دەتوانن بەردەوام بن لە خوێندن بە کوردی، لە نەتەوە یەکگرتووەکان خاوەنی کورسییەکن و مانگی ئەیلوولی رابردوو، سەرۆکەکەی بەڵێنی سەرەتایەکی نوێی بە جیهان دا؛ سەرەتایەک کە تێیدا مافی هەمووان پارێزراو بێت.

سەبارەت بەو راپۆرتانەی باس لەوە دەکەن دیمەشق هەنگاو دەنێت بۆ کۆتاییهێنان بە مەنهەجی خوێندنی کوردی کە زیاتر لە 10 ساڵە لە ناوچە زۆرینە کوردنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) پەیڕەو دەکرێت، ستێفان دوژاریک، گوتەبێژی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە وەڵامی پرسیارێکی تۆڕی میدیایی رووداو دا رایگەیاند: "پێویستە سووریا ببێتە وڵاتێک کە هەموو کەمینەکانی، چ زمانەوانی بن یان ئاینی، هەست بە ئارامی بکەن، پارێزراو بن، و بتوانن بە ئازادی زمان و ئاینەکانیان پەیڕەو بکەن."

ئەم هەفتەیە، کورد لە حەسەکە کە پارێزگایەکی فرەنەتەوەیە لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا، ناڕەزایەتییان دەربڕی دژی لابردنی زمانی کوردی لەسەر تابلۆی دامەزراوە حکومییەکان. ئەوە بەشێکی بچووکە لە پرسیارێکی زۆر گەورەتر لەبارەی داهاتووی سووریاوە؛ پرسیارێکی دێرین کە رووبەڕووی هەر نەتەوەیەک دەبێتەوە کە زیاتر لە گەلێکی تێدایە، ئەویش ئەوەیە: چۆن وڵاتێک بە یەکگرتوویی دەهێڵیتەوە بەبێ ئەوەی هەمووان ناچار بکەیت وەکو یەک بن؟

هەزاران کیلۆمەتر لە دووری سووریا، وڵاتێک دەیان ساڵە وەڵامی ئەو پرسیارەی داوەتەوە کە کەنەدایە. هەرێمی کیوبێک لە شارێک ناچێت کە لە وڵاتێکی زۆرینە ئینگلیز دا بێت؛ تابلۆی شەقامەکان، دووکانەکان، مینیوی چێشتخانەکان و تابلۆکانی ریکلام، هەموو شتێک بە فەرەنسییە. لە پارێزگای کیوبێک، فەرەنسی زمانی قوتابخانەکان، بازرگانی و ژیانی گشتییە، لەگەڵ ئەوەش دا کیوبێک هێشتا بەشێکە لە کەنەدا. وڵاتەکە هەڵنەوەشایەوە، بەڵکو بە یەکگرتوویی مایەوە بەبێ ئەوەی هیچ کەسێک ناچار بکات دەستبەرداری زمانی خۆی بێت.

دەیڤد رۆمانۆ، مامۆستای سیاسەت لە زانکۆی میزۆری ستەیت، کە خەڵکی کیوبێکە و دەیان ساڵە توێژینەوە لەسەر پرسی کورد و کاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەکات، لە لێدوانێکدا ئاماژە بەوە دەکات: "کاتێک خەڵکی کوبێک هەست دەکەن ناسنامەیان پارێزراوە، و ڕێگەیان پێ دەدرێت وەکو فەڕەنسی بژین، ئیتر پێویستییەکی ئەوتۆ نابینن خۆیان بخەنە ناو هەموو ئەو ئازار و کێشەیەی جیابوونەوە لە کەنەدا. ئەمە تاقیکردنەوەیەکی سەرکەوتووی کەنەدی بووە."

سەبارەت بەو رێبازە پەراوێزخەرەی دیکە کە لە تورکیا، سووریا و ناوچەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا هەیە و تێیدا زمان و کولتووری کەمینەکانی وەکو کورد سەرکوتکراوە، دەیڤید رۆمانۆ هۆکارەکەی رووندەکاتەوە و دەڵێت: "ئەستەمە مرۆڤ لە بیرکردنەوەی ئەوان تێبگات، بەڵام لەو گفتوگۆیانەی کردوومن، هەندێک جار ئەوان ڕێز لە زمان و کولتووری گروپەکانی دیکە ناگرن و دەڵێن: 'ئەوە تەنها گروپێکی کۆچەرییە و ئەو مێژوو و زمانە دەوڵەمەندەی ئێمەی نییە.' هەندێک جاری دیکەش. بە ڕاستی باوەڕیان وایە کە بۆ هێشتنەوەی وڵات بە یەکگرتوویی، دەبێت هەمووان بە یەک زمان قسە بکەن."

نزیکەی هەشت مانگ دوای گوتارە ئومێدبەخشەکەی ئەحمەد شەرع، سەرۆکی سووریا لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمڕۆ کورد دەپرسێت، ئایا سووریا رێگەیەکی وەکو کەنەدا دەگرێتەبەر کە تێیدا مافی زمان و کولتووریان پارێزراوە، یاخود ئەو رێگە پڕ لە کێشە و تووندوتیژییەی وڵاتانی دیکە دژی کورد تاقیانکردووەتەوە دووبارە دەکاتەوە؟

سوودانی لە گوتاری ماڵئاوایدا: سەرکردە شکستخواردووەکان هەوڵی شێواندنی راستییەکانیان دا

2026-05-14T09:35:03.550+03:00

محەممەد شیاع سوودانی لە دوایین گوتاریدا وەک سەرۆکوەزیرانی عێراق، بەرگریی لە کارنامەی سێ ساڵەی حکومەتەکەی کرد و هێرشی تووندی کردە سەر نەیارە سیاسییەکانی و بە "شکستخواردوو و گەندەڵ" وەسفی کردن؛ هاوکات هۆشداریی دایە کابینەی نوێ کە "ئاڵنگاریی قورس" چاوەڕێیان دەکات.

رۆژی چوارشەممە 13-5-2026 سوودانی لە پەیامێکی ڤیدیۆیی ماڵئاواییدا رایگەیاند، سەرەڕای ئەوەی حکومەتەکەی عێراقی لە "ئاگری ململانێ نێودەوڵەتییەکان" پاراستووە، بەڵام رووبەڕووی تۆمەتی ناڕەوا بووەتەوە و گوتی: "حکومەتەکەمان رووبەڕووی هەوڵی شێواندنی راستییەکان بووەوە لەلایەن سەرکردە شکستخواردوو و گەندەڵەکانەوە، بەڵام ئێمە لە بەرپرسیارێتی پاشگەز

نەبووینەوە."

سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراق چەندا ئامارێکی خستەڕوو، کە بە گوتەی ئەو، نیشانەی سەرکەوتنی کابینەکەیەتی لە سێ ساڵی رابردوودا:

- وەبەرهێنان: راکێشانی 114 ملیار دۆلار بۆ نێو وڵات.

- پڕۆژەکان: چارەسەرکردنی 3,250 پڕۆژەی وەستاو لە کۆی 5,300 پڕۆژە.

- دارایی: کەمکردنەوەی قەرزی دەرەکی لە 13 ملیار دۆلارەوە بۆ 10 ملیار دۆلار.

- هەڵاوسان: دابەزاندنی رێژەی هەڵاوسان لە 7.5%ـەوە بۆ 2.7%.

- هەژاری: کەمکردنەوەی رێژەی هەژاری لە 25%ـەوە بۆ نزیکەی 10%.

سوودانی ئاماژەی بەوە کرد کە بەرهەمهێنانی کارەبا گەیشتووەتە 29 هەزار مێگاوات و لە کەرتی گازیشدا عێراق گەیشتووەتە رێژەی 74%ـی وەبەرهێنانی گازی هاوەڵ. راشیگەیاند، گرێبەستی گەورەیان لەگەڵ کۆمپانیاکانی (BP، تۆتاڵ، شێڤرۆن و ئێکسۆن مۆبیل) واژۆ کردووە.

لە کەرتی کشتوکاڵیشدا، سوودانی بە شانازییەوە باسی لە "خۆبژێوی گەنم" کرد کە بڕەکەی گەیشتووەتە 6 ملیۆن و 200 هەزار تۆن.

لە کۆتایی پەیامەکەیدا، محەممەد شیاع سوودانی ئاماژەی بە کابینەی داهاتوو کرد و رایگەیاند، حکومەتی نوێ رووبەڕووی کۆمەڵێک ئاستەنگ دەبێتەوە کە "تێپەڕاندنیان ئاسان نابێت".

سوودانی بەڵێنی دا کە پشتیوانی حکومەتی نوێ بێت لە هەر بڕیارێک کە لە بەرژەوەندیی گشتیدا بێت، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ گواستنەوەی ئاشتییانەی دەسەڵات، سەرەڕای ئەو ململانێ سیاسییە تووندەی لە ناوماڵی شیعەدا لە ماوەی رابردوودا هەستی پێدەکرا.

بڕیارە سبەی پەرلەمانی عێراق کۆببێتەوە بۆ دەنگدان بە کابینە نوێی حکومەت. عەباس عامری، ئەمینداری چوارچێوەی هاوئاهەنگیی رایگەیاند، سبەی لە کۆی 23 وەزیر دەنگ بە 9 وەزیر دەدرێت.

هێمن هەورامی: 55 ماددەی دەستوور هێشتا جێبەجێ نەکراون

2026-05-13T09:43:00.000+03:00

لە سێیەم پانێڵی دیالۆگی عێراقی 2026 لە واشنتن، دکتۆر هێمن هەورامی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی رایگەیاند، سیستمی سیاسیی عێراق لە "قەیرانێکی پێکهاتەیی و سیستمی"ـی قووڵدایە و گوتی، 55 ماددەی دەستوور هێشتا جێبەجێ نەکراون و لە رێککەوتنە سیاسییەکەی پێکهێنانی حکومەتی سوودانیشدا تەنیا 5%ـی خاڵەکان جێبەجێکراون.

شارەزایانی دیکەی پانێڵەکە هۆشدارییان دا جەنگی هەرێمی، عێراقی کردووەتە "گۆڕەپانی شەڕ" و بێهیوابوونێکی گشتیی لە پرۆسەی سیاسی دروستکردووە.

پانێڵەکە، کە بە ناونیشانی (پێکهێنانی حکومەت لە دیمەنی نوێی سیاسیی عێراقدا) بەڕێوەچوو، تیشکی خستە سەر ئەو ئاڵنگارییە دووبارانەی کە لە ساڵی 2005ـەوە رووبەڕووی هەموو پرۆسەیەکی پێکهێنانی حکومەت لە عێراقدا دەبنەوە.

عومەر نیداوی، بەڕێوەبەری پانێڵەکە، لە دەستپێکدا ئاماژەی بەوە کرد، ئەمە هەشتەمین حکومەتی هەڵبژێردراوی عێراقە لە دوای 2005ـەوە و گوتی: "ئەم گواستنەوانە بێ کێشە بوون. هەر یەکێکیان لەنێو قەیرانێکی جیاوازدا سەریانهەڵداوە؛ لە سەردەمی یاخیبوون و شەڕی ناوخۆییەوە تاوەکو قەیرانی دەستووری، داگیرکاریی داعش و خۆپێشاندانە گەورەکان."

د.هێمن هەورامی لە بەشێکی سەرەکیی قسەکانیدا، شیکارییەکی وردی بۆ قەیرانی سیستمی سیاسیی عێراقی کرد و سێ بنەمای سەرەکیی بۆ رێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا دەستنیشان کرد: "دەستوور، رێککەوتنی سیاسی و بەرنامەی حکومەت."

هێمن هەورامی ئامارێکی لەبارەی جێبەجێنەکردنی دەستوورەوە خستەڕوو و گوتی: "ئەگەر لە روانگەی فیدراڵییەوە سەیری دەستوور بکەیت، 55 ماددەی دەستوور هەن کە یان جێبەجێ نەکراون، یان پێویستیان بە یاسایەک بووە کە دەرنەچوێندراوە."

هەروەها رەخنەی تووندی لە پابەندنەبوون بە رێککەوتنە سیاسییەکان گرت و گوتی: "لە حکومەتەکەی سوودانی، رێککەوتنێکی سیاسیمان هەبوو، کە لە 20 خاڵ پێکهاتبوو، لەگەڵ بەرنامەی حکومەت کە 67 خاڵ بوو. کۆی گشتی 87 خاڵ بوو. لەمانە، تەنیا چوار خاڵ جێبەجێ کران، کە دەکاتە 5٪ـی رێککەوتنەکە. بۆیە کاتێک دەستوور و رێککەوتنی سیاسی جێبەجێ ناکرێن، ئەمە نیشانەی قەیرانە."

جێگری پێشووی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان هۆشداری دا لە مەترسییەکانی گەڕانەوە بۆ ناوەندێتی و گوتی: "ئەوەی لە هەولێرەوە هەستی پێدەکەین، گەڕانەوەیەکی بەهێزە بۆ ناوەندێتی لە بەغدا لەسەر حیسابی فیدراڵییەت لە عێراق. بۆیە پێویستمان بە گفتوگۆی راشکاوانە و سەیرکردنی سەرچاوەی کێشەکان هەیە. تەنانەت ئەگەر تێڕوانینێکیش هەبێت کە هەرێمی کوردستان مافە دەستوورییەکانی خۆی تێدەپەڕێنێت، پێویستە گفتوگۆی لەسەر بکەین."

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا سەرکەوتنێکی گەورەی تۆمار کرد

2026-05-10T15:05:30.590+03:00

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا سەرکەوتنێکی گەورەی لە هەڵبژاردنی هەرێمی و خۆجێیی شانشینی یەکگرتوو تۆمار کرد و توانی لە پارتێکی ئۆپۆزیسیۆنی بچووکەوە ببێتە یەکێک لە گەورەترین هێزە سیاسییەکانی وڵاتەکە.

پارتی ریفۆرم توانی زیاتر لە هەزار و 400 کورسیی ئەنجوومەنی شارەوانییەکان لە ئینگلاند، 34 لە پەرلەمانی وێڵز و 17 لە پەرلەمانی سکۆتلاند بەدەستبهێنێت. پارتەکە توانی کۆنترۆڵی چەند شارەوانییەک بگرێتە دەست، کە نزیکەی دەیان ساڵ بوو بەدەست پارتەکانی کار و پارێزگارانەوە بوون.

پارتی ریفۆرمی بەریتانیا کێن و چییان لە هەگبەدایە؟

پارتێکی پۆپۆلیستی راستڕۆیە. پارتەکە دەیەوێت باجەکان کەمبکرێنەوە، خەرجییەکانی حکومەت کەمبکرێنەوە، کۆچبەران بە تووندی کۆنترۆڵ بکرێن و بەشێک لە یاساکانی تایبەت بە وزەی سەوز هەڵبوەشێندرێنەوە.

نایجل فەراج، سەرۆکایەتی پارتەکە دەکات.

پارتەکە چۆن دروستبوو؟

پارتەکە لە تشرینی دووەمی 2018 بەناوی "پارتی برێکزیت" لەلایەن نایجل فەراج و کاسرین بلایکلۆکەوە دامەزرا. ئامانجی پارتەکە جیابوونەوەیەکی یەکجاری بوو لە یەکێتیی ئەورووپا (برێکزیت بێ رێککەوتن). لە هەڵبژاردنی ساڵی 2019ی پەرلەمانی ئەورووپادا سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا. لە کانوونی دووەمی 2021 ناوی پارتەکە گۆڕدرا بۆ "ریفۆرم یوو کەی" بۆ ئەوەی زیاتر سەرنج بخاتە سەر پرسە گەورەکانی بەریتانیا وەکو کۆچ و باج. فەراج بۆ ماوەیەک لە پارتەکە دوورکەوتەوە، بەڵام ئێستا دووبارە بووەتەوە بە کەسی یەکەمی پارتەکە.

ئەو کورسییانەی لە دوایین هەڵبژاردنە خۆجێییەکاندا بەدەستیهێناون

دوایین هەڵبژاردنە خۆجێییەکان لە 7ی ئایاری 2026 لە سەرتاسەری 136 ئەنجوومەنی ئینگلتەرا بەڕێوەچوون. پارتی ریفۆرم سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا: زیاتر لە 1,400 کورسیی نوێی ئەنجوومەنەکانی بردەوە و کۆنترۆڵی تەواوەتیی چەندین ئەنجوومەنی کرد (لەوانەش بۆ یەکەمجار شارەوانییەکی لەندەن). ئەمە دووەمین ساڵی لەسەریەکی سەرکەوتنە گەورەکانی بوو، دوای ئەوەی لە ساڵی 2025ـدا توانی 677 کورسی بەدەستبهێنێت.

سیاسەتە سەرەکییەکان

ئیسرائیل: پارتی ریفۆرمی بەریتانیا لایەنگری سەرسەختی ئیسرائیلە. پارتەکە پشتیوانی لە "مافی ئیسرائیل دەکات بۆ بەرگریکردن لەخۆی"، پشتگیری لە فرۆشتنی چەک بە ئیسرائیل دەکات و گرووپی "دۆستانی ریفۆرمی ئیسرائیل"ی دامەزراندووە. فەراج هێرشەکانی ئیسرائیلی بە پێویست ناوبردووە و تۆمەتەکانی جینۆساید یان داواکارییەکان بۆ دەستگیرکردنی سەرکردەکانی ئیسرائیل رەتدەکاتەوە.

ترەمپ و ئەمریکا: پارتەکە دیدگایەکی زۆر ئەرێنیی بەرامبەر بە ئەمریکا و دۆناڵد ترەمپی سەرۆک هەیە. فەراج هاوڕێی ترەمپە و ستایشی سیاسەتەکانی دەکات. ریفۆرم دەیەوێت بەریتانیا و ئەمریکا هاوپەیمانییەکی نزیکیان هەبێت و دەڵێت، سیاسەتی دەرەوەی پارتەکەیان لەگەڵ رێکارە تووندەکانی ترەمپدا یەکدەگرێتەوە.

کۆچبەران: ریفۆرم دەیەوێت کۆتایی بەو شتە بهێنێت کە بە "لەشکرکێشیی" کۆچبەرانی نایاسایی ناوی دەبات. پلانەکانیان ئەمانە لەخۆدەگرن: دیپۆرتکردنەوەی خێرای بەکۆمەڵ (کە دەگاتە سەدان هەزار کەس)، دامەزراندنی "فەرماندەیی دیپۆرتکردنەوە"ـی نوێ هاوشێوەی ICEـی ئەمریکا، کشانەوە لەو پەیماننامانەی مافی مرۆڤ کە رێگرن لە ناردنەوەی کۆچبەران و راگرتنی بەشێکی زۆری کۆچی یاسایی. پارتەکە دەڵێت، رێژەی بەرزی کۆچبەران زیان بە نیشتەجێبوون، سیستەمی تەندروستیی نیشتمانی (NHS) و کولتووری بەریتانی دەگەیەنێت.

موسڵمانان: پارتەکە رەخنە لە ئیسلامی رادیکاڵ و فرەکولتووری دەگرێت. دەیەوێت ئیخوان موسلیمین وەک گرووپێکی تیرۆریستی قەدەخە بکات، دەڵێت بەشێکی زۆری گەنجانی موسڵمان بڕوایان بە بەهاکانی بەریتانیا نییە، هەروەها کولتووری بەریتانی لەپێش هەموو شتێکەوە دادەنێت. پارتەکە سەرنجی خستووەتە سەر وەستاندنی "ئیسلامیزم" یاخود ئیسلامی سیاسی، هاوکات بانگەشەی ئەوە دەکات کە دژی هەموو موسڵمانان نییە.

راپۆرتێک: جەنگی ئێران جیهان تووشی تەنگژەی ترشی گۆگردیک دەکات

2026-05-10T15:02:47.184+03:00

جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و سنووردارکردنی هەناردە لەلایەن چینەوە، بووەتە هۆی بازدانی نرخ و کەمبوونی ترشی گۆگردیک (sulfuric-acid) لە بازاڕەکانی جیهاندا؛ ئەمەش مەترسیی گەورەی بۆ سەر ئەو پیشەسازییانە دروستکردووە کە جیهان بۆ دابینکردنی خۆراک، کانزا، کاخەز، نیمچەگەیەنەری کۆمپیوتەر و ئاوی پاک، پشتیان پێ دەبەستێت.

ترشی گۆگردیک بەکارهێنراوترین مادەی کیمیاییە لەسەر گۆی زەوی. ئەم مادەیە یان لەڕێگەی پاڵاوتنی کانزاکانی وەک مس و نیکڵ بەدەستدێت، یان لەڕێگەی سووتاندنی گۆگرد کە پاشماوەی پرۆسەی دەرهێنانی نەوت و گازە. هەرچەندە ئەم ترشە لە بازاڕەکاندا وەک (پاککەرەوەی زێراب) دەفرۆشرێت، بەڵام لە راستیدا شا دەماری پیشەسازییە قورسەکانە.

بەکارهێنانەکانی ترشی گۆگردیک:

* بەرهەمهێنانی پەینە فۆسفاتییەکان بۆ کەرتی کشتوکاڵ.

* دەرهێنانی مس و کانزاکانی دیکە لە ناو بەرد و خاک.

* پیشەسازیی دروستکردنی کاخەز و پاتری.

* دروستکردنی نیمچەگەیێنەرەکان (Semiconductors) بۆ ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان.

* پاڵاوتنی ئاوی خواردنەوە لە شارەکاندا.

* تەنانەت لە دروستکردنی خواردنەوە گازییەکان و گیراوەی ددانیشدا [مەعجون] بەکاردێت.

تەنگەی هورمز و کێشەی گواستنەوە

وەک لە راپۆرتێکی شیکاریی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵدا هاتووە، بەهۆی ئەوەی ترشی گۆگردیک مادەیەکی مەترسیدار و داخورێنەرە، گواستنەوەی زۆر گران و سەختە. کۆمپانیاکان ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ کۆگەی بکەن و زۆربەیان تەنیا بۆ چەند هەفتەیەک یەدەگیان هەیە. داخستنی تەنگەی هورمز بووەتە هۆی بڕانی بڕێکی زۆری گۆگردی جیهان کە لە پاڵاوگەکانی نەوت و گازی کەنداوەوە بەرهەم دەهات.

پشکی وڵاتان لە بەرهەمهێنانی گۆگردی جیهانی لە ساڵی 2025

بەپێی ئامارەکانی دەستەی رووپێوی جیۆلۆجیی ئەمریکا، پشکی وڵاتان بەم شێوەیەیە:

1. چین: زیاتر لە 22٪ (گەورەترین بەرهەمهێنەری جیهان).

2. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا: نزیکەی 10٪.

3. رووسیا: نزیکەی 9٪.

4. سعودیە: نزیکەی 8.5٪.

5. ئیمارات: نزیکەی 7.5٪.

6. کەنەدا و کازاخستان: هەر یەکەیان نزیکەی 6٪.

7. هیندستان، کۆریای باشوور، قەتەر، ئێران، ژاپۆن، چیلی و کوێت: کەمتر لە 5٪.

هەڵوێستی چین و ئاسایشی خۆراک

چین کە گەورەترین بەرهەمهێنەری گۆگردە لە جیهاندا، لەم مانگەدا هەناردەی سنووردار کردووە، چونکە نیگەرانی ئاسایشی خۆراکی وڵاتەکەیدایە و دەیەوێت نرخی پەینە کیمیاییەکان لە ناوخۆدا جێگیر بکات. ئەم بڕیارەی پەکین زۆرترین زیانی بە وڵاتانی وەک چیلی و ئیندۆنیزیا گەیاندووە.

لە ئیندۆنیزیا، نرخەکان زیاتر لە 80٪ بەرزبوونەتەوە، ئەمەش وای کردووە کانەکانی نیکڵ (کە بۆ پاتریی ئۆتۆمبێلی کارەبایی بەکاردێت) ئاستی بەرهەمهێنان کەم بکەنەوە. لە چیلیش، کە گەورەترین بەرهەمهێنەری مسی جیهانە، نرخی ترشی گۆگردیک دوو هێندە زیادی کردووە.

گۆڕانکاریی نرخەکانی گۆگرد و ترشی گۆگردیک

ئامارەکانی دامەزراوەی (ئارگوس - Argus) نیشانی دەدەن، لە دوای ئایاری 2024ـەوە تاوەکو ناوەڕاستی 2026:

* ترشی گۆگردیک لە چین: نرخەکەی بە رێژەی خەیاڵیی 1200٪ بەرزبووەتەوە.

* گۆگرد لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست: نرخەکەی 800٪ زیادی کردووە.

* ترشی گۆگردیک لە چیلی: نرخەکەی 250٪ بەرزبووەتەوە.

کاریگەری لەسەر ئەمریکا و لایەنە سوودمەندەکان

ئەمریکا تاوەکو ئێستا تاڕادەیەک پارێزراوە، چونکە پشت بە هاوردەی مەکسیک و کەنەدا دەبەستێت، بەڵام کەمبوونەوەی مسی جیهانی دەکرێت گورز لە ئابووریی ئەمریکاش بدات؛ چونکە بۆ هەر باڵەخانەیەک و هەر ناوەندێکی داتای ژیریی دەستکرد، هەزاران تۆن مس پێویستە.

لە لایەکی دیکەوە، هەندێک لایەن سوودمەندی سەرەکین لەم تەنگژەیە. رۆبێرت فریدلاند، ملیاردێری کەرتی کانزاکان رایگەیاند، کۆمپانیای (ئیڤانھۆ ماینز) لەڕێگەی کارگەیەکی نوێی پاڵاوتنی مس لە کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ، رۆژانە یەک ملیۆن دۆلار قازانج تەنیا لە فرۆشتنی ترشی گۆگردیک بەدەست دەهێنێت. فریدلاند دەڵێ: "ئێمە سەرمایەیەکی زۆرمان خەرج کرد بۆ دروستکردنی کارگەیەکی پێشکەوتوو، ئێستاش کاتی چنینی بەرهەمەکەیەتی."

یاداشتی پرسی چارەنوسی پەرلەمانی کوردستان ئاراستە فراکسیۆنەکان و ڕای گشتی کرا

2026-05-10T14:58:22.910+03:00

ئەمرۆ یەك شەممە ١٠/٥/٢٠٢٦ لیژنەی یاداشتی پرسی چارەنوسی پەرلەمانی کوردستان بەمەبەستی گەیاندنی یاداشتەکەو گفتوگۆ لەگەڵ پەرلەمانتارانی فراکسیۆنە جیاوازەکان سەردانی نوسینگەی سلێمانی پەرلەمانی کوردستانیان کرد و یاداشتەکەیان گەیاندە دەستیان، پاشان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا یاداشتەکە ئاراستەی ڕای گشتی کرا

لە یاداشتەکەدا هاتو: ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

دەقی یاداشتەکە بە هەرسێ زمانی کوردی و ئینگلیزی و عەرەبی لەبەردەستە

بۆ بەڕێزان

ڕای گشتی

فراکسۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان

هێزە سیاسیەکان

بابەت: یاداشتی پرسی پەرلەمانی کوردستان

هەژدە مانگ بە سەر ئەنجامدانی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێدەپەڕێت و تا ئێستا جگە لە سوێند خواردنی ئەندامانی پەرلەمان و جێگیربوونی مووچە و ئیمتیازاتەکان، پەرلەمانی کوردستان کۆبونەوەی ئەنجام نەداوە و ئەرکەکانی خۆی جێ بەجێ نەکردوە.

ئەوە وێڕای ئەوەی ناوچەکە بە دۆخێکی هەستیاردا تێدەپەڕێت و هەرێمی کوردستان لە هەمووکات زیاتر پێویستی بە پەرلەمانێکی کاراو و پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت هەبووە و هەیە، بەڵام بەداخەوە زۆر خەمساردانە و نا بەرپرسانە مامەڵە لەگەڵ پرسی پەرلەمانی کوردستان کراوە، ئەوە لە کاتێکدا هەڵبژاردنەکانی عێراق دوای ساڵێك لە وادەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامدراوە، بەڵام پەرلەمان و سەرۆکایەتیەکان کاران و بە ئەرکی خۆیان هەڵدەستن، وێڕای بوونی ناکۆکی قوڵی نێوان هێزە سیاسیەکان

لە ئێستادا سەرجەم هێزە سیاسیەکان و فراکسیۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان لە بەردەم بەرپرسیارێتیەکی مێژووی و ئەخلاقی و سیاسی گەورەدان کە لەوە زیاتر درێژە بەم خەمساردیە نەدەن و هەرێمی کوردستان لە بۆشایی گەورەی نەبوونی پەرلەمانێکی کارادا نەهێڵنەوە.

ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

بۆیە لەم یاداشتەدا جەخت دەکەینەوە لەسەر ئەوەی کە:

*پەرلەمانتاران لە نزیکترین وادەدا کۆبونەوەکانی پەرلەمان دەستپێبکەنەوە و دەستەی سەرۆکایەتیەکان هەڵبژێرن و ئەرکی خۆیان ڕاپەڕێنن لە بەرامبەر ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییەی کە لە ئەستۆیاندایە، کە بێگومان ئەمە ڕێگا دروستەکەیە

لە ئەگەری جێبەجێ نەکردنی خاڵی یەکەمدا داوا دەکەین بە میکانزمی گونجاو و رێگای یاسایی پێویست کۆتایی بەم خولەی پەرلەمانی کوردستان بهێنرێت و چیتر درێژە بەم دۆخە جەقبەستووە نەدەن، چونکە پەرلەمانێك بە ئەرکی خۆی هەڵنەستێت و پەك خرابێ و هیچ هەنگاوێکی چارەسەریشی پێ نەبێ، مانەوەی بەو شێوازە نەنگیەکی گەورەیە ونابێ پەرلەمانتاران لە پێناو هیچ ئیمتیازێکدا قبوڵی بکەن.

ئەم یاداشتە هەستکردنە بە نیگەرانی و ناڕەزایی قوڵی خەڵکی کوردستان لەو دۆخە چەقبەستوویەی کە بە هۆی ناکۆکی هێزە سیاسیەکانەوە هاتۆتە ئاراوە و دامەزراوەیەکی گرنگی وەك پەرلەمانی پەك خستوە.

بۆیە داوا دەکەین فراکسیۆن و هێزە سیاسیەکان بەدەم ئەم یاداشتەوە بێن و بە ڕوونی ڕای خۆیان بۆ ڕای گشتی خەڵکی کوردستان لەو بارەوە ڕوون بکەنەوە و هەنگاوی جدی بۆ بنێن.

لەگەڵ ڕێزدا

١٠/٥/٢٠٢٦

Public opinion

Kurdistan Parliament Factions

Political forces

Subject: Memorandum of the Kurdistan Parliament

More than eighteen months have passed since the sixth session of the Kurdistan Parliament in addition to the swearing-in of members of parliament and the stabilization of salaries Privileges of MPs, the Kurdistan Parliament has not held any meetings and nothing has not fulfilled his duty.

This is despite the fact that the region is going through a sensitive situation and the Kurdistan This is despite the fact that the region is going through a sensitive situation and the Kurdistan Region has needed an effective parliament and the formation of a new cabinet more than ever. Unfortunately, the issue of the Kurdistan parliament has been treated very carelessly and irresponsibly, while the Iraqi elections were held a year after the date of the Kurdistan parliamentary elections, but the parliament and the presidency are working and performing their duties.

Currently, all political forces and factions of the Kurdistan Parliament are facing a great historical, moral and political responsibility not to continue this negligence and not leave the Kurdistan Region in the vacuum of the absence of an effective parliament. We, as a number of representatives of civil society organizations, writers, intellectuals, university professors, political figures, religious scholars and different classes in this memorandum We emphasize the need to resolve the issue of the Kurdistan Parliament as a necessity of this unwanted deadlock that has called into question the institutions of the Kurdistan Region.

Therefore, in this memorandum we emphasize that:

* Parliamentarians should resume parliamentary sessions as soon as possible and elect the presidency and fulfill their duties in response to the historical responsibility they have, which is of course the right way.

In case of non-implementation of the first point, we will demand appropriate mechanisms and legal remedies, this session of the Kurdistan Parliament must end and this deadlock must continue Because a parliament has not fulfilled its duty and has been disrupted and has not taken any steps If there is no solution, it is a great shame to stay in this way Accept it in a concession.

This memorandum expresses the deep concern and dissatisfaction of the Kurdish people with the deadlock caused by the conflict between the political forces and the disruption of an important institution such as the parliament.

Therefore, we call on the political factions and forces to come to this memorandum and clearly explain their opinion to the Kurdish people in this regard and take serious steps.

With respects

10/5/202

إلى السادة:

الرأي العام

كتل برلمان كوردستان

القوى السياسية

الموضوع: مذكرة بشأن قضية برلمان كوردستان

لقد مضى أكثر من ثمانية عشر شهرًا على إجراء انتخابات الدورة السادسة لبرلمان كوردستان، وحتى الآن، وباستثناء أداء أعضاء البرلمان اليمين الدستورية وتثبيت رواتبهم وامتيازاتهم ، لم يعقد برلمان كوردستان أي جلسة، ولم يؤدِّ أيًا من مَهامِه.

وذلك بالرغم من أن المنطقة تمُرُّ بظروفِ حسّاسة، وكان ولا يزال إقليم كوردستان بأمسّ الحاجة إلى برلمان فاعل وتشكيل حكومة جديدة.

لكن للأسف، تم التعامل مع قضية برلمان كوردستان بقدر كبير من التقصير وعدم المسؤولية، وهذا في وقت أُجريَتْ الانتخابات العراقية بعد عام واحد من موعد انتخابات برلمان كوردستان، ومع ذلك فإن مجلس النواب العراقي والسلطات هناك تمارس أعمالها وتؤدي واجباتها، رغم وجود خلافات عميقة بين القوى السياسية.

في الوقت الحالي، تقف جميع القوى السياسية وكتل برلمان كوردستان أمام مسؤولية تاريخية وأخلاقية وسياسية كبيرة، تقتضي عدم الاستمرار في هذا الإهمال، وعدم ترك إقليم كوردستان في فراغ خطير ناتج عن غياب برلمان فاعل.

ونحن، كمجموعة من ممثلي منظمات المجتمع المدني، والكتّاب، والمثقفين، وأساتذة الجامعات، والشخصيات السياسية، والعلماء الدينيين، ومختلف ٲطياف المجتمع، نؤكد في هذه المذكرة على ضرورة حسم قضية برلمان كوردستان، بوصفها حاجة ملحّة في ظل هذا الوضع المتأزم وغير المرغوب فيه، الذي وضع مؤسسات إقليم كوردستان موضع تساؤل.

وعليه، نؤكد في هذه المذكرة على مایلی:

*أن يبادر أعضاء البرلمان، في أقرب وقت ممكن، إلى استئناف جلسات البرلمان، وانتخاب هيئة رئاسة، والقيام بواجباتهم تجاه تلك المسؤولية التاريخية الملقاة على عاتقهم، وهو بلا شك الطريق الصحيح. وفي حال عدم تنفيذ النقطة الأولى، فإننا نطالب، عبر الآليات المناسبة والطرق القانونية اللازمة، بإنهاء هذه الدورة من برلمان كوردستان، وعدم الاستمرار في هذا الوضع المتأزم؛ لأن برلمانًا لا يؤدي مهامه، ويصبح معطّلًا دون أي خطوات للحل، فإن استمراره بهذا الشكل يُعدّ عارًا كبيرًا، ولا ينبغي للبرلمانيين قبوله تحت ٲي ترغيب ٲو ترهيب.

إن هذه المذكرة تعكس الشعور بالقلق والاستياء العميق لدى شعب كوردستان من هذا الوضع المتعثر، الذي نشأ نتيجة الخلافات بين القوى السياسية، وأدى إلى تعطيل مؤسسة مهمة مثل البرلمان. لذلك، نطالب الكتل والقوى السياسية بالتفاعل مع هذه المذكرة، وتوضيح مواقفها بشكل صريح أمام الرأي العام في كوردستان، واتخاذ خطوات جدية بهذا الشأن.

مع فایق التقدیر

١٠/٥/٢٠٢٦

ناوەکان

１- سەروەر عبدلرحمن - دامەزراوەی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان

２- کەماڵ ڕەئوف – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

３- سەرگوڵ قەرەداخی – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی سێهەم

４- ئاسۆس هەردی – وەرگێڕ و ڕۆژنامەنوس

５- عوسمان عبدڵلە گوڵپی – بەڕێوبەری پلاتفۆڕمی کوردستان

６- میران حسێن – مامۆستای زانکۆ

７- ئارام جمال – سەرۆکی پەیمانگای کوردی بۆ هەڵبژاردن

８- د.هۆشمەند عەتا – مامۆستای زانکۆ

９- دانا عبدول – چالاکی مەدەنی

１０- هاوکار عیزەت – شارەزایی دارایی و بانک - ڕۆژنامەنوس

１１- ئارێز حەفید - چالاکوانی مەدەنی

１２- سمکۆ سابیر – نوسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید

１３- ئەبوبکر هەڵەدنی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１４- دکتۆر بەشارەت زەنگەنە- مامۆستای زانکۆ

１５- عومەر گوڵپی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１６- ئیبراهیم ئەحمد محمد – مامۆستای زانکۆ

１７- سەرکەوت بابان – سەرۆکی ڕێکخراوی SYEO

１８- منیرە علی عبدلعزیز – چالاکی سیاسی

１９- دکتۆر فایق گوڵپی – سیاسی و پەرلەمانتاری کوردستان

２０- یاسین خدر تەها – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２１- دکتۆر محمد سەباح خەیات - ڕاوێژکاری پێشووی فەرمانگەی ڕێکخراوە ناحوکمیەکان

２２- گوڵستان سەعید محمد – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２３- دکتۆر شێرکۆحەمەمین – مامۆستای زانکۆ و پەرلەمانتاری کوردستان ، خولی سێهەم

２４- د.هێمن کەمال حمە امین – مامۆستای زانکۆ

２５- د. علی سدیق علی – مامۆستای زانکۆ

２６- د. کاروان فتاح حبدلرحمن – مامۆستای زانکۆ

２７- گۆران عومەر مستەفا – مامۆستای زانکۆ

２８- هیدایەت محمد ئەحمد – مامۆستای زانکۆ

２９- جبار عزیز ئەبوبکر – سەرۆکی رێکخراوی ماڵی سەرکەوتن بۆ گەشەپێدانی تواناکان

３０- یونس حمەرەئوف خۆشناو – سەرۆکی ڕێکخراوی گەشەی لاوانی کوردستان

３１- دیاری محمد نوری – چالاکی سیاسی – لەندەن

３２- د.حیلمی ڕەسول – مامۆستای زانکۆ

３３- لوقمان حاجی قادر – چالاکوانی بواری مافەکانی مرۆڤ

３４- د.محەمەد ئەمین علی – مامۆستای زانکۆ

３５- شیلان حاجی شریف – چالاکوان

３６- د. بەهرۆز جەعفەر – ئینیستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی

３７- ڕێبوار حمەلاو – ڕۆژنامەنوس

３８- ئیسماعیل عبدلکریم – مامۆستای زانکۆ

３９- جێگر برادۆستی – چالاکوانی مەدەنی – هەولێر

４０- پەیمانگای ناوین بۆ پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکان – هەولێر

４１- ڕێکخراوی سکاڵا بۆ پرسە کۆمەڵایەتیەکان – هەولێر

４２- د.ئیدیس کریم کاریتانی – بانگخواز

４３- دڵشاد ئەنوەر – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

４４- تۆفیق کریم ساڵح – نوسەر و سیاسی

４５- پ.د.ڕەعد ڕفعەت – مامۆستای زانکۆ

４６- نەوزاد سالح – ڕۆژنامەوان

４７- ئاری ئەحمد ڕحیم – مامۆستا

４８- رێنوار عوسمان – چالاکوان

４９- ناسح بهادین محمود – سەرۆکی ریکخراوی ئاڤاشین بۆ گەشەپێدانی مرۆیی

５０- د.سۆزان کەریم مستەفا – مامۆستای زانکۆ

５１- ڕێکخراوی دیمەن بۆ پرسەکانی ژنان – هەولێر

５２- تریشکۆ کەریم حەسەن – چالاکوانی مەدەنی

５３- بابکر دڕەیی – پارێزەر

５４- سیروان غەریب – ڕۆژنامەنوس

５５- کاوان سعید کریم – چالاکی سیاسی

５６- ڕێکخراوی ستۆپ بۆ چاودێری و پەرەپێدان

５７- ڤیان محمد قەرەنی – چالاکوانی مەدەنی

５８- سەید خالد – چالاکوانی مەدەنی – ڕانیە

５９- ستار ڕەسول – چالاکوانی مەدەنی

６０- هانا شوان حسن – میدیاکار

６１- ڕێبوار علی چەلەبی – سیاسی

６２- کوردۆ فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

６３- د.کامەران بابانزادە – مامۆستای زانکۆ

６４- حسین سعید – مدیر الجتماعی بمظمە هدیە لحقوق المرآبااقلیم کوردستان

６５- زانا نجم بەگ – پارێزەری ڕاوێژکار – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕێگای یاسا

６６- د.هیوا حمید شریف – مامۆستای زانکۆ

６７- ڕێبوار فتاح احمد – بازرگان

６８- نەهرۆ عاڵلایی - ڕۆژنامەنوس و چالاکوان

６９- شاخەوان ئەکرم دوکانی – سەرۆکی ڕێکخراوی چەپك

７０- ڕائید مەحمود حەمەساڵح – سەرۆکی رێکخراوی ناوخۆ بۆ پشتیوانی خانەنشینان

７１- ماجد المندلاوی – پارێزەر- سەرۆکی ماڵی فەیلی

７２- ئەردەڵان عبدللە – نوسەر و وەرگێڕ

７３- یادگار سدیق گڵالی – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕوونبین بۆ شەفافیەتی نەوت و گاز

７４- سمکۆ ڕەشید – چالاکوان

７５- کوردە حسن جلال – بەڕێوبەری گشتی ڕادیۆی نەوا

７６- سەعد مەلا عبدللە گوڵپی - سیاسی

７７- سامان حمەکریم – ڕۆژنامەنوس

７８- فیسڵ ابراهیم عزیز – چالاکی سیاسی – لەندەن

７９- یونس محمد ساڵح – مامۆستای زانکۆ

８０- قاسم مەرزانی – مامۆستای زانکۆ

８１- د. ڕێبوار جبار شێخە – مامۆستای زانکۆ

８２- د.کاروان حمەساڵح – چالاکی سیاسی

８３- هاوڕێ کاسترۆ – چالاکوانی مەدەنی

８４- هەژار مستەفا – چالاکوانی مەدەنی

８５- ڕێباز فاروق - چالاکوانی مەدەنی

８６- سروە عوسمان – نوسەر و چالاکوان

８７- فەرمان مەلا محمد – مامۆستاو پێشمەرگەی دێرین

８８- دکتۆرە ڕوناك جاف – ڕێکخراوی ڕوناك جاف بۆ پەرەپێدان

８９- سۆران فیسڵ – ڕێکخراوی شەمامك بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵگا

９０- بینا جلال شێخ یونس – نوێنەری ڕێکخراوی تۆڕی سەرچاوە پەروەردەییەکانی جیهان

９１- محمود یاسین ئەحمد -بەڕێوبەری ئۆفیسەکانی ڕێکخراوی چینەی هەژاران بۆ هاوکاری مرۆیی

９２- شیلان سدیق مەجید – ب.پ. ڕێکخراوی توانست بۆ گەشەپێدانی تواناکان

９３- دەزگای نێودەوڵەتی پێشمەرگە بۆ کاری مرۆیی

９４- سەمەد محمد - پارێزەر

９５- بەرباس محمد تاهیر عبدلرحمن- بەڕێوبەری هەرێمی ڕێکخراوی دادپەروەری و ئاشتی جیهانی

９６- کاروخ حەسەن – پارێزەر و چالاکوانی مەدەنی

９７- پەروین عزیز – چالاکی مەدەنی

９８- سابیر عبدللە کریم – چالاکی بواری مافی مرۆڤ

９９- مەحمود محمد – چالاکی سیاسی

１００- زانست کەریم – پارێزەر و چالاکی مەدەنی

１０１- ئومێد محمود – پارێزەر

１０２- ڕووناك حمەغریب ڕەزا – چالاکی مەدەنی

１０３- بڕوا ستار – ڕۆژنامەنوس و چالاکی مەدەنی

１０４- سربەست مستەفا ئومێد – بەڕێوبەری ڕێکخراوی ستێپ بۆ دیموکراسی و هەڵبژاردن

１０５- دونیا نەجمەدین – توێژەر و چالاکی مەدەنی

１０６- دلسۆز شفیق زنگنە – ئەندازیار و چالاکوان

１０７- کاروان کازم – یاساناس

１０８- شۆخان ئەحمد – پارێزەر

１０９- بێستون حمەساڵح دەروێش – چالاکوان

１１０- شوکراللە حمەامین – چالاکوانی مەدەنی

１１１- گۆڕان عبدللە داسنی – خوێندکاری دکتۆرا

１１２- کارزان فازل – پارێزەری ڕاوێژکار

１１３- هەژار وەهاب عوسمان – ڕێکخراوی ئاران

１１４- شاڵاو چۆمانی – چالاکوان

１１５- ڕووبار ئەحمد – مامۆستا

１１６- کۆسرەت ئەحمد – نوسەرو چالاکوان

１１７- بەختیار مستەفا – ڕۆژنامەنوس

１１８- هەژار مستەفا – چالاکوان

１１９- ئازاد عوسمان – چالاکوان

１２０- محمد مەحمود – چالاکوان

１２１- محمد حسین – چالاکوان

１２２- ئاراز محمد – چالاکوان

１２３- زریان محمد – چالاکوان

１２４- فاتح حسن – چالاکوان

１２５- بەرزان حمەخورشید – نوسەر

１２６- ئاسۆ مام سلیم – چالاکوانی مەدەنی

１２７- عومەر کەسان – شاعیر

１２８- شوان جاف - چاودێری سیاسی

１２９- د. مەلا ئیدریس – زانای ئاینی

１３０- علی حمد بەگ – چالاکی سیاسی

１３１- شۆخان ڕەزا- پارێزەر

１３２- ئاری خالد – پارێزەر

１３３- فەرمان حسن – پارێزەر

１３４- جەدیجە حەیدەر – نوسەر و توێژەر

１３５- بێخاڵ سابر پێنجوێنی – چالاکی سیاسی

１３６- ڕێکخراوی یەسنا بۆ گەشەی فەلسەفەی زەردەشتی

１３７- دامەزراوەیی ئاشەڤان بۆ کلتوری پێکەوەژیان و لێبوردەیی

１３８- نامۆ ئەحمد سلام – ڕۆژنامەنوس

１３９- ئاسۆ علی گەڵاڵی – ڕاهێنەری مرۆیی و چالاکوان

１４０- محمد ڕەسوڵ – چالاکوان

１４１- ڕیاز کاکە – مامۆستای زانکۆ

１４２- فرهاد قادر فتاح – چالاکی مەدەنی

１４３- شوان ئەفراسیاب علی – یاساناس

１４４- عاسی فائیق سالح – ڕێکخراوی شنروێی کاکەیی

１４５- عوسمان محمد عبدللە – دەرهێنەر

１４６- ڕێناس علی حسین- هونەرمەند

１４７- سۆران مەلا حەسەن – چالاکی مەدەن

１４８- عدنان نوری احمد – ڕاهینەری پەروەردەیی

１４９- کامەران علی خوارحم – زانای ئاینی

１５０- ئەرسەلان عابد – چالاکی مەدەنی

１５１- هاودەنگ محەمەد فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

１５２- ئیسماعیل حمەڕحیم – ڕۆژنامەنوس

１５３- ئاکۆ جمال – چالاکوانی مەدەنی

１５４- موجاهید ئەمین – چالاکی مەدەنی

１５５- کامەران عبدڵلە – چالاکی مەدەی

１５６- سادق هەڵەدنی – چالاکی مەدەن

１５７- گوڵاڵە سدیق – چاودێری سیاسی

１５８- ئیسحاق حسین – چالاکی مەدەنی

１５９- شاخەوان عبدللە ئیبراهیم – چالای سیاسی

１６０- سەردار محمد – چالاکی مەدەنی

１６１- شنە علی خەیات – مامۆستاو چالاكوان

１６２- ئارام بابان – چالاکوان

１６３- سەباح قارەمانی – سیاسی

１６４- والی حمە – چالاکوان مەدەنی

１６５- ئاشتی شەهباز – ڕۆژنامەنوس و چالاکوانی مەدەنی

１６６- شکرڵلە حمد امین – چالاکوانی مەدەنی

１６７- ڕەزوان زەڵمی – میدیاکار و مامۆستای زانکۆ

１６８- عادل حسن – چالاکوانی مەدەنی

１６９- هاوڕێ ئەحمد – چالاکوانی مەدەنی

１７０- گۆران محمد – میدیاکار

１７１- ڕێبوار کریم عزیز – چالاکوانی مەدەنی

１７２- ضياء بطرس- سیاسی سەربەخۆ

１７３- احسان قازی - سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتیمانی هەمووان

１７４- خيري خورزاني - عضو منظمه المانيه لحقوق الإنسان - عضو جمعيه صداقه الأمريكيه العراقيه

１７５- سەردار عبدالکریم - پارێزەر

１７６- محمد سيد كريم - مامۆستا

１７７- کارزان رەشید عومەر- پارێزەری راوێژکار

１７８- هیوای مەلائادەم - ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق

１７９- دەشتی بەرزەواری - نووسەر

１８０- ئاشتی شەهباز - ڕۆژنامەنووس - چالاکوانی مەدەنی

１８１- بابان جعفر – سەرۆکی دامەزراوەی واڵا

１８２- مەسعود عبدلخالق – سیاسی

１８３- فەرمان ڕەشاد – ڕۆژنامەنوس

１８４- د.سەهل سابیر – مامۆستای زانکۆ

１８５- بەشدار حەسەن – پارێزەر

１8６- حەکیم عبدلکریم -چالاکی مەدەنی

１８７- نەبەرد علی – چالاکی مەدەنی

１８８- زانا فتاح – میدیا کار

１８９- شۆڕش ئەمین – چالاکی مەدەنی

１９０- پەیمان عیزەدین – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی چوارەم

بەریتانیا کەشتییەکی جەنگی دەنێرێتە ناوچەکە

2026-05-10T02:42:38.289+03:00

وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا رایگەیاند، وڵاتەکەی کەشتییەکی تێکشکێنەر رەوانەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەکات. ئەم هەنگاوەش وەک ئامادەکارییەکە بۆ هەر ئەرکێکی نێودەوڵەتی بە مەبەستی پاراستنی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز.

رۆژی شەممە 09-05-2026 گوتەبێژی وەزارەتەکە رایگەیاند: "جێگیرکردنی کەشتیی جەنگیی دراگن (HMS Dragon) بەشێکە لە پلانێکی ورد بۆ دڵنیابوون لەوەی بەریتانیا ئامادەیە وەک بەشێک لە هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی بە سەرکردایەتیی هاوبەشی بەریتانیا و فەرەنسا، تەنگەی هورمز بپارێزێت، کاتێک بارودۆخەکە رێگە بدات."

بەریتانیا و فەرەنسا مانگی رابردوو رایانگەیاند، پلانە سەربازییەکان بۆ پاراستنی تەنگەی هورمز خەریکە دەگەنە قۆناخی کۆتایی و سەرکەوتوو دەبن لە دەستپێکردنەوەی هاتووچۆی بازرگانی بەو رێڕۆ گرنگەدا.

وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا ئاماژەی بەوەش کرد، ناردنی کەشتیی (HMS Dragon) متمانە بۆ کەشتییە بازرگانییەکان دەگەڕێنێتەوە و هاوکار دەبێت لە پرۆسەی پاککردنەوەی ناوچەکە لە مین، دوای کۆتاییهاتنی پێکدادانە سەربازییەکان.

لە کۆبوونەوەیەکی دوو رۆژەدا کە لە مانگی نیسان لە لەندەن بە بەشداریی نوێنەرانی زیاتر لە 44 وڵات بەڕێوەچوو، پلانداڕێژەرانی سەربازی باسیان لە وردەکارییەکانی ئەرکێکی فرەنەتەوەیی بە سەرکردایەتیی لەندەن و پاریس کرد بۆ پاراستنی هاتووچۆی کەشتیوانی لەو رێڕۆیەدا.

تاوەکو ئێستا نزیکەی 40 وڵات رەزامەندییان نیشانداوە بەشداری لەو پلانانەدا بکەن بۆ کردنەوەی هاتووچۆ لە هورمز.

پێش هەڵگیرسانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران لە 28ـی شوباتی رابردوو، نزیکەی پێنج یەکی نەوتی جیهان لە رێگەی ئەو تەنگەیەوە دەگوازرایەوە، بەڵام لە چەند مانگی رابردوودا ئەو بڕە زۆر کەمبووەتەوە؛ چونکە ئێران تاوەکو ئاستێکی زۆر تەنگەکەی داخستووە، ئەمەش بازاڕەکانی جیهانی تووشی شڵەژان کردووە و نرخی نەوتی بەرزکردووەتەوە. دواتریش ئەمریکا وەک کاردانەوەیەک، گەمارۆی خستە سەر بەندەرەکانی ئێران.

رۆژی شەممە، تاران گومانی خۆی لە رژدیی دیپلۆماسیی ئەمریکا بۆ گەیشتن بە ئاگربەست نیشاندا، ئەمەش دوای دەستپێکردنەوەی پێکدادانە دەریاییەکان لە ناوچەی کەنداو.

رۆژی هەینی 08-05-2026، فڕۆکەیەکی جەنگیی ئەمریکی تەقەی لە دوو کەشتیی نەوتهەڵگر کرد کە ئاڵای ئێرانیان بەسەرەوە بوو و پەکیانی خست؛ واشنتن ئەو کەشتییانەی تۆمەتبار کرد بەوەی دەیانەوێت گەمارۆی سەر بەندەرەکانی ئێران بشکێنن.

پووتین: ئامادەین یۆرانیۆمی ئێران وەربگرین

2026-05-10T02:41:05.898+03:00

ڤلادیمیر پووتین، سەرۆککۆماری رووسیا رایگەیاند، وڵاتەکەی هێشتا ئامادەیە بۆ وەرگرتنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران و گوتی، تاران دەتوانێت متمانە بە گواستنەوەی یۆرانیۆمەکە بۆ "دەوڵەتێکی دۆست" بکات.

پووتین لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەڤانان ئاماژەی بەوە کرد، رووسیا ئامادەیە ئەزموونی پێشووی کۆگەکردنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران دووبارە بکاتەوە و گوتی: "لە سەرەتادا هەمووان لەسەر ئەم بابەتە رازی بوون، بەڵام دواتر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەڵوێستی خۆی تووندتر کرد." پووتین رایگەیاند، ئێران لە بواری ئەتۆمیدا متمانەی بە رووسیا هەیە و "بۆ ئەم متمانەیەش پاساوی تەواوی هەیە."

سەبارەت بە جەنگی ئێران و ئەمریکا، سەرۆککۆماری رووسیا رایگەیاند، بەردەوامیی ئەم ململانێیە لە بەرژەوەندیی هیچ لایەنێکدا نییە و هیوای خواست لە زووترین کاتدا کۆتایی پێ بێت. سەرۆکی رووسیا گوتی: "جەنگی نێوان تاران و واشنتن زۆر ئاڵۆزە و مۆسکۆی خستووەتە دۆخێکی سەختەوە، چونکە ئێمە پەیوەندییەکی باشمان هەم لەگەڵ ئێران و هەم لەگەڵ وڵاتانی عەرەبیی کەنداویشدا هەیە."

پووتین دووپاتی کردەوە، رووسیا بەردەوامە لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەردوو لایەنی ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا سەبارەت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتن، پووتین ئاماژەی بەوە کرد، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا "بە راستگۆییەوە" هەوڵ بۆ گەیشتن بە رێککەوتن و چارەسەر دەدات، بەڵام راشیگەیاند، ئەم بابەتە "لە پلەی یەکەمدا پەیوەندیی بە رووسیا و ئۆکرایناوە هەیە."

لە بارەی یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستانەوە یاداشتێك ئاراستە نوێنەرایەتی وڵات و ڕای گشتی و فراکسیۆنەکان کرا

2026-05-10T02:29:46.579+03:00

یاداشتێك ئاراستەی ڕای گشتی و فراکسیۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان و هێزە سیاسیەکان و نوێنەرایەتی وڵاتان کرا، لە یاداشتەکەدا هاتو: ئێمە وەك ژمارەیەك لە نوێنەرانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، نوسەران و ڕۆشنبیران ومامۆستایانی زانکۆ و کەسایەتی سیاسی وزانایانی ئاینی و چین و توێژە جیاوازەکان لەم یاداشتەدا جەخت لەسەر یەکلاکردنەوەی پرسی پەرلەمانی کوردستان دەکەینەوە وەك زەرورەتی ئەم دۆخە چەقبەستوە نەخوازراوەی کە دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

لە یاداشتەکەدا هاتوە داوایانکردوەکە: پەرلەمانتاران لە نزیکترین وادەدا کۆبونەوەکانی پەرلەمان دەستپێبکەنەوە و دەستەی سەرۆکایەتیەکان هەڵبژێرن و ئەرکی خۆیان ڕاپەڕێنن لە بەرامبەر ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییەی کە لە ئەستۆیاندایە، کە بێگومان ئەمە ڕێگا دروستەکەیە
لە ئەگەری جێبەجێ نەکردنی خاڵی یەکەمدا داوا دەکەین بە میکانزمی گونجاو و رێگای یاسایی پێویست کۆتایی بەم خولەی پەرلەمانی کوردستان بهێنرێت و چیتر درێژە بەم دۆخە جەقبەستووە نەدەن.

بڕیارە دەقی یاداشتەکە وێنەیەکی ئاراستەی نوێنەرایەتی وڵاتان و ڕێکخراوەکانی تایبەتمەند بە پرسی هەڵبژاردن و دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ بکرێت

دەقی یاداشتەکە بە هەرسێ زمانی کوردی و ئینگلیزی و عەرەبی لەبەردەستە

بۆ بەڕێزان

ڕای گشتی

فراکسۆنەکانی پەرلەمانی کوردستان

هێزە سیاسیەکان

بابەت: یاداشتی پرسی پەرلەمانی کوردستان

بۆیە لەم یاداشتەدا جەخت دەکەینەوە لەسەر ئەوەی کە:

لەگەڵ ڕێزدا

١٠/٥/٢٠٢٦

Public opinion

Kurdistan Parliament Factions

Political forces

Subject: Memorandum of the Kurdistan Parliament

Therefore, in this memorandum we emphasize that:

Therefore, we call on the political factions and forces to come to this memorandum and clearly explain their opinion to the Kurdish people in this regard and take serious steps.

With respects

10/5/202

إلى السادة:

الرأي العام

كتل برلمان كوردستان

القوى السياسية

الموضوع: مذكرة بشأن قضية برلمان كوردستان

وعليه، نؤكد في هذه المذكرة على مایلی:

مع فایق التقدیر

١٠/٥/٢٠٢٦

ناوەکان

１- سەروەر عبدلرحمن - دامەزراوەی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان

２- کەماڵ ڕەئوف – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

３- سەرگوڵ قەرەداخی – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی سێهەم

４- ئاسۆس هەردی – وەرگێڕ و ڕۆژنامەنوس

５- عوسمان عبدڵلە گوڵپی – بەڕێوبەری پلاتفۆڕمی کوردستان

６- میران حسێن – مامۆستای زانکۆ

７- ئارام جمال – سەرۆکی پەیمانگای کوردی بۆ هەڵبژاردن

８- د.هۆشمەند عەتا – مامۆستای زانکۆ

９- دانا عبدول – چالاکی مەدەنی

１０- هاوکار عیزەت – شارەزایی دارایی و بانک - ڕۆژنامەنوس

１１- ئارێز حەفید - چالاکوانی مەدەنی

１２- سمکۆ سابیر – نوسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید

１３- ئەبوبکر هەڵەدنی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１４- دکتۆر بەشارەت زەنگەنە- مامۆستای زانکۆ

１５- عومەر گوڵپی – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

１６- ئیبراهیم ئەحمد محمد – مامۆستای زانکۆ

１７- سەرکەوت بابان – سەرۆکی ڕێکخراوی SYEO

１８- منیرە علی عبدلعزیز – چالاکی سیاسی

１９- دکتۆر فایق گوڵپی – سیاسی و پەرلەمانتاری کوردستان

２０- یاسین خدر تەها – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２１- دکتۆر محمد سەباح خەیات - ڕاوێژکاری پێشووی فەرمانگەی ڕێکخراوە ناحوکمیەکان

２２- گوڵستان سەعید محمد – پەرلەمانتاری کوردستان – خولی پێنجەم

２３- دکتۆر شێرکۆحەمەمین – مامۆستای زانکۆ و پەرلەمانتاری کوردستان ، خولی سێهەم

２４- د.هێمن کەمال حمە امین – مامۆستای زانکۆ

２５- د. علی سدیق علی – مامۆستای زانکۆ

２６- د. کاروان فتاح حبدلرحمن – مامۆستای زانکۆ

２７- گۆران عومەر مستەفا – مامۆستای زانکۆ

２８- هیدایەت محمد ئەحمد – مامۆستای زانکۆ

２９- جبار عزیز ئەبوبکر – سەرۆکی رێکخراوی ماڵی سەرکەوتن بۆ گەشەپێدانی تواناکان

３０- یونس حمەرەئوف خۆشناو – سەرۆکی ڕێکخراوی گەشەی لاوانی کوردستان

３１- دیاری محمد نوری – چالاکی سیاسی – لەندەن

３２- د.حیلمی ڕەسول – مامۆستای زانکۆ

３３- لوقمان حاجی قادر – چالاکوانی بواری مافەکانی مرۆڤ

３４- د.محەمەد ئەمین علی – مامۆستای زانکۆ

３５- شیلان حاجی شریف – چالاکوان

３６- د. بەهرۆز جەعفەر – ئینیستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی

３７- ڕێبوار حمەلاو – ڕۆژنامەنوس

３８- ئیسماعیل عبدلکریم – مامۆستای زانکۆ

３９- جێگر برادۆستی – چالاکوانی مەدەنی – هەولێر

４０- پەیمانگای ناوین بۆ پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکان – هەولێر

４１- ڕێکخراوی سکاڵا بۆ پرسە کۆمەڵایەتیەکان – هەولێر

４２- د.ئیدیس کریم کاریتانی – بانگخواز

４３- دڵشاد ئەنوەر – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

４４- تۆفیق کریم ساڵح – نوسەر و سیاسی

４５- پ.د.ڕەعد ڕفعەت – مامۆستای زانکۆ

４６- نەوزاد سالح – ڕۆژنامەوان

４７- ئاری ئەحمد ڕحیم – مامۆستا

４８- رێنوار عوسمان – چالاکوان

４９- ناسح بهادین محمود – سەرۆکی ریکخراوی ئاڤاشین بۆ گەشەپێدانی مرۆیی

５０- د.سۆزان کەریم مستەفا – مامۆستای زانکۆ

５１- ڕێکخراوی دیمەن بۆ پرسەکانی ژنان – هەولێر

５２- تریشکۆ کەریم حەسەن – چالاکوانی مەدەنی

５３- بابکر دڕەیی – پارێزەر

５４- سیروان غەریب – ڕۆژنامەنوس

５５- کاوان سعید کریم – چالاکی سیاسی

５６- ڕێکخراوی ستۆپ بۆ چاودێری و پەرەپێدان

５７- ڤیان محمد قەرەنی – چالاکوانی مەدەنی

５８- سەید خالد – چالاکوانی مەدەنی – ڕانیە

５９- ستار ڕەسول – چالاکوانی مەدەنی

６０- هانا شوان حسن – میدیاکار

６１- ڕێبوار علی چەلەبی – سیاسی

６２- کوردۆ فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

６３- د.کامەران بابانزادە – مامۆستای زانکۆ

６４- حسین سعید – مدیر الجتماعی بمظمە هدیە لحقوق المرآبااقلیم کوردستان

６５- زانا نجم بەگ – پارێزەری ڕاوێژکار – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕێگای یاسا

６６- د.هیوا حمید شریف – مامۆستای زانکۆ

６７- ڕێبوار فتاح احمد – بازرگان

６８- نەهرۆ عاڵلایی - ڕۆژنامەنوس و چالاکوان

６９- شاخەوان ئەکرم دوکانی – سەرۆکی ڕێکخراوی چەپك

７０- ڕائید مەحمود حەمەساڵح – سەرۆکی رێکخراوی ناوخۆ بۆ پشتیوانی خانەنشینان

７１- ماجد المندلاوی – پارێزەر- سەرۆکی ماڵی فەیلی

７２- ئەردەڵان عبدللە – نوسەر و وەرگێڕ

７３- یادگار سدیق گڵالی – سەرۆکی ڕێکخراوی ڕوونبین بۆ شەفافیەتی نەوت و گاز

７４- سمکۆ ڕەشید – چالاکوان

７５- کوردە حسن جلال – بەڕێوبەری گشتی ڕادیۆی نەوا

７６- سەعد مەلا عبدللە گوڵپی - سیاسی

７７- سامان حمەکریم – ڕۆژنامەنوس

７８- فیسڵ ابراهیم عزیز – چالاکی سیاسی – لەندەن

７９- یونس محمد ساڵح – مامۆستای زانکۆ

８０- قاسم مەرزانی – مامۆستای زانکۆ

８１- د. ڕێبوار جبار شێخە – مامۆستای زانکۆ

８２- د.کاروان حمەساڵح – چالاکی سیاسی

８３- هاوڕێ کاسترۆ – چالاکوانی مەدەنی

８４- هەژار مستەفا – چالاکوانی مەدەنی

８５- ڕێباز فاروق - چالاکوانی مەدەنی

８６- سروە عوسمان – نوسەر و چالاکوان

８７- فەرمان مەلا محمد – مامۆستاو پێشمەرگەی دێرین

８８- دکتۆرە ڕوناك جاف – ڕێکخراوی ڕوناك جاف بۆ پەرەپێدان

８９- سۆران فیسڵ – ڕێکخراوی شەمامك بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵگا

９０- بینا جلال شێخ یونس – نوێنەری ڕێکخراوی تۆڕی سەرچاوە پەروەردەییەکانی جیهان

９１- محمود یاسین ئەحمد -بەڕێوبەری ئۆفیسەکانی ڕێکخراوی چینەی هەژاران بۆ هاوکاری مرۆیی

９２- شیلان سدیق مەجید – ب.پ. ڕێکخراوی توانست بۆ گەشەپێدانی تواناکان

９３- دەزگای نێودەوڵەتی پێشمەرگە بۆ کاری مرۆیی

９４- سەمەد محمد - پارێزەر

９５- بەرباس محمد تاهیر عبدلرحمن- بەڕێوبەری هەرێمی ڕێکخراوی دادپەروەری و ئاشتی جیهانی

９６- کاروخ حەسەن – پارێزەر و چالاکوانی مەدەنی

９７- پەروین عزیز – چالاکی مەدەنی

９８- سابیر عبدللە کریم – چالاکی بواری مافی مرۆڤ

９９- مەحمود محمد – چالاکی سیاسی

１００- زانست کەریم – پارێزەر و چالاکی مەدەنی

１０１- ئومێد محمود – پارێزەر

１０２- ڕووناك حمەغریب ڕەزا – چالاکی مەدەنی

１０３- بڕوا ستار – ڕۆژنامەنوس و چالاکی مەدەنی

１０４- سربەست مستەفا ئومێد – بەڕێوبەری ڕێکخراوی ستێپ بۆ دیموکراسی و هەڵبژاردن

１０５- دونیا نەجمەدین – توێژەر و چالاکی مەدەنی

１０６- دلسۆز شفیق زنگنە – ئەندازیار و چالاکوان

１０７- کاروان کازم – یاساناس

１０８- شۆخان ئەحمد – پارێزەر

１０９- بێستون حمەساڵح دەروێش – چالاکوان

１１０- شوکراللە حمەامین – چالاکوانی مەدەنی

１１１- گۆڕان عبدللە داسنی – خوێندکاری دکتۆرا

１１２- کارزان فازل – پارێزەری ڕاوێژکار

１１３- هەژار وەهاب عوسمان – ڕێکخراوی ئاران

１１４- شاڵاو چۆمانی – چالاکوان

１１５- ڕووبار ئەحمد – مامۆستا

１１６- کۆسرەت ئەحمد – نوسەرو چالاکوان

１１７- بەختیار مستەفا – ڕۆژنامەنوس

１１８- هەژار مستەفا – چالاکوان

１１９- ئازاد عوسمان – چالاکوان

１２０- محمد مەحمود – چالاکوان

１２１- محمد حسین – چالاکوان

１２２- ئاراز محمد – چالاکوان

１２３- زریان محمد – چالاکوان

１２４- فاتح حسن – چالاکوان

１２５- بەرزان حمەخورشید – نوسەر

１２６- ئاسۆ مام سلیم – چالاکوانی مەدەنی

１２７- عومەر کەسان – شاعیر

１２８- شوان جاف - چاودێری سیاسی

１２９- د. مەلا ئیدریس – زانای ئاینی

１３０- علی حمد بەگ – چالاکی سیاسی

１３１- شۆخان ڕەزا- پارێزەر

１３２- ئاری خالد – پارێزەر

１３３- فەرمان حسن – پارێزەر

１３４- جەدیجە حەیدەر – نوسەر و توێژەر

１３５- بێخاڵ سابر پێنجوێنی – چالاکی سیاسی

１３６- ڕێکخراوی یەسنا بۆ گەشەی فەلسەفەی زەردەشتی

１３７- دامەزراوەیی ئاشەڤان بۆ کلتوری پێکەوەژیان و لێبوردەیی

１３８- نامۆ ئەحمد سلام – ڕۆژنامەنوس

１３９- ئاسۆ علی گەڵاڵی – ڕاهێنەری مرۆیی و چالاکوان

１４０- محمد ڕەسوڵ – چالاکوان

１４１- ڕیاز کاکە – مامۆستای زانکۆ

１４２- فرهاد قادر فتاح – چالاکی مەدەنی

１４３- شوان ئەفراسیاب علی – یاساناس

１４４- عاسی فائیق سالح – ڕێکخراوی شنروێی کاکەیی

１４５- عوسمان محمد عبدللە – دەرهێنەر

１４６- ڕێناس علی حسین- هونەرمەند

１４７- سۆران مەلا حەسەن – چالاکی مەدەن

１４８- عدنان نوری احمد – ڕاهینەری پەروەردەیی

１４９- کامەران علی خوارحم – زانای ئاینی

１５０- ئەرسەلان عابد – چالاکی مەدەنی

１５１- هاودەنگ محەمەد فەرەج – نوسەر و ڕۆژنامەنوس

１５２- ئیسماعیل حمەڕحیم – ڕۆژنامەنوس

１５３- ئاکۆ جمال – چالاکوانی مەدەنی

１５４- موجاهید ئەمین – چالاکی مەدەنی

１５５- کامەران عبدڵلە – چالاکی مەدەی

１５６- سادق هەڵەدنی – چالاکی مەدەن

１５７- گوڵاڵە سدیق – چاودێری سیاسی

１５８- ئیسحاق حسین – چالاکی مەدەنی

１５９- شاخەوان عبدللە ئیبراهیم – چالای سیاسی

１６０- سەردار محمد – چالاکی مەدەنی

１６１- شنە علی خەیات – مامۆستاو چالاكوان

１６２- ئارام بابان – چالاکوان

１６３- سەباح قارەمانی – سیاسی

１６４- والی حمە – چالاکوان مەدەنی

１６５- ئاشتی شەهباز – ڕۆژنامەنوس و چالاکوانی مەدەنی

１６６- شکرڵلە حمد امین – چالاکوانی مەدەنی

１６７- ڕەزوان زەڵمی – میدیاکار و مامۆستای زانکۆ

１６８- عادل حسن – چالاکوانی مەدەنی

１６９- هاوڕێ ئەحمد – چالاکوانی مەدەنی

１７０- گۆران محمد – میدیاکار

１７１- ڕێبوار کریم عزیز – چالاکوانی مەدەنی

１７２- ضياء بطرس- سیاسی سەربەخۆ

１７３- احسان قازی - سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتیمانی هەمووان

１７４- خيري خورزاني - عضو منظمه المانيه لحقوق الإنسان - عضو جمعيه صداقه الأمريكيه العراقيه

１７５- سەردار عبدالکریم - پارێزەر

１７６- محمد سيد كريم - مامۆستا

１７７- کارزان رەشید عومەر- پارێزەری راوێژکار

１７８- هیوای مەلائادەم - ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق

１７９- دەشتی بەرزەواری - نووسەر

１８０- ئاشتی شەهباز - ڕۆژنامەنووس - چالاکوانی مەدەنی

１８１- بابان جعفر – سەرۆکی دامەزراوەی واڵا

１８２- مەسعود عبدلخالق – سیاسی

１８３- فەرمان ڕەشاد – ڕۆژنامەنوس

１８４- د.سەهل سابیر – مامۆستای زانکۆ

１８５- بەشدار حەسەن – پارێزەر

１8６- حەکیم عبدلکریم -چالاکی مەدەنی

１８７- نەبەرد علی – چالاکی مەدەنی

１８８- زانا فتاح – میدیا کار

１８９- شۆڕش ئەمین – چالاکی مەدەنی

１９０- پەیمان عیزەدین – پارێزەر – پەرلەمانتاری کوردستان خولی چوارەم

زیانە ئابوورییەکانی ئێران

2026-05-09T09:07:00.000+03:00

ئابووریی ئێران کاتێک چووە نێو جەنگی ساڵی 2026ەوە، پێشوەختە بەهۆی چوار دەیە لە گەمارۆی هەمە لایەنە، دابەزینی بەردەوامی بەهای دراو و لاوازیی پێکهاتەیی دارایی، زۆر لاواز ببوو، بەڕادەیەک مەسعود پزیشکیانی سەرۆککۆماری ئێران چەند جار باسی کارەساتباریی ئابووری ئێرانی کرد .

ئەو جەنگەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ی شوباتی 2026 لەگەڵ ئێران دەستیان پێکرد، قەیرانی پێشووی گۆڕی بۆ کارەساتێکی ئابووریی قووڵ. تاوەکو رۆژی 6ی ئایاری 2026، ئەم هەڵسەنگاندنە نوێترین داتای بەردەستە لە سندووقی دراوی نێودەوڵەتی IMF، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە IEA، ئۆکسفۆرد ئیکۆنۆمیکس، رایستاد ئێنێرجی، پەیمانگەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، CNBC، ناشناڵ نیوز و چەندین سەرچاوەی دیکە کۆکراوەتەوە.

بەپێی لێکدانەوە ئابوورییەکان ، ئێستا کە چاوەڕوانییەکان زۆربوون بۆ رێککەوتنێکی بنەمایی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دا لە 48 کاژێری داهاتوودا، ئەوە بەرئەنجامی شکستی سەربازیی ئێران نییە، بەڵکو زیاتر بەهۆی هەرەسی ئابوورییە، کە ئێران ئامادەیە دانوستاندن و رێککەوتن لەسەر هەندێک دۆسییە بکات کە پێشتر ئامادە نەبوو رێککەوتنیان لەسەر بکات.

پەیمانگەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە نیسانی 2026 لەبارەی دۆخی ئابووری ئێران دەڵێت " ئێران ئێستا لە دۆخێکی ئابووریی بێوێنەدایە. هەر مانگێکی زیادەی جەنگ دەتوانێت ئابوورییەکەی زیاتر لە 5 ساڵ بۆ دواوە بباتەوە کە کاریگەریی چەند هێندەی لەسەر وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان هەیە".

کەرتی وزە

لە 18ی ئاداری 2026، فڕۆکەکانی ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر کێڵگەی گازی پارسی باشوور لە عەسەلویە، گەورەترین کێڵگەی گازی سرووشتی لە جیهان دا، کە نزیکەی 70%ی بەرهەمی گازی ناوخۆیی ئێران بەرهەم دەهێنێت. لانیکەم زیان بە 4 بەش گەیشتووە کە لە رێگەی شیکاری وێنەی سەتەلایتەکانەوە پشتڕاستکراوەتەوە. هێرشەکە بەرهەمهێنانی لە دوو پاڵاوگەدا راگرت کە توانای رۆژانەیان پێکەوە 100 ملیۆن مەتری سێجا بوو. قۆناخەکانی 3 تاوەکو 6ی کۆمەڵگەی بەندەر ئیمام کاری تێدا راگیرا بۆ رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ئاگر. بەرپرسانی ئێران پشتڕاستیان کردەوە کە تەنیا بەهۆی ئەم هێرشەوە 12%ی کۆی بەرهەمی گازی نیشتمانیی ئێران کەم بووەوە.

ژێرخانی کۆگاکردنی نەوت لە دوورگەی خارگ و تێرمیناڵەکانی سووتەمەنی لە تاران و کەرەج لە 7 و 13ی ئاداردا لەلایەن فڕۆکەکانی ئیسرائیلەوە کرانە ئامانج. کۆمەڵگەی پترۆکیمیایی بەندەر ئیمام لە ماهشەهر، گەورەترین دامەزراوەی پترۆکیمیایی ئەو وڵاتە کە نزیکەی 30 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی تێداکراوە، یەکێکبوو لەو 8 کارگەیەی کە لە 4ی نیسان دا لەلایەن فڕۆکەکانی ئیسرائیلەوە هێرشی کرایە سەر.

پۆلێنی زیانەکان

داڕمانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت

لە چەند هەفتەی سەرەتایی جەنگەکەدا لە مانگی ئادار بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئێران بە گشتی لەسەر ئاستی 3.6 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێک دا بە جێگری مایەوە، ئەوەش بە پشتیوانی توانای کۆگای سەر وشکانی. بەڵام گەمارۆ دەریاییەکەی ئەمریکا کە لە 13ی نیسانەوە سەپێنرا، هەناردەی تووشی داتەپینێکی خێرا کرد. هەناردەی نەوتی خاو کە بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕی، لە مانگی ئاداردا بەراورد بە مانگی شوبات 440 هەزار بەرمیل لە رۆژێک دا کەمیکرد و دابەزی بۆ 1.8 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێک دا. ئۆکسفۆرد ئیکۆنۆمیکس پێشبینی دەکات کە تەنیا گەمارۆ دەریاییەکە دەتوانێت 70%ی داهاتی هەناردەی ئێران کەم بکاتەوە. ئێران دەستیکردووە بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان لەکاتێکدا کۆگاکانی سەر وشکانی خەریکە پڕ دەبن و بارکردنی کەشتییە نەوتییەکان بەبێ دەستگەیشتن بە کەشتیوانیی نێودەوڵەتی، ئەستەم دەبێت.

راپۆرتی بازاڕی نەوتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (نیسانی 2026) هەڵسەنگاندنی کردووە کە گواستنەوەی نەوت لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە هێشتا سنووردارە و سیناریۆی بنەڕەتی پێشبینی تەنیا دەستپێکردنەوەیەکی لەسەرخۆ لە مانگی ئایاری 2026 دەکات. رەسڵ هاردی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڤیتۆڵ، لە 21ی نیسان دا رایگەیاند کە پێشبینی دەکەن 1 ملیار بەرمیل نەوت بەهۆی جەنگەوە لەدەستبچێ و تاوەکو 21ـی نیسان، کەمبوونی 600 بۆ 700 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە دوای جەنگەوە پشتڕاستکردەوە.

کەرتی پیشەسازی

هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوەکانی پۆڵا لە پارێزگاکانی خوزستان و ئەسفەهان، مەزەندە دەکرێت 10 ملیۆن تۆن لە توانای بەرهەمهێنانی ساڵانەیان لەکارخستبێت (ئێران نیوز ئەپدەیت، ئایاری 2026). ئەوەش یەکسانە بە 25٪ تاوەکو 30٪ـی کۆی بەرهەمی پۆڵای ئێران کە 31.9 ملیۆن تۆنە لە ساڵێکدا. کۆمپانیای پۆڵای خوزستان و پۆڵای موبارەکە، دوو گەورەترین بەرهەمهێنەری ئێران، هەردووکیان پشتڕاستکراونەتەوە کە تووشی کەمبوونی بەرهەمهێنان و داخران بوونە. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە 49%ی پشکەکانی پۆڵای خوزستان خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هۆڵدینگی (یاس) کە سەر بە دەزگای تەعاونی ئیسلامیی سوپای پاسدارانە. واتە ئەم هێرشانە بەتایبەتی بۆ زیانگەیاندن بە بنکەی ئابووریی سوپای پاسداران داڕێژرابوون (فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، نیسانی 2026).

لێدانی کارگەکانی پۆڵا، پیشەسازییەکانی دیکەی تووشی کەمی کەرستەی خاو کردووە، وەک پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بۆ نموونە. کەرتی بیناسازی وەستاوە و چاککردنەوەی ژێرخانی وزە کە خۆی بۆ گەڕاندنەوەی بەرهەمهێنان پێویستە، پێویستی بە پۆڵایەکە کە چیتر لە ناوخۆدا دەست ناکەوێت. وەزارەتی وزەی ئێران پشتڕاستیکردووەتەوە کە بە رێژەی 18% بەکارهێنانی کارەبای نیشتمانی کەمبووەتەوە. ئەمە نیشانەیەکی روونە لەسەر ئەوەی کەرتە پیشەسازییەکان کە 40%ی کارەبایان بەکاردەهێنا، بە شیوازێکی بەرچاو کارەکانیان کەم کردووەتەوە.

هەناردەی پترۆکیمیایی بە بڕی 13-17 ملیار دۆلار وەستاوە

توانای تیۆری بەرهەمهێنانی پترۆکیمیایی ئێران 96 ملیۆن تۆنە لە ساڵێکدا و توانای راستەقینەی 72 ملیۆن تۆنە کە لەسەر ئاستی ناوچەکەدا دووەمە لە دوای سعودیە. کەرتی پترۆکیمیایی ئێران داهاتی ساڵانەی لە نێوان 13 بۆ 17 ملیار دۆلار بوو بە نرخەکانی پێش جەنگ دەستەبەر دەکرد (فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست). هێرشەکانی 4ی نیسان بۆ سەر هەشت کارگەی ناوچەی پیشەسازیی ماهشەهر، لەنێویاندا کۆمەڵگەی پترۆکیمیایی بەندەر ئیمام، بە کردەیی ئەم کەرتەیان راگرتووە. دوو یەکەی بەرهەمهێنانی کارەبا لە ماهشەهر هاوکات وێرانکراون کە بووە هۆی بڕانی کارەبای تەواوی ناوچەکە.

واڵت هارت، جێگری سەرۆکی توێژینەوەی جیهانیی لە کۆمپانیای S&P Global Energy ، لەوبارەیەوە دەڵێت، "نزیکەی 29 ملیۆن تۆن لە توانای بەرهەمهێنانی ئیسیلین لە کۆی گشتی 232 ملیۆنی تۆن لە جیهان دا راستەوخۆ دەکەوێتە ناوچەی جەنگەوە."

فڕۆکەوانی

چەندین فڕۆکەخانەی سەرەکی لە ئێران زیانی زۆریان بەرکەوتووە یان لەکارکەوتوون. ئێران رووبەڕووی وەستانی بەشێکی فڕۆکەوانیی بازرگانی بووەتەوە. ئەمەش ئابووریی گشتیی بچووکتر دەکاتەوە بەهۆی نەمانی گەشتە ئاسمانییەکان. زیانی بەرچاویش لە زنجیرەی دابینکردن دەدات. فۆروومی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست مەزەندەی کردووە کە فڕۆکەخانەکانی ناوچەکە کە ئێستا بوونەتە ناوچەی جەنگی پێش شەڕ نزیکەی 15%ی هاتووچۆی ئاسمانیی جیهانییان تێدا دەکرا، بەڵام ئێستا زیانی جیددیان بەرکەتووە و لەو نێوەندەدا زیانی فرۆکەخانەکانی ئێران لە هەر وڵاتێکی دیکە زیاترە.

کەرتی بانکی

مایەپووچبوونی بانکی ئایندە لە کانوونی یەکەمی 2025 پێش دەستپێکردنی جەنگ لاوازییە قووڵەکانی پێشووی کەرتی بانکی لە ئێران ئاشکراکرد. سیستەمی کرێدیتی بازرگانیی تایبەت، کە لەسەر بنەمای قەرزی بانکی بنیاتنراوە لە دوای جەنگ هەڵوەشاوەتەوە. دەسەڵاتی داد ئاماژەی بە دواکەوتنی گەڕاندنەوەی قەرزە بانکییەکان کردووە کە بووەتە هۆی ئەوەی بانکەکان بە تەواوی لەپێدانی قەرز بکشێنەوە. ئەمەش سەرمایەی پێویستی بۆ ناوەندە بازرگانییەکان نەهێشتووە.

کەناڵی دارایی سەرەکیی ئێران لە رێگەی دووبەیەوە کە بەهای ساڵانەی بە نزیکەی 16 بۆ 28 ملیار دۆلار لە مامەڵەی بازرگانی و دراو دا دەخەمڵێنرێت، دوای هێرشەکان بۆ سەر دووبەی، بە کردەیی پچڕاوە.

بازرگانی و داتای گومرگی

داتا تازە بڵاوکراوەکانی گومرگی ئێران (کە لە کۆتایی نیسانی 2026 بڵاوکرایەوە)، لاوازبوونی بازرگانیی دەرەکی ئێران لە یەکەم مانگی جەنگدا دەردەخەن. زیاتر لە 90%ی بازرگانیی ساڵانەی ئێران بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕێت. گەمارۆی ئەمریکا لەگەڵ داخستنی تەنگەکە زۆرینەی هەرە زۆری داهاتی هەناردە و هاوردەی ئێرانی بڕیوە.

حکومەتی ئێران بە ئاشکرا رایدەگەیێنێت کە زنجیرەکانی دابینکردنی خۆراک کار دەکەن و 85%ی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنرێن (CNN، نیسانی 2026 (. بەڵام، راپۆرتی مەیدانی لە تارانەوە پێچەوانەی ئەوە دەڵێن. دانیشتووان دەڵێن کە نرخی مریشک، برنج، هێلکە و دەرمان سێ هێندە یان چوار هێندە زیاد بووە. ئامارە فەرمییەکانی هەڵاوسانی خۆراک پێشتر نیشانیانداوە کە بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک 112%ی تێپەڕاندووە، لەکاتێکدا نرخی رۆنە بە تەنیا بە رێژەی زیاتر لە 200%.

کۆی زیانەکان

کۆی زیانەکانی ئێران

کۆی گشتیی زیانی ئابووریی خەمڵێنراو بۆ ئێران بەهۆی جەنگی 2026 ەوە، بەپێی خشتەی سەرەوە بە 284 ملیار دۆلار تاوەکو 456 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت کە هاوتایە لەگەڵ نەمانی 60–96%ی کۆی بەرهەمی نێوخۆیی ئێران لە پێش جەنگ.

کوتانى دەهۆڵى شەڕى ناوخۆ

2026-05-07T09:22:30.728+03:00

عارف قوربانی
-
لە مێژووى دوور و نزیکى گەلان دا ئەوانەى بە قۆناخى شەڕى ناوخۆدا تێپەڕیون، وەک راستییەى چەسپیوە ئەوە سەلمێندراوە کە شەڕى ناوخۆ تەنیا لە دوو ئەگەردا کۆتایى پێدێت، یەکەمیان بەوەى لایەک بەسەر لاکەى دیکەدا سەرکەوێت و دۆڕاو سەرکەوتنى براوە بسەلمێنێت. دووهەمیش ئەوەیە کە ئەگەر هیچ کامیان ئەوى دیکەى پێنەبەزێندرا، هەردوولا بە ئەندازەیەک نەفرەت لە شەڕى ناوخۆ بکەن کە لە روویان نایات وەک یادەوەریش بەبیرى خۆیانى بهێننەوە.

ئەوەى لێرەدا وەک راستییەکى تاڵ دەمەوێ بیڵێم ئەوەیە کە شەڕى ناوخۆى کوردستان کۆتایى نەهاتووە، بەڵکوو تەنیا راگیراوە. چونکە پارتى و یەکێتیى هیچ لایەکیان نەیتوانیوە تا ئەندازەى بەزاندن بەسەر ئەوى دیکەیاندا سەرکەوێت. وە هیچ لایەکیشیان وەک لاپەڕەى شەرمەزارى بۆ مێژوویى خۆى و میللەتەکەى، لەو ساڵ و ساتانەى شەڕى ناوخۆى نەڕوانیوە.

هیچ کام لەو ئەگەرانە لە کوردستان بەدینەهاتوون، بۆیە چەند ساڵ و دەیەى دیکەش ئەو ئاگربەستەى لەنێوانیان هەیە دەمەزەرد بکرێتەوە و درێژە بکێشێت، هەڵگیرساندنەوەى شەڕى ناوخۆ وەک بۆمبێکى تەوقیتکراو ئامادەیى هەیە.

لە رووى هێز و خۆتەیارکردن، هەردوولا هەموو سەرنج و قورساییان لەسەر ئەوەیە زیاتر و زیاتر بەجۆرەکانى چەکى پێشکەوتوو، خۆیان پڕچەک بکەن. لەژێر هیچ هەست و بەرپرسیارێتییەکى نەتەوەیى و نیشتمانی، ئامادەى دەستبەرداربوونى هێزى چەکدارى تایبەت بە حیزب و هێزى بنەماڵەکانیان نەبوون، تەنانەت لەژێر گوشارى وڵاتانى وەک ئەمریکا و ئەورووپاش کە یارمەتیدەرى کوردن بۆ مانەوەى لەناوچەکە، ئامادەى بەکردەییکردنى تێکەڵکردنى هێزە چەکدارەکانیش نابن. وە رێگەى دروستکردنى هیچ هێزێکى دیکەى چەکدارى نیشتمانیان نەدا کە ببێتە بناخە بۆ ئایندەى سوپاى کوردستان. بۆیە لە رووى هێزەوە مەترسییەکانى هەڵگیرساندنەوەى شەڕى ناوخۆ، حازر و ئامادەیە.

لە ئەدەبیاتى هەردوو حیزبەکە و لە نوسینەوەى یاداشت و هەڵدانەوەى لاپەڕەکانى شەڕى ناوخۆشدا، نەک وەک رۆژگارێکى نەفرەتلێکراو لێى ناڕوانن، بەڵکو شانازیشى پێوە دەکەن. ئەگەر زانکۆیەک لێکۆڵینەوەیەک ئەنجام بدات لە گەرمیانەوە تاوەکو بادینان، ئەوانەى کراون بە رەمز و سیمبووڵ، ئەوانەى ناوى باخچەى ساوایان و قوتابخانە و یاریگە و هۆڵ و شەقام و بنکەى تەندروستى و نەخۆشخانە و پارک و گەڕەک بەناویانەوە کراوە، زۆربەیان ئەوانەن کە لە شەڕى ناوخۆ بوون بە قوربانى، نەک ئەوانەى شەهیدى دەستى داگیرکەرانى کوردستان بن. ئەمە روونترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەى شەڕى ناوخۆ نەبووەتە لاپەڕەیەکى نەفرەتلێکراو، لە هەمانکاتدا دەرخەرى ئەو راستییە تاڵەیە کە زهنیەتى شەڕى ناوخۆ لەناو بیر و ئەندێشەى دەسەڵاتدارانى هەردوو زۆنەکە، ئامادەگییەکى گەورەى هەیە.

لە پەروەردەى نەوەى تازەشیاندا ئەو رق و کینەیەى دەیبەنە مێشک و دڵ و دەروونى ئەندامەکانییانەوە، هیچ دووژمن و داگیرکەرێکى کوردستانییان بەو جۆرە وێنا نەکردووە. کەواتە ئەوەى هێشتا شەڕى ناوخۆ هەڵنەگیرساوەتەوە، مانەوەى هەندێ بەرژەوەندیی هاوبەش و نەڕەخسانى هەلومەرجى بەریەککەوتنە. هەرکات هەلومەرجى شەڕى ناوخۆ رەخسا، بێسڵەمینەوە دەست دەخەنەوە خوێنى یەکدی.

ئێستا بارودۆخى ناوچەکە بەگشتى لە بەردەم کۆمەڵێک پێشهاتدایە کە لەلایەک دەرفەتن بۆ کوردستان و لەلایەکى دیکەشەوە هەڕەشە و مەترسین. دەرفەتن ئەگەر کورد هەڵوێست و توانا و دونیابینى یەکبخات. دەرفەتەکان نەک هەر لەدەست دەچن، بەڵکو دەبن بە مەترسیى راستەقینە لەسەر ئێستا و داهاتووى کوردستان، ئەگەر لێکترازاو ناتەباو ناکۆک بین. جێى داخە کە پارتى و یەکێتی و تاوەکو ئەندازەیەک هەموو هێزەکانى باشوورى کوردستان، بێگوێدانە ئەوەى چى بەسەر خۆیان و بەرژەوەندییەکانیان و چى مەینەتییەک بەسەر میللەتەکەدا دێت، دووەمیان هەڵبژاردووە.

بەتایبەتى پارتى و یەکێتى لە هەندێ میدیاى سێبەر و بەرخۆرەکانیانەوە خەریکى رەخساندنى هەلومەرجى بەریەککەوتنن.دەهۆڵى شەڕى ناوخۆ دەکوتن. زمانى ئاخاوتن و موخاتەبەکردنیان گەیشتۆتە ئاستێکى زۆر نزم کە مرۆڤ شەرم دەکات گوێبیستیان بێت. لە بەرانبەر ئەوەشدا هیچ هەوڵ و جوڵەیەک نابیندرێت بە ئاراستەى رێگریى لە خراپتربوون، هەنگاو بنرێت. کە ئەوەش پرەنسیپێکى چەسپاوە هەرشتێک خراپ بوو یا بەرەو خراپبوون رۆیشت، بە هەوڵدان بۆ چاککردنەوەى چاک دەبێت یان ناهێڵدرێت خراپتر بێت. بەڵام جێى تێڕامان و لە هەمان کاتدا شۆکیشە لەو هەموو سەرکردە بە ئەزموون و کەسایەتییە سیاسى و نوخبەى رۆشنبیر و کەسایەتییەکانى کوردستان، کەسێک قسەیەکى لەسەر ئەم مەترسییە نییە، وەک ئەوەى بەخۆشحاڵییەوە چاوەڕوانى روودانى بن.

لێرەدا گرفتەکە ئەوەیە پارتى و یەکێتی هەریەکە و لە دۆڵێک نین، تاوەکو بگوترێت با بەریەک کەون و ئەوانەى ئامادەییان تیایە لەپێناو بەرژەوەندیی حیزب و دەسەڵاتدارى ناو بنەماڵەکانیان دا خۆیان بە کوشت بدەن، هەر بۆ ئەوە باشن بەو ئاواتەیان بگەن. کێشە ئەوەیە خەبات و قوربانییەکانى رابردوومان، ئەمڕۆ و داهاتووى نەوەکانیشمان، ناوبانگ و هەیبەتى نیشتمانەکەش بەستراوە بەم دوو حیزبەوە. بەریەککەوتنى ئەوان، نابووتبوونى نیشتمان و بەزایەچوونى خوێن و قوربانییانى میللەتەکەیە.

بۆیە پێویستە ئەوانەى دەربەستى نیشتمان و داهاتووى میللەتەکەن، پێش هەرشت هەڵوەستە لە بێهەڵوێستى خۆیان بکەن، دواتر یەخەى پارتى و یەکێتی بگرن کە ئەوەى ئێوە دەیکەن لە گۆڕنانى خۆرى ئازادى گەلێکە سەت ساڵ قوربانى بۆ بەخشیوە. داواکارم لە هێزە سیاسییەکانى دەرەوەى پارتى و یەکێتی، میدیا و میدیاکارە خاوەن ویژدانەکان بێنە سەر خەت، گرووپ و کامپین دژ بەوانە دروستکەن کە دەیانەوێ زەمینەى شەڕى ناوخۆ بڕەخسێنن.

لەناو پارتى و یەکێتیش هێشتا کەسانى بە ئەزموون زۆرن کە ئازارى شەڕى کاولکارى ناوخۆیان چەشتووە، ئەوان دەزانن گەڕانەوە بۆ ئەو رۆژە رەشانە چى زیانێک بە ئێستا و داهاتووى میللەتەکەمان دەگەیێنێت. بۆیە داواکارم ئەوانەش هەڵوێستیان هەبێت، رێگا نەدەن چارەنووسى ئەم گەلە بە فەیسبوکەوان و هەندێ زمانپیسى ناو میدیاکانیان بسپێرن کە بۆ دەستخۆشى و ئافەرینى چەند بێدەربەستێک، خەریکە ئاگر لە خەرمانى میللەت بەردەدەن.

دەبێت لە شوێنێکدا ئەم دوو هێزە رابگیرێن، هیچ نەبێت رێگە نەدرێت رق و کینە و دووژمنایەتییەکەیان لە هەلومەرجێکى وەک ئێستا بتەقێتەوە، کە کوردستان کەوتووەتە ناو گێژاویى کۆمەڵێک هاوکێشەى دیکەى نێودەوڵەتى و هەرێمییەوە. هەرکات مەترسییەکان لەسەر کوردستان رەوینەوە، قەوارە و نیشتمان دڵنیایى مانەوەى بۆ دەستەبەر بوو، ئەوکات پارتى و یەکێتی بەچى دڵیان ئاو دەخواتەوە با بەرانبەر بە یەکدی بیکەن.

پێشەکی و قیستی گونجاو بۆ پرۆژەیەکی شاهانە

2026-05-07T09:19:26.293+03:00

هەموو ئەوەی پێویستتە لە یەک جێگە و بە پێشەکی یەک دەفتەر و قیستی مانگانەی تەنها 300$ تا ژیانێکی شاهانە و ئاسوودە بژیت! چاوەڕێی چیت ئێستا شوقەکەت حیجز بکە!

ئۆفیسی فرۆشتن:

سلێمانی، بەرامبەر دەرگای سەرەکی پارکی هەواری شار،

ئۆفیسی ئێم جەی هۆڵدینگ،

یاخود پەیوەندی بکە بە

07702711000

07702811000

ڤیدیۆ

( https://web.facebook.com/share/v/18ekRwNeTB/ )

هەڵبژاردنە نێوخۆییەکانی بەریتانیا و چارەنووسی ستارمەر

2026-05-07T09:13:54.232+03:00

بەختیار مام شیخ

بایەخی هەڵبژاردنە نێوخۆییەکان و سکۆتلاند لە شانشینی یەکگرتوو کە بڕیارە لە 07-05-2026 بەڕێوەبچێت یەکجار زۆرە، لەبەرئەوەی تەنیا 22 مانگ پیش ئێستا پارتی کار بە سەرکردایەتی (سێر کییە ستارمەر) گەورەترین سەرکەوتنی مێژوویی لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرد بە بردنەوەی 411 کورسی لە کۆی 650 بەرامبەر بە 121کورسی بۆ پارتی پارێزگاران کە لە ساڵی 2010ەوە دەسەڵاتی وڵاتیان بەڕێوەدەبرد.

باکگراوندی مێژوویی

لە شەڕی جیهانی یەکەمەوە لە 1914 تاوەکو ئەمڕۆ، لە کۆی هەموو هەڵبژاردنەکان، پارتی کار 34 ساڵ فەرمانڕوایی کردووە بەرامبەر بە 78 ساڵ بۆ پارتی پارێزگاران، ئەوەش راستی ئەوە دەسەلمێنی کە کۆمەڵگەی ئەم وڵاتە زیاتر پارێزگارن نەک چەپڕۆ.

هۆکاری بردنەوە مێژووییەکەی پارتی کار لە هەڵبژاردنی گشتی 04-07-2024دا دەگەڕێتەوە بۆ شکستە یەک لە دوای یەکەکانی پارتی پارێزگاران ، بەتایبەتیش گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات لەلایەن وەزیر و ئەندام پەرلەمانەکانی پارتی پارێزگاران لەنێوان ساڵانی 2010 بۆ 2024، بەتایبەتیش لەنێوان ساڵانی 2019-2024دا، تاکە ئەلتەرنەتیڤیش پارتی کار بوو.

هەڵەی ستارمەر

سێر کییە ستارمەر لە 04-07-2024 ەوە سەرۆکوەزیرانی شانشینی یەکگرتووە و، سەر بە باڵ و قوتابخانەی تۆنی بلێرە و پارێزەر بووە بۆ ماوەی پێنج ساڵ، لە 2008-2013 سەرۆکی داواکاری گشتی بووە.

هەڵەی کوشندەی ستارمەر ئەوەبوو کاتێک (لۆرد پیتەر ماندلسن)ی دامەزراند وەک باڵیۆز لە واشنتن.

دواتر دەرکەوت کە ماندلسن زۆر بە قووڵی دەستی لەگەڵ جێفری ئێپستین تێکەڵکردبوو و زانیاری هەستیاری بۆ ناردبوو کاتێک پیاوی دەستەڕاستی تۆنی بلێر بووە.

ریزبەندی پارتە سیاسییەکان

لەڕووی مێژووییەوە هەردوو پارتی پارێزگاران و پارتی کار، کۆنترۆڵی گۆڕەپانی سیاسی شانشینی یەکگرتوویان کردووە هەروەک لەسەرەوە باسمانکرد، بەڵام، ئەم جارە گۆڕانکارییەکی گەورە روویداوە:

پارتی چاکسازی بە سەرۆکایەتی نایجیل فاراج لە گۆڕەپانە و هەموو راستڕۆ و تووندڕۆکانی بەریتانیا لەوانەیە دەنگبدەنە ئەوان، لەسەر ‌حیسابی پارتی پارێزگاران. لەلایەکی دیکەش پارتی سەوز توانیویەتی بە پاڵپشتیکردنی فەڵەستینییەکان و دژایەتی شەڕی غەزە مەیلی دەنگدەرە موسڵمانەکان و ئەوپەڕی چەپ بۆخۆی ڕابکێشێت. پێشبینی دەکرێت دەنگێکی بەرچاو بێنن لەسەر ‌حیسابی پارتی کار.

کەواتە هەموو ئەوانەی لە رقی پارتی پارێزگاران لە هەڵبژاردنی 2024 دەنگیان بە پارتی کار دابوو، ئەم جارە هەڵبژاردەی زیاتریان دەبێت لە جاران و، لەوانەیە دەنگە یەکلاییکەرەوەکان بۆ ئەو دوو پارتە و پارتی لێبراڵ دیموکرات بچن کە جاری پێشووش دەنگێکی زۆریان هێنا دوای شکستی گەورەیان لە ساڵی 2015.

بۆچی ئەم هەڵبژاردنە گرنگە

هەڵبژاردنی پێنجشەممە 7ی ئایاری 2026 نێوخۆییە بۆ شارەوانییەکان لەگەڵ پەرلەمانی سکۆتلاند، بەڵام راستی پاڵپشتی دەنگدەر بۆ سەرجەم ‌‌‌‌‌‌پارتە سیاسییەکان نیشاندەدات هەموو هێماکان بەو ئاراستەیەن کە پارتی کار تووشی شکستێکی گەورەببێت لەسەر دەستی پارتی چاکسازی و پارتی سەوز، کە ئەمەش وەک رێسا دەبێتە هۆکاری زیادبوونی گوشارەکان لەسەر سەرۆکی پارتی کار و سەرۆکوەزیران ستارمەر تاوەکو ناچاری بکەن کە دەست لە کاربکێشێتەوە و پەرلەمانتارانی پارتی کار سەرۆکوەزیرانێکی تازە دیاری بکەن.

لە شەڕی جیهانی دووەمەوە تاوەکو ئەمڕۆ ئەوە یەکەمین جارە کە حکومەتی شانشینی یەکگرتوو زۆر راشکاوانە دژی سیاسەتی دەرەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوەستێتەوە، کە بەشداری نەکرد لە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران دا، ئەم کارەش درزێکی زۆری خستە نێوان بەریتانیا و ئەمریکا و لە ماوەی شەڕەکەدا دۆناڵد ترامپ بەردەوام هێرشیدەکردە سەر ستارمەر و حکومەتەکەی، بەڵام هەردوو پارتی چاکسازی و پارێزگاران هەر لە یەکەم ساتی دەستپێکردنی شەڕەکە لەگەڵ ئەوەبوون کە دەبێ ئێمەش شانبەشانی ئەمریکا و ئیسرائیل بەشداربین لەم شەڕەدا. هەرچەندە ستارمەر لەوانەیە راستبووبێت لەم سیاسەتەدا، بەڵام دیسانیش لەوانەیە بووبێتە توڕەکردنی بەشێک لە دەنگدەرە راڕاکان کە لەوانەیە وەک کاردانەوەیەک پێنج شەممە دەنگ بە هەردوو پارتی چاکسازی و پارێزگاران بدەن.

بۆچی دەنگدەران لە سەرۆکوەزیران و پارتی کار تووڕەن؟

بەر لە هەر هەڵبژاردنێک هەموو پارتە سیاسییەکان مانیفێستۆی(بەڵێننامەی) هەڵبژاردن رێکدەخەن و بڵاویدەکەنەوە بەڵێن بە دەنگدەر دەدەن کە ئەم بەڵێنانە لە ماوەی حوکمڕانیدا جێبەجێبکەن.

بۆ نموونە: پارتی لێبراڵ دیموکرات لە مانفێستۆی هەڵبژاردنی 2010 بەڵێنیان بە دەنگدەر دا کە نەهێڵن پارتی پارێزگاران کرێی خوێندنی زانکۆکان لە 3000 پاوەندەوە بەرزبکەنەوە بۆ 9000 پاوەند، بەڵام دوای هەڵبژاردن چوونە پاڵ پارتی پارێزگاران و سەرۆکی پارتەکە کە ناوی نیک کلێگ بوو و کرایە جێگری سەرۆکوەزیران و لەجیاتی ئەوەش یەکەم کار کە کردیان لەنێو حکومەت دا ، بریتیبوو لە بەرزکردنەوەی کرێی خوێندنی زانکۆکانیان لە 3000 بۆ 9000 پاوەند، رێک بە پێچەوانەی ئەو بەڵێنەی بە دەنگدەریان دابوو!

بەڵام لە هەڵبژاردنی 2015 دا دەنگدەر لە شانشینی یەکگرتوو تۆڵەی ئەو درۆیەیان لە پارتی لیبڕال دیموکرات کردەوە و لە 57 کورسی لە 2010 دابەزین بۆ تەنیا 8 کورسی لە 2015دا.

هەر بەم پێوەرەش، پارتی کار کۆمەڵێک بەڵێنی زۆر گەورەی بە دەنگدەری ئەم وڵاتە دابوو، گرنگتریانیان بەرزنەکردنەوەی باج بوو، بەڵام ئەوانیش بەڵێنەکەیان شکاند و باجیان بەرزکردووە و بێکارێ لە بەرزترین ئاستە، سەرجەم کێشەکان زۆر لە جاران گەورەتربوونە، بۆیە پێشبینی دەکرێت دەنگدەران ئەم پارتەش داخ بکەن و دەنگ بە پارتی چاکسازی، سەوز و پارتەکانی دیکە بدەن، بەڵام پیشبینی ناکرێت پارتی پارێزگارانی تێکشکاو جارێ بتوانێت بەهێزببێتەوە.

دەرئەنجام

ئەگەر ئەم پێشبینییانە راست دەرچوون، لەوانەیە یەکەمین کەس سەرۆکوەزیران باجی ئەم دۆڕانە بدات، سەرەڕای ئەوەی لە مانگی تەممووزی 2024 گەورەترین سەرکەوتنی تۆمارکرد. لەوانەیە ستارمەر دوای ئەم دۆڕانە چاوەڕوانکراوە ناچاربکرێت دەست لەکار بکێشێتەوە.

بۆریس جۆنسنی سەرۆکی پارتی پارێزگاران و سەرۆکوەزیران رێک وای بەسەرهات، لە 2019 گەورەترین سەرکەوتنی هەڵبژاردنی تۆمارکرد، بەڵام لە 2022دا ناچارکرا دەست لەکار بکێشێتەوە.

لە کاژێر 10ی شەوی پێنجشەممە 07-05-2026، سندووقەکانی دەنگدان دادەخرێن و دەگوازرێنەوە بۆ هۆڵی شارەوانییەکان بۆ جیاکردنەوەی دەنگەکان بەدەست بەدرێژایی شەو تاوەکو بەیانی رۆژی هەینی دەرئەنجامەکان دەردەکەون و براوە و دۆڕاو ئاشکرا دەبن.

* 12 ساڵە ئەندامی شارەوانی شاهانەی کنزنگتن و چێڵسی – لەندەنە. لە سێ هەڵبژاردنی 2014، 2018 و 2022بردوویەتییەوە و جێگری پارێزگار و سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن بووە لەم شارەوانییەدا.

نەتەوە یەکگرتووەکان: ئەمساڵ 900 پەنابەر لە عێراقەوە گەڕاونەتەوە سووریا

2026-05-07T09:03:57.659+03:00

کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران بڵاویکردەوە، لە سەرەتای ئەمساڵەوە 900 پەنابەری سووریایی لە عێراقەوە گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان؛ دەشڵێت، پڕۆسەکە بەردەوامە.

کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران لە ئێکس بڵاویکردەوە، "زیاتر لە 900 پەنابەری سووری لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە بڕیاریانداوە لە عێراقەوە بگەڕێنەوە سووریا، تاوەکو ژیانیان لە وڵاتی دایکیاندا بنیات بنێنەوە".

نەتەوە یەکگرتووەکان دەشڵێت، "هەر کەسێک ئارەزووی گەڕانەوە بکات، راوێژی تایبەتی پێ دەدرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هەڵبژاردنەکەی خۆبەخشانەیە." ئاماژەی بەوەش کرد، پڕۆسەی گەڕانەوەکە بەردەوامە.

بە گوێرەی ئاژانسەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان، پار شەش هەزار و 100 پەنابەری سووریایی لە عێراقەوە گەڕانەوە وڵاتەکەیان.

ساڵی 2011، ناڕەزایەتی هاووڵاتییانی سووریا دژی نەبوونی خزمەتگوزاری و چەند پرسێکی دیکەی پەیوەست بە بەڕێوەبردنی وڵاتەکەیان خۆپێشاندانیان کرد. دواتر خۆپێشاندانەکان بوونە هۆی دروستبوونی شەڕی ناوخۆ.

کانوونی یەکەمی 2024، گرووپە چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنەکانی ئەو کاتی سووریا حکومەتی وڵاتەکەیان رووخاند و حکومەتێکی نوێیان دامەزراند.

بەگوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە دوای ساڵی 2011ەوە، نزیکەی شەش ملیۆن هاووڵاتیی سووریایی وڵاتەکەیان جێهێشت و نزیکەی حەوت ملیۆنی دیکەش ئاوارە بوون. لە دوای رووخانی ئەسەدەوە، نزیکەی 1.6 ملیۆن هاووڵاتیی سووریایی گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان.

ترەمپ: رەنگە پێش گەشتەکەم بۆ چین لەگەڵ ئێران رێککەوتنی کۆتایی بکەین

2026-05-07T09:01:55.634+03:00

سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، واشنتن و تاران زۆر لە رێککەوتنی کۆتایی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ نزیکبوونەتەوە؛ هۆشداریشی دا کە ئەگەر ئێرانییەکان رەزامەند نەبن، "بۆردوومانیان دەکەین."

رۆژی چوارشەممە، 6ی ئایاری 2026، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکدا بۆ کەناڵی پی بی ئێسی وڵاتەکەی گەشبینیی خۆی نیشاندا کە رەنگە پێش گەشتەکەی هەفتەی داهاتووی بۆ چین، رێککەوتنەکە واژۆ بکرێت. ترەمپ گوتی: "پێموایە دەرفەتێکی زۆر باشمان هەیە بۆ رێککەوتن. ئەگەر نەیکەین، دەگەڕێینەوە سەر رێگە کۆنەکەمان و هەموو شتێکیان بۆردوومان دەکەین."

یۆرانیۆم بۆ ئەمریکا و داخستنی دامەزراوەکانی ژێر زەوی

سەرۆکی ئەمریکا وردەکاریی رێککەوتنە چاوەڕوانکراوەکەی ئاشکرا کرد و دەڵێت، یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران رەوانەی ئەمریکا دەکرێت و تاران بەڵێنی داوە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ژێرزەوی بۆ ماوەیەکی درێژ بەکارنەهێنێت. ترەمپ ئاماژەی بەوەش کرد، "ئێمە زۆر نزیکین. ئەگەر رێکبکەون هەمو شتێک کۆتایی دێت."

سەبارەت بە رۆڵی چین و بانکەکانی ئەو وڵاتە لە کڕینی نەوتی ئێران، ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد، ئەگەر رێککەوتنەکە بکرێت، سزاکان سوک دەکەن و ئیدی پێویست بە سزادانی بانکەکانی چین ناکات. گوتیشی: "رەنگە پێش گەشتەکەم بۆ چین رێککەوتنەکە تەواو بێت، ئەوە دۆخێکی نمونەیی دەبێت."

دۆناڵد ترەمپ دڵنیایی دایە هاووڵاتییانی وڵاتەکەی کە دوای جەنگ نرخی بەنزین بەشێوەیەکی خێرا دێتە خوارەوە؛ گوتیشی: "ئێستا هەزار کەشتیی بارکراو بە نەوت چاوەڕێن و ناتوانن بۆ هیچ شوێنێک بڕۆن، کاتێک رێگەکە دەکرێتەوە، 'راپەڕینێکی نەوت' دروست دەبێت." سەرۆکی ئەمریکا گاڵتەی بەو پێشبینییانە کرد کە دەیانگوت نەوت دەگاتە 300 بۆ 350 دۆلار و گوتی: "هەمووان هەڵە بون، تەنیا من راست بوم کە نرخەکە لە دەوروبەری 100 دۆلار مایەوە."

رۆژی 28ی شوباتی 2026، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر ئێران و ئەویش بە مووشەک و درۆن و هێرش بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ.

لە دووەم رۆژی جەنگەکەوە، ئێران تەنگەی هورمزی داخستووە و لەو کاتەوە تەنیا رۆژێک کردوویەتییەوە. بەرپرسانی تاران دەڵێن، تێپەڕین بە رێرەوەکەدا یان بۆ هەموو وڵاتان دەبێت یان بۆ کەس، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ ئەو گەمارۆیەی مانگی رابردوو ئەمریکا خستییە سەر بەندەرەکانی ئێران.

رۆژی دەستپێکی جەنگەکە بەرمیلێک نەوت بە 72 دۆلاری ئەمریکی بوو بەڵام ئێستا بە نزیکەی 100 دۆلارە.

راپۆرتێک: پارچەکانی درۆن بە ئاشکرا لە چینەوە دەگەنە تاران

2026-05-07T08:30:00.000+03:00

لەکاتێکدا گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران گەیشتوونەتە لووتکە، لێکۆڵینەوەیەکی نوێ پەردە لەسەر شکستی سزاکانی واشنتن لادەبات لە راگرتنی رەوتی گەیشتنی تەکنەلۆژیا بۆ کارگەکانی درۆن لە ئێران و رووسیا. بەگوێرەی راپۆرتەکە کۆمپانیا چینییەکان بە ئاشکرا و بەبێ ترس لە سزا، پارچەی هەستیار بۆ تاران و مۆسکۆ دابین دەکەن.

رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ" لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، سەرەڕای هەوڵە چڕەکانی ئەمریکا، کۆمپانیا چینییەکان سەرقاڵی هەناردەکردنی ئەو کاڵایانەن کە "بەکارهێنانی دووفاقە"یان هەیە، وەک بزوێنەر، پاتری و کێبڵی فایبەر ئۆپتیک، کە راستەوخۆ لە درۆنە بۆمبڕێژکراوەکاندا بەکاردەهێنرێن.

راپۆرتەکە ئاماژە بە رووداوێکی سەرنجڕاکێش دەدات؛ لە 5ی ئاداری 2026دا، رێک لەو کاتەی هێزەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان دەکردە سەر ئامانجە ئێرانییەکان، کۆمپانیایەکی چینی بە ناوی (سەرکەوتنی تەکنەلۆژیای شیمان) ئیمەیڵێکی بۆ کڕیارە ئێرانییەکانی ناردووە و تێیدا نووسیویەتی: "ئێمە بەو دەستدرێژییەی کراوەتە سەر ئێران شۆک بووین و دڵمان لەگەڵ ئێوەیە."

ئەو کۆمپانیا چینییە لە پەیامەکەیدا پێشنیازی فرۆشتنی بزوێنەری جۆری (LimbachL550)ی کردووە؛ ئەم بزوێنەرە پارچەیەکی سەرەکییە لە درۆنی "شاهید 136"ی ئێرانی، کە رووسیاش بە شێوەیەکی فراوان لە جەنگی ئۆکراینادا بەکاری دەهێنێت و ئەمریکا فرۆشتنی بە هەردوو وڵات قەدەخە کردووە.

گەورەترین ئاستەنگی بەردەم بەرپرسانی ئەمریکا ئەوەیە کە درۆنەکان بە پێچەوانەی مووشەکی بالیستی، لە پارچەی سادە و باو دروست دەکرێن کە لە بازاڕە مەدەنییەکاندا دەستدەکەون. داتاکانی گومرگی چین نیشانی دەدەن کە سەدان کۆنتێنەر پڕ لە بزوێنەر، چیپی کۆمپیوتەر، کێبڵی فایبەر ئۆپتیک و جایرۆسکۆپ رەوانەی تاران و مۆسکۆ دەکرێن.

شارەزایان دەڵێن، لە رابردوودا چینییەکان ناوی بارەکانیان دەگۆڕی تاوەکو لە سزاکان دەرباز بن، بەڵام ئێستا بە ئاشکرا بازرگانییەکە دەکەن. بۆ نموونە، لە پایزی 2024دا هەناردەی کێبڵی فایبەر ئۆپتیک بۆ رووسیا بە شێوەیەکی کتوپڕ بەرزبووەوە، ئەمەش رێک دوای ئەوەبوو کە مۆسکۆ تەکنەلۆژیای درۆنی کێبڵیی دژی سیستەمە تێکدەرەکانی ئۆکراینا بەکارهێنا.

لێکۆڵینەوەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا دەریدەخەن کە زۆربەی پارچە ئەمریکی و ئەورووپییەکان لە رێگەی "کۆمپانیا وەهمییەکان" لە هۆنگ کۆنگەوە دەگەنە چین و لەوێوە بۆ ئێران دەگوازرێنەوە. بەرپرسانی پێشووی ئەمریکا دەڵێن، حکومەتی چین بە ئەنقەست چاوی خۆی لەم رەوتە دەپۆشێت و رێگە دەدات تاران جبەخانەکانی بەرهەمی چینی تەیار بکات.

بەهۆی ئەوەی رێگریکردن لە گەیشتنی پارچە بچووکەکانی درۆن کارێکی ئێجگار قورسە، واشنتن ستراتیژییەکەی گۆڕیوە. ئێستا ئەمریکا سەرنجی خستووەتە سەر "بڕینی سەری مارەکە" کە ئەویش داهاتی نەوتی ئێرانە.

بەرپرسێکی باڵای ئەمریکی دەڵێت: "ئێمە ئێستا سەرنجمان لەسەر داهاتەکانە. ئەگەر بتوانین رێگری لە فرۆشتنی نەوت بکەین، تاران بودجەی پێویستی نابێت بۆ دابینکردنی پارەی کارگەکانی درۆن." ئەم هەوڵە نوێیەی واشنتن لە کاتێکدایە کە کێبڕکێی تەکنەلۆژی لەگەڵ چین گەیشتووەتە قۆناخێکی مەترسیدار و درۆنەکان هاوسەنگیی هێزیان لە ناوچەکەدا گۆڕیوە.

دەوڵەتی دەست گروپە چەکدارەکان، عێراق

2026-05-06T03:01:00.000+03:00

خەدیجە ئەسکەندەر

عێراق يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌ ئاڕاسته‌ى بۆچون و لايه‌ن و بيركردنه‌وه‌ جياوازه‌كان، هێزى چه‌كدارى جياوازى تێدايه‌ تا ئێستا ژماره‌يه‌كى ورد و دياريكراو له‌سه‌ر ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ به‌رده‌ست نييه‌، به‌ڵام ژماره‌يان زياتره له‌ 70 هێزن، كه‌ كاريگه‌رييان له‌سه‌ر سه‌قامگيريى و سه‌روه‌ريى و ئارامى عێراق دروستكردووه‌ و بونه‌ته‌ به‌ربه‌ستێكى گه‌وره‌ بۆ هه‌نگاونانى وڵاته‌كه‌ به‌ره‌و ده‌وڵه‌تێكى به‌هێز و جێى متمانه‌، به‌جۆرێكيش رۆچونه‌ته‌ ناو سياسه‌تى وڵاته‌كه‌وه‌ ريشه‌كێشكردنيان له‌ ئه‌سته‌مە.

ئه‌مريكا يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌رده‌وام فشاره‌كانى له‌سه‌ر عێراق به‌ ئاڕاسته‌ى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ميليشيا چه‌كداره‌كانه‌، له‌ ڕابردوودا له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌ سه‌دان هێرش بۆ سه‌ر بنكه‌كانيان له‌ وڵاته‌كه‌ ئه‌نجامدراون، كه‌ بوونه‌ته‌ هۆى تێكدانى سه‌قامگيرى عێراق و مه‌ترسى سه‌رهه‌ڵدانى ناكۆكى و شه‌ڕى قوڵ له‌ناوخۆى وڵاته‌كه‌ و دواتريش پاشه‌كشه‌پێكردنى عێراق له‌ئاستى نێوده‌وڵه‌تيدا.

مارك ساڤايا، نێرده‌ى تايبه‌تى ئه‌مريكا له‌ عێراق، له‌ لێدوانێكیدا له‌باره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقه‌وه‌ له‌ تۆڕى كۆمه‌ڵايه‌تى ئێكس گووتی : ئه‌مڕۆ جيهان عێراق وه‌ك وڵاتێك ده‌بينێت كه‌ رۆلێكی گەورەتر و کاریگەتر لە ناوچەکەدا بگێڕێت، بەمەرجێك پرسی چەك له دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت به تەواوی چارەسەربکات و شکۆی دامودەزگا فەرمییەکان بپارێزێت.

نێرده‌كه‌ى ئه‌مريكا له‌ عێراق پرسى گه‌شه‌سه‌ندنى ئابوورى و هاوبه‌شييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانى كردووه‌ته‌ به‌هانه‌ بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ى عێراق له‌و مه‌ترسيانه‌ى دێنه‌ به‌رده‌مى له‌ ئه‌گه‌رى به‌رده‌وامى چالاكييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ و ده‌ڵێت، هیچ ئابورییەک ناتوانێت گەشە بکات و هیچ هاوبەشییەکی نێودەوڵەتیش ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، لە ژینگەیەکدا کە سیاسەت لەگەڵ دەسەڵاتی نافەرمیدا تێکەڵ بووە، عێراق دەرفەتێکی مێژوویی لەبەردەمدایە بۆ هەڵدانەوە ئەم دۆسییەو بەهێزكردنی وێنەی خۆی وەک دەوڵەتێک کە لەسەر سەروەری یاسا بونیاد نراوە نەک دەسەڵاتی چەک.

هۆشداری دراوه‌ته‌ عێراق كه‌ ئێستا وڵاته‌كه‌ له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى يه‌كلاكه‌ره‌وه‌، يان به‌ره‌و دامه‌زراوه‌ى سه‌ربه‌خۆ هه‌نگاو ده‌نێت، يان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سوڕه‌ى كه‌ وه‌ك بارگرانييه‌ك بۆ هه‌موو لايه‌ك ناوى بردووه‌.

پێشتريش وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مريكا چه‌ند جارێك عێراقى له‌ مه‌ترسييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ ئاگاداركردوه‌ته‌وه‌ و دڵنيايش ده‌داته‌ عێراق كه‌ تا ئه‌و گروپانه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێته‌وه‌، وڵاته‌كه‌ ئاماده‌نييه‌ هێزه‌كانى به‌ ته‌واوه‌تيى له‌ عێراق بكشێنێته‌وه‌.

داواشى لە حکومەتی عێراق كردوه‌ هەنگاوی یەکلاکەرەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەکداماڵینی ئەو گروپانە بنێت و ئەو هه‌ژموونه‌ سیاسی و سەربازییەشیان لێ بسەنێتەوە کە لە چەند ساڵی ڕابردودا بەدەستیان هێناوە.

مێژووى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م هێزه‌ چه‌كدارانه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى كۆنتڕۆڵى ده‌وڵه‌ت كارده‌كه‌ن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراق له‌ ساڵى 2003 و دواتر كشانه‌وه‌ى به‌شێكى زۆرى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ ساڵى 2010 له‌وكاته‌وه‌‌ تا ئێستا گروپى چه‌كداريى جياواز له‌ گۆڕه‌پانى عێراق سه‌ريانهه‌ڵدا، به‌شێكى زۆرى ئه‌م هێزه‌ چه‌كداره‌ شيعانه‌ له‌لايه‌ن وڵاتانى ده‌ره‌وه‌ به‌تايبه‌ت ئێران هاوکاری و پشتيوانيان لێده‌كرێت و جوڵه‌ى بازرگانيان هه‌يه‌، ئه‌م گروپانه‌ به‌شێوه‌ى راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پشتيوانى لايه‌نێكى سياسيى وڵاته‌كه‌يان هه‌يه‌ و خاوه‌نى بنكه‌ى فه‌رميى و نافه‌رميى و ته‌نانه‌ت بنكه‌ى شاراوه‌ن.

سه‌ربارى زۆريى ژماره‌ى هێزه‌ چه‌كداره‌كان له‌ عێراق، چه‌ند هێزێكى چه‌كداريى ناسراو هه‌ن كه‌ هه‌ريه‌كێكيان و له‌لايه‌ن سه‌ركرده‌يه‌كى وڵاته‌كه‌وه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، يه‌كێك له‌وانه‌ سوپاى مه‌هدييه‌، كه‌ له‌لايه‌ن موقته‌دا سه‌درى رێبه‌رى ره‌وتى سه‌دره‌وه‌ له‌ ساڵى 2003 و له‌دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراقه‌وه‌ دامه‌زرا، يه‌كێك بوو له‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ گه‌وره‌كانى عێراق و له‌ ساڵى 2008 بڕيارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى درا و ئێستا له‌ژێر ناوى (سه‌رايا سه‌لام) كارده‌كات ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ چه‌ند گروپێكى ديكه‌ى ديار وه‌ك رێكخراوى به‌در و ئه‌هلى حه‌ق و كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و عه‌سائيبى ئه‌هلى حه‌ق حه‌شدى عه‌شايه‌رى كه‌ له‌ژێر چه‌ترى حه‌شدى شه‌عبيدا له‌ عێراق وه‌ك گروپى چه‌كدار كار ده‌كه‌ن نزيكه‌ى 240 هه‌زار چه‌كداريان هه‌يه‌.

ئه‌مڕۆ نه‌خشه‌ى چه‌ك له‌ عێراق له‌لايه‌ن سێ هێزه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت ئه‌وانيش، هێزه‌ رێكخراوه‌كانى وه‌ك وه‌زاره‌تى به‌رگرى عێراق و هێزه‌كانى دژه‌تيرۆر و هێزى نيمچه‌ فه‌رميى وه‌ك هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى و به‌شێكيشيان هێزى رێكنه‌خراون و له‌ ده‌ره‌وه‌ى حكومه‌ت و ته‌نانه‌ت ريزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبيش كار ده‌كه‌ن كه‌ به‌شێكيان راسته‌وخۆ له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانى ده‌كرێن و له‌گه‌ڵ گروپه‌ سوننه‌ و عه‌شايه‌ره‌كان.

پسپۆڕانى ئه‌منيى و ستراتيجى عێراق ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ ناياساييه‌كانى عێراق به‌ چه‌ند جۆرێك كارده‌كه‌ن، به‌شێكيان فه‌رمان له‌ حكومه‌ته‌وه‌ وه‌رده‌گرن، به‌شێكيان وڵاتانى دراوسێ ئاڕاسته‌يان ده‌كات و به‌شه‌كه‌ى ديكه‌يشيان له‌لايه‌ن رێبه‌ره‌ ئاينييه‌كانى وڵاته‌كه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌م هێزانه‌ش فه‌رميى نين تا ئێستا نازانرێت ژماره‌ى چه‌كداره‌كانيان چه‌نده‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت كه‌ ڕوونه‌ ئه‌م هێزانه‌ به‌رده‌وام هه‌ڕه‌شه‌ن بۆسه‌ر ئارامى و سه‌قامگيرى وڵاته‌كه‌.

به‌گوێره‌ى مادده‌ى 9 له‌ ده‌ستورى عێراق به‌هيچ جۆرێك نابێت گروپه‌ چه‌كداره‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى چوارچێوه‌ى هێزه‌ فه‌رمييه‌كانى وڵاته‌كه‌ رێكبخرێن و دروست بكرێن و كاربكه‌ن، به‌مه‌ش ئه‌م هه‌موو هێزه‌ى هه‌يه‌ پێچه‌وانه‌ى ده‌ستورى وڵاته‌كه‌يه، سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ش ساڵانه‌ ژماره‌ى ئه‌و هێز و گروپانه‌ به‌ ناو و دروشم و ئاڵا و ئه‌جێنجاى جياوازه‌وه‌ دروست ده‌بن، هه‌ربۆيه‌ ئێستا له‌ عێراق هه‌وڵێك هه‌يه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى فه‌رميكردنى هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى، له‌ژێر ناوى (پرۆژه‌ياساى حه‌شدى شه‌عبى) كه‌ له‌ ئه‌گه‌رى تێپه‌ڕاندن و په‌سه‌ندكردنيدا هێزه‌كانى حه‌شجى شه‌عبى ده‌كاته‌ سوپايه‌ك هاوته‌ريب به‌ سوپاى عێراق‌.

يه‌كێك له‌ ناوه‌ دياره‌كانى له‌ گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقدا هه‌يه‌ گروپى مقاوه‌مه‌ى ئيسلامييه‌، ئه‌م گروپه‌ چه‌كداره‌ تێكه‌ڵه‌يه‌كن له‌ ميليشياكانى كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و كه‌تيبه‌كانى سه‌يد شوهه‌دا و جوڵانه‌وه‌ى نوجه‌با و ئه‌نساروڵا ئه‌وفيا، ئه‌م گروپه‌ به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌سه‌ندندايه‌ و ده‌كرێت له‌ داهاتودا گروپى ديكه‌يش بێنه‌ناويه‌وه‌ و فراوانتر بكرێت، ئه‌م گروپه‌ ستراتيجى كاركردنيان له‌ژێر يه‌ك ناودايه‌ تا كاتێك هێرش له‌ دژى هێزه‌كانى ئه‌مريكا ئه‌نجامده‌ده‌ن هيچ گروپێكيان به‌ته‌نها ئه‌نجامدانه‌كه‌ى نه‌گرێتته‌ ئه‌ستۆ.

ساڵى رابردوو له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كانى ئيسرائيل بۆ سه‌ر غه‌زه‌ و پشتيوانى ئه‌مريكا بۆ ئيسرائيل به‌هۆى هێرشى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق و به‌تايبه‌ت ئه‌و گروپانه‌ى له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانيان لێده‌كرێت، مه‌حه‌مه‌د شياع سودانى، سه‌رۆكوه‌زيرانى عێراق هه‌وڵێكى زۆريدا باڵانس له‌نێوان ئه‌مريكا و هێزه‌ چه‌كداره‌كان رابگرێت و بگاته‌ چاره‌سه‌رێكى مامناوه‌ند بۆ هه‌ردوو لا، له‌ يه‌ك كاتدا به‌ڵێنى به‌ گروپه‌كانى عێراق ده‌دا به‌ كشانه‌وه‌ى ته‌واوه‌تى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ عێراق و به‌ڵێنى به‌ ئه‌مريكاش ده‌دا به‌ سزادانى ئه‌و گروپانه‌ى هێرش بۆسه‌ر بنكه‌كانى وڵاته‌كه‌يان ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ كپ بوونه‌وه‌ى دۆخه‌كه‌ش، هێشتا دۆخى چه‌كداره‌كانى عێراق و پرسى كشانه‌وه‌ى هێزه‌كانى ئه‌مريكاش يه‌كلا نه‌بونه‌ته‌وه‌.

گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق، ئێستا خاوه‌نى 50 كورسين له‌ په‌رله‌مانى عێراق، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى 10/10/2025يش له‌ڕێى چوار ليستى ئاشكرا و 15 ليستى ديكه‌يش له‌ژێر ناوى هاوپه‌يمانێتى جياوازه‌وه‌ به‌شدارى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌يان كرد، ئه‌گه‌ر ژماره‌ى كورسييه‌كانى ئه‌م هێزانه‌ بگاته‌ 70 كورسى، ئه‌وا ده‌بنه‌ خاوه‌ن كارتى يه‌ك له‌سه‌ر سێى په‌كخه‌ر و چاره‌نوسى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران و حكومه‌تى وڵاته‌كه‌شيان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست.

زيانى گروپه‌ چه‌كداره‌كان بۆ سه‌ر عێراق

ماريا فانتابى، له‌ سه‌نته‌رى گفتوگۆى مرۆيى كه‌ رێكخراوێكه‌ تايبه‌ت به‌ ناكۆكييه‌كان و بنكه‌كه‌ى له‌ سويسرايه‌ له‌باره‌ى عێراقه‌وه‌ ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى عێراق بكه‌ين له‌دواى ساڵى 2003ـوه‌ ده‌بينين كه‌ ئه‌م وڵاته‌ نه‌بوه‌ته‌ ده‌وڵه‌تێكى كاريگه‌ر، نه‌يتوانيوه‌ ببێته‌ خاوه‌نى سه‌رۆكێك بۆ حكومه‌ته‌كه‌ى كه‌ تواناى هه‌بێت كۆنتڕۆڵى ته‌واوى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى وڵاته‌كه‌ بكات.

هه‌ر له‌باره‌ى دۆخى عێراقه‌وه‌، رۆژنامه‌ى نيوۆرك تاييمز نوسيويه‌تى: تاكه‌ هۆكارى نه‌كه‌وتنى عێراق سامانى نه‌وته‌كه‌يه‌تى، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شێكى زۆرى هاوڵاتيانى وڵاته‌كه‌ سوديان له‌و سامانه‌ وه‌رنه‌گرتوه‌ و له‌ خزمه‌تگوزارييه‌ سه‌ره‌تاييه‌كانى ژيانكردنيان بێبه‌شن.

ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ ئاماژه‌ى بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى خێرا هه‌نگاو ده‌نێت بۆ له‌ده‌ستدانى سه‌نگى خۆى له‌ ناوچه‌كه‌ و جيهانيشدا، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ كه‌وتوه‌ته‌ ژێر كۆنتڕۆڵى هێزه‌ ميليشيا شيعه‌كان و ئه‌وانيش ئه‌جێنداى ئێران له‌ وڵاته‌كه‌ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و خاكى وڵاته‌كه‌ بۆ مه‌راميى خۆيان به‌كارده‌هێننن.

ئه‌و زيانانه‌ى به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ له‌ عێراق ده‌كه‌وێته‌وه‌ ديارترينيان له‌ناوچوونى ژێرخانى ئابورى و ده‌ستگرتنى ئه‌م گروپه‌ چه‌كدارانه‌يه‌ به‌سه‌ر جومگه‌ گرنگه‌كانى وڵاته‌كه‌دا له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا مه‌ترسييه‌كى ديكه‌ له‌ناوچونى ناوچه‌ مێژووييه‌كانه‌، چونكه‌ له‌ رابردوودا ئه‌م گروپانه‌ به‌هۆى هێرشه‌ چڕه‌كانيانه‌وه‌ زيانێكى زۆريان به شوێنه‌واره‌ مێژوييه‌كان گه‌ياندوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ زيانه‌ گيانييه‌كان كه‌ به‌هۆى هێرشه‌كانيانه‌وه‌ به‌ر هاوڵاتييان ده‌كه‌وێت و هێرشى ئه‌م گروپانه‌ هه‌زاران كوژراوى له‌ هاوڵاتييانى مه‌ده‌نى و هێزه‌كانى حكومه‌ت لێكه‌وتوه‌ته‌وه.

ئاڵنگارييه‌كى ديكه‌ كه‌ به‌هۆى هێزه‌ بێشوماره‌كانى ئه‌م هێزانه‌وه‌ به‌ر عێراق ده‌كه‌ون نه‌مانى ئاراميى سياسى و ئه‌منييه‌، به‌هۆى ئه‌م گروپانه‌وه‌ عێراق سه‌روه‌رى خۆى له‌ده‌ستداوه‌ و ئه‌مه‌ش سه‌ريكێشاوه‌ بۆ به‌رزبونه‌وه‌ى توندوتيژييه‌كان له‌و وڵاته‌ و قۆستنه‌وه‌ى دۆخى ئه‌منيش له‌ عێراق له‌لايه‌ن گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ زياتر هه‌وڵه‌كانى بۆ هێنانه‌دى سه‌قامگيريى خاو كردووه‌ته‌وه‌.

هه‌ر له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌، مافه‌كانى مرۆڤ له‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى ئاشكرا پێشێل ده‌كرێن، ئه‌ويش له‌ڕێى شكاندنى مافه‌كانى مرۆڤ و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتنى هاوڵاتييان‌، هێرشه‌كانيشيان له‌ ناوچه‌ جياوازه‌كان سه‌ريان كێشاوه‌ بۆ پيسبوونى ژينگه‌ ته‌قاندنه‌وه‌ و شكاندنى هێڵه‌كانى گه‌ياندنى نه‌وت.

چاره‌نوسى عێراق له‌به‌رده‌م گروپه‌ چه‌كداره‌كان و ئێران و ئه‌مريكادا

له‌ 7ـى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 2023ـوه‌، ناكۆكييه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاڕتى ناوه‌ڕاست فۆرمێكى ديكه‌ و جياوازيان وه‌رگرت، ئاگرى ئه‌و پريشكه‌ى له‌ غه‌زه‌وه‌ سه‌ريهه‌ڵدا به‌يروت ويه‌مه‌ن و ئێرانيشى گرته‌وه‌، له‌ وێنه‌ گه‌وره‌كه‌دا عێراق به‌ تاكه‌ رزگاربوى ئه‌م گرژيانه‌ ده‌ركه‌وت، به‌ڵام پێده‌چێت عێراق له‌ كۆتاييدا به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى نزيك له‌ ئێرانه‌وه‌ ڕووبەڕووی مه‌ترسى گه‌وره‌ ببێته‌وه‌.

له‌ رابردودا ئيسرائيل به‌چڕى هێرشى بۆسه‌ر حه‌ماس و حيزبوڵا و حوسييه‌كان ئه‌نجامدا، پێده‌چێت هه‌نگاوى داهاتوى گروپه‌چه‌كداره‌كانى عێراق بێت چونكه‌، ئه‌و گروپانه‌ به‌شێكن له‌و‌ زنجيره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌ى نزيكن له‌ ئێران و پشتيوانى ده‌كه‌ن.

له‌نێوه‌ندى ئه‌م مه‌ترسييانه‌دا، حكومه‌تى عێراق هه‌وڵده‌دات سياسه‌تێكى هاوسه‌نگ په‌يڕه‌و بكات، له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌رگاى گفتوگۆ و لێك تێگه‌يشتنى به‌ڕووى ئه‌مريكادا كردووه‌ته‌وه‌ و له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ به‌رده‌وام هه‌وڵده‌دات بۆ ئارامكردنه‌وه‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كان، له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ باڵى شيعه‌ ده‌يه‌وێت له‌ يه‌ك كاتدا په‌يوه‌ندييه‌كانى له‌گه‌ڵ ئێران تێكنه‌چێت و له‌گه‌ڵ ئه‌مريكاش توشى ڕوبەڕوبوونەوە نه‌بێت.

ئێستا دۆخى عێراق له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى مه‌ترسيداردايه‌، يه‌كێكيان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ياخود چاره‌سه‌ركردنى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌ كه‌ ئه‌وه‌ كارێكى ئاسان نييه‌ و ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى گرژى و ئاڵۆزى و ناكۆكيى له‌ ناوخۆى وڵاته‌كه‌، ئه‌ويتر پشتگوێخستنى هۆشداره‌ييه‌كانى ئه‌مريكا و وڵاتانى رۆژئاوا و له‌ده‌ستدانى پشتيوانييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانيه‌تى، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ داهاتوودا مه‌ترسيى گه‌وره‌ى سياسى و ئه‌منيى و ئابوورى لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگدا: زیاتر لە دوو تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە

2026-05-06T03:00:00.000+03:00

لە دوو مانگی یەکەمی ئەم ساڵدا، خەرجیی عێراق زیاتر لە 17 تریلیۆن دینار بووە و 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە، بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی 2025، داهاتی نەوت کەمیکردووە و داهاتی نانەوتی زیادی کردووە.

ئەو ژمارانە بەگوێرەی راپۆرتی وەزارەتی دارایی فیدراڵە بۆ داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا.

خەرجی 17 تریلیۆن دیناری تێپەڕاندووە. بەگوێرەی راپۆرتەکە تاوەکو مانگی شوباتی ئەمساڵ خەرجیی عێراق 17.8 تریلیۆن دینار بووە، کە 16.9 تریلیۆن دیناری خەرجیی رەوان بووە کە بودجەی بەکارخستن زۆرینەی پێکدەهێنێت بە پارەی مووچەشەوە، کە بەتێکڕا 94.9%ی هەموو خەرجییەکان پێکدەهێنن.

14.4 تریلیۆن دیناری خەرجیی عێراق لەو ماوەیەدا بۆ مووچە بووە، کە 80.8%ی تێکڕاى خەرجییەکان بووە.

خەرجیی وەبەرهێنان لەو دوو مانگەی سەرەتای ئەمساڵ 876.9 ملیار دینار بووە کە تەنیا 5.1%ی تێکڕای خەرجییەکان بووە.

لە راپۆرتەکەدا خەرجیی هەرێمی کوردستان بە دوو تریلیۆن و 60 ملیار دینار هەژمار کراوە و زۆرینەی بۆ مووچە بووە.

بەراورد بە خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ساڵی 2025، خەرجییەکانی عێراق ئەمساڵ 112.1 ملیار دیناری کەمیکردووە.

داهاتی نەوت کەم بووە و نانەوتی زیاد بووە، لە دوو مانگی سەرەتای ئەمساڵ داهاتی عێراق بە نەوتی و نانەوتییەوە 15.7 تریلیۆن دینار بووە کە بەراورد بە خەرجییەکان، لەم ماوەیەدا زیاتر لە 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە.

داهاتی نەوتی لەو ماوەیەدا 13.1 تریلیۆن دینار بووە کە 83.4%ی تەواوی داهاتەکانی پێکهێناوە، داهاتی نانەوتیش 6.6%ی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

وەزارەتی دارایی فیدراڵ 120 ملیار دیناری وەک داهاتی نانەوتیی رادەستکراوی هەرێمی کوردستان لەنێو داهاتەکانى ئەو دوو مانگەدا هەژمار کردووە.

بەراورد بە دوو مانگی یەکەمی ساڵی 2025، داهاتی عێراق 1.7 تریلیۆن دینار کەمیکردووە، داهاتی نەوت بە بڕی 2.4 تریلیۆن دیناری کەمیکردووە، بەڵام داهاتی نانەوتی زیاتر لە یەک تریلیۆن دینار زیادی کردووە.