KURDPLAT

پلانێکی سێقۆڵی بۆ دابەشکردنی دیکەی خاکى کوردستان

2026-07-22T16:04:54.127+03:00

عارف قوربانی

ماوەیەک دواى ئازادکردنى شنگال لە دەستى داعش، لەناو ئێزدییەکاندا مەیلى ئەوە پەرەیسەند کە شارەکەیان جۆرێک لە سەربەخۆیى خۆبەڕێوەبەرێتیى بدرێتێ. بۆ ئەو مەبەستە لە ساڵى 2016 پڕۆژەى بەپارێزگاکردنى شنگالیان پێشکێش کرد، بەڵام هەر زوو لەلایەن ناوەندى دەسەڵاتى بەغداوە، داواکارییەکەیان رەتکرایەوە.

دواى رەتکردنەوەى داواى بەپارێزگاکردنى شنگال، بیرۆکەى ئەوە هاتە ئاراوە کە بەهۆى فرەڕەنگیى دەشتى نەینەوا کە پێکهاتەى جیاجیاى نەتەوەیى و ئایینیى وەک (کورد و تورکمان و عەرەب، سریانى و کلدانى و ئاشوورى و ئەرمەنى) هەروەها ئیسلام، کریستیان، ئێزدى، کاکەیى و سابیئە لێی دەژین، وەک نموونەى پێکەوەژیان پارێزگایەکى نوێ لە دەشتى نەینەوا دروستبکرێت.

بەڵام بەغدا بۆئەوەى کۆتایى بەو پرس و بابەتە بهێنێت، بە پاساوى ئەوەى دەستوور رێگە بەوە نادات دەستکاریى یەکە ئیدارییەکانى هیچ پارێزگایەک بکرێت کە مادەى 140 دەیگرێتەوە، سەرۆککۆمار راگەیێندراوێکى تووندى بڵاوکردەوە و لە ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراقیش لە کۆتایى ئەیلوولى 2016 یاسای پارێزگاریکردن لە یەکە ئیدارییەکانى موسڵى دەرکرد.

دواى ئەم دوو رووداوە، بە پاساوى ئەوەى خەڵکى ناحیەی ئامرلى لە دژى داعش جەنگاون، پڕۆژەى بەقەزاکردنى شارۆچکەکەیان لەناو ئەنجوومەنى پارێزگاى سەڵاحەدینەوە بەرزکرایەوە بۆ بەغدا. لە کاتێکدا ئامرلى هاوشێوەى شنگال و شار و شارۆچکەکانى دیکەى دەشتى نەینەوا، لە سنوورى ئەو یەکە ئیدارییانە بوو کە دەکەونە ناوچەکانى مادەى 140ی دەستوورى عێراقەوە، بەڵام ناوەندى دەسەڵات کە هەمووى چەند مانگێکى کەم بوو داخوازیى شنگال و پێکهاتەکانى دەشتى نەینەواى رەتکردبووەوە، بێ هیچ گرفت و ناڕەزایەتییەک لە رۆژى 9-2-2017 پڕۆژەى بەقەزاکردنى ئامرلیى پەسند کرد.

هەر ئەوکاتە گوتارێکم نووسى و لە رۆژى 13-02-2017 لە ژمارە 445ی رۆژنامەى رووداو بڵاوکراوەتە، لەوێ ئاماژەم بە مەترسیی ئەو پێشێلکارییە دەستوورییە کردووە کە جیاکردنەوەى ناحێى ئامرلى لە قەزاى دوزخورماتوو، دەستپێکى ئامانجێکى مەترسیدارە و سەرەتاى هەنگاونانە بۆ دروستکردنى پارێزگایەک بۆ تورکمانى شیعە لە قەرەتەپەوە بۆ ئامرلى و دوزخورماتوو و داقووق. دواتریش ئەم پارێزگا تورکمانییە و کەرکووک و تاوەکو تەلعەفەر پێکەوە وەک پشتوێنەیەکى تورکمانى لەسەر خاکى کوردستان دەکەنە ئەمرى واقیع.

بەداخەوە سەرکردە و هێزە سیاسییەکانى کورد، ستراتیژییانە بیر لە دەرهاویشتە و لێکەوتەى رووداوەکان ناکەنەوە. لە بەرانبەر پلان و پیلانگێڕیى سەر کوردستان دا، هیچ پڕۆژەیەکى بەدیلیان نییە کە بتوانن بەهۆیەوە پلانى بەرانبەرەکانى کورد پەک بخەن.

ئەوەى لەو گوتارەى نزیک بە 10 ساڵ لەمەوبەر بە شرۆڤەى رووداوەکان و لێکدانەوە و هەڵسەنگاندنى دیوە نادیار و ئامانجە شاراوەکانى پشت پرۆسەکە وەک مەترسى خستبوومەڕوو، ئێستا بە زانیاریى ورد و پشتڕاستکراوە پێتان دەڵێم، لەسەر ئەرزى واقیع هەنگاو بە هەنگاو کار بۆ ئەوە دەکرێت. لە (قەرەتەپەوە بۆ تەلعەفەر) هێڵێک جا لەژێر هەر ناوێکى ئیداریدا بێت، کە بژاردەکەیان (هەرێمى تورکمان)ە لەسەر جوگرافیاى کوردستان بۆ تورکمان دروستبکرێت.

دەتوانم لە رێگەى میدیاوە و بۆ راى گشتى لە ئێستادا هەر ئەوەندە بدرکێنم کە تورکیا، عێراق و ئێران پێکەوە لە پڕۆژەیەکى هاوبەشدا خەریکى جێبەجێکردنى ئەو نەخشە رێگەیەن. بەدوورى نازانم کوردى لەخشتەبراویش بکرێتە دەستکەلا و ئامرازى جێبەجێکردنى. پێشتر ئامرلییان کردە قەزا، هەوڵەکانى جیاکردنەوەى قەرەتەپە لە ساڵى رابردووەوە دەستیپێکردووە، لە ئێستاشدا سەرقاڵى ئامادەکردنى پڕۆژەیەکن داقووق و تازەخورماتوو لە کەرکووک جیابکەنەوە. هەنگاوى دواتریش پێکەوە بەستنەوەى قەرەتەپە، دوزخورماتوو، ئامرلى، داقووق و تازەن لە پێکهاتەى ئیدارەیەکى نوێدا وەک پارێزگایەکى زۆرینە تورکمانى. پاشان ئەم پارێزگا تازەیە، کەرکووک و تەلعەفەر پێکەوە وەک هەرێمى تورکمان رابگەیێنن، کە ئامانج لێى دەستبەسەرداگرتنى خاکى کوردستان و دوورخستنەوەى کوردە لەو جوگرافیا بەپیتەى نیشتمانەکەى. هەروەها دروستکردنى لەمپەر و لێکجیاکردنەوەى سێگۆشەى سونییە (دیالە، موسڵ، تکریت). چەسپاندنى تەشەیوع و گەیاندنیەتى بە کەرکووک و دەشتى نەینەوا.

مەترسییە ستراتیژی و دوورمەوداکانى ئەم پڕۆژەیە، لە داگیرکردنى خاکى کوردستان و دروستکردنى کێشە لەنێوان کورد و تورکمان، بێئەندازە مەترسیدارە. بۆیە پێویستە کورد پێشوەختە هەوڵ بدات بۆ رێگریکردن لێى. هەرچەندە بەشێک لە هەنگاوەکانى نەخشەکە پێشتر جێبەجێکراوە و کورد هیچ هەوڵێکى نەداوە رێى لێبگرێت. بە هیوام نوخبەى رۆشنبیر و میدیا گوشار بخەنە سەر حیزبە سیاسییەکان بۆ یەکخستنى تواناى کورد دژ بەم پیلانگێڕییە.

بە تێڕوانینى من، ئەرکى هەر تاکێکى کوردە لە هەرکوێیەکى سەر ئەم زەمینە بژی و لەدایکبووى هەر پارچەیەکى کوردستان بێت، بەبێ جیاوازى، وەک کوردێک ئەرک و بەرپرسیارێتیى ئەوەى دەکەوێتە ئەستۆ بەشداربێت لە هەوڵى شکستپێهێنانى ئەم پیلانگێڕییە مەترسیدارە، بەڵام لە پێش هەر کەسێکى دیکەوە ئەرک و بەرپرسیارێتیى سەر شانى گرووپى کەرکووکییەکانە لەناو حیزبە سیاسییەکانى کوردستان، بەتایبەتیش گرووپى کەرکووک لەناو (ی. ن. ک)، چونکە ئەوان لە دوو دەیەى رابردوو تێزێکیان داهێنا وەک جۆرێک لە خۆخاوەنى کە ماف بە کەسانى دەرەوەى کەرکووک نەدات خۆیان لە کاروبارى شارەکەى ئەوان هەڵقورتێنن. لەم تێڕوانینەوە ماوەیەک بوونە مایەى سەرئێشەى ناو یەکێتى و هەروەها کێشەى گەورە لەنێوان پارتى و یەکێتى. بۆیە ئەگەر ئاگادارى ئەو پیلانانە بن و لێى بێدەنگ بن، خیانەتە. ئەگەر درکیان پێنەکردووە، بە هیوام ئیدی بەدەنگ بێن.

هەروەها بۆ سەرجەم هێزە سیاسییەکانى کوردستان ئەرک و بەرپرسیارێتى گەورەیە، بەتایبەتیش بۆ پارتى و یەکێتى. دەبێت هەموو لایەکیان ئەو راستییە بزانن بێدەنگ بوون بە واتاى رازى بوونیانە. هەر رەزامەندبوونێکیش بە پیلانگێڕییەکى لەم جۆرە دەبێتە خیانەتێکى گەورە بەسەریانەوە. لە مێژووى بزووتنەوەى سیاسیی ئێمەدا لاپەڕەى رەش زۆرە، جا هەر ناوێکى لێنرابێت (هەڵە، تاوان، خیانەت) یان هەر ناو و دەستەواژەیەکى دیکە، بەڵام هیچیان بە ئەندازەى بەشداربوون و بێدەنگ بوون لەم پڕۆژەیە، خیانەتى گەورە نییە.

جلوبەرگ وەک هێزی نەرم !!

2026-07-22T15:57:11.515+03:00

محەمەد خۆشناو

چەند ساڵێکە باشووری کوردستان شاڵاوێکی مەترسیدار لە بەعەرەبوون لەسەر ئاستی نیشتەجێبوونیان لە شاروشارۆچکەکان کە دەسەڵات لێی بەرپرسە و ، لەسەر ئاستی جلوبەرگ و زمان کە پیاوانی بەناو ئایینی ئیسلامی سیاسی لێی بەرپرسن بەخۆوەدەبینێت ، من باسی بەعەرەبوون لە ڕووی نیشتەجێبوونیان ناکەم چونکە لێکۆڵەر و ئەکادیمیستی کورد کاک « بورهان یاسین » شرۆڤەیەکی جوان و بابەتی لەژێر سەردێری ( بەعەربکردنی بێدەنگ-ی هەرێمی کوردستان کارەساتێکی نیشتیمانی ) پێشکەشکردووە ، کە تیشک دەخاتە سەر ڕەهەندەکانی بەعەرەبوون و هەڕەشەی لەسەر ئاستی نیشتیمانی و نەتەوەیی…..هەر لەدوای ساڵی نەوەدەکان و بەدیارکەوتنی ئیسلامی سیاسی لە هەرێمی کوردستان بەعەرەبوون لەسەر هەردوو ئاستی جلوبەرگ و زمان-یش بەبیانۆی ئەوەی کە ئەو دوو کایەی موقەدەسن دەستیپێکرد، ئێستا بە ئاشکرا داوادەکرێت دشداشە لەبەربکرێت یان دەبینین هەندێک لەو بەناو دیندارانە دشداشە و چەفیە لەسەر و شەلواری کورتی ئەفغانی لەبەردەکەن و ، پێشتریش هەر لەڕێگەی ئەوانەوە لە خوێندنگە و زانکۆ و مزگەوتەکان داوای سەرپۆش و جوبە و نیقاب پۆشینیان دەکرد کە جلوبەرگی وەهابیەکانە و لە سعودیە بۆیان هاوردە کردین و ، هەر ئەوانن خەریکە زمانی کورد-یش دەشێوێنن و لەجیاتی سوپاس « جزاک اللە خیرا » و بەیانیت باش « السلام و علیكم » …تاد بەکاردەهێنن ، ئەمە جگە لە ناونیشانی تابلۆکان و مزگەفتەکان کە بە عەرەبی لەسەر حسابی زمانی کوردی-یە دا هەیە ، کەوا هەستدەکەیەت تۆ لە وڵاتێکی عەرەبی نەک لە کوردستان ، کە هۆکارەکەی ئەوەیە جێبەجێی ئەو قانونە ناکرێت کە بەکارهێنانی زمانی کوردی بسەپێنێت ، کاتی خۆی لەو هەرێمی کوردستانەدا قورئانی پیرۆز دەخوێنرا کەس سەرپۆشی لەسەر نەدەکرد و کچان و ژنان سەرکۆت بوون و لەماڵ- یش ژنان جلی کوردی و ئەگەر چوبانە دەرەوەش چارۆگەیان دەپۆشی و ، هەروەها بۆ موفرەداتی زمانیش کە ئاماژەی کلتووری-یە ، ئەو وشە و دەستەواژانەی کە پیاوانی ئیسلامی سیاسی بەکاریدەهێنن بوونی نەبوو ، بزانە چۆن کاریگەری هێزی نەرم زۆر بەهێزترە لە هێزی ڕەق بێ ئەوی ئاگات لێبێت !!

هێزی نەرم بریتیە لەو توانایەی کە دەتوانێت بێ ڕقلێنوونەوە ڕازیتبکات ، دەتوانێت بێ سەپاندن ڕاتبکێشێت ، بەجۆرێک حەزکردن لە لاساییکردنەوە بەهێزترە لە هەر فەرمانێکی ڕاستەوخۆ ، جلوبەرگ-یش لە ڕوونترین دەرکەوتەکانی ئەم دیاردەیەیە ، هێزی نەرم بە گرنگترین توخمی ئاسایشی نەتەوەیی نەتەوەکان و وڵاتان دادەنرێت ، هەموو گەلێک شانازی بە هێزە نەرمەکەی دەکات کە خۆی لە کلتوور و هونەر و دابونەریتدا دەبینێتەوە ، هەموو ئەمانە بەشێکی ڕەسەنن لە مێژووی هەموو گەلێک و هەروەها لە کەسایەتیەکەی کە جلوبەرگیش بەشێکە لەو هێزە و ، جلوبەرگ-ی کۆمەڵگاکان نیشانەیە بۆ ئاماژەکانی بیرکردنەوە و کلتوورەکانی جلوبەرگ ئاماژەکانی کۆمەڵایەتیشن ، لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا « کۆدی جلوبەرگ » دانراوە بۆ ڕێخستنی ڕەفتاری تاکەکەسی و ڕێکخستنی ڕەفتاری گشتی و هەر کەسێک ئەو کۆدە ببەزێنێت بە کەسێکی نامۆ و قبوڵنەکراو حسابی بۆدەکرێت ، لە ئەوروپا لەمیانی چەندان سەدە لە باڵادەستی کلتووری کە وایکرد چاکەت و پانتۆڵ ببێتە هێمای ڕەسمی جیهانی بۆ پیاو و ، تەنورەش بۆ هەموو مێینەیەک لە جیهان ، بڵاوبوونەوەی ئەمە لە ئەنجامی ڕێککەوتنێکی جیهانی نەبوو ، بەڵکە ئەنجامی سەرسامیەکی درێژ و لەسەر یەکی بە وێنەی ئەوروپا بوو ، بەسیفەتی ئەوەی ئەوروپا ناوەندی نوێگەر و شیکایەتیە و ، کە وایکرد جلوبەرگی ئەوروپی ببێتە زمانی ڕۆژانەی جەستە لە کار و لە شار و لە ڕاگەیاندا ، ئەمە لە بۆن « عگور » یش دووبارە دەبێتەوە کە چیتر نابێتە گوزارشتێکی ناوخۆ بۆ ژینگە ، بەڵکو بۆتە هەڵگری پەنجەمۆری خودی شارەکان ، وەک ئەوەی لووتیش فێری ئەوەبووە کە ئارەزووی ئەوە بکات کە ئەوەی تر کە لەڕووی کلتووری بەهێزە ئارەزووی دەکرد ، مەسەلەکە لە قوماش و شووشە قوڵترە ، ئەمە درێژ دەبێتەوە بۆ تەفاسیلی ژیانی ڕۆژانە و ئەو کاریگەریە ئیش لە قووڵایی دەروون دەکات پێش ئەوەی لە ڕووپۆش بەدیارکەوێت ، جلوبەرگ بەشێکە لە شوناس و ، ونبوونی ترسناکیەکی قڕوقپە لە داخورانی تایبەتمەندێتی کلتووری ، کاتێک جلوبەرگەکان وەک یەک بن و لەیەک بچن و شێوازی ژیان دووبارە بکرێتەوە و جیهان شتێک لە هەمەڕەنگیە داهێنانەکەی لەدەستدبدات ، لێرەدا تاکەکەس لەنێو ئەو لەیەکچوونەدا هەست بە دابڕان لە ڕەگوڕیشەکەی دەکات یان جۆرێک لە دووانە لەنێوان ئەوەی ڕۆژانە تێیدا دەژی و ئەوەی لە کلتوورە ڕەسەنەکەی بە میرات وەریگرتووە ،

هێزی نەرم ئاوێنەیەکی دوولایەنەیە ، ڕەنگدانەوەی ئاوات و خواستی مرۆڤە بەرەو باشتر ، بەڵام لەوانەشە ئەگەر پارسەنگ لەدەستبدات ڕوخسارە ڕەسەنەکەی بشێوێت ، لەنێو سەرسامی و ڕەتکردنەوەدا ئەو تەحەدیە ڕاستەقینەی کە دەمێنێت ئەوەیە ، کە کۆمەڵگاکان فێربن چۆن پێشوازی بکەن بێئەوەی لەدەستی بدەن و ، چۆن دەگۆڕدرێت بێئەوەی لەبیری بکەی کە تۆ کێیت !!

وەزیری دارایی عێراق رەشنووسی یاسای قەرز رادەستی پەرلەمان دەکات

2026-07-22T15:45:16.336+03:00

وەزیری دارایی عێراق رەشنووسی یاسایەک بۆ قەرزکردن دەداتە لیژنەی دارایی بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی خەرجییەکانی ئەم ساڵ، بەگوتەی ئەندامێکی لیژنەی دارایی، ئامانجی یاساکە قەرزی دەرەکی و دابینکردنی پارەیە بۆ پڕۆژەکانی وەبەرهێنان.

جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند: وەزیری دارایی رەشنووسی پڕۆژەیاسای قەرزی رادەستی لیژنەکەیان کردووە و ئێستا لە قۆناخی داڕشتنەوەدایە کە ئامانجی لێی بەدەستهێنانی قەرزی دەرەکییە.

ئەو پڕۆژەیاسایە بە رێککەوتن لەنێوان پەرلەمان و وەزارەتی دارایی فیدراڵ ئامادە کراوە، بەبێ ئەوەی بە دەنگدانی ئەنجوومەنی وەزیراندا تێپەڕێت.

جەمال کۆچەر رایگەیاند، ئەو یاسایە دەبێتە پاڵپشتی بۆ ئەوەی عێراق بتوانێت قەرز لە دەرەوە بکات، بەتایبەت کە بەگوێرەی یاسای بودجەی گشتیی ساڵی 2032 قەرزکردنی دەرەکی راگیراوە. بەرپرسانی بانکی نێودەوڵەتی بە وەزارەتی داراییان راگەیاندووە، بەبێ بوونی ئەو یاسایە ناتوانن قەرزیان پێ بدەن.

کەمبوونەوەی داهات، کورتهێنانی لە خەرجییەکانی عێراق دروستکردووە، بەتایبەت خەرجیی وەبەرهێنان کە بۆ پێنج مانگی یەکەمی ئەم ساڵ تەنیا 3.5%ـی تێکڕای خەرجییەکانی بووە.

ئەندامەکەی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، ئەو یاسایە بۆ پاڵپشتیی خەرجیی وەبەرهێنانی ساڵی 2026 دەبێت، وەک جێگرەوەی یاسای بودجەی ئەم ساڵ و لە پڕۆژە یاساکەدا بڕى ئەو پارەیە دیاری نەکراوە، کە دەتوانرێت قەرز بکرێت..

تێچووی جەنگی ئێران گەیشتووەتە 37 ملیار دۆلار و ئەمریکا پارەی زیاتری دەوێت

2026-07-22T15:41:47.053+03:00

پیت هێگسەس، وەزیری جەنگی ئەمریکا لەبەردەم کۆنگرێس رووبەڕووی پرسیاری قورس و ناڕەزایەتی بووەوە، دوای ئەوەی ئاشکرای کرد کە تێچووی جەنگی ئێران تاوەکو ئێستا گەیشتووەتە 37.5 ملیار دۆلار. ئەمە لە کاتێکدایە کە کۆمارییەکان دەیانەوێت 95 ملیار دۆلاری دیکە بۆ سوپا و چەند پڕۆژەیەکی کۆشکی سپی پەسند بکەن.

رۆژی سێشەممە لە دانیشتنێکی لیژنەی تەرخانکردنی بودجەی ئەنجوومەنی پیران، چەندین جار خۆپێشاندەرانی ئامادەبووی هۆڵەکە قسەکانی هێگسەسیان پێبڕی. ئەم دانیشتنە تەنیا چەند رۆژێک دوای ئەوە هات کە پێنتاگۆن رایگەیاند 3 سەربازی دیکەی ئەمریکی لە شەڕەکەدا کوژراون و زیاتر لە 100 سەربازیش لە سەرەتای تەممووزەوە بریندار بوون.

کۆی گشتیی کوژراوانی ئەمریکا لەم جەنگەدا کە لە 28ی شوباتەوە دەستیپێکردووە، گەیشتووەتە 18 سەرباز. 10 لەوانە بە هێرشی راستەوخۆی ئێران و 8ی دیکە بەهۆی رووداوی دیکەی وەک کەوتنەخوارەوەی فڕۆکە و تەقەی دۆستانە کوژراون.

پیت هێگسەس، وەزیری جەنگی ئەمریکا لە کاتی پێشکەشکردنی گوتارەکەی لە ئەنجوومەنی پیران

هێگسەس: ئەگەر پارەمان نەدەنێ تووشی کێشە دەبین

وەزیری جەنگ داوای کرد، ئەو 95 ملیار دۆلارە بەپەلە پەسند بکرێت و گوتی:

“

ئەمە پارەیەکی زۆر پێویست و بەپەلەیە، لەگەڵ ئەو 1.5 ترلیۆن دۆلارەی کە ترەمپ بۆ بودجەی بەرگری داوای کردووە... ئەگەر ئەم پارانەمان نەبێت، رووبەڕووی کەمکوڕییەکی گەورە دەبینەوە.

لە بەرامبەردا، سیناتۆرە دیموکراتەکان ناڕەزاییی تووندیان نیشان دا. پاتی مۆرای گوتی: "ئەم شەڕە خەریکە لە دەست دەردەچێت. ترەمپ بەردەوام دەڵێت رێککەوتن نزیکە، بەڵام ئێستا داوای 70 ملیار دۆلاری دیکە دەکات و دەڵێت تەنیا متمانەم پێ بکەن هەموو شتێک باش دەبێت!"

جین شاهین، سیناتۆرێکی دیکەی دیموکرات لێی پرسی: "بۆچی داوا لە خەڵکی ئەمریکا دەکەن باجی شەڕێک بدەن کە پشتیوانیی ناکەن؟ ئێوە هێشتا نیوەی ئەو 150 ملیار دۆلارەتان خەرج نەکردووە کە ساڵی رابردوو پێمان دان!" هێگسەس لە وەڵامدا گوتی، تاوەکو مانگی ئەیلوول هەموو ئەو پارەیەی پێشوو خەرج دەکەن.

ترەمپ شەڕ راناگرێت

لە کاتێکدا راپرسییەکان دەریدەخەن زۆربەی ئەمریکییەکان دژی شەڕەکەن، هەروەها نرخی بەنزینیش بەرزبووەتەوە چونکە ئێران هەوڵی کۆنترۆڵکردنی نەوت دەدات لە تەنگەی هورمز، ترەمپ هیچ نیشانەیەکی پاشەکشێی نیشان نەداوە. کۆمارییەکانیش کە پارتەکەی ترەمپن، رەتیدەکەنەوە رێگری لەم شەڕە بکەن.

لەو 95 ملیار دۆلارەی کۆمارییەکان داوای دەکەن، 72 ملیاری بۆ ئاسایشی نیشتمانی و جەنگە، 10 ملیار دۆلاری بۆ یارمەتیدانی ئەو جووتیارانەیە کە بەهۆی باجەکانی ترەمپەوە زیانمەند بوون و 10 ملیار دۆلاریشی بۆ گۆڕینی یاساکانی هەڵبژاردنە.

شەڕە قسە لەنێوان وەزیر و سیناتۆرەکاندا

لە کۆتایی دانیشتنە 3 کاژێرییەکەدا دۆخەکە زۆر ئاڵۆز بوو.

سیناتۆر جۆن کێنەدی (کۆماری) پرسیاری لە جەنەڕاڵ دان کەین، سەرۆکی دەستەی هاوبەشی سوپاسالارەکانی ئەمریکای کرد کە ئایا ئێران باج لەو کەشتییانە وەردەگرێت کە بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕن؟ جەنەڕاڵەکە گوتی "نازانم"، کێنەدیش بە تووڕەیییەوە پێی گوت: "ئێمە وەڵامی روونمان دەوێت!"

سیناتۆر کرستن جیلیبراند لە هێگسەسی پرسی: "ئایا توانای ئەتۆمیی ئێرانتان لەنێوبردووە یان نا؟" هێگسەس لەبری وەڵامدانەوە گوتی: "تۆ تەنیا دەتەوێت ریکلامی هەڵبژاردن بۆ خۆت بکەیت."

گەرمترین دیالۆگی دانیشتنەکە:

سیناتۆر گاری پیتەرز (دیموکرات): "ستراتیجیی ئێوە لەم شەڕەدا شکستخواردوو بووە. ئێوە هیچ پلانێکی درێژخایەنتان بۆ بردنەوەی ئەم جەنگە نییە. سەربازەکانمان سەرکەوتوون، بەڵام ئێوەی سەرکردە شکستتان هێناوە."

پیت هێگسەس: "شەرمە بۆ تۆ و ئەوانەی دیکەش کە دەڵێن ئەمە شکستە. دیموکراتەکان تەنیا نەخۆشیی شێتبوون بە ترەمپـیان هەیە و نایانەوێت ئەو پارەیەم بدەنێ کە پێویستمە."

راپۆرتێک: ترەمپ رەزامەندیی پیتاندنی یۆرانیۆم بە سعودیە دەدات

2026-07-22T15:38:26.435+03:00

ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس (AP)لە زاری دوو سەرچاوەوە ئاماژە بەوە دەکات، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رازیبووە کە رێککەوتنێک لەگەڵ سعودیە بکرێت، تاوەکو ئەو وڵاتە بتوانێت یۆرانیۆم بۆ بەرنامە ئەتۆمییە سڤیلەکەی بپیتێنێت.

ئەو دوو سەرچاوەیە، کە مۆڵەتی ئەوەیان نەبوو بە ئاشکرا قسە لەسەر ئەم بڕیارە رانەگەیێندراوە بکەن، ئاماژەیان بەوە کردووە، چاوەڕوان دەکرێت رێککەوتنەکە هەر ئەمڕۆ چوارشەممە بەفەرمی و بە ئاشکرا رابگەیێندرێت.

پێشبینی دەکرێت ماوەی ئەم رێککەوتنە 30 ساڵ بێت و کۆمپانیا ئەمریکییەکانیش بەشداری لە پەرەپێدان و بەرەوپێشبردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی سعودیەدا بکەن.

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکانی ئەم رێککەوتنەش ئەوەیە، دوای ئەنجامدانی توێژینەوەیەکی هاوبەشی نێوان ئەمریکا و سعودیە، رەنگە رێگە بە دروستکردنی دامەزراوەیەکی تایبەت بە پیتاندنی یۆرانیۆم لەنێو خاکی سعودیەدا بدرێت.

سەرەتا رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئەم هەواڵەی بڵاوکردەوە و تاوەکو ئێستاش کۆشکی سپی بەفەرمی وەڵامی داواکارییەکانی نەداوەتەوە بۆ لێدواندان لەسەر ئەم بڕیارە.

ئایا حووسییەکان دەتوانن بابولمەندەب دابخەن؟

2026-07-22T15:36:51.848+03:00

راگەیاندنی گەمارۆ لەلایەن حووسییەکانی یەمەنەوە دژی سعودیە، ئەگەری ئەوەی هەیە شەڕی ئێران فراوانتر بکات و دابینکردنی نەوت و بازرگانیی جیهانی زیاتر پەکبخات.

حووسییەکان دەڵێن، وەک وەڵامێک بۆ گەمارۆی سعودیە بۆ سەر یەمەن و هێرشەکەی ئەم دواییە بۆ سەر فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سەنعا، تەنگەی بابولمەندەبیان بەڕووی ئەو کەشتییانەدا داخستووە کە پەیوەندییان بە سعودیەوە هەیە. تەنانەت حووسییەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە رۆژی سێشەممە شەش کەشتیان ناچار کردووە رێڕەویان بگۆڕن، هەرچەندە تاوەکو ئێستا پشتڕاست نەکراوەتەوە.

بۆچی بابولمەندەب گرنگە؟

تەنگەی بابولمەندەب دەکەوێتە باشووری نیمچە دوورگەی عەرەبییەوە، کە دەریای سوور بە کەنداوی عەدەن دەبەستێتەوە و یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوە ئاوییەکانی جیهان.

نزیکەی 12٪ـی بازرگانیی جیهانی، لەنێویاندا چارەکێکی جموجووڵی کۆنتەینەرەکانی جیهان، بەنێو ئەم تەنگەیەدا تێدەپەڕن بۆ گواستنەوەی کاڵاکان لەنێوان ئەورووپا و ئاسیا لە رێگەی نۆکەندی سوێسی میسرەوە.

گرنگیی ئەم تەنگەیە بۆ هەناردەی نەوتی سعودیە زیاتر بووە، بەتایبەتی دوای ئەوەی بەهۆی شەڕی ئێرانەوە تەنگەی هورمز داخرا و هاتووچۆی کەشتییەکان لە کەنداوەوە سنووردار بوو. بۆیە داخستنی ئەم تەنگەیەش مەترسییەکی گەورە لەسەر بازرگانی و وزەی جیهانی دروست دەکات.

ئایا حووسییەکان بە راستی دەتوانن تەنگەکە دابخەن؟

هەرچەندە حووسییەکان کۆنترۆڵی ئەو بەشەی کەناراوەکانی یەمەن ناکەن کە دەکەوێتە سەر بابولمەندەب، چونکە بەدەست نەیارەکانیانەوەیە لە حکومەتی دانپێدانراوی یەمەن، بەڵام ناوچەیەک کۆنترۆڵ دەکەن کە کەمتر لە 100 کیلۆمەتر لێیەوە دوورە.

سێ بەرپرسی حووسییەکان بە ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسیان راگەیاندووە، مانگانێکە پلانیان داناوە چۆن رێگری لە کەشتییەکان بکەن. بە گوتەی ئەوان، پلانەکان بەکارهێنانی مینی دەریایی، بەلەمی بۆمبڕێژکراو، درۆن و هێلیکۆپتەر لەخۆدەگرن بۆ ئەوەی رێگە بە چەکدارەکانیان بدەن بچنە سەر کەشتییەکان.

هەرچەندە حووسییەکان دەڵێن، تەنیا کەشتییەکانی سەر بە سعودیە یان ئەوانەی دەچنە بەندەرەکانی دەریای سوور رادەگرن، بەڵام پێشتر لە کاتی شەڕی غەززەدا هێرشیان کردووەتە سەر چەندین کەشتی کە هیچ پەیوەندییەکیان بەو ململانێیەوە نەبووە. ئێرانیش لە تەنگەی هورمز سەلماندی کە تەنانەت هێرشی پچڕپچڕیش بۆ سەر کەشتییەکان بەسە بۆ داخستنی تەنگەیەک، ئەویش لە رێگەی بەرزکردنەوەی مەترسییەکان و نرخی دڵنیایی (تەئمینات).

ئەگەر دابخرێت، کاریگەرییەکانی چی دەبن؟

کلیۆنا رالی، دامەزرێنەری (ACLED) کە دەزگایەکی چاودێریکردنی ململانێکانە، دەڵێت: "ئەگەر لە یەک کاتدا گوشار بکەوێتە سەر بابولمەندەب و کەشتیوانی لە کەنداو، ئەوا لە یەک کاتدا دوو گرنگترین رێڕەوی دەریایی جیهانت پەکخستووە."

ئالیسن مایدنەر، لە ئەنجوومەنی ئەتڵەسی دەڵێت، لە مانگی حوزەیراندا رۆژانە زیاتر لە 7 ملیۆن بەرمیل نەوت بە بابولمەندەبدا تێپەڕیوە، لە کاتێکدا پێش شەڕی ئێران تەنیا 4 ملیۆن بەرمیل بووە. سعودیە بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی داخستنی هورمز، رۆژانە 4 ملیۆن بەرمیلی لە رێگەی بەندەری یەنبووعەوە لە دەریای سوور هەناردە کردووە.

ئەگەر بابولمەندەبیش دابخرێت، سعودیە هێشتا دەتوانێت رۆژانە 2.5 ملیۆن بەرمیل نەوت بە دەریای سووردا بنێرێتە میسر و لەوێشەوە بە بۆری (SUMED) بیگەینێتە دەریای نێوەڕاست، هەروەها ملیۆنێک بەرمیلیش بە نۆکەندی سوێسدا بنێرێت.

بەڵام کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی کەشتیوانی ناچار دەبن رێڕەوی خۆیان بگۆڕن و بە دەوری کیشوەری ئەفریقادا (کەیپ ئۆڤ گود هۆپ) بسووڕێنەوە، کە ئەمەش یەک بۆ دوو هەفتە کاتی گەشتەکە درێژ دەکاتەوە و تێچووش بەرز دەکاتەوە.

ئایا ئەمریکا و سعودیە وەڵامیان دەبێت؟

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا زۆر گرنگیی بەم هەڕەشە نوێیە نەدا و رۆژی سێشەممە گوتی: "تاوەکو ئێستا رووینەداوە. پێموایە ئەگەر شتێکی وا رووبدات، ئێمە چارەسەری دەکەین." پێشتر لە سەرەتای ساڵی 2025دا، هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل کۆتاییان بە هێرشەکانی حووسییەکان لە دەریای سوور هێنا.

بەڵام مەترسییە گەورەکە ئەوەیە کە حووسییەکان بەم کارەیان شەڕ لەگەڵ سعودیە دەستپێدەکەنەوە کە لە ساڵی 2022ـەوە بە ئاگربەست کۆتایی هاتووە. سوپای سعودیە جەخت دەکاتەوە کە بابولمەندەب بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. تورکی مالیکی، گوتەبێژی سوپای سعودیە گوتی: "بە تووندی و بەخێرایی وەڵامی هەموو هەڕەشەکانی حووسییەکان بۆ سەر کەشتییەکان دەدەینەوە، چونکە ئەمە چەتەگەریی دەریاییە و یاسای نێودەوڵەتی پێشێل دەکات."

بۆچی حووسییەکان ئێستا ئەمە دەکەن؟

حووسییەکان دەڵێن، سعودیە ئەم مانگە هێرشی کردووەتە سەر فڕۆکەخانەی سەنعا بۆ ئەوەی رێگری بکات لە گەڕانەوەی سەرکردەکانیان لە ئێران دوای بەشداریکردنیان لە پرسەی عەلی خامنەیی. دوای ئەمە، حووسییەکان بە مووشەک و درۆن هێرشیان کردە سەر فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەبها لە سعودیە، کە گەورەترین پێکدادانی نێوانیان بوو لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا.

ئێستا حووسییەکان دەڵێن داخستنی بابولمەندەب بە رووی کەشتییەکانی سعودیەدا، ئامانج لێی شکاندنی گەمارۆی سەر یەمەنە.

بەڵام ئەحمەد ناجی، شرۆڤەکار لە گرووپی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان دەڵێت، ئەم گەمارۆیە لە بەرژەوەندیی ئێراندایە کە ئێستا رووبەڕووی هێرشی رۆژانەی ئەمریکا بووەتەوە. ناجی گوتی: "لە تێڕوانینی ئێرانەوە، کردنەوەی بەرەی نوێی گوشار لە سەرانسەری ناوچەکە هێزی زیاتری پێدەدات. حووسییەکان کۆنترۆڵ و هەژموون بەسەر یەکێک لە گرنگترین رێڕەوە ئاوییەکانی جیهان دەدەنە تاران."

هێرش بکرێتە سەر دامەزراوەی ئەتۆمیی وڵاتەکەمان، هاوپەیمانەکانی واشنتن لە ناوچەکەدا دەکەینە ئامانج

2026-07-22T15:34:36.375+03:00

قەرارگای خاتەمولئەنبیای ئێران دەڵێت، ئەمریکا هێرش بکاتە سەر دامەزراوەی ئەتۆمیی وڵاتەکەی، ئەوانیش کاردانەوەی تووندیان دەبێ.

قەرارگای خاتەمولئەنبیا بڵاویکردەوە: "ئەمریکا هەڕەشەی هێرشکردنەسەر دامەزراوەی ئەتۆمی و هەستیارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانی کردووە."

قەرارگای خاتەمولئەنبیا دەڵێت: "ئەگەر سوپای دەستدرێژکاری ئەمریکا بچێتە قۆناخێکی لەو شێوەیەوە، ئەوا وەک پەرەپێدانی جەنگ لە ناوچەکەدا هەژماری دەکەین و هەموو بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، هاوپەیمان و لایەنگرانی ئەو وڵاتە یاخی و شەڕخوازە، دەکرێنە ئامانجی هێرشی بەهێزی هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران."

لە هەمان کاتدا دۆناڵد ترەمپ هۆشداری دایە ئێران کرد و رایگەیاند، دەکرێت "بەم زووانە" هێرش بکەنە سەر ئەو شوێنانەی تاران ئامێر و مادە ئەتۆمییەکانی تێدا شاردووەتەوە.

گەشتەکان ئاسایی بونەوە

2026-07-22T15:32:05.095+03:00

بەڕێوەبەری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر رەتی دەکاتەوە ئاسمانی هەولێر بە رووی گەشتە ئاسمانییەکاندا داخرابێت و بەڕێوەبەری راگەیاندنی فڕۆکەخانەی کەرکووکیش دەڵێت: گەشتەکان بەردەوامن. سەرچاوەیەکیش لە فڕۆکەخانەی جەلال تاڵەبانی لە سلێمانی دەڵێت: ئاسمانی شارەکە بۆ گەشتە ئاسمانییەکان کراوەیە.

ئەحمەد هۆشیار، بەڕێوەبەری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر رایگەیاند: "ئاسمانی هەولێر بە رووی گەشتە ئاسمانییەکاندا کراوەیە."

لێدوانەکەی ئەحمەد هۆشیار لە کاتێکدایە، ئەمشەو هێرش کرایە سەر هەرێمی کوردستان.

هاوکات هەردی سەمەد، بەڕێوەبەری راگەیاندن و پەیوەندییەکانی فڕۆکەخانەی کەرکووک رایگەیاند: "دۆخی کەرکووک ئاساییە و گەشتەکان لە کاتی دیاریکراوی خۆیاندا دەکرێن."

سەرچاوەیەکیش لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی جەلال تاڵەبانی لە سلێمانی رایگەیاند: ئاسمانی سلێمانی بۆ گەشتە ئاسمانییەکان کراوەیە.

ئەو سەرچاوەیە گوتی: بەشی زۆری گەشتە ئاسمانییەکان رۆژانە دەکرێن، بەڵام هەندێک کۆمپانیاش گەشتیان هەڵوەشاندووەتەوە.

ئەم دۆخە لە کاتێکدایە، هێرشەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان لە ماوەی ئەم چەند رۆژەی رابردوودا بوونەتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی گەشتی ژمارەیەک لە کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی.

17ـی تەممووز هێڵە ئاسمانییەکانی تورکیا وەک تورکیش ئێرلاینز، پێگاسۆس و ئەی جێت، گەشتەکانیان بۆ فڕۆکەخانەکانی هەولێر و سلێمانی راگرت.

سەرەتا گەشتەکان تاوەکو 20ـی تەممووز راگیران، دواتر درێژ کرایەوە بۆ 22ـی تەممووز و بەگوێرەی ئەو بڕیارە، ئەگەر کاتەکە درێژ نەکرێتەوە، دەبێت 23ـی تەممووز گەشتی کۆمپانیاکانی تورکیا بۆ فڕۆکەخانەکانی هەرێمی کوردستان دەستپێبکاتەوە.

بەرپرسێکی باڵا لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێری گوتی: "رۆژانە لەگەڵ کۆمپانیاکانی تورکیا لەسەر هێڵین، بەڵام تاوەکو ئێستا خۆشیان دڵنیا نین کە 23ـی تەممووز گەشتەکان دەستپێدەکەنەوە یان راگرتنەکە درێژ دەبێتەوە."

بەڵام کۆمپانیاکانی دیکەی فڕۆکەوانی لەسەر گەشتەکانیان بەردەوامن.

موهەننەد ئەحمەد میر، پسپۆڕی کەرتی فڕۆکەوانی و ئابووریی گەشتیاری لە هێڵی ئاسمانی فلای ئەربیل رایگەیاند: گەشتە ئاسمانییەکانیان بۆ وڵاتان بەردەوامن.

موهەننەد ئەحمەد گوتی: ئەمشەو گەشتێکیان بۆ کۆپنهاگنی پایتەختی دانیمارک هەبووە و گەشتی گەڕانەوەشیان لە هەمان شاری ئەورووپاوە دەبێت.

موهەننەد ئەحمەد ئاماژەی بەوەش کرد: سبەی دوو گەشتی ئەڵمانیا و گەشتێکی ئیستەنبووڵیان دەبێت.

هەر لەو بارەیەوە هەردی سەمەد، بەڕێوەبەری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی کەرکووک،گوت: "لە دەستپێکی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە دوای 28ـی شوباتەوە، گەشتی کۆمپانیا تورکییەکان بۆ فڕۆکەخانەکەمان راگیرا و تاوەکو ئەمڕۆ نەکراوەتەوە."

بەڕێوەبەری راگەیاندنی فڕۆکەخانەی کەرکووک گوتی: "جگە لە کۆمپانیاکانی تورکیا، رۆژانە لە رێگەی هێڵی ئاسمانیی عێراقییەوە گەشتی چوون و هاتنمان بۆ فڕۆکەخانەکانی تورکیا هەیە."

لە دەستپێکی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە لەگەڵ ئێران لە 28ـی شوباتەوە، هەرێمی کوردستان بە 927 درۆن و مووشەک هێرشی کراوەتە سەر و لە ئەنجامدا 30 کەس گیانیان لەدەستداوە و 148 کەسی دیکە بریندار بوون.

چارەنوسی مێسی

2026-07-22T15:23:03.491+03:00

لیۆنێل مێسی، ئەستێرە و کاپتنی هەڵبژاردەی ئەرجەنتین کۆتایی بە مشتومڕەکان دەهێنێت و بڕیاری کۆتایی خۆی سەبارەت بە کاروانی نێودەوڵەتیی خۆی بە هاوڕێکانی رادەگەیێنێت.

لیۆنێل مێسی ئەفسانەی ئەرجەنتینی، کاروانی نێودەوڵەتی پڕ لە دەستکەوتەکانی کۆتایی پێ هێنا دوای دۆڕانی تاڵ بەرامبەر ئیسپانیا لە یاریی کۆتایی جامی جیهانی 2026، بەپێی راپۆرتە رۆژنامەڤانییە ئەرجەنتینییەکان، لە ژووری دلگۆڕیندا بە هاوڕێکانی گوتووە کە ئەم یارییە دوایین دەرکەوتنی بووە بە درێسی ئالبیسێلێستی.

هێرنان کاستیۆی رۆژنامەنووسی ئەرجەنتینی، لە رێگەی هەژماری فەرمی خۆی لە پلاتفۆرمی "ئێکس" دووپاتی کردەوە کە مێسی دوای کۆتایی هاتنی یارییەکە، گوتەیەکی کاریگەری بۆ یاریزانەکان لە ژووری جلگۆڕین پێشکەش کردووە، تێیدا کۆتاییهاتنی گەشتە نێودەوڵەتییەکەی راگەیاندووە و ئاماژەی بەوە کردووە کە یاریی کۆتایی مۆندیال بەرامبەر ئیسپانیا دوایین دەرکەوتنی بووە، لە ساتێکی پڕ لە سۆزدا دوای تێکشکانی خەونی پارێزگاریکردن لە نازناوی جیهانی.

مێسی بە خولیایەکی زۆرەوە چووە ناو پاڵەوانێتییەکە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتێکی مێژوویی بێپێشینە بە بردنەوەی نازناوەکە بۆ دووەمجار لەسەریەک، و بەرپرسیارێتی گەیاندنی ئەرجەنتینی بۆ شکۆمەندی گرتە ئەستۆ، چونکە ئاستێکی ناوازەی لە تەواوی پاڵەوانێتییەکەدا پێشکەش کرد بە تۆمارکردنی 8 گۆڵ و دروستکردنی 4 گۆڵی دیکە، بەڵام قەدەر رێگری کرد لە بەدیهاتنی خەونەکەی.

مێسی ئێستا لەگەڵ یانەی ئینتەرمەیامی ئەمریکی لە خولی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەردەوامە لە کاروانی وەرزشیی خۆی، دوای گەشتێکی ئەفسانەیی ئەورووپی، کە زیاتر لە 20 ساڵی خایاند، کە تێیدا بووە گەورەترین یاریزان لە مێژووی یانەی بارسێلۆنای ئیسپانی بە بەدەستهێنانی 35 نازناو و تۆمارکردنی زیاتر لە 670 گۆڵ، پێش ئەوەی بۆ ماوەیەکی کورت بچێتە یانەی پاریس سانجێرمانی فەرەنسی و تێیدا 2 نازناوی ناوخۆیی بەدەستبهێنێت.

لیۆ مێسی، دوێنێ دووشەممە پەیامێکی بڵاوکردەوە و پەسنی هاوڕیکانی کرد و لەکۆتاییشدا پیرۆزبایی لە هەڵبژاردەی ئیسپانیا کرد بۆ بردنەوەی نازناوی مۆندیال.

پەیامەکەی مێسی

ئازارەکە زۆر گەورەیە، کاتێکی زۆری دەوێت تا ئەم برینانە ساڕێژ ببن، بەڵام لەهەمانکاتدا هەموو ئەو شتە جوانانە لای خۆم دەهێڵمەوە کە روویاندا؛ ئەو یارییانەی کە ئەنجامەکەمان تێدا هەڵگەڕاندەوە دوای ئەوەی هەموو توانای خۆمان بەخشی، کە بۆ هەمیشە لە یادەوەریدا دەمێننەوە. هەروەها بەپشتگیری تەواوی وڵاتێک، کە لەگەڵ کار و ماندووبوونی ئەم تیپە، جارێکی دیکە ئێمەی گەیاندەوە بەوەی لە ریزی باشترین هەڵبژاردەکانی جیهاندا بین.

ئەمڕۆ سەختە مرۆڤ هەست بە گەورەیی ئەو شتە بکات، کە بەدەستمان هێناوە، بەڵام ئەم تیپە گەیشتنە دوو یاریی کۆتایی لەسەریەک لە مۆندیالدا.

سوپاسێکی زۆر لە ناخی دڵمەوە بۆ هەر پیرۆزباییەک و هەر نامەیەک. جارێکی دیکە توانیمان وەک یەک وڵات یەکبگرین و هەموومان پێکەوە بین، و بەشانازییەکی گەورەوە هاوبەش بین لەوەی کە ئەرجەنتینین.

هەروەها دەمەوێت پیرۆزبایی لە ئیسپانیا بکەم بۆ بردنەوەی پاڵەوانێتییەکە.

ئەرجەنتین لە دەرەوەی یاریگا 'شەڕێکی یاسایی' دەستپێدەکات

2026-07-22T15:18:59.756+03:00

فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەرجەنتین بڕیاریداوە هەڵمەتێکی یاسایی فراوان دژی ئەو هەڵمەتە چەواشەکارییانە دەستپێبکات، کە لە کاتی مۆندیالی 2026ـدا کرایە سەر هەڵبژاردەی تانگۆ و یاریزانەکانی.

لە یارییەکی دراماتیکیدا کە چووە کاتی زیادکراوەوە، ئەرجەنتین بە گۆڵێکی بێبەرامبەر بەرامبەر ئیسپانیا شکستی هێنا و نازناوی مۆندیالی لەدەستدا، بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتای کێشەکان بوو.

مۆندیالێکی پڕ لە مشتومڕ

لە سەرەتای پاڵەوانێتییەکەوە، ئەرجەنتین لە نێو چەندین کێشەدا بوو؛ لە شەڕەقسەی نێو یاریگا و تانەدان لە بڕیارەکانی ناوبژیوان، تاوەکو دەگاتە تۆمەتبارکردنی یاریزانەکان بە تووندوتیژی لە یاریی کۆتاییدا. جگە لەمانە، تیۆری پیلانگێڕی لەبارەی فیفا FIFA بەشێکی دیکەی کێشەکان بوو؛ هەندێک لایەن فیفایان بەوە تۆمەتبار دەکرد کە لایەنگریی ئەرجەنتین دەکات، هەندێکی دیکەش بەپێچەوانەوە دەیانگوت ئەرجەنتین لە قۆناخە یەکلاکەرەوەکاندا رووبەڕووی ستەم بووەتەوە.

سۆشیاڵ میدیا؛ گۆڕەپانی جەنگی دیجیتاڵی

تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ببوونە مەیدانێکی جەنگ بۆ بڵاوکردنەوەی دەنگۆ، وێنەی دەستکاریکراو و ڤیدیۆی بێ بنەما دژی یاریزانانی تانگۆ. بەگوتەی سەرچاوە نزیکەکان لە هەڵبژاردەکە، ئەم هەڵمەتە لە کۆنترۆڵ دەرچووە و زیانی بە ناوبانگی یاریزانەکان گەیاندووە.

سزاکە هەمووان دەگرێتەوە

رۆژنامەی لا ناسیۆنی ئەرجەنتینی بڵاویکردەوە، فیدراسیۆنی وڵاتەکە تیمێکی یاسایی راسپاردووە بۆ کۆکردنەوەی بەڵگە و تۆمارکردنی سکاڵا. ئەم هەڵمەتە یاساییە تەنیا میدیا گەورەکان ناگرێتەوە، بەڵکو ئەمانەش دەگرێتەوە:

- دەزگاکانی راگەیاندنی جیهانی.

- ئەو هەژمارە کاریگەرانەی ئینفلۆنسەر لە تیکتۆک و ئینستاگرام سووکایەتییان کردووە.

- تەنانەت ئەو بەکارهێنەرانەی فۆڵۆوەرێکی کەمیان هەیە، بەڵام بەشدارییان لە بڵاوکردنەوەی زانیاریی ناڕاستدا کردووە.

پارێزەرانی فیدراسیۆنەکە دەستیان کردووە بەکۆکردنەوەی سکرین شۆت، پۆست و ڤیدیۆکان وەک بەڵگە بۆ دادگا. فیدراسیۆنی ئەرجەنتین دەیەوێت لەم رێگەیەوە بەرگری لە وێنەی هەڵبژاردەکەی بکات، کە دوای مۆندیال نەک هەر لە رووی وەرزشییەوە، بەڵکو لە رووی میدیاییشەوە بریندار کراوە.

هێمن هەورامی بۆ کونسوڵی گشتی ڕوسیا:کارا نەبوونی پەرلەمان هیچ پاساویكی سیاسی و یاسایی و نیشتیمانی هەڵناگرێت

2026-07-22T13:00:00.000+03:00

هێمن هەورامی ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی مەکتەبی ڕێکخستنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دیدارێکی لەگەڵ ماکسیم روبن کونسولی گشتی روسیای فیدرال، باسیان لە دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان و ناوچەکردوەتەوە

د.هێمن هەورامی ئاماژەی بەوەداوە کە لە دیدارەکەدا باسیان لە لەسەر کۆی هاوکێشە ناوخۆیی و عێراقی و هەرێمایەتییەکان کردوەو، جەختیان لەوە کردوەتەوە کە کارا نەبوونی پەرلەمان پاش نزیکەی دووساڵ لە هەڵبژاردن هیچ پاساویكی سیاسی و یاسایی و نیشتیمانی هەڵناگرێت و ئەو هێزو لایەنەی کورسی پەرلەمانی هەیە و رێگرن یان ئامادە نین پەرلەمان کارا بێت ئەوان بەرپرسیارێتی یاسایی و سیاسی و مێژوویی لە ئەستۆ دەگرن

جەختیشی لەوە کردۆتەوە کە پارتی براوەی یەکەمی هەڵبژاردنە و ئەوەی لە ئەستۆی بووە لە گفتوگۆی نزیک بە ۲٠ مانگ و نەرمی نواندن و ئیمزا کردنی ریککەوتنی سیاسی و پەیام و سەردان و گفتوگۆکان ئەنجام دراون و ئەو کاتیش و ئیستاش ئامادەین بۆ بەشداری لە دەستپێکردنەوەی دانیشتنەکانی پەرلەمانی کوردستان.

چێشتخانەی خێرخوازی «مەریوان حاجی جەمال" كرایه‌وه‌.

2026-07-21T15:21:00.000+03:00

چێستخانەیەك لەسەر ئەرکی سەرمایەداری خێرخواز مەریوانی حاجی جمال لە قەزای سەید سادق کرایەوە، کە ڕۆژانە ژەمی نیوەڕوان بێ بەرامبەر پێشکەشی خەڵکی کەم دەرامەت دەکات

زریان محمد بەرپرسی ڕاگەیاندنی کۆمپانیای ئێم جەی هۆڵدینگ ڕایگەیاند: ئەم پڕۆژە خێرخوازییە بریتییە لە چێشتخانەیەک کە ڕۆژانە ژەمی نیوەڕۆی بێبەرامبەر پێشکەشی هاوڵاتیان و نەدارانی سنوری قەزای سەیدسادق دەکات و یەکێكە لە پشتیوانیەکانی مەریوانی حاجی جەمال بۆ خەڵکی کەم دەرامەت

دووهەنگاوی جوان بۆ گەڕانەوەی هیوا

2026-07-20T15:30:00.000+03:00

فارس نەورۆڵی

جەلالی سام ئاغا، وەک هەنگاوێکی چاکەخوازی و نموونەیەکی باڵا، پڕۆژەیەکی بۆ پاڵپشتیی نەخۆشخانەی هیوا ڕاگەیان بە بڕی ١١٥ ملیۆن و ٣٥٠ هەزار و ٢٠٠ دینار، ئەم پڕۆژەیە بەردەوامیی ساڵانەی دەبێت. پێویستە بە ویژدانەوە کاری چاکە لە لایەن هەر کەسێکەوە بێت لەهەر ڕەنگ و دەنگ و لایەن دارو بێلایەنەوە بێت لەبەرچاو بگیرێت و لەبیر نەکرێت؛ پێویستە ئەو هاوکارییەی عەلی حوسێن یشمان لەبیر نەچێت کە پێشتر بە بڕی یەک ملیۆن دۆلار پێداویستیی بۆ نەخۆشخانەی هیوا دابین کردبوو.

ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە لەناو بازاڕی بێویژدانی، ژاوەژاوی ڕۆژانە و قەیرانە جۆراوجۆرەکاندا، هەندێک جار هەندێ مرۆڤ لەناو ژیانی ڕۆژانەدا بە شێوەیەکی جوان و بیرکردنەوەی ئەرێنی خۆیان وێنا دەکەنەوە و هیوایەک بەو کەسانە دەبەخشنەوە کە بە دەست ئازارەوە گرفتارن. نەخۆشخانەی هیوا لە سلێمانی تەنها ناوەندێکی پزیشکیی ئاسایی نییە، بەڵکوو دواپەناگەی هەزاران مرۆڤە لە سەرتاسەری کوردستان و عێراقدا کە شەڕی مان و نەمان لە بەرامبەر نەخۆشیی شێرپەنجەدا دەکەن . نەخۆشییەک کە ئەوەندە ترسناکە، خەڵکی ناوێرن ناوی بهێنن و پێی دەڵێن (نەخۆشییە پیسەکە).

بۆیە ڕاگەیاندنی پڕۆژەیەکی هاوکاریی بەردەوام لە لایەن جەلالی ساماغا و هەڵوێستی پێشتری عەلی حوسێن بۆ پاڵپشتیی ئەم شەڕەی مرۆڤەکان لە دژی ئەم نەخۆشییە لە جەنگدان .هاوکارییەکی پڕبەهایە بۆ دروستکردنی بەرگری لەلای نەخۆشەکان. ئەم جۆرە پاڵپشتییکردنە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی گیانی هاوپشتیی کۆمەڵایەتی و سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کۆمەڵگەی کوردی هێشتا خاوەنی بنەماکانی مرۆڤدۆستییە. کاتێک کەسانی مرۆڤدۆست و چاکەخواز بەم شێوازە پاڵپشتیی ئەم شەڕە دەکەن، بە نەخۆشەکان دەڵێن( ئێوە لەم شەڕە قورسەدا بە تەنیا نین).

ئێمە نابێت چاکە خوازانەمان لەبیر بچێت چونکە ئەگەرچی ئێستا لە بەردەم جەنگی درۆن و ئابووریداین، لە تەک جەنگێکی شاراوەی تاقەتپڕووکێنداین لە ڕێگەی خواردن و دەرمانی بێ کوالێتی و جەنگی زیهنییداین ، کە ئەمەش ڕۆحی کۆمەڵگە ماندوو و شەکەت دەکات. بۆیە ئەم هاوکارییەی جەلالی ساماغا و عەلی حوسێن بۆ نەخۆشخانەی هیوا، جگە لە هاوکاریی نەخۆشەکان، بارگرانیی سەر کەرتی تەندروستییش سووک دەکات.

هیوادارم ئەم هەنگاوە ببێتە ئیلهامبەخش بۆ کەسانی دیکەش کە لە توانایاندا هەیە ئەم ڕێچکەیە بگرنە بەر ، چونکە ئەم هەڵوێستە شایەنی پێزانین و ڕێزلێنانە بۆ ئەوەی بکرێتە کولتوور و ستراتیژیی پێشبڕکێی چاکەخوازی. ئەم کارە دەبێتە هۆی سڕینی فرمێسکی نەخۆشەکان و گەڕانەوەی هیوا بۆ هەزاران خێزان، کە ئەمەش لوتکەی کوردبوون و مرۆڤدۆستی و بەهێزکردنی گیانی هاوکارییە لەنێوان کۆمەڵگەی کوردستاندا . ئەوانەی ئەم ڕێگایە دەگرنە بەر، لەلای خودا و کۆمەڵگاشدا بە جوانی دەمێننەوە.

ئیسپانیا پاڵەوانی مۆندیالی بەدەستهێنا

2026-07-20T14:55:00.000+03:00

دوای بردنەوەی لە ئەرجەنتین بە یەك گۆڵ، ئیسپانیا توانی ببێتە

پاڵەوانی مۆندیالی ٢٠٢٦

12 کۆچبەری کورد لە لیبیا و تورکیا بێسەروشوێنن

2026-07-16T16:51:50.821+03:00

سەرۆکی کۆمەڵەی پەنابەرە گەڕاوەکان لە ئەورووپا دەڵێت، زیاتر لە سێ مانگە هەشت کۆچبەری کورد لە لیبیا بیسەروشوێنن؛ ئاماژە بەوەش دەکات، چوار کۆچبەری دیکە ویستوویانە بە رێگەی یۆناندا بچنە ئەورووپا، ''بەڵام 45 رۆژە ئەوانیش چارەنووسیان نادیارە''.

ئەمڕۆ چوارشەممە 15-07-2026 بەکر عەلی، سەرۆکی کۆمەڵەی پەنابەرە گەڕاوەکانی ئەورووپا بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند، هەشت کەس کە بە مەبەستی گەیشتن بە ئەورووپا لە هەرێمی کوردستانەوە چوونەتە لیبی، تاوەکو ئێستا بێسەروشوێنن.

بەگوتەی بەکر عەلی، سێ مانگ و نیوە چارەنووسی ئەو هەشت هاونیشتمانییە نادیارە، ''کۆتا پەیوەندییان لە نێوەڕاستی مانگی سێ لە لیبیا بووە. دواتر هیچ پەیوەندییەکیان بە کوسوکاریانەوە نەماوە.''

سەرۆکی کۆمەڵەی پەنابەرە گەڕاوەکان ئاماژەی بەوەش کرد، جیا لەو هەشت کەسە، چوار هاونیشتمانیی دیکە لە تورکیا بێسەروشوێنن کە ویستوویانە بە رێگەی یۆناندا بگەنە ئەورووپا، ''ئەوانیش کۆتا پەیوەندییان 45 رۆژ لەمەوپێش بووە و دواتر سۆراخیان نەماوە.''

بەکر عەلی دەڵێت، دۆزینەوەی کۆچبەرانی بێسەروشوێن کارێکی ئەستەمە، چونکە ئەوان لەژێر دەسەڵاتی حوکمڕانیی ئەو وڵاتانەدا نین، ''بەڵام ئێمە هەموو هەوڵی خۆمان دەخەینەگەڕ، بۆ ئەوەی لە رێگەی خەڵکەوە سەرەداوێکیان لێ بدۆزینەوە.''

پێشتر حکومەتی هەرێمی کوردستان و وەزارەتی دەرەوەی عێراق بە چەندین قۆناخ ئەو کۆچبەرانەیان گەڕاندووەتەوە کە لە لیبیا کەوتوونەتە دەستی گرووپە چەکدارەکان و دواتر رزگار کراون. سەرۆکی کۆمەڵەی پەنابەرە گەڕاوەکانی ئەورووپا دەشڵێت، ''ئەوان کاتێک کۆچبەران دەگەڕێننەوە هەرێمی کوردستان کە شوێنیان دیار بێت، بەڵام ئەو کۆچبەرانەوە بێسەروشوێنن و پێویستە سەرەتا بدۆزرێنەوە.''

ساڵانە هەزاران کۆچبەر دەچنە لیبیا بۆ ئەوەی لەوێوە بە دەریادا بپەڕنەوە بۆ وڵاتانی ئەورووپا، بەڵام زۆربەی جار لە نێوەڕاستی رێگەکەدا رووبەڕووی قاچاخچێتی، گرووپە چەکدارەکان و مەترسیی گەورەی گیانی دەبنەوە.

26ی ئایاری 2026 ئەحمەد سەحاف، کاربەڕێکەری باڵیۆزخانەی عێراق لە لیبیا، رووداوی گوت، لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا 352 کۆچبەر گەڕێنراونەتەوە کە سەرجەمیان خەڵکی هەرێمی کوردستان بوون و بە نایاسایی چووبوونە نێو خاکی لیبیا.

ئەمریکا سزای خستە سەر تۆڕێکی جیهانیی دابینکردنی چەک بۆ سوپای پاسداران

2026-07-16T16:50:00.392+03:00

وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا سزای بەسەر حەوت کەس و کۆمپانیادا سەپاند کە ئەندامن لە تۆڕێکی نێودەوڵەتی بۆ دابینکردنی چەک بۆ سوپای پاسدارانی ئێران؛ وەزیری گەنجینەی ئەمریکاش دەڵێت: "دەبێت ئێران لە چەکی ئەتۆمی دابماڵرێت."

رۆژی چوارشەممە 15ی تەممووزی 2026، نووسینگەی کۆنتڕۆڵکردنی سەرمایە بیانییەکانی سەر بە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا، وەک وەڵامێک بۆ هێرشەکانی ئەم دواییەی ئێران بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە تەنگەی هورمزدا، سزای بەسەر ژمارەیەک کەسایەتی و کۆمپانیای نێودەوڵەتی سەپاند، کە بەگوێرەی نووسینگەکە هاوکاریی سوپای پاسداران دەکەن لە کڕینی چەک و کەرەستەی سەربازی.

پێنج رۆژە لەسەر یەک ئەمریکا هێرش دەکاتە سەر ئێران بە تۆمەتی ئەوەی هێرشی کردووەتە سەر ئەو کەشتیانەی بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕن.

بێسێنت: رێگری لە مەکینەی جەنگی ئێران دەکەین

سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، لە راگەیێندراوێکدا بڵاویکردەوە: "سەرۆک ترەمپ زۆر روون بووە لەوەی کە دەبێت ئێران لە چەکی ئەتۆمی دابماڵرێت. وەزارەتی گەنجینە بەردەوام دەبێت لە بە ئامانجگرتن و تێکدانی ئەو تۆڕە نایاساییانەی کە بودجە بۆ بەرنامە چەکدارییەکانی ئێران و ماشینە جەنگییەکەی تاران دابین دەکەن."

تۆڕەکە چۆن کار دەکات؟

بەگوێرەی زانیارییەکانی وەزارەتی گەنجینە، ئێران سوودی لە کۆمپانیا بیانییەکانی فڕۆکەوانی، گواستنەوە و نێوەندگیرە داراییەکان وەرگرتووە بۆ ئەوەی رۆڵی سوپای پاسداران لە کڕینی چەکدا بشارێتەوە. ئەندامانی ئەم تۆڕە لە ئێران، رووسیا، ئیتاڵیا و نێجیریا بڵاوبوونەتەوە.

دیارترین کەس و کۆمپانیا سزادراوەکان:

١. بەهرۆز نەمازی: هاووڵاتییەکی ئێرانی و بەڕێوەبەری کۆمپانیای "نیکا جێت"ە لە تاران، کە کار لەسەر بەرهەمهێنان و چاککردنەوەی پارچەی فڕۆکە و درۆن دەکات بۆ سوپای پاسداران.

٢. ماریا ڤلادیمیرۆڤنا سێلینا: هاووڵاتییەکی رووسییە و بریکارێکی دێرینی دابینکردنی چەکە بۆ ئێران. بەرپرسی دارایی کۆمپانیای "ئاڤراتێک"ە لە مۆسکۆ.

٣. دۆنیا ئەتایب: هاووڵاتییەکی ئیتاڵییە و نیشتەجێی میلانە، تۆمەتبارە بەوەی بەشداریی لە هەوڵەکانی بەهرۆز نەمازی کردووە بۆ کڕینی چەک.

٤. کۆمپانیای ڤانگاردی نێجیریا: کۆمپانیایەکی دابینکردنی کەرەستەی تاکتیکییە لە نێجیریا و وەک نێوەندگیر بۆ کارەکانی نەمازی کاری کردووە.

کاریگەریی سزاکان

وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کردووە، بەهۆی ئەم بڕیارەوە هەموو سەروەت و سامان و بەرژەوەندییەکانی ئەو کەس و لایەنە سزادراوانە لە ناو خاکی ئەمریکا یان لە ژێر دەستی هاووڵاتیانی ئەمریکیدا بێت، بلۆک دەکرێن. هەروەها هەر دامەزراوەیەک کە 50٪ی یان زیاتری هی ئەم کەسانە بێت، دەکەوێتە ژێر هەمان سزا.

وەزارەتی گەنجینە هۆشداریشی داوە کە هەر دامەزراوەیەکی دارایی یان کەسێک مامەڵە لەگەڵ ئەم سزادراوانەدا بکات، خۆی رووبەڕووی سزای تووند و پێبژاردنی دارایی گەورە دەکاتەوە. ئەم هەنگاوە وەک بەشێک لە ستراتیژیی ئیدارەی ترەمپ دەبینرێت بۆ بڕینی سەرچاوە داراییەکانی سوپای پاسداران و بێبەشکردنیان لەو کەرەستە تەکنەلۆژیانەی بۆ تێکدانی سەقامگیریی ناوچەکە بەکاری دەهێنن.

گرژییەکانی ئێران و تەنگەی هورمز هەڕەشە لە ئاسایشی خۆراکی جیهانی دەکەن

2026-07-16T16:48:16.862+03:00

گەورە ئابووریناسی رێکخراوی فاو هۆشداری دەدات گرژی و ململانێکان لە ناوچەکە، بەتایبەت ئەوانەی پەیوەندییان بە ئێرانەوە هەیە، دەبنە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتری نرخی خۆراکی تەندروست لە جیهاندا. دەشڵێت، تەنگەی هورمز دەرچەیەکی یەکلاکەرەوەیە بۆ گواستنەوەی کەرەستە سەرەکییەکانی بەرهەمهێنانی خۆراک.

ماکسیمۆ تۆرێرۆ، گەورە ئابووریناسی رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (فاو) لە لێدوانێکدا رایگەیاند، ئەگەری داخستن یان دروستبوونی ئاستەنگ لە تەنگەی هورمز مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی خۆراکی جیهانی.

تۆرێرۆ دەڵێت: "تەنگەی هورمز یەک لەسەر چوار بۆ یەک لەسەر سێی کەرەستە سەرەکییەکانی تەواوی سیستمی خۆراک دەگوازێتەوە، لەوانەش گازی سروشتی، کبریت و ئەو ترشانەی بۆ دروستکردنی پەین بەکاردێن، لەگەڵ وزە. هەر پچڕانێک لەو ناوچەیە دروستببێت، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی ئەو کەرەستانە و لە ئەنجامدا نرخی خۆراکیش گرانتر دەبێت."

75%ی نرخی خۆراک بۆ گواستنەوە و کۆگاکردنە

بەگوێرەی ئامارەکانی راپۆرتی نوێی "فاو"، تێچووی خۆراک تەنیا پەیوەست نییە بە کێڵگەکانەوە. گەورە ئابووریناسەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژەی بەوە کرد، 75%ی ئەو نرخەی بەشداربووان (کڕیاران) بۆ خۆراکی دەدەن، دوای جێهێشتنی کێڵگەکان زیاد دەکات، ئەویش تێچووی گواستنەوە و کۆگاکردنە. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت ناسەقامگیریی رێڕەوە ئاوییەکان و گرانبوونی وزە چەندە کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر بژێوی خەڵک هەیە.

سەبارەت بەو ناوچانەی زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە، ماکسیمۆ تۆرێرۆ گوتی: "ناوچەی ئەمریکای لاتین و بەتایبەتی دەریای کاریبی، خراپترین دۆخیان هەیە لە رووی بەرزیی تێچووی خۆراکی تەندروستەوە. پارادۆکسەکە لێرەدایە کە ئەمە کیشوەرێکە خۆی خۆراکێکی زۆر هەناردەی جیهان دەکات، کەچی خەڵکەکەی بە زەحمەت دەستیان بە خۆراکی تەندروست دەگات."

خۆراکی تەندروست و مافی مرۆڤ

لەلایەکی دیکەوە، ستێفان دوجاریک، گوتەبێژی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی بەرپرسیارێتی حکومەتەکان بۆ دابینکردنی خۆراکی تەندروست رایگەیاند: "حکومەتەکان ئەرکی سەرشانیانە دڵنیابنەوە لەوەی گەلەکەیان بە ئازادی و تەندروستی بژین."

هەرچەندە ستێفان راستەوخۆ وشەی "ماف"ی بۆ دەستڕاگەیشتن بە خۆراک بەکارنەهێنا، بەڵام پرسی دابینکردنی خۆراکی بە بنەمایەکی سەرەکی بۆ ژیانی ئازادانەی مرۆڤ دانا.

بڕیارە هەفتەی داهاتوو، رێکخراوی فاو ووردەکاریی زیاتر لەبارەی دۆخی خۆراک و نرخەکان لە راپۆرتێکی گشتگیردا لە شاری رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا بڵاو بکاتەوە.

ستراتیژیەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

2026-07-16T16:27:00.000+03:00

نازم عەبدوڵا

جیاوازیی گۆڕانکارییەکانی نێوان ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا کە لە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆدا بەرجەستە بوە، خۆی لە نێوان جوگرافیا و سیستمدا دەبینێتەوە. لە ساڵانی ١٩١٥ و ١٩١٦دا، نوێنەرانی فەڕەنسا و بەریتانیا بە ڕەزامەندیی ڕوسیا و ئیتالیا، دەستکەوتەکانی میراتی دەوڵەتی عوسمانییان بەپێی قەبارەی هێزەکانیان و پێگەی دەسەڵاتی سەربازیی و ئابورییان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد؛ ئەو دابەشکارییەش پێگەی بەریتانیا و فەڕەنساى دیاریی کرد و ئەو ڕێککەوتنەش بە ناوی نوێنەرانی هەردو وڵاتەکەوە ناوزەد کرا بە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ.

ئەمریکا لەم ڕێککەوتنەدا بەشدار نەبو، بۆیە لە ناوچەکەدا بەرژەوەندیی ئەو دو وڵاتە بە پلەی یەکەم پارێزراو بو کە خاوەنی پێگە و نفوزی سیاسی و سەربازیی خۆیان بون. چۆن لەو کاتەدا ئەو وڵاتانە بەرژەوەندیی خۆیان ڕەچاو کرد، ئێستاش ئەمریکا لە پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوادا خۆی بە میراتگری بەریتانیا و فەڕەنسا دەزانێت، لە هەمان کاتدا دەیەوێت بەپێی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی، جارێکی تر نەخشەی سیاسی و ئابوریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابڕێژێتەوە.

جیاوازییەکانی نێوان سایکس-پیکۆ لە سەدەی ڕابردودا لەگەڵ دونیابینیی ئەمریکا بۆ گۆڕانکارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە چەند خاڵێکدا دەخەینە ڕو:

١. سایکس-پیکۆ دەستنیشانکردنی دەوڵەتی جوگرافی بو، ئەوە بو لە ساڵی ١٩٢١دا بە لێکدانی هەر سێ ویلایەتی بەغدا، بەسرە و موسڵ دەوڵەتی عێراق دروست کرا. هاوشێوەی عێراقیش، وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەپێی تایبەتمەندیی خۆیان دەستکاریی کران. لە ساڵی ١٩٤٨دا دەوڵەتی ئیسرائیل دروست کرا، لە بەرامبەردا بۆ ڕازییکردنی عەرەب و دابەشکردنی شوێنەواری دەوڵەتی عوسمانی، چەندین دەوڵەتیشیان بۆ گەل و نەتەوە عەرەبییەکان دروست کرد.

بەڵام دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا لەلایەن ئەمریکاوە (کە ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کاتی داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە و دەرکردنی لەلایەن ئەمریکا و هاوپەیمانەکانیەوە کە لە ٣٢ دەوڵەت پێکهاتبو)، ئەمریکا دور لە نەخشەی سایکس-پیکۆ و بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی، سیستمی حوکمڕانی لە عێراقدا داڕشتەوە و سیستمی فیدراڵیی لە دەستوردا جێگیر کرد، کە ئەمەش پێچەوانەی ناوەندیبون و ئەو سیستمە حوکمڕانییە بو کە سایکس-پیکۆ دایڕشتبو.

٢. گۆڕینی دیموگرافیی ناوچەکە لەبری بایەخدان بە بەهێزکردنی مەرکەزییەتی دەوڵەتە خاوەن کێشەکان؛ ئەمریکا بۆ کەمکردنەوەی سەرئێشەکانی خۆی و وەک وەڵامێک بۆ ئەو هەمو قەیرانانەی ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ بەجێی هێشتون، بە هاوشێوەی نەتەوە خاوەن پێگەکان، بایەخی بە نەتەوە، تایەفە و مەزهەبە جیاوازەکانی تر دا. ئەمەش لە لایەکەوە وەک وەڵامێک بو بۆ کێشە و قەیرانەکانی ناوچەکە، لە لایەکی تریشەوە لە ڕێگەی کەناڵە جۆربەجۆرەکانەوە بۆ پارێزگاریکردن بو لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل. ئەوەش بە هێنانەپێشەوەی سیستمێکی تازەی حوکمڕانی لە ناوچەکەدا، بە جۆرێک کە هەناسەدانێک بێت بۆ کەمەنەتەوە، ئایین و تایەفە جیاوازەکان تا بتوانن بەرژەوەندیی خۆیانی تێدا ببیننەوە.

ئەگەر ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ بەبێ حیسابکردن بۆ نەتەوە، ئایین و مەزهەبەکان تەنها دابەشکردنی جوگرافیا بوبێت، ئەوا ئەمریکا بەبێ دەستکاریکردنی جوگرافیا، کاری لەسەر خاوەندارێتیکردنی پێگەی ئایین، نەتەوە، تایەفە و مەزهەبە جیاوازەکان کرد. هەروەها بە جۆری سیستمی حوکمڕانی، ڕێگەی لە باڵادەستیی ڕەهای نەتەوە و مەزهەبە زۆرینەکان گرت. لە هەمان کاتدا، ئەمە پلانێکی ستراتیژی بو بۆ پاراستنی پێگەی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، چونکە ئەم سیستمە تازەیە ڕێگە نادات هیچ وڵاتێک ببێتە خاوەنی پێگەی سەربازی و ئابوریی بەهێز کە بتوانێت ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی ئەمریکا.

ئیسرائیل یەکێکە لە بەرژەوەندییە سەرەکییەکانی ئەمریکا کە دەیەوێت لە ڕوی سیاسی و ئابورییەوە تێکەڵی وڵاتانی ناوچەکەی بکات. ئیسرائیلییەکان زۆرجار دەڵێن: "ئێمە دەوڵەتێکی جێبەجێکارین و بڕیارەکانی ئەمریکا جێبەجێ دەکەین"، ئەمەش وای کردوە بەرژەوەندیی سیاسی و ئابوریی ئیسرائیل وەک ئەمریکا پارێزراو بێت و لە ناوچەکەدا ڕێگە نەدەن بە دروستبونی دەوڵەتی خاوەن پێگەی ئابوری و سەربازیی بەهێز. ئەمەش هۆکاری سەرەکیی ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێرانە، دوریش نییە وڵاتە مەرکەزیی و خاوەن پێگە سەربازی و ئابورییەکانی تری ناوچەکەش دوای ئێران بە ئامانج بگیرێن.

٣. لە سەردەمی جەنگی سارددا، ئەمریکا شەڕی ئایدۆلۆژیای یەکێتیی سۆڤیەتی بە وڵاتە خاوەن پێگە ئابوریی و سەربازییە بەهێزەکان دەکرد، بەڵام ئێستا ئەمریکا وەک سیستمێکی سەرمایەداریی، شەڕی چین و ڕوسیا بە دەستگرتن بەسەر سەرچاوەکانی ئابوریی، تەکنۆلۆژیا و هێزدا دەکات. بۆیە جۆری ململانێی نێوان وڵاتە زلهێزەکان گۆڕاوە و ئەمریکا تەنها پشت بە سیستمی حوکمڕانی و ئیدارەدانی دەوڵەتی جوگرافیی هاوشێوەی سایکس-پیکۆ نابەستێت. ئەمەش وا دەکات سەرچاوەکانی هێزی ئابوریی و ململانێ بە تەنها لە لای مەرکەز نەبێت، بەڵکو دەکرێت لە لای وڵاتێکی مەرکەزیی خاوەن پێگەی وەک سعودیە بێت، یان هەندێک جار لە لای وڵاتانی بچوکی وەک کوێت و قەتەر بێت، جاروباریش لە لای گەلانی فارس، تورک و عەرەب بێت؛ دەشکرێت لە لای گەلێکی خاوەن خاک و زەمینێکی پڕبەرەکەت وەک خاکی کوردان بێت.

ئەو کات کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە ڕێگەی هێنانەپێشەوەی جۆری حوکمڕانیی تازەوە، چۆن گرێبەست لەگەڵ نەتەوەی زۆرینەدا دەکەن، بە هەمان شێوە گرێبەست لەگەڵ نەتەوە کەمینەکانیشدا دەکەن. ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت؛ چۆن وڵاتێکی فرەنەتەوەی وەک عێراق یان سوریا دەڵێن ئێمە هاوپەیمانی ئەمریکاین، لە هەمان کاتدا گەلێکی وەک کوردیش کە دوەم پێکهاتەی سەرەکیی ئەو وڵاتانەیە دەڵێت ئێمە هاوپەیمانی ئەمریکاین. سیستمی سەرمایەداریی ئەمریکا وەک چۆن بایەخ بە دەوڵەتە بەهێزەکان و نەتەوە زۆرینەکان دەدات، بە هەمان شێوە بایەخیش بە پێگەی ئەو نەتەوانە دەدات کە خاوەنی پێگەی ستراتیژیی و خاکی پڕپیت و بەرەکەتن.

بۆیە ئەوەی بەکردەوە لە سیاسەتی ئەمریکادا دەردەکەوێت، پابەندنەبونە بەو سیاسەت و دابەشکارییەی سایکس-پیکۆ، بەڵکو بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی، جارێکی تر گۆڕانکاریی لە سیستمی حوکمڕانیی پێشودا دەکات و سیستمێکی حوکمڕانیی جیاواز دەهێنێتە کایەوە؛ وەک ئەوەی ئێستا لە عێراقدا هەیە، یان ئەو جۆرە گۆڕانکارییەی بە سستی لە دەوڵەتی سوریادا دەکرێت. دور نییە دوای دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بۆ ئەو تێکهەڵچونەی لە نێوان ستراتیژیەتی ئەمریکا و ستراتیژیەتی تورکیادا هەیە لەسەر پێگەی کەمەنەتەوەکان (بەتایبەتی کورد)، لە سوریاش کۆمەڵێک گۆڕانکاریی تر بکرێت.

سەبارەت بە لێدوانەکانی نێردەی ئەمریکا (تۆماس باراک) کە لە ڕواڵەتدا دژ بەو واقیعەیە کە ئێستا لە سوریا و عێراقدا هێنراوەتە ئاراوە؛ نابێت تەنها لە گوتارەکانی ئەوەوە تەماشای واقیعەکە بکەین، بەڵکو دەبێت تەماشای ئەوە بکەین ئەمریکا بە کردەوە لەو دو وڵاتەدا چی ئەنجام داوە. هەر کاتێک کردار و گوتاری هێزێک لەیەک جیا بونەوە، دەبێت حیساب بۆ کردار بکەین نەک گوفتار و ئاخاوتنی تاکتیکی. ئەوەی لە ئاخاوتنەکانی تۆم باراکەوە دەردەکەوێت، لە پێناوی دڵڕاگرتنی تورکیای هاوپەیمانیدا زیاتر تاکتیک بەسەریدا زاڵە؛ نایەوێت تێکهەڵچون لەگەڵ ستراتیژیەتی تورکیادا دروست ببێت، چونکە تورکیا دەیەوێت لەو وڵاتانەی دراوسێیدا کە پێکهاتەی کورد تێیاندا بەرچاوە، بە یەکپارچەیی بمێننەوە. هەروەها دەیەوێت ئەمریکا پشتیوانی لە کەمەنەتەوەکانی وەک کورد و هاوشێوەکانی نەکات و لە وڵاتەکانی خۆیاندا پێگەی یاسایی و دەستورییان بۆ فەراهەم نەهێنرێت، بەڵکو وەک بەشێک لە نەتەوەی باڵادەستی ئەو وڵاتانە حیسابیان بۆ بکرێت.

تورکیا و ئێران دەزانن کە هاوشێوەی سوریا و عێراق، ئەمریکا دەستکاریی جوگرافیای وڵاتەکانیان ناکات، بەڵام دەشزانن چۆن دەستکاریی سیستمی حوکمڕانیی عێراق و سوریای بە ئەندازەیەک کردوە کە ئەگەر پلانەکانی سەر بگرێت، نێزیکە هاوشێوەی ئەو دو دەوڵەتە، دەستکاریی سیستمی حوکمڕانیی ئەوانیش بکات. تا ئێستا ئێران دژ بەو گۆڕانکارییانەیە، تورکیاش لە هەلومەرجی ئێستادا یەکێکە لەو ئەنجومەنەی پێکهێنراوە بۆ چۆنیەتیی گۆڕانکاریی هەلومەرجی سیاسی، ئابوریی، دیموگرافی و هێز لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

بۆیە تاکە ڕێگە بۆ کەمەنەتەوەکانی ناوچەکە، بریتییە لە تێگەیشتن لە پلانە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و کارکردن لەو چوارچێوەیەدا. ئەو گۆڕانکارییانەش کە ئەمریکا دەیانکات، لەبەر خاتری هیچ گەلێک یان دژی هیچ گەلێک نییە، بەڵکو بەستنی هاوپەیمانیێتی و داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی و ئابوریی ناوچەکەیە لە پێناوی بەرژەوەندییە نزیک و دورەکانی خۆیدا.

کێ زیانمەندی داخستنی ڕێگاکانە

2026-07-16T14:53:57.862+03:00

عوسمان گوڵپی

هیچ کۆمەڵگەیەك لە نێو قاڵبێکی دروستکراودا جێگای نەبوەتەوە و نابێتەوە، بۆیە خراپترین دەسەڵات ئەوەیە بیەوێ تەواوی کۆمەڵگە بخاتە نێو ئەو قاڵبەی خۆی دەیەوێ یان دروستی کردوە، یان هەموو دەرگاکان دابخا و بیەوێ ڕێگاکان بەخواستی خۆی ڕەنگ ڕێژ بکا، رێگای کاری سیاسی و رێگای کاری ڕێکخراوەیی و بازرگانی و میدیایی و تا هەموو بوارەکانیتر ....

دەسەڵاتی عاقڵ رێگاکان داناخا، ڕێگاکان دەکاتەوە بۆ ئەوەی تەواوی چین و توێژەکانی کۆمەڵگە خۆیان لە گۆشەیەکدا بۆ خزمەتکردن ببیننەوە، هەست بکەن نەفەسێك هەیە کە دەتوانن لێیەوە تواناکانی خۆیان نیشان بدەن، گەنجەکان هەست بکەن پانتاییەكی سروشتی هەیە و ئەتوانن خۆیانی تێدا بسەلمێنن.

کاتێ دەرگاکان دادەخرێن و بۆشاییەك نیە کە گەنجەکان بتوانن لە گۆشەیەکا خزمەت بکەن یان خۆیان بدۆزنەوە، ئیتر ڕێگاکان دێنەوە بۆ ئەو شوێنەی کە نابێ بێنەوە، ڕێگایەک کە بەریەککەوتن دروست دەکات وسەرقاڵی ناپێویست بۆ خودی دەسەڵات دەهێنێتە ئاراوە و توانای گەنجەکان بە خەسار دەدات لە ململانێیەکی ناپێویستدا، بۆیە تا ڕێگاکان زیاتربن دەرگاکانی سودمەندی بۆ کۆمەڵگە زیاتر ئەبن و بەریەککەوتنەکان کەمتر دەبنەوە، لە کاتێكدا پێویستە دەسەڵات دەرفەتی یەکسان دروست بکات و لە نێو کایەکدا ڕۆڵی هەبێ نەك کایەکان لە نێو ئەودا خۆیان ببیننەوە، یەکەمیان دەبێتە خاڵی ئیجابی و دوەمیان قۆرخکاری.

کاتێ کە تۆ حیزب و کۆمپانیا و بازرگانی سەربەخۆت دروست دەکەیت و مەیدانەکە بەتەواوی قۆرخ دەکەیت، میدیا و ڕێکخراوی مەدەنی و سەنتەری لێکۆڵینەوە و دامەزراوەی تایبەت بە خۆت هەیە و بەس ئەوانت قبوڵە، تەنانەت یانە وەرزشیەکانیش سەربە خۆتن و رێکخراوی خەیری و مرۆیی تایبەت بە خۆت هەیە، دەست دەبەیت بۆ ڕیکخراوی کلتوری و هونەری و ئەوانیش ئەبێ هی تۆبن، ئیدی هیچ بوارێک نامێنێتەوە تواناکان تیایدا بخرێتە ڕوو لەدەرەوەی خۆت، لە کاتێکدا هیچ کۆمەڵگەیەك لە نێو حیزب یان دەسەڵاتدا جێی نەبوەتەوە، لەم حاڵەتەدا پانتایی پەرەپێدانی تواناکان ئەوەندە کەم دەبێتەوە کە ئەوانەی لەدەرەوەی ئەو بازنەوەن هیچ جێگایەك نەمێنێتەوە خۆیانی تیا ببیننەوە، بۆیە یاخی بوون و ڕەخنە و پێداهەڵشاخان بێ بەرنامە گەشە دەکەن و ڕۆژ بە ڕۆژ پانتایی زیاتر داگیر دەکەن و ئەوانەشی مەیلی سیاسەتی ڕەخنەگرانەیان نیە بە ناچاری دەبنە بەشێك لەو ئاراستەیە.

بۆیە دەسەڵاتداری عاقڵ هەموو کایەکان داگیرناکات، بەڵکو لە نێو ئەو هەموو کایانەدا هەمیشە نەفەسێك دەهێڵێتەوە بۆ ئەوەی وزە و تواناکان تێیاندا ڕۆڵی خۆیان بگێڕن و خزمەت بە کۆمەڵگە بکەن، ئەو کات بەریەککەوتنیش کەمتر دەبێتەوە و زۆرترین تواناکان دەخرێنەوە خزمەتی کۆمەڵگە، چونکە قۆرخکاری بەریەککەوتن زیاتر ئەکات و کۆمەڵگەش وێران دەکات.

پارتی سیاسی و حکومەت: بەدەستورکردنی پەیوەندییەکە

2026-07-15T16:28:00.000+03:00

‌

لاوک سەلاح

حکومەت بە بێ پارتی سیاسی ناتوانێت بژێت، پارتی سیاسیش بەبێ حکومەت ناتوانێت بەردەوام بێت، ئەم پەیوەندییە کاسۆلیکییە چۆن رێک دەخرێت؟ ئەم پەیوەندییە تا مردنە و تەنها بە مەرگی یەکێکیان کۆتای دێت، ئەوەش روونادات!

با لە سەرەتاوە ئەو رایە سیاسییە بەیان بکەین، ئێمە، پارتی سیاسی، وەک دامەزراوەیەکی گشتی دەبینین کە کار لەسەر کۆکردنەوەی رای گشتی و دارشتنی بەرنامەیەکی سیاسی گشتی بۆ خزمەتکردنی هاوڵاتی و رێکخستنی پەیوەندییەکانی نێو کۆمەڵگە دەکات، دژی نین، ئێمە دژی رەفتار و هەڵسوکەوتی چەوت و ناپەسەندی پارتی سیاسین کە پێشێلی بنەما سیاسییەکان و پەیمانە سەرەکییەکانی خۆی و مانفێستە جەوهەرییەکەی و مێژووی خۆی دەکات و کاری سیاسی وەک خزمەت نابینێت، و توانای نابێت ببێتە نوێنەری هەمیشەی ئاییندەی هاوڵاتی.

لە مێژووی هاوچەرخی کۆمەڵگەی ئێمەدا، پارتی سیاسی دامەزراوەیەکی گشتی تاقانە بووە بۆ پاراستنی شوناسنامەی میللەتێک و بەرگریکردن لە بوونی نەتەوەیەک، ئەم دامەزراوەیە بەهەموو سەرنجەکانی کە هەمانە لەسەری، تەنها دامەزراوەیەک بووە کە گوزارشتی لە ئیرادەی نەتەوەیەک کردووە بۆ بەگژداچوونەوەی ستەمی سیاسی. راستە پێوەرەکانی بە بەراورد بە پارتە سیاسییەکانی ئەوروپا جیاواز بووە و تەنانەت دەتوانین بڵێن دواکەتووە بووە، بەڵام ئەوەی گرنگ بووە ئەوەیە کە توانیوویەتی بەرگری بکات.

بەڵام ئەم دامەزراوەیە لەگەڵ ئەو قۆناغە سیاسیانەی کە پێیدا تێپەربووە، نە پرژاوەتە سەر ئەوەی خۆی پرۆسەیەکی بەردەوام و هەمیشەیی هەبێت بۆ چاکردنی خۆی. لە ئیستاشدا، لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە پێداچوونەوە بە پەیکەر و ئەرکەکان لە جاران زیاترە بۆ ئەوەی لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریەکان بگونجێت. پارتی سیاسی پێویستی بە گۆڕینی روخسارەکان و پلانەکان و ستراتیژییەکان و پەیکەرەکان هەیە. پارتی سیاسی پێویستی بەجۆرێک لە وەبەرهێنانی سیاسی و کەلتووری و کۆمەڵایەتی و تەنانەت ئابووری نوێ هەیە. لە ئێستادا، هیچ لیژنەیەک یاخود ناوەندێکی سیاسی ناناسم کە سەرقاڵی ئەو ئەرکە بێت، ئەوەی کە لە ئارادایە دەستپێشخەری کەسانێکن لە نێو پارتی سیاسی لەم لا یاخود ئەولا. پرۆژەکە هێشتا سیاسەتی فەرمی پارتی سیاسی نییە.

ئینجا با قسەیەک سەبارەت بە زاراوەی دەستوور بکەین کە بە بێ بوونی ناوەرۆکێکی لۆجیکی سیاسی و یاسایی بەرهەمدار و بە چەندان شێواز بۆ بەرژەوەندی سیاسی و شەخسی جیاواز و بە لێکدانەوەی جیاوازی ناکۆک بەیەکتر بەکار هاتووە و دێت. ئێمە لێرە مەبەستمان لەم زاراوەیە رێکخستنی ژیانی سیاسییە بە یاسایەک کە پەیوەندی نێوان پارتی سیاسی و دامەزراوەی حکومەت دیاری بکات، لەبەرئەوەی هەردووکیان کۆڵەکەیەکی گرنگی ژیانی سیاسین و تەواوکەری یەکترن و لە ڕێی هەردووکیانەوە بەرژوەندییەکانی کۆمەڵگە ئیدارە دەدرێن.

بۆ زانیاری گشتی خوێنەر، لە دونیای دیموکراسییەدا، ئەوە پارتی سیاسییە ئەندامەکانی دەنێرێت بۆ نێو حکومەت و لە لایەکی دیکەوە، ئەوە پرۆگرامی پارتە سیاسییەکە کە دەبێتە هەوێنی پرۆگرامی حکومەت، تەنانەت پارتە سیاسییەکانی نێو ئۆپۆسیزۆنیش تا ئەو کاتەی لە سەنگەری دەرەوەی حکومەتەن ناراستەوخۆ بە حکومەتەوە بەستراون، خۆ ئەگەر حکومەت و پرۆسەی سیاسی نەبێت پارتە سیاسییەکانی ئۆپۆسیزیۆن لە پێناوی چی و کێدا کار دەکەن.

لە یادمە، لە کێشمەکێشی دانوستانە سیاسییە لۆکەڵەکانی پارتە سیاسییەکان بۆ پێکهێنانی حکومەت پێشنیاری ئەوەم کرد لە پاڵ لیژنە سیاسییەکان کە دانوستان دەکەن، لیژنەیەکی تەکنیکی بەتوانا هاوشان بەو لێژنەیە پێکبهێنرێت بۆ ئەوەی هێڵە سیاسییە سەرەکییەکانی دانوستانەکان بکەنە پرۆگرامی سیاسی، بۆ نموونە، ئەوەی وەزارەتی پەروەردە وەردەگرێت دەبێت شارەزای پەیکەر و میلاک و مێژووی وەزارەتەکە بێت بۆ ئەوەی تواناکانی پارتە سیاسییەکە بە پێداویستەکانی وەزارەت بپێوێت و لەسەر ئەو بنەمایە وەرەقەیەکی سیاسی و حکومی بۆ ئیدارەدانی وەزارەت ئامادە بکرێت. نموونەیەکی دیکەشم لە یادە، بەر لە زیاتر لە ١٠ ساڵ پێشنیاری نوسینەوەی ستراتیژیەتێکم بۆ وەزارەتێک کرد بەڵام نە کاریان لەسەر کرد، و نەبووە هەوێنی پرۆژەی دیکە، ئەوەی جێ سەرسوڕمان بوو ئەو وەزارەتە پرۆگرامی ٢٠ ساڵەی بڵاوکردبۆوە! لە وڵاتانی پاش جەنگ، دەبێت وردە وردە شتەکان بچنەوە شوێنی خۆیان، دەبێت پرۆگرامەکان سێ بۆ پێنچ ساڵە بێت، دواتر کە وەزارەتەکە پێی نایە دۆخێکەوە کە سەقاگیری سیاسی و ئابووری و دارایی لە ئارادا بێت ئەو کات پلانی دوورمەودا لەسەر بنەمای دەستکەوتەکانی ساڵانی رابردوو ئامادە دەکرێت. ئەوە تێڕوانینی سیاسی و ئەزموونی سیاسییە کە رۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە ئیدارەدانی وردەکارییە سیاسییەکان.

لە گرفتەکانی ئێمە، لە پاش راپەرینی ساڵی ١٩٩١ و ساڵانی دواتر، هەر وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر تاواناکانی رژێمی بەعس، هەندێ پرۆژەی فیکری جیاواز هاتنە ئاراوە و کەوتنە دژایەتی دامەزراوەی پارتی سیاسی ئیتر ناسیونالیزم یان ئیسلامی یان چەپەکان بوو بێت، بێگومان هەڵەی پارتە سیاسیەکان خۆشیانی تێدا بوو، ئەمە هەڵەیەکی مێژووی بوو، هەڵەی نەبوونی تێگەیشتنی سیاسی دروست لە پەیکەر و مێژووی کۆمەڵگە و رەوتی سیاسی و قۆناغی سیاسی سەردەمەکە، لە بەرئەوەی دواجار ئەوە گردبوونەوەی هاوڵاتییە لە دەوری پارتی سیاسی، کە دەچێتە چوارچێوەیەکی سیاسی و یاسایی، ئا لێرەدا، لەم رەوتەدا، دارشتن و پەیرەوکردنی دەستورێکی سیاسی بۆ نوێنەرایەتکردنی چینەکانی کۆمەڵگە دەبێتە پێویستییەکی بەپەلە و ستراتیژی.

بەداخەوە، ئەو پرۆژانەی پاش راپەرین، بۆ نموونە، کە کاریان لەسەر پرسێکی وەک تۆتالیتاریەت دەکرد، لە هەگبەیدا، و لە باشترین دۆخدا، خوێندنەوەیەکی تیۆری بوو، خوێندنەوەیەکی موتوربەکراو بە کۆمەڵگەکە خۆی نەبوو، لە ئاستی ئیدانەکەردنی سیستمی سیاسیدا مانەوە، نەوەک نەخشەرێگایەکی سیاسی عەمەلی بۆ ریفۆرم و دۆزینەوەی بەدیل بێت. ئەو پرۆژانە پێیان وابوو ئەوە کاری ئەوان نییە بەدوای ئەلتەرناتیفی سیاسیدا بگەرێن، کاری ئەوان تەنها ئیدانەکردنە، دواجار، پرۆژەکان خۆیان لە سڕینەوەی پارتی سیاسییدا دۆزییەوە و بێ ئاگایانە و بەئاگا، بە ناراستەوخۆ و راستەخۆ، کۆمەڵگەیان فڕدایە سەنگەرێکی دیکە لە فەرهەنگ و کەلتوورێکی سیاسی نامۆ کە هەموو " پرۆژەی سیاسی لێبوردەی و پێکەوەبوون"نیان رەت دەکردەوە. لە راستیدا، دەبوایە هەڵسەنگاندنی سیستمی سیاسی رووخاو، هاوشان بە دارشتنی سیستمێکی عەمەلی بهاتایەتە ئاراوە. هۆکاری نەبوونی ئەمەش ئەو شۆکە سیاسییە بوو کە هەرەسی سیستمە سیاسییەکە خوڵقاندبووی، شۆکێکی سیاسی هەموومانی سەرمەست کرد بوو.

با ئێستا قسەیەک لەسەر دەستورکردنی پەیوەندی نێوان حکومەت و پارتی سیاسی بکەین، حکومەت وەک دامەزراوە و نوێنەری دەستەڵات و دەوڵەت، گەیشتن بەم قۆناغە چەند قۆناغێکی دیکەی پێویستە. راستە، لە عێراق، بۆ نموونە، کاری سیاسی لە حزبی بەعس قەدەغە کرا و زۆرێک لە ئەندامەکانیان سزادران، بەڵام ئەم جۆرە کاردانەوەیە بە مەرگ سپاردنی ئەو پارتە نەبوو کە کارەکانی زۆر لە تاوان زیاتر بوون. پاش ئەم کاردانەوەیە دەبوایە بنەمایەکی دیکە بۆ کاری سیاسی بێتە ئاراوە کە زۆر بە توندی نەهێڵێت تارمایی رەفتارەکانی بەعس بە ژیانی سیاسییەوە وەک دێوزمەیەکی رەش بمێنێتەوە، کەواتە بەدەستورکردنی ئەو پەیوەندییە ترۆپکی پرۆسەی رێکخستنی دامەزراوەی پارتی سیاسی و دامەزراوەی حکومەتە، لە نێوان مەرگی پارتی سیاسی وەک سزا و رێکخستنەوەی ئەو پەیوەندییە دەبێت پرۆسەی بە یاساکردنی پەیوەندییەکە رووبدات. بەداخەوە کە پەرلەمانێک لە ژیانی سیاسی هەرێمدا سڕابێتەوە و پەرلەمانێک لە عێراق شەرعیەتی کاری نەبێت وەک پێویست، ئەو پرۆسەی بەدەستورکردنە چۆن دێتە دی؟ کە ژیانی سیاسی بە گشتی لە سەرتاپا عێراقدا ئیفلیج بوو بێت، چۆن بڕوانینە پرۆسەی دامەزراوەکردن و رێکخستنەوەی پەیوەندییە یاسایی و سیاسی و حکمڕانییەکان.

ئەوەی لەم هەڵمەتەی دوایی بۆ سەر چەند ئەندامێکی پەرلەمانی عێراق بەناوی بەگژاچوونەوەی گەندەڵی بەدی دەکرێت ئەوەیە ئەم پرۆسەیە بۆ ئەو مەبەستە نییە، تاوەکو ئێستا، کە شەرعیەت بۆ کار و ئەرکی پەرلەمانی عێراق بگێرێتەوە. ئەوەی روودەدات هەڵمەتێکی سنووردارە و بە رێکەوتنی سیاسی پارتە سیاسییە سەرەکییەکانە. ئەم هەڵمەتە بەنوقسانی دەمێنێتەوە ئەگەر نەخشەرێگایەک یاخود دەستوورێک نەیەتە ئاراوە ئەو پەیوەندییە یاسایی و سیاسییە رێک بخاتەوە. هەموو هەنگاوێکی سیاسی دروست، لە پشتیەوە فیکرێکی سیاسی دروست هەیە.

پوختەی قسە: پرۆسەی بەدەستورکردنی پەیوەندی نێوان پارتی سیاسی و حکومەت، دەبێت لە خاڵێکەوە دەست پێبکات، هەر دووکیان کۆڵەکەی ژیان و پرۆسەی سیاسیین، کاری پارتە سیاسییەکانە کار لەسەر وەدەستهێنانەوەی متمانەی هاوڵاتی بکەن، راستە پرۆسەکە دوور مەودایە بەڵام پرۆژەیەکی ستراتیجییە، لەبەرئەوەی بەشێکە لە کۆی بیناکردنەوەی کۆمەڵگە، کە بەداخەوە، تا ئێستا لە عێراقدا بوونی نەبووە. ئامانجی ستراتیژی ئەم پرۆسەیە دەبێت ئەوە بێت کە ئیتر پارتی سیاسی وەک رەگەزێکی شەرانگێز نەبینرێت، بەڵکو ببێتە ئەو ئامرازەی کە ئیعدعای بۆ دەکرێت بۆ خزمەت کردن. راستکردنەوەی ئەم پەیوەندییە، لە هەمان کاتدا، بەشێکە لە راستکردنەوەی مێژووی پارتی سیاسی لەم وڵاتەدا. لاتان سەیر نەبیت، تەنانەت لە پەیوەندی هاوڕێیەتی ئاسایی دوو برادەر و لە نێو ئەندامانی پارتێکی سیاسیدا، دەستوور، وەک بەڵگەنامەی رەفتاری ستاندەرد کە بەرجەستەی بنەماکانی مافی مرۆڤە ئێجگار پێویستە.

گرژییەکانی ئێران و ئەمریکا لەهەڵکشاندان

2026-07-15T16:25:00.000+03:00

ناوچەکە رووبەڕووی پەرەسەندنێکی سەربازی مەترسیدار بووەوە، دوای ئەوەی فەرماندەیی ناوەندی هێزەکانی ئەمریکا (سێنتکۆم) زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانی و مووشەکی توندی بۆ سەر چەندین ئامانجی جیاواز لە ناو خاکی ئێراندا دەستپێکرد.

بەگوێرەی بەیاننامەیەکی سێنتکۆم، ئۆپەراسیۆنەکە زیاتر لە 80 ئامانجی سەربازی گرتووەتەوە کە بە تەقەمەنی زۆر ورد پێکراون، ئامانجەکان بریتی بوون لە ژێرخانی سەربازی، سیستەمی بەرگری ئاسمانی، ناوەندەکانی فەرماندەیی، رادارە کەنارییەکان و توانای مووشەکی دژە کەشتی، هەروەها ئەمریکا رایگەیاندووە کە زیاتر لە 60 بەلەمی بچووکی سوپای پاسدارانیان لە گەرووی هورمز لەناو بردووە.

ئەم هێرشانەی واشنتۆن وەک سزایەک بۆ تاران هاتووە، دوای ئەوەی لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا ئێران سێ کەشتی بازرگانی (نەوتهەڵگرێکی مارشاڵ ئایلاند، کەشتییەکی سعوودی و کەشتییەکی لیبێری) لە رێڕەوە نێودەوڵەتییەکاندا کردە ئامانج، ئەمریکا دەڵێت ئەم رەفتارانەی تاران پێشێلکردنی روونی ئاگربەست و مەترسین بۆ سەر ئاسایشی دەریایی.

لەلایەکی دیکەوە، سوپای پاسدارانی ئێران بێدەنگ نەبوو و رایگەیاند، وەک وەڵامێک بۆ هێرشەکانی ئەمریکا، 85 پێگەی سەربازی ئەو وڵاتەی لە هەردوو دەوڵەتی کوەیت و بەحرەین بۆردومان کردووە، میدیاکانی ئێران بانگەشەی ئەوەش دەکەن کە توانیویانە درۆنێکی ئەمریکی لە جۆری (MQ-9) بخەنە خوارەوە و چەند کەشتییەکی جەنگی ئەمریکیشیان کردووەتە ئامانج.

وەزارەتی دەرەوەی ئێران واشنتۆنی تۆمەتبار کرد بە تێکدانی رێککەوتنەکان و رایگەیاند، بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان هەنگاوی یەکلاکەرەوە دەگرنەبەر.

هاوکات لەگەڵ چڕبوونەوەی هێرشەکان، سوپای کوەیت رایگەیاند کە بەرگری ئاسمانی وڵاتەکەی خەریکی بەرپەرچدانەوەی مووشەک و درۆنەکانە، لە بەحرەینیش وەزارەتی ناوخۆ زەنگی ئاگادارکردنەوەی لێدا و داوای لە هاووڵاتییان کرد روو لە شوێنە ئارامەکان بکەن.

تێکچوونی بارودۆخە ئەمنییەکە وایکرد مەسعود پزشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران کە بۆ بەشداریکردن لە مەراسیمی بەڕێکردنی تەرمی عەلی خامنەیی، رێبەری کۆچکردووی ئێران لە نەجەف بوو، بەپەلە بەرەو تاران بگەڕێتەوە.

راپۆرتە ناوخۆییەکانی ئێران ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنها لە شاری سیریک و گوندی میسین لە دوورگەی قوشم، دەنگی 14 تەقینەوەی گەورە بیستراوە و بەهۆی کەوتنەخوارەوەی پارچە مووشەکیشەوە ژمارەیەک هاووڵاتی لە شاری سیریک بریندار بوون، هەروەها سەرچاوە ئەمریکییەکان جەخت دەکەنەوە کە ئەم هێرشانەی ئەمڕۆ چوار بۆ پێنج هێندە بەهێزتر بوون لەو هێرشانەی کە 10 رۆژ لەمەوبەر ئەنجامدرابوون.

عێراق داوای سیستمی بەرگری و پشتیوانی سەربازی لە ئەمریکا دەکات

2026-07-15T16:25:00.000+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق کرد. لە کاتێکدا شاندی یاوەری سەرۆکوەزیران لە کۆشکی سپی زیاتر رەهەندێکی ئابوورییان هەبوو، بەڵام لە پێنتاگۆن داوای پشتیوانیی سەربازی و دابینکردنی سیستمی بەرگری کرا.

دۆناڵد ترەمپ لە بەردەم "ئۆڤاڵ ئۆفیس" پێشوازی لە عەلی زەیدی کرد. لە کۆبوونەوەی نێوانیاندا کە وەزیرانی دەرەوە و جەنگ ئەمریکا ئامادەیی بوون، شاندی عێراقی زیاتر لە کەسایەتیی سیاسی و بازرگانی پێکهاتبوون و هیچ بەرپرسێکی سەربازییان لەگەڵ نەبوو، ئەمەش وەکو پەیامێک لێکدرایەوە کە بەغدا لەم قۆناخەدا دەیەوێت سەرنجی زیاتر لەسەر پرسی بازرگانی و ئابووری بێت.

بەڕێوەبەری نووسینگەی رووداو لە واشنتن لە بەشێکی کۆبوونەوەکە ئامادەبوو، پرسیاری لە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا کرد، چۆن هاوکاری حکومەتی عێراق دەبن لە چەککردنی گرووپە چەکدارەکان و پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغداش چۆن دەبینن؟

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە وەڵامی پرسیارێکی رووداو سەبارەت بە چەککردنی گرووپە چەکدارەکان و پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا، پشتیوانیی خۆی بۆ سەرۆکوەزیرانی عێراق دووپاتکردەوە و باسی لە دۆخی ناوچەکە کرد.

ترەمپ گوتی: "پێموایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە هەموو کات یەکگرتووترە. ئێران چیتر وەکو پێشتر بەڵا و 'کەڵەگای' ناوچەکە نەماوە کە گوندەیی بەسەر عێراق و وڵاتانی دیکەدا دەکرد. ئێستا توانا سەربازییەکانیان لەنێوبراون و ئەو ترسە نەماوە."

سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەش کرد کە "ناکرێت وڵاتێکی وەکو ئێران هەبێت و بیەوێت هێزی خۆی بەسەر ناوچەکەدا بسەپێنێت."

عەلی زەیدی: هەرێمی کوردستان بەشێکە لە جەستەی عێراق

سەبارەت بە پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا، ئەگەرچی ترەمپ راستەوخۆ وەڵامی پرسیارەکەی نەدایەوە، بەڵام عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق رایگەیاند: "عێراق وەکو یەک جەستە وایە و هەرێمی کوردستانیش بەشێکە لەو جەستەیە."

سەبارەت بە هۆکاری هەڵبژاردنی واشنتن وەکو وێستگەی یەکەمی سەردانەکەی، زەیدی گوتی: "من بارێکی قورسی ئابووریم بۆ جێماوە و وڵاتەکەم پێویستی بە هاوبەشێکی ستراتیژیی وەکو ئەمریکا هەیە. ئەم سەردانە تەنیا بۆ هاوسۆزی نییە، بەڵکو هەنگاوێکی عەقڵانییە بۆ چارەسەرکردنی کێشە داراییەکان."

داواکارییەکەی پێنتاگۆن و بەشداریی نوێنەری هەرێمی کوردستان

دوای کۆبوونەوەکەی کۆشکی سپی، سەرۆکوەزیرانی عێراق چووە وەزارەتی جەنگ (پێنتاگۆن). بەپێچەوانەی کۆبوونەوەکەی یەکەم، لە پێنتاگۆن لیوا محەممەد وەکو نوێنەری هەرێمی کوردستان و وەزارەتی پێشمەرگە لە ناو شاندەکەدا ئامادە بوو.

بەپێی زانیارییەکانی رووداو، لەو کۆبوونەوەیەدا عێراق داوای پشتیوانیی سەربازی و کڕینی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی لە ئەمریکا کردووە. ئەم داواکارییە لە کاتێکدایە بڕیارە لە کۆتایی مانگی ئەیلوولی ئەمساڵدا، ئەرکی هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق و هەرێمی کوردستان کۆتایی بێت.

بانکی ناوەندیی عێراق بڕی دۆلاری گەشتیارانی کەمکردەوە؛ رێکارە نوێیەکان راگەیێندران

2026-07-15T16:05:00.000+03:00

بانکی ناوەندیی عێراق رێنمایی نوێی لەبارەی پشکی دۆلاری گەشتیاران دەرکرد و بڕەکەی لە 3000 دۆلارەوە بۆ 2000 دۆلار کەمکردەوە. بانکەکە دەڵێ، "ئامانجمان رێکخستنەوەی بازاڕ و هاندانی سیستمی ئەلیکترۆنییە."

رۆژی چوارشەممە 8ی تەممووزی 2026، نووسینگەی راگەیاندنی بانکی ناوەندیی عێراق رایگەیاند، رێنماییە نوێیەکان تایبەتن بە رێکخستنی میکانیزمی دابینکردنی دراوی بیانی بۆ ئەو هاووڵاتییانەی گەشت بۆ دەرەوەی وڵات دەکەن.

بەپێی رێنماییەکان، پشکی هەر گەشتیارێکی سەروو 18 ساڵ، مانگانە بووەتە 2000 دۆلاری ئەمریکی، لە کاتێکدا پێشتر 3000 دۆلار بوو.

بانکی ناوەندی روونی کردووەتەوە کە ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی پەرەپێدانی پرۆسەی فرۆشتنی نەختینەی بیانی و بەرزکردنەوەی کارایی دابەشکردنی سەرچاوەکانە، بە جۆرێک کە لەگەڵ باشترین پەیڕەوە بانکییە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێت.

لە راگەیێندراوەکەدا هاتووە: "ئەم رێکارە بەشێکە لە زنجیرەیەک چاکسازی بۆ دڵنیابوونەوە لە گەیشتنی دۆلار بە دەستی هاووڵاتییان، ئەمەش رۆڵی دەبێت لە سەقامگیرکردنی بازاڕی دراو و بەرزکردنەوەی توانای بانک بۆ رووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکارییە ئابوورییەکان."

بانکی ناوەندیی عێراق جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم رێکارانە تەنیا رێکخستنن و ئامانج لێیان هاندانی هاووڵاتییانە بۆ بەکارهێنانی کارتە ئەلیکترۆنییەکان وەک رێگەیەکی سەرەکی و پارێزراو بۆ دابینکردنی خەرجییەکانیان لە دەرەوەی وڵات.

ئەم بڕیارە وەک هەوڵێک بۆ گۆڕینی ئابووریی عێراق بۆ ئابوورییەکی دیجیتاڵی و هاوتەریببوونی لەگەڵ پێوەرە جیهانییەکان دەبینرێت.

نانۆپلاستیک و کاریگەریی لەسەر داهاتووی مرۆڤایەتی و زەوی

2026-07-13T16:28:00.000+03:00

نازەنین عوسمان

کەس نییە نەزانێت پلاستیک چییە، هەروەها دەشزانین کە کاریگەریی خراپی هەیە لەسەر زەوی و زیندەوەران و هەموو زانستەکان باس لە زیانەکانی دەکەن. لەگەڵ ئەوەی جێگرەوەی نییە، رۆژ بەرۆژ بەکارهێنانی لە زۆربووندایە.

لە ناوەڕاستی سەدەی رابردووەوە تا ئێستا، زیاتر لە دە بلیۆن تۆن لە پلاستیک بەرهەم هێنراوە، نیوەی ئەو ژمارەیە، لەدوای ساڵی (2000)ەوەیە. بەکارهێنانی پلاستیک، چووەتە هەموو بوارەکانی ژیانەوە، بۆ نموونە؛ لە بوارە سەرەکییەکاندا بەم رێژانەی لای خوارەوە بەکار دێن:

40٪ قوتوو و پێچانەوە.

16٪ دروستکردنی خانووبەرە.

14٪ جلوبەرگ.

7٪ ئۆتۆمبێل و گواستنەوە...

پلاستیک، بە شێوەیەکی سەرەکی، لە جۆرە جیاوازەکانی گەردیلەی پۆلیمەر بە رێژەی جیاواز پێک دێت لەگەڵ هەندێک پێکهاتەی کیمیایی تر، جۆرە جیاوازەکانی پلاستیک دروست دەکرێت.

بەهۆی ئەوەی پلاستیک هەرزانە و دروستکردنی ئاسانە، بە شێوەی جیاواز و جۆراوجۆر لە زۆربەی پیشەسازییەکان بەکار دێت.

مرۆڤی سەردەم، بە پلاستیک دەورە دراوە. گەر سەیری دەوروبەری خۆمان بکەین و هەر لە خۆمانەوە دەست پێ بکەین؛ لە جلوبەرگ و پێڵاوەوە تا دەگاتە گەورەترین و قورسترین پیشەسازی، پلاستیک دەبینن، تەنانەت مرۆڤ پلاستیکی گەیاندە دەرەوەی زەوی و نێو مانگ. ئەو ئاڵایەی ئەمەریکا لەسەر مانگ چەقاندی، لە پلاستیک دروست کرابوو، ئەمە جگە لەو هەموو سەتەلایتەی لە دەوری زەویدان.

کێشەی سەرەکیی پلاستیک، لە شینەبوونەوە و لەناونەچوونیدایە، نازانین ئایا رۆژێک دادێت لەناو بچێت، یان هەر دەمێنێت؟ راستە پلاستیک دەشکێت بۆ پارچەی بچووک، بۆ ماکرۆپلاستیک، مایکرۆپلاستیک و نانۆپلاستیک، لە شێوەیەکی قەبارە گەورەوە بۆ شێوەیەکی قەبارە بچووک، کە بە چاو نابینرێن، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە لە سروشتدا نامێنێن.

لە ساڵی 2004دا سەرەتای پەیدابوونی زانیاری لەسەر میکرۆپلاستیک پەیدا بوو؛ ئەو گەردیلە بچووکانەن کە لەژێر میکرۆسکۆپدا دەبینرێن و لە ئاوی دەریا و نێو خۆڵ و هەموو ژینگەدا دۆزراونەتەوە.

کاتێک پلاستیک دەشکێت بۆ پارچەی بچووک، قەبارەی شکانەکەی جیایە. قەبارەی ماکرۆپلاستیک گەورەترە لە پێنج ملیمەتر و بە چاو دەیبینین. قەبارەی میکرۆپلاستیک، لە پێنج ملیمەتر بچووکترە (لە قەبارەی بەکتریایە) و پارچە بچووکەکان دەکرێت بە میکرۆسکۆپ ببینرێن. هەرچی نانۆپلاستیکە، هێندە بچووکە (لە قەبارەی ڤایرۆسە)، تەنیا بە میکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی دەبینرێن و قەبارەیان لە یەک میکرۆمیتەر بچووکترە.

نزیکەی 70 ساڵە بە شێوەیەکی فراوان پلاستیک بەکار دێت، لە نێو هەندێک بەفری جەمسەرەکاندا، نانۆپلاستیک دۆزراوەتەوە کە تەمەنی50 ساڵە.

ئەو پلاستیکەی بەکار هاتووە تا ئێستا، لە سەدا دە کەمتری دووبارە بەکار هاتووەتەوە و لە سەدا نەوەدەکەی تری فڕێدراوەتە ناو ژینگە. یەک کیسەی نایلۆن کە دەیخەیتە نێو خاشاکەکەت، دوای چەند ساڵێک دەبێتە چەندان ملیار لە نانۆپلاستیک لە نێو ژینگەدا. گەر پلاستیک ژینگە پیس بکات، پێدەچێت نانۆپلاستیک ژینگەپیسکەرێکی ئەبەدیی بێت.

دووبارە بەکارهێنانەوەی و ریسایکلی پلاستیک کارێکی ئاسان نییە و تێچووی زۆرە، بەشێکیان هەندێک بەرهەمی کیمیایی تێدایە و رێگرە لە بەکارهێنانەوەی. هەندێکیشیان شتومەکی کیمیایی ژەهراوییان تێدایە و نابێت دووبارە بەکار بهێنرێنەوە. زۆربەی ئەو پلاستیکانەشی دووبارە دەکرێنەوە، تەنیا یەک جار ریسایکل دەکرێنەوە و جاری دووەم فڕێ دەدرێن، واتە مرۆڤ نەیتوانیوە پشت بە ریسایکل ببەستێت بۆ کەمکردنەوەی پلاستیک.

نانۆپلاستیک، لەبەر ئەوەی قەبارەی زۆر بچووکە و کێشی زۆر کەمە، دەتوانێت لە هەموو شوێنێک بڵاو بێتەوە: لە نێو زەوی و خۆڵ، لە نێو ئاو و دەریا، لە هەوا، لە نێو لەشی مرۆڤ و ئاژەڵ، تەنانەت لەشی کۆرپە، کە بە وێڵداش و پەتی ناوکدا دەڕوات، هەروەها بۆ نێو دار و سەوزە و میوە... بۆ هەر شوێنێک بەخەیاڵتدا بێت.

بەهۆی ئەوەی زۆر دەمێک نییە ئاگاداری نانۆپلاستیکین، تا ئێستاش بەشێکی زۆر لە لێکەوتەکانی نەزانراوە. ئەوەی تا ئێستا ئاشکرا بووە بۆیان؛ نانۆپلاستیک توانای چوونەناوەوەی نێو شانەی لەشی زیندەوەرانی هەیە. ئەم چوونەناوەوەیە بۆ نێو شانەکان، تا لە ژینگەدا زۆرتر بێت، بێگومان زۆرتر دەچێتە ناو لەشی زیندەوەرانەوە.

نانۆپلاستیک لەو شوێنانەش دۆزراوەتەوە کە دەستی مرۆڤیان پێ نەگەیشتووە، کە بەهۆی سووکییەکەیەوە لەگەڵ هەوا و ئاو تێکەڵ بووە و لەگەڵ باران و لەسەر شاخی بەرز و دوور لە ئاوەدانی هاتووەتە خوار. هەروەها لە نێو ماسی و گیانەوەرەکانی دەریاییشدا دۆزراوەتەوە. لە نێو سێو، پەتاتە، کاهوو و گێزەر، لە نێو گیا و خواردنی ئاژەڵ، لە نێو سییەکانی بەراز و لە ریخۆڵەی سەگ و مراوی، لە نێو مێشکی مرۆڤ و لەشی کۆرپەدا دۆزراوەتەوە.

تاکوو ئێستا، بە باشی نازانین چۆن رێگری لە تێکەڵبوونی نانۆپلاستیک بە لەشی زیندەوەران بکەین، کە لە رێگەی: هەناسە، پێست، خواردن و ئاوەوە دەمژرێت و وەریدەگیرێت. نازانین بەهۆیەوە لەش چی بەسەر دێت؟ لەگەڵ خوێن و دەمارەکان چ رۆڵێک دەبینێت؟ لە نێو ئۆرگانەکاندا چ کاریگەرییەکی دەبێت؟ چەند لەگەڵ شیری دایک دەدرێتە منداڵ و بێچوو؟ چ کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر گەشەی منداڵ و مێشک؟ چ کاریگەرییەکی لەسەر هێلکە و بێچوو دەبێت... کاریگەریی لەسەر دار و دروستکردنی کلۆرۆفیل و رەگەکانی بۆ هەڵمژینی ئاو و خواردن بە چ شێوەک دەبێت؟ کاریگەریی لەسەر ئەو پەیوەندییەی لەنێوان دارەکاندا هەیە چۆن دەبێت، گەشە و مانەوەیان بە چ شێوەیەک دەبێت؟

هەندێک توێژینەوە دەریانخستووە لە هەندێک شوێندا کۆ دەبێتەوە، وەک: ماسوولکە، مێشک و رێژنەکان.

جگە لە مەترسییەکانی خودی نانۆپلاستیک، مەترسیی تریش هەیە لە دروستکردنی پلاستیکدا، کە هەندێک کانزا و کەرەستەی ژەهراوی تێکەڵ دەکرێت. ئایا نانۆپلاستیک ئەو کانزا و ژەهرانە لەگەڵ خۆی هەڵدەگرێت و دەچنە نێو شانەکان؟ گەر هەڵی گرت، کاریگەریی لەگەڵ کانزاکانی نێو لەش چۆن دەبێت؟ لەسەر دروستکردنی ئێسک و گواستنەوەی شەپۆلە کارەباییەکانی دەمار و مێشک چۆن دەبێت؟

کاریگەرییەکان لەسەر گوێ و چاو بە چ شێوەیەک دەبێت؟ کاریگەرییان لەسەر مێرووەکان بە چ شێوەیەک دەبێت؟ لەسەر زاوزێیان، لەسەر پیتاندنی دار و میوە؟

هەنگەکان لە سەدا نەوەدی گوڵی کێوی دەپیتێنن و لە سەدا سیی خواردنی جیهان پشتی بە هەنگەکان بەستووە بۆ پیتاندن. ئایا نانۆپلاستیک چ جۆرە کاریگەرییەکی لەسەر مێرووەکان دەبێت لە داهاتوودا؟

مێرووەکان تەنیا لە رێگەی بۆن و رەنگ و با و رێژنەکانیان گوڵەکان ناناسنەوە، بەڵکوو لە رێگەی پەیوەندیی کارەبایی و موگناتیسیشەوە پەیوەندی بەیەکەوە و دەکەن و ماڵەکانیان دەناسنەوە؛ نانۆپلاستیک چ کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر گواستنەوەی ئەو کارۆموگناتیسییانەی مێرووەکان بەکاری دەهێنن لەنێوان خۆیاندا؟

باڵندە و ئاژەڵە ئاوییە کۆچبەرەکان لە رێگەی شەپۆلی کارەبا و موگناتیسەوە رێگەکانیان دەناسنەوە؛ نانۆپلاستیک چ کاریگەرییەکی دەبێت بەسەر ناسینەوەی رێگەکانیان و بەسەر لەشیانەوە؟

کاریگەریی نانۆپلاستیک لەسەر شانەکانی لەش بە چ شێوەیەک دەبێت؟ چونکە نانۆپلاستیک توانای چوونەناوەوەی نێو شانەی هەیە؛ ئایا کاریگەریی چۆن دەبێت لە نێو شانەکان، لەسەر کارکردنیان، هاتوچۆی ئاو و خواردن بە نێو دیواری شانەکاندا؟ کاریگەریی لەسەر ئەو دژەئۆکسیدانە چۆن دەبێت کە پارێزگاری لە شانەکان دەکەن؛ ئایا رێگر نابێت و نابێتە هۆی دروستبوونی خانەی شێرپەنجەیی؟ کاریگەرییان لەسەر جیناتەکان بە چ شێوەیەک دەبێت؟

ئەمانە و هەزاران پرسیاری تر، بە شێوەیەکی راست و دروست بێوەڵامن. ئەو گومانانەی لە نانۆپلاستیک دەکرێت، زۆرن، مەترسییە شاراوەکان بێئەژمارن. هەموو زانایان دەزانن گەر کاریگەریی راستەوخۆی خراپیشی نەبێت، ئەوا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەریی زۆر خراپی هەیە لەسەر هەموو زیندەوەران. لەگەڵ ئەو هەموو مەترسییانەش، بەکارهێنانی پلاستیک رۆژ بە رۆژ زۆرتر دەبێت؛ تەنیا لە یەک دەبەی ئاوی یەک لیتریدا، ٢٤٠ هەزار نانۆپلاستیکی تێدایە، جا ئەگەر ئەمەمان لەبەر چاو بێت، دەزانین رووبەڕووی چ مەترسییەک دەبینەوە.

تاکوو ئێستا هیچ رێگەیەک نییە خۆمانی لێ بپارێزین، چونکە دەورەمان دراوە بە پلاستیک، بەڵام دەکرێت کەمی بکەینەوە. هەندێک لەو رێگەیانە، تاک دەتوانێت پێیان هەڵبستێت و هەندێکی تر بە دەوڵەت و پیشەسازییەکان و زانا و سەنتەرە توێژینەوەکان دەکرێن.

زانایان لە هەوڵی بەکارهێنان و دروستکردنی جۆرێک لە پلاستیکی ئۆرگانیکن (بایۆپلاستیک)، کە لە نیشاستە و قامیش دروست دەکرێت، ئەمە وەک هەموو بەرهەمە ئۆرگانیکەکان توانای شیبوونەوەی هەیە لە سروشتدا، بەڵام تاکوو ئێستا بە شێوەیەکی کەم دروست دەکرێت.

هەندێک بەکتریا و قەوزە لە سروشت و لە تاقیگەکاندا خەریکە دروست دەکرێن، کە ئەنزیمی تایبەتیان هەیە بۆ هەرسکردن و خواردنیان لەسەر شکاندنی ئەو کاربۆنانەی نێو نانۆپلاستیکە. ئەمە هیوایەکی گەورەی بەدواوەیە.

لە سەرانسەری جیهاندا هەڵمەتی بڵاوکردنەوەی زانیاری و هۆشیارین بۆ کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک؛ لە هەندێک وڵاتدا ئەو زانیارییانە، بەتایبەتی لەسەر ئاستی تاک، زۆر گەشەی کردووە و هۆشیاریی باشیان پەیدا کردووە لەسەر کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک.

لە کوردستاندا، کێشەی گەورە، بەکارهێنای دەبەی ئاوە بە پلەی یەکەم. بەهۆی پیسی و نەبوونی ئاوی نیشتمانی، خەڵک زۆر پشتی بە ئاوی دەبە بەستووە. دابەشکردنی ئاوی تەندروست، رێگرێکی سەرەکییە لە بەکارهێنانی دەبە. دەکرێت لە ماڵەکاندا فلتەری ئاو دابنرێت، یان ئاوی کووڵاو، ئەوەش کاریگەریی باشی دەبێت لەسەر کەمکردنەوەی نانۆپلاستیک. هەروەها لەسەر شارەوانی و دامەزراوە حکومییەکانە کە ئاوی خواردنەوە پاکژتر بکەن، تا ئەوەندە پشت بە ئاوی دەبە نەبەستین.

هۆشیاری بۆ کەمکردنەوەی بەکارهێنانی نایلۆن، بەتایبەتی کیسەی نایلۆن و سفرەی نایلۆن، کە داروبەردی ئەم وڵاتەی ئێمەی پیس کردووە. ئەوە بەسە گەر سەیری شەقامەکانمان بکەین، دەزانین چەندە بەکاریان دەهێنین. جاران سەبەتەی پووش هەبوو، هەموو ماڵێک بۆ بازاڕ بەکاری دەهێنا، یاخود ئەو سفرانەی پاک دەکرانەوە، ئەمانە زۆر ئاسانە بەکارهێنانیان و دۆستی ژینگەن.

بەکارهێنانی قاپی شووشە لەجیاتی قاپی پلاستیک، بۆ گەرمکردنەوەی خواردن و دانەنانی پلاستیکی سلیفۆن بۆ سەر خواردن لە کاتی گەرمکردنەوە لە نێو مایکرۆوەیڤدا، چونکە پلاستیک بە گەرمی هەڵدەوەشێت و بەشێک لە نانۆپلاستیک تێکەڵ بە خواردنەکەمان دەبێت. خواردن لە نێو کیسەی پلاستیک هەڵنەگرین، چونکە گەرمی و ساردی، هەردووکیان کاریگەریی خراپیان هەیە لەسەر شکاندنی پۆلیمەرەکانی پلاستیکی لێ دروست دەکرێت. قەسەبی پلاستیک بۆ خواردنەوە بەکار نەهێنین. هەندێک خواردن یاریدەدەرن بۆ کەمهەڵمژینی نانۆپلاستیک لە نێو لەشدا، وەک: ترشیات و میوە دژەئۆکسەدەکان.

جلوبەرگی لۆکە، کەتان و خووری زیاتر بەکار بهێنین وەک جلی نایلۆن. کاتی شووشتنی جل بە ئاوی گەرم لە نێو جلشۆر، بەشێک لەو نانۆپلاستیکە لەگەڵ شووشتن لێ دەبێتەوە و بەشێکی لەگەڵ ئاو دەڕوات و بەشێکیشی بە لەشمانەوە دەنووسێت، کە لە رێگەی پێستەوە ئەگەری هەڵمژینی نانۆپلاستیک هەیە. ئاوی زۆر گەرم، ئەم هەڵوەشاندنەوەیە زۆرتر دەکات، بۆیە دەکرێت بە ئاوی سارد و شلەتێن بشۆردرێن.

ئەو دەبە پلاستیکانە دووبارە بەکار نەهێنینەوە کە بۆ یەک جار بەکار دێن، هەندێک لەو پلاستیکانە بەپێی دروستکردنەکەی، بەکارهێنانەوەی خراپە و ژمارەی نانۆپلاستیک زۆرتر فڕێ دەداتە دەرەوە.

گسک زوو زوو بە ماڵدا بهێنرێت و فلتەری باش بۆ گسکەکان بەکار بهێنین.

وردەکاریی زۆرمان پێویستە بۆ کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک و هۆشیاریی کۆمەڵگە بۆ پەیداکردنی زانیاریی سەبارەت بە مەترسییەکانی نانۆپلاستیک. بێگومان پەیڕەوکردنی کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک، کاری رۆژانەمان زۆرتر دەکات و دەبێت ئامادە بین قوربانیی بە کات بدەین و زیاتر بیر لە هەڵسوکەوتمان بکەینەوە، تا ئەو وردەکارییانەمان جێی خۆیان دەگرن و دەبنە بەشێک لە کاری رۆتینیی رۆژانەمان، بەڵام دەبێت هەردەم ئەوەمان لەبەر چاو بێت؛ زەوی و داهاتووی نەوەکانمان، بە رەفتار و کرداری ئێمەوە پەیوەستە.

هێمن هەورامی: هەمووان لەبەردەم بەرپرسیارێتی و تاقیکردنەوەی پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستاندان

2026-07-08T17:15:34.572+03:00

هێمن هەورامی: هیچ بیانویەکی سیاسی و یاسایی و نیشتیمانی نەماوە بۆ کارا نەبوونی پەرلەمان و هەمووان لەبەردەم بەرپرسیارێتی و تاقیکردنەوەیەکی یەکلاکەرەوەی پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستاندان

هێمن هەورامی ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی مەکتەبی ڕێکخستنی پارتی، لە دوو دیداری جیاوازدا لەگەڵ کونسولی ژاپۆن و راوێژکاری سیاسی هێزەکانی ئەڵمانیا لە عێراق و هەرێمی کوردستان، تائکیدیان لەوە کردۆتەوە کە پارتی وەک هێزی براوەی یەکەم هەموو هەوڵێکداوە تا بە دیداری دوو قۆڵی و چەند قۆڵی و پەیام و راگەیەندراو و لیژنەی گفتوگۆ، رێککەوتن ئەنجام بدرێ و پەرلەمان کارا بێت و ئەرکە دەستوریی ویاساییەکانی جێبەجێ بکات.

دەقی نوسینی هەواڵەکە لە پەڕەی فەرمی د.هێمن هەورامی وەرگیراوە

بەم شێوەیە

رۆژی ۸ ی ۷ ی ۲٠۲٦ لە پیرمام بە جیا دوو دیدارمان لەگەل کونسولی ژاپۆن هیتۆشی ئیشیزوکا و بەرپرسی کاروباری سیاسی باڵێۆزخانەی ژاپۆن لە عێراق تۆمۆهیرۆ ماتسوشیما ومایوکی نیشیمورا لەبەشی سیاسی و خاتوو لویسیا راوێژکاری سیاسی هێزەکانی ئەڵمانیا لە عێراق و هەرێمی کوردستان هەبوو.

لە بارەی دوایین بارودۆخی سیاسی ناوخۆیی هەرێمی کوردستانەوە جەختمان لەوە کردەوە کە دوای ۲٠ مانگ لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستان، پارتی وەک هێزی براوەی یەکەم هەموو هەوڵێکداوە تا بە دیداری دوو قۆڵی و چەند قۆڵی و پەیام و راگەیەندراو و لیژنەی گفتوگۆ، رێککەوتن ئەنجام بدرێ و پەرلەمان کارا بێت و ئەرکە دەستوریی ویاساییەکانی جێبەجێ بکات. هەموو ئەو ریگری و کاتکوشتنانەمان روونکردەوە لەگەل ئەو ئاستەنگانەی لەو ماوەیەدا دروستکران بۆ بە لارێدا بردن و نادیدە گرتنی بەرئەنجامی هەلبژاردنەکان.دووپاتمان کردەوە کە بۆ پاراستنی قەوارەی دەستوری هەرێم و دیموکراسیەت و رێزگرتن لەبەشداری سیاسی دەنگدەران و سەرپێخستنەوەی دامەزراوەکان، سەرجەم لایەنە سیاسیەکان کە نوینەریان لە پەرلەمان هەیە لەبەردەم بەرپرسیارێتی و تاقیکردنەوەیەکی گرنگی سیاسی ویاسایی و نیشتیمانیدان بۆ کاراکردنی پەرلەمان و جێبەجی کردنی هەنگاوە دەستوری و یاساییەکان. وەک پارتی دیموکراتی کوردستان ئامادەییمان هەیە بەشداری لە دانیشتنی پەرلەمان بکەین و ئەگەر هەر لایەکی دیکە بە هەرجۆرە ریککەوتنی زیندان یان رێککاری دیکە خۆی پێ زۆرینە یان هاوشانی کورسییەکانی پارتیە با بفەرموون بێن لە ناو پەرلەمانێکی کارادا درێژە بە گفتوگۆ سیاسیەکان بۆ هەنگاوەکانی دواتر بنێین ،بەدەر لەمە خۆدزینەوەیە لە بەرپرسیاریتی و نادیدەگرتنی دەنگی دەنگدەران و بە بارمتە گرتنی پەرلەمانی کوردستانە.

لە بەشێکی دیکەی دیدارەکانمان،دوایین هەڵوێست و شیکردنەوەمان لەسەر دۆخی عێراق و ناوچەکە خستە روو.