KURDPLAT

گۆڕانکاری و مانەوەی دەسەڵات لە بەردەم ئۆپۆزسیۆنێکی تەماشاکاردا

2026-11-11T13:47:47.107+03:00

پارتی و یەکێتی لە ڕێگەی ئیدارەدانی هەرێم و هەڵبژاردن و ململانێ و رێککەوتنەکانیانەوە زۆر ڕوون دەزانین چی دەکەن و چیان دەوێ و چۆن سیاسەت دەکەن.

بەڵام ئۆپۆزسیۆن کە دەبێت ئامانجەکەیان ڕاستکردنەوەی سیستمی ئیدارەدان و حکومڕانی و گۆڕانکاری ڕیشەییبێ، کەچی لە ناو بازنەی یەکێتی و پارتیدا ون بوون و بە زەحمەت و تاك تاك لەدەرەوەی بازنەی ئەوان دەیاندۆزیتەوە، هەندێکیان ئەسلەن هەر ئۆپۆزسیۆن نەبوون و نین، بەشێکیشیان هیچ چوارچێوەیەکی ئۆپۆزسیۆن بوون نایانگرێتەوە، ڕاستر بڵێم لێیان تێناگەین چی دەکەن و چیاندەوێ، خۆشبەختانە لێرە و لەوێ بەرپرسەکانی خۆشیان دەڵێن ڕاستر ئەوەیە بڵێین حیزبەکانی دەرەوەی دەسەڵات نەك ئۆپۆزسیۆن.

ئەم هێزانە ئەوەندە خۆیان ون کردوە، هەندێکجار بۆ خۆشیان نازانن سەرقاڵی چین، دەکەونە نێو هەندێك لێدوان و کاردانەوەوە کە پێچەوانەی تەواوی کردارەکانی خۆیان و ئەو ئامانجەیە کە دەبێت ئۆپۆزسیۆن لە پێناویدا هەبێت

" ئەم قسەیە (پەرلەمانێک لەتبێ نەبوونی باشترە)، دەبێت هەموو کەس بیکات ئۆپۆزسیۆن نەبێ، چونکە ئەوێ مەیدانی سەرەکی مپملانێی ئەوە"

یەکگرتووی ئیسلامی کە ئێستا لە هەرێمی کوردستان زۆرترین کورسی پەرلەمانی هەیە لە حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکاندا، دوو ساڵە داوای کاراکردنەوەی پەرلەمان دەکات، بەڵام لە دواین هەڵوێستا دەڵێت پەرلەمانێک لەتبێ نەبوونی باشترە، ئەم قسەیە دەبێت هەموو کەس بیکات ئۆپۆزسیۆن نەبێ، چونکە دەبێت ئۆپۆزسیۆن پێداگری لە کارایی پەرلەمان بکا، چونکە ئەوێ مەیدانی سەرەکی مپملانێی ئەوە، ئەم هەڵوێستەی ئێستا واتا مانەوەی دۆخەکە وەك خۆی و بەڕیوەبردنی هەرێم بە رێککەوتنی یەکێتی و پارتی، لە کاتێکدا ئۆپۆزسیۆنی هەموو دنیا دەگەڕێ بۆ فرسەتێك کە کورسیەکانیان بتوانن گۆڕانکاریەك بکەن، بەڵام کە دەگاتە ئەوەی کورسیەکانیان قورساییان هەبێ ئیتر دەبنە هێزی بێ لایەن و لە دوورەوە دەوەستن تا یەکێتی و پارتی رێککەون ئەگەرچی ڕێکنەکەوتنیشیان درێژە بکێشێت، گەر کەمێك بگەڕێینە دواوە ئەوا لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤ی ئەنجومەنی پاريزگای سلێمانی، کۆمەڵ و یەکگرتوو بە چوار کورسی لەگەڵ هەر یەکێك لە یەکێتی و گۆڕان رێککەوتنیان بکردایە ئەوا دەیانتوانی حکومەتی خۆجێی دروستکەن، کەچی بوونە تەماشا کار تا ئەو دوانە رێککەوتن، ئینجا خۆیان بە لاوازی بەشداریان لە ڕێککەوتنەکەیان کرد.

"بۆ ئەبێ لەگەڵ پارتی چونەژور نەفرەت بێت و لەگەڵ یەکێتی نەچون شانازی، ئەوە کێیە ئەم یاسایەی داناوە؟ مەگەر ئەم حکومڕانیە لێکەوتەی ئیدارەدانی یەکێتی و پارتی نیە؟"

نەوەی نوێ، هەرچەند نەوەی نوێ، نەپێناسەی حیزب دەیگرێتەوە نە ئۆپۆزسیۆن، بەڵام دواجار لە ناو ئەم زۆنگاوە سیاسیەدایە و کورسی پەرلەمانی هەیە، نەوەی نوێ لە زاری سەرۆکەکەیەوە تەنها یەک مانگ پێش ئێستا دەیوت هەندێ کەس بە ئیعازی پارتی سکاڵایان لەسەر پەرلەمان لە دادگای فیدراڵی تۆمار کردوە، ئەمانە دژی دامەزراوەی شەرعی پەرلەمانن چۆن ئەبێ لەسەر پەرلەمان سکاڵا تۆمار بکرێت، ئەمەی وەك تاوانێک نیشاندا، کەچی لەو رۆژەوەی ٣ پەرلەمانتارەکەی نیسابیان بۆ پارتی تەواو کردوە، دەچێت لە هەمان دادگای فیدراڵی سکاڵا لەسەر کۆبونەوەی پەرلەمان تۆمار دەکات، لە کاتێکدا بیری چوە دەچێتە بەغدادێك سکاڵا تۆمار دەکات کە لە پەرلەمانەکەیدا هەندێك جار بەیەك پەرلەمانتار نیساب تەواو بوە و هەمووشمان دەزانین دۆخی گەندەڵی لە عێراق و پەرلەمانەکەی لە چ ئاستێکدایە، پەرلەمانتاران هەندێکیان هەر بە هۆی لیژنە پەرلەمانیەکانەوە و نیساب تەواوکردنەوە ئێستا ملیارد لێرن، لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە، مانگێک پێش ئێستا سکاڵا دژی پەرلەمان خیانەت بوو ئەی ئێستا چیە؟ لەهەمان دادگای فیدراڵی، یان بە هەموو توانای میدیاییان کەوتونەتە گیانی سێ پەرلەمانتاریان گوایە خۆیان فرۆشتوە، لە کاتێکدا ئەوان لە سەرۆکی خۆیان دەچن، جیاوازیەکە یەك شتە کاک سەرۆک بە جوملە مامەڵەیکرد ئەمان بە موفرەد کە هەردوکیان هەر خراپە، بەڵام بۆ ئەبێ لەگەڵ پارتی چونەژور نەفرەت بێت و لەگەڵ یەکێتی نەچون شانازی، ئەوە کێیە ئەم یاسایەی داناوە؟، مەگەر ئەم حکومڕانیە بەرهەمی ئیدارەدانی یەکێتی و پارتی نیە، هەردوکیان بەرپرس نین لەم دۆخەی خەڵکی تێکەوتوە؟ (بەپێی بەرکەوتەی دەسەڵات و پۆستەکان)، لە کاتێکدا لای من لەگەڵ هەریەکێکیان بوون فەرقی نیە لەگەڵ دەسەڵات بونە، بۆ ئەوانەی لە چوار چێوەی ئەو دوو حیزبەدان.

کۆمەڵی دادگەری، هەرچەند کۆمەڵی دادگەری سەبارەی بە پەرلەمانی کوردستان یەک قسەی کردوە کە ناچێتە نێو پەرلەمانێکی دیزاینکراوەوە، هۆکاری ئەوەش بردنی دەنگ و تەزویر بوو بەرامبەریان تا ئێرە من هەڵوێستەکەیان بە ئەرێنی دەزانم، بەڵام ئەوەی پرسیارە ئەوەیە ئەو کۆمسیۆنەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی بەڕيوەبرد، هەر ئەویش هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی بەڕێوە برد، وێڕای ئەوەی دەنگەکانی ئەم حیزبە لە هەڵبژاردنی کەمتر بویەوە و زیاتر نەبوو بەڵام بایکۆتی پەرلەمانی عێراقیان نەکرد، هەمان کۆمسیۆن و هەمان دەنگ بەڵام دوو هەلوێستی جیا!.

"دەبێت ڕۆژێك بێت کورسی پەرلەمان پرسەکان یەکلایی بکاتەوە، ئەگەر وا نیە پرۆسەی هەڵبژاردن مانای چیە"

لە زۆربەی وڵاتاندا دوو هێز ڕکابەری دەکەن بۆ بردنی زۆرینەی کورسیی و پێکهێنانی حکومەت بەڵام کاتێک کە هیچیان نابنە زۆرینە و حکومەت پێکنایەت حیزبەکانیتر دەستەوەستان نابن و لە دوورەوە نابنە تەماشاکار بۆ ئەوەی دوو حیزبەکە رێککەون، بەڵکو لەگەڵ هێزێکدا زۆرینە پێکدەهێنن و حکومەت دروست دەکەن، لە هیچ جێگایەکیش بێ گرفت نەبوە.

لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە ئەگەر هەموو هەڵبژاردنێک حیزبەکانی دەرەوەی پارتی و یەکێتی ببنە تەماشاکار تا یەکێتی و پارتی رێککەون و ئەم هەرێمە بەڕێوە بەرن، ئەی بون و مانەوەیان لە پێناو چیدایە؟ کورسی ئۆپۆزسیۆن بۆ هەبێ؟ کاتێ کە هیچ هاوکێشەیەک یەکلا نەکاتەوە، پاساوەکە گەر ئەوەبێ یەکێتی و پارتی قبوڵی ناکەن و دیموکراسی نین و ئەبێتە دوو ئیدارە، ئەی نابێ لە شوێنێکا ئەمە بوەستێ؟ نابێ ڕۆژێک بێتە پێشەوە کە کورسی پەرلەمانی و زۆرینە و کەمینە پرسەکان یەکلایی بکاتەوە؟ ئێ ئەگەر پێتوایە یەکێتی و پارتی بۆیەکتر قبولی زۆرینە و کەمینە نەکەن بۆتۆ چۆن دەیکەن، تۆی ئۆپۆزسیۆن بۆ ئەبێ بەشداری هەڵبژاردن بکەیت لە کاتێکدا تۆ دەزانی ببیتە زۆرینەش هیچ یەکێکیان دەستبەرداری دەسەڵات نابن! یان ڕاستر بڵێین خەڵک دەنگ بۆچی بە تۆ بدات؟

من پێموایە ئەگەر ڕیگاکە هەڵبژاردن و کورسی پەرلەمانە ئەبێ هێزەکانیتر ڕۆڵیان هەبێ لەوەی لە هەنگاوی یەکەمدا زۆرینە و کەمینە پرسەکان یەکلا بکەنەوە، ئەگەر قبوڵیش نەکرا ئەوا با بۆ ماوەیەك ئەم دوو هێزە یەکێکیان لەدەرەوەی یاسا و پەرلەمانبێ! بابزانرێ تا کوێ ئەروا؟ دەرچەیتر نیە، هەر ئەبێ بێنەوە بۆ لای شەرعیەتی پەرلەمان و زۆرینە و کەمینە! هێزی سیاسی تا کەی ئەتوانێ لە دەرەوەی پەرلەمان و حکومەت بمێنێتەوە، دواجار یان دەبێتە بە بەشێك لە رێککەوتن یان دەبێتە ئۆپۆزسیۆن، ئەوکات شتێک جێ دەگرێت ئەویش ئەوەیە کار بە هەڵبژاردن و کورسی هەڵبژاردن بکرێت و قورسایی بۆ بگەڕێتەوە، باشە چی دەبوو، هێزەکانیتر لەگەڵ یەکێتی پەرلەمانیان کارا بکردایەتەوە؟ ئایا وەك ئێستا نەدەبوو؟ بیانکردایە با ئێستا پارتی لەدەرەوەی هاوکێشەی پەرلەمان بوایە، یان نەخێر با پەرلەمانی داخستایە؟ یان هەرشتێکیتر.

"با تەماشاکار نەبونایە و لەگەڵ یەکێتی پەرلەمانیان کارا بکردایەتەوە؟ با ئێستا پارتی لەدەرەوەی هاوکێشەی پەرلەمان بوایە"

لێرەدا قسە جدیەکە ئەوەیە ئەگەر ئۆپۆزسیۆن هەموو هەلبژاردنێك دێت و دەبێتە تەماشاکار ئەوا خەڵک بۆ لە هەڵبژاردن دەنگیان پێ بدا، لێگەرێن با یەکێتی و پارتی بە زۆرینەو کەمینە یان بە ڕێککەوتن چی دەکەن بیکەن، ئەوان بەرپرسیارێتی هەموو نایاساییەکان دەبن، ئەوکات هێزەکانیتر پێکەوە کۆی پرۆسەکە ڕەد بکەنەوە و خۆیان بۆ بەدیلی ڕاستەقینەی دەسەڵات ئامادە بکەن، لە خراپترین حاڵەتا وەک ئێستا دەبێت و کەسیان دەسەڵات رادەست ناکا، لانی کەم دەیانوت نابینە بەشێک لەم سیستمە سیاسیە نا دیموکراسیە کە کەس ئامادەی حسابکردن نیە بۆ دەنگی خەڵك، ئەوکات نەدەبونە بەشێک لەو دەسەڵاتەی ئەم دۆخەی گەیاندۆتە ئێرە.

عوسمان گوڵپی

دابەزینی بەهای دینار؛ مەترسی و دەرئەنجامەکانی لە داهاتوودا

2026-11-01T16:35:44.650+03:00

بڵند تاهیر

بەرایی

حکومەتی عێراق، نەک بانکی ناوەندی، لە ماوەی کەمتر لە یەک دەیەدا سێ جار بەهای دراوەکەی لە بەرامبەر دۆلاردا گۆڕیوە. دوایین جار لە رۆژی 7ی تشرینی یەکەمی 2026ەوە بەهای دیناری لە بەرامبەر دۆلاردا گەڕاندەوە بۆ رۆژانی سەرەتای دوای رووخانی رژێمی بەعس. دابەزینی بەهای دینار جگە لە رەهەندەکانی وەک خستنەژێرپرسیاری سەربەخۆیی بانکی ناوەندی، داپۆشینی توانای حکومەت بۆ خەرجییەکان و کەمکردنەوەی توانای کڕینی هاووڵاتییان، لێکەوتەی مەترسیداری دیکەی وەک سستبوونی جووڵەی بازرگانی و بازاڕ، زیادبوونی هەژاری و بێکاری، دابەزینی بەهای یەدەگی دراوی بیانی و کشانەوەی وەبەرهێنەرانی لێ دەکەوێتەوە.

لە رۆژانی سەرەتای ساڵانی 2004 بۆ 2007دا، بەهای یەک دۆلاری ئەمریکی بەنزیکەیی لە نێوان 1450 بۆ 1500 دیناردا بوو. دواتر گۆڕانکاری بەسەردا هات و لە ئابی 2008 تاوەکو ساڵی 2020، نرخەکەی لەنێوان 1150 تا 1200 دینار بوو. لە تەممووزی 2020دا نرخەکەی بەرزکرایەوە و هەر دۆلارێک بە 1450 دینار دیاریکرا، کە لەوێوە جیاوازیی نێوان نرخی فەرمی و نرخی بازاڕ هاتە ئاراوە. دواتر لە شوباتی 2023دا نرخەکەی دابەزێنرایەوە بۆ 1310 دینار، بەڵام لە 7 ئەم مانگەدا جارێکی دیکە نرخی فەرمی بۆ 1510 دینار بەرزکرایەوە. ئەم هەڵبەز و دابەزینەی بەهای دینار لەلایەن حکومەتەوە لە سایەی ستراتیژییەکی ئابووریی روونەوە نەهاتووە، بەڵکو بەستراوەتەوە بە داهاتی نەوتەوە؛ کاتێک داهاتی نەوت کەم بکات بەهای دینار دادەبەزێنرێت، و کاتێک داهات زیاد بکات بەهای دینار بەرز دەکرێتەوە. بەڵام ئایا ئەم سیاسەتە تا سەر بەردەوام دەبێت؟

بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق و دەستەی ئامار، جیاوازیی نرخی فەرمی و نرخی بازاڕ لە گۆڕانکاریی یەکەم و دووەمی نرخدا زۆر کەم بوو، بەڵام لە گۆڕانکاریی ساڵی 2023ەوە ئەم جیاوازییە زۆر گەورە بووە و تاوەکو ئێستاش نەتوانراوە کۆنترۆڵ بکرێت.

سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی (IMF) پێنوێنی دراوی وڵاتان لە بەرامبەر پێنج دراوە گەورەکەی ئابووریی جیهان (دۆلاری ئەمریکی، یەنی ژاپۆنی، یوانی چین، پاوەندی بەریتانی و یۆرۆ) پێوانە دەکات کە بە SDR (مافی راکێشانی تایبەت) ناسراوە. ئەم پێنوێنە لاوازی و بەهێزیی دراوی وڵاتان دەردەخات، و عێراقیش لە نێو ئەو وڵاتانەدایە کە دراوەکەی بەرەو لاوازبوون رۆشتووە.

ئێستا، پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا ئەم دابەزینە تەنیا رەهەندی کورتخایەنی هەیە یان رەهەندی درێژخایەنی هەیە و مەترسی ئەم گۆڕینی دراوە بەپێی داهاتی نەوت چ مەترسییەک دروست دەکات و رەهەندە کورتخایەن و درێژخایەنەکانی لەسەر ئابووری عێراق چ دەبن؟

رەهەندە کورتخایەنەکانی دابەزینی بەهای دینار

ئێستا بەهای یەک دۆلار لە بازاڕدا 1665 دینارە و لە بانکی ناوەندیش 1510 دینارە. بەراورد بە ماوەی پێشوو، جیاوازییەکە بە رێژەی 10٪ کەمبووەتەوە، چونکە پێش ئەم گۆڕانکارییە نوێیە نرخی فەرمی 1310 دینار و نرخی بازاڕ 1550 دینار بوو. راستە دابەزینی ئەمجارە تاوەکو ئێستا جیاوازیی نرخی فەرمی و نرخی بازاڕی بۆ نیوە کەمکردووەتەوە، بەڵام ئایا حکومەت دەتوانێت ئیدامە بەمە بدات و جیاوازییەکە گەورەتر نەبێت.

لەراستیدا، ئەوەی لە ژمارەکانی داتای نرخی فەرمی و نرخی بازاڕەوە دەردەکەوێت نیشانی دەدات کە ئەم ناسەقامگیرییە وایکردووە ساڵ بە ساڵ رێژەی جیاوازیی نێوان نرخی فەرمی و نرخی بازاڕ زیاد بکات، کە ئەمەش گەورەترین مەترسی لەسەر کۆنترۆڵی بازاڕ و سیاسەتی نەقدی دروست دەکات. بە شێوەیەک دەتوانین بڵێین پەیوەندیی بانکی ناوەندی و بازاڕ ناتەندروستە و بازاڕێکی پاراڵێڵ (تەریب)ی بەهێز لە وڵاتدا سەریهەڵداوە، کە لە هیچ یەکێک لەو وڵاتانەی حکومەتەکە بەهای دراوەکەی دیاریکردووە نابینرێت، نزیکترین نموونەش وڵاتانی کەنداوی دراوسێ عێراق.

لە روویەکی دیکەشەوە، نابێت جیاوازی لە نێوان نرخی بانکی ناوەندی و بازاڕدا هەبێت، چونکە دیناری عێراقی هاوشێوەی لیرەی تورکی یان ریاڵی ئێرانی نییە کە سیستەمی بازاڕ نرخەکەی دیاری بکات، بەڵکو لە دوای رووخانی رژێمی بەعسەوە بانکی ناوەندی، یان درورستتر حکومەت راستەوخۆ نرخەکەی دیاری دەکات.

رەهەندی یەکەمی سەربەخۆیی بانکی ناوەندییە، چونکە دزەکردنی بڕیاری گۆڕینی بەهای دینار یەکەمجار لە پەرلەمانەوە، دواتر لە بڵاوکراوەی فەرمیی حکومەت و پاشان لە بانکی ناوەندییەوە، ئەم پرسیارەی هێناوەتە ئاراوە: ئایا بانکی ناوەندیی عێراق دامەزراوەیەکی سەربەخۆیە یان بەشێکە لە پێکهاتەی بەڕێوەبردنی دەسەڵات؟

بەپێی یاسا، بانکی ناوەندیی عێراق (CBI) دامەزراوەیەکی دارایی و کارگێڕیی سەربەخۆیە. دەستووری عێراقی ساڵی 2005 (ماددەی 103) بە rوونی ئاماژە بەوە دەکات کە بانکی ناوەندی سەربەخۆیە و لە بەرامبەر ئەنجومەنی نوێنەراندا بەرپرسیارە، نەک دەسەڵاتی جێبەجێکردن. هەروەها یاسای بانکی ناوەندی ژمارە (51)ی ساڵی 2004 سەربەخۆیی داوەتێ بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتی نەقدی، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان، پاراستنی سەقامگیریی دراو و سەرپەرشتیکردنی بانکە بازرگانییەکان.

گۆڕانکارییەکانی ماوەی رابردوو، چ ئەوەی ساڵی 2020 کە دۆلار لە 1180 دینارەوە کرا بە 1450 دینار، و چ ئەوەی ئێستا کە لە 1310 دینارەوە کرا بە 1510 دینار زیاتر پەنابردنی حکومەت بوون بۆ زیادکردنی داهاتی ناوخۆیی (بە دینار) نەک پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی ئابووریی. لە هەردوو جاردا بڕیارەکە دوای کەمبوونەوەی داهاتی نەوت هات؛ جارێک بەهۆی پەتای کۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوت کە داهاتەکە دابەزی بۆ 41 ملیار دۆلار، و جارێکی دیکەش بەهۆی ئاڵۆزییە ناوچەیییەکان و مەترسییەکانی سەر تەنگەی هورمز کە هەناردە و داهاتی عێراقیان کەمکردەوە. لە بەرامبەردا، بەرزکردنەوەی بەهای دینار لە ساڵی 2023دا (لە 1450 بۆ 1310 دینار) هەر بەهۆی نەوتەوە بوو، بەڵام ئەمجارە داهاتی نەوت زیادیکردوو بوو بە 115.7 ملیار دۆلار، نەک لەسەر بنەمای ریفۆرمی نەقدی.

رەهەندی دووەمی پڕکردنەوەی خەرجییەکانی حکومەتە کە بە تەواوی پشتی بە نەوت بەستووە. ئەزموونی رابردوو دەریخستووە کاتێک داهات کەم دەکات، حکومەت لە بڕی پەنابردن بۆ چاکسازیی پێکهاتەیی لە کەمکردنەوەی خەرجییەکان و هەمەچەشنکردن و زیادکردنی داهاتەکەی و رێکخستنەوەی باج، ئاسانترین رێگە دەگرێتە بەر کە گۆڕینی بەهای دینارە لە بەرامبەر دۆلاری نەوتدا؛ چونکە لە هەر ملیارێک دۆلاردا دەتوانێت داهاتی دینار بە بڕی 200 بۆ 400 ملیار زیاد بکات.

رەهەندی سێیەمی ئەم پرسە راستەوخۆ پەیوەستە بە توانای کڕینی هاووڵاتییانەوە. کاتێک بەهای دراو بە رێژەی سەروو 14٪ دادەبەزێندرێت، مانای وایە هەڵاوسان بەرز دەبێتەوە. لە ئابوورییەکی وەک عێراقدا کە تەنانەت بەرهەمهێنانی ناوخۆییش پشتی بە هاوردەکردنی کەرەستەی خامی دەرەوە بەستووە، ئەمە راستەوخۆ دەبێتە هۆی گرانبوونی کاڵاکان و کەمبوونەوەی توانای کڕینی هاووڵاتییان.

رەهەندە درێژخایەنەکانی دابەزینی بەهای دینار

یەکەم، کەمبوونەوەی بەهای یەدەگی دراوی بیانی عێراق، لە سەرەتای ئاڵۆزییە ناوچەیییەکان و ناڕوونییەکانی تەنگەی هورمز کە بووە هۆی کەمبوونەوەی هەناردەی نەوت، بەرپرسانی عێراق باسیان لە یەدەگێکی سەروو 130 تریلیۆن دینار (نزیکەی 100 ملیار دۆلار) دەکرد. بەڵام ئێستا ئەم یەدەگە بەپێی بانکی ناوەندی تاوەکو سەرەتای ئەم مانگە دابەزیوە بۆ 98.8 تریلیۆن دینار. بە نرخە نوێیەکەش، بەهای راستەقینەی یەدەگەکە کەمتر دەبێتەوە بۆ 65 ملیار دۆلار، کە لە حاڵەتی راوەستانی داهاتی نەوتدا، عێراق ناتوانێت تەنانەت بۆ یەک ساڵیش پشتی پێ ببەستێت نەوەکو وەبەرهێنانی بۆ نەوەی داهاتوو تێدا بکات.

دووەمیان، سستبوونی جووڵەی بازرگانی، عێراق ساڵانە لە نێوان 50 بۆ 75 ملیار دۆلار بۆ هاوردەکردنی 1100 بۆ 1200 جۆر کاڵا خەرج دەکات. کاتێک بەهای کاڵای هاوردەکراو بەنرخی فەرمی 15٪ و بە دۆلاری بازاڕ تا 25٪ بەرز دەبێتەوە، داواکاری لەسەر کاڵاکان کەمدەبێتەوە و ئەمەش راستەوخۆ دەگۆڕێت بۆ سستبوونی جووڵەی بازرگانی.

سێیەمیان، ئەم ناسەقامگیرییە دەبێتەهۆی کشانەوەی سەرمایەگوزاری و زیانی بازرگانان، چونکە ئەم هەڵبەز و دابەزینە زەرەرێکی گەورە لە کۆمپانیاکان دەدات. بۆ نموونە: ئەگەر کۆمپانیایەک لە 6ی تشرینی دووەمدا بۆ ناردنەوەی 100 ملیۆن دۆلار پێویستی بە 130 ملیار دینار بووبێت، بەڵام مامەڵەکەی کەوتبێتە 8ی تشرینی دووەم، ئەوا پێویستی بە 151 ملیار دینار دەبێت. ئەم جیاوازییە (21 ملیار دینار) زیانێکی راستەوخۆیە لە سەرمایەی کۆمپانیاکان کە دەبێتە هۆی لاوازی ژینگەی سەرمایەگوزاری و هاندانی وەبەرهێنەران.

چوارەمیان، لەهەموو مەترسیدارتر هەڵکشانی رێژەی هەژاری و بێکاری، کاتێک توانای کڕین دادەبەزێت و نرخەکان 15٪ بۆ 25٪ گران دەبن، ئەو خێزانانەی لەماوەی رابردوو هێڵی هەژارییان تێپەڕاندووە دووبارە دەکەونەوە ژێر هێڵی هەژاری، چونکە مووچە و یارمەتییە حکومییەکان جێگیرن بەڵام تێچووی ژیان بەرزبووەتەوە. هاوکات سستبوونی بازاڕ و گرانیی کەرەستەی خام و سووتەمەنی و کارگێڕی، وادەکات کارگە و کۆمپانیا ناوخۆییەکان توانای کێبڕکێیان کاڵای دەرەوەیان لاواز دەبێت و ناچار بەرەو کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان و داخستن بچن، کە ئەمەش بێکاری بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، سەرەڕای ئەوەی ئێستا رێژەی بێکاری لە عێراق دوو هێندەی زۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی نێوەراست و باکووری ئەفریقا لەسەروو 15.5٪وە.

پێنجەمیان، کاریگەری لەسەر کەرتی بانکی و متمانەی دارایی، جگە لە هەموو ئەوانەی سەرەوە، ئەم بڕیارانە راستەوخۆ متمانەی هاووڵاتییان بە سیستەمی بانکیی ناوخۆیی لاواز دەکەن. کاتێک هاووڵاتی هەست دەکات بەهای پاشەکەوتەکەی بە دینار لە ناوبانکەکاندا روو لە دابەزینە، پەنا دەباتە بەر شاردنەوەی دارایی (Hoarding) بە دراوی بیانی یان زێڕ لە ماڵەکانیدا. ئەمەش وادەکات نەختینەی دینار لە دەست بانکی ناوەندی و بانکە بازرگانییەکان دەربچێت و توانای بانکەکان بۆ پێدانی کرێی و قەرزی وەبەرهێنان بە تەواوی لاواز بێت.

دراوی وڵاتان و عێراق؛ بۆچی زۆربەی روو لە دابەزینە؟

بەپێی دوایین ئامار و داتاکانی سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی (IMF) و گرووپی بانکی جیهانی، کە پشکنین و هەڵسەنگاندنیان بۆ گۆڕانکاریی 227 دراوی جیهانی لە نێوان ساڵانی 1950 تا 2026 ئەنجام داوە، دەرکەوتووە کە سیستەمی دارایی و دراوی جیهانی رووبەڕووی داڕمانێکی قووڵی بەهای راستەقینە بووەتەوە. بە شێوازێک کە لە کۆی گشتیی ئەو دراوانە، 186 دراو، واتە نزیکەی 69٪ی کۆی دراوەکانی جیهان بەشێکی زۆر لە بەهاکەیان لەدەستداوە و بەرەو لاوازبوون رۆیشتوون، لە بەرامبەردا تەنیا 45 دراو توانیویانە سەقامگیری یان بەهێزبوونی خۆیان بپارێزن.

هەروەها، سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی پشت بە پێوەرێکی حساباتیی تایبەت دەبەستێت کە بە SDR (Special Drawing Rights - مافی راکێشانی تایبەت ناسراوە. ئەم ئامرازە لە راستیدا دراوێکی سەربەخۆ نییە، بەڵکو «سەبەتەیەکە» پێکدێت لە پێنج دراوی سەرەکی و کاریگەری جیهان، کە بریتیین لە: دۆلاری ئەمریکی، یەنی ژاپۆنی، یوان/ڕێنمینبی چین، پاوەندی بەریتانی و یۆرۆ. بەهای SDR بە دۆلار بەم هاوکێشە زانستییەی خوارەوە دەدۆزرێتەوە و بۆ پێوانەکردنی هێز یان لاوازیی دراوی وڵاتان لەبەرامبەر تێکڕای ئابووریی جیهان بەکاردێت: SDR بە دۆلار = کۆی بڕی هەر دراوێک × بەهاکەی بە دۆلار.

بەپێی ئەم پێوەرەش، گۆڕانکارییەکانی بەهای دیناری عێراقی کە لە ساڵانی رابردوودا روویان داوە، نیشانەی داکشانی کێشی راستەقینەی دراوەکەن لە بەرامبەر سەبەتەی دراوە جیهانییەکاندا، کە ئەمەش مەترسییەکی راستەقینەیە لەسەر داهاتووی هێزی کڕین و سەقامگیریی نەقدی لە عێراق دەخاتەڕوو.

هەروەها، داتاکان هۆکاری جیاواز لەبارەی دابەزینی بەهای دراوی وڵاتان لە جیهان دەخاتەڕوو و نیشانی دەدات کەوا داڕمانی دراو تەنیا دیاردەیەکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامە کە بەهۆی هەڵاوسانی جیهانی، سیاسەتە هەڵەکانی بانکە ناوەندییەکان و ناسەقامگیریی سیاسییەوە دروست بووە. بۆ نموونە، لە سەرەتای ئەم ماوەیەوە تائێستا، کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ گەورەترین داڕمانی دراوی لە مێژوودا تۆمارکردووە بە جۆرێک کە دراوەکەی زیاتر لە 12 هەزار جار دابەزیوە، لە بەرامبەردا دراوی سویسرا (فرانک) وەک یەکێک لە بەهێزترین قەڵاکانی دارایی جیهانی مۆدێلێکی سەرکەوتووی پێشکەشکردووە و توانیویەتی بەهای خۆی چەند هێندە بەرز بکاتەوە.

لەسەر ئاستی ناوچەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەدەر لە وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو GCC کە دراوەکانیان بە جێگیریی ماوەتەوە و دانەبەزیووە لە بەرامبەر دۆلار، دەبینین زۆربەی دراوەکانی ئەم ناوچەیە تووشی دابەزینێکی زۆر بوون. لە rیزبەندیی توندیی ئەم دابەزینەدا بۆ ماوەی نێوان 1950 بۆ 2026، تورکیا لە پلەی یەکەمدا دێت، پاشان ئێران لە پلەی دووەمدا، سووریا لە پلەی سێیەمدایە، و عێراقیش هەرچەندە بەهای دراوەکەی زۆر دانەبەزیووە، بەڵام لەم هاوکێشەیەدا بە 69٪ی دابەزینی گشتی و بەراوردکارییەکانی لەگەڵ مێژووی دراوەکەیدا جێگەی خۆی گرتووە.

هۆکاری بنەڕەتیی ئەم جیاوازییە گەورەیەی نێوان وڵاتانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لەگەڵ وڵاتانی پێشکەوتوو، دەگەڕێتەوە بۆ وابەستەیی تەواوی ئابووریی ئەم ناوچەیە بە تاک سەرچاوەی داهات و نەبوونی سیستەمێکی بەرهەمهێنانی پیشەسازیی هەمەچەشن و بەردەوامی ناسەقامگیرییەوە. کاتێک داهاتی دەرەکییان تێکچێت یان قەیرانی جیوپۆلیتیکی سەرهەڵبدات، دراوی ئەم وڵاتانە وەک یەکەم قوربانی دەكەونە بەر شەپۆلی داڕمان.

کۆتایی

ئەگەرچی دابەزاندنی بەهای دینار لە لایەن حکومەتەوە لە کورتخایەندا وەک ئامرازێک بۆ داپۆشینی کورتهێنانی بودجە و دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران بەکاردێت وەکو ئەوەی سەرۆکوەزیران لە روونکردنەوەی پەرلەمان ئاماژەی بۆ کرد، بەڵام لە رەهەندە درێژخایەنەکانیدا ئابووریی عێراق تووشی ئیفلیجی دەکات. ئەم سیاسەتە نەقدییە ناسەقامگیرە، لە لایەکەوە توانای کڕینی هاووڵاتییان دادەبەزێنێت و رێژەی هەژاری و بێکاری بەرز دەکاتەوە، و لە لایەکی دیکەشەوە ژینگەی وەبەرهێنان بۆ سەرمایەی ناوخۆیی و دەرەکی لاواز دەکات.

هەروەها، لە رووی ژێرخانی ئابوورییەوە، پشت بەستنی تەواوەتیی عێراق بە داهاتی نەوت و هاوردەکردنی کاڵاکان وادەکات دابەزینی بەهای دینار هۆکارێک نەبێت بۆ گەشەی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، بەڵکو تەنیا دەبێتە هۆی دروستبوونی هەڵاوسانی هاوردەکراو (Imported Inflation). تا ئەو کاتەی عێراق چاکسازی لە کەرتی بەرهەمهێنان، سووتەمەنی و کارگێڕیدا نەکات، هەر دابەزینێکی بەهای دینار تەنیا بارگرانییەکانی سەر شانی هاووڵاتییان قورس و قورس تر دەکات.

لە کۆتاییدا، بەردەوامی عێراق لەم بازنەی هەڵبەز و دابەزینی بەهای دراو، بەندە بە سەربەخۆیی راستەقینەی بانکی ناوەندی لە بڕیارە سیاسییەکان و داڕشتنی ستراتیژییەکی فرەچەشنی ئابووری. بە بێ ئەمانە، سپاردنی بەهای دینار بە نرخەکانی نەوت و رووداوە ناوخۆیی و دەرەکییەکان، ئابووریی وڵاتەکە بەرەو قەیرانی قوڵتر و لێکەوتەی کۆمەڵایەتیی مەترسیدارتر دەبات.

کاتێک ڕکابەریی میدیایی دەبێتە ئامرازی پڕۆژەی سیاسی

2026-11-01T16:34:29.548+03:00

کاتێک ڕکابەریی میدیایی دەبێتە ئامرازی پڕۆژەی سیاسی

ئەرکی میدیا دروستکردنی پردە، نەک دیوار، زیادکردنی

شەهێن سابیر

لە ئەدەبیاتی زانستیی میدیا، ڕکابەریی نێوان کەناڵە میدیاییەکان بەشێکە لە دینامیکییەکانی پەرەسەندنی میدیا، بەڵام ئەوەی نابێت لەبیر بکرێت، جیاوازیی نێوان ڕکابەریی پیشەیی و ململا‌نێی سیاسییە.

" ئەرکی میدیا دروستکردنی پردە، نەک دیوار، زیادکردنی هۆشیارییە، نەک بەرهەمهێنانی کینە؛ و نزیککردنەوەی کۆمەڵگایە"

کاتێک میدیا لە چوارچێوەی ڕکابەریی پیشەیی دەردەچێت و دەبێتە ئامرازی ئاراستەکردنی ڕای گشتی، دروستکردنی دابەشبوونی ناوچەیی و بەرهەمهێنانی ناکۆکی لە نێوان شارەکان، هونەرمەندان و ڕۆژنامەنووسان، رۆشنبیران و چین و توێژەکانی کۆمەلگە ئەوا ئیتر باس لە پەرەسەندنی میدیا ناکرێت، بەڵکو باس لە گۆڕانی ئەرکی میدیا و کەوتنە ژێر کاریگەریی بەرژەوەندییە سیاسیی و ئایدۆلۆژیاکان دەکرێت.

" هیچ بەرژەوەندییەکی سیاسی و هیچ ململا‌نێیەکی میدیایی نابێت ببێتە پاساو بۆ کەمکردنەوەی نرخ و شکۆی هیچ شارێك"

لە ئاستێکی قووڵترەوە، ئەوەی جێگای نیگەرانییە تەنها ڕکابەریی نێوان کەناڵەکان نییە، بەڵکو گواستنەوەی ئەم ڕکابەرییە ناشرینەیە بۆ ئاستی ناسنامە، کولتوور و جوگرافیا. هیچ بەرژەوەندییەکی سیاسی و هیچ ململا‌نێیەکی میدیایی نابێت ببێتە پاساو بۆ کەمکردنەوەی نرخ و شکۆی هیچ شارێک، ناشیرینکردنی ناسنامەی هیچ ناوچەیەک، یان دروستکردنی وێنەیەکی نەرێنی لە خەڵک و کۆمەڵگایەک.

شارەکانی کوردستان بەشێکن لە مێژوو، ناسنامە و سەرمایەی کولتووریی هاوبەشی ئێمە. ئەوەی ئەمڕۆ بە زمانی ڕکابەریی میدیایی هەوڵی بەرامبەرکردنی ئەم شارانە دەدات، لە ڕاستیدا زیان بەو سەرمایە هاوبەشە دەگەیەنێت کە نەوەکان بە مێژوو و خەبات و کولتوور دروستیان کردووە.

کێشە ئەوە نییە کە کەناڵەکان ڕکابەریی یەکتر دەکەن، چونکە ڕکابەریی پیشەیی بنەمایەکی گرنگی پەرەسەندنی میدیایە. کێشە ئەوەیە کە ڕکابەریی میدیایی بگۆڕدرێت بۆ ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییە سیاسییەکان و دروستکردنی دژایەتی لە نێوان شار و کۆمەڵگاکان.

هیچ شارێک بە کەمکردنەوەی شاری تر بەرز نابێتەوە، هیچ ناسنامەیەک بە ناشیرینکردنی ناسنامەیەکی تر بەهێز نابێت، و هیچ میدیایەک بە بەرهەمهێنانی دژایەتیی ناوچەیی شایستەی شانازی نییە.

لە بنەڕەتدا، ئەرکی میدیا دروستکردنی پردە، نەک دیوار، زیادکردنی هۆشیارییە، نەک بەرهەمهێنانی کینە؛ و نزیککردنەوەی کۆمەڵگایە، نەک دابەشکردنی بە ناوی شار و ناوچە.

ئەو میدیایەی نەتوانێت لە بەرامبەر بەرژەوەندیی سیاسی سەربەخۆ بمێنێتەوە، پێش هەر شتێک پێویستی بەپێداچوونەوە بە ئەرک و ناسنامەی پیشەیی خۆی هەیە!

کوردستان موڵکی هیچ کەناڵێک نییە، ناسنامەی کوردیش ئامرازی هیچ پڕۆژەیەکی سیاسی نییە.

رێژەی پەسندکردنی داواکاریی پەناخوازانی عێراقی 21%ـە

2026-11-01T10:22:00.000+03:00

سەرەڕای بەردەوامیی هەوڵی کۆچبەران بۆ پەڕینەوە لە سنوورەکانی بیلاڕووسیاوە بۆ نێو لیتوانیا و وڵاتانی دیکەی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا، ئامارە فەرمییەکان دەرخەری داتایەکی دیکەن.

فەرمانگەی کۆچی لیتوانیا دەڵێ، لە سەرەتای ئەم ساڵەوە 10 هاووڵاتیی عێراقی داوای مافی پەنابەرییان لە وڵاتەکە پێشکێش کردووە و ئەم ساڵیش تەنیا یەک کەس مافی پەنابەری وەرگرتووە. ئاژانسی پەنابەریی یەکێتیی ئەورووپاش بە رووداوی راگەیاند، رێژەی پەسندکردنی داواکاریی پەناخوازانی عێراقی لە یەکێتییەکە 21%ـە.

ئامارە فەرمییەکان: کەمبوونەوەی ژمارەی داواکارییەکان

رۆکاس پوکینسکاس، راوێژکاری باڵا لە فەرمانگەی کۆچی سەر بە وەزارەتی ناوخۆی لیتوانیا ئاماژەی بە دابەزینی بەرچاوی ئامارەکان کرد و گوتی: "لە ساڵی 2025دا 16 هاووڵاتیی عێراقی داواکاریی مافی پەنابەرییان پێشکێش کردبوو، بەڵام لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە ئەو ژمارەیە بۆ تەنیا 10 کەس دابەزیوە".

سەبارەت بە چارەنووسی ئەو 10 کەیسە، پوکینسکاس داتای کۆتایی خستەڕوو کە نیشاندەری رێژەیەکی ئێجگار نزمی وەرگرتنە:

- پێدانی مافی پەنابەری: تەنیا بۆ 1 هاووڵاتیی عێراقی پەسندکراوە

- رەتکردنەوەی فەرمی: 5 داواکاری بە تەواوی رەتکراونەتەوە

- داخستنی پەڕاو: 4 کەیسی دیکە رێکارەکانی پێداچوونەوەیان هەڵوەشێندراوەتەوە یان دۆسیەکانیان داخراوە (کە زۆرجار بەهۆی جێهێشتنی لیتوانیا و رۆیشتن بەرەو وڵاتانی دیکەی ئەورووپایە).

لە لایەکی دیکەوە، ئاژانسی پەنابەریی یەکێتیی ئەورووپا (EUAA) گوتی، لە کانوونی دووەمی 2025 تاوەکو حوزەیرانی 2026، سەرجەم ئەو داواکارییانەی هاووڵاتییانی عێراق لە لیتوانیا تۆماریان کردووە 23 داواکاری بووە.

ئاژانسەکە ئەوەشی خستەڕوو، تێکڕای رێژەی پەسندکردنی داواکاریی پەناخوازانی عێراقی لە سەرانسەری وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپادا لەو ماوەیەدا تەنیا 21% بووە، واتە 79%ی داواکارییەکانی هاووڵاتییانی عێراقی و هاونیشتمانییانی باشووری کوردستان لە کیشوەرەکەدا رەت دەکرێنەوە.

رێکاری یاسایی پەڕینەوەی نایاسایی و تۆمارکردن لە سنوور

لە بارەی ئەوەی ئایا پەڕینەوەی نایاسایی کار دەکاتە سەر مافی یاسایی داواکردنی پاراستن، فەرمانگەی کۆچی لیتوانیا بۆ رووداوی روونکردەوە کە پەڕینەوەی ناڕێکخراو لە بنەڕەتدا رێگری لە پێشکێشکردنی داواکاریی پەنابەری ناکات.

پوکینسکاس روونیکردەوە: "کاتێک هاووڵاتییەکی بیانی لە سنوور دەستبەسەر دەکرێ و داوای پاراستن دەکات، داواکارییەکەی دەستبەجێ لەلایەن پاسەوانی سنوورەوە وەردەگیرێ و لە سیستمی ئەلیکترۆنیی کۆچ تۆمار دەکرێ؛ لەو ساتەوە بە فەرمی دۆسیەکە دەدرێتە فەرمانگەی کۆچ بۆ پێداچوونەوە".

بەپێی یاساکانی لیتوانیا، ماوەی دیاریکراو بۆ یەکلاییکردنەوەی کەیسەکان 6 مانگە، ئەگەر بەهۆی کەمیی بەڵگەوە پرۆسەکە پێویستی بە درێژکردنەوە نەبێ.

سەبارەت بەوەی ئایا ئامارێکی تایبەت بە پەناخوازانی خەڵکی هەرێمی کوردستان هەیە یان دۆخەکەیان جیاواز لەوەی هاووڵاتییانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێراق هەڵسەنگێندرێ، هەردوو فەرمانگەی کۆچی لیتوانیا و ئاژانسی پەنابەریی یەکێتیی ئەورووپا دووپاتیان کردەوە کە هیچ پۆلێنکردنێکی لەو شێوەیە نییە.

پوکینسکاس گوتی: "فەرمانگەی کۆچ ئاماری تایبەت بە هەرێم یان ناوچەکانی نێوخۆی وڵاتان کۆناکاتەوە. سەرجەم داواکاران تەنیا لەسەر بنەمای هەبوونی وڵاتینامەی عێراقی پۆلێن دەکرێن، بەڵام بێگومان لە رووی ئەمنییەوە، مەترسییەکان لەسەر بنەمای تاکەکەسی بۆ هەر کەسێک تاوتوێ دەکرێن".

ئاژانسەکەش جەختی لەوە کردەوە کە هیچ داتایەکی تایبەت بە هەرێمی کوردستان لە داتابەیسی پەنابەریی ئەورووپادا جیا ناکرێتەوە و رێگەی گەیشتن بە سنوورەکانیش کار ناکاتە سەر بڕیاری کۆتایی کەیسەکان.

شاردنەوەی بەڵگەنامەکان؛ ئاستەنگی یاسایی و مەترسیی لەدەستدانی کەیس

یەکێک لە هەنگاوەکانی کۆچبەران لەنێوبردنی پاسپۆرت و بەڵگەنامە فەرمییەکانە تاوەکو ناسنامەی راستەقینەیان نەزانرێ. فەرمانگەی کۆچی لیتوانیا هۆشداری دەدات لەوەى ئەم کارە نەوەک دەرفەتی مانەوە دروست ناکات، بەڵکو کەیسەکە لەنێو دەبات.

پوکینسکاس لەوبارەیەوە گوتی: "نەبوونی بەڵگەنامە رێکارەکان زۆر ئاڵۆز دەکات و لەو دۆخەدا پەناخواز دەبێت پەنجەمۆری لێوەربگیرێ و لە چاوپێکەوتنێکی چڕدا بیسەلمێنێت کێیە و بۆچی بەڵگەنامەی پێ نییە. لە رووی یاساییەوە پەناخواز دەبێت هاوکار بێت و راستییەکان بڵێت. لەنێوبردنی بەئەنقەستی پاسپۆرت و بەڵگەنامەکان زیانێکی کوشندە بە متمانەی کەیسەکە دەگەیێنێت".

فەرمانگەی کۆچی لیتوانیا ئاماژەی بەوەش کرد ئەو پەناخوازانەی کەیسەکانیان رەتدەکرێتەوە و بەهۆی نەبوونی بەڵگەنامەی گەشتکردن ناتوانرێ دەستبەجێ بگەڕێندرێنەوە، مافی مانەوەیان پێ نادرێ، بەڵکو دەخرێنە خانەی "نیشتەجێبوونی نایاسایی یان جێبەجێکردنی دواخراوی دەرکردن"، ئەمەش دۆخێکی چەقبەستووی بێ ماف و بێ کارکردنە تا ئەو کاتەی دەزگای پاسەوانیی سنوور لەگەڵ باڵیۆزخانەی عێراق بەڵگەنامەی گەشتیان بۆ دەردەکات و بە زۆر دیپۆرتیان دەکاتەوە.

بێبایەخکردنى دۆسییەى ئەنفال

2026-10-31T16:03:00.000+03:00

عارف قوربانی

لە دوو سێ رۆژى رابردوو لە مەراسیمێکى ساردوسڕ و بێ بەشدارى فراوانى خەڵک و کەسوکاریان و تەنانەت بەبێ بەشداریى بەرپرس و دەسەڵاتدارانى لایەنە پەیوەندیدارەکانى خودى دۆسییەکە، رووفاتى 153 ژن و منداڵى ئەنفالکراوى گەرمیان و قەڵاسێوکە، لە بەغداوە گەیێندرایەوە سلێمانى. نەک بەرپرسە باڵاکانى حکومەت و حیزب، پارێزگارى شارەکەیش لە پێشوازیاندا نەبوو.

رووفاتەکان پێش دوو ساڵ، واتا لە کۆتایى ساڵى 2024 لە یەکێک لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانى بیابانەکانى پارێزگاى سەماوە لە (تەلشێخە) دەرهێندرابوون. سەرجەمیان ژن و منداڵن و بەشێک بوون لەو دەیان هەزار ژن و منداڵەى کورد کە لە پرۆسەى ئەنفال ساڵى 1988 لە بیابانەکانى عێراق کۆمەڵکوژ کراون. لەدواى هەڵدانەوەى گۆڕەبەکۆمەڵەکە و دەرهێنانەوەى رووفاتەکان، گوێزرانەوە بۆ بەغدا، تا بەپێى یاساى پاراستنى گۆڕەبەکۆمەڵەکان، پەیمانگەى پزیشکى دادوەریی عێراق کە سەر بە وەزارەتى تەندروستییە، توێکارى بۆ رووفاتەکان بکات، بە وەرگرتنى سامپڵى دى ئێن ئەى لە رووفاتەکان و کەسوکاریان، قوربانییەکان بناسرێنەوە و دواى ئەوە تەسلیم بە کەسوکاریان بکرێنەوە.

بەڵام هیچ کام لەو رێوشوێنە یاساییانە نەگیراونەتەبەر کە لە یاساى پاراستنى گۆڕەبەکۆمەڵەکاندا دیارکراوە. دواى مانەوەى نزیک بە دوو ساڵ، نە پشکنینى دى ئێن ئەى بۆ رووفاتەکان و نە بۆ کەسوکاریان کراوە. لەکاتێکدا بەهۆى ئەوەى بەشێک لەو خاتوونانەى ناو گۆڕەبەکۆمەڵەکان، ناسنامەى خۆیان و منداڵەکانیان لە بەرۆکیان بووە و بەهۆیەوە دەزاندرێت کێن و خەڵکى کام گوند و ناوچەى کوردستانن و بە ئاسانى دەتواندرا کەسوکاریشیان ئەوانەى لەژیاندا ماون بدۆزرێنەوە. کەچى ئەو رێگە ئاسانەشیان نەگرتەبەر.

من دەزانم دەسەڵاتدارانى عێراق بە سوننە و شیعەوە نایانەوێ بایەخ بە پرسى ئەنفال و گۆڕەبەکۆمەڵەکان بدرێت، نایانەوێ ئەم بابەتە ببێتە هۆکارى ناساندنى زیاترى تاوانەکانى دەوڵەتى عێراق بەرامبەر بە گەلى ستەمدیدەى کورد. پێیان خۆش نییە پرسى هەڵدانەوەى گۆڕەبەکۆمەڵەکان ببێتە بابەت و کەرەسەیەکى میدیاى جیهانى و بەهۆیەوە پرسى کورد بخرێتەوە بەرچاو، بەڵام ئەوەى جێى هەڵوەستە و تێڕامانى قووڵە ئەوەیە کورد خۆى بۆ دەبێتە بەشێک لەو ئەجێندا دووژمنکارییەى بەرانبەر بە گەلى کورد لە ئارادایە.

چەند پۆست و پێگەى بەغدا بەدەستى کوردەوەن، چەند پەرلەمانتار و بریکارى وەزیر و راوێژکار و بەرپرسمان هەیە لە دەزگا و دەستە جۆراوجۆرەکانى عێراق، ئایا هۆکار چییە هیچ کەسێکیان لەو مەراسیمەى بەعدا بەشدار نەبوون کە رووفاتەکان رادەستی نێردەى بەڕێوەبەرێتى شەهیدان و ئەنفالکراوانى سلێمانى کرانەوە. راوێژکارێکى سەرۆکایەتیى کۆمار لەوێ بوو، هەڵە نەبم ئەویش عەرەب بوو.

سەرۆککۆمار، جێگرى سەرۆکوەزیرانى عێراق، وەزیرى داد، وەزیرى ژینگە، جێگرى سەرۆکى پەرلەمان، دەیان راوێژکار و بریکارى وەزارەت و بەڕێوەبەرى گشتى کوردن، فراکسیۆنەکانى پەرلەمان و پەرلەمانتارانى کورد، تەنانەت حیزبەکانیش بارەگا و نووسینگەى مەکتەبى سیاسییان لە بەغدا هەیە، لە کوێ بوون؟ بۆچى کەسیان بەشدار نەبوون لەو مەراسیمە ساردوسڕ و بێبایەخەى رووفاتى 153 ژن و منداڵى کورد درایەوە کوردستان؟

من دڵنیام ئەگەر لە رێوڕەسمی عاشوورا و چلە و شینى ئیمام حوسێندا، بەهۆى وەرگەڕانى چەند پاسێکەوە 153 زیارەتکارى ئێرانى ببونایەتە قوربانى، ئەوەى بۆ تەسلیمکردنەوەى رووفاتى ئەنفالەکان روویدا بۆ مەراسیمى ناردنەوەى زیارەتکارانى چلەى ئیمام حوسێن بووایا، سەرۆککۆمار، جێگرى سەرۆکوەزیران و سەرجەم وەزیر و بریکار و پەرلەمانتارانى کوردستان و تەنانەت لە کوردستانیشەوە دەسەڵاتدارانى حیزب و حکومەت ئاپۆرەیان دەبەست بۆ بەشداریکردن و دانانى تاجەگوڵینە لەسەر رووفاتەکان، بەڵام بۆ رووفاتى ژن و منداڵە ئەنفالکراوەکانمان هیچ کەسێکیان، حزووریان نەبوو.

راپۆرتێک: ئێران پلانی هێرشکردنە سەر کێبڵە ژێر دەریاییەکانی کەنداوی هەیە

2026-10-31T10:26:00.000+03:00

دوو بەرپرسی باڵای ئەمنیی ئێران بە ئاژانسی رۆیتەرزیان راگەیاندووە، تاران پلانی داڕشتووە بۆ بەئامانجگرتنی کێبڵە ژێر دەریاییەکان لە کەنداو، ئەگەر ئەمریکا و ئیسرائیل هێرش بکەنەوە سەری.

رۆژی هەینی، 23ی تشرینی یەکەمی 2026، دوو بەرپرسی ئێران لەو بارەیەوە قسەیان بۆ ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز کرد. یەکێکیان ئاماژەی بەوە کردووە ئامانجی ئێران ئەوە دەبێت دوای هەر هێرشێک رێگری لە چاککردنەوەی ئەو کێبڵانە بکات، تاوەکو پچڕانی هێڵەکانی پەیوەندی و لەنێویاندا هێڵی ئینتەرنێت درێژە بکێشێت.

بەرپرسەکەی دیکە رایگەیاندووە: "ئەگەر هێرش بکرێتەوە سەر ئێران، هیچ هێڵێکی سوور نامێنێت، لە کێبڵە ژێر دەریاییەکانەوە تاوەکو بنکە سەربازییەکان، لەنێویاندا بنکە نهێنییەکان." بەرپرسەکە هۆشداریشی داوەتە واشنتن کە "یاری بە ئاگر نەکات" و گوتی، ئێران دەستی بە تەواوی کێبڵە ژێر دەریاییەکان دەگات و بە ئاسانی دەتوانێت وێرانیان بکات.

چوارشەممەی ئەم هەفتەیە یەدوڵڵا جەوانی، جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران بۆ کاروباری سیاسی رایگەیاند، ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ژێرخانی ئێران، دەکرێ تاران حەوت کێبڵی سەرەکیی ئینتەرنێت لە تەنگەی هورمز بکاتە ئامانج.

بەپێی ئامارەکانی یەکێتیی نێودەوڵەتیی پەیوەندییەکان کە ئاژانسێکی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانە، نزیکەی 99%ـی گواستنەوەی ئینتەرنێتی جیهان لە رێگەی کێبڵە ژێر دەریاییەکانەوە دەگوازرێتەوە. بەڵام ئالان مۆڵدین، بەڕێوەبەری توێژینەوە لە کۆمپانیای توێژینەوەی پەیوەندییەکانی تێلیجیۆگرافی دەڵێت، کاریگەریی جیهانیی ئەم هێرشانەی ئێران دەکرێ سنووردار بێت، چونکە کەمتر لە 1%ـی فراوانیی پەیوەندیی نێودەوڵەتیی ئینتەرنێت بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕێ؛ ئەو تەنگەیەی کە ئێران و عومان لە یەکدی جیا دەکاتەوە و کەنداو بە دەریای عومان و دەریای عەرەبەوە دەبەستێتەوە.

پلانەکان بۆ ئەگەری هێرشی سەر کێبڵە ژێر دەریاییەکان رەنگدانەوەی ئەو بۆچوونەی سەرکردایەتیی ئێرانە کە پێی وایە هەر ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی نوێی ئەمریکا دەبێت بە وەڵامێکی زۆر بەهێزتر لە جاران وەڵام بدرێتەوە.

چەند رۆژێک لەمەوبەر موحسین رەزایی، بەرپرسی باڵای ئەمنیی ئێران هۆشداری دا کە لە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی جەنگدا، دەکرێت ژێرخانی دیجیتاڵیی پەیوەست بە ئەمریکا لە سەرانسەری کەنداو، لەوانە سەنتەرەکانی داتا و دامەزراوەکانی ژیریی دەستکرد بکرێنە ئامانج. بەرپرسی دووەمی ئەمنیی ئێران کە لەو بارەیەوە قسەی بۆ رۆیتەرز کردووە دەڵێ، هاوپەیمانەکانی واشنتن لە کەنداو وەبەرهێنانی گەورەیان لەم ژێرخانەدا کردووە و "پێویستە واشنتن بە بەرپرسیار بزانن لە هەر زیانێک کە بەر کێبڵە ژێر دەریاییەکان دەکەوێ."

کێشەمان لەگەڵ سوێند خۆرەکاندا هەیە

2026-10-25T10:34:20.047+03:00

لە دواین کۆبونەوەی کابینەکەی علی زەیدی، یەکی قورئانێکی لە بەردەم خۆی و وەزیرەکانیدا داناوە و سوێندی بە کۆمەڵ دەخۆن کە گەندەڵی و نایاسایی نەکەن و خزمەتکاری خەڵک بن.

ڕاستیەکەی من لە دوێنێوە دڵم زیاتر کرمێ بوە، دڵم لە جاران خراپتر ئەڵێ، ئاخر ئێمە کێشەمان لە گەڵ سوێند خۆرەکان هەیە، ئەوانەی ئەم وڵاتەیان گەیاندە ئەم دۆخە سوێند خۆرەکانن

لە پەرلەمان سوێند، لە دادگا سوێند لە وەزارەت سوێند، لە سەرۆکایەتیەکان سوێند و لە هەموو جێگایەکیش شکاندنی سوێند.

عادەت وایە لە معامەلەی بازاڕیشدا ئەو کەسەی زۆرترین سوێند ئەخوات زۆر ترین درۆ ئەکا و ئەبێ کڕیار خۆی بۆ دەستبڕین و خەڵەتان ئامادە بکات، ئەوە خۆی دەزانێت چ عەیبێک لە ماڵ و نرخەکەیدا هەیە و ئەیەوێ بە سوێند پەردەیەکی بەسەردا بدات.

بۆیە دوای سوێندخواردنەکەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق زیاتر لە دڵنیایی نزیکبومەوە کە ئەمانە نیەتیان خراپە.

ئێمە گیرۆدەی سوێندخۆرەکانین، هەرچی گەندەڵی و نایاسایی و تاڵانکاری هەیە زۆرینەی ئەوان دەیکەن، چونکە کەسێک دزی و گەندەڵی بکات و دەستی بچێتە سەرو ماڵی خەڵک، سوێند ئاو خواردنەوەیە لەلای.

عوسمان گوڵپی

دابەزینی بەهای دینار؛ مەترسی و دەرئەنجامەکانی لە داهاتوودا

2026-10-25T10:29:21.810+03:00

بڵند تاهیر

بەرایی