KURDPLAT

فەرەنسا قەدەخەی هاتووچۆی راگەیاند

2026-10-20T00:52:19.762+03:00

حکومەتی فەرەنسا قەدەخەی هاتووچۆی بەشەکی لە پاریس و چەند شارێکی دیکە راگەیاند، دوای ئەوەی خۆپێشاندانەکانی دژی گرانی و خراپیی خزمەتگوزارییەکان، گۆڕان بۆ یەکێک لە خراپترین رووداوەکانی تووندوتیژیی سەر شەقام لە مێژووی چەندین ساڵی رابردووی ئەو وڵاتەدا. دوای چین و ئەڵمانیا، ئەمریکاش داوا لە هاووڵاتییانی دەکات لە فەرەنسا ئاگاداری خۆیان بن و لەو شوێنانە نزیک نەکەونەوە کە خۆپێشاندانیان تێدا دەکرێت.

سێباستیان لۆکۆرنۆ، سەرۆکوەزیرانی فەرەنسا رەتینەکردەوە کە رەنگە دۆخی نائاسایی لە وڵاتدا رابگەیێنن، ئەوەش دوای ئەوە هات کە وەزیری ناوخۆ بە راشکاوی گوتی پۆلیس "کۆنترۆڵی لەدەستداوە."

رێکارەکان چین؟

قەدەخەی هاتووچۆ لە پاریس لە کاژێر 11:00ـی شەو بۆ 6:00ی بەیانی جێبەجێ دەکرێت و خۆپێشاندانیش لە کاژێر 08:00ـی ئێوارەوە بە تەواوی قەدەخە دەکرێت.

قەدەخەی هاتووچۆ شارەکانی لیل و لیۆنیش دەگرێتەوە بۆ ئەوەی رێگری لە شکاندن و تاڵانکردنی دووکانەکان بکرێت.

چی روویداوە و زیانەکان چین؟

رۆژی شەممە نزیکەی نیو ملیۆن کەس لە سەرتاسەری فەرەنسا رژانە سەر شەقامەکان بۆ دەربڕینی ناڕەزایی دژی گرانی و بەرزیی نرخەکان.

خۆپێشاندانە ئاشتییانەکان زوو گۆڕان بۆ تووندوتیژی. گرووپە دەمامکدارەکان هێرشیان کردە سەر پۆلیس، چوونە نێو باڵەخانەکانی حکومەت و ئاگریان تێبەردا، هەروەها دووکانەکانیان تاڵان کرد و سەتان ئۆتۆمبێلیان سووتاند.

لۆران نونێز، وەزیری ناوخۆی فەرەنسا بەهۆی ئەم دۆخەوە دەستی لەکارکێشایەوە، بەڵام ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا دەستلەکارکێشانەوەکەی رەتکردەوە.

زیاتر لە دووهەزار و 500 کەس دەستگیرکراون و نزیکەی هەزار پۆلیسیش بریندار بوون. خۆپێشاندەرانیش زیانیان پێگەیشتووە و یەکێکیان بەهۆی بۆمبێکی دەنگیی پۆلیسەوە دەستی پەڕیوە.

جێراڵد دارمانین، وەزیری داد گوتی، پۆلیس سیستمی ناسینەوەی رووخسار لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بەکاردەهێنێت بۆ دۆزینەوەی ئاژاوەگێڕان.

نزیکەی سێ هەزار دووکان زیانیان بەرکەوتووە و زیانە داراییەکانیش بە سەتان ملیۆن یۆرۆ دەخەمڵێندرێن. تەنانەت وەزیری دیجیتاڵ داوای لە ماڵپەڕەکانی کڕین و فرۆشتنی وەک eBay کردووە رێگە نەدەن کاڵا دزراوەکانی دووکانەکان لەوێ بفرۆشرێنەوە.

کاریگەری لەسەر گەشتیاران

مۆزەخانەی لۆڤەر کە بەناوبانگترین مۆزەخانەی جیهانە، بەهۆی کۆمەڵێک قوتابیی خۆپێشاندەرەوە داخرا، کە ئەمەش گەشتیارانی تووشی شۆک کرد. وڵاتانی وەکو ئەمریکا، ئەڵمانیا و چین هۆشدارییان داوەتە هاووڵاتییانیان کە ئاگاداری خۆیان بن لە کاتی گەشتکردن بۆ فەرەنسا.

بۆچی ئەمە بۆ ماکرۆن مەترسیدارە؟

ئەم دۆخە تەنیا شەش مانگ پێش هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی فەرەنسا روودەدات کە بڕیارە جێگرەوەی ماکرۆن دیاری بکات. مارین لۆپێن (کە سەر بە بەرەی راستڕۆی تووندڕۆیە) دەنگەکانی لە راپرسییەکاندا بەرزبووەتەوە؛ لە کاتێکدا حکومەت چەپە تووندڕۆکان تۆمەتبار دەکات بەوەی بە مەبەست ئاژاوە دەنێنەوە بۆ ئەوەی پارتەکەیان لە هەڵبژاردندا دەنگی زیاتر بهێنێت.

ناڕەزایەتییەکان لە ئەورووپا بڵاودەبنەوە

شەپۆلی ناڕەزایەتی دژی گرانی تەنیا لە فەرەنسا نییە؛ لە میلانۆی ئیتاڵیا و لە چەند شارێکی بەلجیکا پێکدادان لە نێوان پۆلیس و خۆپێشاندەران روویدا، هەروەها لە ئیسپانیا و پورتوگالیش خەڵک خێوەتیان لە نێوەڕاستی شارەکاندا هەڵداوە بۆ دەربڕین ناڕەزایەتی دژی بەرزیی کرێی خانوو.

میدیا لە نێوان چاوی کۆمەڵگە و چەپۆکی دەسەڵاتداران

2026-10-04T13:19:22.864+03:00

ژینۆ محەمەد

لە هەموو دونیادا میدیا چاوی کۆمەڵگە و پردی پەیوەندی و گەیاندنە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتدا، بەڵام لە هەرێمی کوردستان ئەیانەوێ فەرزی بکەن میدیا تەنها چاوی دەسەڵاتدارانی دەست ڕۆیشتوو بێ.

کەناڵی ئاسمانی زووم نیوز بووەتە نموونەیەکی زەق و ڕوون بۆ ئەو پێشێلکاری و غەدرانەی کە بەرامبەر بە دەنگی ئازاد و پیشەیی دەکرێن. ئەوەی ئەمڕۆ بەرامبەر ئەم کەناڵە دەکرێت پەلاماردانێکی ئاشکرایە بۆ سەر بنەمای ئازادیی ڕادەربڕین و کاری رۆژنامەوانی و کپ کردنی هەموو دەنگێك کە نەشاز بێت بەوان.

بەڵام ئەوەی لەهەمووی زیاتر نیشانەی پرسیارێکی گەورەیە و جێگەی داخە، لە بەرامبەر ئەم هەموو پێشێلکاری و نادادپەروەرییەدا، لایەنە پەیوەندیدارەکان و قەڵەم بەدەستە بە ناو ڕۆشنبیرەکانن کە بێدەنگییەکی کوشندەیان هەڵبژاردووە.

ئەم بێ دەنگیە پەیامێکی مەترسیداری لە پشتە کە پێمان دەڵێت: چیتر یاسا و دامەزراوە فەرمییەکان پارێزەری مافی دەنگە جیاوازەکان نین و ئەوانەی لە ژێر چەتری حزبە حوکمڕانەکان نەبن ئیتر لە بازنەی پارێزراوی نین و نابن و هەرچییەک بەرامبەرت بکرێت هەرچەند دوور لە عورف و یاساش بێت هیچ کەس و هیچ دامەزراوەیەك ئەرکی پاراستن و داكۆكیکردنت ناگرێتە ئەستۆ بۆیە زۆرینەیان بڕیاریان داوە لە ژێر ئەو چەترانە جێ بگرن. لانیکەم پێم وابوو لەم قۆناغە مەترسیدارەی کە چاوەڕوان دەکرێت بەرۆکمان بکرێت کەمێك بە خۆیاندا دەچنەوە و بەردەوام نابن لەسەر هەڵەکان بەڵام سورتر دیارن، جاران دەیانوت دروشمی دەسەڵات ( یان لەگەڵمی یان لە دژمی) یە ئێستا ئەوەش گۆڕا بە ( یان لەگەڵمی یان دەتسڕمەوە).

گرانی نەوت و قڕکردنی داربەڕوەکان

2026-10-04T13:17:27.906+03:00

فارس نەوڕۆڵى

لە ساڵانی نەوەدەکان و دواتردا، سەردەمێکی سەختی ژیان و گوزەرانی خەڵک بوو؛ سەردەمی چیرۆکی گوڵەگەنمە بەجێماوەکانی دوای دەڕاسە و دوورێنەبوو، کە ژنان و منداڵانی وڵات بۆ دابینکردنی بژێوی، گوڵەگەنمە جێماوەکانیان کۆدەکردەوە. لە پاڵ ئەمەشدا، کۆچی بەلێشاوی گەنجان بۆ گەڕان بەدوای ژیاندا دەستی پێکرد.

لەو هەلومەرجە سەختەی ژیان و گوزەراندا، کە کوردستان لەژێر گەمارۆی ئابووریی جیاجیادا بوو، زستان بە سەختی دەستی پێکرد. ئا لەو کاتەشدا، نەبوونی نەوت و سووتەمەنی ببووە کێشەیەکی گەورە، بەتایبەتی لە ناوچە کوێستانییەکاندا. بۆیە خەڵک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەرما و ڕزگارکردنی ماڵ و منداڵیان لە دەست سەرمای سەختی زستان، ڕوویان لە ناوچە شاخاوییەکان کرد بۆ بڕینەوەی داری دارستانەکان.

لێرەدا ژینگەی کوردستان کە پێشتر ڕژێمی بەعس وێرانی کردبوو ،ئەوەشی مابووەوە بووە قوربانیی نەبوونی سووتەمەنی، چونکە خەڵک لەناچاریدا دەستیان کردبووە بڕینەوەی بەکۆمەڵی دار و درەختەکان، بەتایبەتی داربەڕووەکان.

ئێستاش کە لە هەلومەرجێکی ناجێگیر و خراپی ئابووریداین و نرخی نەوتی سپی ئەوەندە گرانە کە خێزانەکان توانای دابینکردنیان نییە ، ئەوەی لە ماوەی ۱۰ ساڵی ڕابردوودا کە ژینگەی کوردستان و ڕێژەی سەوزایی گەشەیەکی بەرچاوی کردوەتەوە و دارستانەکان ژیاو نەتەوە، جارێکی دیکە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی سپییەوە زەنگی مەترسی دژ بە ژینگە، بەتایبەتی دار و درەخت لێدەدرێتەوە.

پەیوەندیی نێوان تێکچوونی ژینگە و قەیرانی ئابووری بەرئەنجامی وێرانکاریی ژینگەی لێ دەکەوێتەوە و داربەڕووەکان ڕووبەڕووی قڕبوون دەبنەوە. بۆیە دەبێت لایەنی پەیوەندیدار لە خەمی دابینکردنی نەوتدا بێت ، چونکە داربەڕووەکان تەنیا درەختێکی ئاسایی نین، بەڵکوو هەناسە و سییەکانی ژینگەی کوردستانن. گەشەکردن و پێگەیشتنی داربەڕوویەک دەیان ساڵی پێویستە، بۆیە بڕینەوەی داربەڕوویەک لە نیو کاتژمێردا، ڕەنگە بە دەیان ساڵ قەرەبوو نەکرێتەوە.

لەبەر ئەوە، پێویستە مەترسیی قڕکردنی ژینگە و داربەڕووەکان بکەینە خەمێکی گشتی.

تاکە شت بیری چووبوو بیخوێنێتەوە، خودی خۆی بوو

2026-10-04T13:14:18.160+03:00

تەوار شێخ عوسمان
-
قەڵەمێک لە سویدەوە خۆی بۆ منداڵ تەرخان کرد. لە کچەکەی خۆیەوە دەستیپێکرد، بەڵام نەوەیەکی بە چیرۆکەکانی لە هەموو جیهان پەروەردە کرد. خەیاڵی فراوان کردن و فێری ئازایەتی کردن و پێی گوتن: "خەونەکانتان سنووری نییە." ئاسترید لیندگرین توانی نەوەیەک لە سەر کۆڵنەدان و بوێری و ئازایەتی بە زمانێکی پاراوی سادە پەروەردە بکات. چیرۆکەکانی بۆ 75 زمانی دونیا وەرگێڕدراون و نزیکەی 200 ملیۆن دانەی لێ فرۆشراون.
کاتێک باسی ئەدەبی منداڵان دەکەین، هەرگیز نابێت ناوی ئەم خانمە نووسەرە مەزنە پشتگوێ بخەین، چونکە توانی رێچکەیەکی نوێ بۆ ئەو ژانرە ئەدەبییە گرنگە بدۆزێتەوە و بووە قوتابخانەیەک بۆ نەوەکانی داهاتوو. چیرۆکەکانی تاوەکو ئێستاش لە ژووری نووستنی منداڵانی ئەورووپا و جیهان دەدۆزیتەوە، وێڕای ئەوەی بوونەتە هەوێنی بەرهەمی سینەمایی ناوازە و لە ساڵانی شەستی سەدەی رابردووەوە تاوەکو ئێستاش، وەبەرهێنەرانی سینەمای منداڵان سوودی لێ وەردەگرن.

لیندگرین لە وڵاتەکەی خۆی نۆبڵی وەرنەگرت، وێڕای ئەوەی رەخنەگران بە شایستەی دەزانن و چەندین جار ناوی وەک پاڵێوراو باس کراوە، بەڵام هەر سوید مەزنترین خەڵاتی نێودەوڵەتیی بە ناوی ئەوەوە بۆ ئەدەبی منداڵان دامەزراند، کە دەتوانین بە نۆبڵی ئەو ژانرە بیناسێنین.

ئاسترید ئانا ئێمیلییا لیندگرین لە 14ـی نۆڤەمبەری 1907 لە خێزانێکی جووتیار لە "ڤیمەربی" سەر بە پارێزگای سمۆلاند لە سوید لەدایک بووە. منداڵی دووەمی خێزانەکەی بووە دوای برایەک، پاشان دوو خوشکی لە خۆی بچووکتری هەبووە، کە لە گوندە خنجیلانەکەیان بە ناوی "نێس" ژیاون.

ئەگەرچی منداڵیی ئاسترید لیندگرین پڕ بوو لە خۆشەویستی و بەختەوەری، بەڵام ساڵانی هەرزەکاری بە پێچەوانەوە، زیاتر تاریک بوون، وەک خۆی باسی دەکات، کاتێک منداڵیی کۆتایی هات، ئەوەندە بە روونی بە بیری هاتووە، کە چەندە ترسناک بووە بزانیت چیتر ناتوانیت یاری بکەیت!

تەمەنی هەرزەکاری وەک چۆن بۆ زۆربەی هەرزەکاران تەمەنێکی ناسەقامگیرە، چونکە هەمیشە بە دوای خۆدۆزینەوە دا دەگەڕێین، ئەوا ئاستریدیش لەوە بێبەش نەبووە، بگرە خەمناکیش بووە بەوەی لای خەڵکی رووخساری جوان نییە! پێی وا بووە هەرگیز کەسێک عاشقی نابێت، ئیرەیی بەوانە بردووە عاشق دەبن.

دوای سێ ساڵ لە خوێندنی بنەڕەتی، ئاسترید و مادیکنی خوشکی، بەردەوامی بە خوێندنەکەیان دەدەن، کە لە سوید بە ناوەند هەژمار دەکرێت (واتە پۆلی چواری سەرەتایی خۆمان)، هەرچەندە تێچووی خوێندنیان ئەوکات بۆ هەر وەرزێک نزیکەی 30 کرۆن بوو.

بەداخەوە ئەو سەردەمە خوێندن بۆ هەموو منداڵان مافێکی رەوا نەبوو، چونکە بە پارە بووە، بەڵام ساموێلی باوکیان توانیویەتی پارەی ئاسترید و خوشک و براکانی بدات. ئاسترید بەڕاستی حەزی لە خوێندن بووە و مامۆستای زمانی باشی هەبووە. مامۆستا تێنگسترۆم، هانی نووسینەکانی دەدا و زۆرجار وتارەکانی بۆ پۆلەکە خوێندووەتەوە.

کاتێک تەمەنی سێزدە ساڵان بووە، وتارێکی بە ناوی "لە کێڵگەکەمان" لە رۆژنامەی ڤیمەربی ئەو سەردەمە دا بڵاوکردووەتەوە. ئاسترید هەموو کتێبەکانی ناو ئەو کتێبخانەیەی لە قوتابخانەکەیان دا هەبوو خوێندبووەوە. وەک خۆی دەڵێت: "ئاواتێکی هێندە گەورەم هەبووە بۆ خوێندنەوە کە سەیرە تاکە شت بیرم چووبوو بیخوێنمەوە خودی خۆم بوو."

لیندگرین کە دواتر دەبێتە بەناوبانگترین نووسەری چیرۆکی منداڵان، یەکەم ژن بوو لە شارۆچکە بچووکەکەی خۆیان قژی کورت کردووەتەوە. بەو کارەی جەنجاڵییەکی زۆری بەدوای خۆی دا دروست کردووە، چونکە بۆ ئەو سەردەمە نامۆ بووە. هەرچەندە خێزانەکەی پێیان باش نەبووە، بەڵام قبووڵیشیان کردووە.

لە تەمەنی شانزە ساڵی دا، دوای تەواوکردنی خوێندن، ئاسترید لیندگرین لە کۆمپانیای "ڤیمەربی تیدنینگ" دامەزراوە. رینهۆڵد بلۆمبێرگ، سەرنووسەری رۆژنامەکە سەرنجی دەچێتە سەر بەهرەی نووسینی ئاسترید، بەڵام سەرسامیی رینهۆڵد بە ئاسترید لە توانای نووسینەکەی زیاتر بوو، عاشقیشی ببوو.

لە بەهاری ساڵی 1926 ئاسترید لیندگرین بۆی دەرکەوت کە دووگیانە. دووگیانبوون وەک کچێک لە چاوی کۆمەڵگەوە کە شووی نەکردبێت، ئابڕووچوونێکی گەورە بوو، نەک تەنیا بۆ خودی ئاسترید، بەڵکو شەرمەزاریی بۆ هەموو خێزانەکەی بەدوای خۆی دا هێنا. رینهۆڵد بلۆمبێرگ لە ناوەڕاستی جیابوونەوەیەکی وێرانکەر دا بوو و باوکی حەوت منداڵ بوو. هیچ بژاردەیەکی دیکە بۆ ئاستریدی تەمەن 19 ساڵان نەبوو، جگە لەوەی ڤیمەربی بەجێبهێڵێت و بچێتە ستۆکهۆڵم، ئەمەش واتە سەرەتایەکی زۆر گران، چونکە هەژار و تەنیا بوو.

ئاسترید و رینهۆڵد بلۆمبێرگ بەردەوام پەیوەندییان هەبوو، پلانەکە ئەوە بوو هەر کە جیابوونەوەی رینهۆڵد یەکلایی بووەوە زەماوەند بکەن. کاتێک نزیکی منداڵبوون بوو، گەشتی بۆ کۆپنهاگنی پایتەختی دانیمارک کرد، بۆ ئەوەی منداڵەکەی لەوێ لەدایکببێت. "ریگشۆسپیالێت" تاکە نەخۆشخانە بوو کە پێویست نەبوو ناوی باوکی منداڵەکە تۆمار بکرێت. خێزانێکی دۆزیبووەوە بتوانێت ئاگاداری منداڵەکەی بن و پاش ماوەیەک کە هەستی کرد کاتی ئەوە هاتووە، بیگەڕێنێتەوە بۆ سوید.

پاش ئەوەی لە 4ـی کانوونی دووەمی 1926 کوڕەکەی لەدایک بوو، تەنیا چەند هەفتەی یەکەمی توانی لەگەڵی دا بەسەر بەرێت. هەموو ئەمانەش بۆ ئەوەی قسەوباسی شارەکەی نەیکاتە سووتەمەنی.

دوای ئەوەی گەڕایەوە ستۆکهۆڵم، یەکەم کاری ئاسترید لە ساڵی 1927 بە سکرتێری دەستیپێکرد لە بەشی رادیۆی ناوەندی بازرگانیی کتێبی سویدی. لەوێ وەڵامی سکاڵای کڕیارەکانی دەدایەوە، کە بە تەواوی تێنەدەگەیشتن چۆن رادیۆ نوێیەکەیان کار دەکات. رادیۆ ئەوکات لە ماڵە سویدییەکان دا، ئامێرێکی نوێی تەکنەلۆجیای "گەرم" بوو.

لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 1929 ماری ستیڤنز، دایەنی کوڕەکەی، بەهۆی نەخۆشیی دڵەوە لە نەخۆشخانە دەچێتە ژێر چاودێریی چڕەوە، بۆیە ئاسترید ناچار دەبێت گەشت بکاتەوە بۆ کۆپنهاگن بۆ ئەوەی "لاسێ"ـی کوڕی بهێنێتەوە لای خۆی. ئەوکات تەمەنی لاسێ سێ ساڵان دەبێت، سەرەتایەکی تەمومژاوی دەبێت بۆی، چونکە بە زمانی دانیمارکی قسە دەکات و خێزانی ستیڤنز بە خێزانی خۆی دەزانێت.

کاتێک لاسێ دێتە ستۆکهۆڵم، زۆر نەخۆش دەبێت، بۆیە ئاسترید دەزانێت سەختە بە منداڵێکی نەخۆشەوە لە کارکردن بەردەوام بێت. خێزانەکەی پێشنیازی ئەوەی بۆ دەکەن بگەڕێتەوە لە نێس بژی، بۆیە لە مانگی ئایاری ساڵی 1930 ئاسترید لەگەڵ کوڕەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پارێزگای ڤیمەربی.

بە ئەسپ و گالیسکە بە ناو ڤیمەربی دا دەڕۆن بۆ ئەوەی بە ئاشکرا نیشانی خەڵکی بدات لاسێ بەشێکە لە خێزانەکە و کۆتایی بەو هەموو قسە و باسانە بهێنن.

بۆ ماوەی ساڵێک لاسێ لە نێس دەمێنێتەوە و لە لایەن دایک و باوک و خوشک و براکانی ئاسترید پەروەردە دەکرێت.

لە ستۆکهۆڵم، ئاسترید زیاتر لە ستور لیندگرینی سەرۆکەکەیەوە نزیک دەبێتەوە و دەبێتە هۆی ئەوەی زەماوەند بکەن، چونکە زۆر عاشقی ئاسترید دەبێت. لە بەهاری ساڵی 1931 زەماوەندەکە دەکەن و دەچنە ئەپارتمانێکی دوو ژووری لە (S:t Eriksplan) لە ستۆکهۆڵم. ئەمەش واتە لە کۆتایی دا ئاسترید دەتوانێت لاسێی کوڕی بۆ هەمیشە بباتەوە لای خۆی.

لە ساڵی 1934 کچێکیان دەبێت بە ناوی "کارین" و دەبێتە دایکی دوو منداڵ. دوای ئەو هاوسەرگیرییە، ئاسترید دەبێتە ژنی ماڵەوە. بەڵام ئەو بەردەوام دەبێت لە یارمەتیدانی هاوژینەکەی و لە کاتی پێویستی دا ئامادەیی هەبووە.

ئەم خانمە کاتێکی زۆر لە دەرەوە لەگەڵ منداڵەکانی دا بەسەر دەبات، لە پارکەکان دا یاری کردووە لەگەڵیان و وەک دایکێکی ئاسایی نەبووە، حەزی لە یاریکردن و بازدان و سەرکەوتن بە سەر تەپۆڵکەکان بە هەمان شێوەی منداڵەکانی بووە. هەروەها گەورەکانی دیکەی بینیوە چۆن منداڵەکانیان پشتگوێ خستووە و سەرکوتیان دەکەن، ئەمە ناڕەحەتی کردووە.

ستور لیندگرینی هاوسەری کەسێکی کۆمەڵایەتی و گاڵتەئامێز بووە، چێژی لە بەسەربردنی کات لەگەڵ هاوڕێ باشەکانی لە چێشتخانەکانی ستۆکهۆڵم دا وەرگرتووە. ئاسترید هەندێک جار یاوەری دەکرد، بەڵام زۆر جار ئێوارانی لە ماڵەوە بە کتێبێکی باشەوە پێ باشتر بوو وەک لەو دانیشتنانە.

لە ئەیلوولی ساڵی 1939 جەنگی جیهانیی دووەم سەری هەڵدا. ئاسترید لیندگرین بڕیاری دا شەڕەکە بەبەڵگەنامە بکات و دەستی کرد بە بڕینی بابەتەکانی رۆژنامەکان و نووسین لە سەر هەردوو ژیانی رۆژانەی خۆی و هەم رەوتی شەڕەکە لە "رۆژنامەی جەنگ" دا.

ساڵی 1941، کارینی کچی ئاسترید نەخۆش دەکەوێت. لە سەر جێگە دەیویست دایکی چیرۆکێکی ئەفسووناوی بۆ بگێڕێتەوە. دایکی چیرۆکی "پیپی گۆرەوی درێژ”ی بۆ خوێندەوە، کە خۆی بۆی دروست کردبوو. ئاسترید هەر ئەو کاتە بە خەیاڵی دا هات ئەم ناوە رەنگە ببێتە یەکێک لە ناسراوترین کارەکتەرەکانی کتێبی منداڵان لە جیهان دا، چونکە ناوێکی نامۆیە و کچێکی نامۆیە لە جیهانی ئەفسانەی چیرۆکی منداڵان دا. هەرواش دەرچوو.

ناوبانگی گەورەی لیندگرین لە ساڵی 1945 بە بڵاوکردنەوەی کتێبی "پیپی گۆرەوی درێژ" دەستیپێکرد، کە یەکەم کتێبە لە زنجیرەیەک کە پیپی وەک کارەکتەری سەرەکی تێدا بوو. ئەم کچە جلوبەرگی سەیر و سەمەرەی لەبەر دەکرد، کە بە تەنیا لەگەڵ ئەسپ و مەیموونەکەیدا دەژیا، خاوەنی سامانێکی زۆر و هێزی جەستەیی یەکجار زۆر بوو، بە تەواوی لە دەرەوەی کۆنفۆرمیستی ژیانی رۆژانە وەستابوو و خەونی هەموو منداڵێکە بۆ ئازادی و دەسەڵات کە بە تەنیا بەرجەستەی بکات.

سەرسووڕهێنەریی پیپی لە دونیای منداڵ دا ئەوەیە، پیپی بە تەنیا دەچێتە سەر کەشتی، دەچێتە سێرک، ئەسپەکەی بە دەستێک بەرز دەکاتەوە، ئەمەش خەیاڵێکی زۆر فراوانە بۆ منداڵ.

چیرۆکەکانی پیپی لە سەرانسەری دونیا دا تاوەکو ئێستا دەخەمڵێندرێت بە نزیکەی 70-80 ملیۆن دانەی لێ فرۆشرابێت. بۆ تەواوی بەرهەمەکانی ئاسترید رەنگە لە نێوان 165 بۆ 170 ملیۆن لە هەموو بەرهەمەکانی فرۆشرابێت.

شاکاری پیپی وەرگێڕدراوە بۆ نزیکەی 75 زمان لە دونیا دا، کە ئەمە بەجیهانیبوونی ئەم چیرۆکە دەناسرێنرێت، بەڵام لەم ساڵانەی دوایی دا، بەتایبەت لە دوای 2014 بە دواوە رەوتێکی رەخنەگرانەی چەپ لە دژی ئاسترید لیندگرین و کارەکتەری پیپی گۆرەوی درێژ دروست بوون و کەوتنە دژایەتیکردنی بەرهەمی بەناوبانگی پیپی، بەڵام ئەمە هەرگیز لە مەزنیی ئەو نووسەرە و بەرهەمەکانی کەم ناکاتەوە.

هاوسەری ئاسترید لە 15ـی حوزەیرانی 1952 لە نەخۆشخانەی ساباتسبێرگ لە ستۆکهۆڵم و لە کاتێک دا ئاسترید بە دیارییەوە بوو، کۆچی دوایی کرد. خۆشەویستیی ئاسترید بۆ هاوژینەکەی وای کرد هەرگیز بیر لە هاوسەرگیری نەکاتەوە، بۆیە بۆ ماوەی پەنجا ساڵ بێ پیاو ژیا.

ساڵی 1970 سەرەتای قۆناغێکی نوێیە لە ژیانی ئاسترید لیندگرین . ئەو لە کارەکانی لە کۆمپانیای (Raben & Sjögren) خانەنشین دەبێت و لە پاییزی ساڵی 1973 دا رۆمانی "برایانی دڵی شێر" بڵاو دەکاتەوە. رۆمانێکی خۆشەویستی و ئەفسانەییە، باسی ململانێی نێوان چاکە و خراپە، دەربارەی بوێری و ترس، خۆشەویستی و مردن دەکات.

ئەم کتێبە کەوتە بەر تانەی رەخنەگرانەوە کە بە تەواوەتی خراپە و ستەمکاری نەخستووەتەڕوو، هەروەها هانی منداڵان بۆ خۆکوشتن دەدات! بەڵام وا دیار بوو ئەو منداڵانەی کتێبەکەیان دەخوێندەوە، بە شێوەیەکی تەواو جیاواز لە گەورەکان رووداوەکانیان بینی.

ئاسترید لیندگرین نەک هەر بووە یەکێک لە نووسەرە پێشەنگەکانی سوید، بەڵکو بووە یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی بیروڕا لە وڵاتەکە دا. بە درێژایی ژیانی بەردەوام کاردانەوەی هەبوو بەرامبەر بە نادادپەروەری و ستەم. پابەندبوونی بە مافەکانی منداڵان زوو جێگیر بوو.

بە درێژایی تەواوی ژیانی هونەریی ئاسترید لیندگرین ، هێڵێکی نەگۆڕ و بەردەوامی هەبوو کە ئەویش: شەڕکردن بوو بۆ مافی هەموو منداڵان بۆ ئاسایش و خۆشەویستی. ئەم هەڵوێستە نزیکەی هەموو بەرهەمەکانی دەگرێتەوە.

کاتێک ئاسترید لە ساڵی 1978 خەڵاتی ئاشتیی کتێبفرۆشانی ئەڵمانی وەرگرت، کە داکۆکی لە مافی منداڵان و بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لە نووسینەکانی دا رەنگی داوەتەوە، گوتارێکی خوێندەوە و بووە هۆی ئەوەی ساڵی دواتر لە سوید بە یاسا توندوتیژی دژی منداڵان قەدەغە بکرێت.

بەشێکیش لە پەیامەکەی بریتی بوو لەوەی: "هەموومان ئاشتیمان دەوێت. ئایا رێگەیەک نییە بتوانین بگۆڕێین پێش ئەوەی درەنگ بێت؟ بتوانین فێر بین خۆمان لە توندوتیژی دوور بخەینەوە؟ بە سادەیی هەوڵ بدەین ببینە جۆرێکی نوێ لە مرۆڤ. بەڵام ئەوە چۆن روو دەدات و لە کوێوە دەست پێ بکەین؟ پێم وایە دەبێت لە سفرەوە دەست پێ بکەین. لەگەڵ منداڵەکان دا."

لە پاییزی ساڵی 1985 دا ئاسترید و پزیشکی ڤێتێرنەری کریستینا فۆرسلوند چەندین بابەتیان نووسی، کە بووە هۆی بەرزکردنەوەی هۆشیاریی خەڵک لەوەی سوید چەندە خراپ مامەڵە لەگەڵ بەراز، مانگا، مریشک و ئاژەڵەکانی دیکە دەکات. بێگومان بابەتەکە لە دڵی ئاستریدەوە نزیک بوو، چونکە کچێکی گەورەبووی ناو کێڵگە بوو.

دوا کاری هونەریی گەورە کە ئاسترید لیندگرین ئەنجامی دەدات، شەمەندەفەری چیرۆکی ئەفسانەییە لە شاری جونی باکە لە ستۆکهۆڵم.

ئاسترید لیندگرین لە تەمەنی 91 ساڵی دا تووشی جەڵتەی مێشک دەبێت و تا دێت جووڵە و بەشداریکردن لە شوێنە گشتییەکان دا قورستر دەبێت. لە 28ـی کانوونی دووەمی ساڵی 2002 ئاسترید لیندگرین لە ماڵەکەی خۆی دا گیانی لەدەست دا.

هەرچەندە ئێستا ساڵانێکی زۆر بە سەر کۆچی دوایی ئاسترید لیندگرین تێپەڕیوە، بەڵام هێشتا لە ناو کۆمەڵگەی سوید هەست بە بوونی ئەم کەسایەتییە دەکرێت. کتێبەکانی لە دایەنگە و قوتابخانە و شوێنە گشتییەکان دا دەبینرێت، سەیری فیلمەکانی دەکرێت، گۆرانییەکانی دەگوترێنەوە.

نەخۆشخانەی منداڵانی ئاسترید لیندگرین

نەخۆشخانەکە لە ساڵی 1998 کرایەوە و بەشێکە لە نەخۆشخانەی کارۆلینسکا لە ستۆکهۆڵم بە ناوی ئەم کەڵەنووسەرەوە ناونراوە. هۆکارەکەی ئەوەیە، بە درێژایی ژیانی، ئاسترید لیندگرین دەنگێکی بەهێز بووە بۆ مافەکانی منداڵان و سەلامەتییان. ئەو نەک تەنیا لە رێگەی کتێبەکانییەوە، بەڵکو لە رووی سیاسی و کۆمەڵایەتیشەوە بەشداری کردووە، لە وانەش دژی توندوتیژیی منداڵان و پێداگری لە مافی منداڵان کردووە، کە ئەم ناوە ئەمڕۆ بووەتە هێمایەک بۆ گرنگیدان و هاوسۆزی بۆ منداڵان، رێزگرتن لە هەست و پێداویستییەکانی منداڵان و چاودێریی سەلامەتی.

ئەوەی کە وای کرد ئەم نەخۆشخانەیە گرنگی زیاتری هەبێت ئەوەیە، نووسەر لە ژیان دا مابوو کاتێک ئەم نەخۆشخانەیە ناونرا ئاسترید لیندگرین .

لە ساڵی 2002 حکومەتی سوید خەڵاتێکی نێودەوڵەتی بە ناوی نووسەرەوە دامەزراند، کە خەڵاتی یادەوەریی ئاسترید لیندگرینە و ساڵانە دەبەخشرێت. پارەی خەڵاتەکە پێنج ملیۆن کرۆنی سویدییە، بەمەش دەبێتە گەورەترین خەڵاتی نێودەوڵەتیی ئەدەبی منداڵان و گەنجانی پێگەیشتوو لە جیهان دا.

لە ساڵی 2019 ئاسترید لیندگرین و پیپی، دراوی سویدی 20 کرۆنیان رازاندووەتەوە.

ئاسترید لیندگرین هەرگیز خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی وەرنەگرت، هەرچەندە زۆرجار وەک بەربژێرێکی ئاشکرا باسی لێ دەکرا. سەرەڕای نەبردنەوەی خەڵاتی نۆبڵ، بەڵام ئەمڕۆ ئاسترید لیندگرین بە یەکێک لە گەورەترین نووسەرانی سوید و جیهان دادەنرێت. کاریگەریی ئەو لە سەر ماف، خەیاڵ و بوێریی منداڵان بۆ زۆر کەس لەوە زیاترە، کە خەڵات دەتوانێت هێما بێت.

بێبایەخکردنى دۆسییەى ئەنفال

2026-10-04T13:11:30.804+03:00

عارف قوربانی

لە دوو سێ رۆژى رابردوو لە مەراسیمێکى ساردوسڕ و بێ بەشدارى فراوانى خەڵک و کەسوکاریان و تەنانەت بەبێ بەشداریى بەرپرس و دەسەڵاتدارانى لایەنە پەیوەندیدارەکانى خودى دۆسییەکە، رووفاتى 153 ژن و منداڵى ئەنفالکراوى گەرمیان و قەڵاسێوکە، لە بەغداوە گەیێندرایەوە سلێمانى. نەک بەرپرسە باڵاکانى حکومەت و حیزب، پارێزگارى شارەکەیش لە پێشوازیاندا نەبوو.

رووفاتەکان پێش دوو ساڵ، واتا لە کۆتایى ساڵى 2024 لە یەکێک لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانى بیابانەکانى پارێزگاى سەماوە لە (تەلشێخە) دەرهێندرابوون. سەرجەمیان ژن و منداڵن و بەشێک بوون لەو دەیان هەزار ژن و منداڵەى کورد کە لە پرۆسەى ئەنفال ساڵى 1988 لە بیابانەکانى عێراق کۆمەڵکوژ کراون. لەدواى هەڵدانەوەى گۆڕەبەکۆمەڵەکە و دەرهێنانەوەى رووفاتەکان، گوێزرانەوە بۆ بەغدا، تا بەپێى یاساى پاراستنى گۆڕەبەکۆمەڵەکان، پەیمانگەى پزیشکى دادوەریی عێراق کە سەر بە وەزارەتى تەندروستییە، توێکارى بۆ رووفاتەکان بکات، بە وەرگرتنى سامپڵى دى ئێن ئەى لە رووفاتەکان و کەسوکاریان، قوربانییەکان بناسرێنەوە و دواى ئەوە تەسلیم بە کەسوکاریان بکرێنەوە.

بەڵام هیچ کام لەو رێوشوێنە یاساییانە نەگیراونەتەبەر کە لە یاساى پاراستنى گۆڕەبەکۆمەڵەکاندا دیارکراوە. دواى مانەوەى نزیک بە دوو ساڵ، نە پشکنینى دى ئێن ئەى بۆ رووفاتەکان و نە بۆ کەسوکاریان کراوە. لەکاتێکدا بەهۆى ئەوەى بەشێک لەو خاتوونانەى ناو گۆڕەبەکۆمەڵەکان، ناسنامەى خۆیان و منداڵەکانیان لە بەرۆکیان بووە و بەهۆیەوە دەزاندرێت کێن و خەڵکى کام گوند و ناوچەى کوردستانن و بە ئاسانى دەتواندرا کەسوکاریشیان ئەوانەى لەژیاندا ماون بدۆزرێنەوە. کەچى ئەو رێگە ئاسانەشیان نەگرتەبەر.

من دەزانم دەسەڵاتدارانى عێراق بە سوننە و شیعەوە نایانەوێ بایەخ بە پرسى ئەنفال و گۆڕەبەکۆمەڵەکان بدرێت، نایانەوێ ئەم بابەتە ببێتە هۆکارى ناساندنى زیاترى تاوانەکانى دەوڵەتى عێراق بەرامبەر بە گەلى ستەمدیدەى کورد. پێیان خۆش نییە پرسى هەڵدانەوەى گۆڕەبەکۆمەڵەکان ببێتە بابەت و کەرەسەیەکى میدیاى جیهانى و بەهۆیەوە پرسى کورد بخرێتەوە بەرچاو، بەڵام ئەوەى جێى هەڵوەستە و تێڕامانى قووڵە ئەوەیە کورد خۆى بۆ دەبێتە بەشێک لەو ئەجێندا دووژمنکارییەى بەرانبەر بە گەلى کورد لە ئارادایە.

چەند پۆست و پێگەى بەغدا بەدەستى کوردەوەن، چەند پەرلەمانتار و بریکارى وەزیر و راوێژکار و بەرپرسمان هەیە لە دەزگا و دەستە جۆراوجۆرەکانى عێراق، ئایا هۆکار چییە هیچ کەسێکیان لەو مەراسیمەى بەعدا بەشدار نەبوون کە رووفاتەکان رادەستی نێردەى بەڕێوەبەرێتى شەهیدان و ئەنفالکراوانى سلێمانى کرانەوە. راوێژکارێکى سەرۆکایەتیى کۆمار لەوێ بوو، هەڵە نەبم ئەویش عەرەب بوو.

سەرۆککۆمار، جێگرى سەرۆکوەزیرانى عێراق، وەزیرى داد، وەزیرى ژینگە، جێگرى سەرۆکى پەرلەمان، دەیان راوێژکار و بریکارى وەزارەت و بەڕێوەبەرى گشتى کوردن، فراکسیۆنەکانى پەرلەمان و پەرلەمانتارانى کورد، تەنانەت حیزبەکانیش بارەگا و نووسینگەى مەکتەبى سیاسییان لە بەغدا هەیە، لە کوێ بوون؟ بۆچى کەسیان بەشدار نەبوون لەو مەراسیمە ساردوسڕ و بێبایەخەى رووفاتى 153 ژن و منداڵى کورد درایەوە کوردستان؟

من دڵنیام ئەگەر لە رێوڕەسمی عاشوورا و چلە و شینى ئیمام حوسێندا، بەهۆى وەرگەڕانى چەند پاسێکەوە 153 زیارەتکارى ئێرانى ببونایەتە قوربانى، ئەوەى بۆ تەسلیمکردنەوەى رووفاتى ئەنفالەکان روویدا بۆ مەراسیمى ناردنەوەى زیارەتکارانى چلەى ئیمام حوسێن بووایا، سەرۆککۆمار، جێگرى سەرۆکوەزیران و سەرجەم وەزیر و بریکار و پەرلەمانتارانى کوردستان و تەنانەت لە کوردستانیشەوە دەسەڵاتدارانى حیزب و حکومەت ئاپۆرەیان دەبەست بۆ بەشداریکردن و دانانى تاجەگوڵینە لەسەر رووفاتەکان، بەڵام بۆ رووفاتى ژن و منداڵە ئەنفالکراوەکانمان هیچ کەسێکیان، حزووریان نەبوو.

ئەرجەنتین وڵاتینامە بە وەبەرهێنانێکی 350 هەزار دۆلاری دەداتە هاووڵاتییانی بیانی

2026-10-04T13:08:39.816+03:00

حکومەتی ئەرجەنتین بە سەرۆکایەتیی خاڤیێر میلای پرۆگرامێکی نوێی بۆ پێدانی وڵاتینامە لە بەرامبەر وەبەرهێناندا راگەیاند. پرۆگرامەکە رێگە بە هاووڵاتییانی بیانی دەدات لە بەرامبەر وەبەرهێنانی لانیکەم 350 هەزار دۆلاردا وڵاتینامەی ئەو وڵاتە بەدەستبێنن.

بەپێی راگەیێندراوی فەرمیی حکومەت، پرۆگرامەکە دوو بژاردەی بۆ بەدەستهێنانی وڵاتینامەی دیاریکردووە. یەکەمیان، بەخشینی بڕی 350 هەزار دۆلاری راستەوخۆ و نەگەڕاوەیە بۆ گەنجینەی دەوڵەت. دووەمیشیان، کڕینی بۆندێکی حکومییە بە بەهای 800 هەزار دۆلار کە بە تایبەتی بۆ ئەم مەبەستە دەردەکرێ. هاوکات هاوژین و منداڵانی هاووڵاتیە بیانییەکەش دەتوانن وڵاتینامە وەربگرن لە بەرامبەر پێدانی 100 هەزار دۆلار بۆ هاوژین و 25 هەزار دۆلار بۆ هەر منداڵێکی خوار 18 ساڵ.

وەزارەتی ئابووریی ئەرجەنتین رایگەیاند، ئەو داهاتەی لەم پرۆگرامەوە دەستدەکەوێ بۆ بەهێزکردنی دۆخی دارایی دەوڵەت بەکاردێ و سەرچاوەی دارایی سەرجەم پێشکێشکاران پشکنینی وردی ئەمنی و دارایی بۆ دەکرێ تاوەکو رێگری لە سپیکردەوەی پارە بکرێ.

سێیەم گەورەترین ئابووریی ئەمریکای لاتین بە دەست کەمبوونەوەی وەبەرهێنانی بیانییەوە دەناڵێنێت. بەپێی ئامارەکانی رێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری، ساڵی رابردوو ئەرجەنتین تەنیا 3.134 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی بیانیی راکێشاوە، کە بەراورد ناکرێ بە بەرازیل (زیاتر لە 76 ملیار دۆلار) و مەکسیک (زیاتر لە 40 ملیار دۆلار).

ئەو هاووڵاتییەی وڵاتینامەی ئەرجەنتین وەردەگرێ، دەتوانێ پاسپۆرتەکەش بەدەستبێنێت.

پاسپۆرتی ئەرجەنتین لە رووی بەهێزییەوە بە یەکێک لە پاسپۆرتە بەنرخەکانی ئەمریکای لاتین و جیهان دادەنرێ. هەڵگرانی ئەو پاسپۆرتە دەتوانن بەبێ ڤیزە یان بە وەرگرتنی ڤیزە لە کاتی گەیشتندا، گەشت بۆ زیاتر لە 170 وڵات و ناوچەی جیهان بکەن، لە نێویاندا تەواوی وڵاتانی ناوچەی شنگن لە ئەورووپا، بەریتانیا، ژاپۆن و زۆربەی وڵاتانی ئەمریکای باشوور، ئەمەش وادەکات داواکارییەکی زۆری لەسەر بێت لەلایەن وەبەرهێنەرانی جیهانەوە.

بەرهەمی گوێزی ناوچەکەمان زیاتر لە 3600 تۆن دەبێت

2026-10-04T13:07:05.817+03:00

بەڕێوەبەری کشتوکاڵی شاری پاوەی سەر بە پارێزگای کرماشان دەڵێ، وەرزی تەکاندنی گوێز دەستی پێکردووە و پێشبینی دەکەن بەرهەمی ئەم ساڵ زیاتر لە سێ هەزار و 600 تۆن گوێز بێت.

شەهرام روستەمی، بەڕێوەبەری کشتوکاڵی پاوە رایگەیاند، لە رووبەری هەزار و 450 هێکتار لە زەوییەکانی سنووری شاری پاوە دارگوێز هەیە و تێکرا نزیکەی 2.5 تۆن گوێز لە هەر هێکتارێکدا بەرهەم دێت، بۆیە پێشبینی دەکرێ ئەم ساڵ بەرهەمەکە بگاتە سێ هەزار و 625 تۆن.

بە گوتەی شەهرام روستەمی، بەهۆی دۆخی کەشوهەوای ناوچەکان، وەرزی پێگەیشتن و تەکاندنی گوێز لە ناوچە جیاجیاکانی ناوچەی هەورامان وەک یەک نییە و لە کۆتایی مانگی ئەیلوولەوە دەستپێدەکات و تاوەکو کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم بەردەوام دەبێت.

بەڕێوەبەری کشتوکاڵی پاوە دەڵێت، بە سەرنجدان بە رووبەری باخەکان و بڕی بەرهەمهێنان، گوێز یەکێکە لە بەروبوومە گرنگەکانی باخەوانیی شارەکە و گرنگیپێدان و گەشەپێدان بە پیشەسازییەکانی و دۆزینەوەی بازار بۆ بەرهەمەکە دەتوانێت رۆڵێکی گرنگی هەبێت لە زیادکردنی داهاتی باخەوانان و یارمەتیدەری بووژانەوەی ئابووریی کەرتی کشتوکاڵی ناوچەکە بێت.

شاری پاوە دەکەوێتە ناوچەی هەورامانی رۆژهەڵاتی کوردستان و سەر بە پارێزگای کرماشانە. بە پێی دوایین ئامارە فەرمییەکان، ژمارەی دانیشتوانی زیاتر لە 67 هەزار کەسە.

سڵاوەکەی بۆ کێ نارد

2026-10-04T13:04:24.622+03:00

سەرۆکی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا (مەهەپە) لە رێگەی ئەندامانی شاندی ئیمراڵیی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)یەوە سڵاوێکی نارد. میدیا و سیاسەتڤانانی تورکیا بەسەر دوو بەرەدا دابەش بوون. بەشێکیان دەڵێن، باخچەلی سڵاوی بۆ ئۆجەلان ناردووە و بەشێکی دیکەش پێیان وایە سڵاوەکە بۆ سەلاحەدین دەمیرتاش بووە.

رۆژی پێنجشەممە، 1ـی تشرینی یەکەمی 2026، دوای کۆتاییهاتنی یەکەم دانیشتنی وەرزی نوێی یاسادانان لە 28ـەمین خولی پەرلەمانی تورکیا، لە هۆڵی پێشوازیی ناو باڵەخانەی پەرلەمانی تورکیادا شاندی ئیمراڵیی دەم پارتی کە لە پەروین بوڵدان و میتحەت سانجار پێکهاتبوون، چوونە لای دەوڵەت باخچەلی و سڵاویان لێکرد.

گفتوگۆیەکی سەرپێیی و کورت لەنێوان شاندی دەم پارتی و سەرۆکی مەهەپە کرا. باخچەلی پرسیاری لە پەروین بوڵدان و میتحەت سانجار کرد و گوتی: "سەردانتان هەیە؟ (بۆ ئیمراڵی) دێن و دەچن؟"

لە وەڵامدا، پەروین بوڵدان گوتی: "دوایینجار لە 13ی ئەیلوول چووین (بۆ ئیمراڵی). هێشتا مانگێک تێنەپەڕیوە. پێدەچێت دوای ئەوەی مانگەکە تەواو بوو، بڕۆینەوە."

دوای ئەم وەڵامە، باخچەلی بە پێکەنینەوە گوتی: "سڵاوی منیشی پێبگەیێنن، باشە؟"

ئەم گفتۆگەیەی نێوان دەوڵەت باخچەلی و شاندی ئیمراڵیی دەم پارتی لە میدیا و بازنە سیاسییەکانی تورکیادا دەنگدانەوەی گەورەی لێکەوتووەتەوە.

بەهۆی ئەوەی لە هۆڵی پێشوازیدا ژاوەژاو و دەنگی زۆر هەبوو، میدیا و بازنەی سیاسیی تورکیا بەسەر دوو بەرەدا دابەشبوون. بەشێکیان پێیان وایە، دەوڵەت باخچەلی سڵاوی بۆ ئۆجەلان ناردووە. بەشێکیان پێیان وایە نەخێر، سڵاوەکەی بۆ سەلاحەدین دەمیرتاش بووە.

ئومیت ئۆزداغ، سەرۆکی پارتی زافەر، یەکێک لە سیاسەتڤانە نەتەوەپەرستەکان، لە هەژماری تۆڕی ئێکس پەیامێکی لەمبارەیەوە بڵاوکردەوە و تێیدا نووسیویەتی: "کەمێک پێش ئێستا ئەو پەیامنێرەی گفتوگۆکەی باخچەلی و شاندی ئیمراڵیی بڵاوکردەوە، پۆستەکەی چاککرد و دەڵێت، من هەڵە بووم، باخچەلی سڵاوی بۆ دەمیرتاش ناردووە، نەوەک ئۆجەلان. بەڕای ئێمە، هیچ جیاوازییەکی نییە سڵاوی گەیاندبێتە ئۆجەلان یان دەمیرتاش، چونکە یەکێکیان بکوژی دەیان هەزار سەرباز و پۆلیس و خەڵکی سڤیلە. ئەوی دیکەشیان گوتبووی پەیکەری ئۆجەلانی بکوژ دروست دەکەین."

گفتوگۆی پەروین بوڵدان و دەوڵەت باخچەلی:

پەروین بوڵدان: ئێمە دەردەچین، گوتمان سڵاوێکتان لێ دەکەین و ئینجا دەڕۆین.

دەوڵەت باخچەلی: دەچنە لای یان نا؟

پەروین بوڵدان: ئێمە دوایینجار 13ی ئەیلوول چووین، دوای ئەوەی مانگێک تەواو بوو، ئیدی دەچینەوە.

دەوڵەت باخچەلی: سڵاوی منیشی پێ بگەیەنن، باشە؟!

هێگسەس: تەنگەی هورمز لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکادایە

2026-10-04T13:02:38.875+03:00

وەزیری جەنگی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەڵێ، تەنگەی هورمز لەژێر کۆنترۆڵی تەواوەتیی هێزەکانی ئەمریکادایە نەک تاران، ئێرانیش هیچ کارتێکی گوشاری لەو ناوچەیەدا بەدەستەوە نەماوە. ئەم لێدوانانەی هێگسەس هاوکاتە لەگەڵ راگەیاندنی پێکرانی دوو تانکەری نەوت لە ناوچەی تەنگەی هورمز و رۆژهەڵاتی عومان لەلایەن دەزگایەکی دەریایی بەریتانیاوە.

پیت هێگسەس، سەبارەت بە دۆخی ئەو رێڕۆ ئاوییە گوتی: "ئێران دەیەوێ بە شتگەلێکی وەک تەنگەی هورمز یاریی بکات؛ بەڵام ئەوان کۆنترۆڵی ناکەن، ئێمە کۆنترۆڵی دەکەین. ئەوان بە کردەیی نەیانتوانیوە هیچ شتێک بۆ بەرژەوەندیی خۆیان تێپەڕێنن. گەمارۆکەی ئێمە پۆڵایین بووە و ئێمە هەموو شەوێک بە ئاستێک کە نزیکە لە ئاستی سەردەمی پێش جەنگ لەوێوە کەشتی تێدەپەڕێنین."

هێگسەس ئاماژەی بەوەش کرد، ئێستا تەنانەت بەراورد بە سەردەمی پێش دەستپێکردنی ململانێکانیش، نەوتێکی زیاتر بە تەنگەی هورمزدا دەرباز دەکرێت، "ئەوەش لەبەر ئەوەی فڕۆکەوانە بێوێنە و لێهاتووەکانی ئێمە کۆنترۆڵی ئاسمانی ناوچەکەیان کردووە."

وەزیری جەنگی ئەمریکا لە درێژەی پەیامەکەیدا هۆشداریی دایە تاران و گوتی: "ئێستا ئەو ساتەیە کە دەتوانن بڕیار بدەن بەو شێوازەی کە پێویستە دەستبەرداری بن، بەبێ ئەوەی هیچ کارتێکی گوشاریان بەدەستەوە مابێت؛ ئەگەرنا رەنگە ناچارببن بە رێگە سەختەکە ئەو کارە بکەن."

پیت هێگسەس جەختی لەوە کردەوە کە هێزەکانی ئەمریکا توانای بەردەوامیدانی گەمارۆکانیان هەیە و گوتی: "ئێمە دەتوانین تاوەکو ئەو کاتەی پێویست بێت گەمارۆکە بپارێزین؛ متمانەم پێبکەن، دەتوانین بەپێی پێویست خۆمانی لەگەڵدا بگونجێنین."

پێکرانی دوو تانکەری نەوت لە تەنگەی هورمز

سەرەڕای لێدوانەکانی هێگسەس، ئاژانسی ئۆپەراسیۆنە بازرگانییە دەریاییەکانی بەریتانیا (یو کەی ئێم تی ئۆ) رۆژی هەینی رایگەیاند، دوو تانکەری نەوت لە ناوچەی تەنگەی هورمز بە "تەنی نەناسراو" پێکراون؛ ئەمەش وەک نوێترین هەڕەشە بۆ سەر هێڵەکانی کەشتیوانی لەو رێڕەوە ئاوییەدا.

بەگوێرەی ئاژانسە دەریاییەکە، هێرشی یەکەم بووەتە هۆی "کەوتنەوەی ئاگرێکی بچووک و بڕانی کارەبا لەسەر کەشتییەکە"، بەڵام ئاگرەکە دواتر کوژێندراوەتەوە و هیچ زیانێکی گیانی و ژینگەیی لێنەکەوتووەتەوە. تانکەرەکە کە لە کاتی دەرچوونیدا بووە لە تەنگەی هورمز، توانیویەتی بەردەوامی بە گەشتەکەی بدات.

تەنیا چەند کاژێرێک دواتر، دەزگای (یو کەی ئێم تی ئۆ) رایگەیاند کە تانکەرێکی دیکەی نەوتی خاو لە رۆژهەڵاتی کەناراوەکانی عومان بە "تەنێکی نەناسراو" پێکراوە؛ دەزگاکە ئاشکرای کرد کە سەرجەم سەرنشینانی کەشتییەکە سەلامەتن و هیچ زیانێکی ژینگەیی تۆمار نەکراوە، هاوکات دەسەڵاتداران دەستیان بە لێکۆڵینەوە لە هەردوو رووداوەکە کردووە.

تەنگەی هورمز لە نێوەڕاستی ململانێی ئەمریکا و ئێراندا

تەنگەی هورمز، کە پێش ئەوەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە کۆتایی مانگی شوباتدا هێرشەکانیان بۆ سەر ئێران دەستپێبکەن یەک لەسەر پێنجی نەوتی جیهان و گازی سروشتیی شلکراوەی پێدا تێدەپەڕی، وەک خاڵی سەرەکیی جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەمێنێتەوە.

لە کاتی هەڵگیرسانی جەنگەکەوە، تاران رێگری لە تێپەڕبوونی کەشتییە بازرگانییەکان دەکات و بەربەست بۆ ئەو کەشتییانە دادەنێت کە بەبێ مۆڵەتی ئەو هەوڵی پەڕینەوە دەدەن؛ لە بەرامبەریشدا، واشنتن گەمارۆیەکی دەریایی خستووەتە سەر بەندەرەکانی ئێران تاوەکو رێگری لە تاران بکات نەوتەکەی هەناردە بکات.

بۆچی تەنگەی هورمز بۆ جیهان و ناوچەکە گرنگە؟

تەنگەی هورمز وەک شادەماری وزەی جیهان دادەنرێت و یەکێکە لە هەستیارترین خاڵە جوگرافی و ستراتیژییەکانی بازرگانیی نێودەوڵەتی، لەبەر چەندین هۆکاری سەرەکی:

دابینکردنی وزەی جیهان: رۆژانە نزیکەی 20%ـی تەواوی نەوتی گواستراوەی دەریایی جیهان و بەشێکی یەکجار گەورەی گازی سروشتیی شلکراوە (LNG) بەم تەنگە تەسکەدا تێدەپەڕێت.

تاکە دەروازەی هەناردەی وڵاتانی کەنداو: تەنگەی هورمز تاکە رێڕەوی ئاوییە کە کەنداو بە زەریا و بازاڕە نێودەوڵەتییەکان دەبەستێتەوە؛ وڵاتانی سەرەکیی بەرهەمهێنی نەوت وەک عێراق، سعوودیە، کوێت، قەتەر و ئیماڕات بۆ گەیاندنی نەوتەکەیان بە کڕیارەکانیان، بە تایبەتی لە کیشوەری ئاسیا، پشتبەستوو بەم رێڕەوەن.

کاریگەریی راستەوخۆ لەسەر ئابووریی جیهان: هەر پەککەوتن، جەنگ یان هەڕەشەیەک لەسەر ئەم تەنگەیە، دەستبەجێ نرخی نەوت و گاز لە سەرانسەری جیهاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزدەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی هەڵکشانی هەڵئاوسان و درووستبوونی قەیرانی گەورەی ئابووری لەسەر ئاستی جیهان.

39,052 قوتابی بۆ زانکۆکان وەردەگیرێن

2026-10-04T13:00:51.434+03:00

وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی هەرێمی کوردستان وردەکاریی ئامارەکانی وەرگرتنی قوتابیانی لە زانکۆ و پەیمانگەکان راگەیاند، کە تێیدا نزیکەی 99٪ـی دەرچووان وەرگیراون و هێشتا دەیان هەزار کورسیی خوێندنیش بەتاڵن.

بەپێی داتاکانی وەزارەت، ئەم ساڵ کۆی گشتیی دەرچووان 40,716 قوتابییە، کە پێکهاتوون لە 30,847 دەرچووی زانستی، 7,923 وێژەیی، 706 نێودەوڵەتی و 1,240 دەرچووی پیشەیی. بۆ ئەم ژمارەیەش، کۆی گشتیی پلانی وەرگرتنی وەزارەتەکە بریتی بووە لە 65,324 کورسی. هەروەها کۆی ئەو قوتابیانەی فۆرمی وەرگرتنیان پڕکردووەتەوە 39,950 پێشکەشکار بوون، کە 32,739 قوتابییان دەرچووی ساڵی 2026 بوون و 7,211 قوتابیش دەرچووی ساڵانی رابردوو بوون.

لە کۆی پێشکەشکاران، ئەو قوتابیانەی لە زانکۆ و پەیمانگەکان وەرگیراون ژمارەیان 39,052 قوتابییە. لەو ژمارەیە 32,422 قوتابییان دەرچووی ئەم ساڵن و 6,630 قوتابیش دەرچووی ساڵانی رابردوون. تەنیا فۆرمی 317 قوتابی رەتکراونەتەوە. بەمەش، ژمارەی ئەو کورسییانەی خوێندن کە بە بەتاڵی ماونەتەوە گەیشتووەتە 27,391 کورسی.

سەبارەت بە وردەکاریی وەرگیراوان بەپێی بەشەکان:

بەشی زانستی و وێژەیی: کۆی گشتیی وەرگیراوان 37,966 قوتابییە، کە 31,456یان دەرچووی ئەم ساڵن و 6,510 دەرچووی ساڵانی رابردوون.

خوێندنگە نێودەوڵەتییەکان: 370 قوتابی لە کۆی 376 پێشکەشکار وەرگیراون. ئەوانەش دابەشبوون بەسەر 258 وەرگیراو لە سیستمی ئەمریکی، 84 وەرگیراو لە سیستمی بەریتانی و 28 وەرگیراو لە سیستمی فەرەنسی، ئەڵمانی و IB.

خوێندنگە پیشەییەکان: لە ساڵی 2026دا 901 پێشکەشکار هەبوون کە 716یان وەرگیراون و 185یان وەرنەگیراون، هاوکات 493 دەرچووی ئەم بەشەش هەر داواکارییان پێشکەش نەکردووە. سەبارەت بە دەرچووانی ساڵانی پێشووی ئەم بەشەش، لە کۆی 154 پێشکەشکار 120یان وەرگیراون.

لەبارەی چارەنووسی دەرچووانی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم (ناوچەکانی مادەی 140)، وەزارەتەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆی ژمارەی قوتابیانی ئەو ناوچانە 2,700 قوتابییە. بەهۆی ئەوەی داتاکانیان لە بەغداوە دواکەوتبوو نەیانتوانیبوو فۆرم پڕبکەنەوە، بەڵام وەزارەت دڵنیایی دەدات کە لە چەند رۆژی داهاتوودا دەرگای پێشکەشکردنیان بۆ دەکرێتەوە.

لە کۆتاییدا وەزارەتی خوێندنی باڵا رایگەیاندووە کە قوتابیان دەتوانن لە هەمان سایتی پێشوو کە (regayzanko.com)ـە، ئەنجامی وەرگرتنیان ببینن.

ستراتیژیی ڕووخاندنی ژێرخان و پەستان لەسەر ڕووخان

2026-10-03T12:51:00.000+03:00

لوقمان قەنبەری

پێشەكی

ستراتیژیی جەنگی ویلایەتە یەكگرتووەكان دژی كۆماری ئیسلامیی ئێران، لە چوارچێوەی جەنگێكی هۆشمەند و لە دوو ئاستی «ژێرخان» و «ڕووخان» پێناسە دەكرێت. لەم چوارچێوەیەدا، جەنگی ئابووری، قەرەبووە هاوبەشەكان و گەمارۆی دەریایی، وەك پێكهێنەرەكانی جەنگی ژێرخان، بە ئامانجی لاوازكردنی ڕووخانی سیاسی و هێزی سەربازیی ئێران دیزاین و جێبەجێ دەكرێن.

بەشی شیكاری

١. تێچوون–سوودی جەنگی ژێرخان

جێبەجێكردنی جەنگ لە ئاستی ژێرخاندا، بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان تێچوونێكی كەم و بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران زۆر گرانە. ئەم ستراتیژییە، سەرەتا پێكهاتە ئابووری و دارایییەكانی وڵات دەكاتە ئامانج، توانای بەرهەمهێنان و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان لە حكوومەت دەسەنێت و ئینجا بە بڵاوكردنەوەی ئاوسانی نرخ و راكەوتنی ئابووری، ژیانی ڕۆژانەی خەڵك زۆر تووند كاریگەر دەكات. ئەنجامی ئەم پڕۆسەیە، زیادی نارەزایییە گشتییەكان و ئامادەكردنی زەویە بۆ شەپۆلەكانی ناڕەزایی فراوانتر بە بەراورد بە سەردەمەكانی پێشترە.

٢. گەمارۆی دەریایی و جەنگی دراو؛ دوو بنەمای خنكانی ئابووری

تێكەڵكردنی گەمارۆی دەریایی (بەتایبەت لە تەنگاوی هورمز) و قەرەبووە دارایییەكان، ئێران لە دۆخی «خنكانی ئابووری» دایناوە. لە هەمان كاتدا، جەنگی دراو وەك بەشێك لە هەمان ستراتیژی، بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرزی نرخی دراو، فراوانبوونی چاڵی چینی كۆمەڵایەتی و قوڵبوونەوەی هێلی هەژاری. ئەم فاكتەرانە لە ڕۆژانی دواییدا، بەلایەنی كەمەوە بۆشایییەكی دەروونی ناڕەزاییانەیان لە كۆمەڵگا دروست كردووە و لە ئەگەری بەردەوامیان لە ماوەی چەند مانگی داهاتوودا، ئەگەری گۆڕانیان بۆ «كۆمەڵگایەكی ناڕەزا» هەیە.

٣. لاوازكردنی توانای سەربازی و سیاسی؛ ئامانجی دووەمی ستراتیژی

یەكێكی دیكە لە ئامانجەكانی جەنگی ئابووری، لاوازكردنی بناغەی بەرگری و سیاسیی وڵاتە. پیشەسازییە گەورە سەربازییەكان، بەتایبەت لە بوارەی موشەكی و چەكیدا، پشتبەستنێكی زۆریان بە سەرچاوە دارایی و مرۆیییەكان هەیە. بۆیە، ڕووخاندنی ژێرخانی ئابووری بەخۆكارانە توانای ڕووخانی سەربازی كەم دەكاتەوە. هەروەها لە ئاستی سیاسیدا، بەردەوامی پەستانە ئابوورییەكان دەتوانێت ببێتە هۆی توندبوونی چاڵییەكان و جیابوونەوە لەنێوان دەستەی باڵای سیاسی و سەربازی.

٤. واكەشیكردنی سیاسەتی ئێران؛ ئامرازی پەستانی ئەمریكا

ئامانجی كۆتایی ئەمریكا لەم جەنگی هۆشمەندە، ناچاركردنی ئێرانە بە پەژیرفتنی سیاسەتێكی واكەشی و هێرشبەرانە (وەك جەنگی پێشڕەو). ئەم هەنگاوە، لە دیدگای واشنتۆنەوە، ڕەواییەتێك بۆ چوونە ناو «جەنگێكی كۆتایی و كوشندە» بە هاوپەیمانی هاوپەیمانانی عەرەب و ڕۆژئاوایی دروست دەكات. لەو سیناریۆیەدا، بەهۆی لاوازی دارایی و نەبوونی پشتیوانی گەلی پێویست، توانای ئێران لە هاوكێشەی جەنگدا زۆر كەم دەبێتەوە و ئەگەری شكست یان ڕووخانی ناوخۆیی زیاد دەكات.

ئەنجام

بەڵام ئەگەر ئێران نەچێتە ناو جەنگی پێشڕەوە، كار بۆ كۆماری ئیسلامی كۆتایی نەهاتووە؛ چونكە بەردەوامی قەرەبووەكان و گەمارۆی دەریایی لە چوارچێوەی جەنگی هۆشمەندی ئابووریدا، پێكهاتە ناسەقامگیرە ناوخۆییەكان زیاتر توند دەكات و هێشتا مەترسی چاڵییە كۆمەڵایەتییەكان، لەرزە سیاسییەكان و ناڕەزاییە گشتییەكان زیندوو دەهێڵێتەوە. بۆیە، پەستانی ئابووری وەك ئامرازێكی كەمتێچوون و درێژخایەن، هێشتا سەرەكیترین تەوەری ستراتیژی ئەمریكا دژی ئێران دەمێنێتەوە.

هەڵاوسان لە عێراق چۆن نرخی پێداویستییەکانی گۆڕیوە

2026-09-28T18:53:16.551+03:00

بەگوێرەی بەدواداچوونی میدیایی بۆ راپۆرتەکانی دەستەی ئاماری عێراق، لە مانگی ئابی ئەم ساڵدا تێکڕای پێوەری گشتیی نرخی بەکاربەر بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە و رێژەی هەڵاوسانی ساڵانە گەیشتووەتە 3.3%. هەروەها هەڵاوسانی مانگانەش بەراورد بە مانگی تەممووز، بە رێژەی 0.7% بەرزبووەتەوە.

بەپێی راپۆرتەکەی دەستەی ئاماری سەر بە وەزارەتی پلاندانانی عێراق، پێوەری گشتیی نرخی بەکاربەر لە مانگی ئابی ساڵی 2026 گەیشتووەتە 110.9 خاڵ، لە کاتێکدا لە مانگی تەممووزی هەمان ساڵدا 110.1 خاڵ بووە، بەوەش هەڵاوسانی مانگانە 0.7% زیادی کردووە.

بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی ساڵانە لە پارەوە بۆ ئەم ساڵ

داتاکانی دەستەی ئامار دەریدەخەن کە بەراورد بە پار، ئاستی گشتیی نرخ رووی لە بەرزبوونەوە کردووە:

- لە مانگی ئابی 2026دا ژمارەی پێوانەیی گەیشتووەتە 110.9 خاڵ.

- لە مانگی ئابی 2025دا ژمارەی پێوانەیی لە ئاستی 107.4 خاڵدا بووە.

- رێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە مانگی ئابدا گەیشتووەتە 3.3%.

بەراوردی هەردوو مانگی تەممووز و ئابی 2026

راپۆرتەکەی دەستەی ئاماری عێراق بەراوردکارییەکی لەنێوان هەردوو مانگی تەممووز و ئابی 2026 خستووەتەڕوو، کە دەریدەخات بەرزبوونەوەی نرخ لە مانگی ئابدا خێراتر بووە:

- مانگی تەممووزی 2026:

- ژمارەی پێوانەیی 110.1 خاڵ بووە (بەراورد بە مانگی حوزەیرانی 2026 کە 110.0 بووە).

- هەڵاوسانی مانگانە 0.1% بووە.

- هەڵاوسانی ساڵانە 3.3% بووە (بەراورد بە تەممووزی 2025 کە 106.6 خاڵ بووە).

مانگی ئابی 2026:

- ژمارەی پێوانەیی بۆ 110.9 خاڵ بەرزبووەتەوە.

- هەڵاوسانی مانگانە 0.7% بەرزبووەتەوە (واتا بەراورد بە مانگی پێشوو گەشەی هەڵاوسان خێراتر بووە).

- هەڵاوسانی ساڵانە لە ئاستی 3.3% بە جێگیری ماوەتەوە.

پێوەری نرخی بەکاربەر لە عێراق چۆن هەژمار دەکرێ؟

پێوەری نرخی بەکاربەر (CPI)، لەلایەن دەستەی ئامار و سیستمی زانیارییە جوگرافییەکانی عێراق لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق و هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی مەیدانی کۆدەکرێتەوە، تێیدا چاودێریی گۆڕانکاریی نرخی سەبەتەیەکی هەمەچەشن لە کاڵا و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان دەکرێ، لەوانە (خۆراک و خواردنەوەکان، نیشتەجێبوون و کرێ، ئاو و کارەبا، تەندروستی، گواستنەوە، پەروەردە و پەیوەندییەکان).

دەستەی ئاماری عێراق بۆ بەدواداچوونی ئاستی بژێوی و گۆڕانکارییەکانی بازاڕ، داتاکانی لەسەر دوو هێڵی سەرەکی دەخاتەڕوو. یەکەمیان لەڕێگەی پێوەری ژمارەی پێوانەیی نرخەکانی بەکاربەرەوەیە کە قەبارەی هەڵاوسان بە خاڵ و رێژەی سەدی دەپێوێ. دووەمیشیان لە رێگەی رووپێوی مەیدانیی مانگانەی بازاڕەکانەوەیە لە بەغدا، پارێزگاکان و هەرێمی کوردستان بۆ دەرهێنانی تێکڕای نرخی راستەقینەی خۆراک بە دیناری عێراقی. بەپێی بەدواداچوونەکانی رووداو، ساڵی 2026 نرخەکان بەپێی وەرزەکان گۆڕانکاریی بەرچاویان بەسەردا هاتووە و بەشێکی کاڵا سەرەکییەکان لە نیوەی دووەمی ساڵ (بەتایبەت لە تەممووز و ئاب) گرانتر بوون.

نرخی خۆراک و پێداویستییەکان؛ گۆشتی سوور لە بەرزبوونەوەدایە

رووداو داتای لە دەستەی ئاماری عێراق دەستکەوتووە و دەردەکەوێ کە لە کەرتی پڕۆتینی ئاژەڵیدا، گۆشتی سوور لە ئاستێکی بەرزدا ماوەتەوە. نرخی یەک کیلۆگرام گۆشتی بەرخی خۆماڵی لە سەرەتای ساڵ (کانوونی دووەم و شوبات) لەنێوان 20,000 بۆ 21,500 دینار بوو، بەڵام لە مانگەکانی تەممووز و ئابدا گەیشتە لووتکە و بە 22,000 تاوەکو 23,500 دینار فرۆشراوە.

گۆشتی بێ ئێسکی گوێرەکەش لە 16,500 دینارەوە گەیشتووەتە نزیکەی 19,000 دینار؛ هەروەها ماسیی زیندووی (کارب) گرانبوونێکی بەرچاوی تۆمار کردووە و نرخی کیلۆیەک لە 6,000 دینارەوە بۆ 7,500 دینار بەرزبووەوە. تەبەقەیەک هێلکەیش لە 5,500 دینارەوە گەیشتووەتە 6,500 دینار، لە کاتێکدا مریشکی زیندوو بە درێژایی مانگەکان لەنێوان 3,750 بۆ 4,500 دیناردا هەڵبەز و دابەزی کردووە.

سەبارەت بە سەوزە، نرخەکان بە تەواوی لەژێر کاریگەریی وەرزی پێگەیشتنی بەروبووم و گەرمای تاقەتپڕووکێنی هاویندا بوون. بۆ نموونە، تەماتە لە سەرەتای وەرزی هاوین (ئایار و حوزەیران) بەهۆی زۆریی بەرهەمەوە تاوەکو 750 بۆ 1,000 دینار دابەزیبوو، بەڵام لە مانگەکانی تەممووز و ئابدا بەهۆی کەمبوونەوەی بەرهەمی خۆماڵی و گەرما، نرخەکەی بۆ 1,250 تا 1,500 دینار بۆ هەر کیلۆیەک بەرزبووەوە. پەتاتە و پیازیش سەرەتا هەرزانتر بوون، لە کۆتاییەکانی هاویندا روویان لە بەرزبوونەوە کرد و گەیشتنە 1,000 بۆ 1,500 دینار بۆ هەر کیلۆیەک.

لە بەرامبەر گرانبوونی گۆشت و سەوزەدا، کاڵا ستراتیژی و وشکەکانی نێو سەبەتەی خۆراک کەمترین کاریگەریی هەڵاوسانیان لەسەر بووە، بە جۆرێک نرخی یەک لیتر رۆنی بازرگانی لەنێوان 2,250 بۆ 2,750 دیناردا ماوەتەوە، برنجی بەسمەتیی پلە یەکیش لە 2,250 بۆ 2,750 دینار بۆ هەر کیلۆیەک جێگیر بووە. هۆکاری سەرەکیی ئەم سەقامگیرییەش دەگەڕێتەوە بۆ بەردەوامیی دابەشکردنی بەشەخۆراکی مانگانە لەلایەن وەزارەتی بازرگانییەوە، کە وەک چەترێکی پارێزەر رێگری لە قەیرانی گرانبوونی دانەوێڵە و پێداویستییە سەرەکییەکان لە بازاڕی ئازاددا دەکات.

ئەگەر کۆنترۆڵ نەکرێت، ژیریی دەستکرد دەبێتە هۆی کوژرانی یەک ملیار کەس

2026-09-28T18:49:52.146+03:00

بیڵ گەیتس، هاودامەزرێنەری کۆمپانیای مایکرۆسۆفت، داوای لە یاسادانەران و دەسەڵاتدارانی ئەمریکا کرد، سنوور و یاسای توند بۆ پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد دابنێن و هۆشداریی دا کە ئەگەر ئەم تەکنەلۆجیایە بەبێ چاودێری و کۆنترۆڵ بەجێبهێڵدرێت، دەکرێت ببێتە هۆی "کوژرانی یەک ملیار کەس."

داواکارییەکەی گەیتس چییە؟

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی NBC، گەیتس جەختی لەوە کردەوە کە نابێت رێگە بدرێت کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا خۆیان بڕیار لەسەر سەلامەتی بدەن: "پێویستە پۆلیس، دادگە و سیاسەتڤانان بێنە نێو ئەم گفتوگۆیە لەبارەی ئەوەی رێکارەکانی پاراستن و چاودێری چۆن دەبن... ئەمە دەبێت ببێتە مەرجێکی یاسایی."

گەیتس گوتیشی: "لە مێژوودا هیچ چەکێک هێندە بەهێز و مەترسیدار نەبووە کاتێک کەسانی خراپەکار لەگەڵ کەرەستەکانی ژیریی دەستکرددا یەکدی دەگرن."

ئایا "دوگمەی کوژاندنەوە" چارەسەرە؟

لەبارەی ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت دەبێت سیستمەکانی ژیریی دەستکرد دوگمەیەکی کوژاندنەوەیان هەبێت بۆ کاتی مەترسی، گەیتس گوتی ئەمە تەنیا بیرۆکەیەکی سەرەتاییە و بەس نییە: "تەنیا هەبوونی دوگمەی کوژاندنەوە بەس نییە؛ ئێمە هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناخەی کە بە تەواوی کۆمپیوتەرەکان کۆنترۆڵ بکەن و نەکوژێنرێنەوە؛ ئەم جۆرە باسانە زیاتر ئەوە دەردەخەن هەندێک کەس چەندە لە رووی تەکنیکییەوە بێئاگان."

نیگەرانییە گەورەکە

پێشتریش سەرکردەکانی دیکەی بواری تەکنەلۆجیا وەک سام ئاڵتمان، بەڕێوەبەری OpenAI و ئیلۆن مەسک داوایان کردبوو خێرایی پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد کەمبکرێتەوە، نەوەک ببێتە هۆی لەنێوچوونی مرۆڤ لە رێگەی چەکی بایۆلۆجی یان جەنگی ئەتۆمییەوە.

هەروەها لەم دواییانەدا، بێرنی ساندەرز، سیناتۆری ئەمریکی پڕۆژەیاسایەکی پێشنیاز کرد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاتی پەرەپێدانی ژیریی دەستکردی پێشکەوتوو رابگیرێت تاوەکو یاسای پاراستن دادەنرێت.

رەخنە لە مایکرۆسۆفت

هاوکات خودی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتیش رووبەڕووی رەخنەی توند بووەتەوە؛ بەشێک لە کارمەندانی کۆمپانیاکە و چالاکڤانان داوایان کردووە مایکرۆسۆفت هاوکارییەکانی لەگەڵ سوپای ئیسرائیل رابگرێت، کە کەرەستەکانی ژیریی دەستکردی بۆ کوشتن لە غەززە و لە جەنگی دژی ئێراندا بەکارهێناوە. هەروەها لە ئەمریکاش کەرەستەکانی ئەم کۆمپانیایە بۆ چاودێریکردن و دیپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵی کۆچبەران بەکارهێنراون.

لە کۆتاییدا کاتێک پێشکێشکارەکە پرسیاری لێکرد ئایا لە ژیانی رۆژانەی خۆتدا چۆن خۆت لە ژیریی دەستکرد بەدوور دەگریت؟ بیڵ گەیتس بە زەردەخەنەوە گوتی: "من بۆ پەیوەندییە کەسییەکانم بەکاری ناهێنم! ناچم لێی بپرسم: 'ئایا منت خۆشدەوێت؟ یان ئایا من پیاوێکی باشم؟' من لە رووی خێزان و هاوڕێکانمەوە بەبەختم، بۆیە هاوڕێیەتی لەگەڵ ژیریی دەستکرد ناکەم؛ ئەویش دەزانێت کە من لەم شتانەدا کەسێکی زۆر جیددیم."

فەرمانگەی کۆچی ئەڵمانیا بۆ: ئەم ساڵ 39 هەزار و 646 کەس داوای مافی پەنابەرییان کردووە

2026-09-28T18:45:58.988+03:00

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا رایگەیاند، لە 6 مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە، لەو ژمارەیەش 24 هەزار و 308 کەسیان هیچ بەڵگەنامەیەکییان پێ نەبووە.

گوتەبێژێکی فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا نوێترین ئاماری پەناخوازانی بۆ کەهی مەحموود، ئێدیتۆری دێسکی نێودەوڵەتیی . ئەو فەرمانگەیە رایگەیاندووە، هەرچەندە هێشتا ئامارە نوێیەکانی ئەم ساڵ بە فەرمی بڵاونەکراونەتەوە، بەڵام ئەم زانیارییانەیان بە تایبەت بۆ رووداو ناردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوەش کردووە، بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی ئەو پەناخوازانەی لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستەوە دەگەن، هەندێک جار پشکنینی زمانەوانییان بۆ دەکرێ، بەڵام دیاریکردنی ئەوەی کامیان کوردە کارێکی "زۆر ئەستەمە".

بەپێی ئامارەکانی ئەو فەرمانگەیە، لەنێوان کانوونی دووەم و حوزەیرانی 2026ـدا 39 هەزار و 646 کەس بۆ یەکەمجار داوای مافی پەنابەرییان کردووە. لەو ژمارەیە تەنیا 15 هەزار و 338 کەسیان ناسنامەی فەرمییان پێ بووە و 24 هەزار و 308 کەسیش بێ بەڵگەنامە بوون.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەرانی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوە کردووە، نەبوونی بەڵگەنامە کاریگەری لەسەر مافی پەنابەری نابێت و دەڵێ: "دەکرێ نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراو بەهۆی چەندین هۆکارەوە بێت. لە بنەڕەتیشدا ئەمە هیچ شتێک لەبارەی مافی کەسەکە بۆ پاراستن دەرناخات."

سەبارەت بە هۆکاری نەبوونی ناسنامە، گوتەبێژی فەرمانگەکە روونی کردەوە، چەندین هۆکار هەن و یەکێک لەوانە ئەوەیە کە پەناخواز لە رێگەی کۆچدا ونی کردووە.

فەرمانگەی فیدراڵیی کۆچ و پەنابەران روونی دەکاتەوە، هەمیشە ئەو چیرۆکەی پەناخوازەکە بۆ هۆکاری هاتنی بۆ ئەڵمانیا دەیگێڕێتەوە، دەبێتە بنەمای هەڵسەنگاندن؛ هەروەها هەموو پەناخوازانیش دەبێ بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەکەیان هاوکار بن.

ئەو فەرمانگەیەی ئەڵمانیا رایگەیاند، بە چەند رێکارێکی تەکنیکی دەتوانن ناسنامەی ئەو پەناخوازانە دیاری بکەن و گوتی، "بۆ ئاشکراکردنی ناسنامە و رەچەڵەکی پەناخوازانی بێ بەڵگەنامە، پشت بە پشکنینی زمانەوانی دەبەستین."

لە حەوت مانگدا عێراق 20 تریلیۆن دینار قەرزی نێوخۆیی کردووە

2026-09-28T18:45:35.931+03:00

قەرزی نێوخۆیی عێراق گەیشتووەتە زیاتر لە 109 تریلیۆن دینار و تەنیا لە ماوەی دوو مانگدا ئەو قەرزە سێ تریلیۆن دینار و لە حەوت مانگدا 20 تریلیۆن دینار زیادی کردووە.

بەگوێرەی ئاماری مانگانەی بانکی ناوەندی عێراق، قەرزی نێوخۆیی عێراق تاوەکو 31ی مانگی تەممووزی رابردوو گەیشتووەتە 109 تریلیۆن و 516 ملیار و 461 ملیۆن دینار.

ئەو قەرزە بەراورد بە مانگی پێش خۆی سێ تریلیۆن و 444 ملیار و 262 ملیۆن دینار زیادی کردووە.

جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند: "ئەو قەرزە نێوخۆییەی عێراق کردوویەتی بۆ کورتهێنانی مووچە و خەرجییەکانی دیکەی حکومەت بووە".

عێراق مانگانە پێویستی بە زیاتر لە 10 تریلیۆن دینارە بۆ خەرجییەکانی، کە زیاتر لە حەوت تریلیۆن دیناری بۆ مووچەیە.

ئامارەکە دەریخستووە، لە سەرەتای ئەم ساڵ عێراق 89 تریلیۆن و 515 ملیار دینار قەرزدار بووە، بەڵام لە کۆتایی ئەم مانگەدا بڕی قەرزەکە زیادی کردووە بۆ 109 تریلیۆن و 516 ملیار دینارم واتە لە ماوەی حەوت مانگدا 20 تریلیۆن و یەک ملیار و 632 ملیۆن دیناری لە نێوخۆدا قەرز کردووە.

وەزارەتی دارایی زۆربەی ئەو پارەیەی لە بانکی ناوەندی قەرز کردووە، کە 72.4 تریلیۆن دینارە.

ئەو دۆخی قەرزە پەیوەندیدارە بە دابەزینی داهاتی هەناردەی نەوتی عێراق بەهۆی جەنگ و داخستنی تەنگەی هورمز.

مانگی ئابی رابردوو هەناردەی نەوتی عێراق گەیشتە 2.2 ملیۆن بەرمیل نەوت، لەکاتێکدا بەر لە جەنگ رۆژانە زیاتر لە 3.2 ملیۆن بەرمیل نەوت بووە.

گفتوگۆی بەعس و بەرەی کوردستان

2026-09-28T18:42:19.391+03:00

مەسعود بارزانی

جارێکیان من و مام جەلال پێکەوە سەردانی بەغدامان کرد، ژمارەیەک لە ئەندامانی سەرکردایەتیی بەعس چووبوونه لای سەددام و پێیان ڕاگەیاندبوو کە هەموو سەرکردایەتیی کورد لێرەیە، با تەسفیەیان بکەین.

سەددامیش پێی گوتبوون: « زۆر شوورەییە و کارێکی دوورە لە ڕەوشت، میوانی ئێمەن و نابێت بير لە بابەتێكى لەم شێوەيە بكرێتەوە. جگە لەمەش، بو گفتوگۆ و دانوستاندن هاتوون، ئەگەر ڕێککەوتن نەکرا و گەڕانەوه، ئەگەر ئازان ئەوكات لە ناویان ببەن! »

لەو ماوەیەدا سێ گەڕی گفتوگۆ لە نێوان بەرەی کوردستانی و حکوومەت بەڕێوە چوو، یەکەم جار شاندێکی بەرەی کوردستانی سەردانی بەغدایان کرد و دووەم جاریش مام جەلال سەرۆکایەتیی شاندەکەی کرد و بۆ سێیەم جاريش من سەرۆکایەتیی شاندەکەم گرته ئەستۆ.

گفتوگۆ خۆى بريتييە لە دانوستاندن، مەرج نییە هەرچی داوات کرد، یان چەندی داوا دەکەی بەدەستی بێنیت. یان بەرانبەرەکەت داوای هەرچی دەکات بۆی جێبەجێی بکەیت، بەڵام ئەگەر هەردوولا نیازی ڕێککەوتن و چارەسەریان هەبێت، هیچ شتێک موستەحیل نییە.

بەداخەوە هەڵسوكەوت و ڕەفتاری یەكێتی لەم گفتوگۆیانە و بەتایبەتی لە گەڕی کۆتاییی گفتوگۆکاندا زۆر نابەرپرسانە بوو. هەر داوایەكمان لە بەغدا دەکرد وەک شاندی بەرەی کوردستانی، یان هەر بابەت و گفتوگۆیەک دەکرا بۆ ڕۆژی دواتر لە چايخانەكاندا لە دەست خەڵكدا بوو و وایان نیشان دەدا گوایە بەعس ڕاستگۆ نییە، بەڵام مەسعود بارزانی زۆر هاندەرە بۆ ڕێککەوتن و کەوتنە پڕۆپاگەندەی بێبنەما و بێمانا دژی ئێمە.

لە لایەکی ترەوه، ئێرانییەکانیش هاتنە سەرهێڵ و هەرچی لە توانایاندا بوو کردیان بو ئەوەی هیچ جۆرە ڕێککەوتنێک نەکرێت. لە هەمان كاتدا ڕژێمی بەعسیش مەبەست و نیازی ڕێککەوتنی نەبوو، یان باشتر بڵێین نیازی ڕێککەوتنێکی ئابڕوومەندانەی نەبوو.

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە

2026-09-05T11:02:51.838+03:00

دوو ساڵە ئەم ڕێککەوتنە نهێنیە واژۆ کراوە، لە نێوان قوباد تاڵەبانی و مەسرور بارزانیدا

عوسمان گوڵپی

لە ماوەی ڕابردوودا یەکێتی و پارتی ڕاستر بڵێین سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی ڕێککەوتنێکی نهێنیان لە نێوان خۆیاندا واژۆکردوە، ئەم ڕێککەوتنە پەیوەندیەکانی نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانی ڕێکخستوە، هەرچەند لە بنەمادا قوباد تاڵەبانی هیچ گرفت و بەریەك کەوتنێکی لەگەڵ مەسرور بارزانی نەبوە و نیە بەڵام ناکۆکیەکان لەگەڵ بافڵ تاڵەبانیدا گرفتی بۆ شێوازی ئیدارەدانی حکومەتەکەیان دروستکردبوو، تەنانەت بایکۆتی کۆبونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیران لە کۆتایی ٢٠٢٢ بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٣ لە لایەن قوباد تاڵەبانی و ستافەکەیەوە لەسەر خواستی بافڵ تاڵەبانی بوو نەك ناڕازی بونی قوباد تاڵەبانی لە مەسرور بارزانی.

بە پێی ڕێککەوتنێك کە لە نێوان مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانیدا واژۆکراوە، کە قوباد تاڵەبانی تەواوی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی لە زۆنی سەوز هەبێت بە شێوازێکی فەرمی تەنها بۆ ئیدارەدانی زۆنەکەی(ئەمە وەك ڕێگریەك لە هەر ڕێککەوتنێك لەگەڵ بەغداد بە سەربەخۆ)، واتە ئەو واقعەی لە کوردستاندا هەیە کە دوو ئیدارەییە مامەڵەی فەرمی لەگەڵ بکرێت، ئەویش ئەوەیە کە لەو پرسانەی کە پەیوەستن بە ئیدارەدانی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، گرفت بۆ کارەکانی هیچ لایەکیان دروست نەکرێت، هەربۆیە لە دوای هەڵبژاردنەکانەوە هیچ شتێك کێشەی بۆ ئەو ڕێککەوتنە دروست نەکردوە، ئەویش ئەوەیە کە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی گۆڕانکاری و بڕیاری لە سنوری زۆنەکەی خۆیدا بەشێوازێکی فەرمی هەبێت.

ئەم ڕێککەوتنە تەنها لەسەر دوو ئاستی ئیداری و دارایین، بۆیە لە ڕووی داراییەوە قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی لە چۆنیەتی مامەڵەکردن هەیە لەگەڵ زۆنی سەوزدا، وە ڕێککەوتون لەسەر ئەوەی هیچ زۆنێكیان لە پرسی دارایدا دەستوەردان لە زۆنەکەیتر نەکات، بۆ هەر مامەڵەیەکیش لەگەڵ بەغداد بە پێی ڕێژە بەشدار دەبن و لیژنەیان بۆ ئەو گرفتانە هەیە کە دێنە پێشەوە.

سەرۆکی حکومەت دەسەڵاتەکانی لەگەڵ ئەم شێوازە مامەڵەیەدا ڕێکخستوە و دەرچەی یاساییان بۆ دۆزیوەتەوە.

نوسینگەکانی هەردوولا پەیوەندیەکی توندوتۆڵیان بۆ ڕاییکردنی ئیش و کارەکان هەیە و هەر گرفتێکیش بێتە پێشەوە چارەسەری دەکەن.

هەر بە پێی ڕێککەوتنەکە، قوباد تاڵەبانی دەسەڵاتی تەواوی گۆڕانکاری پۆستە ئیداریەکانی سنوری سەوزی هەیە بەو پۆستانەشەوە کە واژۆی سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێمیان پێویستە، لە پارێزگارەوە تا ئاستی وەزارەتەکان و دەستەکان، ئەم خاڵەش بێ هیچ گرفتێك جێبەجێکراوە و هەندێك گۆڕانکاری ئەنجامدراوە لە ڕابردوودا کە وەزیرەکانی پارتی لەگەڵ قوباد تاڵەبانیدا هەماهەنگ بوون و جێبەجێیان کردوون.

بەرواری ئەم ڕێککەوتنە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە یەکێتی گرفتی بۆ دوو پرۆژەی سەرۆکی حکومەت لە زۆنەکەیدا دروستکرد ئەوانیش(پرۆژەی ڕووناکی و هەژماری من)بوون، لەو کاتەوە ئەم ڕێککەوتنە ئەنجامدراوە، قوباد تاڵەبانی ڕازی بوو بە جێبەجێکردنی ئەو دوو پرۆژەیە وەك ئەوەی سەرۆکی حکومەت خوازیاری بوو (لەگەڵ ڕێککەوتن لەسەر پشك لەو پرۆژانەدا) بەمەرجێ قوباد تاڵەبانی لە سنوری زۆنی خۆیدا دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەتی هەبێت، لە بەرامبەردا هیچ گرفتێکی لەم ڕووەوە نەبوە و دەسەڵاتەکانی پێدراوە، بەڵام ئەم ڕێککەوتنە تەنها بۆ سنوری ئیدارەی سەوزە، بۆ ئەو پرسانەی کە پەیوەندیدارن بە پرسی حکومەتی هەرێمەوە بە گشتی دەسەڵاتەکانی سەرۆك و جێگرەکەی وەك خۆیان جێ بەجێ دەکرێن.

ئەم ڕێککەوتنە ڕێگایەکە بۆ بەیاسایی کردنی دوو ئیدارەیی ڕانەگەیەنراو، ناکۆکیەکانی ئێستای نێوان یەکێتی و پارتی زیاتر پرسی ئەمنی و سیاسین، ئەگەرنا ئەم دۆخە بە پێی ڕێککەوتنێکی ڕانەگەیەنراو بەردەوام بوە، هەندێك جار لەسەر ئاستی خوارەوە لە خەڵك و پەرلەمانتاری نزیکیان وادەردەخەن کە ناکۆکی قوڵ لەسەر شێوازی حکومڕانی لە نێوانیاندا هەیە بەڵام ئەمە تەنها بۆ ڕای گشتیەو ئەو کەسانەش لە واقعدا هیچ پێگەیەکیان لە بڕیارداندا نیە، بەڵکو نوسینگەکانی سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی زۆر زیاتر لە ڕابردوو هەماهەنگیان بەهێزە و پێیان وایە ئەم ڕێککەوتنە بۆ قۆناغی داهاتووش لە دوای چارەسەرکردنی پرسە ئەمنی و سیاسیەکانی نێوان یەکێتی و پارتی ئەوا هەمان رێککەوتن لە حکومەتدا بەردەوام بێت.

هەناردەی نەوتی ئیران نزیک بووەتەوە لە سفر

2026-09-05T10:58:41.901+03:00

بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، ئێران نزیکەی حەوت هەفتەیە هیچ بڕێکی بەرچاوی نەوتی خاوی لەرێگەی تەنگەی هورمزەوە هەناردە نەکردووە. ئەوەش دوای ئەوەی گەمارۆی دەریایی ئەمریکا سەرکەوتوو بووە لە بڕینی یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی تاران، کە سزاکانی ساڵانی رابردوو نەیتوانیبوو ئەو کارە بکات.

بەپێچەوانەی سزاکانی پێشوو، کە تێیدا نەوتی ئێران سەرەڕای بەربەستەکان دەگەیشتە کڕیاران، گەمارۆ دەریاییەکەی ئێستا رێگری کردووە لە گەیشتنی بارە نەوتە نوێیەکان بۆ چین، کە تاکە کڕیاری سەرەکیی ئێرانییە. ئەمەش گوشارێکی زۆری خستووەتە سەر بودجەی حکومەت و یەدەگی دراوی بیانیی ئەو وڵاتە.

بەگوێرەی ئاماری کۆمپانیاکانی ( کێپلەر)، ( ڤۆرتێکسا) و ( تانکەر تراکەر)، لەوەتەی ئەمریکا لە 14ی تەممووزەوە و وەک بەشێک لە جەنگی شەش مانگی گەمارۆی دەریایی خستووەتە سەر ئێران، هیچ بارێکی نەوتی ئەو وڵاتە بە سەرکەوتوویی لە تەنگەی هورمزەوە بەرەو چین تێنەپەڕیوە.

بەهۆی ئەوەشەوە، ئێران تەنیا دەتوانێت ئەو نەوتە بە چین بفرۆشێت کە پێشتر لە کۆگاکانی سەر ئاو لە ئاسیادا هەیبووە، ئێستاش ناتوانێت ئەو کۆگایانە پڕبکاتەوە، چونکە نەوتە خاوەکە لەناو تانکەرەکاندا لە ناوخۆی تەنگەی هورمز کۆبووەتەوە و گیری خواردووە.

کلێر جۆنگمان، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای ( ڤۆرتێکسا) دەڵێت، "تەنانەت لە لوتکەی سزاکانی (ئەوپەڕی فشار) لە ساڵانی 2019-2020، هەموو مانگێک بڕێک لە نەوتی ئێران لە هورمزەوە تێدەپەڕی؛ هیچ کاتێک هەناردەی نەوتەکە بۆ نزیکەی سفر کەم نەببووەوە."

بەپێی خەمڵاندنەکانی (ڤۆرتێکسا) و ( کێپلەر)، ئێران لە مانگی ئابدا رۆژانە نزیکەی 220 هەزار بۆ 255 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی بارکردووە، لەکاتێکدا لە مانگی تەممووزدا رۆژانە 740 هەزار بەرمیل و لە مانگی ئازاریشدا نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل بووە.

هومایون فەلەکشاهی، شرۆڤەکار لە کۆمپانیای کێپلەر پێیوایە داڕمانی هەناردەی نەوت، یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دراوی بیانی ئێران وشک دەکات و رەنگە تاران ناچار بکات بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی پەنا بۆ چاپکردنی پارە ببات، ئەوەش مەترسیی بەرزبوونەوەی زیاتری هەڵاوسانی لێدەکرێت.

سندوقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) مەزەندە دەکات رێژەی هەڵاوسان لە ئێران ئەمساڵ بگاتە نزیکەی 70%، کە ئەوەش سێیەم بەرزترین رێژەی هەڵاوسانە لە جیهاندا لە دوای وڵاتانی ڤەنزوێلا و سوودان.

هەفتەی رابردوو واشنتن هەوڵیدا گوشارەکان زیاتر بکات لەرێگەی هەڕەشەکردن لەو وڵاتانەی بەردەوامن لە بازرگانیکردن لەگەڵ تاران، بەڵام هێشتا بە فەرمی هیچ سزایەکی دەستبەجێی بەسەردا نەسەپاندوون.

جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بۆ 70%ی ئاستی پێش جەنگ گەڕاوەتەوە

2026-09-05T10:56:01.721+03:00

دوای چەندین مانگ لە پەککەوتنی، جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە تەنگەی هورمز بە شێوەیەکی پلەبەندی دەستیپێکردووەتەوە. بەگوێرەی سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە کۆمپانیای کێپلەر، ئێستا جووڵەی نەوتی کەنداو گەیشتووەتەوە نزیکەی 70%ی ئاستی پێش هەڵگیرسانی جەنگ.

هۆمایون فەلەکشاهی، سەرۆکی بەشی شیکردنەوەی نەوتی خاو لە دامەزراوەی کێپلەر، رۆژی پێنجشەممە کە میوانی بووڵتەنی ئابووریی رووداو بوو، رایگەیاند، زیادبوونی جووڵەی کەشتییەکانی نەوت لە دوو بۆ سێ مانگی رابردوودا بە روونی هەستی پێدەکرێت، هەرچەندە هێشتا چالاکییەکان کەمتر ئاستی ئاسایی خۆیاندان.

فەلەکشاهی ئاماژەی بەوە کرد کە لە مانگی ئابدا، رۆژانە نزیکەی 6 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە لە کەنداو هەناردە کراوە، لەکاتێکدا پێش جەنگ ئەم بڕە (بەبێ هەژمارکردنی نەوتی ئێران) نزیکەی 14 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا.

بەڵام ئەگەر ئەو نەوتە خاوەشی بۆ زیاد بکرێت کە لە رێگەی بۆرییەکانەوە بۆ بەندەرەکانی (فوجەیرە) لە ئیمارات و (یەنبوع) لە سعودیە دەگوازرێتەوە، ئەوا بڕی ئەو نەوتەی دەگاتە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان دەگاتە نزیکەی 10 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

فەلەکشاهی گوتی، "بەو پێیە بێت، ئێمە گەڕاوینەتەوە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو بڕەی پێش جەنگ هەبووە." ئەمەش جیاوازییەکی گرنگ نیشان دەدات؛ هەرچەندە ژمارەی کەشتییەکان زۆر کەمترە لە پێش جەنگ، بەڵام بڕی ئەو نەوتەی دەگوازرێتەوە بە رێژەیەکی بەرچاو زیادیکردووە.

کەشتی نەوتیەکان دەگەڕێنەوە، بەڵام جووڵەکە هێشتا زۆر کەمە

بەگوێرەی داتاکانی کێپلەر، ئێستا نزیکەی 20 کەشتی نەوتی لە تەنگەی هورمزدا هاتووچۆ دەکەن. ئەمە هێشتا بەراورد بەو 100 بۆ 120 کەشتیەی کە پێش جەنگ رۆژانە بەم رێڕەوە ستراتیژییەدا تێپەڕ دەبوون، دابەزینێکی گەورەیە.

فەلەکشاهی دەڵێت، "بۆ بازاڕی نەوت ئەمە گرنگە، چونکە ئێمە بۆ ئاستی 70% گەڕاوینەتەوە."

لە لایەکی دیکەوە، داتاکانی چاودێریی کەشتیوانی نیشانی دەدەن چاکبوونەوەکە هێشتا لەرزۆکە. بۆ نموونە لە 2ی ئەیلوولدا تەنیا شەش کەشتیی بازرگانی بە گەرووەکەدا تێپەڕیون، کە ئەمەش کەمترە لە تێکڕای 10 رۆژی رابردوو کە 13 کەشتی بووە. ئەم جیاوازییە لە ژمارەکاندا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەندێک کەشتی ئامێرەکانی ناسینەوە (AIS) دەکوژێننەوە، بۆیە هەموو جووڵەکان بە ڕوونی لە سیستەمە گشتییەکاندا نابینرێن.

گواستنەوەی نەوت خێراترە لە گاز و پترۆکیمیایی

بەرزبوونەوەی جووڵەی بازرگانی لە تەنگەی هورمز وەک یەک نییە. لەکاتێکدا جووڵەی کەشتییەکانی نەوت زیادی کردووە، بەڵام گواستنەوەی گازی سروشتیی شلکراو (LNG) و ماددە پترۆکیمیاییەکان هێشتا لە ئاستێکی زۆر نزمدایە.

فەلەکشاهی روونی دەکاتەوە، "بۆ کەرتەکانی پترۆکیمیایی و گازی شلکراوە، جووڵەکە هێشتا زۆر کەمترە لە چاو پێش جەنگ." ئەمەش واتا گەڕانەوەی نەوت بەتەنیا بە واتای ئاساییبوونەوەی تەواوەتیی تەنگەی هورمز نایەت.

کەشتییەکان لە سیستەمی چاودێری ون دەبن

بەهۆی نیگەرانییە ئەمنییەکانەوە، زۆر لە کەشتییەکان شێوازی هاتووچۆیان گۆڕیوە. فەلەکشاهی دەڵێت، زۆر لە کەشتییەکان هەوڵدەدەن بەبێ ئەوەی ببینرێن تێپەڕ بن، ئەوەش لە رێگەی کوژاندنەوەی ئامێرەکانی ناسینەوە و تێپەڕبوون لە شەودا بە بێ گیرساندنی لایتەکانیان.

فەلەکشاهی مەزەندە دەکات کە نزیکەی 90%ی کەشتییەکان ئامێرەکانی ناسینەوەیان دەکوژێننەوە بۆ ئەوەی بۆ ئێران گران بێت چاودێرییان بکات یان هێرشیان بکاتە سەر. هەروەها ئاماژەی بەوەش کرد، پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە لەلایەن ئەمریکاوە رۆڵی هەبووە لە دەستپێکردنەوەی جووڵەی کەشتییەکان.

لەگەڵ ئەوەشدا مەترسییەکان بەردەوامن؛ لە 31ی ئاب هێرشکرایە سەر کەشتی نەوتیێکی سعودی و بووە هۆی کوژرانی دوو دەریاوانی فلیپینی. هەروەها تاران لیستی رەشی ئەو کەشتییانەی کە قەدەخەن تێپەڕ بن لە 45 کەشتییەوە بۆ 56 کەشتی زیاد کردووە.

هەناردەی نەوتی ئێران بە کردەیی سفر بووەتەوە

ئەم بەرزبوونەوەیە لە هەناردەکردنی نەوتی کەنداو، ئێرانی نەگرتووەتەوە. فەلەکشاهی رایگەیاند، هەناردەی نەوتی ئێران بەهۆی گەمارۆکانی ئەمریکاوە بە کردەیی گەیشتووەتەوە سفر.

ئەمە جیاوازییەکی گەورەی لە نێوان ئێران و بەرهەمهێنەرانی دیکەی کەنداو دروستکردووە؛ لەکاتێکدا وڵاتانی دیکە هەناردەیان دەستپێکردووەتەوە، نەوتی ئێران لە بازاڕە جیهانییەکاندا نەماوە، ئەمەش گوشاری زۆری خستووەتە سەر ئابووریی تاران.

عێراق بە بەهێزییەوە دەگەڕێتەوە

عێراقیش یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خەریکە لەو پەککەوتنە توندەی بەهۆی ململانێکانەوە تووشی ببوو، رزگاری دەبێت.

فەلەکشاهی گوتی، بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق کە لە کاتی قەیرانەکەدا زۆر دابەزیبوو، ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا پێش جەنگ زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیل بووە. گوتیشی، "عێراق پێش جەنگ رۆژانە زیاتر لە 4 ملیۆن بەرمیلی بەرهەم دەهێنا، ئەم بڕە بۆ یەک ملیۆن بەرمیل دابەزی، بەڵام ئێستا گەیشتووەتەوە نزیکەی 3 ملیۆن بەرمیل." هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە هەناردەی عێراق گەیشتووەتەوە 60%ی ئاستی پێش جەنگ.

بەگوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز، هەناردەی عێراق لە مانگی ئابدا بۆ 2.34 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا لە مانگی تەمموزدا تەنیا 1.35 ملیۆن بەرمیل بووە. ئەمەش بەهۆی باشتربوونی دۆخی تەنگەی هورمز و ئەو داشکاندنە زۆرەی عێراق بۆ کڕیارانی نەوتەکەی کردوویەتی.

عێراق کار بۆ بەهێزکردنی پاسپۆرتەکەی دەکات

2026-09-05T10:53:17.077+03:00

وەزارەتی ناوخۆی عێراق دەڵێ، بەهێزکردنی پێگەی پاسپۆرتی وڵاتەکە لەسەر ئاستی جیهان بە چەند فاکتەرێکی وەک رێککەوتنە دووقۆڵییەکان و سیاسەتی دەرەوە گرێ دراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەپێی نوێترین ریزبەندی، پاسپۆرتی عێراق سێیەم لاوازترین پاسپۆرتی جیهانە.

محەممەد حەسوون، گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق، رایگەیاند، "پرسی بەهێزکردنی پاسپۆرتی عێراقی پەیوەندی بە چەند فاکتەرێکەوە هەیە، لەوانە رێککەوتنی نێوان وڵاتان، سیاسەتی دەرەوە و دۆخی ئەمنی."

محەممەد حەسوون رایگەیاند، وەزارەتی ناوخۆ لە رێگەی بەڕێوەبەرایەتیی باری شارستانی، پاسپۆرت و نیشتەجێبوونەوە لە پەرەپێدانی سیستمی دەرکردنی پاسپۆرت بەپێی نوێترین ستانداردە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامە، تاوەکو ئاستی متمانە و پاراستنی بەرز بکرێتەوە.

گوتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەبارەی هەوڵی حکومەتی وڵاتەکەی بۆ زیادبوونی ئەو وڵاتانەی بەبێ ڤیزە رێگە بە عێراقییەکان دەدەن سەردانییان بکەن، گوتی، "لایەنە تایبەتمەندەکان بەردەوام کار بۆ پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەکان و بەهێزکردنی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، بەڵام هەر بڕیارێک بۆ لابردنی ڤیزە بەستراوەتەوە بە لێکتێگەیشتنی هاوبەش و پرەنسیپی (مامەڵەی هاوشێوە) لە نێوان عێراق و وڵاتانی دیکەدا."

بەپێی نوێترین ریزبەندیی جیهانیی دەزگای (هێنلی) بۆ ساڵی 2026، پاسپۆرتی عێراق وەک سێیەم لاوازترین پاسپۆرت لەسەر ئاستی جیهان دەستنیشان کراوە. هەڵگرانی پاسپۆرتی عێراقی تەنیا دەتوانن بۆ 28 وڵات بەبێ ڤیزە یان لەرێگەی ڤیزەی ناو فڕۆکەخانەوە گەشت بکەن.

لەو ریزبەندییەدا کە مانگی ئابی 2026 بڵاوکراوەتەوە، لیستەکە بەمشێوەیە:

1- ئەفغانستان: 22 وڵات

2- سووریا: 25 وڵات

-3 عێراق: 28 وڵات

4- پاکستان: 29 وڵات

-5 یەمەن: 30 وڵات

-6 سۆماڵ: 32 وڵات

-7 نیپاڵ: 34 وڵات

-8 کۆریای باکوور: 35 وڵات

-9 ئێران: 37 وڵات

-10 ئەریتریا: 38 وڵات

پێوەری (هێنلی) پشتی بە داتاکانی یەکێتیی نێودەوڵەتیی گواستنەوەی ئاسمانی (IATA) بەستووە و وەک یەکێک لە سەرچاوە هەرە باوەڕپێکراوەکان دادەنرێ.

ئەو گەشتەی پاڵمێی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!

2026-09-05T10:39:00.000+03:00

تەوار شێخ عوسمان

-

لە مێژووی هاوچەرخی سیاسیدا، کەم سەرکردە هەن وەک ئۆڵف پاڵمێ لە لایەک خۆشەویست و لە لاکەی دیکەشەوە ناحەز بۆ کۆمەڵگەی سوید بە تایبەت و بۆ جیهانیش بە گشتی.
پاڵمێ تەنیا نەبوو بە ناوێک لەسەر ئاستی وڵاتەکەی، بەڵکو توانی بە کردار سنوورەکانی سکاندیناڤیا ببڕێت و ببێتە دەنگێکی دادپەروەر لەسەر ئاستی جیهان و کاریگەر لەسەر کپکردنی جەنگی سارد.

ئۆڵف پاڵمێ لە 30ـی کانوونی دووەمی ساڵی 1927 لە ئۆستەرمالم لە ستۆکهۆڵم لە دایکێکی لاتیڤی و باوکێکی ئەڵمانیی سەرمایەدار لەدایک بوو. بەهۆی پێگەی خێزانەکەیەوە، لە خوێندن و پەروەردەدا سەختی نەهاتنە بەردەمی.

دوای تەواوکردنی ئامادەیی، بۆ درێژەدان بە خوێندن لە ساڵی 1947 روو دەکاتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە کۆلێژی کێنیۆ لە ویلایەتی ئۆهایۆ، بڕوانامەی بەشی زانستە سیاسییەکان و ئابووری بە ماوەی یەک ساڵ بەدەست دەهێنێت.

پاڵمێ نەک تەنیا لە رووی ئەکادیمییەوە، بەڵکو لە رووی فیکریشەوە بەتەواوەتی گۆڕانکاری بەسەردا دێت، کاتێک زۆر بە زەقی دیاردەی سەرمایەداری و هەژارییەکی بێوێنە دەبینێت، بێجگە لەوەی کە جیاوازیی رەگەز و رەنگ وای کرد، فیکری سۆسیالیست لە ناخیدا چەکەرە بکات و بەرەی چینی کرێکاران و هەژاران بگرێت.

دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، بڕیاری دا بە ئۆتۆمبێل گەشتێکی دوورودرێژ بکات، کە سەرکێشییەکی گەورە بوو لەوکاتەدا؛ توانی 30 ویلایەتی جیاوازی ئەمریکا ببینێت و لە نزیکەوە ژیانی کرێکاران و رەشپێستەکان ببینێت. بۆیە پاڵمێ خۆی دەڵێت: "ئەو گەشتە منی فێری ژیان کرد، نەک پۆلەکانی خوێندن!"

کاتێک پاڵمێ لە نزیکەوە دەبینێت سیاسەتی ئەمریکی چۆن جیاوازی لە نێوان رەشپێست و سپیپێستەکان دەکات، ئەمە وای کرد رقێکی زۆری بۆ رەگەزپەرستی و چەوسانەوە هەبێت. هەر ئەمەش وای کرد دواتر ببێتە سەرسەختترین دوژمنی رێژیمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور.

کەسایەتیی زۆر کاریگەرییان لەسەر پاڵمێ هەبووە، بۆ نموونە "جۆن مەینارد کەینز" کە ئابووریناسێکی ناوداری بەریتانییە، وایکرد تێبگات کە نە سەرمایەداری رێگەیەکی راستە، نە کۆمۆنیزمی سۆڤێتی سیستەمێکی تەواو گونجاوە. ئەم هەڵسەنگاندنانەی وایکرد، کاتێک گەڕایەوە بۆ سوید، ویستی ئابووریی سەرمایەداری و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات، دواتر بووە رێگای سێهەم.

کەواتە لە دەرگای کۆلێژی کێنیۆ چووە ژوورێ وەک کوڕێکی ئەرستۆکرات، پاشان وەک کەسێکی شۆڕشگێڕی فیکری بۆ گۆڕانی جیهان هاتە دەرەوە.

ئەم فیکرانەی رێگر بوون بۆ بەردەوامیی خوێندن لە هارڤارد، ناچار لە ساڵی 1948 گەڕایەوە وڵاتی سوید، بۆ پەرەپێدان بە خوێندنەکەی.

ئەم گەڕانەوەیەی وایکرد زیاتر سوور بێت لەسەر فیکری سۆسیالیستی. پاڵمێ پێی وابوو زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهان، تەنیا بۆ پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارین، نەک بۆ پێگەیاندنی مرۆڤی ئازاد و بەتوانا.

دەستپێکردنی پێگەی سیاسیی پاڵمێ بۆ ساڵی 1949 دەگەڕێتەوە، کە پەیوەندی بە حیزبی سۆسیال دیموکراتەوە SFS کرد و دواتر بەهۆی تواناکانییەوە کرا بە سەرۆکی یەکێتیی یەکگرتووی قوتابیانی سوید، ئەمەش وایکرد بەشداری لە کۆنفرانسە نێودەوڵەتییەکاندا بکات.

جگە لە زمانی سویدی، زمانەکانی: ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئیسپانی زۆر بەڕەوانی دەزانی، ئەمە هاوکار بوو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە خێرایی گەشە بکات و سەرنجی سەرکردەکانی سوید بۆ خۆی رابکێشێت.

ساڵی 1953 پاڵمێ بووە سکرتێری تایبەتی تاگێ ئێرلاندەر، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی سوید، ئەمەش بەهۆی ئەو پەیوەندییە بەهێزەی لە نێوانیاندا دروست بووبوو. لە ساڵی 1958 لەسەر لیستی سۆسیالدیموکراتەکان، پاڵمێ بوو بە ئەندامی پەرلەمانی سوید. دواتریش چەند پۆستێکی دیکەی گرنگی وەرگرت، لەوانە: لە ساڵی 1965 بووە وەزیری پەیوەندییەکان، هەروەها لە ساڵی 1967 بووە وەزیری پەروەردە.

هەر لەو ساڵەدا بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەیوەندییەکانی لەگەڵ سویددا تێکچوو، چونکە پاڵمێ کەسایەتییەک بوو دژی جەنگی خوێناویی ئەمریکا لە ڤێتنام خەڵکی دەجووڵاند و دەیهێنانە سەر شەقامەکان، بەم هۆیەوەش ئەمریکا باڵیۆزی خۆی لە ستۆکهۆڵم کشاندەوە.

ئەم هەڵسوکەوتانەی پاڵمێ وایکرد زۆر لە گەنجەکان وەک سیاسەتمەدارێکی نوێ و نوێگەر سەیری بکەن، بە هۆکاری ئەوەی هەڵوێستی لەسەر پرسە سەختەکان وەردەگرت و تەنانەت زۆربەی کات بووە هۆی تووڕەکردنی زلهێزەکانی وەک ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەتیش.

هەندێکی دیکە پێیان وابوو پاڵمێ لە چاوپێکەوتن و پەیامەکانیدا زۆر لەخۆبایی و تووندوتیژە، بەڵام لایەنگران و نەیارانیشی لەسەر ئەوە کۆک بوون پاڵمێ گوتەبێژێکی بە توانا و لێهاتوو بووە.

لە ساڵی 1969دا تاگێ ئێرلاندەر دەستی لە پۆستی سەرۆکی حکومەت کێشایەوە و ئۆڵف پاڵمێ کە ئەوکات تەمەنی 42 ساڵ بوو، بووە سەرۆکوەزیرانی سوید، لە هەمان کاتدا رابەری سۆسیالدیموکراتەکانیش بوو.

پاڵمێ لە سەردەمی دەسەڵاتەکەیدا، دەستی بە جێبەجێکردنی چاکسازیی رادیکاڵ بۆ بەرژەوەندیی کرێکاران و چینی ناوەڕاست کرد. بیمەی تەندروستیی گشتی کرد بە یاسا، هەروەها یەکێک لەو بڕیارانەی کە خستییە بواری جێبەجێکردنەوە، خوێندنی بێ بەرامبەر بوو لە زانکۆکاندا، چونکە خۆی ئەو نادادییەی بینیبوو، دەیویست گەنجی هەموو چینەکان بچنە زانکۆ بخوێنن. هەروەها گرنگیی زیاتری بە مافەکانی ژنان دا.

ئەم سەرکەوتنەی پاڵمێ زۆری نەخایاند، ئەوە بوو لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1976 لە دوای 44 ساڵی بەردەوام لە دەسەڵات بەرامبەر بە هاوپەیمانیی پارتی مۆدێرات و سەنتەرپارتی و لیبڕاڵەکان شکستیان هێنا و پاڵمێ تووشی شۆکێکی گەورە بوو، بەڵام دواتر بوون بە ئۆپۆزیسیۆنێکی زۆر تووند بەسەر دەوڵەتەوە.
سەردەمی پاڵمێ بە یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی سوید و جیهان دادەنرێت، چونکە بە تەنیا سەرکردەیەک نەبوو لە ناوخۆی سویددا، بەڵکو دەنگێکی زۆر بەرز و کاریگەریش بوو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

گرنگترین ئەو رووداوانەی لەسەردەمی پاڵمێ روویان دا، کاریگەریی هەبوو لەسەر راگرتنی جەنگی نێوان ڤێتنام و ئەمریکا. پاڵمێ گوتارێکی مێژوویی بڵاوکردەوە، کە کۆمەڵکوژییەکانی هانۆی بە هەمان کۆمەڵکوژیی نازییەکان چواند؛ ئەوە بوو نیکسن ئەوکاتە هەموو پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی خۆی لەگەڵ سویددا بچڕاند.

پشتگیریکردنی لە نیلسۆن ماندێلا و دژایەتیی حکومەتی ئاپارتایدی وایکرد دەزگای سیخوڕیی ئەفریقای باشوور، کە بە Boss ناسرابوو، پاڵمێیان بە دوژمنی خۆیان ناوزەد کرد، بۆیە وەک وەفایەک یەکەم گەشتی ماندێلا دوای زیندان، بۆ سوید بوو.

پشتگیرییەکی تەواوی لە دۆزی گەلان دەکرد، وەک فیدڵ کاسترۆ لە کوبا، ساندینستییەکان لە نیکاراگوا، فەلەستینییەکان و رابەرانی کورد وەک د. قاسملوو و د. عومەر شێخموس، دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەوە بوو لە ساڵی 1978 کوردانی سوید مانگرتنیان ساز کردبوو، پاڵمێ بۆ خۆی لە نزیکەوە چووە ناو چادری مانگرتووان، داوایکرد حکومەتی سوید هەڵوێست بەرامبەر ئەو هەڵمەتی لەسێدارەدانانەی کوردان وەرگرێت. ئەمە جگە لە رووی سیاسی، لە بواری فەرهەنگی و میدیاییشەوە یارمەتیی کوردانیان دا.

دروستکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان وایانکرد کە سۆسیالدیموکراتەکان لە سوید ببنە ناوەندێکی بەهێز بۆ داکۆکیکردن لەو جینۆسایدەی بەرامبەر کورد دەکرێت.

پاڵمێ دژی چەکی ئەتۆمیی هەردوو زلهێزەکانی ئەمریکا و سۆڤێت وەستایەوەو دەیویست جیهان لە چەکی ئەتۆمی پاک بکاتەوە.

جگە لەم رووداوە جیهانییانە، کاریگەریی زۆری لە ناوخۆی سویددا هەبوو. لەساڵی 1974 دەستوورێکی نوێی پەسەند کرد کە تێیدا دەسەڵاتی پاشایەتی کەم کردەوەو تەنیا وەک هێمایەک هێشتیەوە و دەسەڵاتی دایە دەست پەرلەمان و حکومەت.

لە ساڵی 1973 رووداوێکی دزینی بانک لە ستۆکهۆڵم روویدا، ئەم رووداوە بووە چەمکێک لە دەروونناسیدا کە پێی دەڵێن سیندرۆمی ستۆکهۆڵم، کە بۆ ماوەی شەش رۆژ ئەندامانی بانکەکە لەلایەن کەسێکەوە بە بارمتە مانەوە. پاڵمێ خۆی هاتە ناو رووداوەکە و گفتوگۆی لەگەڵ رفێنەرەکە کرد.

لە 3ـی ئەیلوولی 1963 ئەوکات پاڵمێ وەزیری گواستنەوە و پەیوەندییەکان بوو، سەرپەرشتیی پرۆژەی گۆڕینی سیستەمی هاتووچۆی کرد لەلای چەپەوە بۆ لای راست، کە دەستکەوتێکی دیکەی ئەم سەرکردەیە بوو.

ئەمە جگە لەوەی یەکسانکردنی مافەکانی ژن و پیاو لە پەروەردەکردنی منداڵ و مۆڵەتی دایکایەتی و باوکایەتی بە مووچەوە چەسپاند.

لەو ماوەیەی وەک ئۆپۆزیسیۆن کاریان دەکرد، توانی سوود لەو ماوەیە ببینێت بۆ چاکسازیی ناوخۆیی لەناو پارتەکەیاندا. کەوتە دیبەیتی تووند و رەخنەگرتن لە پارتە راستڕەوەکان. ئەم سیاسەتی گوتاردانەی کاریگەری کردە سەر خەڵک و توانی ناکۆکیی ناو حیزبەکانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندیی ئامانجەکانی بقۆزێتەوە. ئەوە بوو لە ساڵی 1982 بۆ جاری دووەم بووەوە بە سەرۆکوەزیران و توانییان زیاد لە 45%ـی دەنگەکان بەدەست بهێنن و جارێکی دیکە ئارامی بۆ کرێکاران و چینە هەژارەکان بگەڕێننەوە.

دەتوانین بڵێین ئەوە پاڵمێ بوو توانی سوید لە وڵاتێکی دوور و گۆشەگیرەوە بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی گرنگ و بڕیاردەر لە ئاستی جیهاندا، ئەمەش تا ئەمڕۆ رەنگدانەوەکەی دیارە.

ئەگەرچی کۆمەڵگەی سوید وەک باسمان کرد، بوون بە دوو بەشەوە، بەشێکیان رقێکی زۆریان لێ بوو، بە مێرووی قێزەوەن وەسفیان دەکرد و هەندێکیش بە کەسێکی دیموکراتخواز و مرۆڤدۆست، ئەمەش وایکرد حکومەتی ئەوکاتی رێگان بە سەریەشە بۆ کاروبارەکانی ئەمریکا لەقەڵەمی بدەن، بەڵام لەلایەن گۆرباچۆڤ بە کەسێکی بێلایەن و ئازا و بوێر لە قەڵەم درا. دەیزانی رووبەڕووبوونەوە و رەخنەکانی لە ئەمریکا و سۆڤێت، لە پێناوی ئاشتی بوو بۆ جیهان.

جارێکیان پاڵمێ لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا کە لەگەڵ دەیڤد فرۆستی، بێژەری بەناوبانگی بەریتانیدا سازی کرد، بووە هۆی ناساندنی فیکری سۆسیالدیموکراسیی سویدی لەسەر ئاستی جیهان. دەیڤد لێی پرسی: ئایا تۆ دەتەوێت فیکری سۆسیالیستی بڵاو بکەیتەوەو هەموو موڵکێک بکەیتە هی دەوڵەت؟ لە وەڵامدا پاڵمێ بە هێمنییەوە گوتی: نەخێر، من کێشەم لەگەڵ سەرمایەداری و بازاڕی ئازاددا نییە، بەڵکو دەمەوێت نایەکسانی نەهێڵم، هەلی خوێندن بۆ هەمووان بێت، تەندروستیی خۆڕایی و کەمکردنەوەی هەژاری بهێنمە ئاراوە، بەبێ ئەوەی کەرتی تایبەت پەک بخەم.

بەداخەوە ئەم گەشتەی پاڵمێ زوو راگیرا و لە شەوێکی ساردی مانگی شوباتدا بۆ تاهەتایە بێدەنگ کرا و مێژوو بەلایەکی دیکەدا چەرخی دا.

28ـی شوباتی ساڵی 1986 لەگەڵ هاوژینەکەی لە کاتی هاتنەدەرەوەیان لە هۆڵی سینەمادا کاتژمێر 11:21 بە دوو فیشەک لە شەقامی سڤێڤێگن کۆتایی بە ژیانی هات. لە دوای 40 ساڵ، هێشتا ئەم کوشتنە تەمومژاوییە بە یاسایی ساخ نەبووەتەوە، کە کێ لە پشتی بوو. رەنگە سەدەیەکی بوێت تا راستییەکان بە تەواوەتی دانی پێدا دەنرێت، بەڵام بەڵگە نافەرمییەکان پێمان دەڵێن کە باڵە راستڕەوەکانی سەر بە ناتۆ و رۆژئاوا بێخەبەر نەبوون لەم کوشتنە، هەروەها ئیدارەی رۆناڵد رێگان، کۆمپانیای بۆفۆرسی سویدی بۆ بەرهەمهێنانی چەک و دەزگای هەواڵگریی ئەفریقای باشوور بێبەری نەبوون لەم تاوانە و پۆلیسی سویدیش چاویان نوقاند و بێدەنگیی خۆیان لە ئاستی ئەم تاوانە پێشان دا!

پاڵمێ دەیویست سیاسەتێک بهێنێتە ناو جیهان، کە بەبێ پاسەوان و بە گەشتکردن بە میترۆ یەکێک بوو لە ئامانجەکانی تاوەکو بتوانن لەناو خەڵکدا بژین و لە ئازار و گلەییەکانی خەڵک تێ بگەن، بەڵام بەداخەوە ئەم سادەییە بووە هەلێکی باش بۆ دوژمنانی تاوەکو بەبێ بەربەست تیرۆری بکەن.

پاڵمێ بە مەرگی خۆی، کۆتایی بە سەردەمی پرشنگداری سوید و ئاشتی جیهان هێنا. ئایا ئەگەر ئەمڕۆ پاڵمێ بمابووایە، ئێمەی کورد لە دوای هەڵەبجە و ئەنفالەوە لە کوێی هاوکێشەی سیاسیی دەبووین؟ هەر وا بێ پشت دەماینەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە رەنگە زۆربەمان لامان گەڵاڵە بووبێت و بەشێوازێک وەڵامەکەی بدەینەوە، کە دەکرا مانەوەی پاڵمێ لە ژیاندا بە جۆرێکی دیکە رێڕەوی مێژووی بگۆڕیبووایە.

ئێران: لە ساڵێکدا نرخی خۆراک و خواردنەوە زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە

2026-09-04T10:41:00.000+03:00

بەپێی نوێترین راپۆرتی ناوەندی ئاماری ئێران، لە مانگی ئابدا رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لەو وڵاتە گەیشتووەتە 89% و لە ساڵێکیشدا تێکڕای نرخی خۆراک و خواردنەوەکان زیاتر لە 127% بەرزبووەتەوە.

بەپێی داتای ناوەندی ئاماری ئێران کە ئەمڕۆ میدیاکانی وڵاتەکە بڵاویانکردەوە، هەڵاوسانی خاڵ بۆ خاڵ لەو وڵاتە لەم مانگەدا کەیشتووەتە 89% و ئەمەش بەو مانایەیە کە خێزانەکان تێکڕا 89% زیاتر لە ئابی ساڵی رابردوو خەرجیان بۆ کڕینی هەمان کاڵا و خزمەتگوزارییەکان کردووە.

داتاکان دەریدەخەن لە ئابی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئابی ئەم ساڵ، بەرزترین رێژەی هەڵاوسانی خاڵ بە خاڵ لە "تووتن و جگەرە"دا تۆمارکراوە کە نزیکەی 161% گرانتر بووە؛ لە پلەی دووەمیشدا "خۆراک و خواردنەوەکان" دێن کە لە ساڵێکدا نرخەکەیان 127.5% بەرزبووەتەوە.

هەر بەپێی ناوەندی ئاماری ئێران، کەرتی هۆتێل و چێشتخانە زیاتر لە 107% و کەرتی گواستنەوەش نزیکەی 105% بەراورد بە ئابی ساڵی رابردوو زیادیکردووە؛ هەروەها تێکڕای هەڵاوسانی ساڵانە لە 12 مانگی رابردوودا گەیشتووەتە 69.9% و هەڵاوسانی مانگانەش بۆ مانگی ئاب 3.4% بووە.

ئەم بەرزبوونەوەیە لە کاتێکدایە، رۆژی دووشەممەی ئەم هەفتەیە ئەمریکا هەڵمەتێکی گەورەی ئابووری بۆ سەر ئێران راگەیاند و داوای لە وڵاتان کرد کە بە هیچ شێوەیەک مامەڵە لەگەڵ ئەو وڵاتە نەکەن.

ئابووریی ئێران بەتەواویی دادەڕمێت؟

2026-09-04T10:35:00.000+03:00

عومەر ئەحمد

دوای شەش مانگ لە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، کە لە 28ی شوباتی 2026 دەستی پێکرد، ئابووریی ئەو وڵاتە لە دۆخێکی هەستیاری درێژخایەنی سەردەمی سزاکانەوە، گۆڕدراوە بۆ دۆخێک کە ئێستا چەندین دامەزراوەی نێودەوڵەتی بە "داڕمانی تەواو" ناوی دەنێن. گۆڕەپانی سەرەکیی جەنگەکە دەرکەوت کە ئابوورییە. گەمارۆی دەریایی تەنگەی هورمز، راگرتنی نزیکەی تەواوی هەناردەی نەوت و دابەزینی خێرای بەهای دراوی ئێران، پێکەوە خراپترین قەیرانی ئابووریی ئێرانیان لە دوای ساڵانی 1980وە دروستکردووە.

داڕمانی تمەن

دابەزینی بەهای تمەن بەڕوونی قەیرانەکە نیشاندەدات. تمەن لە جەنگی 12 رۆژەی مانگی شەشی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئێستا نزیکەی 60%ی بەهاکەی لەدەستداوە. ئەم ساڵ نرخی تمەن بەردەوام بووە لە دابەزین. تاوەکو مانگی نیسانی ئەم ساڵ، یەک دۆلار بە نزیکەی 132 بۆ 140 هەزار تمەن مامەڵەی پێوە دەکرا. تاوەکو کۆتایی مانگی ئاب، نرخی یەک دۆلار 200 هەزار تمەنی تێپەڕاند. ئەمە بەهۆی خولی نوێی سزاکانی واشنتن و پەککەوتنی بازرگانییە بەهۆی گەمارۆی ئەمریکاوە.

هەڵاوسان و داڕمانی توانای کڕین

هەڵاوسانی ساڵانە کە پێش جەنگ لە سەرووی 50% بوو، ئێستا لەلایەن سندوقی نێودەوڵەتی دراو و چاودێرە سەربەخۆکانەوە بە 66% تاوەکو 68.9% بۆ ساڵی 2026 دەخەمڵێندرێت، کە بەرزترین ئاستە لە دوای ساڵی 1979ەوە. راپۆرتە فەرمییەکانی حکومەتی ئێران ئاماژە بەوە دەکەن کە نرخەکان لە ماوەی شەش مانگی جەنگەکە نزیکەی 6% بەرزبوونەتەوە، بەڵام هەر ئەو راپۆرتانە جەخت لەوە دەکەنەوە کە هەڵاوسان لە نرخی خۆراک کە لە مانگی تشرینی یەکەمی 2025 دا 64% بوو، لە مانگی شوبات بۆ 105% بەرزبووەوە.

بۆ خێزانە ئێرانییەکان ئەمە بە واتای بەرزبوونەوەی سەرسووڕهێنەری هەفتانە و هەندێک جار رۆژانەی نرخەکان دێت. یەک کیلۆ پەتاتە لە تاران لە ماوەی یەک هەفتەدا لە 0.39 دۆلارەوە بۆ 0.52 دۆلار بەرزبووەوە. یەک دەستەی هێلکەی 30 دانەیی لە 2.90 دۆلارەوە بۆ 4.15 دۆلار بەرزبووەوە. نرخی نانیش بەراورد بە ساڵی رابردوو دوو هێندە بەرزبووەتەوە. کەمترین مووچەی دیاریکراوی حکومەت ئێستا یەکسانە بە 82 بۆ 108 دۆلار لە مانگێکدا، ئەمەش وایکردووە متمانەی بەکاربەر و هاووڵاتی بەتەواوی لەنێوبچێت و مووچەی بەشێکی زۆری خەڵک بێ بەها ببێت. دووکانداران باس لەوە دەکەن کە فرۆشیان بە رێژەی 40% بەراورد بە ساڵی رابردوو کەمی کردووە و خاوەنکارە بچووکەکان هۆشداریی مایەپوچبوون دەدەن.

هەناردەی نەوت و گوشاری دارایی

نەوت ئەو کەرتەیە کە کاریگەری دارایی جەنگەکەی راستەوخۆ پێوەدیارە. ئێران لە مانگی شوبات دا، پێش دەستپێکردنی هێرشەکان، رۆژانە نزیکەی 2.1 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد. تاوەکو مانگی ئایار، هەناردەی نەوتی خاو لەژێر گەمارۆی دەریایی ئەمریکادا بۆ نزیکەی سفر دابەزی بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان. داهاتی هەناردەی مانگانە کە پێشتر لە سەرووی 4 ملیار دۆلار بوو، بۆ کەمتر لە 200 ملیۆن دۆلار دابەزی کە داڕمانێکی زیاتر لە 95%ییە. دامەزراوەی بەرگریکردن لە دیموکراسییەکان FDD، زیانی ئابووریی رۆژانەی گەمارۆکە بە نزیکەی 435 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنێت. (ئاکسیۆس) بە جیا بڵاویکردەوە کە گەمارۆی ئەمریکا تەنیا تاوەکو مانگی ئایار لانیکەم 4.8 ملیار دۆلار زیانی لە ئێران داوە. لەبەرئەوەی داهاتی نەوت تاوەکو پێش جەنگ نزیکەی چارەکێکی بودجەی حکومەتی ئێرانی دابین دەکرد، ئێستا ئەو بۆشاییە گەورەیە لە بودجەدا لە رێگەی باجی ناوخۆیی، هەناردەی نانەوتی و بەکارهێنانی یەدەگەکانی پێش جەنگ پڕدەکرێتەوە. سیاسەتێک کە بەرپرسان بە نهێنی دان بەوە دادەنێن کە ناتوانرێت بەردەوام بێت. پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران رایگەیاند کە بازرگانی دەرەکی بە رێژەی نزیکەی 35% کەمی کردووە.

بەرهەمی ناوخۆیی و بازاڕی کار

خەمڵاندنەکانی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو لەسەر ئابووریی ئێران، ئەم ساڵ دوو جار گۆڕدراون و هەردوو جارەکە پشێبینی خاوبوونەوەی ئابوورییان بۆ ئێران کردووە. پێشبینیی گەشەیەکی کەمی ئابووری بۆ ساڵی 2026 ، لە مانگی نیسان دا گۆڕدرا بۆ پاشەکشەی -6.1%، پاشان لە مانگی تەممووزدا بۆ -5.4% گۆرانکاریی تێدا کرا، لەبەرئەوەی دۆخەکە دوای لووتکەی گەمارۆکە، کەمێک جێگیر و هێوربوونەوەی پێوەدیاربوو. بانکی جیهانی بەجیا پاشەکشەی 2.7%ی بۆ ساڵی دارایی ئێران کە لە ئاداری 2026 کۆتایی دێت، پێشبینی کردووە. بێکاری بۆ ساڵی 2026 بە 9.2% پێشبینی دەکرێت و بەهۆی هێرشەکان بۆ سەر ژێرخانی پێترۆکیمیایی و کارگەکان هەلی کاری راستەقینە لە کەرتی پیشەسازیدا کەم بووەتەوە.

سێ سیناریۆ

رۆژنامەی ئابووریی (دونیای ئیقتیساد)ـی ئێرانی، 12 بۆ 24 مانگی داهاتووی ئێرانی لە رێگەی سێ سیناریۆوە شرۆڤەکردووە:

- سیناریۆی گەشبینانە: رێککەوتنی کۆتایی تاوەکو ئەیلوولی 2026 دەکرێت و سزاکانی سەر ئێڕان لادەدرێن و پارە بۆ ئاوەدانکردنەوەی وێرانییەکانی جەنگ تەرخان دەکرێت.

- سیناریۆی مامناوەند: یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان ئێران و ئەمریکا دەمێنێتەوە، بەڵام رێککەوتنی هەمەلایەنە تاوەکو ساڵی 2027 دوادەکەوێت.

- سیناریۆی رەشبینانە: بەردەوامبوونی گەمارۆکان و کارپێنەکردنی یادداشتی لێکتێگەیشتن کە هەڵاوسانی لە رادەبەدەر و کەمەرشکێن (Hyperinflation)ـی بەدواوە دێت.

هێزە چەکدارەکانی ئێران بۆ ئەمریکا: گورزێکی کەمەرشكێنەرت لێدەدەین

2026-09-03T01:27:33.581+03:00

هێزە چەکدارەکانی ئێران لە وەڵامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمڕۆی ئەمریکادا بۆسەر پارێزگاکانی هورمزگان و سیستان و بەلووچستانی وڵاتەکەی، هەڕەشەی تۆڵەسەندنەوە دەکات و دەڵێ، وەڵامی تووندیان دەبێ.

ئەمڕۆ سێشەممە، 1-09-2026، هێزە چەکدارەکانی ئێران و بنکەی ناوەندیی خاتەمولئەنبیادا لە راگەیێندراوێکی هاوبەشدا بڵاویانکردەوە: "لە وەڵامی دەستدرێژیی ئاسمانیی سوپای ئەمریکا بۆسەر چەند خاڵێک لە پارێزگاکانی سیستان و بەلووچستان و هورمزگان، هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران گورزی کەمەرشكێن لە دووژمنی دۆڕاو و شەڕەنگێزی ئەمریکی دەدەین."

لە راگەیێندراوەکەدا هۆشداری دراوەتە واشنتن و هاتووە: "سوپای تیرۆریستی ئەمریکا تاوەکو زیاتر سوور بێت لەسەر شەڕخوازی لە ناوچەکەدا، دەبێت باج و زیانی زۆر قورستر لە ئەستۆ بگرێ."

هێزە چەکدارەکانی ئێران جەخت لەوە دەکەنەوە کە پاشەکشە ناکەن و دەڵێن: "چەندین جار رامانگەیاندووە و بڕیارمان داوە کە لە هیچ دۆخێکدا دەستبەرداری مافەکانی گەلی قارەمانی ئێران نابین و دووژمن باجی زۆر قورس دەدا."

ئەمڕۆ سێشەممە، ناوەندی فەرماندەیی ئەمریکا( سێنتکۆم) رایگەیاند، هێرشی کردووەتە سەر بنکەکانی سوپای پاسداران لە باشووری ئێران و میدیای فەرمی ئێرانیش پشتڕاستی کردەوە کە دوورگەی قشم، شارەکانی بەندەر عەباس و سیریک لە پارێزگای هورمزگان و شارەکانی چابەهار و کونارەک لە سیستان و بەلووچستان لەلایەن ئەمریکاوە کراونەتە ئامانج.

ترەمپ: ئامادەین لە هەر ساتێکدا هێرش بکەینەوە سەر ئێران

2026-09-03T01:23:27.867+03:00

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، وڵاتەکەی ئامادەیە جارێکی دیکە هێرش بکاتەوە سەر ئێران. ئەم هەڕەشەیە دوای بۆردوومانێکی بەرفراوانی پێگەکانی ناو ئێران دێت کە بووەتە هۆی کوژرانی لانیکەم 18 هاووڵاتیی ئێرانی.

رۆژی چوارشەممە، 2ی ئەیلوولی 2026، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی گوتی: "من لەژێر کاریگەری هەڵبژاردن نیم، چونکە خۆم بەربژێر نەکردووە، بەڵکو پارتەکەم بەربژێری هەیە. پێموایە پارتەکەم رێز لەو راستییە دەگرن کە ئێمە رێگە نادەین ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی."

جەنگی ئێران رۆژی 28ی شوبات بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئەو وڵاتە دەستیپێکرد. لە 2ی ئادارەوە ئێران وەکو کاردانەوەیەک تەنگەی هورمزی داخست و ئەمەش نرخی بەرمیلێک نەوتی لە 72 دۆلارەوە بۆ نزیکەی 120 دۆلار بەرزکردەوە. بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لە ئەمریکا ناڕەزایەتی خەڵکی ئەو وڵاتەی لێکەوتووەتەوە. ئەم ناڕەزایەتییەش لە کاتێکدایە بڕیارە رۆژی 5ی تشرینی دووەمی ئەم ساڵ هەڵبژاردنی نیوەی خولی کۆنگرێس لە ئەمریکا بەڕێوەبچێت.

سەبارەت بەو پێشنیازەی کە پێشتر دابووی بۆ ناونانی تەنگەی هورمز بە "تەنگەی ترەمپ"، سەرۆکی ئەمریکا گوتی، تەنیا بیرۆکەیەک بووە و دەریبڕیووە.

ترەمپ ئاماژەی بەوەش کرد، سوپای ئەمریکا هەموو ئەو کەرەستە بەرگری و هێرشبەرییە نوێیانەی تێکشکاندووە کە ئێران هەوڵی دابوو لە کەناراوەکانی تەنگەی هورمز جێگیریان بکات و گوتی: "ئەوان هەوڵیان دەدا کەشتییەکان ببینن، چونکە ئێستا ناتوانن بیانبینن. ئێمە هەموو شتێک دەبینین کە ئەوان دەیکەن؛ تەنانەت ناتوانن بچنە سەر ئاودەستیش بەبێ ئەوەی ئێمە نەیانبینین."

دوێنێ سوپای ئەمریکا هێرشیکردە سەر باشووری ئێران و بە گوتەی سێنتکۆم، ئامانجەکان سەربازی بوون. لە وەڵامی ئەو هێرشانەدا ئێران هێرشیکردە سەر هەرێمی کوردستان، عومان و بەحرێن.

ترەمپ هێرشی تووندی کردە سەر تاران بەهۆی رووبەڕووبوونەوەی خۆپیشاندەران و گوتی: "ئەوان (هێزە ئەمنییەکانی ئێران) گەلەکەی خۆیان دەکوژن کاتێک دێنە سەر شەقام؛ رێک لە نێو چاوەکانیان دەدەن"؛ گوتیشی، تاوەکو سێ مانگ لەمەوبەر 52 هەزار خۆپیشاندەر کوژرابوون، بەڵام ئێستا بیستوویەتی کە 20 بۆ 25 هەزار کەسی دیکەیش زیاد بووە، بەمەش کۆی کوژراوانی خۆپیشاندانەکان گەیشتووەتە نزیکەی 65 هەزار کەس.

کانوونی یەکەمی رابردوو، هاووڵاتییانی ئێران لە تاران ناڕەزایەتییان لە گرانی دەربڕی و پاشان خۆپێشاندان تەواوی وڵاتەکەی گرتەوە.

جەنگی ئۆکراینا و پەیوەندییەکان لەگەڵ رووسیا

سەبارەت بە دۆخی ئەورووپای رۆژهەڵات، ترەمپ رایگەیاند، دەیەوێت پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ رووسیا، ئۆکراینا و هەموو وڵاتان هەبێت و گوتی: "ئەمە بۆ بازرگانی زۆر نایاب دەبێت. رووسیا خاوەنی زەوییەکی گەورە و زۆر بەنرخە."

کاتێک لەبارەی رفاندنی خەڵک لە ناو شەقامەکانی ئۆکراینا پرسیاری لێکرا (بردنی گەنجانی وڵاتەکە بە زۆر بۆ سەربازی) ئایا ئامادەیە ئەو ڤیدیۆیانە ببینێت، ترەمپ گوتی: "ڤیدیۆکان پێشان بدەن و من بڵاویان دەکەمەوە. زانیاریی زۆرم لەو بارەیەوە پێگەیشتووە و لە بابەتەکە ئاگادارم."

ساڵی 2022، جەنگی ئۆکراینا و رووسیا دەستیپێکرد. تاوەکو ساڵی 2024، تەمەنی سەربازی لە ئۆکراینا لە 27 ساڵی دەستیپێدەکرد بەڵام لەو ساڵەوە تەمەنەکە بۆ 25 کەمکرایەوە، بە گوێرەی بەرپرسانی ئۆکراینا، ئەمە بۆ ئەوەی بوو گەنجی زیاتر بچنە ریزی سوپای وڵاتەکەیانەوە، چونکە مانگانە پێویستیان بە 30 هەزار سەربازی نوێیە بۆ جەنگەکە.